6. Yoga Vāsiṣṭha (part 6 of 9)

सर्गः ०३२

द्वात्रिंशः सर्गः

dvātriṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । यदा चितिः प्रसरति तदाहंताजगद्भ्रमः । असदेवाभ्युदेतीव स्पन्दादपि च वायुता

śrīvasiṣṭha uvāca | yadā citiḥ prasarati tadāhaṃtājagadbhramaḥ | asadevābhyudetīva spandādapi ca vāyutā

उदितोऽपि न खेदाय ब्रह्मरूपत्ववेदनात् । परमाय त्वनर्थाय जगच्छब्दार्थभावनात्

udito'pi na khedāya brahmarūpatvavedanāt | paramāya tvanarthāya jagacchabdārthabhāvanāt

रूपानुभवमादत्ते चक्षुःप्रसरणाद्यथा । चितिः प्रसरणात्तद्वज्जगद्विभ्रममास्थिता

rūpānubhavamādatte cakṣuḥprasaraṇādyathā | citiḥ prasaraṇāttadvajjagadvibhramamāsthitā

यासौ प्रसरति व्यर्थं चेत्याभावान्न सा सती । असत्कथं प्रसरति वन्ध्यापुत्रः क्व नृत्यति

yāsau prasarati vyarthaṃ cetyābhāvānna sā satī | asatkathaṃ prasarati vandhyāputraḥ kva nṛtyati

अयं त्वनुभवादेव मुधैवानुभवन्स्थितः । असदेवाननुभवन्स्वयमर्भकयक्षवत्

ayaṃ tvanubhavādeva mudhaivānubhavansthitaḥ | asadevānanubhavansvayamarbhakayakṣavat

अहंभावोऽपि दुःखार्थमहमित्येव वेदनात् । अवेदनान्नाहमतः स्वायत्ते बन्धमुक्तते

ahaṃbhāvo'pi duḥkhārthamahamityeva vedanāt | avedanānnāhamataḥ svāyatte bandhamuktate

तद्ध्यानं स समाधिर्वा यदवेदनमासितम् । अजडानां जडमिव समं शान्तमनामयम्

taddhyānaṃ sa samādhirvā yadavedanamāsitam | ajaḍānāṃ jaḍamiva samaṃ śāntamanāmayam

द्वैताद्वैतसमुद्भेदैर्वाक्यसंदर्भविभ्रमैः । मा विषीदत दुःखाय विबुधा अबुधा इव

dvaitādvaitasamudbhedairvākyasaṃdarbhavibhramaiḥ | mā viṣīdata duḥkhāya vibudhā abudhā iva

असदाश्रयते दुःखं स्वप्नवद्धनवासनः । रूपालोकमनस्कारान्संकल्परचितानिव

asadāśrayate duḥkhaṃ svapnavaddhanavāsanaḥ | rūpālokamanaskārānsaṃkalparacitāniva

दुःखं सदेव नाश्नाति सुप्तवत्तनुवासनः । रूपालोकमनस्कारान्संकल्परहितानिव

duḥkhaṃ sadeva nāśnāti suptavattanuvāsanaḥ | rūpālokamanaskārānsaṃkalparahitāniva

अत्यन्ततनुतामेत्य वासनैवैति मुक्तताम् । देशकालक्रियायोगात्पदार्थे भावनामिव

atyantatanutāmetya vāsanaivaiti muktatām | deśakālakriyāyogātpadārthe bhāvanāmiva

अत्यन्ततनुतां याता वासनैवैति मुक्तताम् । पराणुपरिणामेन खतां खेऽभ्रादिका यथा

atyantatanutāṃ yātā vāsanaivaiti muktatām | parāṇupariṇāmena khatāṃ khe'bhrādikā yathā

अहंभावनया बोधे वासना घनतानवा । विपश्चित्संगमाभ्यासात्पाण्डित्यमिव मूढता

ahaṃbhāvanayā bodhe vāsanā ghanatānavā | vipaścitsaṃgamābhyāsātpāṇḍityamiva mūḍhatā

नाहमस्तीह मद्युक्त्या निश्चयोऽन्तः शमात्मकः । जीवतोऽजीवतश्चास्ति रूढबोध इति स्मृतः

nāhamastīha madyuktyā niścayo'ntaḥ śamātmakaḥ | jīvato'jīvataścāsti rūḍhabodha iti smṛtaḥ

वायौ द्वन्द्वमिवात्रेदं जगदादि च भासते । कोऽहं कथमिदं चेति विचारेणैव शाम्यति

vāyau dvandvamivātredaṃ jagadādi ca bhāsate | ko'haṃ kathamidaṃ ceti vicāreṇaiva śāmyati

नाहमित्येव निर्वाणं किमेतावति मूढता । सत्संगमविचाराभ्यामेतदाश्ववगम्यते

nāhamityeva nirvāṇaṃ kimetāvati mūḍhatā | satsaṃgamavicārābhyāmetadāśvavagamyate

क्षीयते तत्त्ववित्सङ्गादहमित्येव बन्धनम् । आलोकेनेव तिमिरं दिवसेनेव यामिनी

kṣīyate tattvavitsaṅgādahamityeva bandhanam | ālokeneva timiraṃ divaseneva yāminī

कोऽहं कथमिदं दृश्यं को जीवः किं च जीवनम् । इति तत्त्वज्ञसंयोगाद्यावज्जीवं विचारयेत्

ko'haṃ kathamidaṃ dṛśyaṃ ko jīvaḥ kiṃ ca jīvanam | iti tattvajñasaṃyogādyāvajjīvaṃ vicārayet

जीवितं भुवनं भाति ततोऽहमिति नश्यति । तत्त्वमेकेन तज्ज्ञार्कसेवनात्स निषेव्यताम्

jīvitaṃ bhuvanaṃ bhāti tato'hamiti naśyati | tattvamekena tajjñārkasevanātsa niṣevyatām

यो यो बोधातिशयवांस्तं तं पृथगुपास्व भो । संगमे कथयोदेति तेषां वादपिशाचिका

yo yo bodhātiśayavāṃstaṃ taṃ pṛthagupāsva bho | saṃgame kathayodeti teṣāṃ vādapiśācikā

वादयक्षेऽप्यभ्युदिते बालस्येव विपश्चितः । युक्तियुक्तमलं मुख्यमुदेत्यहमिति भ्रमः

vādayakṣe'pyabhyudite bālasyeva vipaścitaḥ | yuktiyuktamalaṃ mukhyamudetyahamiti bhramaḥ

अतः प्रत्येकमेकान्ते प्राज्ञः सेवेत पण्डितम् । एकीकृत्य तदुक्तांस्तानर्थान्बुद्ध्या विचारयेत्

ataḥ pratyekamekānte prājñaḥ seveta paṇḍitam | ekīkṛtya taduktāṃstānarthānbuddhyā vicārayet

विचारयेत्तदुक्त्यर्थं बुद्ध्या बुद्धिविवृद्धये । सर्वसंकल्पमुक्तं यत्तत्सत्तन्मयतां व्रजेत्

vicārayettaduktyarthaṃ buddhyā buddhivivṛddhaye | sarvasaṃkalpamuktaṃ yattatsattanmayatāṃ vrajet

विपश्चित्संगमैर्बुद्धिं नीत्वा परमतीक्ष्णताम् । अज्ञानलतिका सैका कणशः क्रियतामलम्

vipaścitsaṃgamairbuddhiṃ nītvā paramatīkṣṇatām | ajñānalatikā saikā kaṇaśaḥ kriyatāmalam

एषोऽर्थः संभवत्येव तेनेदं कथयाम्यहम् । स्वानुभूतं वयं बाला नासमञ्जसवादिनः

eṣo'rthaḥ saṃbhavatyeva tenedaṃ kathayāmyaham | svānubhūtaṃ vayaṃ bālā nāsamañjasavādinaḥ

व्योम्नोऽम्बुवाहादिविजृम्भयेव तरङ्गभंग्येव महाजलस्य । न युज्यते नापि च नश्यतीह नाशोदयौ निर्मननस्य किंचित्

vyomno'mbuvāhādivijṛmbhayeva taraṅgabhaṃgyeva mahājalasya | na yujyate nāpi ca naśyatīha nāśodayau nirmananasya kiṃcit

इदं हि सर्वं मृगतृष्णिकाम्बुव- न्निरामये ब्रह्मणि शान्त आतते । विचारिते नाहमितीह विद्यते कुतः क्व कस्मान्मननादिविभ्रमः

idaṃ hi sarvaṃ mṛgatṛṣṇikāmbuva- nnirāmaye brahmaṇi śānta ātate | vicārite nāhamitīha vidyate kutaḥ kva kasmānmananādivibhramaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० निर्वाणप्रकरणे उत्तरार्धे सत्यावबोधनोपदेशो नाम द्वात्रिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe satyāvabodhanopadeśo nāma dvātriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०३२

द्वात्रिंशः सर्गः

dvātriṃśaḥ sargaḥ

ईश्वर उवाच । मुने श्रृणु कथं कार्यकारिणी स्पन्दशालिनी । चरन्ती च तनुं पुंसामुपैति परमाभिधाम्

īśvara uvāca | mune śrṛṇu kathaṃ kāryakāriṇī spandaśālinī | carantī ca tanuṃ puṃsāmupaiti paramābhidhām

प्राक्तनैस्तैर्निहन्त्येव स्वमनोमननेहितैः । कर्मव्रातैर्विचित्रेहैः परिपीवरतां गतैः

prāktanaistairnihantyeva svamanomananehitaiḥ | karmavrātairvicitrehaiḥ paripīvaratāṃ gataiḥ

मनस्तया गता शक्तिः सज्जडेवागता चितेः । सा स्फुरत्यनया ब्रह्मन्नुचिता शक्तिभूतया

manastayā gatā śaktiḥ sajjaḍevāgatā citeḥ | sā sphuratyanayā brahmannucitā śaktibhūtayā

अस्याः प्रसादादिह सा चित्कलङ्कवती मुने । जगद्गन्धर्वनगरं करोति न करोति च

asyāḥ prasādādiha sā citkalaṅkavatī mune | jagadgandharvanagaraṃ karoti na karoti ca

चित्ताद्यसत्तया देहो मूकस्तिष्ठति कुड्यवत् । तत्सत्तया हि स्फुरति नभःसंप्रेरिताश्मवत्

cittādyasattayā deho mūkastiṣṭhati kuḍyavat | tatsattayā hi sphurati nabhaḥsaṃpreritāśmavat

यथा स्फुरत्यतिजडमयोऽयस्कान्तसंनिधौ । तथा स्फुरति जीवोऽयं सति सर्वगते परे

yathā sphuratyatijaḍamayo'yaskāntasaṃnidhau | tathā sphurati jīvo'yaṃ sati sarvagate pare

सर्वस्थयात्मशक्त्यैव जीव एष स्फुरत्यलम् । मुकुरो बिम्बमादत्ते द्रव्यात्मन्यस्थितादपि

sarvasthayātmaśaktyaiva jīva eṣa sphuratyalam | mukuro bimbamādatte dravyātmanyasthitādapi

प्रविस्मृतस्वभावत्वाज्जीवोऽयं जडतां गतः । मोहाद्विस्मृतभावत्वाच्छूद्रतामिव सद्द्विजः

pravismṛtasvabhāvatvājjīvo'yaṃ jaḍatāṃ gataḥ | mohādvismṛtabhāvatvācchūdratāmiva saddvijaḥ

प्रविस्मृतस्वभावा हि चिच्चित्तत्वमुपागता । मोहापहतचित्तत्वात्सुमहानिव दीनताम्

pravismṛtasvabhāvā hi ciccittatvamupāgatā | mohāpahatacittatvātsumahāniva dīnatām

जडयाऽवशया देहो वातशक्तिसमानया । संचाल्यते तदनया वारीव वीचिमालया

jaḍayā'vaśayā deho vātaśaktisamānayā | saṃcālyate tadanayā vārīva vīcimālayā

कर्मात्मना वराकेण जीवेन मनसामुना । चाल्यन्ते देहयन्त्राणि पाषाणा इव वायुना

karmātmanā varākeṇa jīvena manasāmunā | cālyante dehayantrāṇi pāṣāṇā iva vāyunā

शरीरशकटानां हि कर्षणे परमात्मना । मनःप्राणोदयौ ब्रह्मन्कृतौ कर्मकृतौ दृढौ

śarīraśakaṭānāṃ hi karṣaṇe paramātmanā | manaḥprāṇodayau brahmankṛtau karmakṛtau dṛḍhau

चिज्जडं तूररीकृत्य रूपं जीवत्वमेत्य च । मनोरथमुपारुह्य वहत्प्राणतुरंगमम्

cijjaḍaṃ tūrarīkṛtya rūpaṃ jīvatvametya ca | manorathamupāruhya vahatprāṇaturaṃgamam

क्वचिज्जातपदार्थत्वं क्वचिन्नष्टपदार्थताम् । क्वचिद्वहुपदार्थत्वं क्वचिदेकपदार्थताम्

kvacijjātapadārthatvaṃ kvacinnaṣṭapadārthatām | kvacidvahupadārthatvaṃ kvacidekapadārthatām

गतेव भिन्नेवास्त्येवमत्यजन्ती निजं पदम् । जलतेव तरङ्गत्वं सैवासदसदोदिता

gateva bhinnevāstyevamatyajantī nijaṃ padam | jalateva taraṅgatvaṃ saivāsadasadoditā

उपजीव्यात्मनो रूपं परं स्फुरति वृत्तिषु । आलोकमुपजीव्येमं रूपश्रीर्दृश्यगा यथा

upajīvyātmano rūpaṃ paraṃ sphurati vṛttiṣu | ālokamupajīvyemaṃ rūpaśrīrdṛśyagā yathā

परमात्मनि चित्तत्त्वे स्थिते सति निरामये । जीवो जीवति सालोकं दीपे सति गृहं यथा

paramātmani cittattve sthite sati nirāmaye | jīvo jīvati sālokaṃ dīpe sati gṛhaṃ yathā

आधयो व्याधयश्चैव प्रयान्त्यस्य प्रपीनताम् । अपामिव तरङ्गत्वं वीचित्वस्येव फेनता

ādhayo vyādhayaścaiva prayāntyasya prapīnatām | apāmiva taraṅgatvaṃ vīcitvasyeva phenatā

आधिव्याधिभिराकीर्णशरीराम्भोजषट्पदः । जीवो वैषम्यमायाति तरङ्गत्वे यथा पयः

ādhivyādhibhirākīrṇaśarīrāmbhojaṣaṭpadaḥ | jīvo vaiṣamyamāyāti taraṅgatve yathā payaḥ

चिच्छक्तिः सर्वशक्तित्वान्नाहं चिदिति भावनात् । अत्र सैवैति वैवश्यं सूर्यो दीप्तैरिवाम्बुदैः

cicchaktiḥ sarvaśaktitvānnāhaṃ ciditi bhāvanāt | atra saivaiti vaivaśyaṃ sūryo dīptairivāmbudaiḥ

वैवश्याच्चयवती मौढ्यान्न विन्दत्यात्मसंविदम् । घनजाड्यपराभूतः स्वाङ्गावदलनं यथा

vaivaśyāccayavatī mauḍhyānna vindatyātmasaṃvidam | ghanajāḍyaparābhūtaḥ svāṅgāvadalanaṃ yathā

प्राप्य चाप्यनुसंधानमस्या मोहो विनश्यति । घनमोहरतो जन्तुः स्वकार्यस्मरणं यथा

prāpya cāpyanusaṃdhānamasyā moho vinaśyati | ghanamoharato jantuḥ svakāryasmaraṇaṃ yathā

यदाङ्गसंविदां वातस्पन्दशक्तिः प्रमोषतः । न करोत्यनुसंधानं कुष्ठी स्पन्दैषणं यथा

yadāṅgasaṃvidāṃ vātaspandaśaktiḥ pramoṣataḥ | na karotyanusaṃdhānaṃ kuṣṭhī spandaiṣaṇaṃ yathā

असंवित्स्पन्दतो देहे पद्मपत्रं हृदि स्थितम् । न स्फुरत्यपरामृष्टं दारुपात्रं यथा बहिः

asaṃvitspandato dehe padmapatraṃ hṛdi sthitam | na sphuratyaparāmṛṣṭaṃ dārupātraṃ yathā bahiḥ

निःस्पन्दे पद्मपत्रेऽन्तः प्राणाः शान्तिं प्रयान्त्यमी । तालवृन्ते यथाऽस्पन्दे बहिः पवनशक्तयः

niḥspande padmapatre'ntaḥ prāṇāḥ śāntiṃ prayāntyamī | tālavṛnte yathā'spande bahiḥ pavanaśaktayaḥ

प्राणे शान्तेतरस्पर्शे जीवो निष्पूर्णमूकताम् । याति शान्ते नभोवायौ न दृश्यत्वं यथा रजः

prāṇe śāntetarasparśe jīvo niṣpūrṇamūkatām | yāti śānte nabhovāyau na dṛśyatvaṃ yathā rajaḥ

विरजं विगताधारं मनो हि शिष्यते मुने । तिष्ठत्यात्मपदं लब्ध्वा जलादितरुबीजवत्

virajaṃ vigatādhāraṃ mano hi śiṣyate mune | tiṣṭhatyātmapadaṃ labdhvā jalāditarubījavat

इति वैकल्यमायातैः कारणौघैः समन्ततः । पुर्यष्टके शमं याते देहः पतति निश्चलः

iti vaikalyamāyātaiḥ kāraṇaughaiḥ samantataḥ | puryaṣṭake śamaṃ yāte dehaḥ patati niścalaḥ

चिच्चेत्यचेतनान्मोहात्स्पन्दमायान्ति वासनाः । तदीरिता स्मरत्यन्तरन्यद्विस्मरति स्वयम्

ciccetyacetanānmohātspandamāyānti vāsanāḥ | tadīritā smaratyantaranyadvismarati svayam

हृत्पद्मपत्रस्फुरणात्स्फुटं पुर्यष्टकं भवेत् । हृत्पद्मयन्त्रे वहनाद्रुद्धे पुर्यष्टकं क्षयि

hṛtpadmapatrasphuraṇātsphuṭaṃ puryaṣṭakaṃ bhavet | hṛtpadmayantre vahanādruddhe puryaṣṭakaṃ kṣayi

देहे पुर्यष्टकं यावदस्ति तावत्स जीवति । शान्ते पुर्यष्टके देहो मृत इत्युच्यते द्विज

dehe puryaṣṭakaṃ yāvadasti tāvatsa jīvati | śānte puryaṣṭake deho mṛta ityucyate dvija

विरुद्धमलसंबोधाच्छेदभेददशावशात् । न प्रस्फुरति हृत्पद्मयन्त्रमभ्यन्तरे यदा

viruddhamalasaṃbodhācchedabhedadaśāvaśāt | na prasphurati hṛtpadmayantramabhyantare yadā

तदा पुर्यष्टकं शान्तिमुपैति गगने शनैः । संरोधिते वातयन्त्रे यथा पवनसंततिः

tadā puryaṣṭakaṃ śāntimupaiti gagane śanaiḥ | saṃrodhite vātayantre yathā pavanasaṃtatiḥ

स्वसंवित्तिवशाज्जीवो वैवश्यमुपगच्छति । पद्मयन्त्रं शरीरस्थं प्रवाहं याति नित्यदा

svasaṃvittivaśājjīvo vaivaśyamupagacchati | padmayantraṃ śarīrasthaṃ pravāhaṃ yāti nityadā

वासना विमला येषां हृदयान्नापसर्पति । स्थिरैकरूपजीवास्ते जीवन्मुक्ताश्चिरायुषः

vāsanā vimalā yeṣāṃ hṛdayānnāpasarpati | sthiraikarūpajīvāste jīvanmuktāścirāyuṣaḥ

संरुद्धे पद्मयन्त्रे हि प्राणे शान्तिमुपागते । देहः पतत्यधैर्योऽयं काष्ठलोष्टसमः क्षितौ

saṃruddhe padmayantre hi prāṇe śāntimupāgate | dehaḥ patatyadhairyo'yaṃ kāṣṭhaloṣṭasamaḥ kṣitau

यथैव व्योम मरुति लीनं पुर्यष्टकं भवेत् । तथैव तत्रैव तदा लयमेति मनो मुने

yathaiva vyoma maruti līnaṃ puryaṣṭakaṃ bhavet | tathaiva tatraiva tadā layameti mano mune

सुचिराभ्यस्तभावं तु वासनाखचितं मनः । यत्र तत्र भ्रमत्स्वर्गनरकादि प्रपश्यति

sucirābhyastabhāvaṃ tu vāsanākhacitaṃ manaḥ | yatra tatra bhramatsvarganarakādi prapaśyati

शरीरं शवतामेति मनोमारुतवर्जितम् । गते गृहजने दूरं गृहं संशून्यतामिव

śarīraṃ śavatāmeti manomārutavarjitam | gate gṛhajane dūraṃ gṛhaṃ saṃśūnyatāmiva

सर्वगा चिच्चेतनतो जीवीभूय मनःस्थिता । पुर्यष्टकवपुर्भूत्वा साऽऽतिवाहिकदेहिनी

sarvagā ciccetanato jīvībhūya manaḥsthitā | puryaṣṭakavapurbhūtvā sā''tivāhikadehinī

तन्मात्रपञ्चकं चित्तं क्रोडीकृत्य व्यवस्थिता । स्वप्नभ्रमवदाकारं भावात्स्थूलं प्रपश्यति

tanmātrapañcakaṃ cittaṃ kroḍīkṛtya vyavasthitā | svapnabhramavadākāraṃ bhāvātsthūlaṃ prapaśyati

दृढभावनया पश्चात्तत्रैव रसशालिनी । आतिवाहिकदेहत्वं विस्मरत्यखिलं क्षणात्

dṛḍhabhāvanayā paścāttatraiva rasaśālinī | ātivāhikadehatvaṃ vismaratyakhilaṃ kṣaṇāt

असत्येव शरीरेऽस्मिन्कृतकृत्रिमभावना । नयत्यसत्यं सत्यत्वं सत्यं चासत्यतामपि

asatyeva śarīre'sminkṛtakṛtrimabhāvanā | nayatyasatyaṃ satyatvaṃ satyaṃ cāsatyatāmapi

सर्वगा हि चिदंशेन जीवीभूयाभवन्मनः । मनः पुर्यष्टकरथमाक्रामति ततो जगत्

sarvagā hi cidaṃśena jīvībhūyābhavanmanaḥ | manaḥ puryaṣṭakarathamākrāmati tato jagat

पुर्यष्टकं वातमयं देहमुत्थापयत्यलम् । हृत्स्पन्दिवेताल इव जीवतीत्युच्यते तदा

puryaṣṭakaṃ vātamayaṃ dehamutthāpayatyalam | hṛtspandivetāla iva jīvatītyucyate tadā

क्षीणे पुर्यष्टके चित्तं यदा व्योमनि लीयते । तदा स्फुरति देहोऽयं मृत इत्युच्यतेऽपि च

kṣīṇe puryaṣṭake cittaṃ yadā vyomani līyate | tadā sphurati deho'yaṃ mṛta ityucyate'pi ca

स्वभाववशतो जीवो विस्मृत्या शक्तिमृच्छति । वैवश्यात्कालवशतः पर्णं जर्जरतामिव

svabhāvavaśato jīvo vismṛtyā śaktimṛcchati | vaivaśyātkālavaśataḥ parṇaṃ jarjaratāmiva

जीवशक्तया परामृष्टे निरुद्धे पद्मयन्त्रके । प्राणे संरोधमायाते म्रियते मानवो मुने

jīvaśaktayā parāmṛṣṭe niruddhe padmayantrake | prāṇe saṃrodhamāyāte mriyate mānavo mune

यथा जातानि जातानि चान्यान्यन्यानि कालतः । वृक्षात्पर्णानि शीर्यन्ते शरीराणि तथा नृणाम्

yathā jātāni jātāni cānyānyanyāni kālataḥ | vṛkṣātparṇāni śīryante śarīrāṇi tathā nṛṇām

जायन्ते च म्रियन्ते च शरीराणि शरीरिणाम् । पादपानां च पर्णानि का तत्र परिदेवना

jāyante ca mriyante ca śarīrāṇi śarīriṇām | pādapānāṃ ca parṇāni kā tatra paridevanā

चिदम्बुधौ स्फुरन्त्येता देहबुद्बुदपङ्कतयः । इतश्चान्या इतश्चान्या एतास्वास्था न धीमतः

cidambudhau sphurantyetā dehabudbudapaṅkatayaḥ | itaścānyā itaścānyā etāsvāsthā na dhīmataḥ

सर्वगापि चिदेतस्मिंश्चेतसि प्रतिबिम्बति । पदार्थमन्तरादत्ते नान्यो हि मुकुरादृते

sarvagāpi cidetasmiṃścetasi pratibimbati | padārthamantarādatte nānyo hi mukurādṛte

चिदमलनभसि प्रयत्नरूपाः परिवितते तदतन्मयाः स्फुरन्ति । कलकलमुखराः स्फुटाभिरामा विविधशरीरविमोहतापनाय

cidamalanabhasi prayatnarūpāḥ parivitate tadatanmayāḥ sphuranti | kalakalamukharāḥ sphuṭābhirāmā vividhaśarīravimohatāpanāya

इत्यार्षे श्रीवा०रामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषु निर्वाणप्रकरणे पू० देहपातविचारो नाम द्वात्रिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvā0rāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 dehapātavicāro nāma dvātriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०३३

त्रयस्त्रिंशः सर्गः

trayastriṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । स्वपौरुषेण स्वधिया सत्संगमविकासया । यदि ना नीयते ज्ञत्वं तदुपायोऽस्ति नेतरः

śrīvasiṣṭha uvāca | svapauruṣeṇa svadhiyā satsaṃgamavikāsayā | yadi nā nīyate jñatvaṃ tadupāyo'sti netaraḥ

स्वं कल्पितं कल्पितं च प्रतिकल्पनया स्वया । तदेवान्यत्वमादत्ते विषत्वममृतं यथा

svaṃ kalpitaṃ kalpitaṃ ca pratikalpanayā svayā | tadevānyatvamādatte viṣatvamamṛtaṃ yathā

कल्पना चाकल्पनान्ता मुक्तता यदकल्पनम् । एतच्च भोगसंत्यागपूर्वं सिध्यति नान्यथा

kalpanā cākalpanāntā muktatā yadakalpanam | etacca bhogasaṃtyāgapūrvaṃ sidhyati nānyathā

वचसा मनसा चान्तः शब्दार्थावविभावयन् । य आस्ते वर्धते तस्य कल्पनोपशमः शनैः

vacasā manasā cāntaḥ śabdārthāvavibhāvayan | ya āste vardhate tasya kalpanopaśamaḥ śanaiḥ

वर्जयित्वाहमित्येव नाविद्यास्तीतरात्मिका । शान्ते त्वभावनादस्मिन्नान्यो मोक्षोऽस्ति कश्चन

varjayitvāhamityeva nāvidyāstītarātmikā | śānte tvabhāvanādasminnānyo mokṣo'sti kaścana

अहंभावमथादेहं किंचिच्छ्रयसि नश्यसि । जगदादिरुचिस्तस्मिंस्त्यक्ते शाम्यसि सिध्यसि

ahaṃbhāvamathādehaṃ kiṃcicchrayasi naśyasi | jagadādirucistasmiṃstyakte śāmyasi sidhyasi

अचेतनादिदं सर्वं सदेवासदिव स्थितम् । शान्तं यस्योपलस्येव नमस्तस्मै महात्मने

acetanādidaṃ sarvaṃ sadevāsadiva sthitam | śāntaṃ yasyopalasyeva namastasmai mahātmane

अचेतनादिदं सर्वमुपलस्येव शाम्यति । शून्याख्यातः परालीनचित्तस्य चित्त्वभावनात्

acetanādidaṃ sarvamupalasyeva śāmyati | śūnyākhyātaḥ parālīnacittasya cittvabhāvanāt

इदमस्त्वथवा मास्तु चेतितं दुःखवृद्धये । अचेतितं सुखायान्तरचेतनमचेतनात्

idamastvathavā māstu cetitaṃ duḥkhavṛddhaye | acetitaṃ sukhāyāntaracetanamacetanāt

द्वौ व्याधी देहिनो घोरावयं लोकस्तथा परः । याभ्यां घोराणि दुःखानि भुङ्क्ते सर्वैर्हि पीडितः

dvau vyādhī dehino ghorāvayaṃ lokastathā paraḥ | yābhyāṃ ghorāṇi duḥkhāni bhuṅkte sarvairhi pīḍitaḥ

इहलोके यतन्ते ज्ञा व्याधौ भोगैर्दुरौषधैः । आजीवितं यथाशक्ति चिकित्सा नापरामये

ihaloke yatante jñā vyādhau bhogairdurauṣadhaiḥ | ājīvitaṃ yathāśakti cikitsā nāparāmaye

परलोकमहाव्याधौ प्रयतन्ते चिकित्सनम् । शमसत्सङ्गबोधाख्यैरमृतैः पुरुषोत्तमाः

paralokamahāvyādhau prayatante cikitsanam | śamasatsaṅgabodhākhyairamṛtaiḥ puruṣottamāḥ

परलोकचिकित्सायां सावधाना भवन्ति ये । मोक्षमार्गमहेच्छायां शमशक्त्या जयन्ति ते

paralokacikitsāyāṃ sāvadhānā bhavanti ye | mokṣamārgamahecchāyāṃ śamaśaktyā jayanti te

इहैव नरकव्याधेश्चिकित्सां न करोति यः । गत्वा निरौषधं स्थानं सरुजः किं करिष्यति

ihaiva narakavyādheścikitsāṃ na karoti yaḥ | gatvā nirauṣadhaṃ sthānaṃ sarujaḥ kiṃ kariṣyati

इहलोकचिकित्साभिर्जीवितं यातु मा क्षयम् । आत्मज्ञानौषधैरज्ञाः परलोकश्चिकित्स्यताम्

ihalokacikitsābhirjīvitaṃ yātu mā kṣayam | ātmajñānauṣadhairajñāḥ paralokaścikitsyatām

आयुर्वायुचलत्पत्रलवाम्बुकणभङ्गुरम् । परलोकमहाव्याधिर्यत्नेनाशु चिकित्स्यताम्

āyurvāyucalatpatralavāmbukaṇabhaṅguram | paralokamahāvyādhiryatnenāśu cikitsyatām

परलोकमहाव्याधौ यत्नेनाशु चिकित्सिते । इहलोकमयो व्याधिः स्वयमाशूपशाम्यति

paralokamahāvyādhau yatnenāśu cikitsite | ihalokamayo vyādhiḥ svayamāśūpaśāmyati

संविन्मात्रं विदुर्जन्तुं तस्य प्रसरणं जगत् । परमाणूदरेऽप्यस्ति तच्छैलशतविस्तरम्

saṃvinmātraṃ vidurjantuṃ tasya prasaraṇaṃ jagat | paramāṇūdare'pyasti tacchailaśatavistaram

यत्संविदः प्रसरणं रूपालोकमनांसि तत् । व्योमन्येवानुभूयन्ते नातः सत्यो जगद्भ्रमः

yatsaṃvidaḥ prasaraṇaṃ rūpālokamanāṃsi tat | vyomanyevānubhūyante nātaḥ satyo jagadbhramaḥ

प्रलयेष्वपि दृष्टेषु जगद्दृश्याख्यविभ्रमः । न नश्यति न जायेत भ्रान्तिमात्रैकरूपिणः

pralayeṣvapi dṛṣṭeṣu jagaddṛśyākhyavibhramaḥ | na naśyati na jāyeta bhrāntimātraikarūpiṇaḥ

भोगपङ्कार्णवे मग्न आत्मा नोत्तार्यते यदि । स्वपौरुषचमत्कृत्या तदुपायोऽस्ति नेतरः

bhogapaṅkārṇave magna ātmā nottāryate yadi | svapauruṣacamatkṛtyā tadupāyo'sti netaraḥ

अजितात्मा जनो मूढो रूढो भोगैककर्दमे । आपदां पात्रतामेति पयसामिव सागरः

ajitātmā jano mūḍho rūḍho bhogaikakardame | āpadāṃ pātratāmeti payasāmiva sāgaraḥ

जीवितस्य यथा बाल्यं दृष्टं प्राथमकल्पिकम् । निर्वाणस्य तथा भोगसंत्यागो रागशान्तिदः

jīvitasya yathā bālyaṃ dṛṣṭaṃ prāthamakalpikam | nirvāṇasya tathā bhogasaṃtyāgo rāgaśāntidaḥ

तज्ज्ञस्य जीवितनदी सकल्लोलाप्यसंभ्रमा । समं वहति सौम्यैव चित्रसंस्थेव नीरसा

tajjñasya jīvitanadī sakallolāpyasaṃbhramā | samaṃ vahati saumyaiva citrasaṃstheva nīrasā

अज्ञजीवितनद्यास्तु रसनात्यन्तभीषणाः । आवर्ता वृत्तिविक्षोभकल्लोलाः सहवाहिनः

ajñajīvitanadyāstu rasanātyantabhīṣaṇāḥ | āvartā vṛttivikṣobhakallolāḥ sahavāhinaḥ

सर्गवर्गाः प्रवल्गन्ति संवित्प्रसरलेशकाः । द्विचन्द्रबालवेतालमृगाम्बुस्वप्नमोहवत्

sargavargāḥ pravalganti saṃvitprasaraleśakāḥ | dvicandrabālavetālamṛgāmbusvapnamohavat

संविद्वारितरङ्गौघा भान्ति सर्गाः सहस्रशः । विचारितास्त्वसत्यास्ते सत्यास्त्वनुभवभ्रमात्

saṃvidvāritaraṅgaughā bhānti sargāḥ sahasraśaḥ | vicāritāstvasatyāste satyāstvanubhavabhramāt

जगन्त्याकाशकोशेऽपि संवित्प्रसरणभ्रमात् । सन्तीवाप्यनुभूयन्ते न तु सत्यानि तानि तु

jagantyākāśakośe'pi saṃvitprasaraṇabhramāt | santīvāpyanubhūyante na tu satyāni tāni tu

संविद्विकासपयसो बुद्बुदः सर्गविभ्रमः । अहमित्यादिसद्भावविकाराकाररूपवान्

saṃvidvikāsapayaso budbudaḥ sargavibhramaḥ | ahamityādisadbhāvavikārākārarūpavān

संविन्निर्वाणमजगत्संविदुन्मीलनं जगत् । नान्तर्न बाह्यं नासत्यं न सत्यं सर्वमेव तत्

saṃvinnirvāṇamajagatsaṃvidunmīlanaṃ jagat | nāntarna bāhyaṃ nāsatyaṃ na satyaṃ sarvameva tat

चिद्रूपमजमव्यक्तमेकमव्ययमीश्वरः । स्वत्वभावत्वरहितं ब्रह्म शान्तात्मखादपि

cidrūpamajamavyaktamekamavyayamīśvaraḥ | svatvabhāvatvarahitaṃ brahma śāntātmakhādapi

ब्रह्मणो निःस्वभावस्य सर्गसंवेदने स्वतः । स्पन्दने पवनस्येव कारणं नोपयुज्यते

brahmaṇo niḥsvabhāvasya sargasaṃvedane svataḥ | spandane pavanasyeva kāraṇaṃ nopayujyate

स्वप्नानुभववद्भ्रान्तिर्ब्रह्माब्धौ ब्रह्मवीचयः । सर्गता वस्तुतस्त्वत्र न स्वप्नो न च सर्गता

svapnānubhavavadbhrāntirbrahmābdhau brahmavīcayaḥ | sargatā vastutastvatra na svapno na ca sargatā

एकमेव निराभासमचित्त्वमजडं समम् । न सन्नासन्न सदसदिदमव्ययमद्वयम्

ekameva nirābhāsamacittvamajaḍaṃ samam | na sannāsanna sadasadidamavyayamadvayam

यथास्थितस्यैव सतो यस्यासंवेदनात्मकम् । संवित्प्रशमनं जातं तमाहुर्मुनिसत्तमम्

yathāsthitasyaiva sato yasyāsaṃvedanātmakam | saṃvitpraśamanaṃ jātaṃ tamāhurmunisattamam

सतोऽपि मृन्मयस्येव यस्यासंवेदनात्मकम् । साहं जगद्विगलितं तमाहुर्मुनिसत्तमम्

sato'pi mṛnmayasyeva yasyāsaṃvedanātmakam | sāhaṃ jagadvigalitaṃ tamāhurmunisattamam

यथा शाम्यत्यसंकल्पात्संकल्पनगरं तथा । वेदनोत्थं जगदहं चिति शाम्यत्यवेदनात्

yathā śāmyatyasaṃkalpātsaṃkalpanagaraṃ tathā | vedanotthaṃ jagadahaṃ citi śāmyatyavedanāt

स्वभाववर्जं शब्दार्थाः सर्व एव सहेतुकाः । स्वभावस्य तु यो हेतुर्मुक्तिस्तदनुभावनम्

svabhāvavarjaṃ śabdārthāḥ sarva eva sahetukāḥ | svabhāvasya tu yo heturmuktistadanubhāvanam

न कस्यचित्पदार्थस्य स्वभावोऽस्तीह कश्चन । महाचिदम्बुद्रवताः सर्वा एवानुभूतयः

na kasyacitpadārthasya svabhāvo'stīha kaścana | mahācidambudravatāḥ sarvā evānubhūtayaḥ

महाचिदनिलस्पन्दा एता एवानुभूतयः । एतास्ता ब्रह्मगगनशून्यता इति बुध्यताम्

mahācidanilaspandā etā evānubhūtayaḥ | etāstā brahmagaganaśūnyatā iti budhyatām

वातस्पन्दाविवाभिन्नौ ब्रह्मसर्गौ विभिन्नता । तयोस्त्वसत्या स्वभ्रान्तौ स्वप्ने स्वमरणोपमा

vātaspandāvivābhinnau brahmasargau vibhinnatā | tayostvasatyā svabhrāntau svapne svamaraṇopamā

भ्रान्तिस्तु तावत्तत्त्वार्थविचारो यावदस्फुटः । विचारे तु स्फुटे भ्रान्तिर्ब्रह्मतामेव गच्छति

bhrāntistu tāvattattvārthavicāro yāvadasphuṭaḥ | vicāre tu sphuṭe bhrāntirbrahmatāmeva gacchati

भ्रान्तिस्त्वसत्या वस्त्वेव प्रेक्षयातो न लभ्यते । शशश्रृङ्गवदत्यच्छमतो ब्रह्मैव शिष्यते

bhrāntistvasatyā vastveva prekṣayāto na labhyate | śaśaśrṛṅgavadatyacchamato brahmaiva śiṣyate

अनादिमध्यान्तमनन्तमच्छं समं शिवं शाश्वतमेकमेव । सर्वां जरामोहविकारभार- भ्रान्तिं विमुच्याम्बरभावमेहि

anādimadhyāntamanantamacchaṃ samaṃ śivaṃ śāśvatamekameva | sarvāṃ jarāmohavikārabhāra- bhrāntiṃ vimucyāmbarabhāvamehi

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० निर्वा० उ० सत्यार्थोपन्यासयोगो नाम त्रयस्त्रिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvā0 u0 satyārthopanyāsayogo nāma trayastriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०३३

त्रयस्त्रिंशः सर्गः

trayastriṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । चन्द्रार्धशेखरधर चित्तत्त्वस्य महात्मनः । अनन्तस्यैकरूपस्य द्वित्वं कथमुपागतम्

śrīvasiṣṭha uvāca | candrārdhaśekharadhara cittattvasya mahātmanaḥ | anantasyaikarūpasya dvitvaṃ kathamupāgatam

कथं च तन्महादेव रूढं पर्यायसंकुलम् । भवेद्दुःखोपघाताय प्रज्ञया विनिवारितम्

kathaṃ ca tanmahādeva rūḍhaṃ paryāyasaṃkulam | bhavedduḥkhopaghātāya prajñayā vinivāritam

ईश्वर उवाच । सर्वशक्ति हि तद्ब्रह्म सदेकं विद्यते यदा । तदा निर्मूल एवायं द्वित्वैकत्वकलोदयः

īśvara uvāca | sarvaśakti hi tadbrahma sadekaṃ vidyate yadā | tadā nirmūla evāyaṃ dvitvaikatvakalodayaḥ

सति द्वित्वे किलैकं स्यात्सत्येकत्वे द्विरूपता । कले द्वे अपि चिद्रूपे चिद्रूपत्वात्तदप्यसत्

sati dvitve kilaikaṃ syātsatyekatve dvirūpatā | kale dve api cidrūpe cidrūpatvāttadapyasat

एकाभावादभावोऽत्र एकत्वद्वित्वयोर्द्वयोः । एकं विना न द्वितीयं न द्वितीयं विनैकता

ekābhāvādabhāvo'tra ekatvadvitvayordvayoḥ | ekaṃ vinā na dvitīyaṃ na dvitīyaṃ vinaikatā

कार्यकारणयोरेकसारत्वादेकरूपता । फलान्तस्यापि बीजादेर्विकारादिह कल्पना

kāryakāraṇayorekasāratvādekarūpatā | phalāntasyāpi bījādervikārādiha kalpanā

चित्त्वं चेत्यविकल्पेन स्वयं स्फुरति तन्मयम् । विकारादि तदेवान्तस्तत्सारत्वान्न भिद्यते

cittvaṃ cetyavikalpena svayaṃ sphurati tanmayam | vikārādi tadevāntastatsāratvānna bhidyate

विकारादिविकल्पोऽयं तत उत्थाय वस्तुषु । याति सार्थकतां नानाकार्यकारणतादिभिः

vikārādivikalpo'yaṃ tata utthāya vastuṣu | yāti sārthakatāṃ nānākāryakāraṇatādibhiḥ

तरङ्गाः सलिले येऽपि तोये शैलस्य ते समाः । शशश्रृङ्गसमः सोऽपि यस्य सत्यः शशाङ्कुरः

taraṅgāḥ salile ye'pi toye śailasya te samāḥ | śaśaśrṛṅgasamaḥ so'pi yasya satyaḥ śaśāṅkuraḥ

वस्तुबोधोऽत्र संधत्ते तत्रालं वाग्विकल्पनैः । व्यवच्छेदादि दुश्छेद्यं वचोवाच्यात्किल द्विज

vastubodho'tra saṃdhatte tatrālaṃ vāgvikalpanaiḥ | vyavacchedādi duśchedyaṃ vacovācyātkila dvija

ब्रह्मणः सर्वशक्तित्वं तत्त्वतो न विभिद्यते । तरङ्गकणकल्लोलजलौघ इव वारिणः

brahmaṇaḥ sarvaśaktitvaṃ tattvato na vibhidyate | taraṅgakaṇakallolajalaugha iva vāriṇaḥ

पुष्पपल्लवपत्रादि लताया नेतरद्यथा । द्वित्वैकत्वजगत्त्वादि त्वन्त्वाहन्त्वं तथा चितेः

puṣpapallavapatrādi latāyā netaradyathā | dvitvaikatvajagattvādi tvantvāhantvaṃ tathā citeḥ

देशकालविकारादिः कृतो भेदश्चितस्तु यः । तच्चिदेतदसत्प्रोक्तं न प्रश्नोऽत्र तवोचितः

deśakālavikārādiḥ kṛto bhedaścitastu yaḥ | taccidetadasatproktaṃ na praśno'tra tavocitaḥ

देशकालक्रियासत्तानियत्याद्याश्च शक्तयः । चिदात्मिका एव चितः सत्त्वात्संपतिताः स्वतः

deśakālakriyāsattāniyatyādyāśca śaktayaḥ | cidātmikā eva citaḥ sattvātsaṃpatitāḥ svataḥ

चित्तत्त्वं चित्तचेत्येहं चिद्ब्रह्माद्यभिधा स्मृता । यथा वीच्याद्यभिधार्हं स्थितमम्बुतरङ्गकम्

cittattvaṃ cittacetyehaṃ cidbrahmādyabhidhā smṛtā | yathā vīcyādyabhidhārhaṃ sthitamambutaraṅgakam

असंभवत्तरङ्गस्य चिद्विलासमहाम्बुधेः । तरङ्गितत्वमिव यत्तत्तावच्चेत्यसङ्गिता

asaṃbhavattaraṅgasya cidvilāsamahāmbudheḥ | taraṅgitatvamiva yattattāvaccetyasaṅgitā

तदेतत्परमं ब्रह्म सत्येश्वरशिवादिभिः । शून्यैकपरमात्मादिनामभिः परिगीयते

tadetatparamaṃ brahma satyeśvaraśivādibhiḥ | śūnyaikaparamātmādināmabhiḥ parigīyate

एवं रूपपदातीतं यद्रूपं परमात्मनः । यत्तु नामाहममलं विषयो न गिरां च तत्

evaṃ rūpapadātītaṃ yadrūpaṃ paramātmanaḥ | yattu nāmāhamamalaṃ viṣayo na girāṃ ca tat

यदिदं दृश्यते तस्यास्तल्लताया महाचितेः । फलपल्लवपुष्पादि न भिन्नं तन्मयं यतः

yadidaṃ dṛśyate tasyāstallatāyā mahāciteḥ | phalapallavapuṣpādi na bhinnaṃ tanmayaṃ yataḥ

महाविद्योपनयना चिद्भवत्यभिधा सती । सा जीवत्वेन बाह्यत्वं तदा द्वीन्द्विव पश्यति

mahāvidyopanayanā cidbhavatyabhidhā satī | sā jīvatvena bāhyatvaṃ tadā dvīndviva paśyati

स्वयमन्यैवमस्मीति भावयित्वा स्वभावतः । अन्यतामिव संयाति स्वविकल्पात्मिकां स्वतः

svayamanyaivamasmīti bhāvayitvā svabhāvataḥ | anyatāmiva saṃyāti svavikalpātmikāṃ svataḥ

अकलङ्केन रूपेण रूपं यत्सकलङ्कवत् । संसारसरितं प्राप्य चेतनेनैव चेतति

akalaṅkena rūpeṇa rūpaṃ yatsakalaṅkavat | saṃsārasaritaṃ prāpya cetanenaiva cetati

चिद्वपुः स्वयमेतेन ह्येकतामेति जीवताम् । चित्तत्त्वस्यावभासेन जीवो जीवति तन्मयः

cidvapuḥ svayametena hyekatāmeti jīvatām | cittattvasyāvabhāsena jīvo jīvati tanmayaḥ

आतिवाहिकदेहोऽपि जीवतां समुपागतः । भावनापञ्चकं भूत्वा द्रव्यमस्मीति वेत्त्यलम्

ātivāhikadeho'pi jīvatāṃ samupāgataḥ | bhāvanāpañcakaṃ bhūtvā dravyamasmīti vettyalam

तद्द्रव्यं प्राणिना भुक्तमाशु गच्छति वीर्यताम् । ततोऽहं प्राणवाञ्जातो वेत्तीत्यनुभवात्मकम्

taddravyaṃ prāṇinā bhuktamāśu gacchati vīryatām | tato'haṃ prāṇavāñjāto vettītyanubhavātmakam

अहंतादिक्रमेणाशु पञ्चकानुभवभ्रमात् । स्थावरं जंगमं सर्वं वेत्ति तत्तद्भवत्यलम्

ahaṃtādikrameṇāśu pañcakānubhavabhramāt | sthāvaraṃ jaṃgamaṃ sarvaṃ vetti tattadbhavatyalam

काकतालीययोगेन दृढाभ्यासक्षयेण च । वासनान्तरसंश्लेषात्सूक्ष्ममाकारमुज्झति

kākatālīyayogena dṛḍhābhyāsakṣayeṇa ca | vāsanāntarasaṃśleṣātsūkṣmamākāramujjhati

द्वित्वस्वसंविदा द्वित्वमेकस्यैव प्रवर्तते । पुंसो वेतालसंकल्पाद्वेताल इव भासुरः

dvitvasvasaṃvidā dvitvamekasyaiva pravartate | puṃso vetālasaṃkalpādvetāla iva bhāsuraḥ

अद्वित्ववेदनाद्वित्वमात्मनोऽपि निवर्तते । न करोमीति संकल्पात्पुरुषस्येव कर्तृता

advitvavedanādvitvamātmano'pi nivartate | na karomīti saṃkalpātpuruṣasyeva kartṛtā

द्वित्वसंकल्पतो द्वित्वमेकस्यैव प्रवर्तते । अद्वित्वसंविदा द्वित्वमनेकस्यापि नश्यति

dvitvasaṃkalpato dvitvamekasyaiva pravartate | advitvasaṃvidā dvitvamanekasyāpi naśyati

परमात्मतया द्वित्वं न किलात्मनि विद्यते । अविकारादिमत्त्वेन सर्वगत्वेन सर्वदा

paramātmatayā dvitvaṃ na kilātmani vidyate | avikārādimattvena sarvagatvena sarvadā

यत्स्वसंकल्परचितमसंकल्पक्षयं हि तत् । यथा मुने मनोराज्यं गन्धर्वनगरं यथा

yatsvasaṃkalparacitamasaṃkalpakṣayaṃ hi tat | yathā mune manorājyaṃ gandharvanagaraṃ yathā

तथा संकल्पने क्लेशो न संकल्पविनाशने । संकल्पयक्षो गन्धर्वपुर्याः सृष्टौ न तु क्षये

tathā saṃkalpane kleśo na saṃkalpavināśane | saṃkalpayakṣo gandharvapuryāḥ sṛṣṭau na tu kṣaye

पुष्टसंकल्पमात्रेण यदिदं दुःखमागतम् । तदसंकल्पमात्रेण क्षयि कात्र कदर्थना

puṣṭasaṃkalpamātreṇa yadidaṃ duḥkhamāgatam | tadasaṃkalpamātreṇa kṣayi kātra kadarthanā

यत्किंचिदपि संकल्प्य नरो दुःखे निमज्जति । न किंचिदपि संकल्प्य सुखमव्ययमश्नुते

yatkiṃcidapi saṃkalpya naro duḥkhe nimajjati | na kiṃcidapi saṃkalpya sukhamavyayamaśnute

संकल्पव्यालनिर्मुक्ता न यदा तव चेतना । न तदा नन्दनोद्याने त्वमुच्चैः परिराजसे

saṃkalpavyālanirmuktā na yadā tava cetanā | na tadā nandanodyāne tvamuccaiḥ parirājase

स्वविवेकानिलैः कृत्वा संकल्पजलदक्षयम् । परां निर्मलतामेहि शरदीव नभोन्तरम्

svavivekānilaiḥ kṛtvā saṃkalpajaladakṣayam | parāṃ nirmalatāmehi śaradīva nabhontaram

संकल्पसरितं मत्तां मणिमन्त्रेण शोषय । तत्रोह्यमानमात्मानं समाश्वास्य भवामनाः

saṃkalpasaritaṃ mattāṃ maṇimantreṇa śoṣaya | tatrohyamānamātmānaṃ samāśvāsya bhavāmanāḥ

संकल्पानिलनिर्धूतं भ्रान्तं पर्णतृणांशवत् । भूताकाशे चिदात्मानमवलम्ब्य विलोकय

saṃkalpānilanirdhūtaṃ bhrāntaṃ parṇatṛṇāṃśavat | bhūtākāśe cidātmānamavalambya vilokaya

स्वसंकल्पनकालुष्यं विनिवार्यात्मनात्मनः । परं प्रसादमासाद्य परमानन्दवान्भव

svasaṃkalpanakāluṣyaṃ vinivāryātmanātmanaḥ | paraṃ prasādamāsādya paramānandavānbhava

सर्वशक्तिमयो ह्यात्मा यद्यथा भावयत्यलम् । तत्तथा पश्यति तदा स्वसंकल्पविजृम्भितम्

sarvaśaktimayo hyātmā yadyathā bhāvayatyalam | tattathā paśyati tadā svasaṃkalpavijṛmbhitam

संकल्पमात्रमेवेदं जगन्मिथ्यात्वमुत्थितम् । असंकल्पनमात्रेण ब्रह्मन्क्वापि विलीयते

saṃkalpamātramevedaṃ jaganmithyātvamutthitam | asaṃkalpanamātreṇa brahmankvāpi vilīyate

संकल्पवातवलितं जन्मजालकदम्बकम् । असंकल्पानिलस्पर्शाद्विश्राम्यति परे पदे

saṃkalpavātavalitaṃ janmajālakadambakam | asaṃkalpānilasparśādviśrāmyati pare pade

तृष्णाकरञ्जलतिकामिमां रूढिमुपागताम् । संकल्पमूलोद्धरणात्परिशोषवतीं कुरु

tṛṣṇākarañjalatikāmimāṃ rūḍhimupāgatām | saṃkalpamūloddharaṇātpariśoṣavatīṃ kuru

प्रतिभाससमुत्थानं प्रतिभासपरिक्षयम् । यथा गन्धर्वनगरं तथा संसृतिविभ्रमः

pratibhāsasamutthānaṃ pratibhāsaparikṣayam | yathā gandharvanagaraṃ tathā saṃsṛtivibhramaḥ

प्रभुरस्मीति विस्मृत्य तावच्छोचति भूमिपः । भूमिपोऽस्मीति संजाता यावन्नास्य हृदि स्मृतिः

prabhurasmīti vismṛtya tāvacchocati bhūmipaḥ | bhūmipo'smīti saṃjātā yāvannāsya hṛdi smṛtiḥ

नास्य तज्जातया ब्रह्मन्प्राक्स्मृतिर्वर्तमानया । शरदेवोपगतया प्रावृड् जाड्यापवारिणी

nāsya tajjātayā brahmanprāksmṛtirvartamānayā | śaradevopagatayā prāvṛḍ jāḍyāpavāriṇī

घनप्रवाहयाऽकस्माच्चित्तेहा सैव वर्धते । य एवोच्चैःस्वरस्तन्त्र्याः स एवाक्रामति श्रुतिम्

ghanapravāhayā'kasmāccittehā saiva vardhate | ya evoccaiḥsvarastantryāḥ sa evākrāmati śrutim

अहमेकोऽहमात्मास्मीत्येकां भावय भावनाम् । तया भावनया युक्तः स एव त्वं भवस्यलम्

ahameko'hamātmāsmītyekāṃ bhāvaya bhāvanām | tayā bhāvanayā yuktaḥ sa eva tvaṃ bhavasyalam

एवं ह्यसंभवदिदं त्वविरागभास्य- त्तत्सत्त्वमुत्तमपदं परमेकदेवः । पूजासु पूजकसुपूजनपूज्यरूपं किंचिन्नकिंचिदिव चित्तपदैकमूर्तिः

evaṃ hyasaṃbhavadidaṃ tvavirāgabhāsya- ttatsattvamuttamapadaṃ paramekadevaḥ | pūjāsu pūjakasupūjanapūjyarūpaṃ kiṃcinnakiṃcidiva cittapadaikamūrtiḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषु निर्वाणप्रकरणे पू० द्वैतैक्यप्रतिपादनं नाम त्रयस्त्रिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 dvaitaikyapratipādanaṃ nāma trayastriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०३४

चतुस्त्रिंशः सर्गः

catustriṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । प्राप्तेषु सुखदुःखेषु यो नश्यति स नश्यति । यो न नश्यत्यनाशोऽसावलं शास्त्रोपदेशनैः

śrīvasiṣṭha uvāca | prāpteṣu sukhaduḥkheṣu yo naśyati sa naśyati | yo na naśyatyanāśo'sāvalaṃ śāstropadeśanaiḥ

यस्य चेच्छोदयस्तस्य सन्त्यवश्यं सुखादयः । ते चेत्सम्यक्चिकित्स्यन्ते पूर्वमिच्छैव मुच्यताम्

yasya cecchodayastasya santyavaśyaṃ sukhādayaḥ | te cetsamyakcikitsyante pūrvamicchaiva mucyatām

अहं जगदिदं भ्रान्तिर्नास्त्येव परमे पदे । इदं शान्तमनालम्बं सर्वं निर्वाणमव्ययम्

ahaṃ jagadidaṃ bhrāntirnāstyeva parame pade | idaṃ śāntamanālambaṃ sarvaṃ nirvāṇamavyayam

अहं ब्रह्म जगच्चेति शब्दसंभ्रमविभ्रमः । सर्वस्मिञ्छान्त आकाशे केन नामोपकल्पितः

ahaṃ brahma jagacceti śabdasaṃbhramavibhramaḥ | sarvasmiñchānta ākāśe kena nāmopakalpitaḥ

नेहास्त्यहं न च जगन्न च ब्रह्मादिशब्दकाः । शान्तस्यैकस्य सर्वत्वात्कर्ता भोक्तेह कः कुतः

nehāstyahaṃ na ca jaganna ca brahmādiśabdakāḥ | śāntasyaikasya sarvatvātkartā bhokteha kaḥ kutaḥ

उपदेश्यातिशायित्वात्सर्वापह्नव एव च । कृतोऽयं स च सत्यात्मा त एवाहं विशिष्यते

upadeśyātiśāyitvātsarvāpahnava eva ca | kṛto'yaṃ sa ca satyātmā ta evāhaṃ viśiṣyate

अग्रस्थसिद्धसंचारो ज्ञायते नापि दारुणः । यथैकपार्श्वसंसुप्तनरः स्वप्नाभ्रगर्जितम्

agrasthasiddhasaṃcāro jñāyate nāpi dāruṇaḥ | yathaikapārśvasaṃsuptanaraḥ svapnābhragarjitam

ज्ञप्तौ नास्ति यतस्तेन सिद्धाचारो न लक्ष्यते । स्वभाव इति सर्वेण ज्ञप्तिस्थो ह्यनुभूयते

jñaptau nāsti yatastena siddhācāro na lakṣyate | svabhāva iti sarveṇa jñaptistho hyanubhūyate

ज्ञप्तिरप्यात्मभूतैव सर्वं भाति हि तन्मयम् । तस्मात्साहं जगत्सर्वमभिन्नं परमात्मनः

jñaptirapyātmabhūtaiva sarvaṃ bhāti hi tanmayam | tasmātsāhaṃ jagatsarvamabhinnaṃ paramātmanaḥ

ज्ञप्तिर्जगत्तया भाति संकल्पस्वप्नयोरिव । अनानावयवोदेति जलमूर्मितया यथा

jñaptirjagattayā bhāti saṃkalpasvapnayoriva | anānāvayavodeti jalamūrmitayā yathā

एकात्मैवोदये ज्ञप्तेर्नानातामिव चागतः । अज्ञानात्स त्ववस्तुत्वात्प्रेक्षितो नोपलभ्यते

ekātmaivodaye jñapternānātāmiva cāgataḥ | ajñānātsa tvavastutvātprekṣito nopalabhyate

यथा स्वावयवानेव सर्वानवयवी भवेत् । नित्यानवयवं शान्तं ब्रह्मैवेदं तथा जगत्

yathā svāvayavāneva sarvānavayavī bhavet | nityānavayavaṃ śāntaṃ brahmaivedaṃ tathā jagat

भाण्डलक्षाणि धत्तेऽन्तश्चिद्रूपकनकेष्टिका । यदेव सा चेतयते जगदादीव वेत्ति तत्

bhāṇḍalakṣāṇi dhatte'ntaścidrūpakanakeṣṭikā | yadeva sā cetayate jagadādīva vetti tat

ब्रह्मैव कचतीवेदं सत्तयाच्छजगत्तया । चिद्रूपत्वाद्द्रवात्मत्वात्तरङ्गादितयाब्धिवत्

brahmaiva kacatīvedaṃ sattayācchajagattayā | cidrūpatvāddravātmatvāttaraṅgāditayābdhivat

यद्यच्चेतयतेऽन्तस्तु जगदादीव पश्यति । अरूपमपि रूपं स्वं यन्न चेतयते न तत्

yadyaccetayate'ntastu jagadādīva paśyati | arūpamapi rūpaṃ svaṃ yanna cetayate na tat

चेतनाचेतनत्वोक्ती तस्येशत्वात्स्वदेहगे । उपदेशार्थमेवोक्ते न सद्विषयमर्थतः

cetanācetanatvoktī tasyeśatvātsvadehage | upadeśārthamevokte na sadviṣayamarthataḥ

न जगत्सन्न चैवासद्भासते चेतनाच्चिति । अचेतनान्न कचति क इवार्थग्रहोऽत्र नः

na jagatsanna caivāsadbhāsate cetanācciti | acetanānna kacati ka ivārthagraho'tra naḥ

अचेतनं चेतनं च स्पन्दास्पन्दवदात्मनः । स्वायत्ते न कदर्थस्थे स्वस्थपाषाणवत्स्थिते

acetanaṃ cetanaṃ ca spandāspandavadātmanaḥ | svāyatte na kadarthasthe svasthapāṣāṇavatsthite

यस्येक्षितस्य नो सत्ता नाधारो न च कारणम् । सोऽहमित्येव यो यक्षो न जाने कुत उत्थितः

yasyekṣitasya no sattā nādhāro na ca kāraṇam | so'hamityeva yo yakṣo na jāne kuta utthitaḥ

यस्याहमिति यक्षस्य सत्तैवास्ति न सत्यतः । अहो नु चित्रं तेनेमे भवन्तो विवशीकृताः

yasyāhamiti yakṣasya sattaivāsti na satyataḥ | aho nu citraṃ teneme bhavanto vivaśīkṛtāḥ

काकतालीयवद्भ्रान्तमहं ब्रह्मणि भासते । स्वमेव रूपं दृग्भ्रान्तौ केशोण्ड्रकमिवाम्बरे

kākatālīyavadbhrāntamahaṃ brahmaṇi bhāsate | svameva rūpaṃ dṛgbhrāntau keśoṇḍrakamivāmbare

ब्रह्मैवाहं जगच्चात्र कुतो नाशसमुद्भवौ । अतो हर्षविषादानां किंत्वेव कथमास्पदम्

brahmaivāhaṃ jagaccātra kuto nāśasamudbhavau | ato harṣaviṣādānāṃ kiṃtveva kathamāspadam

सर्वेश्वरत्वादीशस्य विभातीदं प्रचेतितम् । अचेतितं च नो भाति तेनाचेतितमस्तु ते

sarveśvaratvādīśasya vibhātīdaṃ pracetitam | acetitaṃ ca no bhāti tenācetitamastu te

काकतालीयवच्चित्त्वाज्जगतो भाति ब्रह्म खम् । स्वप्नसंकल्पपुरवत्तत्तस्माद्भिद्यते कथम्

kākatālīyavaccittvājjagato bhāti brahma kham | svapnasaṃkalpapuravattattasmādbhidyate katham

यथोर्म्यादि जले वृक्षे यथा वा शालभञ्जिका । यथा घटादयो भूमौ तथा ब्रह्मणि सर्गता

yathormyādi jale vṛkṣe yathā vā śālabhañjikā | yathā ghaṭādayo bhūmau tathā brahmaṇi sargatā

अनाकृतावसंस्थाने स्वच्छे यदनुभूयते । तत्तदेवात उदितं किंनामाहं जगन्ति किम्

anākṛtāvasaṃsthāne svacche yadanubhūyate | tattadevāta uditaṃ kiṃnāmāhaṃ jaganti kim

मरुतः स्पन्दवैचित्र्यं सत्तयैव यथा तथा । ब्रह्मणो निःस्वभावस्य जगदाद्यहमादि च

marutaḥ spandavaicitryaṃ sattayaiva yathā tathā | brahmaṇo niḥsvabhāvasya jagadādyahamādi ca

यथाभ्रे लक्ष्यते वृक्षगजवाजिमृगादिता । असन्निवेशाकृतिनि सर्गाहन्ते तथापरे

yathābhre lakṣyate vṛkṣagajavājimṛgāditā | asanniveśākṛtini sargāhante tathāpare

सर्गोऽवयववद्भाति सर्व एव परे शिवे । एवं तदुपमां विद्धि कार्यकारणवद्यथा

sargo'vayavavadbhāti sarva eva pare śive | evaṃ tadupamāṃ viddhi kāryakāraṇavadyathā

अन्तःशान्तमनायासमनुपाधि गतभ्रमम् । जगत्यसंभवादेव व्योमवत्सममास्यताम्

antaḥśāntamanāyāsamanupādhi gatabhramam | jagatyasaṃbhavādeva vyomavatsamamāsyatām

न भवन्तो न च वयं न जगन्ति न खादयः । सन्ति शान्तमशेषेण ब्रह्मेदं निर्भरं स्थितम्

na bhavanto na ca vayaṃ na jaganti na khādayaḥ | santi śāntamaśeṣeṇa brahmedaṃ nirbharaṃ sthitam

अशेषेष्वविशेषेषु शान्ताशेषविशेषता । सत्या सैवाहमित्याशु त्यक्त्वा मोक्षाय भाव्यताम्

aśeṣeṣvaviśeṣeṣu śāntāśeṣaviśeṣatā | satyā saivāhamityāśu tyaktvā mokṣāya bhāvyatām

वेदनं बन्धनं विद्धि विद्धि मोक्षमवेदनम् । यथास्थितं यथाचारं भव शान्तमवेदनम्

vedanaṃ bandhanaṃ viddhi viddhi mokṣamavedanam | yathāsthitaṃ yathācāraṃ bhava śāntamavedanam

द्रष्टा न दृश्यतां याति चितिर्नायाति चेत्यताम् । चेत्याभावादजगति कः किं चेतयते कथम्

draṣṭā na dṛśyatāṃ yāti citirnāyāti cetyatām | cetyābhāvādajagati kaḥ kiṃ cetayate katham

द्रष्टृदृश्यदशाभावाज्जाग्रत्येव सुषुप्तिवत् । शरदाकाशकोशाभमसत्तोपममास्यताम्

draṣṭṛdṛśyadaśābhāvājjāgratyeva suṣuptivat | śaradākāśakośābhamasattopamamāsyatām

तथैकब्रह्मचिद्रूपे पवनस्पन्दने यथा । अत्राचिद्बोधता सर्गो मोक्षो ब्रह्मैकबोधता

tathaikabrahmacidrūpe pavanaspandane yathā | atrācidbodhatā sargo mokṣo brahmaikabodhatā

चित्स्पन्दो ब्रह्ममरुतो यत्र सर्ग इति स्मृतः । नात्र चित्स्पन्दनं यत्स्यान्निर्वाणं तदुदाहृतम्

citspando brahmamaruto yatra sarga iti smṛtaḥ | nātra citspandanaṃ yatsyānnirvāṇaṃ tadudāhṛtam

बीजमन्तर्यथा वेत्ति स्वरूपं पल्लवादिकम् । तथा महाचिदन्तस्थं स्वरूपं वेत्ति सर्गताम्

bījamantaryathā vetti svarūpaṃ pallavādikam | tathā mahācidantasthaṃ svarūpaṃ vetti sargatām

पत्रादिवेदनाद्बीजं यथा पत्रादि तिष्ठति । परा चित्सर्गसंवित्तिस्तथा भवति सर्गता

patrādivedanādbījaṃ yathā patrādi tiṣṭhati | parā citsargasaṃvittistathā bhavati sargatā

यथा भावविकाराभाश्चित्पराः सर्गतास्तथा । सर्वे बीजानि दृष्टान्तास्तद्रूपा एव तन्मयाः

yathā bhāvavikārābhāścitparāḥ sargatāstathā | sarve bījāni dṛṣṭāntāstadrūpā eva tanmayāḥ

निर्विकारपरब्रह्ममयं सर्वमिदं जगत् । निर्विकारमनाद्यन्तमेवं विद्धि निरामयम्

nirvikāraparabrahmamayaṃ sarvamidaṃ jagat | nirvikāramanādyantamevaṃ viddhi nirāmayam

निजसंकल्पमात्रात्मा निजसंकल्पनात्क्षयी । द्वैताद्वैतविकारोऽयं संकल्पनगरं यथा

nijasaṃkalpamātrātmā nijasaṃkalpanātkṣayī | dvaitādvaitavikāro'yaṃ saṃkalpanagaraṃ yathā

शून्यत्वाकाशयोर्भेदो यादृशोऽवगतस्त्वया । भेदं निरात्मकं विद्धि तादृशं ब्रह्मसर्गयोः

śūnyatvākāśayorbhedo yādṛśo'vagatastvayā | bhedaṃ nirātmakaṃ viddhi tādṛśaṃ brahmasargayoḥ

मद्वाचिद्रूपिणी शान्ता या सत्ता ब्रह्मणः पुरा । स्वतः सेयमहंत्वं च मानवोऽस्मीत्यबोधतः

madvācidrūpiṇī śāntā yā sattā brahmaṇaḥ purā | svataḥ seyamahaṃtvaṃ ca mānavo'smītyabodhataḥ

ब्रह्मण्यस्मिञ्जगद्रूपे न किंचिदपि जायते । जातमप्यथ नष्टं च न नश्यत्यम्बुवीचिवत्

brahmaṇyasmiñjagadrūpe na kiṃcidapi jāyate | jātamapyatha naṣṭaṃ ca na naśyatyambuvīcivat

पदार्थब्रह्मरूपेण ब्रह्मैवात्मनि तिष्ठति । अवयवीवावयवे खे खं वारीव वारिणि

padārthabrahmarūpeṇa brahmaivātmani tiṣṭhati | avayavīvāvayave khe khaṃ vārīva vāriṇi

निमेषादर्धभागेन देशाद्देशान्तरस्थितौ । यद्रूपं संविदो मध्ये स स्वभाव उपास्यताम्

nimeṣādardhabhāgena deśāddeśāntarasthitau | yadrūpaṃ saṃvido madhye sa svabhāva upāsyatām

संक्षुब्धमक्षुब्धमिति द्विरूपं संवित्स्वरूपं प्रवदन्ति सन्तः । श्रेयः परं येन समीहसे त्वं तदेकनिष्ठो भव माऽमतिर्भूः

saṃkṣubdhamakṣubdhamiti dvirūpaṃ saṃvitsvarūpaṃ pravadanti santaḥ | śreyaḥ paraṃ yena samīhase tvaṃ tadekaniṣṭho bhava mā'matirbhūḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० निर्वाणप्रकरणे उत्तरार्धे परमार्थयोगोपदेशो नाम चतुस्त्रिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe paramārthayogopadeśo nāma catustriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०३४

चतुस्त्रिंशः सर्गः

catustriṃśaḥ sargaḥ

ईश्वर उवाच । इत्थं स्थितमिदं विश्वं सदसद्देवरूपि च । द्वैतैक्यपदनिर्मुक्तं युक्तं द्वैतैक्यमप्यतः

īśvara uvāca | itthaṃ sthitamidaṃ viśvaṃ sadasaddevarūpi ca | dvaitaikyapadanirmuktaṃ yuktaṃ dvaitaikyamapyataḥ

चितेः कलङ्कवैरूप्यमिति संसारतां गतम् । अकलङ्कमसंसारि तच्चाभिन्नाद्वयात्मकम्

citeḥ kalaṅkavairūpyamiti saṃsāratāṃ gatam | akalaṅkamasaṃsāri taccābhinnādvayātmakam

इयमस्मीति संप्राप्तकलङ्का चिन्निबध्यते । एतामेव कलां बुद्ध्वा स्वकाभिन्नां विमुच्यते

iyamasmīti saṃprāptakalaṅkā cinnibadhyate | etāmeva kalāṃ buddhvā svakābhinnāṃ vimucyate

चिदर्थाकारताभावाद्द्वित्वात्सत्त्वं समुज्झति । सुखादिमिलितां धत्ते न सत्यां सदिति क्षणात्

cidarthākāratābhāvāddvitvātsattvaṃ samujjhati | sukhādimilitāṃ dhatte na satyāṃ saditi kṣaṇāt

शुद्धा निरंशा सत्या वाऽसत्या वेत्येवमादिभिः । विमुक्ता नामशब्दार्थैः सर्वैः सर्वात्मिकापि खम्

śuddhā niraṃśā satyā vā'satyā vetyevamādibhiḥ | vimuktā nāmaśabdārthaiḥ sarvaiḥ sarvātmikāpi kham

सर्वं निरुपमं शान्तं मनसैतत्त्रिमार्गगम् । ब्रह्मेदं बृंहितं ब्रह्म शक्त्याऽऽकाशविकासया

sarvaṃ nirupamaṃ śāntaṃ manasaitattrimārgagam | brahmedaṃ bṛṃhitaṃ brahma śaktyā''kāśavikāsayā

मनसा मनसि च्छिन्ने स्वेन्द्रियावयवात्मनि । सत्यालोकाज्जगज्जाले प्रच्छन्ने विलयं गते

manasā manasi cchinne svendriyāvayavātmani | satyālokājjagajjāle pracchanne vilayaṃ gate

छिद्यते शीर्णसंसारकलना कल्पनात्मिका । भृष्टबीजोपमा सत्ता जीवस्य इतिनामिका

chidyate śīrṇasaṃsārakalanā kalpanātmikā | bhṛṣṭabījopamā sattā jīvasya itināmikā

पश्यन्ती नाम कलितोत्सृजन्ती चेत्यचर्वणाम् । मनोमोहाभ्रनिर्मुक्ता शरदाकाशकोशवत्

paśyantī nāma kalitotsṛjantī cetyacarvaṇām | manomohābhranirmuktā śaradākāśakośavat

शुद्धा चिद्भावमात्रस्था चेत्यचिच्चापलं गता । समस्तसामान्यवती भवतीर्णभवार्णवा

śuddhā cidbhāvamātrasthā cetyaciccāpalaṃ gatā | samastasāmānyavatī bhavatīrṇabhavārṇavā

अपुनर्भवसौषुप्तपदपाण्डित्यपीवरी । परमासाद्य विश्रान्ता विश्रान्ता वितते पदे

apunarbhavasauṣuptapadapāṇḍityapīvarī | paramāsādya viśrāntā viśrāntā vitate pade

एतत्ते मनसि क्षीणे प्रथमं कथितं पदम् । द्वितीयं श्रृणु विप्रेन्द्र शक्तेरस्याः सुपावनम्

etatte manasi kṣīṇe prathamaṃ kathitaṃ padam | dvitīyaṃ śrṛṇu viprendra śakterasyāḥ supāvanam

एषैव मनसोन्मुक्ता चिच्छक्तिः शान्तिशालिनी । सर्वज्योतिस्तमोमुक्ता वितताकाशसुन्दरी

eṣaiva manasonmuktā cicchaktiḥ śāntiśālinī | sarvajyotistamomuktā vitatākāśasundarī

घनसौषुप्तलेखावच्छिलान्तःसन्निवेशवत् । सैन्धवान्तस्थरसवद्वातान्तःस्पन्दशक्तिवत्

ghanasauṣuptalekhāvacchilāntaḥsanniveśavat | saindhavāntastharasavadvātāntaḥspandaśaktivat

कालेनायाति तत्रैव परां परिणतिं यदा । शून्यशक्तिरिवाकाशे परमाकाशगा तदा

kālenāyāti tatraiva parāṃ pariṇatiṃ yadā | śūnyaśaktirivākāśe paramākāśagā tadā

चेत्यांशोन्मुखतां नूनं त्यजत्यम्ब्विव चापलम् । वातलेखेव चलनं पुष्पलेखेव सौरभम्

cetyāṃśonmukhatāṃ nūnaṃ tyajatyambviva cāpalam | vātalekheva calanaṃ puṣpalekheva saurabham

कालताकाशते त्यक्त्वा सकले सकलाकला । न जडा नाजडा स्फारा धत्ते सत्तामनामिकाम्

kālatākāśate tyaktvā sakale sakalākalā | na jaḍā nājaḍā sphārā dhatte sattāmanāmikām

दिक्कालाद्यनवच्छिन्नमहासत्तापदं गताम् । तुर्यतुर्यांशकलितामकलङ्कामनामयाम्

dikkālādyanavacchinnamahāsattāpadaṃ gatām | turyaturyāṃśakalitāmakalaṅkāmanāmayām

कांचिदेव विशालाक्ष साक्षिवत्समवस्थिताम् । सर्वतः सर्वदा सर्वप्रकाशस्वादुतत्पराम्

kāṃcideva viśālākṣa sākṣivatsamavasthitām | sarvataḥ sarvadā sarvaprakāśasvādutatparām

एषा द्वितीया पदता कथिता तव सुव्रत । तृतीयं श्रृणु वक्ष्यामि पदं पदविदां वर

eṣā dvitīyā padatā kathitā tava suvrata | tṛtīyaṃ śrṛṇu vakṣyāmi padaṃ padavidāṃ vara

एषा दृक्चेत्यवलनादनामार्थापदं गता । ब्रह्मात्मेत्यादिशब्दार्थादतीतोदेति केवला

eṣā dṛkcetyavalanādanāmārthāpadaṃ gatā | brahmātmetyādiśabdārthādatītodeti kevalā

स्थैर्येण कालतः स्वस्था निष्कलङ्का परात्मना । तुर्यातीतादिनामत्वादपि याति परं पदम्

sthairyeṇa kālataḥ svasthā niṣkalaṅkā parātmanā | turyātītādināmatvādapi yāti paraṃ padam

सा परा परमा काष्ठा प्रधानं शिवभावतः । चित्येका निरवच्छेदा तृतीया पावनी स्थितिः

sā parā paramā kāṣṭhā pradhānaṃ śivabhāvataḥ | cityekā niravacchedā tṛtīyā pāvanī sthitiḥ

चिरमस्यां प्रतिष्ठायां सर्वाध्वाध्वगदूरगा । सा ममाप्यंग वचसां न समायाति गोचरम्

ciramasyāṃ pratiṣṭhāyāṃ sarvādhvādhvagadūragā | sā mamāpyaṃga vacasāṃ na samāyāti gocaram

त्रिमार्गकलनातीतमिति ते कथितं मुने । तिष्ठ तस्मिन्पदे नित्यमिति देवः सनातनः

trimārgakalanātītamiti te kathitaṃ mune | tiṣṭha tasminpade nityamiti devaḥ sanātanaḥ

एतन्मयमिदं विश्वं मुने तन्मयवेदनात् । सत्यसंवेदनान्नेदं न च नेदं मुनीश्वर

etanmayamidaṃ viśvaṃ mune tanmayavedanāt | satyasaṃvedanānnedaṃ na ca nedaṃ munīśvara

नेदं प्रवर्तते किंचिन्नेदं किचिन्निवर्तते । शान्तं समसमाभासं प्रथते स्वस्य कोशवत्

nedaṃ pravartate kiṃcinnedaṃ kicinnivartate | śāntaṃ samasamābhāsaṃ prathate svasya kośavat

अद्वैतैक्यादसंक्षोभाद्धनचेतनया तया । अविकारादिमत्त्वाच्च नित्यानित्यतया चिरम्

advaitaikyādasaṃkṣobhāddhanacetanayā tayā | avikārādimattvācca nityānityatayā ciram

चिद्धनत्वाच्छिशुशिलाकोशानां जगतामपि । मनागपि न भेदोऽस्ति सतामप्यसतामपि

ciddhanatvācchiśuśilākośānāṃ jagatāmapi | manāgapi na bhedo'sti satāmapyasatāmapi

समस्तं सुशिवं शान्तमतीतं वाग्विलासतः । ओमित्यस्य च तन्मात्रातुर्या सा परमा गतिः

samastaṃ suśivaṃ śāntamatītaṃ vāgvilāsataḥ | omityasya ca tanmātrāturyā sā paramā gatiḥ

श्रीवाल्मीकिरुवाच । इत्युक्तवानमलदृक्परिणामतोऽस्मिन् पारे पदे समुपशान्तरवाभिधाने । तूष्णीमतिष्ठदमुना मुनिना च सार्धं विश्रान्तवृत्तिरथ तत्र मुहूर्तमीशः

śrīvālmīkiruvāca | ityuktavānamaladṛkpariṇāmato'smin pāre pade samupaśāntaravābhidhāne | tūṣṇīmatiṣṭhadamunā muninā ca sārdhaṃ viśrāntavṛttiratha tatra muhūrtamīśaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषु निर्वाणप्रकरणे पू० परमेश्वरोपदेशो नाम चतुस्त्रिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 parameśvaropadeśo nāma catustriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०३५

पञ्चत्रिंशः सर्गः

pañcatriṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । देशाद्देशान्तरं दूरं प्राप्तायाः संविदः क्षणात् । यद्रूपममलं मध्ये परं तद्रूमात्मनः

śrīvasiṣṭha uvāca | deśāddeśāntaraṃ dūraṃ prāptāyāḥ saṃvidaḥ kṣaṇāt | yadrūpamamalaṃ madhye paraṃ tadrūmātmanaḥ

गच्छन्श्रृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नुन्मिषन्निमिषन्हसन् । नूनं निरामयत्वाय नित्यमेतन्मयो भव

gacchanśrṛṇvanspṛśañjighrannunmiṣannimiṣanhasan | nūnaṃ nirāmayatvāya nityametanmayo bhava

तत एव निराभासात्सत्यान्निर्वासनैषणात् । यथास्थितं यथाचारमचलाऽमरशैलवत्

tata eva nirābhāsātsatyānnirvāsanaiṣaṇāt | yathāsthitaṃ yathācāramacalā'maraśailavat

एतद्रूपमविद्यायाः प्रेक्षिता यन्न लभ्यते । प्रेक्षिता लभ्यते चेत्सा तद्विद्यैव पराभवत्

etadrūpamavidyāyāḥ prekṣitā yanna labhyate | prekṣitā labhyate cetsā tadvidyaiva parābhavat

अविद्यासंभवाच्चेत्यचित्त्वे संभवतः क्व किम् । चेत्यते कथमेवान्तः शान्तिरेव बलोदिता

avidyāsaṃbhavāccetyacittve saṃbhavataḥ kva kim | cetyate kathamevāntaḥ śāntireva baloditā

सत्यं ब्रह्म जगच्चैकं स्थितमेकमनेकवत् । सर्वं वाऽसर्ववद्भाति शुद्धं चाशुद्धवत्ततम्

satyaṃ brahma jagaccaikaṃ sthitamekamanekavat | sarvaṃ vā'sarvavadbhāti śuddhaṃ cāśuddhavattatam

अशून्यं शून्यमिव च शून्यं वाऽशून्यवत्स्फुटम् । स्फारमस्फारमिव तदस्फारं स्फारसन्निभम्

aśūnyaṃ śūnyamiva ca śūnyaṃ vā'śūnyavatsphuṭam | sphāramasphāramiva tadasphāraṃ sphārasannibham

अविकारं विकारीव समं शान्तमशान्तवत् । सदेवासदिवादृश्यं तदेवातदिवोदितम्

avikāraṃ vikārīva samaṃ śāntamaśāntavat | sadevāsadivādṛśyaṃ tadevātadivoditam

अविभागं विभागीव निर्जाड्यं जडवद्गतम् । अचेत्यं चेत्यभावीव निरंशं सांशशोभनम्

avibhāgaṃ vibhāgīva nirjāḍyaṃ jaḍavadgatam | acetyaṃ cetyabhāvīva niraṃśaṃ sāṃśaśobhanam

अनहं सोऽहमिव तदनाशमिव नाशवत् । अकलङ्कं कलङ्कीव निर्वेद्यं वेद्यवाहिवत्

anahaṃ so'hamiva tadanāśamiva nāśavat | akalaṅkaṃ kalaṅkīva nirvedyaṃ vedyavāhivat

आलोकि ध्वान्तघनवन्नववच्च पुरातनम् । परमाणोरपि तनु गर्भीकृतजगद्गणम्

āloki dhvāntaghanavannavavacca purātanam | paramāṇorapi tanu garbhīkṛtajagadgaṇam

सर्वात्मकमपि त्यक्तदृष्टं कष्टेन भूयसा । अजालमपि जालाढ्यं चाशेषवदनेकधा

sarvātmakamapi tyaktadṛṣṭaṃ kaṣṭena bhūyasā | ajālamapi jālāḍhyaṃ cāśeṣavadanekadhā

निर्मायमपि मायांशुमण्डलामलभास्करम् । ब्रह्म विद्धि विदांनाथमपामिव महोदधिम्

nirmāyamapi māyāṃśumaṇḍalāmalabhāskaram | brahma viddhi vidāṃnāthamapāmiva mahodadhim

जगद्रत्नमहाकोशं तुलायां तूलकाल्लघु । मायामरीचिशशिनमपि नेक्षणगोचरम्

jagadratnamahākośaṃ tulāyāṃ tūlakāllaghu | māyāmarīciśaśinamapi nekṣaṇagocaram

अनन्तमपि निष्पारं न च क्वचिदपि स्थितम् । आकाशे वनविन्यासनगनिर्माणतत्परम्

anantamapi niṣpāraṃ na ca kvacidapi sthitam | ākāśe vanavinyāsanaganirmāṇatatparam

अणीयसामणीयांसं स्थविष्ठं च स्थवीयसाम् । गरीयसां गरिष्ठं च श्रेष्ठं च श्रेयसामपि

aṇīyasāmaṇīyāṃsaṃ sthaviṣṭhaṃ ca sthavīyasām | garīyasāṃ gariṣṭhaṃ ca śreṣṭhaṃ ca śreyasāmapi

अकर्तृकर्मकरणमकारणमकारकम् । अन्तःशून्यतयैवैतच्चिराय परिपूरितम्

akartṛkarmakaraṇamakāraṇamakārakam | antaḥśūnyatayaivaitaccirāya paripūritam

जगत्समुद्गकमपि नित्यं शून्यमरण्यवत् । अनन्तशैलकठिनमप्याकाशलवान्मृदु

jagatsamudgakamapi nityaṃ śūnyamaraṇyavat | anantaśailakaṭhinamapyākāśalavānmṛdu

प्रत्येकं प्रत्यहं प्रायः पुराणं पेलवं नवम् । आलोकमन्धकाराभं तमस्त्वालोकमाततम्

pratyekaṃ pratyahaṃ prāyaḥ purāṇaṃ pelavaṃ navam | ālokamandhakārābhaṃ tamastvālokamātatam

प्रत्यक्षमपि दुर्लक्ष्यं परोक्षमपि चाग्रगम् । चिद्रूपमेव च जडं जडमेव चिदात्मकम्

pratyakṣamapi durlakṣyaṃ parokṣamapi cāgragam | cidrūpameva ca jaḍaṃ jaḍameva cidātmakam

अहमेवानहंभावमनहं वाऽहमेव च । अन्यदेव तदेवाहमहमेवान्यदेव तत्

ahamevānahaṃbhāvamanahaṃ vā'hameva ca | anyadeva tadevāhamahamevānyadeva tat

अस्य पूर्णार्णवस्यान्तरिमे त्रिभुवनोर्मयः । स्फुरन्त इव तिष्ठन्ति स्वभावद्रवतात्मकाः

asya pūrṇārṇavasyāntarime tribhuvanormayaḥ | sphuranta iva tiṣṭhanti svabhāvadravatātmakāḥ

बिभर्ति सर्वमङ्गस्थं तुषारमिव शुक्लताम् । भाति सर्वस्त्वनेनैव तुषारेणेव शुक्लता

bibharti sarvamaṅgasthaṃ tuṣāramiva śuklatām | bhāti sarvastvanenaiva tuṣāreṇeva śuklatā

अदेशकालावयवोऽप्येष देवो दिवानिशम् । असज्जगत्तनोतीव यथा वारितरङ्गकम्

adeśakālāvayavo'pyeṣa devo divāniśam | asajjagattanotīva yathā vāritaraṅgakam

एतस्मिन्विकसन्तीमा विपुलाकाशकानने । जगज्जरठमञ्जर्यः प्रसरत्पत्रपञ्चकाः

etasminvikasantīmā vipulākāśakānane | jagajjaraṭhamañjaryaḥ prasaratpatrapañcakāḥ

एष स्वप्रतिबिम्बस्य स्वयमालोकनेच्छया । अत्यन्तनिर्मलाकारः स्वयं मुकुरतां गतः

eṣa svapratibimbasya svayamālokanecchayā | atyantanirmalākāraḥ svayaṃ mukuratāṃ gataḥ

व्योमवृक्षफलस्यास्य स्वेच्छावयव उज्ज्वला । सर्गोपलम्भ उद्यच्च चमत्कुर्वन्ति संविदि

vyomavṛkṣaphalasyāsya svecchāvayava ujjvalā | sargopalambha udyacca camatkurvanti saṃvidi

अन्तस्थेन बहिष्ठेन नानानानातयात्मनि । एष सोऽन्तर्बहिर्भाति भावाभावविभावया

antasthena bahiṣṭhena nānānānātayātmani | eṣa so'ntarbahirbhāti bhāvābhāvavibhāvayā

एतद्रूपा पदार्थश्रीरेतस्मिन्नेतदिच्छया । चमत्करोत्येतदर्थं जिह्वेव स्वास्यकोटरे

etadrūpā padārthaśrīretasminnetadicchayā | camatkarotyetadarthaṃ jihveva svāsyakoṭare

अस्याम्भसो द्रवत्वं यत्तदिदं जगदुच्यते । संवित्स्यादूपलम्भाङ्गं भुवनावर्तवृत्तिमत्

asyāmbhaso dravatvaṃ yattadidaṃ jagaducyate | saṃvitsyādūpalambhāṅgaṃ bhuvanāvartavṛttimat

शाम्यत्यत्र पदार्थश्रीः सर्वासामेव भास्वति । एतस्मादेव चोदेति स्वालोक इव तेजसः

śāmyatyatra padārthaśrīḥ sarvāsāmeva bhāsvati | etasmādeva codeti svāloka iva tejasaḥ

इदमेव जगत्सर्वं शुक्लत्वं तुहिने यथा । अत एताः प्रवर्तन्ते विद इन्दोरिवांशवः

idameva jagatsarvaṃ śuklatvaṃ tuhine yathā | ata etāḥ pravartante vida indorivāṃśavaḥ

एतस्माद्रङ्गतोऽनङ्गाज्जगच्चित्रमिदं स्थितम् । विद्ध्यभावविकारादिशान्तमेतन्मयं ततम्

etasmādraṅgato'naṅgājjagaccitramidaṃ sthitam | viddhyabhāvavikārādiśāntametanmayaṃ tatam

अस्माद्वनतरोरेताः स्वरूढा गगनाङ्गणे । दृश्यशाखाः प्रवर्तन्ते जगज्जालगुलुच्छकाः

asmādvanataroretāḥ svarūḍhā gaganāṅgaṇe | dṛśyaśākhāḥ pravartante jagajjālagulucchakāḥ

व्ययोदयवती नूनमत्र दृश्यतरङ्गिणी । नानातानन्तकुसुमा वहत्यविचलाचले

vyayodayavatī nūnamatra dṛśyataraṅgiṇī | nānātānantakusumā vahatyavicalācale

अस्मिन्व्योमात्मके रङ्गे भुवनाभिनयभ्रमैः । मृत्यत्यविरतारम्भं वारैर्नियतिनर्तकी

asminvyomātmake raṅge bhuvanābhinayabhramaiḥ | mṛtyatyaviratārambhaṃ vārairniyatinartakī

जगत्कोटिमहाकल्पकल्पोन्मेषनिमेषणः । विताने नाट्यते भूयो जन्यते कालबालकः

jagatkoṭimahākalpakalponmeṣanimeṣaṇaḥ | vitāne nāṭyate bhūyo janyate kālabālakaḥ

उद्यत्स्वपि जगत्स्वेष शान्तमेवावतिष्ठते । अनिच्छ एव मुकुरः प्रतिबिम्बशतेष्विव

udyatsvapi jagatsveṣa śāntamevāvatiṣṭhate | aniccha eva mukuraḥ pratibimbaśateṣviva

भूतानां वर्तमानानां सर्गाणां संभविष्यताम् । एषोऽकारणकं बीजं सर्गाणामिव कारणम्

bhūtānāṃ vartamānānāṃ sargāṇāṃ saṃbhaviṣyatām | eṣo'kāraṇakaṃ bījaṃ sargāṇāmiva kāraṇam

अस्योन्मेषो जगल्लक्ष्मीर्निमेषः प्रलयागमः । अनुन्मेषनिमेषोऽसावात्मन्येवावतिष्ठते

asyonmeṣo jagallakṣmīrnimeṣaḥ pralayāgamaḥ | anunmeṣanimeṣo'sāvātmanyevāvatiṣṭhate

उद्यन्त्यमूनि सुबहूनि महामहान्ति सर्गागमप्रलयजन्मदशा जगन्ति । सर्वाणि तान्ययमपारस्वरूप एव प्रस्पन्दनानि मरुदेव यथास्व शान्तम्

udyantyamūni subahūni mahāmahānti sargāgamapralayajanmadaśā jaganti | sarvāṇi tānyayamapārasvarūpa eva praspandanāni marudeva yathāsva śāntam

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषु निर्वाणप्रकरणे उ० परब्रह्मस्वरूपवर्णनं नाम पञ्चत्रिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe u0 parabrahmasvarūpavarṇanaṃ nāma pañcatriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०३५

पञ्चत्रिंशः सर्गः

pañcatriṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । ततो मुहूर्तेन हरो गौरीकमलिनीसरः । मद्विकासोन्मुखः स्वैरं विकासं बहिराददे

śrīvasiṣṭha uvāca | tato muhūrtena haro gaurīkamalinīsaraḥ | madvikāsonmukhaḥ svairaṃ vikāsaṃ bahirādade

दृक्चयो द्योतयामास मुखाकाशतलोदितः । बोधं समुद्गकादर्क अंशुराशिरिवोद्गतः

dṛkcayo dyotayāmāsa mukhākāśataloditaḥ | bodhaṃ samudgakādarka aṃśurāśirivodgataḥ

ईश्वर उवाच । मुने मननमाहूय स्वसत्तैवाशु मीयताम् । त्वमर्थं माहरानर्थं पवनः स्पन्दतामिव

īśvara uvāca | mune mananamāhūya svasattaivāśu mīyatām | tvamarthaṃ māharānarthaṃ pavanaḥ spandatāmiva

द्रष्टव्यमिह यत्किंचित्तद्दृष्टं किं समं भ्रमैः । न हि हेयमुपादेयं चेह पश्यामि तद्विदः

draṣṭavyamiha yatkiṃcittaddṛṣṭaṃ kiṃ samaṃ bhramaiḥ | na hi heyamupādeyaṃ ceha paśyāmi tadvidaḥ

शान्त्यशान्तिमयानेतान्विकल्पान्दलयन्नसिः । धीरोसिनान्यथाऽऽस्थित्वा त्वमेव भव चात्मदृक्

śāntyaśāntimayānetānvikalpāndalayannasiḥ | dhīrosinānyathā''sthitvā tvameva bhava cātmadṛk

इमां दृश्यदशामाशु बाह्यबोधाय वा पुनः । समाश्रित्य मदुक्तं त्वं श्रृणु तूष्णीं स्थितेन किम्

imāṃ dṛśyadaśāmāśu bāhyabodhāya vā punaḥ | samāśritya maduktaṃ tvaṃ śrṛṇu tūṣṇīṃ sthitena kim

इत्युक्त्वा बाह्यबोधस्त्वं मा भवेति त्रिशूलधृक् । प्राणेनेदं देहगेहं परिस्फुरति यन्त्रवत्

ityuktvā bāhyabodhastvaṃ mā bhaveti triśūladhṛk | prāṇenedaṃ dehagehaṃ parisphurati yantravat

प्राणहीनं परिस्पन्दं त्यक्त्वा तिष्ठति मूकवत् । चालनी पावनी शक्तिः शक्तिः संवेदनी चितिः

prāṇahīnaṃ parispandaṃ tyaktvā tiṣṭhati mūkavat | cālanī pāvanī śaktiḥ śaktiḥ saṃvedanī citiḥ

सा मूर्ता खादपि स्वच्छा सत्सत्तैवात्र कारणम् । विनश्यतः प्राणदेहौ वियोगान्मरुदेव च

sā mūrtā khādapi svacchā satsattaivātra kāraṇam | vinaśyataḥ prāṇadehau viyogānmarudeva ca

चिदात्मा खादपि स्वच्छो न विनश्यति किं भ्रमैः । मनःप्राणमये देहे चित्तत्त्वं परिजायते

cidātmā khādapi svaccho na vinaśyati kiṃ bhramaiḥ | manaḥprāṇamaye dehe cittattvaṃ parijāyate

मुकुरे ह्यमलाभासे प्रतिबिम्बं प्रवर्तते । सदप्यग्रगतं वस्तु प्रतिबिम्बक्रिया विना

mukure hyamalābhāse pratibimbaṃ pravartate | sadapyagragataṃ vastu pratibimbakriyā vinā

यथा नास्ति मलोपेते मुकुरे मुनिनायक । तथा नास्ति गतप्राणे विद्यमानेऽपि देहके

yathā nāsti malopete mukure munināyaka | tathā nāsti gataprāṇe vidyamāne'pi dehake

सर्वगापि चिदुच्छूनबोधात्स्पन्दादिकं प्रति । बोधात्कलङ्कविमला चिदेव परमं शिवम्

sarvagāpi ciducchūnabodhātspandādikaṃ prati | bodhātkalaṅkavimalā cideva paramaṃ śivam

विदुर्देवं तदाभासं सर्वसत्तार्थदं तथा । स हरिः स शिवः सोऽजः स ब्रह्मा स सुरेश्वरः

vidurdevaṃ tadābhāsaṃ sarvasattārthadaṃ tathā | sa hariḥ sa śivaḥ so'jaḥ sa brahmā sa sureśvaraḥ

अनिलानलचन्द्रार्कवपुः स परमेश्वरः । स एष सर्वगो ह्यात्मा चित्खनिश्चेतनः स्मृतः

anilānalacandrārkavapuḥ sa parameśvaraḥ | sa eṣa sarvago hyātmā citkhaniścetanaḥ smṛtaḥ

देवेशो देवभृद्धाता देवदेवो दिवः पतिः । महाचितः समुल्लासं मुह्यन्तीव न केचन

deveśo devabhṛddhātā devadevo divaḥ patiḥ | mahācitaḥ samullāsaṃ muhyantīva na kecana

ये नाम ते जगत्येते ब्रह्मविष्णुहरादयः । परस्मात्परिनिर्याता ब्रह्मविष्णुहरादयः

ye nāma te jagatyete brahmaviṣṇuharādayaḥ | parasmātpariniryātā brahmaviṣṇuharādayaḥ

कणास्तप्तायस इव वारिधेरिव बिन्दवः । तेष्विव भ्रमभूतेषु जातेष्विव परात्पदात्

kaṇāstaptāyasa iva vāridheriva bindavaḥ | teṣviva bhramabhūteṣu jāteṣviva parātpadāt

स्थितेषु भ्रमबीजेषु कल्पनाजालकर्तृषु । सहस्रशतशाखेयमविद्योदेति पीवरी

sthiteṣu bhramabījeṣu kalpanājālakartṛṣu | sahasraśataśākheyamavidyodeti pīvarī

वेदवेदार्थवेदादिजीवजालजटावली । ततस्तस्या अनन्तायाः प्रसृतायाः पुनःपुनः

vedavedārthavedādijīvajālajaṭāvalī | tatastasyā anantāyāḥ prasṛtāyāḥ punaḥpunaḥ

संपन्नदेशकालायाः क्रमः स्याद्वर्णनासु कः । ब्रह्मविष्णुहरादीनामतोऽयं परमः पिता

saṃpannadeśakālāyāḥ kramaḥ syādvarṇanāsu kaḥ | brahmaviṣṇuharādīnāmato'yaṃ paramaḥ pitā

मूलबीजं महादेवः पल्लवानामिव द्रुमः । सर्वसत्त्वाभिधः सर्वः सर्वसंवेदनैककृत्

mūlabījaṃ mahādevaḥ pallavānāmiva drumaḥ | sarvasattvābhidhaḥ sarvaḥ sarvasaṃvedanaikakṛt

सर्वसत्ताप्रदो भास्वान्वन्द्योऽभ्यर्च्यश्च तद्विदः । प्रत्यक्षवस्तुविषयः सर्वत्रैव सदोदितः

sarvasattāprado bhāsvānvandyo'bhyarcyaśca tadvidaḥ | pratyakṣavastuviṣayaḥ sarvatraiva sadoditaḥ

संवेदनात्मकतया गतया सर्वगोचरम् । न तस्याह्वानमन्त्रादि किंचिदेवोपयुज्यते

saṃvedanātmakatayā gatayā sarvagocaram | na tasyāhvānamantrādi kiṃcidevopayujyate

नित्याहूतः स सर्वस्थो लभ्यते सर्वतः स्वचित् । यां यां वस्तुदशां याति तत एव मुने शिवम्

nityāhūtaḥ sa sarvastho labhyate sarvataḥ svacit | yāṃ yāṃ vastudaśāṃ yāti tata eva mune śivam

स्वरूपं समवाप्नोति रूपालोकमनोदृशाम् । आद्यं पूज्यं नमस्कार्यं स्तुत्यमर्घ्यं सुरेश्वरम्

svarūpaṃ samavāpnoti rūpālokamanodṛśām | ādyaṃ pūjyaṃ namaskāryaṃ stutyamarghyaṃ sureśvaram

एनं तं विद्धि वेद्यानां सीमान्तं महतामपि । एतमात्मानमालोक्य जराशोकभयापहम् । संभृष्टबीजवज्जन्तुर्न भूयः परिरोहति

enaṃ taṃ viddhi vedyānāṃ sīmāntaṃ mahatāmapi | etamātmānamālokya jarāśokabhayāpaham | saṃbhṛṣṭabījavajjanturna bhūyaḥ parirohati

सकलजन्तुषु यत्त्वभयप्रदं विदितमाद्यमुपास्यमयत्नतः । त्वमजमात्मगतं परमं पदं भवसि किं परिमुह्यसि दृष्टिषु

sakalajantuṣu yattvabhayapradaṃ viditamādyamupāsyamayatnataḥ | tvamajamātmagataṃ paramaṃ padaṃ bhavasi kiṃ parimuhyasi dṛṣṭiṣu

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० निर्वाणप्रकरणे पू० महादेवस्य पूज्यसीमान्तत्वकथनं नाम पञ्चत्रिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 mahādevasya pūjyasīmāntatvakathanaṃ nāma pañcatriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०३६

षट्त्रिंशः सर्गः

ṣaṭtriṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । चमत्कुर्वन्त्यथानर्था आवर्ता इव वारिणि । एकस्वभावाः सकला यथा वारितरङ्गकाः

śrīvasiṣṭha uvāca | camatkurvantyathānarthā āvartā iva vāriṇi | ekasvabhāvāḥ sakalā yathā vāritaraṅgakāḥ

सर्वस्यैवास्य विश्वस्य निर्ज्ञेयज्ञेयरूपिणी । परमाकाशतारूपं परोपशमसंश्रया

sarvasyaivāsya viśvasya nirjñeyajñeyarūpiṇī | paramākāśatārūpaṃ paropaśamasaṃśrayā

बालचिन्ता पुरोव्योम्नि न किंचिदपि मे यथा । तथेदं तत्त्वतो विश्वं सत्यं तु शिशुचेतसि

bālacintā purovyomni na kiṃcidapi me yathā | tathedaṃ tattvato viśvaṃ satyaṃ tu śiśucetasi

अरूपालोकमननं शिलापुत्रकसैन्यवत् । रूपालोकमनस्कारा भान्ति केवात्र विश्वता

arūpālokamananaṃ śilāputrakasainyavat | rūpālokamanaskārā bhānti kevātra viśvatā

रूपालोकमनस्कारा सारश्चिन्मात्रतां विना । न लभ्यतेऽसावपरं व्योमेवात्र क्व विश्वता

rūpālokamanaskārā sāraścinmātratāṃ vinā | na labhyate'sāvaparaṃ vyomevātra kva viśvatā

विदो वित्त्वं जगद्भ्रान्तिरवित्त्वं तु न विभ्रमः । वित्त्वावित्त्वे त्वदायत्ते चित्ताचित्ते यथा तव

vido vittvaṃ jagadbhrāntiravittvaṃ tu na vibhramaḥ | vittvāvittve tvadāyatte cittācitte yathā tava

परमाकाशरूपत्वाच्चिद्व्योम्नो वितताकृतेः । न स्वभावविपर्यासः कश्चित्संभवति क्वचित्

paramākāśarūpatvāccidvyomno vitatākṛteḥ | na svabhāvaviparyāsaḥ kaścitsaṃbhavati kvacit

तन्मयस्यास्य विश्वस्य न स्वभावविकारिता । विद्यते प्रेक्ष्यमाणापि किमु सास्य भविष्यति

tanmayasyāsya viśvasya na svabhāvavikāritā | vidyate prekṣyamāṇāpi kimu sāsya bhaviṣyati

सर्वं चिद्व्योम चैवेदं न सत्त्वमहमित्यपि । विकाराद्यस्ति न ज्ञप्तावज्ञप्तिं न लभेत्क्वचित्

sarvaṃ cidvyoma caivedaṃ na sattvamahamityapi | vikārādyasti na jñaptāvajñaptiṃ na labhetkvacit

सर्वं शान्तं शिवं शुद्धं त्वमहंतादिविभ्रमम् । न किंचिदपि पश्यामि व्योमजं काननं यथा

sarvaṃ śāntaṃ śivaṃ śuddhaṃ tvamahaṃtādivibhramam | na kiṃcidapi paśyāmi vyomajaṃ kānanaṃ yathā

संविदाकाशशून्यत्वं यत्तद्विद्धि वचो मम । इदं त्वत्संविदाकाशे स्वयमात्मनि तिष्ठति

saṃvidākāśaśūnyatvaṃ yattadviddhi vaco mama | idaṃ tvatsaṃvidākāśe svayamātmani tiṣṭhati

पदमाहुः परं सद्यदनिच्छोदयमासितम् । पाषाणपुरुषस्येव चित्रस्थस्येव चासनम्

padamāhuḥ paraṃ sadyadanicchodayamāsitam | pāṣāṇapuruṣasyeva citrasthasyeva cāsanam

स विश्रान्तमना मौनी यस्य प्रकृतकर्मसु । स्पन्दो दारुनरस्येव विगतेच्छमनाकुलम्

sa viśrāntamanā maunī yasya prakṛtakarmasu | spando dārunarasyeva vigatecchamanākulam

अन्तःशून्यं बहिःशून्यं विरसं गतवासनम् । जगद्वेणोरिव ज्ञस्य जीवतो भाति जीवनम्

antaḥśūnyaṃ bahiḥśūnyaṃ virasaṃ gatavāsanam | jagadveṇoriva jñasya jīvato bhāti jīvanam

यस्य न स्वदते दृश्यमदृश्यं स्वदते हृदि । सबाह्याभ्यन्तरं शान्तः स वितीर्णो भवार्णवात्

yasya na svadate dṛśyamadṛśyaṃ svadate hṛdi | sabāhyābhyantaraṃ śāntaḥ sa vitīrṇo bhavārṇavāt

उच्यन्तां शब्दजालानि वंशवद्गतवासनम् । रसेनानङ्गलग्नेन प्रकृतानन्यचोदनैः

ucyantāṃ śabdajālāni vaṃśavadgatavāsanam | rasenānaṅgalagnena prakṛtānanyacodanaiḥ

स्पृश्यन्तां स्पर्शनीयानि यथाप्राप्तान्यवासनम् । कूटागारवदक्षुब्धमनिच्छममनोदयम्

spṛśyantāṃ sparśanīyāni yathāprāptānyavāsanam | kūṭāgāravadakṣubdhamanicchamamanodayam

स्वाद्यन्तां रसजालानि विगतेच्छाभयैषणम् । अपरागाभिलषणं यथाप्राप्तानि दर्विवत्

svādyantāṃ rasajālāni vigatecchābhayaiṣaṇam | aparāgābhilaṣaṇaṃ yathāprāptāni darvivat

दृश्यन्तां रूपजालानि पुनः प्राप्तान्यवासनम् । अरसं निर्मनोमानमगर्वं चित्रनेत्रवत्

dṛśyantāṃ rūpajālāni punaḥ prāptānyavāsanam | arasaṃ nirmanomānamagarvaṃ citranetravat

जिघ्र्यन्तां गन्धपुष्पाणि विगतेच्छमवासनम् । स्पन्दबन्धोपलग्नानि त्यागाय वनवातवत्

jighryantāṃ gandhapuṣpāṇi vigatecchamavāsanam | spandabandhopalagnāni tyāgāya vanavātavat

इति चेद्विरसत्वेन बोधयित्वा चिकित्सिताः । न भोगरोगास्तद्वच्च शान्त्यै नास्ति कथैव च

iti cedvirasatvena bodhayitvā cikitsitāḥ | na bhogarogāstadvacca śāntyai nāsti kathaiva ca

यः स्वादयन्भोगविषं रतिमेति दिने दिने । सोऽग्नौ स्वमूर्ति ज्वलिते कक्षमक्षयमुज्झति

yaḥ svādayanbhogaviṣaṃ ratimeti dine dine | so'gnau svamūrti jvalite kakṣamakṣayamujjhati

निरिच्छत्वं समाधानमाहुरागमभूषणाः । यथा शाम्येन्मनोऽनिच्छं नोपदेशशतैस्तथा

niricchatvaṃ samādhānamāhurāgamabhūṣaṇāḥ | yathā śāmyenmano'nicchaṃ nopadeśaśataistathā

इच्छोदयो यथा दुःखमिच्छाशान्तिर्यथा सुखम् । तथा न नरके नापि ब्रह्मलोकेऽनुभूयते

icchodayo yathā duḥkhamicchāśāntiryathā sukham | tathā na narake nāpi brahmaloke'nubhūyate

इच्छामात्रं विदुश्चित्तं तच्छान्तिर्मोक्ष उच्यते । एतावन्त्येव शास्त्राणि तपांसि नियमा यमाः

icchāmātraṃ viduścittaṃ tacchāntirmokṣa ucyate | etāvantyeva śāstrāṇi tapāṃsi niyamā yamāḥ

यावती यावती जन्तोरिच्छोदेति यथा यथा । तावती तावती दुःखबीजमुष्टिः प्ररोहति

yāvatī yāvatī jantoricchodeti yathā yathā | tāvatī tāvatī duḥkhabījamuṣṭiḥ prarohati

यथा यथेच्छा तनुतां याति जन्तोर्विवेकतः । तथा तथोपशाम्यन्ति दुःखचिन्ताविषूचिकाः

yathā yathecchā tanutāṃ yāti jantorvivekataḥ | tathā tathopaśāmyanti duḥkhacintāviṣūcikāḥ

यथा यथेच्छा घनतां याति लोकस्य रागतः । तथा तथा विवर्धन्ते दुःखचिन्ताविषोर्मयः

yathā yathecchā ghanatāṃ yāti lokasya rāgataḥ | tathā tathā vivardhante duḥkhacintāviṣormayaḥ

इच्छा चिकित्स्यते व्याधिर्न स्वयत्नौषधेन चेत् । तदत्र बलवन्मन्ये विद्यते नौषधान्तरम्

icchā cikitsyate vyādhirna svayatnauṣadhena cet | tadatra balavanmanye vidyate nauṣadhāntaram

इच्छोपशमनं कर्तुं यदि कृत्स्नं न शक्यते । स्वल्पमप्यनुगन्तव्यं मार्गस्थो नावसीदति

icchopaśamanaṃ kartuṃ yadi kṛtsnaṃ na śakyate | svalpamapyanugantavyaṃ mārgastho nāvasīdati

यस्त्विच्छातानवे यत्नं न करोति नराधमः । सोऽन्धकूपे स्वमात्मानं दिनानुदिनमुज्झति

yastvicchātānave yatnaṃ na karoti narādhamaḥ | so'ndhakūpe svamātmānaṃ dinānudinamujjhati

दुःखप्रसवशालिन्या बीजमिच्छैव संसृतेः । सम्यग्ज्ञानाग्निदग्धा सा न भूयः परिरोहति

duḥkhaprasavaśālinyā bījamicchaiva saṃsṛteḥ | samyagjñānāgnidagdhā sā na bhūyaḥ parirohati

इच्छामात्रं हि संसारो निर्वाणं तदवेदनम् । इच्छानुत्पादने यत्नः क्रियतां किं वृथाभ्रमैः

icchāmātraṃ hi saṃsāro nirvāṇaṃ tadavedanam | icchānutpādane yatnaḥ kriyatāṃ kiṃ vṛthābhramaiḥ

शास्त्रोपदेशगुरवः प्रेक्ष्यन्ते किमनर्थकम् । किमिच्छाननुसंधानसमाधिर्नाधिगम्यते

śāstropadeśaguravaḥ prekṣyante kimanarthakam | kimicchānanusaṃdhānasamādhirnādhigamyate

यस्येच्छाननुसंधानमात्रे दुःसाध्यता मतेः । गुरूपदेशशास्त्रादि तस्य नूनं निरर्थकम्

yasyecchānanusaṃdhānamātre duḥsādhyatā mateḥ | gurūpadeśaśāstrādi tasya nūnaṃ nirarthakam

इच्छाविषविकारिण्यामन्त एव नृणामलम् । दुःखप्रसरकारिण्या हरिण्या जन्म जङ्गले

icchāviṣavikāriṇyāmanta eva nṛṇāmalam | duḥkhaprasarakāriṇyā hariṇyā janma jaṅgale

न बालीक्रियते त्वीषदात्मज्ञानाय चेदसौ । इच्छोपशान्तिः क्रियतां तयालं तदवाप्यते

na bālīkriyate tvīṣadātmajñānāya cedasau | icchopaśāntiḥ kriyatāṃ tayālaṃ tadavāpyate

निरिच्छतैव निर्वाणं सेच्छतैव हि बन्धनम् । यथाशक्ति जयेदिच्छां किमेतावति दुष्करम्

niricchataiva nirvāṇaṃ secchataiva hi bandhanam | yathāśakti jayedicchāṃ kimetāvati duṣkaram

जरामरणजन्मादि करञ्जखदिरावलेः । बीजमिच्छा सदैवान्तर्दह्यतां शमवह्निना

jarāmaraṇajanmādi karañjakhadirāvaleḥ | bījamicchā sadaivāntardahyatāṃ śamavahninā

यतो यतो निरिच्छत्वं मुक्ततैव ततस्ततः । यावद्गति यथाप्राणं हन्यादिच्छां समुत्थिताम्

yato yato niricchatvaṃ muktataiva tatastataḥ | yāvadgati yathāprāṇaṃ hanyādicchāṃ samutthitām

यतो यतश्च सेच्छत्वं बन्धपाशास्ततस्ततः । पुण्यपापमया दुःखराशयो विततार्तयः

yato yataśca secchatvaṃ bandhapāśāstatastataḥ | puṇyapāpamayā duḥkharāśayo vitatārtayaḥ

इच्छानिरासरहिते गते साधोः क्षणेऽपि च । दस्युभिर्मुषितस्येव युक्तमाक्रन्दितुं चिरम्

icchānirāsarahite gate sādhoḥ kṣaṇe'pi ca | dasyubhirmuṣitasyeva yuktamākrandituṃ ciram

यथा यथास्य पुंसोऽन्तरिच्छा समुपशाम्यति । तथा तथास्य कल्याणं मोक्षाय परिवर्धते

yathā yathāsya puṃso'ntaricchā samupaśāmyati | tathā tathāsya kalyāṇaṃ mokṣāya parivardhate

आत्मनो निर्विवेकस्य यदिच्छापरिपूरणम् । संसारविषवृक्षस्य तदेव परिषेचनम्

ātmano nirvivekasya yadicchāparipūraṇam | saṃsāraviṣavṛkṣasya tadeva pariṣecanam

हृद्वृक्षजाः स्वसुखदुःखकुबीजकोशौ वैरादिवाश्रयकृतादशुभाच्छुभाच्च । आसाद्य दुष्कृतकृशानुशिखाः शितान्ता इच्छाश्छमच्छमिति पुंस्पशुमादहन्ति

hṛdvṛkṣajāḥ svasukhaduḥkhakubījakośau vairādivāśrayakṛtādaśubhācchubhācca | āsādya duṣkṛtakṛśānuśikhāḥ śitāntā icchāśchamacchamiti puṃspaśumādahanti

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषु निर्वाणप्रकरणे उत्तरार्धे संसारबीजकथनं नाम षट्त्रिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe saṃsārabījakathanaṃ nāma ṣaṭtriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०३६

षटत्रिंशः सर्गः

ṣaṭatriṃśaḥ sargaḥ

ईश्वर उवाच । ततश्चिद्रूपमेवैकं सर्वसत्तान्तरास्थितम् । स्वानुभूतिमयं शुद्धं देवं रुद्रेश्वरं विदुः

īśvara uvāca | tataścidrūpamevaikaṃ sarvasattāntarāsthitam | svānubhūtimayaṃ śuddhaṃ devaṃ rudreśvaraṃ viduḥ

बीजं समस्तबीजानां सारं संसारसंसृतेः । कर्मणां परमं कर्म चिद्धातुं विद्धि निर्मलम्

bījaṃ samastabījānāṃ sāraṃ saṃsārasaṃsṛteḥ | karmaṇāṃ paramaṃ karma ciddhātuṃ viddhi nirmalam

कारणं कारणौघानामकारणमनाविलम् । भावनं भावनौघानामभाव्यमभवात्मकम्

kāraṇaṃ kāraṇaughānāmakāraṇamanāvilam | bhāvanaṃ bhāvanaughānāmabhāvyamabhavātmakam

चेतनं चेतनौघानां चेतनात्मनि चेतनम् । स्वं चेत्यचेतनं चेत्यपरमं भूरिभावनम्

cetanaṃ cetanaughānāṃ cetanātmani cetanam | svaṃ cetyacetanaṃ cetyaparamaṃ bhūribhāvanam

आलोकालोकममलमनालोक्यमलोकजम् । आलोकं बीजबीजौघं चिद्धनं विमलं विदुः

ālokālokamamalamanālokyamalokajam | ālokaṃ bījabījaughaṃ ciddhanaṃ vimalaṃ viduḥ

असत्यं सन्मयं शान्तं सत्यासत्यविवर्जितम् । महासत्तादिसत्तान्ते चिन्मात्रं विद्धि नेतरत्

asatyaṃ sanmayaṃ śāntaṃ satyāsatyavivarjitam | mahāsattādisattānte cinmātraṃ viddhi netarat

स्वयं भवति रागात्मा रञ्जको रञ्जनं रजः । स्वयमाकाशमप्याशु कुड्यं भवति मण्डितम्

svayaṃ bhavati rāgātmā rañjako rañjanaṃ rajaḥ | svayamākāśamapyāśu kuḍyaṃ bhavati maṇḍitam

अस्मिंश्चिच्चेतसि स्फारे जगन्मरुमरीचयः । स्फुरिताः प्रस्फुरिष्यन्ति प्रस्फुरन्ति च कोटयः

asmiṃściccetasi sphāre jaganmarumarīcayaḥ | sphuritāḥ prasphuriṣyanti prasphuranti ca koṭayaḥ

स्वसत्तामात्रसंपन्नं पदमस्मिन्स्वतेजसि । न किंचन च संपन्नमन्यदौष्ण्यादिवानले

svasattāmātrasaṃpannaṃ padamasminsvatejasi | na kiṃcana ca saṃpannamanyadauṣṇyādivānale

गर्भीकृतमहामेरुं परमाणुसमं विदुः । आच्छादितमहामेरुं परमाणुसमं विदुः

garbhīkṛtamahāmeruṃ paramāṇusamaṃ viduḥ | ācchāditamahāmeruṃ paramāṇusamaṃ viduḥ

गर्भीकृतमहाकल्पो निमेषोऽसावुदाहृतः । आक्रान्तकल्पेनानेन न संत्यक्ता निमेषता

garbhīkṛtamahākalpo nimeṣo'sāvudāhṛtaḥ | ākrāntakalpenānena na saṃtyaktā nimeṣatā

बालाग्रकादप्यणुना व्याप्तानेनाखिला मही । सप्ताब्धिवसनाप्युर्वी नास्यान्तमधिगच्छति

bālāgrakādapyaṇunā vyāptānenākhilā mahī | saptābdhivasanāpyurvī nāsyāntamadhigacchati

अकुर्वन्नेव संसाररचनां कर्तृतां गतः । कुर्वन्नेव महाकर्म न करोत्येव किंचन

akurvanneva saṃsāraracanāṃ kartṛtāṃ gataḥ | kurvanneva mahākarma na karotyeva kiṃcana

द्रव्यमप्येष निर्द्रव्यो निर्द्रव्योऽपि हि द्रव्यवान् । अकायोऽपि महाकायो महाकायोऽप्यकायवान्

dravyamapyeṣa nirdravyo nirdravyo'pi hi dravyavān | akāyo'pi mahākāyo mahākāyo'pyakāyavān

अद्याप्येष सदा प्रातः प्रातरप्यद्यतां गतः । न वाद्यमद्य न प्रातस्त्वद्य प्रातश्च वा सदा

adyāpyeṣa sadā prātaḥ prātarapyadyatāṃ gataḥ | na vādyamadya na prātastvadya prātaśca vā sadā

भिंडिं भिंडिं खिले मत्ता पुरुपिच्छिलिसालघम् । विविच्चलित्सदालोका लासो गुलुगुलुः शिली

bhiṃḍiṃ bhiṃḍiṃ khile mattā purupicchilisālagham | viviccalitsadālokā lāso guluguluḥ śilī

इत्याद्यनर्थकं वाक्यं तथा सत्यं स एव च । न तदस्ति न यत्सत्यं न तदस्ति न यत्त्वसौ

ityādyanarthakaṃ vākyaṃ tathā satyaṃ sa eva ca | na tadasti na yatsatyaṃ na tadasti na yattvasau

यस्मिन्सर्वं यतः सर्वं यः सर्वं सर्वतश्च यः । यश्च सर्वमयो नित्यं तस्मै सर्वात्मने नमः

yasminsarvaṃ yataḥ sarvaṃ yaḥ sarvaṃ sarvataśca yaḥ | yaśca sarvamayo nityaṃ tasmai sarvātmane namaḥ

यत्रान्तरालगहनेन विलासवत्या हेलाविलोलघनसर्जितयामलेन । मल्लेन पल्लवदलामलमालितानां लक्ष्मीलताऽविरलिता वलितेव मुष्टिः

yatrāntarālagahanena vilāsavatyā helāvilolaghanasarjitayāmalena | mallena pallavadalāmalamālitānāṃ lakṣmīlatā'viralitā valiteva muṣṭiḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये देव० मोक्षोपायेषु निर्वाणप्रकरणे पू० परमेश्वरवर्णनं नाम षटत्रिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye deva0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 parameśvaravarṇanaṃ nāma ṣaṭatriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०३७

सप्तत्रिंशः सर्गः

saptatriṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । इच्छाविषविकारस्य वियोगं योगनामकम् । शान्तये श्रृणु भूयोऽपि पूर्वमुक्तमपि स्फुटम्

śrīvasiṣṭha uvāca | icchāviṣavikārasya viyogaṃ yoganāmakam | śāntaye śrṛṇu bhūyo'pi pūrvamuktamapi sphuṭam

आत्मनो व्यतिरिक्तं चेद्विद्यते तदिहेच्छया । इष्यतामसति त्वेतत्स्वात्मान्यत्वं किमिष्यते

ātmano vyatiriktaṃ cedvidyate tadihecchayā | iṣyatāmasati tvetatsvātmānyatvaṃ kimiṣyate

निर्भागावयवा सूक्ष्मा व्योम्नः शून्यतरैव चित् । सैवाहंजगदाकारा सती किं तत्तयेष्यते

nirbhāgāvayavā sūkṣmā vyomnaḥ śūnyataraiva cit | saivāhaṃjagadākārā satī kiṃ tattayeṣyate

सा व्योमरूपा व्योमैव व्योमात्मवेद्यवेदिका । व्योमात्मजगदाभासमत्रेच्छाविषयोऽस्ति कः

sā vyomarūpā vyomaiva vyomātmavedyavedikā | vyomātmajagadābhāsamatrecchāviṣayo'sti kaḥ

ग्राह्यग्राहकसंबन्धः कुतश्चिदिति तन्न नः । विद्यतेऽसौ प्रशान्तानां येषामस्ति न वेद्मि तान्

grāhyagrāhakasaṃbandhaḥ kutaściditi tanna naḥ | vidyate'sau praśāntānāṃ yeṣāmasti na vedmi tān

ग्राह्यग्राहकसंबन्धः स्वनिष्ठोऽपि न लभ्यते । असतस्तु कथं लाभः केन लब्धोऽसितः शशी

grāhyagrāhakasaṃbandhaḥ svaniṣṭho'pi na labhyate | asatastu kathaṃ lābhaḥ kena labdho'sitaḥ śaśī

एषैव ग्राहकादीनां सत्ता यन्नात्मनिष्ठता । स्वभावावेक्षया सत्या न जाने क्व प्रयान्ति ते

eṣaiva grāhakādīnāṃ sattā yannātmaniṣṭhatā | svabhāvāvekṣayā satyā na jāne kva prayānti te

एष एव स्वभावो यद्दृष्टृदृश्यक्षयोऽखिलः । ज्ञात्वाऽसत्या विनिर्वाणमहंतात्मनि गच्छति

eṣa eva svabhāvo yaddṛṣṭṛdṛśyakṣayo'khilaḥ | jñātvā'satyā vinirvāṇamahaṃtātmani gacchati

निर्वाणे नास्ति दृश्यादि दृश्यादौ नास्ति निर्वृतिः । मिथोऽनयोरनुभवो न च्छायातपयोरिव

nirvāṇe nāsti dṛśyādi dṛśyādau nāsti nirvṛtiḥ | mitho'nayoranubhavo na cchāyātapayoriva

उभे एते मिथोऽसत्ये असत्ये च न निर्वृतिः । यतो निर्वाणमजरमदुःखमनुभूयते

ubhe ete mitho'satye asatye ca na nirvṛtiḥ | yato nirvāṇamajaramaduḥkhamanubhūyate

भ्रमभूतं च दृश्यादि नित्यं नात्र सुखप्रदम् । असच्च तद्भाव्यतां मा निर्वाणे स्थीयतामजे

bhramabhūtaṃ ca dṛśyādi nityaṃ nātra sukhapradam | asacca tadbhāvyatāṃ mā nirvāṇe sthīyatāmaje

शुक्तिकारूप्यसदृशं प्रेक्षितं यन्न लभ्यते । अर्थकार्यपि तन्नास्ति किमत्रापह्नवेन च

śuktikārūpyasadṛśaṃ prekṣitaṃ yanna labhyate | arthakāryapi tannāsti kimatrāpahnavena ca

तत्सद्भावान्महद्दुःखमसद्भावान्महत्सुखम् । अभावः सोपपत्तिस्तु दृढतां याति भावनात्

tatsadbhāvānmahadduḥkhamasadbhāvānmahatsukham | abhāvaḥ sopapattistu dṛḍhatāṃ yāti bhāvanāt

तत्किमात्मनि बन्धाय विदग्धं न मुधाधमाः । स्पष्ट एवोपचयादेर्वस्तुन्यस्तमिताऽपदे

tatkimātmani bandhāya vidagdhaṃ na mudhādhamāḥ | spaṣṭa evopacayādervastunyastamitā'pade

कार्यकारणभावादि ब्रह्मैव सकलं यदा । तदा तु ब्रह्मता ह्यस्मिन्संविन्मात्रात्मके तते

kāryakāraṇabhāvādi brahmaiva sakalaṃ yadā | tadā tu brahmatā hyasminsaṃvinmātrātmake tate

मार्गयन्ति प्रबोधाय तैर्मृगैरलमस्तु नः । व्योमरूपे किलैकस्मिन्सर्वात्मनि तते सति

mārgayanti prabodhāya tairmṛgairalamastu naḥ | vyomarūpe kilaikasminsarvātmani tate sati

कार्यकारणताढ्यानामुक्तीनामेव कः क्रमः । यो हेतुः स्पन्दने वायोर्द्रवत्वे सलिलस्य च

kāryakāraṇatāḍhyānāmuktīnāmeva kaḥ kramaḥ | yo hetuḥ spandane vāyordravatve salilasya ca

शून्यत्वे नभसः सौम्य सर्गादित्वे चिदात्मनः । कार्यकारणभावादि ब्रह्मैव सकलं यदा

śūnyatve nabhasaḥ saumya sargāditve cidātmanaḥ | kāryakāraṇabhāvādi brahmaiva sakalaṃ yadā

तदा ब्रह्मणि सर्गाणां कारणार्था विलज्जता । न दुःखमस्ति न सुखं शान्तं शिवमयं जगत्

tadā brahmaṇi sargāṇāṃ kāraṇārthā vilajjatā | na duḥkhamasti na sukhaṃ śāntaṃ śivamayaṃ jagat

नास्ति चिन्मात्रतान्यत्वमत इच्छोदयः कुतः । मृद्देहयोधसेनायां न मृन्मात्रेतरद्यथा

nāsti cinmātratānyatvamata icchodayaḥ kutaḥ | mṛddehayodhasenāyāṃ na mṛnmātretaradyathā

न सज्जगदहंतादौ दृश्ये ब्रह्मेतरत्तथा । श्रीराम उवाच । एवं चेत्तदुदेत्विच्छा मा वोदेतु मुनीश्वर

na sajjagadahaṃtādau dṛśye brahmetarattathā | śrīrāma uvāca | evaṃ cettadudetvicchā mā vodetu munīśvara

सा तु ब्रह्मैव कोऽर्थः स्यादस्या विधिनिषेधने । श्रीवसिष्ठ उवाच । ज्ञातायां संप्रबुद्धायामिच्छा ब्रह्मैव नेतरत्

sā tu brahmaiva ko'rthaḥ syādasyā vidhiniṣedhane | śrīvasiṣṭha uvāca | jñātāyāṃ saṃprabuddhāyāmicchā brahmaiva netarat

यथा संबुद्धवान्राम तत्सत्यं किं त्विदं श्रृणु । यदा यदा ज्ञतोदेति शाम्यतीच्छा तदा तदा

yathā saṃbuddhavānrāma tatsatyaṃ kiṃ tvidaṃ śrṛṇu | yadā yadā jñatodeti śāmyatīcchā tadā tadā

वस्तुस्वभावादुदयत्यादित्ये यामिनी यथा । शाम्यत्येव न तूदेति ज्ञप्ताविच्छादि तत्तथा

vastusvabhāvādudayatyāditye yāminī yathā | śāmyatyeva na tūdeti jñaptāvicchādi tattathā

यथा यथोदयो ज्ञप्तेर्द्वैतशान्तिस्तथा तथा । वासनाविलयश्चैव कथमिच्छोदयो भवेत्

yathā yathodayo jñapterdvaitaśāntistathā tathā | vāsanāvilayaścaiva kathamicchodayo bhavet

तस्या विद्योपशान्तेयं निर्मला मुक्ततोदिता । अशेषदृश्यवैरस्याद्यस्येच्छोदेति न क्वचित्

tasyā vidyopaśānteyaṃ nirmalā muktatoditā | aśeṣadṛśyavairasyādyasyecchodeti na kvacit

विरक्ततास्य नो दृश्ये नोदेत्यत्रास्य रक्तता । केवलं द्रष्टृदृश्यश्रीः स्वदते न स्वभावतः

viraktatāsya no dṛśye nodetyatrāsya raktatā | kevalaṃ draṣṭṛdṛśyaśrīḥ svadate na svabhāvataḥ

काकतालीययोगेन परप्रेरणयानया । यदि किंचित्कदाचिच्च सम्यगिच्छति वा न वा

kākatālīyayogena parapreraṇayānayā | yadi kiṃcitkadācicca samyagicchati vā na vā

तदस्य सेच्छा नेच्छा वा ब्रह्मैवात्र न संशयः । इच्छा न जायते ज्ञस्यावश्यमेवानु वा नवा

tadasya secchā necchā vā brahmaivātra na saṃśayaḥ | icchā na jāyate jñasyāvaśyamevānu vā navā

ज्ञता चेदुदिता जन्तोस्तदिच्छास्योपशाम्यति । नैतयोः स्थितिरेकत्र प्रकाशतमसोरिव

jñatā ceduditā jantostadicchāsyopaśāmyati | naitayoḥ sthitirekatra prakāśatamasoriva

प्रतिषेधविधीनां तु तज्ज्ञो न विषयः क्वचित् । शान्तसर्वैषणेच्छस्य कोऽस्य किं वक्ति किंकृते

pratiṣedhavidhīnāṃ tu tajjño na viṣayaḥ kvacit | śāntasarvaiṣaṇecchasya ko'sya kiṃ vakti kiṃkṛte

एतदेव ज्ञताचिह्नं यदिच्छास्वतितानवम् । ह्लादनं सर्वलोकानामथानुभव एव वा

etadeva jñatācihnaṃ yadicchāsvatitānavam | hlādanaṃ sarvalokānāmathānubhava eva vā

दृश्यं विरसतां यातं यदा न स्वदते क्वचित् । तदा नेच्छा प्रसरति तदैव च विमुक्तता

dṛśyaṃ virasatāṃ yātaṃ yadā na svadate kvacit | tadā necchā prasarati tadaiva ca vimuktatā

बोधादनैक्यमद्वैतं यः शान्तमवतिष्ठते । इच्छानिच्छादयः सर्वे भावास्तस्य शिवात्मकाः

bodhādanaikyamadvaitaṃ yaḥ śāntamavatiṣṭhate | icchānicchādayaḥ sarve bhāvāstasya śivātmakāḥ

बोधादस्तमितद्वैतमद्वैतैक्यविवर्जितम् । यः स्वच्छो विगतव्यग्रः शान्त आत्मन्यवस्थितः

bodhādastamitadvaitamadvaitaikyavivarjitam | yaḥ svaccho vigatavyagraḥ śānta ātmanyavasthitaḥ

नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन । न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः

naiva tasya kṛtenārtho nākṛteneha kaścana | na cāsya sarvabhūteṣu kaścidarthavyapāśrayaḥ

नानिच्छया नेच्छयाथ न सता नासता सदा । नैवात्मना न चान्येन नैतैर्मरणजीवितैः

nānicchayā necchayātha na satā nāsatā sadā | naivātmanā na cānyena naitairmaraṇajīvitaiḥ

इच्छा च तस्य नोदेति निर्वाणस्य प्रबोधिनः । यदि चोदेति तस्येच्छा ब्रह्म शाश्वतमेव सा

icchā ca tasya nodeti nirvāṇasya prabodhinaḥ | yadi codeti tasyecchā brahma śāśvatameva sā

न दुःखमस्ति न सुखं शान्तं शिवमजं जगत् । इति योऽन्तः शिलेवास्ते तं प्रबुद्धं विदुर्बुधाः

na duḥkhamasti na sukhaṃ śāntaṃ śivamajaṃ jagat | iti yo'ntaḥ śilevāste taṃ prabuddhaṃ vidurbudhāḥ

दुःखं सुखं भावनया कुर्वन्विषमिवामृतम् । इति निश्चित्य धीरात्मा प्रबुद्ध इति कथ्यते

duḥkhaṃ sukhaṃ bhāvanayā kurvanviṣamivāmṛtam | iti niścitya dhīrātmā prabuddha iti kathyate

तत्स्थितं व्योमनि व्योम शान्ते शान्तं शिवे शिवम् । शून्ये शून्यं सति च सद्यद्ब्रह्मणि जगत्स्थितम्

tatsthitaṃ vyomani vyoma śānte śāntaṃ śive śivam | śūnye śūnyaṃ sati ca sadyadbrahmaṇi jagatsthitam

असंवेदनसंवित्खे ततेऽविश्वमिति स्थिते । सौम्ये समसमे शान्ते शिवेऽहंताभ्रमः क्षयी

asaṃvedanasaṃvitkhe tate'viśvamiti sthite | saumye samasame śānte śive'haṃtābhramaḥ kṣayī

यदिदं दृश्यते किंचिज्जगत्स्थावरजङ्गमम् । तत्सर्वं शान्तमाकाशं परचिन्तापुरोपमम्

yadidaṃ dṛśyate kiṃcijjagatsthāvarajaṅgamam | tatsarvaṃ śāntamākāśaṃ paracintāpuropamam

परचिन्तापुरोमध्ये गतविघ्नं गमागमौ । यथान्तस्तव शून्यत्वात्तथैवास्मिञ्जगद्भ्रमे

paracintāpuromadhye gatavighnaṃ gamāgamau | yathāntastava śūnyatvāttathaivāsmiñjagadbhrame

अब्धिद्यूर्वीनदीशैलशोभाशून्यतरात्मनि । जृम्भते द्रष्टृकरणं मृगतृष्णाम्बुवीचिवत्

abdhidyūrvīnadīśailaśobhāśūnyatarātmani | jṛmbhate draṣṭṛkaraṇaṃ mṛgatṛṣṇāmbuvīcivat

स्वप्ननिर्माणपुरवद्वालवेतालतालवत् । यदिदं दृश्यते तत्र किं किलासत्यतेतरत्

svapnanirmāṇapuravadvālavetālatālavat | yadidaṃ dṛśyate tatra kiṃ kilāsatyatetarat

असत्यमेवाहमिति भासते सत्यमेव च । भ्रान्तिभाजं विनैवेयं भ्रान्तिः स्फुरति सा सती

asatyamevāhamiti bhāsate satyameva ca | bhrāntibhājaṃ vinaiveyaṃ bhrāntiḥ sphurati sā satī

न सन्नासन्न सदसत्किमपीदमतीन्द्रियम् । अवाच्यं जगदित्येव भात्यवक्षुभितं खवत्

na sannāsanna sadasatkimapīdamatīndriyam | avācyaṃ jagadityeva bhātyavakṣubhitaṃ khavat

इहेच्छानिच्छते ज्ञस्य शाम्यतां यदलं समे । तथापि श्रेयसे मन्ये नन्वनिच्छोदयं स्फुटम्

ihecchānicchate jñasya śāmyatāṃ yadalaṃ same | tathāpi śreyase manye nanvanicchodayaṃ sphuṭam

अहं जगदिति ज्ञप्तिः खे खस्येवेयमास्थिता । चिदात्मनो यथा वायोः स्पन्दो नात्रास्ति कारणं

ahaṃ jagaditi jñaptiḥ khe khasyeveyamāsthitā | cidātmano yathā vāyoḥ spando nātrāsti kāraṇaṃ

चितश्चेत्योन्मुखत्वं यत्तच्चित्तं सैव संसृतिः । सेच्छा तन्मुक्तता मुक्तिर्युक्तिं ज्ञात्वेति शाम्यताम्

citaścetyonmukhatvaṃ yattaccittaṃ saiva saṃsṛtiḥ | secchā tanmuktatā muktiryuktiṃ jñātveti śāmyatām

इच्छा भवत्वनिच्छा वा सर्गो वा प्रलयोऽथवा । क्षतिर्न कस्यचित्काचिन्न च किंचिदिहास्ति हि

icchā bhavatvanicchā vā sargo vā pralayo'thavā | kṣatirna kasyacitkācinna ca kiṃcidihāsti hi

इच्छानिच्छे सदसती भावाभावौ सुखासुखे । इत्यत्र कलना व्योम्नि संभवन्ति न काश्चन

icchānicche sadasatī bhāvābhāvau sukhāsukhe | ityatra kalanā vyomni saṃbhavanti na kāścana

इच्छानां तानवं यस्य दिनानुदिनमागतम् । विवेकशमतृप्तस्य तमाहुर्मोक्षभागिनम्

icchānāṃ tānavaṃ yasya dinānudinamāgatam | vivekaśamatṛptasya tamāhurmokṣabhāginam

इच्छाक्षुरिकया विद्धे हृदि शूलं प्रवर्तते । जयन्ति यत्र नैतानि मणिमन्त्रौषधानि च

icchākṣurikayā viddhe hṛdi śūlaṃ pravartate | jayanti yatra naitāni maṇimantrauṣadhāni ca

यान्कार्यकरणव्यूहान्कृतवान्पूर्वमेव तान् । संप्रेक्षया न पश्यामि मिथ्याभ्रमभरादृते

yānkāryakaraṇavyūhānkṛtavānpūrvameva tān | saṃprekṣayā na paśyāmi mithyābhramabharādṛte

भ्रमभूतेन कुर्मश्चेद्व्यवहारमवस्तुना । तत्कस्मात्परचित्ताद्रिः कम्बलत्वं न नीयते

bhramabhūtena kurmaścedvyavahāramavastunā | tatkasmātparacittādriḥ kambalatvaṃ na nīyate

असता व्यवहारश्चेत्प्रेक्षामात्रविनाशिना । क्रियते शशशृङ्गेण तत्कथं छाद्यते न खम्

asatā vyavahāraścetprekṣāmātravināśinā | kriyate śaśaśṛṅgeṇa tatkathaṃ chādyate na kham

अहभावाच्चिदाकाशो जाड्यातिशयतः क्षणात् । पाषाणतां जलमिव मनस्त्वाद्याति देहताम्

ahabhāvāccidākāśo jāḍyātiśayataḥ kṣaṇāt | pāṣāṇatāṃ jalamiva manastvādyāti dehatām

चित्त्वादनुभवत्येतामसत्यामेव देहिताम् । अविनष्टैव चिच्छक्तिः स्वप्ने स्वमरणं यथा

cittvādanubhavatyetāmasatyāmeva dehitām | avinaṣṭaiva cicchaktiḥ svapne svamaraṇaṃ yathā

व्योम्न्यसत्यमवस्तुत्वात्सत्यं चानुभवाद्यथा । नीलत्वं तद्वदीशेऽस्मिन्सर्गो नासन्न सन्मयः

vyomnyasatyamavastutvātsatyaṃ cānubhavādyathā | nīlatvaṃ tadvadīśe'sminsargo nāsanna sanmayaḥ

यथा शून्यत्वनभसोर्यथा स्पन्दनभस्वतोः । भेदो नास्ति तथा सर्गब्रह्मणोरेकरूपयोः

yathā śūnyatvanabhasoryathā spandanabhasvatoḥ | bhedo nāsti tathā sargabrahmaṇorekarūpayoḥ

नेह संजायते किंचिज्जगदादि न नश्यति । स्वप्नो निद्रागतस्येव केवलं प्रतिभासते

neha saṃjāyate kiṃcijjagadādi na naśyati | svapno nidrāgatasyeva kevalaṃ pratibhāsate

अविद्यमाने पृथ्व्यादौ प्रतिभामात्ररूपिणि । सर्गे क इव संरम्भस्त्यागादानैश्चिदम्बरे

avidyamāne pṛthvyādau pratibhāmātrarūpiṇi | sarge ka iva saṃrambhastyāgādānaiścidambare

न देहः प्रतिभातोऽस्ति पृथ्व्यादिकारणान्वितः । केवलं ब्रह्मचिन्मात्रमेवात्मन्येव संस्थितम्

na dehaḥ pratibhāto'sti pṛthvyādikāraṇānvitaḥ | kevalaṃ brahmacinmātramevātmanyeva saṃsthitam

बुद्ध्यादेः कारणत्वं च द्वैतैक्यासंभवान्न सत् । अनेनेदं क्रियत इत्यस्यार्थं याति संभवात्

buddhyādeḥ kāraṇatvaṃ ca dvaitaikyāsaṃbhavānna sat | anenedaṃ kriyata ityasyārthaṃ yāti saṃbhavāt

अहेतुरक्रमं भाति चिति कल्पक्रियागणः । क्षणेनैव यथा स्वप्ने मृतिजन्मादि सत्वराः

aheturakramaṃ bhāti citi kalpakriyāgaṇaḥ | kṣaṇenaiva yathā svapne mṛtijanmādi satvarāḥ

खमेव पृथ्वी खं शैलाः खमेव दृढभित्तयः । खमेव लोकाः स्पन्दः खं सर्गसंवेदनं चितेः

khameva pṛthvī khaṃ śailāḥ khameva dṛḍhabhittayaḥ | khameva lokāḥ spandaḥ khaṃ sargasaṃvedanaṃ citeḥ

व्योमभित्तौ जगच्चित्रं चिद्रङ्गमयमाततम् । नोदेति नास्तमायाति न शाम्यति न ताम्यति

vyomabhittau jagaccitraṃ cidraṅgamayamātatam | nodeti nāstamāyāti na śāmyati na tāmyati

चिद्वारिणि जगत्तुङ्गतरङ्गद्रवरूपिणि । किं नु वा कथमुत्पन्नं किं शान्तं च कदा कथम्

cidvāriṇi jagattuṅgataraṅgadravarūpiṇi | kiṃ nu vā kathamutpannaṃ kiṃ śāntaṃ ca kadā katham

शान्ते महाचिदाकाशे जगच्छून्यत्वशालिनि । चेत्यासंभवतः सन्ति नोदयास्तमयौ कुतः

śānte mahācidākāśe jagacchūnyatvaśālini | cetyāsaṃbhavataḥ santi nodayāstamayau kutaḥ

पर्वता गगनायन्ते गगनं पर्वतायते । संवेदनप्रयोगेण ब्रह्मणः सर्गता स्थितौ

parvatā gaganāyante gaganaṃ parvatāyate | saṃvedanaprayogeṇa brahmaṇaḥ sargatā sthitau

संविच्चूर्णप्रयोगेण निमेषार्धेन योगिनः । कुर्वन्ति जगदाकाशमाकाशं त्रिजगन्ति च

saṃviccūrṇaprayogeṇa nimeṣārdhena yoginaḥ | kurvanti jagadākāśamākāśaṃ trijaganti ca

सिद्धसंकल्पनगराण्यसंख्यानि यथाम्बरे । तथा सर्गसहस्राणि सन्ति तानि तु चिन्नभः

siddhasaṃkalpanagarāṇyasaṃkhyāni yathāmbare | tathā sargasahasrāṇi santi tāni tu cinnabhaḥ

महार्णवे यथावर्ता अन्योन्यमपि मिश्रिताः । पृथगेवावतिष्ठन्ते पयसोऽन्ये च नैव ते

mahārṇave yathāvartā anyonyamapi miśritāḥ | pṛthagevāvatiṣṭhante payaso'nye ca naiva te

महाचिति महासर्गा अन्योन्यमपि मिश्रिताः । पृथगेवावतिष्ठन्ते व्यतिरिक्ता न ते ततः

mahāciti mahāsargā anyonyamapi miśritāḥ | pṛthagevāvatiṣṭhante vyatiriktā na te tataḥ

सर्गात्सर्गान्तरालोके या प्रबुद्धस्य योगिनः । सिद्धलोकान्तरे प्राप्तिः सैवेति विबुधोक्तयः

sargātsargāntarāloke yā prabuddhasya yoginaḥ | siddhalokāntare prāptiḥ saiveti vibudhoktayaḥ

अविनाशिनि भूतानि स्थितानि परमे शिवे । व्योम्नीव शून्यतोल्लासाः सर्गवर्गा निरर्गलम्

avināśini bhūtāni sthitāni parame śive | vyomnīva śūnyatollāsāḥ sargavargā nirargalam

परमार्थनिजामोदाः सहजाः सर्गविभ्रमाः । नोद्यन्ति नोपशाम्यन्ति लेखा इव शिलोदरे

paramārthanijāmodāḥ sahajāḥ sargavibhramāḥ | nodyanti nopaśāmyanti lekhā iva śilodare

अन्योन्यं कुसुमामोदा मिलिता अप्यमीलिताः । व्योमरूपास्तथा सर्गा अन्योन्यं सिद्धभूमयः

anyonyaṃ kusumāmodā militā apyamīlitāḥ | vyomarūpāstathā sargā anyonyaṃ siddhabhūmayaḥ

संकल्पाकाशरूपत्वात्सर्वानुभववत्स्थितेः । तनुसंकल्पमोहानां सत्याश्च मननोक्तयः

saṃkalpākāśarūpatvātsarvānubhavavatsthiteḥ | tanusaṃkalpamohānāṃ satyāśca mananoktayaḥ

न ज्ञानवादिता सत्या न बाह्यानर्थवादिता । यथावेदनमेतानि वेदनानि फलन्ति वः

na jñānavāditā satyā na bāhyānarthavāditā | yathāvedanametāni vedanāni phalanti vaḥ

चिति चित्त्वं यदस्त्यन्तर्जगदित्येव भाविते । भेदो द्रवत्वपयसोरिव नात्रोपपद्यते

citi cittvaṃ yadastyantarjagadityeva bhāvite | bhedo dravatvapayasoriva nātropapadyate

कालो जगन्ति भुवनान्यहमक्षवर्ग- स्त्वं तानि तत्र च तथेति च सर्वमेकम् । चिद्व्योम शान्तमजमव्ययमीश्वरात्म रागादयः खलु न केचन संभवन्ति

kālo jaganti bhuvanānyahamakṣavarga- stvaṃ tāni tatra ca tatheti ca sarvamekam | cidvyoma śāntamajamavyayamīśvarātma rāgādayaḥ khalu na kecana saṃbhavanti

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मी० दे० मो० निर्वाणप्रक० उत्तरार्धे दृश्योपदेशयोगो नाम सप्तत्रिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī0 de0 mo0 nirvāṇapraka0 uttarārdhe dṛśyopadeśayogo nāma saptatriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०३७

सप्तत्रिंशः सर्गः

saptatriṃśaḥ sargaḥ

ईश्वर उवाच । इत्यादिकानां शब्दानामर्थश्रीः सत्यरूपिणि । तस्मिन्सर्वेश्वरे सर्वसत्तामणिसमुद्गके

īśvara uvāca | ityādikānāṃ śabdānāmarthaśrīḥ satyarūpiṇi | tasminsarveśvare sarvasattāmaṇisamudgake

का नाम विमलाभासास्तस्मिन्परमचिन्मणौ । न कचन्ति विचिन्वन्ति विचित्राणि जगन्ति याः

kā nāma vimalābhāsāstasminparamacinmaṇau | na kacanti vicinvanti vicitrāṇi jaganti yāḥ

एषा बीजकणान्तस्था चित्सत्ता स्ववपुर्मयम् । लब्ध्वा मृत्कालवार्यादि करोत्यङ्कुरमोदनम्

eṣā bījakaṇāntasthā citsattā svavapurmayam | labdhvā mṛtkālavāryādi karotyaṅkuramodanam

फेनावर्तविवर्तान्तर्वर्तिनी रसरूपिणी । कठिनेन्द्रियसंबन्धे करोति स्पन्दमम्भसाम्

phenāvartavivartāntarvartinī rasarūpiṇī | kaṭhinendriyasaṃbandhe karoti spandamambhasām

एषा कुसुमगुच्छेषु रसरूपेण संस्थिता । कचति घ्राणरन्ध्रेषु करोति परिफुल्लताम्

eṣā kusumaguccheṣu rasarūpeṇa saṃsthitā | kacati ghrāṇarandhreṣu karoti pariphullatām

शिलाङ्गस्था शिलाङ्गाभामसतीं सत्यतापदम् । सर्गाधारदशां धत्ते गिरीन्द्रः स्थितिलीलया

śilāṅgasthā śilāṅgābhāmasatīṃ satyatāpadam | sargādhāradaśāṃ dhatte girīndraḥ sthitilīlayā

पवनस्पन्दकोशात्मरूपिणीव त्वगिन्द्रियम् । संसाधयत्यात्मसुतं पितेवात्मतयानया

pavanaspandakośātmarūpiṇīva tvagindriyam | saṃsādhayatyātmasutaṃ pitevātmatayānayā

अशेषसारसंपिण्डमध्यात्मानं स्वसिद्धये । भावयित्वा नकिंचित्त्वमिव खत्वं करोत्यलम्

aśeṣasārasaṃpiṇḍamadhyātmānaṃ svasiddhaye | bhāvayitvā nakiṃcittvamiva khatvaṃ karotyalam

स्वसत्ताप्रतिबिम्बाभमाकाशमुकुरोदरे । धत्ते कल्पनिमेषाङ्कं कालाख्यममलं वपुः

svasattāpratibimbābhamākāśamukurodare | dhatte kalpanimeṣāṅkaṃ kālākhyamamalaṃ vapuḥ

आमहापञ्चमेशानं परिणाममया इमे । इदमित्थमिदं नेति नियतिर्भवति स्वयम्

āmahāpañcameśānaṃ pariṇāmamayā ime | idamitthamidaṃ neti niyatirbhavati svayam

साक्षिणि स्फार आभासे गृहे दीप इव क्रियाः । सत्ये तस्मिन्प्रकाशन्ते जगच्चित्रपरम्पराः

sākṣiṇi sphāra ābhāse gṛhe dīpa iva kriyāḥ | satye tasminprakāśante jagaccitraparamparāḥ

परमाकाशनगरनाट्यमण्डपभूमिषु । स्वशक्तिवृत्तं संसारं पश्यन्ती साक्षिवत्स्थिता

paramākāśanagaranāṭyamaṇḍapabhūmiṣu | svaśaktivṛttaṃ saṃsāraṃ paśyantī sākṣivatsthitā

श्रीवसिष्ठ उवाच । शिवस्यास्य जगन्नाथ शक्तयः काः कथं स्थिताः । साक्षिता का च किं तासां वृत्तं स्यात्कियदेव तते

śrīvasiṣṭha uvāca | śivasyāsya jagannātha śaktayaḥ kāḥ kathaṃ sthitāḥ | sākṣitā kā ca kiṃ tāsāṃ vṛttaṃ syātkiyadeva tate

ईश्वर उवाच । अप्रमेयस्य शान्तस्य शिवस्य परमात्मनः । सौम्य चिन्मात्ररूपस्य सर्वस्यानाकृतेरपि

īśvara uvāca | aprameyasya śāntasya śivasya paramātmanaḥ | saumya cinmātrarūpasya sarvasyānākṛterapi

इच्छासत्ता व्योमसत्ता कालसत्ता तथैव च । तथा नियतिसत्ता च महासत्ता च सुव्रत

icchāsattā vyomasattā kālasattā tathaiva ca | tathā niyatisattā ca mahāsattā ca suvrata

ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्तिः कर्तृताऽकर्तृतापि च । इत्यादिकानां शक्तीनामन्तो नास्ति शिवात्मनः

jñānaśaktiḥ kriyāśaktiḥ kartṛtā'kartṛtāpi ca | ityādikānāṃ śaktīnāmanto nāsti śivātmanaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । शक्तयः कुत एवैता बहुत्वं कथमासु च । उदयश्च कथं देव भेदाभेदश्च कीदृशः

śrīvasiṣṭha uvāca | śaktayaḥ kuta evaitā bahutvaṃ kathamāsu ca | udayaśca kathaṃ deva bhedābhedaśca kīdṛśaḥ

ईश्वर उवाच । शिवस्यानन्तरूपस्य सैषा चिन्मात्रतात्मनः । एषा हि शक्तिरित्युक्ता तस्माद्भिन्ना मनागपि

īśvara uvāca | śivasyānantarūpasya saiṣā cinmātratātmanaḥ | eṣā hi śaktirityuktā tasmādbhinnā manāgapi

ज्ञत्वकर्तृत्वभोक्तृत्वसाक्षित्वादिविभावनात् । शक्तयो विविधं रूपं धारयन्ति बहूदकम्

jñatvakartṛtvabhoktṛtvasākṣitvādivibhāvanāt | śaktayo vividhaṃ rūpaṃ dhārayanti bahūdakam

एवं जगति नृत्यन्ति ब्रह्माण्डे नृत्यमण्डपे । कालेन नर्तकेनेव क्रमेण परिशिक्षिताः

evaṃ jagati nṛtyanti brahmāṇḍe nṛtyamaṇḍape | kālena nartakeneva krameṇa pariśikṣitāḥ

यैषा परपराभासा सैषा नियतिरुच्यते । क्रियाथ कृतिरिच्छा वा कालेत्यादिकृताभिधा

yaiṣā paraparābhāsā saiṣā niyatirucyate | kriyātha kṛtiricchā vā kāletyādikṛtābhidhā

आमहारुद्रपर्यन्तमिदमित्थमिति स्थितेः । आतृणापद्मजस्पन्दं नियमान्नियतिः स्मृता

āmahārudraparyantamidamitthamiti sthiteḥ | ātṛṇāpadmajaspandaṃ niyamānniyatiḥ smṛtā

नियतिर्नित्यमुद्वेगवर्जिताऽपरिमार्जिता । एषा नृत्यति वै नृत्यं जगज्जालकनाटकम्

niyatirnityamudvegavarjitā'parimārjitā | eṣā nṛtyati vai nṛtyaṃ jagajjālakanāṭakam

नानारसविलासाढ्यं विवर्ताभिनयान्वितम् । कल्पक्षणहतानेकपुष्करावर्तघर्घरम्

nānārasavilāsāḍhyaṃ vivartābhinayānvitam | kalpakṣaṇahatānekapuṣkarāvartaghargharam

सर्वर्तुकुसुमाकीर्णं धारागोलकमन्दिरम् । भूयोभूयः पतद्वर्षभूरिस्वेदजलोत्करम्

sarvartukusumākīrṇaṃ dhārāgolakamandiram | bhūyobhūyaḥ patadvarṣabhūrisvedajalotkaram

पयोदपल्लवालोलनीलाम्बरकृतभ्रमम् । पूर्णं संशुद्धसप्ताब्धिरत्नौघवलयाकुलम्

payodapallavālolanīlāmbarakṛtabhramam | pūrṇaṃ saṃśuddhasaptābdhiratnaughavalayākulam

यामपक्षदिनप्रेक्षाकटाक्षोद्भासिताम्बरम् । मज्जनोन्मज्जनव्यग्रकुलाद्रिकुलशेखरम्

yāmapakṣadinaprekṣākaṭākṣodbhāsitāmbaram | majjanonmajjanavyagrakulādrikulaśekharam

भ्रमच्छशिमणिप्रोतगङ्गामुक्ताफलत्रयम् । संदृष्टादृष्टसंध्याभ्रविलोलकरपल्लवम्

bhramacchaśimaṇiprotagaṅgāmuktāphalatrayam | saṃdṛṣṭādṛṣṭasaṃdhyābhravilolakarapallavam

अनारतरणल्लोललोकालंकारकोमलम् । भूरिभूतलपातालनभस्तलपदक्रमम्

anārataraṇallolalokālaṃkārakomalam | bhūribhūtalapātālanabhastalapadakramam

मग्नोन्मग्नमहानेकताराघर्मकणोत्करम् । चन्द्रार्ककुण्डलस्पन्दस्मितस्फुटनभोमुखम्

magnonmagnamahānekatārāgharmakaṇotkaram | candrārkakuṇḍalaspandasmitasphuṭanabhomukham

कल्पितानेकब्रह्माण्डकपाटकवितानकम् । लुठल्लोकान्तरव्यूहध्वनन्मुक्ताङ्कपल्लवम् । सुखदुःखदशादोषभावाभावरसान्तरम्

kalpitānekabrahmāṇḍakapāṭakavitānakam | luṭhallokāntaravyūhadhvananmuktāṅkapallavam | sukhaduḥkhadaśādoṣabhāvābhāvarasāntaram

अस्मिन्विकारवलिते नियतेर्विलासे संसारनाम्नि चिरनाटकनाट्यसारे । साक्षी सदोदितवपुः परमेश्वरोऽय- मेकः स्थितो न च तया न च तेन भिन्नः

asminvikāravalite niyatervilāse saṃsāranāmni ciranāṭakanāṭyasāre | sākṣī sadoditavapuḥ parameśvaro'ya- mekaḥ sthito na ca tayā na ca tena bhinnaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० निर्वाणप्रकरणे पू० नियतिनृत्यं नाम सप्तत्रिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 niyatinṛtyaṃ nāma saptatriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०३८

अष्टत्रिंशः सर्गः

aṣṭatriṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । चित्पश्यति जगन्मिथ्या स्ववेदनविबोधिता । व्योम्नि मायाञ्जनासिक्ता दृगिवाचलतान्तरम्

śrīvasiṣṭha uvāca | citpaśyati jaganmithyā svavedanavibodhitā | vyomni māyāñjanāsiktā dṛgivācalatāntaram

ब्रह्मसर्गश्चित्तसर्गो द्वावेतौ सदृशौ मतौ । परमार्थस्वरूपत्वादक्षुब्धत्वात्सदैव च

brahmasargaścittasargo dvāvetau sadṛśau matau | paramārthasvarūpatvādakṣubdhatvātsadaiva ca

ज्ञानरूपतयाबाह्यं बाह्यं चानुभवात्तथा । सत्यरूपमतः सत्यां विद्धि बाह्यार्थरूपताम्

jñānarūpatayābāhyaṃ bāhyaṃ cānubhavāttathā | satyarūpamataḥ satyāṃ viddhi bāhyārtharūpatām

बाह्यार्थवादविज्ञानवादयोरैक्यमेव नः । वेदनात्मैकरूपत्वात्सर्वदा सदसंस्थितेः

bāhyārthavādavijñānavādayoraikyameva naḥ | vedanātmaikarūpatvātsarvadā sadasaṃsthiteḥ

अक्षुब्धखानिलालोकजलभूशान्तिशालिनी । तता शून्या महारम्भा ब्रह्मसत्तैव सर्वतः

akṣubdhakhānilālokajalabhūśāntiśālinī | tatā śūnyā mahārambhā brahmasattaiva sarvataḥ

तस्मै सर्वं ततः सर्वं तत्सर्वं सर्वतश्च तत् । तच्च सर्वमयं नित्यं तस्मै सर्वात्मने नमः

tasmai sarvaṃ tataḥ sarvaṃ tatsarvaṃ sarvataśca tat | tacca sarvamayaṃ nityaṃ tasmai sarvātmane namaḥ

चिन्मयत्वाद्यदा चेत्यमेति द्रष्टृचितैकताम् । तदा दृश्याङ्गयैवैतच्चेत्यते नान्यथा चिता

cinmayatvādyadā cetyameti draṣṭṛcitaikatām | tadā dṛśyāṅgayaivaitaccetyate nānyathā citā

यदा चिन्मात्रमेवेयं द्रष्टृदर्शनदृश्यदृक् । तदानुभवनं तत्र सर्वस्य फलितं स्थितम्

yadā cinmātrameveyaṃ draṣṭṛdarśanadṛśyadṛk | tadānubhavanaṃ tatra sarvasya phalitaṃ sthitam

द्रष्टृदृश्ये न यद्येकमभविष्यच्चिदात्मके । तद्दृश्यास्वादमज्ञः स्यान्ना दृष्ट्वेक्षुमिवोपलः

draṣṭṛdṛśye na yadyekamabhaviṣyaccidātmake | taddṛśyāsvādamajñaḥ syānnā dṛṣṭvekṣumivopalaḥ

चिन्मयत्वाच्चितौ चेत्यं जलमप्स्विव मज्जति । तेनानुभूतिर्भवति नान्यथा काष्ठयोरिव

cinmayatvāccitau cetyaṃ jalamapsviva majjati | tenānubhūtirbhavati nānyathā kāṣṭhayoriva

सजातीयैकताभावाद्यद्वत्काष्ठ न चेतते । दारु तद्वदपि द्रष्टा दृश्यं नाज्ञास्यदाजडम्

sajātīyaikatābhāvādyadvatkāṣṭha na cetate | dāru tadvadapi draṣṭā dṛśyaṃ nājñāsyadājaḍam

यादृक्सत्तानि काष्ठानि तादृग्रूपं त्वचेतनम् । जानन्ति नेतरत्तस्माद्दृश्यं चिद्दृश्यचेतनम्

yādṛksattāni kāṣṭhāni tādṛgrūpaṃ tvacetanam | jānanti netarattasmāddṛśyaṃ ciddṛśyacetanam

महाचिदात्मनैवास्ति जलानिलधराश्मतम् । नैतेषु स्पन्दबुद्ध्यादि प्राणजीवाद्यभावतः

mahācidātmanaivāsti jalāniladharāśmatam | naiteṣu spandabuddhyādi prāṇajīvādyabhāvataḥ

प्राणबुद्ध्यादयः सत्तां भावनावशतो गताः । भावना चिच्चमत्कारः स यथेच्छमुदेति च

prāṇabuddhyādayaḥ sattāṃ bhāvanāvaśato gatāḥ | bhāvanā ciccamatkāraḥ sa yathecchamudeti ca

जगत्तया शान्ततया ब्रह्मसत्तावतिष्ठते । पुंस्तया गत एवात्मा रेतोवटकबीजयोः

jagattayā śāntatayā brahmasattāvatiṣṭhate | puṃstayā gata evātmā retovaṭakabījayoḥ

सर्वाग्राणुमये बीजे योऽस्मादग्रगतोऽणुकः । स स तत्तद्भवत्यग्रं बीजं च स्वात्मनि स्थितः

sarvāgrāṇumaye bīje yo'smādagragato'ṇukaḥ | sa sa tattadbhavatyagraṃ bījaṃ ca svātmani sthitaḥ

ब्रह्म सर्वपराण्वात्मा यो यस्मादर्थतोऽणुकः । स स तत्तद्भवेद्वस्तु वस्तुब्रह्मैव तिष्ठति

brahma sarvaparāṇvātmā yo yasmādarthato'ṇukaḥ | sa sa tattadbhavedvastu vastubrahmaiva tiṣṭhati

द्रव्यमेव यथा द्रव्यं तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा । सर्वमेव तथा ब्रह्म येन तेन यथा तथा

dravyameva yathā dravyaṃ tiryagūrdhvamadhastathā | sarvameva tathā brahma yena tena yathā tathā

हेमत्वमेव नान्यत्वं हेमरूपशते यथा । शान्तत्वमेव शान्तस्य सर्गाहंत्वगणे तथा

hematvameva nānyatvaṃ hemarūpaśate yathā | śāntatvameva śāntasya sargāhaṃtvagaṇe tathā

पार्श्वस्थस्वप्नमेघौघा यथा तव न काश्चन । सर्गप्रलयसंरम्भास्तथा खात्मान एव मे

pārśvasthasvapnameghaughā yathā tava na kāścana | sargapralayasaṃrambhāstathā khātmāna eva me

पङ्कता कल्पिता व्योम्नो या पुत्रकपताकिनी । सा यथा शान्ततामात्रं खमेवेदं तथा जगत्

paṅkatā kalpitā vyomno yā putrakapatākinī | sā yathā śāntatāmātraṃ khamevedaṃ tathā jagat

संकल्पभ्रम एवान्तः पुष्पीभूय जगत्स्थितम् । जलावनितलक्लिन्नबीजं कल्प इव द्रुमः

saṃkalpabhrama evāntaḥ puṣpībhūya jagatsthitam | jalāvanitalaklinnabījaṃ kalpa iva drumaḥ

अनहंतात्मनो ज्ञस्य सत एकत्वमासतः । जरत्तृणलवायन्ते ननु नामाऽणिमादयः

anahaṃtātmano jñasya sata ekatvamāsataḥ | jarattṛṇalavāyante nanu nāmā'ṇimādayaḥ

त्रैलोक्ये तन्न पश्यामि सदेवासुरमानुषम् । एकरोमांशविश्वस्य यल्लोभाय महात्मनः

trailokye tanna paśyāmi sadevāsuramānuṣam | ekaromāṃśaviśvasya yallobhāya mahātmanaḥ

यथा तथा स्थितस्यापि यत्र तत्र गतस्य च । द्वैतसंकल्पसंदोहा न सन्त्यधिगतात्मनः

yathā tathā sthitasyāpi yatra tatra gatasya ca | dvaitasaṃkalpasaṃdohā na santyadhigatātmanaḥ

विश्वमेव नभो यस्य शून्यं सर्वं महात्मनः । कुतः कस्य कथं तस्य भवत्विच्छा निरात्मनः

viśvameva nabho yasya śūnyaṃ sarvaṃ mahātmanaḥ | kutaḥ kasya kathaṃ tasya bhavatvicchā nirātmanaḥ

शान्ताशेषविशेषस्य निरेषणविशेषतः । सत्तामसत्तां सदृशौ क आकलयितुं क्षमः

śāntāśeṣaviśeṣasya nireṣaṇaviśeṣataḥ | sattāmasattāṃ sadṛśau ka ākalayituṃ kṣamaḥ

मारैर्न किंचिन्म्रियते जीवैः किंचिन्न जीवति । शुद्धसंविन्मयस्यास्य समालोकस्य खस्य च

mārairna kiṃcinmriyate jīvaiḥ kiṃcinna jīvati | śuddhasaṃvinmayasyāsya samālokasya khasya ca

मिथ्या लोकस्य कचतो भ्रान्त्या मरणजन्मनी । असत्यपि भ्रान्तिभाजि मृगतृष्णानदीतटे

mithyā lokasya kacato bhrāntyā maraṇajanmanī | asatyapi bhrāntibhāji mṛgatṛṣṇānadītaṭe

सम्यक्परीक्षितं यावन्न भ्रान्तिर्न परीक्षकाः । न नाम जन्ममरणे केवलं शान्तमव्ययम्

samyakparīkṣitaṃ yāvanna bhrāntirna parīkṣakāḥ | na nāma janmamaraṇe kevalaṃ śāntamavyayam

दृश्याद्यो विरतिं यात आत्मारामः शमं गतः । स सन्नेवासदाभासः परितीर्णभवार्णवः

dṛśyādyo viratiṃ yāta ātmārāmaḥ śamaṃ gataḥ | sa sannevāsadābhāsaḥ paritīrṇabhavārṇavaḥ

दीपनिर्वाणनिर्वाणमस्तंगतमनोगतिम् । आत्मन्येव शमं यातं सन्तमेवामलं विदुः

dīpanirvāṇanirvāṇamastaṃgatamanogatim | ātmanyeva śamaṃ yātaṃ santamevāmalaṃ viduḥ

आबुद्ध्यादि जगद्दृश्यं यस्मै न स्वदते स्वतः । आकाशस्येव शान्तस्य तमाहुर्मुक्तमुत्तमाः

ābuddhyādi jagaddṛśyaṃ yasmai na svadate svataḥ | ākāśasyeva śāntasya tamāhurmuktamuttamāḥ

अहमस्त्यविचारेण विचारेणाहमस्ति नो । अभावादहमर्थस्य क्व जगत्क्व च संसृतिः

ahamastyavicāreṇa vicāreṇāhamasti no | abhāvādahamarthasya kva jagatkva ca saṃsṛtiḥ

संवित्संवेदनादेव बुद्ध्याद्याकारवत्स्थितम् । रूपालोकमनोरूपं जगद्वेत्ति चिदम्बरम्

saṃvitsaṃvedanādeva buddhyādyākāravatsthitam | rūpālokamanorūpaṃ jagadvetti cidambaram

सर्वार्थरिक्तमनसः सतः सर्वात्मनस्तव । सर्वथा सर्वदा सर्वं सर्वमाचरणं शिवम्

sarvārthariktamanasaḥ sataḥ sarvātmanastava | sarvathā sarvadā sarvaṃ sarvamācaraṇaṃ śivam

यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत् । यत्तपस्यसि हंस्येषि तत्सर्वं शिवमव्ययम्

yatkaroṣi yadaśnāsi yajjuhoṣi dadāsi yat | yattapasyasi haṃsyeṣi tatsarvaṃ śivamavyayam

यदहं यत्त्वमाशा यद्यत्क्रियाकालखादयः । यल्लोकालोकगिरयस्तच्चिद्व्योम शिवं ततम्

yadahaṃ yattvamāśā yadyatkriyākālakhādayaḥ | yallokālokagirayastaccidvyoma śivaṃ tatam

यद्रूपालोकमननं यत्कालत्रितयं जगत् । यज्जरामरणार्त्यादि तन्महाचिन्नभः शिवम्

yadrūpālokamananaṃ yatkālatritayaṃ jagat | yajjarāmaraṇārtyādi tanmahācinnabhaḥ śivam

निश्चिकित्सो निराभासो निरिच्छो निर्मना मुनिः । भूत्वा निरात्मा निर्वाणस्तिष्ठ संतिष्ठसे यथा

niścikitso nirābhāso niriccho nirmanā muniḥ | bhūtvā nirātmā nirvāṇastiṣṭha saṃtiṣṭhase yathā

गतेच्छमननं शान्तमनन्तस्थमभावनम् । व्यवहारोऽस्तु ते मा वा स्पन्दास्पन्दैर्यथानिलः

gatecchamananaṃ śāntamanantasthamabhāvanam | vyavahāro'stu te mā vā spandāspandairyathānilaḥ

निर्वासना निष्कलना शान्ता पुरुषतास्तु ते । शास्त्रेण यन्त्रवाहेन वाह्या दारुमयी यथा

nirvāsanā niṣkalanā śāntā puruṣatāstu te | śāstreṇa yantravāhena vāhyā dārumayī yathā

भूतालोकस्तु माऽऽस्नेहो मा वाऽस्नेहश्च बाह्यगः । अनिर्देशधरालोकश्चित्रदीपवदास्यताम्

bhūtālokastu mā''sneho mā vā'snehaśca bāhyagaḥ | anirdeśadharālokaścitradīpavadāsyatām

निर्वासनस्य विरसस्य निरेषणस्य शास्त्रादृते क इव तत्त्वविनोदहेतुः । शास्त्रार्थसज्जनमतोऽप्यमलस्य तस्य संवेदनेष्वनभिसंधिमतः स्वरूपम्

nirvāsanasya virasasya nireṣaṇasya śāstrādṛte ka iva tattvavinodahetuḥ | śāstrārthasajjanamato'pyamalasya tasya saṃvedaneṣvanabhisaṃdhimataḥ svarūpam

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषु निर्वाणप्रकरणे उत्तरार्धे निर्वाणवर्णनं नामाष्टत्रिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe nirvāṇavarṇanaṃ nāmāṣṭatriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०३८

अष्टत्रिंशः सर्गः

aṣṭatriṃśaḥ sargaḥ

ईश्वर उवाच । एष देवः स परमः पूज्य एष सदा सताम् । चिन्मात्रमनुभूत्यात्मा सर्वगः सर्वसंश्रयः

īśvara uvāca | eṣa devaḥ sa paramaḥ pūjya eṣa sadā satām | cinmātramanubhūtyātmā sarvagaḥ sarvasaṃśrayaḥ

घटे पटे वटे कुड्ये शकटे वानरे स्थितः । शिवो हरो हरिर्ब्रह्मा शक्रो वैश्रवणो यमः

ghaṭe paṭe vaṭe kuḍye śakaṭe vānare sthitaḥ | śivo haro harirbrahmā śakro vaiśravaṇo yamaḥ

बहिरन्तश्च सर्वात्मा सदा स्वात्मा सुबुद्धिभिः । विविधेन क्रमेणैव भगवान्परिपूज्यते

bahirantaśca sarvātmā sadā svātmā subuddhibhiḥ | vividhena krameṇaiva bhagavānparipūjyate

बहिस्तावन्महाबुद्धे क्रमेण परिपूज्यते । येन तच्छृणु तत्त्वज्ञ श्रोष्यस्यन्तःक्रमं ततः

bahistāvanmahābuddhe krameṇa paripūjyate | yena tacchṛṇu tattvajña śroṣyasyantaḥkramaṃ tataḥ

पूजाक्रमेषु सर्वेषु देहगेहं पवित्रकम् । त्याज्यं देहावबोधात्म परं यत्नात्पवित्रकम्

pūjākrameṣu sarveṣu dehagehaṃ pavitrakam | tyājyaṃ dehāvabodhātma paraṃ yatnātpavitrakam

पूजनं ध्यानमेवान्तर्नान्यदस्त्यस्य पूजनम् । तस्मात्त्रिभुवनाधारं नित्यं ध्यानेन पूजयेत्

pūjanaṃ dhyānamevāntarnānyadastyasya pūjanam | tasmāttribhuvanādhāraṃ nityaṃ dhyānena pūjayet

चिद्रूपं सूर्यलक्षाभं समस्ताभासभासनम् । अन्तस्थचित्प्रकाशं स्वमहंतासारमाश्रयेत्

cidrūpaṃ sūryalakṣābhaṃ samastābhāsabhāsanam | antasthacitprakāśaṃ svamahaṃtāsāramāśrayet

अपारपरमाकाशविपुलाभोगकन्धरम् । अनन्ताधस्तनाकाशकोशपादसरोरुहम्

apāraparamākāśavipulābhogakandharam | anantādhastanākāśakośapādasaroruham

अनन्तदिक्तटाभोगभुजमण्डलमण्डितम् । नानाविधमहालोकगृहीतपरमायुधम्

anantadiktaṭābhogabhujamaṇḍalamaṇḍitam | nānāvidhamahālokagṛhītaparamāyudham

हृत्कोशकोणविश्रान्तब्रह्माण्डौघपरम्परम् । प्रकाशपरमाकाशपारगापारविग्रहम्

hṛtkośakoṇaviśrāntabrahmāṇḍaughaparamparam | prakāśaparamākāśapāragāpāravigraham

अध ऊर्ध्वं चतुर्दिक्षु विदिक्षु च निरन्तरम् । ब्रह्मेन्द्रहरिरुद्रेशप्रमुखामरमण्डितम्

adha ūrdhvaṃ caturdikṣu vidikṣu ca nirantaram | brahmendraharirudreśapramukhāmaramaṇḍitam

इमां भूतश्रियं तस्य रोमालिं प्रविचिन्तयेत् । विविधारम्भकारिण्यस्त्रिजगद्यन्त्ररज्जवः

imāṃ bhūtaśriyaṃ tasya romāliṃ pravicintayet | vividhārambhakāriṇyastrijagadyantrarajjavaḥ

इच्छाद्याः शक्तयस्तस्य चिन्तनीयाः शरीरगाः । एष देवः स परमः पूज्य एष सदा सताम्

icchādyāḥ śaktayastasya cintanīyāḥ śarīragāḥ | eṣa devaḥ sa paramaḥ pūjya eṣa sadā satām

चिन्मात्रमनुभूत्यात्मा सर्वगः सर्वसंश्रयः । घटे पटे वटे कुड्ये शकटे वानरे स्थितः

cinmātramanubhūtyātmā sarvagaḥ sarvasaṃśrayaḥ | ghaṭe paṭe vaṭe kuḍye śakaṭe vānare sthitaḥ

शिवो हरो हरिर्ब्रह्मा शक्रो वैश्रवणो यमः । अनन्तैकपदाधारसत्तामात्रैकविग्रहः

śivo haro harirbrahmā śakro vaiśravaṇo yamaḥ | anantaikapadādhārasattāmātraikavigrahaḥ

विवर्तितजगज्जालः कालोऽस्य द्वारपालकः । सशैलभुवनाभोगमिदं ब्रह्माण्डमण्डलम्

vivartitajagajjālaḥ kālo'sya dvārapālakaḥ | saśailabhuvanābhogamidaṃ brahmāṇḍamaṇḍalam

देहकोणोऽस्य कस्मिंश्चित्स्वाङ्गावयवतां गतम् । विचिन्तयेन्महादेवं सहस्रश्रवणेक्षणम्

dehakoṇo'sya kasmiṃścitsvāṅgāvayavatāṃ gatam | vicintayenmahādevaṃ sahasraśravaṇekṣaṇam

सहस्रशिरसं शान्तं सहस्रभुजभूषणम् । सर्वत्रेक्षणशक्त्याढ्यं सर्वतो घ्राणशक्तिकम्

sahasraśirasaṃ śāntaṃ sahasrabhujabhūṣaṇam | sarvatrekṣaṇaśaktyāḍhyaṃ sarvato ghrāṇaśaktikam

सर्वतः स्पर्शनमयं सर्वतो रसनान्वितम् । सर्वत्र श्रवणाकीर्णं सर्वत्र मननान्वितम्

sarvataḥ sparśanamayaṃ sarvato rasanānvitam | sarvatra śravaṇākīrṇaṃ sarvatra mananānvitam

सर्वतो मननातीतं सर्वतः परमं शिवम् । सर्वदा सर्वकर्तारं सर्वसंकल्पितार्थदम्

sarvato mananātītaṃ sarvataḥ paramaṃ śivam | sarvadā sarvakartāraṃ sarvasaṃkalpitārthadam

सर्वभूतान्तरावस्थं सर्वं सर्वैकसाधनम् । इति संचिन्त्य देवेशमर्चयेद्विधिवत्ततः

sarvabhūtāntarāvasthaṃ sarvaṃ sarvaikasādhanam | iti saṃcintya deveśamarcayedvidhivattataḥ

विधानमर्चनस्येदं श्रृणु ब्रह्मविदां वर । स्वसंविदात्मा देवोऽयं नोपहारेण पूज्यते

vidhānamarcanasyedaṃ śrṛṇu brahmavidāṃ vara | svasaṃvidātmā devo'yaṃ nopahāreṇa pūjyate

न दीपेन न धूपेन न पुष्पविभवार्पणैः । नान्नदानादिदानेन न चन्दनविलेपनैः

na dīpena na dhūpena na puṣpavibhavārpaṇaiḥ | nānnadānādidānena na candanavilepanaiḥ

न च कुङ्कुमकर्पूरभोगैश्चित्रैर्न चेतरैः । नित्यमक्लेशलभ्येन शीतलेनाऽविनाशिना

na ca kuṅkumakarpūrabhogaiścitrairna cetaraiḥ | nityamakleśalabhyena śītalenā'vināśinā

एकेनैवाऽमृतेनैष बोधेन स्वेन पूज्यते । एतदेव परं ध्यानं पूजैषैव परा स्मृता

ekenaivā'mṛtenaiṣa bodhena svena pūjyate | etadeva paraṃ dhyānaṃ pūjaiṣaiva parā smṛtā

यदनारतमन्तस्थशुद्धचिन्मात्रवेदनम् । पश्यञ्शृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्गच्छन्स्वपन्श्वसन्

yadanāratamantasthaśuddhacinmātravedanam | paśyañśṛṇvanspṛśañjighrannaśnangacchansvapanśvasan

प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्शुद्धसंविन्मयो भवेत् । ध्यानामृतेन संपूज्य स्वयमात्मानमीश्वरम्

pralapanvisṛjangṛhṇanśuddhasaṃvinmayo bhavet | dhyānāmṛtena saṃpūjya svayamātmānamīśvaram

परमास्वादयुक्तेन मुक्तेन कुसुमेहितैः । ध्यानोपहार एवात्मा ध्यानं ह्यस्य समीहितम्

paramāsvādayuktena muktena kusumehitaiḥ | dhyānopahāra evātmā dhyānaṃ hyasya samīhitam

ध्यानमर्घ्यं च पाद्यं च शुद्धसंवेदनात्मकम् । ध्यानसंवेदनं पुष्पं सर्वं ध्यानपरं विदुः

dhyānamarghyaṃ ca pādyaṃ ca śuddhasaṃvedanātmakam | dhyānasaṃvedanaṃ puṣpaṃ sarvaṃ dhyānaparaṃ viduḥ

विना तेनेतरेणायमात्मा लभ्यत एव नो । ध्यानात्प्रसादमायाति सर्वभोगसुखश्रियः

vinā tenetareṇāyamātmā labhyata eva no | dhyānātprasādamāyāti sarvabhogasukhaśriyaḥ

अयमात्मा मुने भुङ्क्ते देहरूपो गृहे यथा । ध्यानेनानेन सुमते निमेषांस्तु त्रयोदश

ayamātmā mune bhuṅkte deharūpo gṛhe yathā | dhyānenānena sumate nimeṣāṃstu trayodaśa

मूढोऽपि पूजयित्वेशं गोप्रदानफलं लभेत् । पूजयित्वा निमेषाणां शतमेकमिति प्रभुम्

mūḍho'pi pūjayitveśaṃ gopradānaphalaṃ labhet | pūjayitvā nimeṣāṇāṃ śatamekamiti prabhum

अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः । पूजयित्वा स्वमात्मानं घटिकार्धमिति प्रभुम्

aśvamedhasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ | pūjayitvā svamātmānaṃ ghaṭikārdhamiti prabhum

अश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्नोति मानवः । ध्यानवल्युपहारेण स्वयमात्मानमात्मना

aśvamedhasahasrasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ | dhyānavalyupahāreṇa svayamātmānamātmanā

घटिकां पूजयेद्यस्तु राजसूयं लभेत सः । मध्याह्नपूजनादित्थं राजसूयैकलक्षभाक्

ghaṭikāṃ pūjayedyastu rājasūyaṃ labheta saḥ | madhyāhnapūjanāditthaṃ rājasūyaikalakṣabhāk

दिवसं पूजयित्वैवं परे धाम्नि वसेन्नरः । एषोऽसौ परमो योग एषा सा परमा क्रिया । बाह्यसंपूजनं प्रोक्तमेतदुत्तममात्मनः

divasaṃ pūjayitvaivaṃ pare dhāmni vasennaraḥ | eṣo'sau paramo yoga eṣā sā paramā kriyā | bāhyasaṃpūjanaṃ proktametaduttamamātmanaḥ

एतत्पवित्रमखिलाघविघातहेतुं यस्त्वाचरिष्यति नरः क्षणमप्यखिन्नः । तं वन्दयिष्यति सुरासुरलोकपूगः प्राप्तास्पदं जगति मामिव मुक्तमात्मन्

etatpavitramakhilāghavighātahetuṃ yastvācariṣyati naraḥ kṣaṇamapyakhinnaḥ | taṃ vandayiṣyati surāsuralokapūgaḥ prāptāspadaṃ jagati māmiva muktamātman

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये देव० मोक्षोपायेषु निर्वाणप्रकरणे पूर्वार्धे बाह्यपूजनं नामाष्टत्रिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye deva0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pūrvārdhe bāhyapūjanaṃ nāmāṣṭatriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०३९

एकोनचत्वारिंशः सर्गः

ekonacatvāriṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । संजाताकृत्रिमक्षीणसंसृतिप्रत्ययः पुमान् । असंकल्पो न संकल्पं वेत्ति तेनासदेव सः

śrīvasiṣṭha uvāca | saṃjātākṛtrimakṣīṇasaṃsṛtipratyayaḥ pumān | asaṃkalpo na saṃkalpaṃ vetti tenāsadeva saḥ

श्वासान्म्लानिरिवादर्शे कुतोऽप्यहमिति स्थिता । विदि साऽकारणं दृष्टा नश्यन्त्याशु न लभ्यते

śvāsānmlānirivādarśe kuto'pyahamiti sthitā | vidi sā'kāraṇaṃ dṛṣṭā naśyantyāśu na labhyate

यस्य क्षीणावरणता शान्तसर्वेहतोदिता । परमामृतपूर्णात्मा सत्तयैव स राजते

yasya kṣīṇāvaraṇatā śāntasarvehatoditā | paramāmṛtapūrṇātmā sattayaiva sa rājate

सर्वसंदेहदुर्ध्वान्तमिहिकामातरिश्वना । भाति भास्वद्धिया देशस्तेन पूर्णेन्दुनेव खम्

sarvasaṃdehadurdhvāntamihikāmātariśvanā | bhāti bhāsvaddhiyā deśastena pūrṇenduneva kham

विसंसृतिर्विसंदेहो लब्धज्योतिर्निरावृतिः । शरदाकाशविशदो ज्ञेयो विज्ञायते बुधः

visaṃsṛtirvisaṃdeho labdhajyotirnirāvṛtiḥ | śaradākāśaviśado jñeyo vijñāyate budhaḥ

निःसंकल्पो निराधारः शान्तः स्पर्शात्पवित्रताम् । अन्तःशीतल आधत्ते ब्रह्मलोकादिवानिलः

niḥsaṃkalpo nirādhāraḥ śāntaḥ sparśātpavitratām | antaḥśītala ādhatte brahmalokādivānilaḥ

असद्रूपोपलम्भानामियं वस्तुस्वभावता । यत्स्वर्गवेदनं स्वप्नवन्ध्यापुत्रोपलम्भवत्

asadrūpopalambhānāmiyaṃ vastusvabhāvatā | yatsvargavedanaṃ svapnavandhyāputropalambhavat

अविद्यमानमेवेदं जगद्यदनुभूयते । असद्रूपोपलम्भस्य सैषा वस्तुस्वभावता

avidyamānamevedaṃ jagadyadanubhūyate | asadrūpopalambhasya saiṣā vastusvabhāvatā

असत्येष्वेव संसारेष्वास्तामर्थः कुतो भवेत् । सर्गापवर्गयोः शब्दावेव वन्ध्यासुतोपमौ

asatyeṣveva saṃsāreṣvāstāmarthaḥ kuto bhavet | sargāpavargayoḥ śabdāveva vandhyāsutopamau

जगद्ब्रह्मतया सत्यमनिर्मितमभावितम् । अनिष्ठितं चान्यथा तु नाहं नावगतं च तत्

jagadbrahmatayā satyamanirmitamabhāvitam | aniṣṭhitaṃ cānyathā tu nāhaṃ nāvagataṃ ca tat

आत्मस्वभावविश्रान्तेरियं वस्तुस्वभावता । यदहंतादिसर्गादिदुःखाद्यनुपलम्भता

ātmasvabhāvaviśrānteriyaṃ vastusvabhāvatā | yadahaṃtādisargādiduḥkhādyanupalambhatā

क्षणाद्योजनलक्षान्तं प्राप्ते देशान्तरे चितः । चेतनेऽयस्य तद्रूपं मार्गमध्ये निरञ्जनम्

kṣaṇādyojanalakṣāntaṃ prāpte deśāntare citaḥ | cetane'yasya tadrūpaṃ mārgamadhye nirañjanam

अस्पन्दवातसदृशं खकोशाभासचिन्मयम् । अचेत्यं शान्तमुदितं लताविकसनोपमम्

aspandavātasadṛśaṃ khakośābhāsacinmayam | acetyaṃ śāntamuditaṃ latāvikasanopamam

सर्वस्य जन्तुजातस्य तत्स्वभावं विदुर्बुधाः । सर्गोपलम्भो गलति तत्रस्थस्य विवेकिनः

sarvasya jantujātasya tatsvabhāvaṃ vidurbudhāḥ | sargopalambho galati tatrasthasya vivekinaḥ

सुषुप्ते स्वप्नधीर्नास्ति स्वप्ने नास्ति सुषुप्तधीः । सर्गनिर्वाणयोर्भ्रान्ती सुषुप्तस्वप्नयोरिव

suṣupte svapnadhīrnāsti svapne nāsti suṣuptadhīḥ | sarganirvāṇayorbhrāntī suṣuptasvapnayoriva

भ्रान्तिवस्तुस्वभावोऽसौ न स्वप्नो न सुषुप्तता । न सर्गो न च निर्वाणं सत्यं शान्तमशेषतः

bhrāntivastusvabhāvo'sau na svapno na suṣuptatā | na sargo na ca nirvāṇaṃ satyaṃ śāntamaśeṣataḥ

भ्रान्तिस्त्वसन्मात्रमयी प्रेक्षिता चेन्न लभ्यते । शुक्तिरूप्यमिवासत्यं किल संप्राप्यते कथम्

bhrāntistvasanmātramayī prekṣitā cenna labhyate | śuktirūpyamivāsatyaṃ kila saṃprāpyate katham

यन्न लब्धं च तन्नास्ति तेन भ्रान्तेरसंभवः । स्वभावादुपलम्भोन्यो नास्ति कस्य न कस्यचित्

yanna labdhaṃ ca tannāsti tena bhrānterasaṃbhavaḥ | svabhāvādupalambhonyo nāsti kasya na kasyacit

स्वभाव एव सर्वस्मै स्वदते किल सर्वदा । अनानैव हि नानेव किं वादैः संविभाव्यताम्

svabhāva eva sarvasmai svadate kila sarvadā | anānaiva hi nāneva kiṃ vādaiḥ saṃvibhāvyatām

अस्वभावे महद्दुःखं स्वभावे केवलं शमः । इति बुद्ध्या विचार्यान्तर्यदिष्टं तद्विधीयताम्

asvabhāve mahadduḥkhaṃ svabhāve kevalaṃ śamaḥ | iti buddhyā vicāryāntaryadiṣṭaṃ tadvidhīyatām

सूक्ष्मे बीजेऽस्त्यगः स्थूलो दृष्टमित्युपपद्यते । शिवे मूर्ते जगन्मूर्तमस्तीत्युत्तमसंकथा

sūkṣme bīje'styagaḥ sthūlo dṛṣṭamityupapadyate | śive mūrte jaganmūrtamastītyuttamasaṃkathā

रूपालोकमनस्कारबुद्धयहन्तादयः परे । स्वरूपभूताः सलिले द्रवत्वमिव खात्मकाः

rūpālokamanaskārabuddhayahantādayaḥ pare | svarūpabhūtāḥ salile dravatvamiva khātmakāḥ

मूर्तो यथा स्वसदृशैः करोत्यवयवैः क्रियाः । आत्मभूतैस्तथा भूतैश्चिदाकाशमकर्तृ सत्

mūrto yathā svasadṛśaiḥ karotyavayavaiḥ kriyāḥ | ātmabhūtaistathā bhūtaiścidākāśamakartṛ sat

आत्मस्थादहमित्यादिरस्मदादेरसंसृतेः । शब्दोऽर्थभावमुक्तो यः पटहादिषु जायते

ātmasthādahamityādirasmadāderasaṃsṛteḥ | śabdo'rthabhāvamukto yaḥ paṭahādiṣu jāyate

यद्भातं प्रेक्षया नास्ति तन्नास्त्येव निरन्तरम् । जगद्रूपमरूपात्म ब्रह्म ब्रह्मणि संस्थितम्

yadbhātaṃ prekṣayā nāsti tannāstyeva nirantaram | jagadrūpamarūpātma brahma brahmaṇi saṃsthitam

येषामस्ति जगत्स्वप्नस्ते स्वप्नपुरुषा मिथः । न सन्ति ह्यात्मनि मिथो नास्मास्वम्वरपुष्पवत्

yeṣāmasti jagatsvapnaste svapnapuruṣā mithaḥ | na santi hyātmani mitho nāsmāsvamvarapuṣpavat

मयि ब्रह्मैकरूपं ते शान्तमाकाशकोशवत् । वायोः स्पन्दैरिवाभिन्नैर्व्यवहारैश्च तन्मयि

mayi brahmaikarūpaṃ te śāntamākāśakośavat | vāyoḥ spandairivābhinnairvyavahāraiśca tanmayi

अहं तु सन्मयस्तेषां स्वप्नः स्वप्नवतामिव । ते तु नूनमसन्तो मे सुषुप्तस्वप्नका इव

ahaṃ tu sanmayasteṣāṃ svapnaḥ svapnavatāmiva | te tu nūnamasanto me suṣuptasvapnakā iva

तैस्तु यो व्यवहारो मे तद्ब्रह्म ब्रह्मणि स्थितम् । ते यत्पश्यन्ति पश्यन्तु तत्तैरलमलं मम

taistu yo vyavahāro me tadbrahma brahmaṇi sthitam | te yatpaśyanti paśyantu tattairalamalaṃ mama

अहमात्मनि नैवास्मि ब्रह्मसत्तेयमातता । त्वदर्थं समुदेतीव तथारूपैव वागियम्

ahamātmani naivāsmi brahmasatteyamātatā | tvadarthaṃ samudetīva tathārūpaiva vāgiyam

अविरुद्धविरुद्धस्य शुद्धसंविन्मयात्मनः । न भोगेच्छा न मोक्षेच्छा हृदि स्फुरति तद्विदः

aviruddhaviruddhasya śuddhasaṃvinmayātmanaḥ | na bhogecchā na mokṣecchā hṛdi sphurati tadvidaḥ

स्वभावमात्रायत्तेऽस्मिन्बन्धमोक्षक्रमे नृणाम् । कदर्थनेत्यहो मोहाद्गोष्पदेऽप्युदधिभ्रमः

svabhāvamātrāyatte'sminbandhamokṣakrame nṛṇām | kadarthanetyaho mohādgoṣpade'pyudadhibhramaḥ

स्वभावसाधने मोक्षेऽभावोपशमरूपिणि । न धनान्युपकुर्वन्ति न मित्राणि न च क्रियाः

svabhāvasādhane mokṣe'bhāvopaśamarūpiṇi | na dhanānyupakurvanti na mitrāṇi na ca kriyāḥ

तैलबिन्दुर्भवत्युच्चैश्चक्रमप्पतितो यथा । तथाशु चेत्यसंकल्पे स्थिता भवति चिज्जगत्

tailabindurbhavatyuccaiścakramappatito yathā | tathāśu cetyasaṃkalpe sthitā bhavati cijjagat

जाग्रति स्वप्नवृत्तान्तस्थितिर्यादृग्रसा स्मृतौ । तादृग्रसाहंत्वजगज्जालसंस्था विवेकिनः

jāgrati svapnavṛttāntasthitiryādṛgrasā smṛtau | tādṛgrasāhaṃtvajagajjālasaṃsthā vivekinaḥ

तेनैवाभ्यासयोगेन याति तत्तनुतां तथा । यथा नाहं न संसारः शान्तमेवावशिष्यते

tenaivābhyāsayogena yāti tattanutāṃ tathā | yathā nāhaṃ na saṃsāraḥ śāntamevāvaśiṣyate

यदा यदा स्वभावार्कः स्थितिमेति तदा तदा । भोगान्धकारो गलति न सन्नप्यनुभूयते

yadā yadā svabhāvārkaḥ sthitimeti tadā tadā | bhogāndhakāro galati na sannapyanubhūyate

मोहमहत्तारहितः स्फुरति मृतौ भवति भासते च तथा । बुद्ध्यादिकरणनिकरो यस्माद्दीपादिवालोकः

mohamahattārahitaḥ sphurati mṛtau bhavati bhāsate ca tathā | buddhyādikaraṇanikaro yasmāddīpādivālokaḥ

इत्यार्षे श्रीवा० वाल्मीकीये दे० मो० नि० उत्तरार्धे वसिष्ठगीतासु स्वभावविश्रान्तियोगोपदेशो नामैकोनचत्वारिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvā0 vālmīkīye de0 mo0 ni0 uttarārdhe vasiṣṭhagītāsu svabhāvaviśrāntiyogopadeśo nāmaikonacatvāriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०३९

एकोनचत्वारिंशः सर्गः

ekonacatvāriṃśaḥ sargaḥ

ईश्वर उवाच । पावनं पावनानां यद्यत्सर्वतमसां क्षयः । तदिदानीं प्रवक्ष्येऽहमन्तःपूजनमात्मनः

īśvara uvāca | pāvanaṃ pāvanānāṃ yadyatsarvatamasāṃ kṣayaḥ | tadidānīṃ pravakṣye'hamantaḥpūjanamātmanaḥ

गच्छतस्तिष्ठतश्चैव जाग्रतः स्वपतोऽपि च । सर्वाचारगता पूजा नित्यं ध्यानात्मिका त्वियम्

gacchatastiṣṭhataścaiva jāgrataḥ svapato'pi ca | sarvācāragatā pūjā nityaṃ dhyānātmikā tviyam

नित्यमेव शरीरस्थमिमं ध्यायेत्परं शिवम् । सर्वप्रत्ययकर्तारं स्वयमात्मानमात्मना

nityameva śarīrasthamimaṃ dhyāyetparaṃ śivam | sarvapratyayakartāraṃ svayamātmānamātmanā

शयानमुत्थितं चैव व्रजन्तमथवा स्थितम् । स्पृशन्तमभितः स्पृश्यं त्यजन्तमथवाऽभितः

śayānamutthitaṃ caiva vrajantamathavā sthitam | spṛśantamabhitaḥ spṛśyaṃ tyajantamathavā'bhitaḥ

भुञ्जानं संत्यजन्तं च भोगानाभोगपीवरान् । बाह्यार्थपरिकर्तारं सर्वकार्यस्वरूपदम्

bhuñjānaṃ saṃtyajantaṃ ca bhogānābhogapīvarān | bāhyārthaparikartāraṃ sarvakāryasvarūpadam

देहलिङ्गेषु शान्तस्थं त्यक्तलिङ्गान्तरादिकम् । यथाप्राप्तार्थसंवित्त्या बोधलिङ्गं प्रपूजयेत्

dehaliṅgeṣu śāntasthaṃ tyaktaliṅgāntarādikam | yathāprāptārthasaṃvittyā bodhaliṅgaṃ prapūjayet

प्रवाहपतितार्थस्थः स्वबोधस्नानशुद्धिमान् । नित्यावबोधार्हणया बोधलिङ्गं प्रपूजयेत्

pravāhapatitārthasthaḥ svabodhasnānaśuddhimān | nityāvabodhārhaṇayā bodhaliṅgaṃ prapūjayet

आदित्यभावनाभोगभाविताम्बरभास्वरम् । शशाङ्कभावनाभोगभावितेन्दुतयोदितम्

ādityabhāvanābhogabhāvitāmbarabhāsvaram | śaśāṅkabhāvanābhogabhāvitendutayoditam

प्रतिभासपदार्थौघनित्यावगतसंविदम् । द्वारैर्वहन्तं शारीरैर्मुखे प्राणस्वरूपिणम्

pratibhāsapadārthaughanityāvagatasaṃvidam | dvārairvahantaṃ śārīrairmukhe prāṇasvarūpiṇam

रसीकृत्य रसं प्राणस्वान्तोदात्ततुरङ्गमम् । प्राणापानरथारूढं गूढमन्तर्गुहाशयम्

rasīkṛtya rasaṃ prāṇasvāntodāttaturaṅgamam | prāṇāpānarathārūḍhaṃ gūḍhamantarguhāśayam

ज्ञातारं ज्ञेयदृष्टीनां कर्तारं सर्वकर्मणाम् । भोक्तारं सर्वभोज्यानां स्मर्तारं सर्वसंविदाम्

jñātāraṃ jñeyadṛṣṭīnāṃ kartāraṃ sarvakarmaṇām | bhoktāraṃ sarvabhojyānāṃ smartāraṃ sarvasaṃvidām

सम्यक्संविदिताङ्गौघं भावाभावनभावितम् । आभासभास्वरं भूरि सर्वगं चिन्तयेच्छिवम्

samyaksaṃviditāṅgaughaṃ bhāvābhāvanabhāvitam | ābhāsabhāsvaraṃ bhūri sarvagaṃ cintayecchivam

निष्कलं सकलं चैव देहस्थं व्योमचारिणम् । अरञ्जितं रञ्जितं च नित्यमङ्गाङ्गसंविदम्

niṣkalaṃ sakalaṃ caiva dehasthaṃ vyomacāriṇam | arañjitaṃ rañjitaṃ ca nityamaṅgāṅgasaṃvidam

मनोमननशक्तिस्थं प्राणापानान्तरोदितम् । हृत्कण्ठतालुमध्यस्थं भ्रनासापुटपीठगम्

manomananaśaktisthaṃ prāṇāpānāntaroditam | hṛtkaṇṭhatālumadhyasthaṃ bhranāsāpuṭapīṭhagam

षट्त्रिंशत्पदकोटिस्थमुन्मन्यन्तदशातिगम् । कुर्वन्तमन्तःशब्दादींश्चोदयन्तं मनःखगम्

ṣaṭtriṃśatpadakoṭisthamunmanyantadaśātigam | kurvantamantaḥśabdādīṃścodayantaṃ manaḥkhagam

विकल्पिन्यविकल्पे च द्विविधे वाक्पथे स्थितम् । तिले तैलमिवाङ्गेषु सर्वेष्वेवान्तरं स्थितम्

vikalpinyavikalpe ca dvividhe vākpathe sthitam | tile tailamivāṅgeṣu sarveṣvevāntaraṃ sthitam

कलाकलङ्करहितं कठिनं च कलागणैः । एकदेशे सुहृत्पद्मे सर्वदेहे च संस्थितम्

kalākalaṅkarahitaṃ kaṭhinaṃ ca kalāgaṇaiḥ | ekadeśe suhṛtpadme sarvadehe ca saṃsthitam

चिन्मात्रममलाभासं कलाकलनकल्पनम् । प्रत्यक्षदृश्यं सर्वत्र स्वानुभूतिमयात्मकम्

cinmātramamalābhāsaṃ kalākalanakalpanam | pratyakṣadṛśyaṃ sarvatra svānubhūtimayātmakam

प्रत्यक्चेतनमात्मीयमर्थित्वेन पुनः स्थितम् । पदार्थानामुपेत्याशु क्षणाद्द्वित्वमिवागतम्

pratyakcetanamātmīyamarthitvena punaḥ sthitam | padārthānāmupetyāśu kṣaṇāddvitvamivāgatam

सहस्तपादावयवः सकेशनखदन्तकः । स्वदेहसंविदाभासो देवोऽयमिति भावयेत्

sahastapādāvayavaḥ sakeśanakhadantakaḥ | svadehasaṃvidābhāso devo'yamiti bhāvayet

विचित्राः शक्तयो बह्व्यो नानाचारा मनोदशाम् । उपासते मामनिशं पत्न्यः कान्तमिवोत्तमम्

vicitrāḥ śaktayo bahvyo nānācārā manodaśām | upāsate māmaniśaṃ patnyaḥ kāntamivottamam

मनो मे द्वारपालोऽयं निवेदितजगत्त्रयः । चिन्तेयं मे प्रतीहारी द्वारस्था शुद्धरूपिणी

mano me dvārapālo'yaṃ niveditajagattrayaḥ | cinteyaṃ me pratīhārī dvārasthā śuddharūpiṇī

शक्तिर्ममात्मिका बुद्धिः क्रिया चैव वराङ्गना । ज्ञानानि च विचित्राणि भूषणान्यङ्गगानि मे

śaktirmamātmikā buddhiḥ kriyā caiva varāṅganā | jñānāni ca vicitrāṇi bhūṣaṇānyaṅgagāni me

कर्मेन्द्रियाणि द्वाराणि बुद्धीन्द्रियगणैः सह । अयं सोऽहमनन्तात्मा व्यवच्छेदोज्झिताकृतिः

karmendriyāṇi dvārāṇi buddhīndriyagaṇaiḥ saha | ayaṃ so'hamanantātmā vyavacchedojjhitākṛtiḥ

तिष्ठामि भरितैकात्मा पूर्णः सर्वावपूरकः । इति दैवीमुपाश्रित्य स्वच्छामात्मचमत्कृतिम्

tiṣṭhāmi bharitaikātmā pūrṇaḥ sarvāvapūrakaḥ | iti daivīmupāśritya svacchāmātmacamatkṛtim

दैवत्वपरिपूर्णोऽन्तरदीनात्मावतिष्ठते । नास्तमेति न चोदेति न तुष्यति न कुप्यति

daivatvaparipūrṇo'ntaradīnātmāvatiṣṭhate | nāstameti na codeti na tuṣyati na kupyati

न तृप्तिं न क्षुधं याति नाभिवाञ्छति नोज्झति । समः समसमाचारः समाभासः समाकृतिः

na tṛptiṃ na kṣudhaṃ yāti nābhivāñchati nojjhati | samaḥ samasamācāraḥ samābhāsaḥ samākṛtiḥ

सौम्यतामलमायातः समन्तात्सुन्दराशयः । आदेहमेक एवासावव्युच्छिन्नमहामतिः

saumyatāmalamāyātaḥ samantātsundarāśayaḥ | ādehameka evāsāvavyucchinnamahāmatiḥ

देवार्चनं करोत्येव दीर्घदीर्घमहर्निशम् । चित्तत्त्वचलितो देहो देवोऽस्य समुदाहृतः

devārcanaṃ karotyeva dīrghadīrghamaharniśam | cittattvacalito deho devo'sya samudāhṛtaḥ

यथाप्राप्तेन सर्वेण तमर्चयति वस्तुना । समया सर्वया बुद्ध्या चिन्मात्रं देवचित्परम्

yathāprāptena sarveṇa tamarcayati vastunā | samayā sarvayā buddhyā cinmātraṃ devacitparam

यथाप्राप्तक्रमोत्थेन सर्वार्थेन समर्चयेत् । मनागपि न कर्तव्यो यत्नोऽत्रापूर्ववस्तुनि

yathāprāptakramotthena sarvārthena samarcayet | manāgapi na kartavyo yatno'trāpūrvavastuni

प्राप्तदेहतया नित्यं तथार्थक्रिययाऽनया । कामसंसेवनेनाऽथ पूजयेच्छोभनं विभुम्

prāptadehatayā nityaṃ tathārthakriyayā'nayā | kāmasaṃsevanenā'tha pūjayecchobhanaṃ vibhum

भक्ष्यभोज्यान्नपानेन नानाविभवशालिना । शयनासनयानेन यथाप्तेनार्चयेच्छिवम्

bhakṣyabhojyānnapānena nānāvibhavaśālinā | śayanāsanayānena yathāptenārcayecchivam

कान्तान्नपानसंभोगसंभारादिविलासिना । सुखेन सर्वरूपेण संबुद्ध्याऽऽत्मानमर्चयेत्

kāntānnapānasaṃbhogasaṃbhārādivilāsinā | sukhena sarvarūpeṇa saṃbuddhyā''tmānamarcayet

आधिव्याधिपरीतेन मोहसंरम्भशालिना । सर्वोपद्रवदुःखेन प्राप्तेनात्मानमर्चयेत्

ādhivyādhiparītena mohasaṃrambhaśālinā | sarvopadravaduḥkhena prāptenātmānamarcayet

समस्तैश्च समस्तानां चेष्टानां जगतः स्थितेः । मृतिजीवितस्वप्नाद्यैः प्राप्तैरात्मानमर्चयेत्

samastaiśca samastānāṃ ceṣṭānāṃ jagataḥ sthiteḥ | mṛtijīvitasvapnādyaiḥ prāptairātmānamarcayet

दारिद्र्येणाथ राज्येन प्रवाहपतितात्मना । विचित्रचेष्टापुष्पेण शुद्धात्मानं समर्चयेत्

dāridryeṇātha rājyena pravāhapatitātmanā | vicitraceṣṭāpuṣpeṇa śuddhātmānaṃ samarcayet

नानाकलहकल्लोलललनोल्लासशालिना । रागद्वेषविलासेन सौम्यमात्मानमर्चयेत्

nānākalahakallolalalanollāsaśālinā | rāgadveṣavilāsena saumyamātmānamarcayet

सतां हृदयगामिन्या रूढया शशिशीतया । मैत्र्या माधुर्यधर्मिण्या हृत्स्थमात्मानमर्चयेत्

satāṃ hṛdayagāminyā rūḍhayā śaśiśītayā | maitryā mādhuryadharmiṇyā hṛtsthamātmānamarcayet

उपेक्षया करुणया सदा मुदितया हृदि । शुद्धया शक्तिपद्धत्या बोधेनात्मानमर्चयेत्

upekṣayā karuṇayā sadā muditayā hṛdi | śuddhayā śaktipaddhatyā bodhenātmānamarcayet

आकस्मिकोपयातेन स्थितेनानियतेन च । भोगाभोगैकभोगेन प्राप्तेनात्मानमर्चयेत्

ākasmikopayātena sthitenāniyatena ca | bhogābhogaikabhogena prāptenātmānamarcayet

भोगानामनिषिद्धानां निषिद्धानां च सर्वदा । त्यागेन वातिरागेण स्वात्मानं शुद्धमर्चयेत्

bhogānāmaniṣiddhānāṃ niṣiddhānāṃ ca sarvadā | tyāgena vātirāgeṇa svātmānaṃ śuddhamarcayet

ईहितानीहितौघेन युक्तायुक्तमयात्मना । त्यक्तेनात्तेन चार्थेन ह्यर्थानामीशमर्चयेत्

īhitānīhitaughena yuktāyuktamayātmanā | tyaktenāttena cārthena hyarthānāmīśamarcayet

नष्टं नष्टमुपेक्षेत प्राप्तं प्राप्तमुपाहरेत् । निर्विकारतयैतद्धि परमार्चनमात्मनः

naṣṭaṃ naṣṭamupekṣeta prāptaṃ prāptamupāharet | nirvikāratayaitaddhi paramārcanamātmanaḥ

सर्वदैव समग्रासु चेष्टानिष्टासु दृष्टिषु । परमं साम्यमाधाय नित्यात्मार्चाव्रतं चरेत्

sarvadaiva samagrāsu ceṣṭāniṣṭāsu dṛṣṭiṣu | paramaṃ sāmyamādhāya nityātmārcāvrataṃ caret

सर्वं विन्देत सुशुभं सर्वं विद्याऽच्छुभाशुभम् । सर्वमात्ममयं कुर्यान्नित्यात्मार्चाव्रतं चरेत्

sarvaṃ vindeta suśubhaṃ sarvaṃ vidyā'cchubhāśubham | sarvamātmamayaṃ kuryānnityātmārcāvrataṃ caret

आपातरमणीयं यद्यच्चापातसुदुःसहम् । तत्सर्वं सुसमं बुद्ध्वा नित्यात्मार्चाव्रतं चरेत्

āpātaramaṇīyaṃ yadyaccāpātasuduḥsaham | tatsarvaṃ susamaṃ buddhvā nityātmārcāvrataṃ caret

अयं सोहमयं नाहं विभागमिति संत्यजेत् । सर्वं ब्रह्मेति निश्चित्य नित्यात्मार्चाव्रतं चरेत्

ayaṃ sohamayaṃ nāhaṃ vibhāgamiti saṃtyajet | sarvaṃ brahmeti niścitya nityātmārcāvrataṃ caret

सर्वदा सर्वरूपेण सर्वाकारविकारिणा । सर्वं सर्वप्रकारेण प्राप्तेनात्मानमर्चयेत्

sarvadā sarvarūpeṇa sarvākāravikāriṇā | sarvaṃ sarvaprakāreṇa prāptenātmānamarcayet

अनीहितं परित्यज्य परित्यज्य तथेहितम् । उभयाश्रयणेनापि नित्यमात्मानमर्चयेत्

anīhitaṃ parityajya parityajya tathehitam | ubhayāśrayaṇenāpi nityamātmānamarcayet

न वाञ्छता न त्यजता दैवप्राप्ताः स्वभावतः । सरितः सागरेणेव भोक्तव्या भोगभूमयः

na vāñchatā na tyajatā daivaprāptāḥ svabhāvataḥ | saritaḥ sāgareṇeva bhoktavyā bhogabhūmayaḥ

उद्वेगो नानुगन्तव्यस्तुच्छाऽतुच्छासु दृष्टिषु । व्योम्ना चित्रपदार्थेषु पतितो ह्याततेष्विव

udvego nānugantavyastucchā'tucchāsu dṛṣṭiṣu | vyomnā citrapadārtheṣu patito hyātateṣviva

देशकालक्रियायोगाद्यदुपैति शुभाशुभम् । अविकारं गृहीतेन तेनैवात्मानमर्चयेत्

deśakālakriyāyogādyadupaiti śubhāśubham | avikāraṃ gṛhītena tenaivātmānamarcayet

आत्मार्चनविधानेऽस्मिन्प्रोक्ता द्रव्यश्रियस्तु याः । एकेनैव समेनैता रसेन परिभाविताः

ātmārcanavidhāne'sminproktā dravyaśriyastu yāḥ | ekenaiva samenaitā rasena paribhāvitāḥ

नाम्लानकट्व्यो नो तिक्ता न कषायाश्च काश्चन । चित्रैरपि रसैर्दिग्धा मधुरा एव ताः किल

nāmlānakaṭvyo no tiktā na kaṣāyāśca kāścana | citrairapi rasairdigdhā madhurā eva tāḥ kila

समता मधुरा रस्या रसशक्तिरतीन्द्रिया । तया यद्भावितं चेत्यममृतं तत्क्षणाद्भवेत्

samatā madhurā rasyā rasaśaktiratīndriyā | tayā yadbhāvitaṃ cetyamamṛtaṃ tatkṣaṇādbhavet

समतामृतरूपेण यद्यन्नाम विभाव्यते । तत्तदायाति माधुर्यं परमिन्दोरिव च्युतम्

samatāmṛtarūpeṇa yadyannāma vibhāvyate | tattadāyāti mādhuryaṃ paramindoriva cyutam

समताकाशवद्भूत्वा यत्तु स्याल्लीनमानसम् । अविकारमनायासं तदेवार्चनमुच्यते

samatākāśavadbhūtvā yattu syāllīnamānasam | avikāramanāyāsaṃ tadevārcanamucyate

पूर्णेन्दुनेव पूर्णेन भाव्यं समसमत्विषा । स्वच्छेन चिद्धनैकेन ज्ञेनाप्युपलरूपिणा

pūrṇenduneva pūrṇena bhāvyaṃ samasamatviṣā | svacchena ciddhanaikena jñenāpyupalarūpiṇā

अन्तराकाशविशदो बहिःप्रकृतकार्यकृत् । रञ्जनामिहिकामुक्तः संपूर्णो ज्ञ उपासकः ।। स्वप्नेऽप्यदृष्टहृल्लेखमज्ञानाभ्रपरिक्षये । शान्ताहंतादिमिहिकं ज्ञः शरद्व्योम राजते

antarākāśaviśado bahiḥprakṛtakāryakṛt | rañjanāmihikāmuktaḥ saṃpūrṇo jña upāsakaḥ || svapne'pyadṛṣṭahṛllekhamajñānābhraparikṣaye | śāntāhaṃtādimihikaṃ jñaḥ śaradvyoma rājate

सोमार्कमस्तमितमानसमातृमेयं सद्यःप्रसूतशिशुवेदनवद्वितानम् । पश्यन्प्रशान्तमतिचेतनचित्तबीजं जीवन्ननुत्तमपदस्थित एव तिष्ठ

somārkamastamitamānasamātṛmeyaṃ sadyaḥprasūtaśiśuvedanavadvitānam | paśyanpraśāntamaticetanacittabījaṃ jīvannanuttamapadasthita eva tiṣṭha

देशकालकरणक्रमोदितैः सर्ववस्तुसुखदुःखविभ्रमैः । नित्यमर्चय शरीरनायकं तिष्ठ शान्तसकलेहया धिया

deśakālakaraṇakramoditaiḥ sarvavastusukhaduḥkhavibhramaiḥ | nityamarcaya śarīranāyakaṃ tiṣṭha śāntasakalehayā dhiyā

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषु निर्वाणप्रकरणे पू० देवार्चनविधिर्नामैकोनचत्वारिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 devārcanavidhirnāmaikonacatvāriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०४०

चत्वारिंशः सर्गः

catvāriṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । रूपालोकमनस्कारबुद्ध्यादीन्द्रियवेदनम् । स्वरूपं विदुरम्लानमस्वभावस्य वस्तुनः

śrīvasiṣṭha uvāca | rūpālokamanaskārabuddhyādīndriyavedanam | svarūpaṃ viduramlānamasvabhāvasya vastunaḥ

अस्वभावतनुत्वेन स्वभावस्थितिरातता । यदोदेति तदा सर्गो भ्रमाभः प्रतिभासते

asvabhāvatanutvena svabhāvasthitirātatā | yadodeti tadā sargo bhramābhaḥ pratibhāsate

यदा स्वभावविश्रान्तिः स्थितिमेति शमात्मिका । जगद्दृश्यं तदा स्वप्नः सुषुप्त इव शाम्यति

yadā svabhāvaviśrāntiḥ sthitimeti śamātmikā | jagaddṛśyaṃ tadā svapnaḥ suṣupta iva śāmyati

भोगा भवमहारोगा बन्धवो दृढबन्धनम् । अनर्थायार्थसंपत्तिरात्मनात्मनि शाम्यताम्

bhogā bhavamahārogā bandhavo dṛḍhabandhanam | anarthāyārthasaṃpattirātmanātmani śāmyatām

अस्वभावात्मता सर्गः स्वभावैकात्मता शिवः । भूयतां परमव्योम्ना शाम्यतां मेह ताम्यताम्

asvabhāvātmatā sargaḥ svabhāvaikātmatā śivaḥ | bhūyatāṃ paramavyomnā śāmyatāṃ meha tāmyatām

नात्मानमवगच्छामि न दृश्यं च जगद्भ्रमम् । ब्रह्म शान्तं प्रविष्टोऽस्मि ब्रह्मैवास्मि निरामयः

nātmānamavagacchāmi na dṛśyaṃ ca jagadbhramam | brahma śāntaṃ praviṣṭo'smi brahmaivāsmi nirāmayaḥ

त्वमेव पश्यसि त्वन्त्वं सत्त्वं शब्दार्थजृम्भितम् । पश्यामि शान्तमेवाहं केवलं परमं नभः

tvameva paśyasi tvantvaṃ sattvaṃ śabdārthajṛmbhitam | paśyāmi śāntamevāhaṃ kevalaṃ paramaṃ nabhaḥ

ब्रह्मण्येव पराकाशे रूपालोकमनोमयाः । विभ्रमास्तव संजातकल्पाः स्पन्दा इवानिले

brahmaṇyeva parākāśe rūpālokamanomayāḥ | vibhramāstava saṃjātakalpāḥ spandā ivānile

ब्रह्मात्मा वेत्ति नो सर्गं सर्गात्मा ब्रह्म वेत्ति नो । सुषुप्तो वेत्ति नो स्वप्नं स्वप्नस्थो न सुषुप्तकम्

brahmātmā vetti no sargaṃ sargātmā brahma vetti no | suṣupto vetti no svapnaṃ svapnastho na suṣuptakam

प्रबुद्धो ब्रह्मजगतोर्जाग्रत्स्वप्नदृशोरिव । रूपं जानाति भारूपं जीवन्मुक्तः प्रशान्तधीः

prabuddho brahmajagatorjāgratsvapnadṛśoriva | rūpaṃ jānāti bhārūpaṃ jīvanmuktaḥ praśāntadhīḥ

यथाभूतमिदं सर्वं परिजानाति बोधवान् । संशाम्यति च शुद्धात्मा शरदीव पयोधरः

yathābhūtamidaṃ sarvaṃ parijānāti bodhavān | saṃśāmyati ca śuddhātmā śaradīva payodharaḥ

स्मृतिस्थः कल्पनस्थो वा यथाख्यातश्च संगरः । सदसद्भ्रान्ततामात्रस्तथाहंत्वजगद्भ्रमः

smṛtisthaḥ kalpanastho vā yathākhyātaśca saṃgaraḥ | sadasadbhrāntatāmātrastathāhaṃtvajagadbhramaḥ

आत्मन्यपि नास्ति हि या द्रष्टा यस्या न विद्यते कश्चित् । न च शून्यं नाशून्यं भ्रान्तिरियं भासते सेति

ātmanyapi nāsti hi yā draṣṭā yasyā na vidyate kaścit | na ca śūnyaṃ nāśūnyaṃ bhrāntiriyaṃ bhāsate seti

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० निर्वाणप्रकरणे उ० वसिष्ठगीतासु आत्मविश्रान्तिकथनं नाम चत्वारिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe u0 vasiṣṭhagītāsu ātmaviśrāntikathanaṃ nāma catvāriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०४०

चत्वारिंशः सर्गः

catvāriṃśaḥ sargaḥ

ईश्वर उवाच । यथाकालं यथारम्भं न करोषि करोषि यत् । चिन्मात्रस्य शिवस्यान्तस्तदेवार्चनमात्मनः

īśvara uvāca | yathākālaṃ yathārambhaṃ na karoṣi karoṣi yat | cinmātrasya śivasyāntastadevārcanamātmanaḥ

तेनैवाह्लादमायाति याति प्रकटतां तथा । तथा स्थितेन रूपेण स्वेनैव स्वयमीश्वरः

tenaivāhlādamāyāti yāti prakaṭatāṃ tathā | tathā sthitena rūpeṇa svenaiva svayamīśvaraḥ

रागद्वेषादिशब्दार्थानात्मन्यन्यतयामले । संभवन्ति पृथग्रूपावह्नौ वह्निकणा इव

rāgadveṣādiśabdārthānātmanyanyatayāmale | saṃbhavanti pṛthagrūpāvahnau vahnikaṇā iva

यद्यद्राजत्वदीनत्वसुखदुःखादिवेदनम् । आत्मीयं परकीयं च तत्तदर्चनमात्मनः

yadyadrājatvadīnatvasukhaduḥkhādivedanam | ātmīyaṃ parakīyaṃ ca tattadarcanamātmanaḥ

विश्वसंवित्तिरेवार्चा नित्यस्यात्मन एव च । घटाद्यात्मतया ब्रह्म स्वयमात्मा तथैव च

viśvasaṃvittirevārcā nityasyātmana eva ca | ghaṭādyātmatayā brahma svayamātmā tathaiva ca

शिवं शान्तमनाभासमेकं भास्वरमागतम् । जगत्प्रत्ययवत्सर्वमात्मरूपमिदं स्थितम्

śivaṃ śāntamanābhāsamekaṃ bhāsvaramāgatam | jagatpratyayavatsarvamātmarūpamidaṃ sthitam

अहो नु चित्रमात्मैव घटाद्यन्यद्व्यवस्थितम् । जीवादिस्वस्वभावोऽन्तर्नूनं विस्मृतिमानिव

aho nu citramātmaiva ghaṭādyanyadvyavasthitam | jīvādisvasvabhāvo'ntarnūnaṃ vismṛtimāniva

सर्वात्मकस्यानन्तस्य शिवस्यान्तः किलात्मनः । पूज्यपूजकपूजाख्यो विभ्रमः प्रोदितः कुतः

sarvātmakasyānantasya śivasyāntaḥ kilātmanaḥ | pūjyapūjakapūjākhyo vibhramaḥ proditaḥ kutaḥ

नियताकारता शान्ते न च संभवतीश्वरे । यत्र संकल्प्यते ब्रह्मन्पूज्यपूजामयः क्रमः

niyatākāratā śānte na ca saṃbhavatīśvare | yatra saṃkalpyate brahmanpūjyapūjāmayaḥ kramaḥ

पूज्यपूजाद्यवच्छिन्नो देवो नित्यामलात्मनः । सर्वशक्तेरनन्तस्य नेश्वरत्वस्य भाजनम्

pūjyapūjādyavacchinno devo nityāmalātmanaḥ | sarvaśakteranantasya neśvaratvasya bhājanam

त्रिजगत्प्रसृताच्छाच्छसंविद्रूपस्य चात्मनः । नेश्वरस्याकृतेर्ब्रह्मन्व्यपदेशो हि युज्यते

trijagatprasṛtācchācchasaṃvidrūpasya cātmanaḥ | neśvarasyākṛterbrahmanvyapadeśo hi yujyate

देशकालपरिच्छिन्नो येषां स्यात्परमेश्वरः । अस्माकमुपदेश्यास्ते न विपश्चिद्विपश्चिताम्

deśakālaparicchinno yeṣāṃ syātparameśvaraḥ | asmākamupadeśyāste na vipaścidvipaścitām

तदीयां दृष्टिमुत्सृज्य तथेमामवलम्ब्य च । समः स्वच्छमनाः शान्तो वीतरागो निरामयः

tadīyāṃ dṛṣṭimutsṛjya tathemāmavalambya ca | samaḥ svacchamanāḥ śānto vītarāgo nirāmayaḥ

कामोपहारैरभितो यथाप्राप्तैरखिन्नधीः । आत्मानमर्चयंस्तिष्ठ सुखदुःखशुभाशुभैः

kāmopahārairabhito yathāprāptairakhinnadhīḥ | ātmānamarcayaṃstiṣṭha sukhaduḥkhaśubhāśubhaiḥ

अधिगतवति साधौ चैकमेवानुरूपं त्वयि तरलितजीवे जन्मदुःखादि किंचित् । न लगति परिशून्ये सर्वतः स्फाटिकाङ्गे नवसदन इवाङ्के निष्कलङ्के कलङ्कः

adhigatavati sādhau caikamevānurūpaṃ tvayi taralitajīve janmaduḥkhādi kiṃcit | na lagati pariśūnye sarvataḥ sphāṭikāṅge navasadana ivāṅke niṣkalaṅke kalaṅkaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० निर्वाणप्रकरणे पू० देवतातत्त्वविचारो नाम चत्वारिशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 devatātattvavicāro nāma catvāriśaḥ sargaḥ

सर्गः ०४१

एकचत्वारिंशः सर्गः

ekacatvāriṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अस्वभावस्वभावोऽयं सर्वोऽहंतादिवेदनः । स्वभावैकस्वभावेन निर्वाणीक्रियतां स्वयम्

śrīvasiṣṭha uvāca | asvabhāvasvabhāvo'yaṃ sarvo'haṃtādivedanaḥ | svabhāvaikasvabhāvena nirvāṇīkriyatāṃ svayam

यत्रादित्यो भवेत्तत्र यथालोकस्तथा भवेत् । परं विषयवैरस्यं तत्र यत्र प्रबुद्धधीः

yatrādityo bhavettatra yathālokastathā bhavet | paraṃ viṣayavairasyaṃ tatra yatra prabuddhadhīḥ

अकर्तृकर्मकरणमदृश्यद्रष्टृदर्शनम् । जगदग्राह्यसंभारमभित्तौ चित्रमुत्थितम्

akartṛkarmakaraṇamadṛśyadraṣṭṛdarśanam | jagadagrāhyasaṃbhāramabhittau citramutthitam

न चोत्थितं किंच न वा शान्ते शान्तं यथास्थितम् । अनामयं परं ब्रह्म सत्यमव्ययमेव तत्

na cotthitaṃ kiṃca na vā śānte śāntaṃ yathāsthitam | anāmayaṃ paraṃ brahma satyamavyayameva tat

चिच्चमत्कारमात्रात्मकल्पनारङ्गरञ्जनाः । संख्यातुं केन शक्यन्ते खे जगच्चित्रपुत्रिकाः

ciccamatkāramātrātmakalpanāraṅgarañjanāḥ | saṃkhyātuṃ kena śakyante khe jagaccitraputrikāḥ

रसभावविकाराढ्यं नृत्यन्त्यभिनयैर्नवैः । परमाणुप्रति प्रायः खे स्फुरन्त्यम्बरात्मिकाः

rasabhāvavikārāḍhyaṃ nṛtyantyabhinayairnavaiḥ | paramāṇuprati prāyaḥ khe sphurantyambarātmikāḥ

सर्वर्तुशेखरधरा दिग्बाहुलतिकाकुलाः । पातालपादलतिका ब्रह्मलोकशिरोधराः

sarvartuśekharadharā digbāhulatikākulāḥ | pātālapādalatikā brahmalokaśirodharāḥ

चन्द्रार्कलोलनयनास्तारोत्करतनूरुहाः । सप्तलोकाङ्गलतिकाः परितोच्छाम्बराम्बराः

candrārkalolanayanāstārotkaratanūruhāḥ | saptalokāṅgalatikāḥ paritocchāmbarāmbarāḥ

द्वीपाम्बुराशिवलया लोकालोकाद्रिमेखलाः । भूतभारचलज्जीवप्रवहत्प्राणमारुताः

dvīpāmburāśivalayā lokālokādrimekhalāḥ | bhūtabhāracalajjīvapravahatprāṇamārutāḥ

वनोपवनविन्यासहारकेयूरभूषिताः । पुराणवेदवचनाः क्रियाफलविनोदनाः

vanopavanavinyāsahārakeyūrabhūṣitāḥ | purāṇavedavacanāḥ kriyāphalavinodanāḥ

त्रिजगत्पुत्रिकानृत्यं यदिदं दृश्यते पुरः । ब्रह्मवारिद्रवत्वं तत्तद्ब्रह्मानिलवेपनम्

trijagatputrikānṛtyaṃ yadidaṃ dṛśyate puraḥ | brahmavāridravatvaṃ tattadbrahmānilavepanam

अस्वभावस्थितैवास्य कारणं कारणात्मकम् । असुषुप्तं स्थिता स्वापे स्वप्नस्येव सतीव सा

asvabhāvasthitaivāsya kāraṇaṃ kāraṇātmakam | asuṣuptaṃ sthitā svāpe svapnasyeva satīva sā

असुषुप्तसुषुप्तस्थः स्वभावं भावयन्भव । जाग्रत्यपि गतव्यग्रो मा स्वप्नमिदमाश्रय

asuṣuptasuṣuptasthaḥ svabhāvaṃ bhāvayanbhava | jāgratyapi gatavyagro mā svapnamidamāśraya

यज्जाग्रति सुषुप्तत्वं बोधादरसवासनम् । तं स्वभावं विदुस्तज्ज्ञा मुक्तिस्तत्परिणामिता

yajjāgrati suṣuptatvaṃ bodhādarasavāsanam | taṃ svabhāvaṃ vidustajjñā muktistatpariṇāmitā

अकर्तृकर्मकरणमदृश्यद्रष्टृदर्शनम् । अरूपालोकमननं स्थितं ब्रह्म जगत्तया

akartṛkarmakaraṇamadṛśyadraṣṭṛdarśanam | arūpālokamananaṃ sthitaṃ brahma jagattayā

कान्ते कान्तं प्रकचति पूर्णे पूर्णं व्यवस्थितम् । द्वित्वैक्यरहिते भाति द्वित्वैक्यपरिवर्जितम्

kānte kāntaṃ prakacati pūrṇe pūrṇaṃ vyavasthitam | dvitvaikyarahite bhāti dvitvaikyaparivarjitam

सत्यं सत्ये स्थितं शान्तं सर्गात्मन्यात्मनि स्वयम् । आकाशकोशसदृशं शिलाजठरसंनिभम्

satyaṃ satye sthitaṃ śāntaṃ sargātmanyātmani svayam | ākāśakośasadṛśaṃ śilājaṭharasaṃnibham

सुरत्नजठराकारं घनमप्यम्बरोपमम् । प्रतिबिम्बमिव क्षुब्धमप्यक्षुब्धमसच्च सत्

suratnajaṭharākāraṃ ghanamapyambaropamam | pratibimbamiva kṣubdhamapyakṣubdhamasacca sat

भविष्यन्नवनिर्माणं चेतसीव स्थितं पुरम् । ब्रह्म बृंहितभारूपमभेदीकृतमानसम्

bhaviṣyannavanirmāṇaṃ cetasīva sthitaṃ puram | brahma bṛṃhitabhārūpamabhedīkṛtamānasam

यथा संकल्पनगरं संकल्पान्नैव भिद्यते । तथायं जगदाभासः परमार्थान्न भिद्यते

yathā saṃkalpanagaraṃ saṃkalpānnaiva bhidyate | tathāyaṃ jagadābhāsaḥ paramārthānna bhidyate

हेमपीठमिवानेकभविष्यत्संनिवेशवत् । लक्ष्यमाणमपि स्फारं शान्तमव्ययमास्थितम्

hemapīṭhamivānekabhaviṣyatsaṃniveśavat | lakṣyamāṇamapi sphāraṃ śāntamavyayamāsthitam

अजस्रनाशोत्पादाढ्यमेकरूपमनामयम् । अनाशोत्पादमजरमनेकमिव कान्तिमत्

ajasranāśotpādāḍhyamekarūpamanāmayam | anāśotpādamajaramanekamiva kāntimat

ब्रह्मैव शान्तिघनभावगतं विभाति सर्गोदयेन विगतास्तमयोदयेन । व्योमेव शून्यविभवेन गलत्स्वभाव- लाभं प्रति प्रसभमेव ननु प्रबुद्धे

brahmaiva śāntighanabhāvagataṃ vibhāti sargodayena vigatāstamayodayena | vyomeva śūnyavibhavena galatsvabhāva- lābhaṃ prati prasabhameva nanu prabuddhe

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मी० दे० मो ० निर्वाणप्रकरणे उ० स्वरूपविश्रान्त्यर्थमुपदेशकरणं नामैकचत्वारिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī0 de0 mo 0 nirvāṇaprakaraṇe u0 svarūpaviśrāntyarthamupadeśakaraṇaṃ nāmaikacatvāriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०४१

एकचत्वारिंशः सर्गः

ekacatvāriṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । शिवः किमुच्यते देव परंब्रह्म किमुच्यते । आत्मा किमुच्यते नाथ परमात्मा किमुच्यते

śrīvasiṣṭha uvāca | śivaḥ kimucyate deva paraṃbrahma kimucyate | ātmā kimucyate nātha paramātmā kimucyate

तत्सत्किंचिन्न किंचिच्च शून्यं विज्ञानमेव च । इत्यादिभेदो भगवंस्त्रिलोकेश किमुच्यते

tatsatkiṃcinna kiṃcicca śūnyaṃ vijñānameva ca | ityādibhedo bhagavaṃstrilokeśa kimucyate

ईश्वर उवाच । अनाद्यन्तमनाभासं सत्किंचिदिह विद्यते । इन्द्रियाणामगम्यत्वाद्यन्न किंचिदिव स्थितम्

īśvara uvāca | anādyantamanābhāsaṃ satkiṃcidiha vidyate | indriyāṇāmagamyatvādyanna kiṃcidiva sthitam

श्रीवसिष्ठ उवाच । यदिन्द्रियाणां बुद्ध्यादियुक्तानामप्यदृश्यताम् । गतं तत्कथमीशान त्वशङ्केनोपगम्यते

śrīvasiṣṭha uvāca | yadindriyāṇāṃ buddhyādiyuktānāmapyadṛśyatām | gataṃ tatkathamīśāna tvaśaṅkenopagamyate

ईश्वर उवाच । यो मुमुक्षुरविद्यांशः केवलो नाम सात्त्विकः । सात्त्विकैरेव सोऽविद्याभागैः शास्त्रादिनामभिः

īśvara uvāca | yo mumukṣuravidyāṃśaḥ kevalo nāma sāttvikaḥ | sāttvikaireva so'vidyābhāgaiḥ śāstrādināmabhiḥ

अविद्यां श्रेष्ठया श्रेष्ठां क्षालयन्निह तिष्ठति । मलं मलेनापहरन्युक्तिज्ञो रजको यथा

avidyāṃ śreṣṭhayā śreṣṭhāṃ kṣālayanniha tiṣṭhati | malaṃ malenāpaharanyuktijño rajako yathā

काकतालीयवत्पश्चादविद्याक्षय आगते । प्रपश्यत्यात्मनैवात्मा स्वभावस्यैव निश्चयः

kākatālīyavatpaścādavidyākṣaya āgate | prapaśyatyātmanaivātmā svabhāvasyaiva niścayaḥ

यथाकथंचिदङ्गारे निघृष्य क्षालयञ्छिशुः । करनैर्मल्यमाप्नोति कार्ष्ण्याङ्गारक्षये यथा

yathākathaṃcidaṅgāre nighṛṣya kṣālayañchiśuḥ | karanairmalyamāpnoti kārṣṇyāṅgārakṣaye yathā

यथाकथंचिच्छास्त्राद्यैर्भागैर्भागं विचारयेत् । सात्त्विकस्तामसो भागो द्वयोरात्मोदयस्तथा

yathākathaṃcicchāstrādyairbhāgairbhāgaṃ vicārayet | sāttvikastāmaso bhāgo dvayorātmodayastathā

पश्यत्यात्मानमात्मैव विचारयति चात्मना । आत्मैवेहास्ति नाविद्या इत्यविद्याक्षयं विदुः

paśyatyātmānamātmaiva vicārayati cātmanā | ātmaivehāsti nāvidyā ityavidyākṣayaṃ viduḥ

यावत्किंचिदिदं वस्तु नाना नात्मावगम्यताम् । क्रमा गुरूपदेशाद्या नात्मज्ञानस्य कारणम्

yāvatkiṃcididaṃ vastu nānā nātmāvagamyatām | kramā gurūpadeśādyā nātmajñānasya kāraṇam

गुरुर्हीन्द्रियवृत्तात्मा ब्रह्म सर्वेन्द्रियक्षयात् । यद्वस्तु यत्क्षये प्राप्यं तत्तस्मिन्सति नाप्यते

gururhīndriyavṛttātmā brahma sarvendriyakṣayāt | yadvastu yatkṣaye prāpyaṃ tattasminsati nāpyate

अकारणान्यपि प्राप्ता भृशं कारणतां द्विज । क्रमा गुरूपदेशाद्या आत्मज्ञानस्य सिद्धये

akāraṇānyapi prāptā bhṛśaṃ kāraṇatāṃ dvija | kramā gurūpadeśādyā ātmajñānasya siddhaye

क्रमे गुरूपदेशानां प्रवृत्ते शिष्यबोधतः । अनिर्देश्योऽप्यदृश्योऽपि स्वयमात्मा प्रसीदति

krame gurūpadeśānāṃ pravṛtte śiṣyabodhataḥ | anirdeśyo'pyadṛśyo'pi svayamātmā prasīdati

शास्त्रार्थैर्बुध्यते नात्मा गुरोर्वचनतो न च । बुध्यते स्वयमेवैष स्वबोधवशतस्ततः

śāstrārthairbudhyate nātmā gurorvacanato na ca | budhyate svayamevaiṣa svabodhavaśatastataḥ

गुरूपदेशशास्त्रार्थैर्विना चात्मा न बुध्यते । एतत्संयोगसत्तैव स्वात्मज्ञानप्रकाशिनी

gurūpadeśaśāstrārthairvinā cātmā na budhyate | etatsaṃyogasattaiva svātmajñānaprakāśinī

गुरुशास्त्रार्थशिष्याणां चिरसंयोगसत्तया । अहनीव जनाचार आत्मज्ञानं प्रवर्तते

guruśāstrārthaśiṣyāṇāṃ cirasaṃyogasattayā | ahanīva janācāra ātmajñānaṃ pravartate

कर्मबुद्धीन्द्रियाद्यन्तसुखदुःखादिसंक्षये । शिव आत्मेति कथितस्तत्सदित्यादिनामभिः

karmabuddhīndriyādyantasukhaduḥkhādisaṃkṣaye | śiva ātmeti kathitastatsadityādināmabhiḥ

यत्रेदमखिलं नास्ति तद्रूपेणैव चास्ति वा । तदाकाशादच्छतरमनन्तं सदिवास्ति हि

yatredamakhilaṃ nāsti tadrūpeṇaiva cāsti vā | tadākāśādacchataramanantaṃ sadivāsti hi

अविश्रान्ततया यत्र तनुविद्यैर्मुमुक्षुभिः । विचित्रशुद्धमननकलङ्ककलितात्मभिः

aviśrāntatayā yatra tanuvidyairmumukṣubhiḥ | vicitraśuddhamananakalaṅkakalitātmabhiḥ

अदूर एव तिष्ठद्भिर्जीवन्मुक्तस्य दृक्पथे । मोक्षोपासकबोधाय शास्त्रार्थरचनाय च

adūra eva tiṣṭhadbhirjīvanmuktasya dṛkpathe | mokṣopāsakabodhāya śāstrārtharacanāya ca

ब्रह्मेन्द्ररुद्रप्रमुखैर्लोकपालैः सुपण्डितैः । पुराणवेदसिद्धान्तसिद्धये भावितात्मभिः

brahmendrarudrapramukhairlokapālaiḥ supaṇḍitaiḥ | purāṇavedasiddhāntasiddhaye bhāvitātmabhiḥ

चिद्ब्रह्म शिव आत्मेशपरमात्मेश्वरादिका । एतस्मिन्कल्पिता संज्ञा निःसंज्ञे पृथगीश्वरे

cidbrahma śiva ātmeśaparamātmeśvarādikā | etasminkalpitā saṃjñā niḥsaṃjñe pṛthagīśvare

एवमेतज्जगत्तत्त्वं स्वं तत्त्वं शिवनामकम् । सर्वथा सर्वदा सर्वसर्वं यत्सुखमास्व भो

evametajjagattattvaṃ svaṃ tattvaṃ śivanāmakam | sarvathā sarvadā sarvasarvaṃ yatsukhamāsva bho

शिव आत्मा परं ब्रह्मेत्यादिशब्दैस्तु भिन्नता । पुरातनैर्विरचिता तस्य भेदो न वस्तुतः

śiva ātmā paraṃ brahmetyādiśabdaistu bhinnatā | purātanairviracitā tasya bhedo na vastutaḥ

एवं देवार्चनं नित्यं ज्ञः कुर्वन्मुनिनायक । यत्रास्मदादयो भृत्यास्तत्प्रयान्ति परं पदम्

evaṃ devārcanaṃ nityaṃ jñaḥ kurvanmunināyaka | yatrāsmadādayo bhṛtyāstatprayānti paraṃ padam

श्रीवसिष्ठ उवाच । अविद्यमानमेवेदं विद्यमानमिव स्थितम् । यथा तन्मे समासेन भगवन्वक्तुमर्हसि

śrīvasiṣṭha uvāca | avidyamānamevedaṃ vidyamānamiva sthitam | yathā tanme samāsena bhagavanvaktumarhasi

ईश्वर उवाच । योऽसौ ब्रह्मादिशब्दार्थः संविदं विद्धि केवलम् । स्वच्छमाकाशमप्यस्य स्थूलं मेरुरणोरिव

īśvara uvāca | yo'sau brahmādiśabdārthaḥ saṃvidaṃ viddhi kevalam | svacchamākāśamapyasya sthūlaṃ meruraṇoriva

सा वेद्यमिह गच्छन्ती याति चिन्नामयोग्यताम् । अप्यवेद्यवती नूनमुन्मन्यन्तपदस्थिता

sā vedyamiha gacchantī yāti cinnāmayogyatām | apyavedyavatī nūnamunmanyantapadasthitā

क्षणाद्भावितवेद्यत्त्वादहन्तामनुगच्छति । पुरुषत्वात्पुमान्स्वप्ने वनवारणतामिव

kṣaṇādbhāvitavedyattvādahantāmanugacchati | puruṣatvātpumānsvapne vanavāraṇatāmiva

अस्याहन्तादिरूपाया देशतां कालतां गताः । संपद्यन्ते ततः शून्यरूपिण्यः सख्य एव ताः

asyāhantādirūpāyā deśatāṃ kālatāṃ gatāḥ | saṃpadyante tataḥ śūnyarūpiṇyaḥ sakhya eva tāḥ

ताभिः संवलिता सैव सत्ता जीवाभिधानिका । भवति स्पन्दविज्ञाना पवनस्येव लेखिका

tābhiḥ saṃvalitā saiva sattā jīvābhidhānikā | bhavati spandavijñānā pavanasyeva lekhikā

जीवशक्तिस्तथाभूता निश्चयैकविलासिनी । बुद्धितामनुयाता सा भवत्यज्ञपदे स्थिता

jīvaśaktistathābhūtā niścayaikavilāsinī | buddhitāmanuyātā sā bhavatyajñapade sthitā

शब्दशक्त्या क्रियाशक्त्या ज्ञानशक्त्यानुगम्यते । प्रत्येकं प्रस्फुरत्यन्तरप्रदर्शितरूपया

śabdaśaktyā kriyāśaktyā jñānaśaktyānugamyate | pratyekaṃ prasphuratyantarapradarśitarūpayā

मिलित्वैष गणः क्षिप्रं स्मृतिं समनुकूलयन् । मनो भवति भूतात्मबीजं संकल्पशाखिनः

militvaiṣa gaṇaḥ kṣipraṃ smṛtiṃ samanukūlayan | mano bhavati bhūtātmabījaṃ saṃkalpaśākhinaḥ

आतिवाहिकदेहोक्तिभाजनं तद्विदुर्बुधाः । अन्तस्थया ब्रह्मशक्त्या ज्ञरूपं स्वात्मनात्मदृक्

ātivāhikadehoktibhājanaṃ tadvidurbudhāḥ | antasthayā brahmaśaktyā jñarūpaṃ svātmanātmadṛk

संपद्यमाना एवास्मिंश्चेतसीमा हि शक्तयः । पश्चादिह बहिष्ठास्ता उद्यन्त्यनुदिता अपि

saṃpadyamānā evāsmiṃścetasīmā hi śaktayaḥ | paścādiha bahiṣṭhāstā udyantyanuditā api

वातसत्ता स्पन्दसत्ता स्पर्शसत्ता तथैव च । त्वक्सत्ता तेजसां सत्ता तथा सत्ताप्रकाशिनी

vātasattā spandasattā sparśasattā tathaiva ca | tvaksattā tejasāṃ sattā tathā sattāprakāśinī

रूपसत्ता जलसत्ता स्वादुसत्ता तथैव च । तथैव रससत्ता च गन्धसत्ता तथैव च

rūpasattā jalasattā svādusattā tathaiva ca | tathaiva rasasattā ca gandhasattā tathaiva ca

भूसत्ता हेमसत्ता च पिण्डसत्ता च पीवरी । देशसत्ता कालसत्ता सर्वाढ्याकारवर्जिता

bhūsattā hemasattā ca piṇḍasattā ca pīvarī | deśasattā kālasattā sarvāḍhyākāravarjitā

सर्वसत्तागणं चैतत्क्रोडीकृत्य स्वरूपवत् । स्फुरत्याश्रित्य पत्रादि बीजं बीजादितां गतम्

sarvasattāgaṇaṃ caitatkroḍīkṛtya svarūpavat | sphuratyāśritya patrādi bījaṃ bījāditāṃ gatam

एतत्पुर्यष्टकं विद्धि देहोऽयं चातिवाहिकः । अपारबोधमेतत्तु स्फुरत्यङ्ग विभागवत्

etatpuryaṣṭakaṃ viddhi deho'yaṃ cātivāhikaḥ | apārabodhametattu sphuratyaṅga vibhāgavat

एवमाद्यङ्गसंपन्नं संपन्नं न च किंचन । न ज्ञानं न च तद्रूपं न विदाचितचेतनम्

evamādyaṅgasaṃpannaṃ saṃpannaṃ na ca kiṃcana | na jñānaṃ na ca tadrūpaṃ na vidācitacetanam

परं परे प्रस्फुरितं केवलं केवलात्म सत् । जलपीठस्य जठरे जलद्रवविलासवत्

paraṃ pare prasphuritaṃ kevalaṃ kevalātma sat | jalapīṭhasya jaṭhare jaladravavilāsavat

संवित्संवेदनैकात्म पृथगेतदचेतनम् । संपद्यते परिज्ञातं संकल्पनगरोपमम्

saṃvitsaṃvedanaikātma pṛthagetadacetanam | saṃpadyate parijñātaṃ saṃkalpanagaropamam

संवेदनात्परिज्ञानाच्छिवतामेव गच्छति । अज्ञातमेव वा यत्तत्कथं गच्छति वस्तुताम्

saṃvedanātparijñānācchivatāmeva gacchati | ajñātameva vā yattatkathaṃ gacchati vastutām

अथैतद्विन्दते स्वान्तःसंकल्पादंशता स्वतः । तन्मात्रसत्ता तस्याणोरेतां पश्यति देहके

athaitadvindate svāntaḥsaṃkalpādaṃśatā svataḥ | tanmātrasattā tasyāṇoretāṃ paśyati dehake

सर्वं स्थूलत्वमापन्नं तदेवाशु प्रपश्यति । तस्य तन्मात्ररन्ध्राणि यथादेशं प्रपश्यति

sarvaṃ sthūlatvamāpannaṃ tadevāśu prapaśyati | tasya tanmātrarandhrāṇi yathādeśaṃ prapaśyati

ततः पुरुषरूपैकभावनात्पुरुषाकृतिम् । काकतालीयवद्दृष्ट्वा तुष्टं पुष्टं भवत्यलम्

tataḥ puruṣarūpaikabhāvanātpuruṣākṛtim | kākatālīyavaddṛṣṭvā tuṣṭaṃ puṣṭaṃ bhavatyalam

जीवदेतदवस्थाकं स्थितं पश्यति देहकम् । असन्तमेव गन्धर्वपुरं स्वप्रनरं यथा

jīvadetadavasthākaṃ sthitaṃ paśyati dehakam | asantameva gandharvapuraṃ svapranaraṃ yathā

श्रीवसिष्ठ उवाच । गन्धर्वनगराकारमपि स्वप्ननरोपमम् । जगद्दुःखाय दुःखस्य कात्र युक्तिः परिक्षये

śrīvasiṣṭha uvāca | gandharvanagarākāramapi svapnanaropamam | jagadduḥkhāya duḥkhasya kātra yuktiḥ parikṣaye

ईश्वर उवाच । वासनावशतो दुःखं विद्यमाने च सा भवेत् । अविद्यमानं च जगन्मृगतृष्णाम्बुभङ्गवत्

īśvara uvāca | vāsanāvaśato duḥkhaṃ vidyamāne ca sā bhavet | avidyamānaṃ ca jaganmṛgatṛṣṇāmbubhaṅgavat

अतः किं वास्यते केन कस्य वा वासना कुतः । कथं स्वप्ननरेणाङ्ग मृगतृष्णाम्बु पीयते

ataḥ kiṃ vāsyate kena kasya vā vāsanā kutaḥ | kathaṃ svapnanareṇāṅga mṛgatṛṣṇāmbu pīyate

सद्रष्टरि तु साहन्ते समनोमननादिके । अविद्यमाने जगति यत्सत्तत्परिदृश्यते

sadraṣṭari tu sāhante samanomananādike | avidyamāne jagati yatsattatparidṛśyate

यत्र नो वासना नैव वासको नैव वास्यता । केवलं केवलीभावः संशान्तकलनभ्रमः

yatra no vāsanā naiva vāsako naiva vāsyatā | kevalaṃ kevalībhāvaḥ saṃśāntakalanabhramaḥ

यस्य सत्योऽप्यसत्यो वा शून्य एव हि यक्षकः । विलीनस्तस्य कैवल्यात्किमन्यदवशिष्यते

yasya satyo'pyasatyo vā śūnya eva hi yakṣakaḥ | vilīnastasya kaivalyātkimanyadavaśiṣyate

शून्य एव हि वेताल इवेत्थं चित्तवासना । उदितेयं जगन्नाम्नी तच्छान्तौ शान्तिरक्षता

śūnya eva hi vetāla ivetthaṃ cittavāsanā | uditeyaṃ jagannāmnī tacchāntau śāntirakṣatā

अहन्तायां जगति च मृगतृष्णाजले च यः । सास्थस्तं थिग्घतनरं नोपदेश्यस्त्वसाविति

ahantāyāṃ jagati ca mṛgatṛṣṇājale ca yaḥ | sāsthastaṃ thigghatanaraṃ nopadeśyastvasāviti

जीवं विवेकिनमिहोपदिशन्ति तज्ज्ञा नो बालमुद्भ्रममसन्मयमार्यमुक्तम् । अज्ञं प्रशास्ति किल यः कनकावदातां स स्वप्नदृष्टपुरुषाय सुतां ददाति

jīvaṃ vivekinamihopadiśanti tajjñā no bālamudbhramamasanmayamāryamuktam | ajñaṃ praśāsti kila yaḥ kanakāvadātāṃ sa svapnadṛṣṭapuruṣāya sutāṃ dadāti

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० निर्वाणप्रकरणे पू० जगन्मिथ्यात्वप्रतिपादनं नामैकचत्वारिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 jaganmithyātvapratipādanaṃ nāmaikacatvāriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०४२

द्विचत्वारिंशः सर्गः

dvicatvāriṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । चित्तवत्कचनं शान्ते यत्तत्तस्मान्न भिद्यते । अव्याकृतामलतया क्वाऽतः सर्गादिसंभवः

śrīvasiṣṭha uvāca | cittavatkacanaṃ śānte yattattasmānna bhidyate | avyākṛtāmalatayā kvā'taḥ sargādisaṃbhavaḥ

चित्तदीपे गते यान्ति भ्रान्तिवद्भान्ति खे स्थिते । रूपालोकमनस्कारसंविदोऽम्बुद्रवोर्मयः

cittadīpe gate yānti bhrāntivadbhānti khe sthite | rūpālokamanaskārasaṃvido'mbudravormayaḥ

निरस्तकरणापेक्षं मरुतः स्पन्दनं यथा । यथा विसरणं भासस्तथा जगदिदं परे

nirastakaraṇāpekṣaṃ marutaḥ spandanaṃ yathā | yathā visaraṇaṃ bhāsastathā jagadidaṃ pare

द्रवत्वमिव कीलाले शून्यत्वमिव चाम्बरे । स्पन्दत्वं मरुतीवेदं किमप्यात्ममयं परे

dravatvamiva kīlāle śūnyatvamiva cāmbare | spandatvaṃ marutīvedaṃ kimapyātmamayaṃ pare

महाचिति महाकाशे यदिदं भासते जगत् । तच्चित्त्वमेव कचति निर्मलत्वं मणाविव

mahāciti mahākāśe yadidaṃ bhāsate jagat | taccittvameva kacati nirmalatvaṃ maṇāviva

यथा द्रवत्वं पयसि यथा शून्यत्वमम्बरे । यथा प्रस्पन्दनं वायौ महाचिति तथा जगत्

yathā dravatvaṃ payasi yathā śūnyatvamambare | yathā praspandanaṃ vāyau mahāciti tathā jagat

वेत्ति वायुर्यथा स्पन्दं तथा वेत्ति जगच्चितिः । न द्वैतैक्यादिभेदानां मनागप्यत्र संभवः

vetti vāyuryathā spandaṃ tathā vetti jagaccitiḥ | na dvaitaikyādibhedānāṃ manāgapyatra saṃbhavaḥ

अविवेकविवेकाभ्यां भासुरं भङ्गुरं जगत् । बोधे सदैव सद्रूपमभासुरमभङ्गुरम्

avivekavivekābhyāṃ bhāsuraṃ bhaṅguraṃ jagat | bodhe sadaiva sadrūpamabhāsuramabhaṅguram

ज्ञप्तिमात्रादृते शुद्धादादिमध्यान्तवर्जितात् । नान्यदस्तीह निर्णीतं महाचिन्मात्ररूपिणः

jñaptimātrādṛte śuddhādādimadhyāntavarjitāt | nānyadastīha nirṇītaṃ mahācinmātrarūpiṇaḥ

तत्कस्यचिच्छिवं शान्तं कस्यचिद्ब्रह्म शाश्वतम् । कस्यचिच्छून्यतामात्रं कस्यचिज्ज्ञप्तिमात्रकम्

tatkasyacicchivaṃ śāntaṃ kasyacidbrahma śāśvatam | kasyacicchūnyatāmātraṃ kasyacijjñaptimātrakam

तदनन्तात्म चिद्रूपं चेत्यतामिव भावयत् । स्वसंस्थमेव ज्ञेयत्वमज्ञत्वमिव गच्छति

tadanantātma cidrūpaṃ cetyatāmiva bhāvayat | svasaṃsthameva jñeyatvamajñatvamiva gacchati

चित्तया नास्ति सत्ता च चित्तता नास्ति तां विना । विना विना यथा वायोर्यथा स्पन्देषु कारणम्

cittayā nāsti sattā ca cittatā nāsti tāṃ vinā | vinā vinā yathā vāyoryathā spandeṣu kāraṇam

तथा महाचितोच्छायाः सर्गसंवित्तिवृत्तिषु । नित्यं सत्त्वमसत्त्वं वा हेतोरन्यानपेक्षणात्

tathā mahācitocchāyāḥ sargasaṃvittivṛttiṣu | nityaṃ sattvamasattvaṃ vā hetoranyānapekṣaṇāt

इत्यत्रार्थोऽभविष्यत्स द्वित्वैकत्वास्तितावशात् । कोऽत्र कल्पयिता द्वित्वमेकत्वं वा महाम्बरे

ityatrārtho'bhaviṣyatsa dvitvaikatvāstitāvaśāt | ko'tra kalpayitā dvitvamekatvaṃ vā mahāmbare

विष्वग्विश्वमपारैकपरमाकाशकोशता । यथा स्पन्दानिलद्वित्वं शाब्दमेव न वास्तवम्

viṣvagviśvamapāraikaparamākāśakośatā | yathā spandāniladvitvaṃ śābdameva na vāstavam

विश्वविश्वेश्वरद्वित्वं तथैवासन्मयात्मकम् । सदेवासंभवद्द्वित्वं महाचिन्मात्रकं च यत्

viśvaviśveśvaradvitvaṃ tathaivāsanmayātmakam | sadevāsaṃbhavaddvitvaṃ mahācinmātrakaṃ ca yat

विश्वाभासं तदेवेदं न विश्वं सन्न विश्वता । देशकालादिमत्त्वेन कदाचिद्धेम्नि सत्यता

viśvābhāsaṃ tadevedaṃ na viśvaṃ sanna viśvatā | deśakālādimattvena kadāciddhemni satyatā

कटकत्वस्य भिन्नस्य विश्वस्य च तथा परे । द्वित्वैक्यासंभवे चात्र कार्यकारणता कुतः

kaṭakatvasya bhinnasya viśvasya ca tathā pare | dvitvaikyāsaṃbhave cātra kāryakāraṇatā kutaḥ

स्याच्चेत्तत्कल्पनामात्रमेवैतन्नान्यवस्तुता । शून्यता नभसीवात्र द्रवत्वमिव चाम्भसि

syāccettatkalpanāmātramevaitannānyavastutā | śūnyatā nabhasīvātra dravatvamiva cāmbhasi

खे खलेखाप्यभिन्नेव किलास्ति जगदादिता । यद्रूपं ब्रह्म तद्रूपं जगत्क्वात्र द्वितैकते

khe khalekhāpyabhinneva kilāsti jagadāditā | yadrūpaṃ brahma tadrūpaṃ jagatkvātra dvitaikate

यद्रूपं व्योम तद्रूपमेवं शून्यं किलाखिलम् । एकात्मनि तते स्वच्छे चिन्मात्रे सर्वरूपिणि

yadrūpaṃ vyoma tadrūpamevaṃ śūnyaṃ kilākhilam | ekātmani tate svacche cinmātre sarvarūpiṇi

शिलापुत्रकसेनायां पाषाणत्व इवास्थिते । कार्यकारणवैचित्र्यं कथं संभवति क्व वा

śilāputrakasenāyāṃ pāṣāṇatva ivāsthite | kāryakāraṇavaicitryaṃ kathaṃ saṃbhavati kva vā

कथमव्योमता व्योम्नि द्वितीयासंभवाद्भवेत् । प्रतिभात्मैव भारूपो भाति सर्गो महाचिति

kathamavyomatā vyomni dvitīyāsaṃbhavādbhavet | pratibhātmaiva bhārūpo bhāti sargo mahāciti

पुत्रिकेवोपलोत्कीर्णा तन्मयत्वात्तदात्मिका । साधो यथास्थितस्यैवं बुद्ध्वा विश्वं प्रलीयते

putrikevopalotkīrṇā tanmayatvāttadātmikā | sādho yathāsthitasyaivaṃ buddhvā viśvaṃ pralīyate

काष्ठमौनदशाभासं संसारमवशिष्यते । यथा निमीलिताक्षस्य रूपालोकमनोभ्रमः

kāṣṭhamaunadaśābhāsaṃ saṃsāramavaśiṣyate | yathā nimīlitākṣasya rūpālokamanobhramaḥ

स्वप्ने जाग्रत्यनग्रस्थोऽप्यसन्नेवास्तिभावनात् । तथैवोन्मीलिताक्षस्य रूपालोकमनोभ्रमः

svapne jāgratyanagrastho'pyasannevāstibhāvanāt | tathaivonmīlitākṣasya rūpālokamanobhramaḥ

स्वप्ने जाग्रत्यनग्रस्थोऽप्यसन्नेवास्तिभावनात् । भावनोपशमं कृत्वा शिलीभूय यथास्थितम्

svapne jāgratyanagrastho'pyasannevāstibhāvanāt | bhāvanopaśamaṃ kṛtvā śilībhūya yathāsthitam

अशिलीभूतमेवान्तः स्वभावं सममास्यताम् । आविवेकोपहारेण यथाप्राप्तार्थपूजनैः

aśilībhūtamevāntaḥ svabhāvaṃ samamāsyatām | āvivekopahāreṇa yathāprāptārthapūjanaiḥ

बोधाय पूज्यतां बुद्ध्या स्वभावः परमेश्वरः । विवेकपूजितः स्वात्मा सद्यः स्फारवरप्रदः

bodhāya pūjyatāṃ buddhyā svabhāvaḥ parameśvaraḥ | vivekapūjitaḥ svātmā sadyaḥ sphāravarapradaḥ

रुद्रोपेन्द्रादिपूजात्र जरत्तृणलवायते । विचारशमसत्सङ्गबलिपुष्पैकपूजितः

rudropendrādipūjātra jarattṛṇalavāyate | vicāraśamasatsaṅgabalipuṣpaikapūjitaḥ

सद्योमोक्षफलः साधो स्वात्मैव परमेश्वरः । सत्यालोकनमात्रैकपूजितोऽनुत्तमार्थदः

sadyomokṣaphalaḥ sādho svātmaiva parameśvaraḥ | satyālokanamātraikapūjito'nuttamārthadaḥ

यत्रास्त्यात्मेश्वरस्तत्र मूढः कोऽन्यं समाश्रयेत् । सत्सङ्गशमसंतोषविवेकापूजितात्मनः

yatrāstyātmeśvarastatra mūḍhaḥ ko'nyaṃ samāśrayet | satsaṅgaśamasaṃtoṣavivekāpūjitātmanaḥ

शिरीषकुसुमायन्ते शस्त्राहिविषवह्नयः । देवार्चनतपस्तीर्थदानान्यतिकृतान्यपि

śirīṣakusumāyante śastrāhiviṣavahnayaḥ | devārcanatapastīrthadānānyatikṛtānyapi

भस्मायन्ते निरर्थत्वादविवेकामहात्मनाम् । एतान्यपि विवेकेन क्रियन्ते सफलानि चेत्

bhasmāyante nirarthatvādavivekāmahātmanām | etānyapi vivekena kriyante saphalāni cet

विवेक एव तत्कस्मात्स्फुटमन्तर्न साध्यते । यथाभूतार्थविज्ञानाद्वासनोपरमे परे

viveka eva tatkasmātsphuṭamantarna sādhyate | yathābhūtārthavijñānādvāsanoparame pare

यत्नो विवेकशब्दाख्यो भवत्यात्मप्रसादतः । तथा तथा विवेकोऽन्तर्वृद्धिं नेयः शमामृतैः

yatno vivekaśabdākhyo bhavatyātmaprasādataḥ | tathā tathā viveko'ntarvṛddhiṃ neyaḥ śamāmṛtaiḥ

यथा यथा पुनः शोषमुपयाति न विभ्रमैः । देहसत्तामनादृत्य यथा भूतार्थदर्शनात्

yathā yathā punaḥ śoṣamupayāti na vibhramaiḥ | dehasattāmanādṛtya yathā bhūtārthadarśanāt

लज्जां भयं विषादेर्ष्ये सुखं दुःखं जयेत्समम् । जगदादि शरीरादि नास्त्येवादौ कुतोऽद्य तत्

lajjāṃ bhayaṃ viṣāderṣye sukhaṃ duḥkhaṃ jayetsamam | jagadādi śarīrādi nāstyevādau kuto'dya tat

कार्यं चेत्कारणस्यैतत्तथापि ब्रह्ममात्रकम् । प्रतिभामात्रमेवाच्छं न तु ज्ञप्तेर्घटादि सत्

kāryaṃ cetkāraṇasyaitattathāpi brahmamātrakam | pratibhāmātramevācchaṃ na tu jñapterghaṭādi sat

ज्ञानात्मिकैव प्रतिभा ज्ञप्तिरेवाखिलं जगत् । ज्ञप्तिरप्यात्मतत्त्वश्रीः परिज्ञातोपशाम्यति

jñānātmikaiva pratibhā jñaptirevākhilaṃ jagat | jñaptirapyātmatattvaśrīḥ parijñātopaśāmyati

ज्ञेयाभावे त्वनिर्वाच्या शिष्यते शाश्वतं शिवम् । अशरीराद्यविश्वात्म सर्वं शान्तमिदं ततम्

jñeyābhāve tvanirvācyā śiṣyate śāśvataṃ śivam | aśarīrādyaviśvātma sarvaṃ śāntamidaṃ tatam

ज्ञानज्ञेयज्ञप्तिमुक्तं दृषन्मौनमिव स्थितम् । शान्तान्तःकरणाः स्वस्थाः शिलापुत्रककोशवत्

jñānajñeyajñaptimuktaṃ dṛṣanmaunamiva sthitam | śāntāntaḥkaraṇāḥ svasthāḥ śilāputrakakośavat

चलन्तश्चालयन्तश्च ज्ञरूपा एव तिष्ठत । अज्ञेयज्ञत्वसद्रूपाः सदसत्साररूपिणः

calantaścālayantaśca jñarūpā eva tiṣṭhata | ajñeyajñatvasadrūpāḥ sadasatsārarūpiṇaḥ

आकाशकोशविशदा भवता भवभूमयः । यथास्थितं च तिष्ठन्ति गच्छन्तश्च यथागतम्

ākāśakośaviśadā bhavatā bhavabhūmayaḥ | yathāsthitaṃ ca tiṣṭhanti gacchantaśca yathāgatam

यथाप्राप्तैककर्माणः संपद्यन्ते बुधाः परम् । अथवा सर्वसंत्यागशान्तान्तःकरणोज्ज्वलाः

yathāprāptaikakarmāṇaḥ saṃpadyante budhāḥ param | athavā sarvasaṃtyāgaśāntāntaḥkaraṇojjvalāḥ

एकान्तेष्वेव तिष्ठन्तु चित्रकर्मार्पिता इव । संकल्पशान्तौ संकल्पपुरवत्सर्वदाखिलम्

ekānteṣveva tiṣṭhantu citrakarmārpitā iva | saṃkalpaśāntau saṃkalpapuravatsarvadākhilam

स्वप्नवच्च प्रबुद्धस्य सदैवास्तं गतं जगत् । सनेत्ररूपानुभवं जातितोऽन्ध इव भ्रमैः

svapnavacca prabuddhasya sadaivāstaṃ gataṃ jagat | sanetrarūpānubhavaṃ jātito'ndha iva bhramaiḥ

निर्वाणं वर्णयन्नज्ञस्ताप्यतेऽन्तर्न शाम्यति । कल्पनांशोपदेशेन लोकोऽविद्यामयात्मना

nirvāṇaṃ varṇayannajñastāpyate'ntarna śāmyati | kalpanāṃśopadeśena loko'vidyāmayātmanā

येन केनचिदज्ञत्वात्कृतार्थोऽस्मीति मन्यते । अकृतार्थः कृतार्थत्वं जानन्मौर्ख्यविमोहितः

yena kenacidajñatvātkṛtārtho'smīti manyate | akṛtārthaḥ kṛtārthatvaṃ jānanmaurkhyavimohitaḥ

विज्ञास्यत्यकृतार्थत्वं क्षणान्तरकदर्थनैः । उपायं कल्पनात्मानमनुपायं विदुर्बुधाः

vijñāsyatyakṛtārthatvaṃ kṣaṇāntarakadarthanaiḥ | upāyaṃ kalpanātmānamanupāyaṃ vidurbudhāḥ

दुःखदत्वान्निमेषेण भावाभावैषणभ्रमैः । जगद्भ्रमं परिज्ञाय यदवासनमासितम् । विरसाशेषविषयं तद्धि निर्वाणमुच्यते

duḥkhadatvānnimeṣeṇa bhāvābhāvaiṣaṇabhramaiḥ | jagadbhramaṃ parijñāya yadavāsanamāsitam | virasāśeṣaviṣayaṃ taddhi nirvāṇamucyate

आख्यायिकार्थप्रतिभानमेत्य संवेत्स्यचिद्वारि भराद्द्रवात्मा । अवेद्यचिद्रूपमशेषमच्छ पश्यन्विनिर्वासि जगत्स्वरूपम्

ākhyāyikārthapratibhānametya saṃvetsyacidvāri bharāddravātmā | avedyacidrūpamaśeṣamaccha paśyanvinirvāsi jagatsvarūpam

जात्यन्धरूपानुभवानुरूपं यदागमैर्बुद्धमबोधरूपम् । अधस्पदीकृत्य तदान्तरेऽस्मि- न्बोधे निपत्यानुभवो भवाभूः

jātyandharūpānubhavānurūpaṃ yadāgamairbuddhamabodharūpam | adhaspadīkṛtya tadāntare'smi- nbodhe nipatyānubhavo bhavābhūḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषु निर्वाणप्रकरणे उ० निर्वाणोपदेशो नाम द्विचत्वारिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe u0 nirvāṇopadeśo nāma dvicatvāriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०४२

द्विचत्वारिंशः सर्गः

dvicatvāriṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । ततः स जीवो भगवन्दृष्टवान्देहसंभ्रमम् । आदिसर्गे नभःसंस्थः कामवस्थामुपैति हि

śrīvasiṣṭha uvāca | tataḥ sa jīvo bhagavandṛṣṭavāndehasaṃbhramam | ādisarge nabhaḥsaṃsthaḥ kāmavasthāmupaiti hi

ईश्वर उवाच । परस्मात्परमे व्योम्नि पूर्वोक्तक्रमतो वपुः । जीवः पश्यति संपन्नं स च स्वप्ननरो यथा

īśvara uvāca | parasmātparame vyomni pūrvoktakramato vapuḥ | jīvaḥ paśyati saṃpannaṃ sa ca svapnanaro yathā

सर्वगत्वाच्चिद्धनस्य कार्यं स्वप्ननरोऽपि हि । यथा करोत्याशु तथा जीवोऽद्यापि शरीरधृक्

sarvagatvācciddhanasya kāryaṃ svapnanaro'pi hi | yathā karotyāśu tathā jīvo'dyāpi śarīradhṛk

सनातनोऽहमव्यक्तः पुमानित्यभिधां ततः । करोत्यात्मनि तेनाशु प्रथमः प्रथितः पुमान्

sanātano'hamavyaktaḥ pumānityabhidhāṃ tataḥ | karotyātmani tenāśu prathamaḥ prathitaḥ pumān

एवं स सर्गे कस्मिंश्चित्प्रथमोऽथ सदाशिवः । कस्मिंश्चिद्विष्णुरित्युक्तो नाभ्युत्पन्नः पितामहः

evaṃ sa sarge kasmiṃścitprathamo'tha sadāśivaḥ | kasmiṃścidviṣṇurityukto nābhyutpannaḥ pitāmahaḥ

पितामहः स कस्मिंश्चित्कस्मिंश्चिदपि चेतरः । स च संकल्पपुरुषः संकल्पान्मूर्तिमास्थितः

pitāmahaḥ sa kasmiṃścitkasmiṃścidapi cetaraḥ | sa ca saṃkalpapuruṣaḥ saṃkalpānmūrtimāsthitaḥ

पुष्टः प्रथमसंकल्पस्तां मनोमूर्तिमास्थितः । यद्यथा कल्पयत्याशु तत्तथानुभवत्यलम्

puṣṭaḥ prathamasaṃkalpastāṃ manomūrtimāsthitaḥ | yadyathā kalpayatyāśu tattathānubhavatyalam

तत्त्वसद्रूपमखिलं शून्यवेतालको यथा । भ्रमदृष्ट्या तु सद्रूपमित्यहंता जगद्गतिः

tattvasadrūpamakhilaṃ śūnyavetālako yathā | bhramadṛṣṭyā tu sadrūpamityahaṃtā jagadgatiḥ

द्रष्टादिपुरुषस्त्वेवं स्वयं संपद्यते हि यः । स निमेषं प्रति व्योम समुदेत्यथ नीयते

draṣṭādipuruṣastvevaṃ svayaṃ saṃpadyate hi yaḥ | sa nimeṣaṃ prati vyoma samudetyatha nīyate

निमेष एव कल्पो यो महाकल्पपरम्पराम् । प्रतिभासविपर्यासमात्रेणानुभवत्यलम्

nimeṣa eva kalpo yo mahākalpaparamparām | pratibhāsaviparyāsamātreṇānubhavatyalam

परमाणौ परमाणौ व्योम्नि व्योम्नि क्षणे क्षणे । सर्गकल्पमहाकल्पभावाभावा भवन्ति ते

paramāṇau paramāṇau vyomni vyomni kṣaṇe kṣaṇe | sargakalpamahākalpabhāvābhāvā bhavanti te

दृश्यन्ते केचिदन्योन्यं साधर्म्याद्वासनागतेः । मिथः केचिन्न दृश्यन्ते दृष्टेनाथ सदात्मना

dṛśyante kecidanyonyaṃ sādharmyādvāsanāgateḥ | mithaḥ kecinna dṛśyante dṛṣṭenātha sadātmanā

सर्गाः सर्गेण सर्वत्र संभवन्ति न ते शिवे । भवन्ति परमे व्योम्नि व्योमरूपा इति स्वयम्

sargāḥ sargeṇa sarvatra saṃbhavanti na te śive | bhavanti parame vyomni vyomarūpā iti svayam

स्वयं च सदसद्रूपा लीयन्ते स्वप्नशैलवत् । सर्गैर्न देश आक्रान्तो न च कालो न कर्तृता

svayaṃ ca sadasadrūpā līyante svapnaśailavat | sargairna deśa ākrānto na ca kālo na kartṛtā

न चैते तत्स्वरूपा वा न कल्प्यं नापि च क्षणः । न चेदं जायते किंचिन्न च किंचन नश्यति

na caite tatsvarūpā vā na kalpyaṃ nāpi ca kṣaṇaḥ | na cedaṃ jāyate kiṃcinna ca kiṃcana naśyati

सर्वं संकल्परूपेण चिच्चमत्कुरुते चिति । स्वप्नपत्तननिर्माणपातोत्पातनवज्जगत्

sarvaṃ saṃkalparūpeṇa ciccamatkurute citi | svapnapattananirmāṇapātotpātanavajjagat

न देशकालक्रमणं करोति च मनागपि । यथा संकल्पशैलेन देशकालाद्यनन्तकम्

na deśakālakramaṇaṃ karoti ca manāgapi | yathā saṃkalpaśailena deśakālādyanantakam

आक्रान्तमपि नाक्रान्तं तथैव जगता सता । अथ नाक्रान्तमाक्रान्तमिव संकल्पमेरुणा

ākrāntamapi nākrāntaṃ tathaiva jagatā satā | atha nākrāntamākrāntamiva saṃkalpameruṇā

यथोच्चैर्देशकालादि तथैव जगता सता । संपद्यते यथा योऽसौ पुरुषः सर्वकारकः

yathoccairdeśakālādi tathaiva jagatā satā | saṃpadyate yathā yo'sau puruṣaḥ sarvakārakaḥ

अनेनैव क्रमेणेह कटिः संपद्यते क्षणात् । तस्थुषामेवमेवेह जातयो हि चतुर्विधाः

anenaiva krameṇeha kaṭiḥ saṃpadyate kṣaṇāt | tasthuṣāmevameveha jātayo hi caturvidhāḥ

रुद्राद्यास्तृणपर्यन्ताः संपद्यन्ते क्षणं प्रति । परमाणूपमाः सन्ति तथा केचिदणूपमाः

rudrādyāstṛṇaparyantāḥ saṃpadyante kṣaṇaṃ prati | paramāṇūpamāḥ santi tathā kecidaṇūpamāḥ

एष एव क्रमस्तेषां सति वाऽसति सर्गके । अस्याः संसारमायाया एवंभूतार्थभावनात्

eṣa eva kramasteṣāṃ sati vā'sati sargake | asyāḥ saṃsāramāyāyā evaṃbhūtārthabhāvanāt

भेदोपशान्तावभ्यासाद्भवत्युपगतः शिवः । निमेषशतभागार्धमात्रमेव परा चितिः

bhedopaśāntāvabhyāsādbhavatyupagataḥ śivaḥ | nimeṣaśatabhāgārdhamātrameva parā citiḥ

स्वरूपतश्चेल्लुठिता सैषोदेत्यनवस्थितिः । सा ज्ञरूपा शिलाकाश इव चित्स्वात्मनिस्थिता

svarūpataścelluṭhitā saiṣodetyanavasthitiḥ | sā jñarūpā śilākāśa iva citsvātmanisthitā

तदनाद्यवभासात्म ब्रह्मशब्देन गीयते । अस्मिन्प्रौढिं गते सर्गे महाचिद्द्योतनं न च

tadanādyavabhāsātma brahmaśabdena gīyate | asminprauḍhiṃ gate sarge mahāciddyotanaṃ na ca

संगतासत्यदिग्देशकालांशपरमाणुता । जीवतामागता भूततन्मात्रवलनाक्रमात्

saṃgatāsatyadigdeśakālāṃśaparamāṇutā | jīvatāmāgatā bhūtatanmātravalanākramāt

भवत्यङ्ग मृगीवीरुत्कीटदेवासुरादिकम् । यस्मिन्नित्ये ततेऽनन्ते दृढे स्रगिव तिष्ठति

bhavatyaṅga mṛgīvīrutkīṭadevāsurādikam | yasminnitye tate'nante dṛḍhe sragiva tiṣṭhati

सदसद्ग्रथितं विश्वं विश्वगे विश्वकर्मणि । न तद्दूरे न निकटे नोर्ध्वे नाधो न तेन मे । न पूर्वं नाद्य न प्रातर्न सन्नासन्न मध्यमम्

sadasadgrathitaṃ viśvaṃ viśvage viśvakarmaṇi | na taddūre na nikaṭe nordhve nādho na tena me | na pūrvaṃ nādya na prātarna sannāsanna madhyamam

अनुभवकलनामृतेऽस्य माता भवति न सर्वविकल्पनेष्वसत्सु । फलदुरुविभवा प्रमाणमाला स्थितिमुपयाति न वारिणीव वह्निः

anubhavakalanāmṛte'sya mātā bhavati na sarvavikalpaneṣvasatsu | phaladuruvibhavā pramāṇamālā sthitimupayāti na vāriṇīva vahniḥ

यथापृष्टं मुने प्रोक्तं त्वयि कल्याणमस्तु ते । दिशं प्रयामोऽभिमतामागच्छोत्तिष्ठ पार्वति

yathāpṛṣṭaṃ mune proktaṃ tvayi kalyāṇamastu te | diśaṃ prayāmo'bhimatāmāgacchottiṣṭha pārvati

श्रीवसिष्ठ उवाच । इत्युक्त्वा नीलकण्ठोऽसौ त्यक्तपुष्पाञ्जलौ मयि । ततार परिवारेण सममम्बरकोटरम्

śrīvasiṣṭha uvāca | ityuktvā nīlakaṇṭho'sau tyaktapuṣpāñjalau mayi | tatāra parivāreṇa samamambarakoṭaram

तस्मिन्गते त्रिभुवनाधिपतावुमेशे स्थित्वा क्षणं तदनु संस्मृतिपूर्वमेव । अङ्गीकृतं नवपवित्रधिया मयात्म- देवार्चनं शमवतैव जिहासितं तत्

tasmingate tribhuvanādhipatāvumeśe sthitvā kṣaṇaṃ tadanu saṃsmṛtipūrvameva | aṅgīkṛtaṃ navapavitradhiyā mayātma- devārcanaṃ śamavataiva jihāsitaṃ tat

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये ० मोक्षोपायेषु निर्वाणप्रकरणे पू० परमात्माभिधानं नाम द्विचत्वारिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye 0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 paramātmābhidhānaṃ nāma dvicatvāriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०४३

श्रीवसिष्ठ उवाच । अहंतादिजगच्चेदं परिज्ञानादसत्यताम् । याति सानुभवो मोहात्सत्यमेवान्यथाधियाम्

śrīvasiṣṭha uvāca | ahaṃtādijagaccedaṃ parijñānādasatyatām | yāti sānubhavo mohātsatyamevānyathādhiyām

अज्ञानज्वरमुक्तस्य बोधशीतलितात्मनः । एतदेव भवेच्चिह्नं यद्भोगाम्बु न रोचते

ajñānajvaramuktasya bodhaśītalitātmanaḥ | etadeva bhaveccihnaṃ yadbhogāmbu na rocate

अलमन्यैः परिज्ञानैर्वाच्यवाचकविभ्रमैः । अनहंवेदनामात्रं निर्वाणं तद्विभाव्यताम्

alamanyaiḥ parijñānairvācyavācakavibhramaiḥ | anahaṃvedanāmātraṃ nirvāṇaṃ tadvibhāvyatām

परिज्ञाता यथा स्वप्ने पदार्था रसयन्ति नो । न च सन्ति तथैवास्मिन्नहं जगदिदंभ्रमे

parijñātā yathā svapne padārthā rasayanti no | na ca santi tathaivāsminnahaṃ jagadidaṃbhrame

यथा स्वभावनाद्यक्षस्तरौ सस्वजनं पुरम् । पश्यत्यसत्यमेवैवं जीवः पश्यति संसृतिम्

yathā svabhāvanādyakṣastarau sasvajanaṃ puram | paśyatyasatyamevaivaṃ jīvaḥ paśyati saṃsṛtim

विभ्रमात्मा यथा यक्षो यक्षलोकश्च ते मिथः । सद्रूपौ सुस्थितौ मिथ्या तथाहंत्वजगद्भ्रमौ

vibhramātmā yathā yakṣo yakṣalokaśca te mithaḥ | sadrūpau susthitau mithyā tathāhaṃtvajagadbhramau

अनावरणतोऽरण्ये यक्षा विभ्रमरूपिणः । यथा स्फुरन्ति भूतानि तथेमानि चतुर्दश

anāvaraṇato'raṇye yakṣā vibhramarūpiṇaḥ | yathā sphuranti bhūtāni tathemāni caturdaśa

भ्रममात्रमहं मिथ्यैवेति बुद्ध्वा विभावयन् । यक्षोऽयक्षत्वमायाति चित्तं चित्तत्त्वतामिदम्

bhramamātramahaṃ mithyaiveti buddhvā vibhāvayan | yakṣo'yakṣatvamāyāti cittaṃ cittattvatāmidam

निरस्तकलनाशङ्कं त्यागग्रहणवर्जितम् । अविसारिसमस्तेच्छं शान्तमास्व यथास्थितम्

nirastakalanāśaṅkaṃ tyāgagrahaṇavarjitam | avisārisamastecchaṃ śāntamāsva yathāsthitam

6.2.43.10

असत्तासंभवं दृश्यं द्रष्ट्रात्मकमिदं ततम् । अथवा नैव द्रष्ट्रात्म सदवाच्यं किमास्यते

asattāsaṃbhavaṃ dṛśyaṃ draṣṭrātmakamidaṃ tatam | athavā naiva draṣṭrātma sadavācyaṃ kimāsyate

वसन्तरसपूरस्य यथा विटपगुल्मता । स्वरूपमात्रभरितसंविदः सर्गता तथा

vasantarasapūrasya yathā viṭapagulmatā | svarūpamātrabharitasaṃvidaḥ sargatā tathā

यदिदं जगदाभासं शुद्धं चिन्मात्रवेदनम् । कात्रैकता द्विता का वा निर्वाणमलमास्यताम्

yadidaṃ jagadābhāsaṃ śuddhaṃ cinmātravedanam | kātraikatā dvitā kā vā nirvāṇamalamāsyatām

भूयतां चिन्मयव्योम्ना पीयतां परमो रसः । स्थीयतां विगताशङ्कं निर्वाणानन्दनन्दने

bhūyatāṃ cinmayavyomnā pīyatāṃ paramo rasaḥ | sthīyatāṃ vigatāśaṅkaṃ nirvāṇānandanandane

किमेतास्वतिशून्यासु संसारारण्यभूमिषु । मानवा वातहरिणा भ्रमथो भ्रान्तबुद्धयः

kimetāsvatiśūnyāsu saṃsārāraṇyabhūmiṣu | mānavā vātahariṇā bhramatho bhrāntabuddhayaḥ

जगत्त्रयमरीच्यम्बु विप्रलब्धान्धबुद्धयः । मा धावत गतव्यग्रमाशयोपह्रताशयाः

jagattrayamarīcyambu vipralabdhāndhabuddhayaḥ | mā dhāvata gatavyagramāśayopahratāśayāḥ

रूपालोकमनस्कारमृगतृष्णाम्बुपायिनः । व्यर्थमायासमायूंषि मा मा क्षपयतैणकाः

rūpālokamanaskāramṛgatṛṣṇāmbupāyinaḥ | vyarthamāyāsamāyūṃṣi mā mā kṣapayataiṇakāḥ

जगद्गन्धर्वनगरगुरुगर्वेण नश्यथ । सुखरूपाणि दुःखानि नाशनायैव पश्यथ

jagadgandharvanagaragurugarveṇa naśyatha | sukharūpāṇi duḥkhāni nāśanāyaiva paśyatha

जगत्केशोण्ड्रकभ्रान्त्यै मा महाम्बरमध्यगम् । अवलोकयताभ्रान्ते स्वरूपे परिणम्यताम्

jagatkeśoṇḍrakabhrāntyai mā mahāmbaramadhyagam | avalokayatābhrānte svarūpe pariṇamyatām

मानवा वातलोलोच्चपत्रप्राप्ताम्बुभङ्गुर- । मानवासु न चास्वन्धगर्भशय्यासु सुप्यताम्

mānavā vātaloloccapatraprāptāmbubhaṅgura- | mānavāsu na cāsvandhagarbhaśayyāsu supyatām

6.2.43.20

अविराममनाद्यन्ते स्वभावे शान्तमास्यताम् । द्रष्ट्टदृश्यदशादोषादस्वभावाद्विनश्यताम्

avirāmamanādyante svabhāve śāntamāsyatām | draṣṭṭadṛśyadaśādoṣādasvabhāvādvinaśyatām

अज्ञावबुद्धः संसारः स हि नास्ति मनागपि । अवशिष्टं च यत्सत्यं तस्य नाम न विद्यते

ajñāvabuddhaḥ saṃsāraḥ sa hi nāsti manāgapi | avaśiṣṭaṃ ca yatsatyaṃ tasya nāma na vidyate

त्रोटयित्वा तु तृष्णायःशृङ्खलावलितं बलात् । संसारपञ्जरं तिष्ठ सर्वस्योर्ध्वं मृगेन्द्रवत्

troṭayitvā tu tṛṣṇāyaḥśṛṅkhalāvalitaṃ balāt | saṃsārapañjaraṃ tiṣṭha sarvasyordhvaṃ mṛgendravat

आत्मात्मीयग्रहभ्रान्तिशान्तिमात्रा विमुक्तता । यथा तथा स्थितस्यापि सो स्वसत्तैव योगिनः

ātmātmīyagrahabhrāntiśāntimātrā vimuktatā | yathā tathā sthitasyāpi so svasattaiva yoginaḥ

निर्वाणताऽवासनता पराऽपतापताज्ञता । संसाराध्वनि खिन्नस्य शान्ता विश्रामभूमयः

nirvāṇatā'vāsanatā parā'patāpatājñatā | saṃsārādhvani khinnasya śāntā viśrāmabhūmayaḥ

तज्ज्ञज्ञातो न मूर्खाणां मूर्खज्ञातो न तद्विदाम् । विद्यते जगदर्थोऽसाववाच्यार्थमयो मिथः

tajjñajñāto na mūrkhāṇāṃ mūrkhajñāto na tadvidām | vidyate jagadartho'sāvavācyārthamayo mithaḥ

विश्वता भ्रान्तिसंशान्तौ संस्थितैव न लभ्यते । महार्णवाम्बुवलिता पुत्रिकेव पयोमयी ।। भ्रान्तिशान्तौ प्रबुद्धस्य विनिर्वाणस्य विश्वता । यथास्थितैव गलिता विद्यते च यथास्थितम्

viśvatā bhrāntisaṃśāntau saṃsthitaiva na labhyate | mahārṇavāmbuvalitā putrikeva payomayī || bhrāntiśāntau prabuddhasya vinirvāṇasya viśvatā | yathāsthitaiva galitā vidyate ca yathāsthitam

निर्दग्धतृणभस्माली क्वापि याति यथानिलैः । सतां स्वभावविश्रामैः क्वापि याति तथा जगत्

nirdagdhatṛṇabhasmālī kvāpi yāti yathānilaiḥ | satāṃ svabhāvaviśrāmaiḥ kvāpi yāti tathā jagat

जगद्ब्रह्मपदार्थस्य संनिवेशः स तूत्तमः । ब्रह्मशब्दार्थरूपात्मा न जगच्छब्दकार्यभाक्

jagadbrahmapadārthasya saṃniveśaḥ sa tūttamaḥ | brahmaśabdārtharūpātmā na jagacchabdakāryabhāk

6.2.43.30

अविज्ञातस्य बालस्य पदार्था यादृशा इमे । विदुषस्तादृशा एव तिष्ठतः क्षीणवासनम्

avijñātasya bālasya padārthā yādṛśā ime | viduṣastādṛśā eva tiṣṭhataḥ kṣīṇavāsanam

या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी । यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः

yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī | yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ

स्थितमेवाऽविरामी यज्जाग्रदस्य सुषुप्तवत् । चित्रावलोकित इव जाग्रत्योऽस्य रसैषणाः

sthitamevā'virāmī yajjāgradasya suṣuptavat | citrāvalokita iva jāgratyo'sya rasaiṣaṇāḥ

जात्यन्धरूपानुभवसमं भुवनवेदनम् । भ्रान्तप्रायमसद्रूपं ज्ञस्य भाति न भाति च

jātyandharūpānubhavasamaṃ bhuvanavedanam | bhrāntaprāyamasadrūpaṃ jñasya bhāti na bhāti ca

विमूढदुःखं त्रिजगद्विमूढविषयं न सत् । स्वप्ने स्वप्नतया ज्ञाते रूपालोकमनःक्रियाः

vimūḍhaduḥkhaṃ trijagadvimūḍhaviṣayaṃ na sat | svapne svapnatayā jñāte rūpālokamanaḥkriyāḥ

न स्वदन्ते यथा तद्वज्जाग्रत्स्वप्रे स्फुरन्तु मा । निर्विभागः समाश्वस्तोऽविरोधं परमागतः

na svadante yathā tadvajjāgratsvapre sphurantu mā | nirvibhāgaḥ samāśvasto'virodhaṃ paramāgataḥ

आशीतलान्तःकरणो निर्वाणो ज्ञोऽवतिष्ठते । तज्ज्ञस्याकृष्टमुक्तस्य समं ध्यानं विना स्थितिः

āśītalāntaḥkaraṇo nirvāṇo jño'vatiṣṭhate | tajjñasyākṛṣṭamuktasya samaṃ dhyānaṃ vinā sthitiḥ

निम्नं विनैव तोयस्य न संभवति काचन । अर्थ एव मनस्कारो मन एवार्थरञ्जनम्

nimnaṃ vinaiva toyasya na saṃbhavati kācana | artha eva manaskāro mana evārtharañjanam

एष एवैष आभासः सबाह्याभ्यन्तरात्मकः । आसमुद्रं नदीवाहशतसंघमयात्मकम्

eṣa evaiṣa ābhāsaḥ sabāhyābhyantarātmakaḥ | āsamudraṃ nadīvāhaśatasaṃghamayātmakam

यथैकश्लेषपिण्डात्म वहत्यम्बु तरङ्गिणाम् । सबाह्याभ्यन्तराकारमर्थानर्थमयात्मकम्

yathaikaśleṣapiṇḍātma vahatyambu taraṅgiṇām | sabāhyābhyantarākāramarthānarthamayātmakam

6.2.43.40

मन एव स्फुरत्यर्थनिर्भासं व्याततं तथा । नास्त्यर्थमनसोर्द्वित्वं यथा जलतरङ्गयोः

mana eva sphuratyarthanirbhāsaṃ vyātataṃ tathā | nāstyarthamanasordvitvaṃ yathā jalataraṅgayoḥ

एकाभावे द्वयोः शान्तिः पवनस्पन्दयोरिव । नूनमेकोपशान्त्यैव निःसारे परमार्थतः

ekābhāve dvayoḥ śāntiḥ pavanaspandayoriva | nūnamekopaśāntyaiva niḥsāre paramārthataḥ

एकत्वादर्थमनसी सममेवाशु शाम्यतः । अर्थः संकल्परूपात्मा नेहितव्यो विजानतो

ekatvādarthamanasī samamevāśu śāmyataḥ | arthaḥ saṃkalparūpātmā nehitavyo vijānato

मनश्च सम्यग्ज्ञानेन शान्तिरेवं भवेत्तयोः । अनष्टे नश्यतश्चैतै ज्ञस्यार्थमनसी स्वतः

manaśca samyagjñānena śāntirevaṃ bhavettayoḥ | anaṣṭe naśyataścaitai jñasyārthamanasī svataḥ

मृन्मये द्विषति ज्ञानाद्द्विषद्भावभये यथा । यथासंख्यं स्थिते एव ज्ञस्यार्थमनसी सदा

mṛnmaye dviṣati jñānāddviṣadbhāvabhaye yathā | yathāsaṃkhyaṃ sthite eva jñasyārthamanasī sadā

किमप्यपूर्वमेवान्यत्संपन्ने भावरूपिणि । संहितार्थजगत्कालोऽप्यज्ञोऽज्ञविषयोऽप्यसत्

kimapyapūrvamevānyatsaṃpanne bhāvarūpiṇi | saṃhitārthajagatkālo'pyajño'jñaviṣayo'pyasat

पार्श्वसुप्तनरस्वप्न इव क्लीबाग्रयक्षवत् । ज्ञस्य साज्ञं जगन्नास्ति वीरस्येव पिशाचधीः

pārśvasuptanarasvapna iva klībāgrayakṣavat | jñasya sājñaṃ jagannāsti vīrasyeva piśācadhīḥ

ज्ञमज्ञो भावयत्यज्ञं चिरं वन्ध्यापि वर्धते । विनैव ज्ञातशब्दार्थमर्थभावमिवागतम्

jñamajño bhāvayatyajñaṃ ciraṃ vandhyāpi vardhate | vinaiva jñātaśabdārthamarthabhāvamivāgatam

स्थितं बोधमनाद्यन्तं स्वभावं सर्गगं विदुः । मनः शब्दार्थरहितं विभागान्तविवर्जितम्

sthitaṃ bodhamanādyantaṃ svabhāvaṃ sargagaṃ viduḥ | manaḥ śabdārtharahitaṃ vibhāgāntavivarjitam

बोधवारिमनोबुद्धितरङ्गमिव निर्मलम् । क्व संभवत एवान्तः के वार्थमनसी किल

bodhavārimanobuddhitaraṅgamiva nirmalam | kva saṃbhavata evāntaḥ ke vārthamanasī kila

6.2.43.50

निरर्थिकैव विभ्रान्तिः स्वभावमयमास्यताम् । शुद्धबोधस्वभावस्थैराकाशमिव शारदैः

nirarthikaiva vibhrāntiḥ svabhāvamayamāsyatām | śuddhabodhasvabhāvasthairākāśamiva śāradaiḥ

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तान्तैर्मनस्त्वं नानुभूयते । विधूयानन्तनानात्वमसद्भावमनामये

jāgratsvapnasuṣuptāntairmanastvaṃ nānubhūyate | vidhūyānantanānātvamasadbhāvamanāmaye

ज्ञेयं रज्जुरिवाशेषं स्वभावे तिष्ठ चिद्घने । ज्ञप्तिरेवान्तरं बाह्यं चार्थत्वमधितिष्ठति

jñeyaṃ rajjurivāśeṣaṃ svabhāve tiṣṭha cidghane | jñaptirevāntaraṃ bāhyaṃ cārthatvamadhitiṣṭhati

बीजं शाखाफलानीव क्वातोऽर्थमनसी वद । ज्ञेयासंभवतो ज्ञप्तिरप्यनाख्यं पदं गता

bījaṃ śākhāphalānīva kvāto'rthamanasī vada | jñeyāsaṃbhavato jñaptirapyanākhyaṃ padaṃ gatā

शान्ताशेषविशेषात्मा तेन शेषोऽस्ति सत्स्वभाः । अर्थ एव मनस्कारः स चाभावात्मको भ्रमः

śāntāśeṣaviśeṣātmā tena śeṣo'sti satsvabhāḥ | artha eva manaskāraḥ sa cābhāvātmako bhramaḥ

मन एवार्थसंस्कारः स चाभावात्मको भ्रमः । सर्वात्मत्वादजस्यैतदप्यकारणकं मनः

mana evārthasaṃskāraḥ sa cābhāvātmako bhramaḥ | sarvātmatvādajasyaitadapyakāraṇakaṃ manaḥ

भ्रमानुभवतोऽर्थश्च मिथ्यैवास्तीव भासते । अकारणकमेवार्थनिर्भासं भासते मनः

bhramānubhavato'rthaśca mithyaivāstīva bhāsate | akāraṇakamevārthanirbhāsaṃ bhāsate manaḥ

विद्युद्विलसिताकारमस्थिरं तरलायते । त्वं मनस्कारमात्रात्मा संसृतौ विभ्रमायसे

vidyudvilasitākāramasthiraṃ taralāyate | tvaṃ manaskāramātrātmā saṃsṛtau vibhramāyase

स्वभावैकपरिज्ञानान्नासि नापि भ्रमायसे । मनसैव हि संसार आत्मबोधेन शाम्यति

svabhāvaikaparijñānānnāsi nāpi bhramāyase | manasaiva hi saṃsāra ātmabodhena śāmyati

शुक्तिरूप्यभ्रमाकारो जनो मिथ्यैव ताम्यति । अभावभावस्तु परं बोधरूपमसंसृतिः

śuktirūpyabhramākāro jano mithyaiva tāmyati | abhāvabhāvastu paraṃ bodharūpamasaṃsṛtiḥ

6.2.43.60

निर्वाणादितरा सत्ता दुःखायाहमिति भ्रमः । मृगतृष्णाम्बुरूपोऽहमसच्छून्यस्वरूपकः

nirvāṇāditarā sattā duḥkhāyāhamiti bhramaḥ | mṛgatṛṣṇāmburūpo'hamasacchūnyasvarūpakaḥ

इत्येवात्मपरिज्ञानादहमित्येव शाम्यति । ज्ञात्वा ज्ञानमयो भूत्वा सबाह्याभ्यन्तरार्थताम्

ityevātmaparijñānādahamityeva śāmyati | jñātvā jñānamayo bhūtvā sabāhyābhyantarārthatām

गतं स्वमत्यजद्रूपं तरङ्गत्वं यथा पयः । मूलशाखाग्रपर्यन्ता सत्ता विटपिनो यथा

gataṃ svamatyajadrūpaṃ taraṅgatvaṃ yathā payaḥ | mūlaśākhāgraparyantā sattā viṭapino yathā

निर्विकारमलं ज्ञप्तेर्ज्ञेयान्तैकैव भासते । यथा योजनलक्षाभमेकमेवामलं नभः

nirvikāramalaṃ jñapterjñeyāntaikaiva bhāsate | yathā yojanalakṣābhamekamevāmalaṃ nabhaḥ

एकमेव तथा ज्ञानं ज्ञेयान्तं भात्यखण्डितम् । शून्यत्वादेकममलं यथा सर्वगमेव खम्

ekameva tathā jñānaṃ jñeyāntaṃ bhātyakhaṇḍitam | śūnyatvādekamamalaṃ yathā sarvagameva kham

तथैकममलं ज्ञात्वा ज्ञानज्ञेयदशास्वपि । घृतेनात्मा घनीभूय पाषाणीक्रियते यथा

tathaikamamalaṃ jñātvā jñānajñeyadaśāsvapi | ghṛtenātmā ghanībhūya pāṣāṇīkriyate yathā

चिता चेत्यतयात्मैव स्वचित्तीक्रियते तथा । देशकालं विनैवात्मा बोधाबोधेन चित्तताम्

citā cetyatayātmaiva svacittīkriyate tathā | deśakālaṃ vinaivātmā bodhābodhena cittatām

अबुद्धो नीयते न्यायैरेकमेवैष सुस्थितः । अत्र यद्यप्यबोधादेः संभवो नास्ति कश्चन । तथापि कल्प्यतेऽत्रैव बोधनाय परस्परम्

abuddho nīyate nyāyairekamevaiṣa susthitaḥ | atra yadyapyabodhādeḥ saṃbhavo nāsti kaścana | tathāpi kalpyate'traiva bodhanāya parasparam

महानुभावा विगताभिमाना विमूढभावोपशमे गलन्ति । निर्भ्रान्तयोऽनन्ततयैव शान्ता नित्यं समाधानमया भवन्ति

mahānubhāvā vigatābhimānā vimūḍhabhāvopaśame galanti | nirbhrāntayo'nantatayaiva śāntā nityaṃ samādhānamayā bhavanti

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षो० निर्वाण० उ० ब्रह्मैकतानतोपदेशो नाम त्रिचत्वारिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣo0 nirvāṇa0 u0 brahmaikatānatopadeśo nāma tricatvāriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०४३

त्रिचत्वारिंशः सर्गः

tricatvāriṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । एतदुक्तं परं तेन स्वयमेव च वेद्म्यहम् । राम त्वमपि जानीषे यथेदं समवस्थितम्

śrīvasiṣṭha uvāca | etaduktaṃ paraṃ tena svayameva ca vedmyaham | rāma tvamapi jānīṣe yathedaṃ samavasthitam

यत्रालीकमलीकेन किलालीके विलोक्यते । तस्यां संसारमायायां किं सत्यं किमसन्मयम्

yatrālīkamalīkena kilālīke vilokyate | tasyāṃ saṃsāramāyāyāṃ kiṃ satyaṃ kimasanmayam

यथा येन विकल्पेन यद्विकल्पेन कथ्यते । तथा तेनात्मकल्पेन नगताऽप्यनुभूयते

yathā yena vikalpena yadvikalpena kathyate | tathā tenātmakalpena nagatā'pyanubhūyate

यथा द्रवत्वं पयसि यथा स्पन्दो नभस्वति । यथा नभसि शून्यत्वं तथा सर्गत्वमात्मनि

yathā dravatvaṃ payasi yathā spando nabhasvati | yathā nabhasi śūnyatvaṃ tathā sargatvamātmani

ततः प्रभृति तेनैव क्रमेणार्चनमात्मनः । अद्य यावद्गतव्यग्रः कुर्वन्नहमवस्थितः

tataḥ prabhṛti tenaiva krameṇārcanamātmanaḥ | adya yāvadgatavyagraḥ kurvannahamavasthitaḥ

अनेनार्चाविधानेन मयेमे राम वासराः । अखिन्नेनातिवाह्यन्ते व्यवहारपरा अपि

anenārcāvidhānena mayeme rāma vāsarāḥ | akhinnenātivāhyante vyavahāraparā api

यथाप्राप्तैः क्रियाचारकुसुमैरात्मनोऽर्चनम् । व्युच्छिन्नमपि व्युच्छिन्नं न कदाचिदहर्निशम्

yathāprāptaiḥ kriyācārakusumairātmano'rcanam | vyucchinnamapi vyucchinnaṃ na kadācidaharniśam

ग्राह्यग्राहकसंबन्धे सामान्ये सर्वदेहिनाम् । योगिनः सावधानत्वं यत्तदर्चनमात्मनः

grāhyagrāhakasaṃbandhe sāmānye sarvadehinām | yoginaḥ sāvadhānatvaṃ yattadarcanamātmanaḥ

दृष्ट्यानया रघुपते सङ्गमुक्तेन चेतसा । संसारविरलारण्ये विहरास्मिन्न खिद्यसे

dṛṣṭyānayā raghupate saṅgamuktena cetasā | saṃsāraviralāraṇye viharāsminna khidyase

दुःखे महति संप्राप्ते धनबन्धुवियोगजे । एतां दृष्टिमवष्टभ्य विचारं कुरु सुव्रत

duḥkhe mahati saṃprāpte dhanabandhuviyogaje | etāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya vicāraṃ kuru suvrata

सुखदुःखे न कर्तव्ये धनबन्धूदयक्षये । एवंप्राया एव सर्वा नित्यं संसारदृष्टयः

sukhaduḥkhe na kartavye dhanabandhūdayakṣaye | evaṃprāyā eva sarvā nityaṃ saṃsāradṛṣṭayaḥ

जानास्येव गतिं चित्रां विषयाणां प्रमाथिनीम् । यथायान्ति यथा यान्ति यथा परिभवन्ति च

jānāsyeva gatiṃ citrāṃ viṣayāṇāṃ pramāthinīm | yathāyānti yathā yānti yathā paribhavanti ca

एवमेव प्रवर्तन्ते प्रेमाणि च धनानि च । एवमेवावहीयन्ते निमित्तैरविचारितैः

evameva pravartante premāṇi ca dhanāni ca | evamevāvahīyante nimittairavicāritaiḥ

न तास्तव न तासां त्वं निर्मलान्तर्जगत्क्रियाः । इदमित्थं जगत्किंचित्किं मुधा परितप्यसे

na tāstava na tāsāṃ tvaṃ nirmalāntarjagatkriyāḥ | idamitthaṃ jagatkiṃcitkiṃ mudhā paritapyase

त्वमिहासि जगद्रूपं चिन्मात्रवितताकृते । निजावयवकावृत्तौ कः क्रमो हर्षशोकयोः

tvamihāsi jagadrūpaṃ cinmātravitatākṛte | nijāvayavakāvṛttau kaḥ kramo harṣaśokayoḥ

तात चिन्मात्ररूपोऽसि न ते भिन्नमिदं जगत् । अतस्तव कथं कुत्र हेयोपादेयकल्पना

tāta cinmātrarūpo'si na te bhinnamidaṃ jagat | atastava kathaṃ kutra heyopādeyakalpanā

इति चिच्चक्रचाञ्चल्ये चिन्मये जगदम्बुधौ । तरङ्गजाले चाम्भोधौ कः क्रमो हर्षशोकयोः

iti ciccakracāñcalye cinmaye jagadambudhau | taraṅgajāle cāmbhodhau kaḥ kramo harṣaśokayoḥ

चिदेकतानतामेत्य सौषुप्तीमागतः स्थितिम् । अद्यप्रभृति राम त्वं तुर्यावस्थात्मको भव

cidekatānatāmetya sauṣuptīmāgataḥ sthitim | adyaprabhṛti rāma tvaṃ turyāvasthātmako bhava

समः समसमाभासो भास्वद्वपुरुदारधीः । तिष्ठात्मार्चारतो नित्यं परिपूर्णं इवार्णवः

samaḥ samasamābhāso bhāsvadvapurudāradhīḥ | tiṣṭhātmārcārato nityaṃ paripūrṇaṃ ivārṇavaḥ

एतत्त्वं श्रुतवान्सर्वं स्थितस्त्वं परिपूर्णधीः । यदिच्छसीतरत्प्रष्टुं तत्पृच्छ रघुनन्दन ।। यत्पृष्टं प्रथमे कल्पे तदद्य परिचोदय । श्रीराम उवाच । इदानीं संशयो ब्रह्मन्विनिवृत्तो विशेषतः

etattvaṃ śrutavānsarvaṃ sthitastvaṃ paripūrṇadhīḥ | yadicchasītaratpraṣṭuṃ tatpṛccha raghunandana || yatpṛṣṭaṃ prathame kalpe tadadya paricodaya | śrīrāma uvāca | idānīṃ saṃśayo brahmanvinivṛtto viśeṣataḥ

ज्ञातं ज्ञातव्यमखिलं जाता तृप्तिरकृत्रिमा । न मुनेऽस्ति मलं द्वित्वं न चेत्यं न च कल्पनम्

jñātaṃ jñātavyamakhilaṃ jātā tṛptirakṛtrimā | na mune'sti malaṃ dvitvaṃ na cetyaṃ na ca kalpanam

तदा ममाभूदज्ञानं प्रशान्तमधुना तु तत् । कलङ्क आत्मनोऽस्तीति तदज्ञानवशेन या

tadā mamābhūdajñānaṃ praśāntamadhunā tu tat | kalaṅka ātmano'stīti tadajñānavaśena yā

भ्रान्तिरासीदिदानीं सा निवृत्ता त्वत्प्रसादतः । न जायते न म्रियते न चैवात्मा कलङ्कितः

bhrāntirāsīdidānīṃ sā nivṛttā tvatprasādataḥ | na jāyate na mriyate na caivātmā kalaṅkitaḥ

सर्वं च खल्विदं ब्रह्ममयमित्युदितोऽस्म्यलम् । प्रश्नेभ्यः संशयेभ्यश्च वाञ्छितेभ्यश्च सर्वतः

sarvaṃ ca khalvidaṃ brahmamayamityudito'smyalam | praśnebhyaḥ saṃśayebhyaśca vāñchitebhyaśca sarvataḥ

शुद्धं मे निर्मलं चेतस्त्वष्ट्रा यन्त्रभ्रमादिव । सर्वाचारोपदेशेषु प्राप्तप्रोक्तेषु साधुभिः

śuddhaṃ me nirmalaṃ cetastvaṣṭrā yantrabhramādiva | sarvācāropadeśeṣu prāptaprokteṣu sādhubhiḥ

निराकाङ्क्षी स्थितोऽस्म्यन्तः सुमेरुः कनकेष्विव । न तदस्त्यस्ति यत्राशा न तदस्ति यदीप्सितम्

nirākāṅkṣī sthito'smyantaḥ sumeruḥ kanakeṣviva | na tadastyasti yatrāśā na tadasti yadīpsitam

न तदस्ति यदादेयं हेयं मध्यं चराचरे । इदं हेयमुपादेयमिदं सदिदमप्यसत्

na tadasti yadādeyaṃ heyaṃ madhyaṃ carācare | idaṃ heyamupādeyamidaṃ sadidamapyasat

इति चिन्ताभ्रमः शान्तो निपुणं परमो मुने । न स्वर्गमभिवाञ्छामि द्वेष्मि वापि न रौरवम्

iti cintābhramaḥ śānto nipuṇaṃ paramo mune | na svargamabhivāñchāmi dveṣmi vāpi na rauravam

आत्मन्येव हि तिष्ठामि मन्दराद्रिरिवाभ्रमः । कणशः कीर्णत्रिजगत्क्षीरसागरसंसृतिः

ātmanyeva hi tiṣṭhāmi mandarādririvābhramaḥ | kaṇaśaḥ kīrṇatrijagatkṣīrasāgarasaṃsṛtiḥ

विश्रान्तश्चिरसंभ्रान्तो निर्भ्रमो राम मन्दरः । अवस्त्विदमिदं वस्तु पश्येति कलनास्त्यलम्

viśrāntaścirasaṃbhrānto nirbhramo rāma mandaraḥ | avastvidamidaṃ vastu paśyeti kalanāstyalam

हृदि तस्य कुसंदेहजालेन ज्वलिताधिकम् । इदमित्थं जगदिति ज्ञातं येन मुनीश्वर

hṛdi tasya kusaṃdehajālena jvalitādhikam | idamitthaṃ jagaditi jñātaṃ yena munīśvara

स यत्र याति कार्पण्यं जगतस्तन्न लभ्यते । विचित्राकुलकल्लोलाज्जडाद्वृत्तिविवर्जितात्

sa yatra yāti kārpaṇyaṃ jagatastanna labhyate | vicitrākulakallolājjaḍādvṛttivivarjitāt

त्वत्प्रसादेन भगवंस्तीर्णाः स्मो भवसागरात् । संपदामवधिर्ज्ञातो दृष्टः सीमान्त आपदाम्

tvatprasādena bhagavaṃstīrṇāḥ smo bhavasāgarāt | saṃpadāmavadhirjñāto dṛṣṭaḥ sīmānta āpadām

सर्वसारेऽप्यदीनाः स्मः पूर्णाः स्मः परमेश्वर । ययावभेद्यामपरैर्दलिताशामतङ्गजम् । संसारसागरे सम्यग्वीरतामागतं मनः

sarvasāre'pyadīnāḥ smaḥ pūrṇāḥ smaḥ parameśvara | yayāvabhedyāmaparairdalitāśāmataṅgajam | saṃsārasāgare samyagvīratāmāgataṃ manaḥ

परिगलितविकल्पतामुपेतं प्रगलितवाञ्छमदीनसारसत्त्वम् । त्रिजगति यदतिप्रसन्नरूपं प्रमुदितमन्तरनुत्तमं मनो मे

parigalitavikalpatāmupetaṃ pragalitavāñchamadīnasārasattvam | trijagati yadatiprasannarūpaṃ pramuditamantaranuttamaṃ mano me

इत्यार्षे श्रीवा०रामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषु निर्वाणप्रकरणे पू० विश्रान्तिवर्णनं नाम त्रिचत्वारिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvā0rāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 viśrāntivarṇanaṃ nāma tricatvāriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०४४

चतुश्चत्वारिंशः सर्गः

catuścatvāriṃśaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । क्रमात्समाधानतरोराजीवफलशालिनीम् । सलताकुसुमां ब्रूहि सत्तां विश्रान्तिदां मुने

śrīrāma uvāca | kramātsamādhānatarorājīvaphalaśālinīm | salatākusumāṃ brūhi sattāṃ viśrāntidāṃ mune

श्रीवसिष्ठ उवाच । आजीवमुद्यदुत्सेधं विवेकिजनकानने । पत्रपुष्पफलोपेतं समाधानतरुं शृणु

śrīvasiṣṭha uvāca | ājīvamudyadutsedhaṃ vivekijanakānane | patrapuṣpaphalopetaṃ samādhānataruṃ śṛṇu

यथाकथंचिदुदितं दुःखेन स्वयमेव च । संसारवननिर्वेदं बीजमस्य विदुर्बुधाः

yathākathaṃciduditaṃ duḥkhena svayameva ca | saṃsāravananirvedaṃ bījamasya vidurbudhāḥ

शुभजालहलाकृष्टं रसासिक्तमहर्निशम् । प्रवहच्छ्वसनाकुल्यं क्षेत्रमस्य विदुर्बुधाः

śubhajālahalākṛṣṭaṃ rasāsiktamaharniśam | pravahacchvasanākulyaṃ kṣetramasya vidurbudhāḥ

समाधिबीजं संसारनिर्वेदः पतति स्वयम् । चित्तभूमौ विविक्तायां विवेकिजनकानने

samādhibījaṃ saṃsāranirvedaḥ patati svayam | cittabhūmau viviktāyāṃ vivekijanakānane

स्वचित्तभूमौ पतितं ध्यानबीजं महाधिया । सेकैरमीभिर्यत्नेन संसेक्तव्यमखेदिना

svacittabhūmau patitaṃ dhyānabījaṃ mahādhiyā | sekairamībhiryatnena saṃsektavyamakhedinā

शुद्धैः स्निग्धैः पवित्रैश्च मधुरैरात्मनोहितैः । सत्संगमनवक्षीरैरैन्दवैरमृतैरिव

śuddhaiḥ snigdhaiḥ pavitraiśca madhurairātmanohitaiḥ | satsaṃgamanavakṣīrairaindavairamṛtairiva

अन्तःशून्यप्रदैः पूर्णैः स्वच्छैरमृतशीतलैः । विसृतैरमृताकुल्याशास्त्रार्थवरवारिभिः

antaḥśūnyapradaiḥ pūrṇaiḥ svacchairamṛtaśītalaiḥ | visṛtairamṛtākulyāśāstrārthavaravāribhiḥ

स्वचित्तभूमौ पतितं परिज्ञाय महाधिया । बीजं संसारनिर्वेदो रक्ष्यं ध्यानस्य यत्नतः

svacittabhūmau patitaṃ parijñāya mahādhiyā | bījaṃ saṃsāranirvedo rakṣyaṃ dhyānasya yatnataḥ

6.2.44.10

तपःप्रकारदानेन पदार्थघटनेशितैः । तीर्थायतनविश्रान्तिवृतिविस्तारकल्पनैः

tapaḥprakāradānena padārthaghaṭaneśitaiḥ | tīrthāyatanaviśrāntivṛtivistārakalpanaiḥ

कर्तव्योऽङ्कुरितस्यास्य रक्षिता शिक्षिताशयः । संतोषनामा प्रियया नित्यं मुदितयान्वितः

kartavyo'ṅkuritasyāsya rakṣitā śikṣitāśayaḥ | saṃtoṣanāmā priyayā nityaṃ muditayānvitaḥ

पश्चात्स्थिताशाविहगान्परप्रणयपक्षिणः । अस्मादापततः कामगर्वगृध्रान्निवारयेत्

paścātsthitāśāvihagānparapraṇayapakṣiṇaḥ | asmādāpatataḥ kāmagarvagṛdhrānnivārayet

मृदुभिः सत्क्रियाकुन्तैर्विवेकार्कातपैरपि । अचिन्त्यालोकदैरस्मान्मार्जितव्यं रजस्तमः

mṛdubhiḥ satkriyākuntairvivekārkātapairapi | acintyālokadairasmānmārjitavyaṃ rajastamaḥ

संपदः प्रमदाश्चैव तरङ्गा भोगभङ्गुराः । पतन्त्यशनयस्तस्मिन्दुष्कृताभ्रसमीरिताः

saṃpadaḥ pramadāścaiva taraṅgā bhogabhaṅgurāḥ | patantyaśanayastasminduṣkṛtābhrasamīritāḥ

धैर्यौदार्यदयामन्त्रैर्जपस्नानतपोदमैः । विनिवारयितव्यास्ताः प्रणवार्थत्रिशूलिना

dhairyaudāryadayāmantrairjapasnānatapodamaiḥ | vinivārayitavyāstāḥ praṇavārthatriśūlinā

इति संरक्षितादस्माद्ध्यानबीजात्प्रवर्तते । आभिजात्योन्नतः श्रीमान्विवेकाख्यो नवाङ्कुरः

iti saṃrakṣitādasmāddhyānabījātpravartate | ābhijātyonnataḥ śrīmānvivekākhyo navāṅkuraḥ

तेन सा चित्तभूर्भाति सप्रकाशा विकासिनी । भवत्यालोकरम्या च खं यथाभिनवेन्दुना

tena sā cittabhūrbhāti saprakāśā vikāsinī | bhavatyālokaramyā ca khaṃ yathābhinavendunā

तस्मादङ्कुरतः पत्रे उभौ विकसतः स्वयम् । एकं शास्त्राभिगमनं द्वितीयं साधुसंगमः

tasmādaṅkurataḥ patre ubhau vikasataḥ svayam | ekaṃ śāstrābhigamanaṃ dvitīyaṃ sādhusaṃgamaḥ

स्तम्भमेष निबध्नाति स्थैर्यं नाम समुन्नतिम् । संतोषत्वग्विवलितं वैराग्यरसरञ्जितम्

stambhameṣa nibadhnāti sthairyaṃ nāma samunnatim | saṃtoṣatvagvivalitaṃ vairāgyarasarañjitam

6.2.44.20

वैराग्यरसपुष्टात्मा शास्त्रार्थप्रावृषान्वितः । स्वल्पेनैव स्वकालेन परामेति समुन्नतिम्

vairāgyarasapuṣṭātmā śāstrārthaprāvṛṣānvitaḥ | svalpenaiva svakālena parāmeti samunnatim

शास्त्रार्थसाधुसंपर्कवैराग्यरसपीवरः । रागद्वेषकपिक्षोभैर्न मनागपि कम्पते

śāstrārthasādhusaṃparkavairāgyarasapīvaraḥ | rāgadveṣakapikṣobhairna manāgapi kampate

अथ तस्मात्प्रजायन्ते विज्ञानालंकृताकृतेः । लता रसविलासिन्य इमा विततदेशगाः

atha tasmātprajāyante vijñānālaṃkṛtākṛteḥ | latā rasavilāsinya imā vitatadeśagāḥ

स्फुटता सत्यता सत्ता धीरता निर्विकल्पता । समता शान्तता मैत्री करुणा कीर्तिरार्यता

sphuṭatā satyatā sattā dhīratā nirvikalpatā | samatā śāntatā maitrī karuṇā kīrtirāryatā

लताभिर्गुणपत्राभिः स ध्यानतरुरूर्जितः । यशःपुष्पाभिरेताभिः पारिजातायते यतेः

latābhirguṇapatrābhiḥ sa dhyānatarurūrjitaḥ | yaśaḥpuṣpābhiretābhiḥ pārijātāyate yateḥ

इत्यसौ ज्ञानविटपी लतापल्लवपुष्पवान् । भविष्यज्ज्ञानफलदो दिनानुदिनमुत्तमः

ityasau jñānaviṭapī latāpallavapuṣpavān | bhaviṣyajjñānaphalado dinānudinamuttamaḥ

यशःकुसुमगुच्छाढ्यो गुणपल्लवलासवान् । वैराग्यरसविस्तारी प्रज्ञामञ्जरिताकृतिः

yaśaḥkusumagucchāḍhyo guṇapallavalāsavān | vairāgyarasavistārī prajñāmañjaritākṛtiḥ

सर्वाः शीतलयत्याशाः प्रावृषीव पयोधरः । सर्गातपं शमयति सूर्यतापमिवोडुपः

sarvāḥ śītalayatyāśāḥ prāvṛṣīva payodharaḥ | sargātapaṃ śamayati sūryatāpamivoḍupaḥ

प्रतनोति शमच्छायां छायामिव घनागमः । निरोधमास्फारयति शमोऽनिल इवाम्बुदम्

pratanoti śamacchāyāṃ chāyāmiva ghanāgamaḥ | nirodhamāsphārayati śamo'nila ivāmbudam

निबध्नात्यात्मना पीठं कुलाचल इव स्थितम् । फलस्य रचयत्यूर्ध्वं घटिकां मङ्गलादिताम्

nibadhnātyātmanā pīṭhaṃ kulācala iva sthitam | phalasya racayatyūrdhvaṃ ghaṭikāṃ maṅgalāditām

6.2.44.30

विवेककल्पवृक्षे तु वर्धमाने दिने दिने । छायावितानवलिते पुंसो हृदयकानने

vivekakalpavṛkṣe tu vardhamāne dine dine | chāyāvitānavalite puṃso hṛdayakānane

प्रवर्तते शीतलता तलतापापहारिणी । अभ्युल्लसन्मतिलता तुषारोदरसुन्दरी

pravartate śītalatā talatāpāpahāriṇī | abhyullasanmatilatā tuṣārodarasundarī

यस्यामवान्तरश्रान्तो विश्राम्यति मनोमृगः । आजन्मजीर्णपथिकः पथि कोलाहलाकुलः

yasyāmavāntaraśrānto viśrāmyati manomṛgaḥ | ājanmajīrṇapathikaḥ pathi kolāhalākulaḥ

सत्तामात्रात्मशारीरचर्मार्थं प्रेक्षितोऽरिभिः । । नानातासारसाकारगोपयज्जर्जरोन्मुखः

sattāmātrātmaśārīracarmārthaṃ prekṣito'ribhiḥ | | nānātāsārasākāragopayajjarjaronmukhaḥ

संसारारण्यविसरद्वासनापवनेरितः । अहंतातापसरिता सर्वदा विप्रदारदी

saṃsārāraṇyavisaradvāsanāpavaneritaḥ | ahaṃtātāpasaritā sarvadā vipradāradī

दीर्घादरी दूरचितसारसंचारजर्जरः । पुत्रपौत्रपरामर्शप्रतापात्पतितोऽवटे

dīrghādarī dūracitasārasaṃcārajarjaraḥ | putrapautraparāmarśapratāpātpatito'vaṭe

लक्ष्मीलताविलुठनात्संकटैः कुण्ठिताङ्गकः । तृष्णाश्रीसरितं गृह्णन्कल्लोलैर्दूरमाहतः

lakṣmīlatāviluṭhanātsaṃkaṭaiḥ kuṇṭhitāṅgakaḥ | tṛṣṇāśrīsaritaṃ gṛhṇankallolairdūramāhataḥ

तं व्याधिदुर्व्याधवैधुर्यपलायनपरायणः । । अशङ्कितविधिर्व्याधपातादिव कृताकृतिः

taṃ vyādhidurvyādhavaidhuryapalāyanaparāyaṇaḥ | | aśaṅkitavidhirvyādhapātādiva kṛtākṛtiḥ

ज्ञेयास्पदसमायातदुःखसायकशङ्कितः । वैरिविद्रवणव्यग्रो दृषदाहरणाङ्कितः

jñeyāspadasamāyātaduḥkhasāyakaśaṅkitaḥ | vairividravaṇavyagro dṛṣadāharaṇāṅkitaḥ

उन्नतानतसंपातनिपातेनातिघूर्णितः । विकारोपलनिर्घातैः पारम्पर्येण चूर्णितः

unnatānatasaṃpātanipātenātighūrṇitaḥ | vikāropalanirghātaiḥ pāramparyeṇa cūrṇitaḥ

6.2.44.40

तृष्णाचारुलताजालप्रवेशवशविक्षतः । स्वप्रज्ञारचिताचारः परमायास्वशिक्षितः

tṛṣṇācārulatājālapraveśavaśavikṣataḥ | svaprajñāracitācāraḥ paramāyāsvaśikṣitaḥ

इन्द्रियग्राममागत्य प्रपलायनतत्परः । सुदुर्ग्रहगजेन्द्रोग्रविस्फूर्जनविमर्दितः

indriyagrāmamāgatya prapalāyanatatparaḥ | sudurgrahagajendrogravisphūrjanavimarditaḥ

विषयाजगरोदारविषफूत्कारमूर्च्छितः । कामुकः कामिनीभूमौ रसात्प्रायो विपोथितः

viṣayājagarodāraviṣaphūtkāramūrcchitaḥ | kāmukaḥ kāminībhūmau rasātprāyo vipothitaḥ

कोपदावानलप्लुष्टपृष्ठविस्फोटदाहवान् । सदा गतागतानेकदीर्घदुःखप्रदाहवान्

kopadāvānalapluṣṭapṛṣṭhavisphoṭadāhavān | sadā gatāgatānekadīrghaduḥkhapradāhavān

स्वात्मलग्नाभिलाषांशदंशदोषैरुपद्रुतः । भोगलोभलसन्मोदशृगालचिरविद्रुतः

svātmalagnābhilāṣāṃśadaṃśadoṣairupadrutaḥ | bhogalobhalasanmodaśṛgālaciravidrutaḥ

स्वकर्मकर्तृतोद्भान्तदारिद्र्यद्वीप्यनुद्रुतः । व्यामोहमिहिकान्धत्वकूटावटलुठत्तनुः

svakarmakartṛtodbhāntadāridryadvīpyanudrutaḥ | vyāmohamihikāndhatvakūṭāvaṭaluṭhattanuḥ

मानसिंहसमुल्लासहृदयोत्कम्पनातुरः । मरणेन रणे येन वृकपुष्पमिवेक्षितः

mānasiṃhasamullāsahṛdayotkampanāturaḥ | maraṇena raṇe yena vṛkapuṣpamivekṣitaḥ

गर्वेण गिरणायाशु दूरतोजनसेवितः । कामैः समन्ततो दन्तवितानितयवाङ्कुरः

garveṇa giraṇāyāśu dūratojanasevitaḥ | kāmaiḥ samantato dantavitānitayavāṅkuraḥ

तारुण्यनारीसुहृदा क्षणमालिङ्ग्य वर्जितः । दुःसंचारेषु पवनैः कुपितैरिव वर्जितः

tāruṇyanārīsuhṛdā kṣaṇamāliṅgya varjitaḥ | duḥsaṃcāreṣu pavanaiḥ kupitairiva varjitaḥ

कदाचिन्निर्वृतिं याति सशमं च तरौ क्वचित् । मनोहरिणको राजन्नाजीवमिव भास्वति

kadācinnirvṛtiṃ yāti saśamaṃ ca tarau kvacit | manohariṇako rājannājīvamiva bhāsvati

6.2.44.50

तालीतमालबकुलादिकवृक्षगुल्म- विश्रान्तिषु प्रचुरपुष्पविलासहासैः । नामापि यस्य न विदन्ति सुखस्य मूढाः प्राप्नोति तच्छमतरोः स्वमनोमृगो वः

tālītamālabakulādikavṛkṣagulma- viśrāntiṣu pracurapuṣpavilāsahāsaiḥ | nāmāpi yasya na vidanti sukhasya mūḍhāḥ prāpnoti tacchamataroḥ svamanomṛgo vaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मी० दे० मोक्षो० निर्वाणप्रकरणे उ० मनोमृगविपद्वर्णनं नाम चतुश्चत्वारिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī0 de0 mokṣo0 nirvāṇaprakaraṇe u0 manomṛgavipadvarṇanaṃ nāma catuścatvāriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०४४

चतुश्चत्वारिंशः सर्गः

catuścatvāriṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । केवलेनेन्द्रियैः सार्धं वर्तमानार्थवर्तिना । असंगमेन मनसा यत्करोषि न तत्कृतम्

śrīvasiṣṭha uvāca | kevalenendriyaiḥ sārdhaṃ vartamānārthavartinā | asaṃgamena manasā yatkaroṣi na tatkṛtam

यथा प्राप्तिक्षणे वस्तु प्रथमे तुष्टये तथा । न प्राप्त्येकक्षणादूर्ध्वमिति को नानुभूतवान्

yathā prāptikṣaṇe vastu prathame tuṣṭaye tathā | na prāptyekakṣaṇādūrdhvamiti ko nānubhūtavān

वाञ्छाकाले यथा वस्तु तुष्टये नान्यदा तथा । तस्मात्क्षणसुखे सक्तिं बालो बध्नाति नेतरः

vāñchākāle yathā vastu tuṣṭaye nānyadā tathā | tasmātkṣaṇasukhe saktiṃ bālo badhnāti netaraḥ

वाञ्छाकाले तुष्टये यत्तत्र वाञ्छैव कारणम् । तुष्टिस्त्वतुष्टिपर्यन्ता तस्माद्वाञ्छां परित्यज

vāñchākāle tuṣṭaye yattatra vāñchaiva kāraṇam | tuṣṭistvatuṣṭiparyantā tasmādvāñchāṃ parityaja

यदि तत्पदमाप्तोऽसि कदाचित्कालपर्ययात् । तदहंभावनारूपे न मङ्क्तव्यं त्वया पुनः

yadi tatpadamāpto'si kadācitkālaparyayāt | tadahaṃbhāvanārūpe na maṅktavyaṃ tvayā punaḥ

आत्मज्ञानाचलस्याग्रे राम विश्रान्तवानसि । अहंभावमहाश्वभ्रे न पुनः पातमर्हसि

ātmajñānācalasyāgre rāma viśrāntavānasi | ahaṃbhāvamahāśvabhre na punaḥ pātamarhasi

यत्स्मृतानन्तसद्दृष्टेर्ज्ञत्वमेरुशिरःस्थितेः । पुनर्गर्भानुकारान्तःपाताले पतनं कुतः

yatsmṛtānantasaddṛṣṭerjñatvameruśiraḥsthiteḥ | punargarbhānukārāntaḥpātāle patanaṃ kutaḥ

दृश्यते ते स्वभावोऽयं समतासत्यतामयः । मन्ये क्षीणविकल्पोऽसि जातोऽसि हतकालिकः

dṛśyate te svabhāvo'yaṃ samatāsatyatāmayaḥ | manye kṣīṇavikalpo'si jāto'si hatakālikaḥ

स्वभावे संस्थितो राम इत्यावेदयतीव मे । सौम्य पूर्णार्णवप्रख्या समता निर्मला तव

svabhāve saṃsthito rāma ityāvedayatīva me | saumya pūrṇārṇavaprakhyā samatā nirmalā tava

आशा यातु निराशत्वमभावं यातु भावनम् । अमनस्त्वं मनो यातु तवासङ्गेन जीवतः

āśā yātu nirāśatvamabhāvaṃ yātu bhāvanam | amanastvaṃ mano yātu tavāsaṅgena jīvataḥ

यां यां वस्तुदृशं यासि तस्यां तस्यामवस्थितम् । सत्तासामान्यरूपेण ब्रह्म बृंहितचिद्धनम्

yāṃ yāṃ vastudṛśaṃ yāsi tasyāṃ tasyāmavasthitam | sattāsāmānyarūpeṇa brahma bṛṃhitaciddhanam

अज्ञातात्मा निबद्धोऽसि विज्ञातात्मा न बध्यसे । राम त्वं स्वात्मनात्मानं बोधयस्व बलादतः

ajñātātmā nibaddho'si vijñātātmā na badhyase | rāma tvaṃ svātmanātmānaṃ bodhayasva balādataḥ

यत्र न स्वदते वस्तु स्वदते च यथागतम् । अवासनत्वं तद्विद्धि साम्यमाकाशकोमलम्

yatra na svadate vastu svadate ca yathāgatam | avāsanatvaṃ tadviddhi sāmyamākāśakomalam

वासनारहितैरन्तरिन्द्रियैराहर क्रियाः । न विक्रियामवाप्नोषि खवत्क्षोभशतैरपि

vāsanārahitairantarindriyairāhara kriyāḥ | na vikriyāmavāpnoṣi khavatkṣobhaśatairapi

ज्ञाता ज्ञानं तथा ज्ञेयं त्रयमेकतयात्मनि । शान्तात्मानुभवाऽभव्यं न भूयो भवभागसि

jñātā jñānaṃ tathā jñeyaṃ trayamekatayātmani | śāntātmānubhavā'bhavyaṃ na bhūyo bhavabhāgasi

चित्तोन्मेषनिमेषाभ्यां संसारप्रलयोदयौ । वासनाप्राणसंरोधादनिमेषं मनः कुरु

cittonmeṣanimeṣābhyāṃ saṃsārapralayodayau | vāsanāprāṇasaṃrodhādanimeṣaṃ manaḥ kuru

प्राणोन्मेषनिमेषाभ्यां संसृतेः प्रलयोदयौ । तमभ्यासप्रयोगाभ्यामुन्मेषरहितं कुरु

prāṇonmeṣanimeṣābhyāṃ saṃsṛteḥ pralayodayau | tamabhyāsaprayogābhyāmunmeṣarahitaṃ kuru

मौर्ख्योन्मेषनिमेषाभ्यां कर्मणां प्रलयोदयौ । तद्विलीनं कुरु बलाद्गुरुशास्त्रार्थसंयमैः

maurkhyonmeṣanimeṣābhyāṃ karmaṇāṃ pralayodayau | tadvilīnaṃ kuru balādguruśāstrārthasaṃyamaiḥ

यथा वातरजःसङ्गस्पन्दात्खं भाववेदनम् । तथा चितश्चेत्यतया स्पन्दादिदमुपस्थितम्

yathā vātarajaḥsaṅgaspandātkhaṃ bhāvavedanam | tathā citaścetyatayā spandādidamupasthitam

दृश्यदर्शनसंबन्धस्पन्देनेयं जगद्गतिः । स्फुरत्यालोककुड्यादिसंगजा वर्णधीरिव

dṛśyadarśanasaṃbandhaspandeneyaṃ jagadgatiḥ | sphuratyālokakuḍyādisaṃgajā varṇadhīriva

दृश्यदर्शनसंबन्धस्पन्दाभावे न जायते । वेदना भवदाभासा चित्रपुंसामिवाशये

dṛśyadarśanasaṃbandhaspandābhāve na jāyate | vedanā bhavadābhāsā citrapuṃsāmivāśaye

चित्तस्पन्दोत्थिता माया तदभावे विलीयते । पयःस्पन्दोत्थिता वीचिस्तदभावे विनश्यति

cittaspandotthitā māyā tadabhāve vilīyate | payaḥspandotthitā vīcistadabhāve vinaśyati

त्यागेन वासनांशस्य बोधाद्वा प्राणरोधनात् । चित्ते निस्पन्दतां याते कुतः स्पन्दस्य संभवः

tyāgena vāsanāṃśasya bodhādvā prāṇarodhanāt | citte nispandatāṃ yāte kutaḥ spandasya saṃbhavaḥ

असंवित्स्पन्दमात्रेण याति चित्तमचित्तताम् । प्राणानां वा निरोधेन तदेव च परं पदम्

asaṃvitspandamātreṇa yāti cittamacittatām | prāṇānāṃ vā nirodhena tadeva ca paraṃ padam

दृश्यदर्शनसंबन्धे यत्सुखं पारमार्थिकम् । तदन्तैकान्तसंवित्त्या ब्रह्मदृष्ट्या मनःक्षयः

dṛśyadarśanasaṃbandhe yatsukhaṃ pāramārthikam | tadantaikāntasaṃvittyā brahmadṛṣṭyā manaḥkṣayaḥ

यत्र नाभ्युदितं चित्तं तत्तत्सुखमकृत्रिमम् । न स्वर्गादौ संभवति मरौ हिमगृहं यथा

yatra nābhyuditaṃ cittaṃ tattatsukhamakṛtrimam | na svargādau saṃbhavati marau himagṛhaṃ yathā

चित्तोपशमजं स्फारमवाच्यं वचसा सुखम् । क्षयातिशयनिर्मुक्तं नोदेति न च शाम्यति

cittopaśamajaṃ sphāramavācyaṃ vacasā sukham | kṣayātiśayanirmuktaṃ nodeti na ca śāmyati

बोधाद्भवति चित्तान्तो दुर्बोधाच्चित्तवेदिता । बालवेतालवत्तेन मोहश्रीर्घनतां गता

bodhādbhavati cittānto durbodhāccittaveditā | bālavetālavattena mohaśrīrghanatāṃ gatā

विद्यमानमपि ह्येतच्चित्तं बोधाद्विलीयते । सदप्यसदिवाभाति ताम्रं हेमीकृतं यथा

vidyamānamapi hyetaccittaṃ bodhādvilīyate | sadapyasadivābhāti tāmraṃ hemīkṛtaṃ yathā

ज्ञस्य चित्तं न चित्ताख्यं ज्ञचित्तं सत्त्वमुच्यते । नामार्थान्यत्वभाक्चित्तं बोधात्ताम्रसुवर्णवत्

jñasya cittaṃ na cittākhyaṃ jñacittaṃ sattvamucyate | nāmārthānyatvabhākcittaṃ bodhāttāmrasuvarṇavat

न संभवति चित्तत्वं तेन तत्प्रविलीयते । भ्रमः शाम्यति बोधेन नाभावो विद्यते सतः

na saṃbhavati cittatvaṃ tena tatpravilīyate | bhramaḥ śāmyati bodhena nābhāvo vidyate sataḥ

अवस्त्वेव विकल्पात्म चित्तादि शशश्रृङ्गवत् । सर्वं तदात्मनस्तस्मात्तद्धि बोधाद्विलीयते

avastveva vikalpātma cittādi śaśaśrṛṅgavat | sarvaṃ tadātmanastasmāttaddhi bodhādvilīyate

चित्तं सत्त्वं समायातं किंचित्कालं जगत्स्थितौ । विहृत्य तुर्यावस्थायां तुर्यातीतं भवत्यतः

cittaṃ sattvaṃ samāyātaṃ kiṃcitkālaṃ jagatsthitau | vihṛtya turyāvasthāyāṃ turyātītaṃ bhavatyataḥ

ब्रह्मैव भूरिभवनभ्रमविभ्रमौघै- रित्थं स्थितं सममनेकतयैकमेव । सर्वात्म संभवति नेतरदङ्ग किंचि- च्चित्तादिकं च न हृदीव हि संनिवेशः

brahmaiva bhūribhavanabhramavibhramaughai- ritthaṃ sthitaṃ samamanekatayaikameva | sarvātma saṃbhavati netaradaṅga kiṃci- ccittādikaṃ ca na hṛdīva hi saṃniveśaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० निर्वाणप्रकरणे पूर्वार्धे चित्तसत्तासूचनं नाम चतुश्चत्वारिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe pūrvārdhe cittasattāsūcanaṃ nāma catuścatvāriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०४५

श्रीवसिष्ठ उवाच । इति विश्रान्तवानेष मनोहरिणकोऽरिहन् । तत्रैव रतिमायाति न याति विटपान्तरम्

śrīvasiṣṭha uvāca | iti viśrāntavāneṣa manohariṇako'rihan | tatraiva ratimāyāti na yāti viṭapāntaram

एतावताथ कालेन स विवेकद्रुमः फलम् । अन्तस्थं परमार्थात्म शनैः प्रकटयत्यलम्

etāvatātha kālena sa vivekadrumaḥ phalam | antasthaṃ paramārthātma śanaiḥ prakaṭayatyalam

ध्यानद्रुमफलं पुण्यौ तदसौ स्वमनोमृगः । अधःस्थितः प्रान्तगतं तस्य पश्यति सत्तरोः

dhyānadrumaphalaṃ puṇyau tadasau svamanomṛgaḥ | adhaḥsthitaḥ prāntagataṃ tasya paśyati sattaroḥ

आरोहति नरो वृक्षं तदास्वादयितुं फलम् । अन्यवर्गपरित्यागो वितताध्यवसायवान् ।। विवेकवृक्षपान्नाम वृत्तीस्त्यजति भूगताः । उन्नतं पदमासाद्य भूयो नाधः समीहते

ārohati naro vṛkṣaṃ tadāsvādayituṃ phalam | anyavargaparityāgo vitatādhyavasāyavān || vivekavṛkṣapānnāma vṛttīstyajati bhūgatāḥ | unnataṃ padamāsādya bhūyo nādhaḥ samīhate

तेनोत्तमफलार्थेन संस्कारान्प्राक्तनानसौ । विवेकपादपारूढस्त्यजत्यहिरिव त्वचम्

tenottamaphalārthena saṃskārānprāktanānasau | vivekapādapārūḍhastyajatyahiriva tvacam

हसत्युच्चैः पदारूढमात्मानभवलोकयन् । एतावन्तमहं कालं कृपणः कोऽभवं त्विति

hasatyuccaiḥ padārūḍhamātmānabhavalokayan | etāvantamahaṃ kālaṃ kṛpaṇaḥ ko'bhavaṃ tviti

करुणादिषु तेष्वस्य भ्रमञ्छाखान्तरेषु सः । लोभव्यालमधः कुर्वन्सम्राडिव विराजते

karuṇādiṣu teṣvasya bhramañchākhāntareṣu saḥ | lobhavyālamadhaḥ kurvansamrāḍiva virājate

हृदयेन्दोर्गलश्रेणी दुःखाब्जतिमिरावलिः । कृष्णायःशृङ्खलातृष्णा दिनानुदिनमुज्झति

hṛdayendorgalaśreṇī duḥkhābjatimirāvaliḥ | kṛṣṇāyaḥśṛṅkhalātṛṣṇā dinānudinamujjhati

उपेक्षते न संप्राप्तं नाप्राप्तमभिवाञ्छति । सोमसौम्यो भवत्यन्तः शीतलः सर्ववृत्तिषु

upekṣate na saṃprāptaṃ nāprāptamabhivāñchati | somasaumyo bhavatyantaḥ śītalaḥ sarvavṛttiṣu

शास्त्रार्थपल्लवेष्वेव निषण्णात्मावतिष्ठते । उन्नतावनता याता अधः पश्यञ्जगद्गतीः

śāstrārthapallaveṣveva niṣaṇṇātmāvatiṣṭhate | unnatāvanatā yātā adhaḥ paśyañjagadgatīḥ

भीमद्रुमलतोत्कीर्णपुष्पप्रकरदन्तुराः । प्राक्तनीः स्वाः स्थलीः पश्यन्हसत्यन्तर्वराकताम्

bhīmadrumalatotkīrṇapuṣpaprakaradanturāḥ | prāktanīḥ svāḥ sthalīḥ paśyanhasatyantarvarākatām

तेषु तत्स्कन्धदेशेषु तथोड्डीनविडीनया । हारिण्या विहरञ्जात्या राजेव परिराजते

teṣu tatskandhadeśeṣu tathoḍḍīnaviḍīnayā | hāriṇyā viharañjātyā rājeva parirājate

पुत्रदारसमग्राणि मित्राणि च धनानि च । जन्मान्तरकृतानीव स्वप्नजानीव पश्यति

putradārasamagrāṇi mitrāṇi ca dhanāni ca | janmāntarakṛtānīva svapnajānīva paśyati

रागद्वेषभयोन्मादमानमोहमहत्तया । नटस्येवास्य दृश्यन्ते शीतलामलचेतसः

rāgadveṣabhayonmādamānamohamahattayā | naṭasyevāsya dṛśyante śītalāmalacetasaḥ

उन्मत्तचेष्टिताकारा हसत्यपि पुरोगताः । तरङ्गभङ्गुराधाराः संसारसरितो गतीः

unmattaceṣṭitākārā hasatyapi purogatāḥ | taraṅgabhaṅgurādhārāḥ saṃsārasarito gatīḥ

न स चेतयते काश्चिल्लोकदारधनैषणाः । अपूर्वपदविश्रान्तो जीवन्नेव यथा शवः

na sa cetayate kāścillokadāradhanaiṣaṇāḥ | apūrvapadaviśrānto jīvanneva yathā śavaḥ

केवलं केवले शुद्धे बोधात्मनि महोन्नते । दत्तदृष्टिः फले तस्मिन्परं समधिरोहति

kevalaṃ kevale śuddhe bodhātmani mahonnate | dattadṛṣṭiḥ phale tasminparaṃ samadhirohati

स्मृत्वा स्मृत्वापदः पूर्व संतोषामृतपोषितः । अर्थानामप्यनर्थानां नाशेषु परितुष्यति

smṛtvā smṛtvāpadaḥ pūrva saṃtoṣāmṛtapoṣitaḥ | arthānāmapyanarthānāṃ nāśeṣu parituṣyati

व्यवहारेषु कार्येषु भोगसंपादकेष्वपि । परमुद्वेगमायाति सनिद्र इव बोधितः

vyavahāreṣu kāryeṣu bhogasaṃpādakeṣvapi | paramudvegamāyāti sanidra iva bodhitaḥ

दीर्घाध्यग इवोदारामनारतमबाधिताम् । चिरं मौर्ख्यश्रमाक्रान्तो विश्रान्तिमभिवाञ्छति

dīrghādhyaga ivodārāmanāratamabādhitām | ciraṃ maurkhyaśramākrānto viśrāntimabhivāñchati

निःश्वासबोधितोऽप्यग्निरनिन्धन इवात्मनि । श्वासमात्रसमोऽप्यन्तरतिष्ठन्नेव शाम्यति

niḥśvāsabodhito'pyagniranindhana ivātmani | śvāsamātrasamo'pyantaratiṣṭhanneva śāmyati

आपतन्तीं बलादेव पदार्थेष्वरतिं शनैः । न शक्नोति निराकर्तुं दृष्टिमत्र च्युतामिव

āpatantīṃ balādeva padārtheṣvaratiṃ śanaiḥ | na śaknoti nirākartuṃ dṛṣṭimatra cyutāmiva

तां महापदवीं गच्छन्परमार्थफलप्रदाम् । भूमिकामप्युपायाति वचसामप्यगोचराम्

tāṃ mahāpadavīṃ gacchanparamārthaphalapradām | bhūmikāmapyupāyāti vacasāmapyagocarām

कुतोऽप्यचेष्टितेष्वेव संप्राप्तेषु विधेर्वशात् । भोगेष्वरतिमायाति पान्थो मरुमहीष्विव

kuto'pyaceṣṭiteṣveva saṃprāpteṣu vidhervaśāt | bhogeṣvaratimāyāti pāntho marumahīṣviva

घूर्णः क्षीण इवानन्दी सुप्तः संसारवृत्तिषु । अन्तःपूर्णमना मौनी कामपि स्थितिमृच्छति

ghūrṇaḥ kṣīṇa ivānandī suptaḥ saṃsāravṛttiṣu | antaḥpūrṇamanā maunī kāmapi sthitimṛcchati

स तादृग्रूपतामेत्य परमार्थफलस्य तत् । क्रमान्निकटमाप्नोति खगोऽगपदवीमिव

sa tādṛgrūpatāmetya paramārthaphalasya tat | kramānnikaṭamāpnoti khago'gapadavīmiva

ततस्तदखिलां बुद्धिं विहाय वियता समः । गृह्णात्यथास्वादयति भुङ्क्तेऽथ परितृप्यति

tatastadakhilāṃ buddhiṃ vihāya viyatā samaḥ | gṛhṇātyathāsvādayati bhuṅkte'tha paritṛpyati

संकल्पार्थपरित्यागाद्दिनानुदिनमातता । शुद्धस्वभावविश्रान्तिः परमार्थाप्तिरुच्यते

saṃkalpārthaparityāgāddinānudinamātatā | śuddhasvabhāvaviśrāntiḥ paramārthāptirucyate

भेदबुद्धिर्विलीनार्थाऽभेद एवावशिष्यते । शुद्धमेकमनाद्यन्तं तद्ब्रह्मेति विदुर्बुधाः

bhedabuddhirvilīnārthā'bheda evāvaśiṣyate | śuddhamekamanādyantaṃ tadbrahmeti vidurbudhāḥ

लोकैषणाविरक्तेन त्यक्तदारैषणेन च । धनैषणाविमुक्तेन तस्मिन्विश्रम्यते पदे

lokaiṣaṇāviraktena tyaktadāraiṣaṇena ca | dhanaiṣaṇāvimuktena tasminviśramyate pade

परेण परिणामेन मिथश्चित्परमार्थयोः । तापेन हिमलेखेव भेदबुद्धिर्विलीयते

pareṇa pariṇāmena mithaścitparamārthayoḥ | tāpena himalekheva bhedabuddhirvilīyate

तज्ज्ञस्याकृष्टमुक्तस्य स्वभावेषूपमां विना । स्थितिः स्रग्दामकस्येव न संभवति काचन

tajjñasyākṛṣṭamuktasya svabhāveṣūpamāṃ vinā | sthitiḥ sragdāmakasyeva na saṃbhavati kācana

यथाऽप्रकटिताङ्गान्तःसंस्थिता शालभञ्जिका । न सती नासती स्तम्भे तथा विश्वस्थितिः परे

yathā'prakaṭitāṅgāntaḥsaṃsthitā śālabhañjikā | na satī nāsatī stambhe tathā viśvasthitiḥ pare

ध्यानं न शक्यते कर्तुं न चैतदुपयुज्यते । अबोधेन विबुद्धस्तु स्वयमत्रैव तिष्ठति

dhyānaṃ na śakyate kartuṃ na caitadupayujyate | abodhena vibuddhastu svayamatraiva tiṣṭhati

आत्यन्तिकी विरसता यस्य दृश्येषु दृश्यते । स बुद्धो ना प्रबुद्धस्य दृश्यत्यागे हि शक्तता

ātyantikī virasatā yasya dṛśyeṣu dṛśyate | sa buddho nā prabuddhasya dṛśyatyāge hi śaktatā

दृश्यस्य बोधताबोधो यो बोधादपरिक्षयः । स समाधानशब्देन प्रोच्यते सुसमाहितेः

dṛśyasya bodhatābodho yo bodhādaparikṣayaḥ | sa samādhānaśabdena procyate susamāhiteḥ

द्रष्टृदृश्यैकतारूपः प्रत्ययो मनसो यदा । स तदेकसमाधाने तदा विश्राम्यति स्वयम्

draṣṭṛdṛśyaikatārūpaḥ pratyayo manaso yadā | sa tadekasamādhāne tadā viśrāmyati svayam

स्वभावो दृश्यवैरस्यमेव तत्त्वविदो निजः । दृश्यस्पन्दनमेवाहुरतत्त्वज्ञत्वमुत्तमाः

svabhāvo dṛśyavairasyameva tattvavido nijaḥ | dṛśyaspandanamevāhuratattvajñatvamuttamāḥ

अतज्ज्ञायैव विषयाः स्वदन्ते न तु तद्विदः । न हि पीतामृतायान्तः स्वदते कटु काञ्जिकम्

atajjñāyaiva viṣayāḥ svadante na tu tadvidaḥ | na hi pītāmṛtāyāntaḥ svadate kaṭu kāñjikam

वितृष्णस्यात्मनिष्ठत्वादेषणात्रयमुज्झतः । ज्ञस्याप्यनिच्छतो ध्यानमर्थायातं प्रवर्तते

vitṛṣṇasyātmaniṣṭhatvādeṣaṇātrayamujjhataḥ | jñasyāpyanicchato dhyānamarthāyātaṃ pravartate

बोधः स्फुरति तृष्णायाः सैव यस्य न विद्यते । तस्य स्वरूपमुत्सृज्य क्वासौ तिष्ठति कः कथम्

bodhaḥ sphurati tṛṣṇāyāḥ saiva yasya na vidyate | tasya svarūpamutsṛjya kvāsau tiṣṭhati kaḥ katham

ज्ञस्यानाराधको ध्येयबोधो नयतु यो भवेत् । अनन्ता सा वितृष्णस्य निर्विभागोदितः स्वयम्

jñasyānārādhako dhyeyabodho nayatu yo bhavet | anantā sā vitṛṣṇasya nirvibhāgoditaḥ svayam

अनन्तमपतृष्णस्य स्वयमेव प्रवर्तते । ध्यानं गलितपक्षस्य संस्थानमिव भूभृतः

anantamapatṛṣṇasya svayameva pravartate | dhyānaṃ galitapakṣasya saṃsthānamiva bhūbhṛtaḥ

शुद्धबोधात्मनि ज्ञत्वादसमाहिततोदिता । न जातु सुसमिद्धेऽग्नौ घृतविन्दोरवस्थितिः

śuddhabodhātmani jñatvādasamāhitatoditā | na jātu susamiddhe'gnau ghṛtavindoravasthitiḥ

परं विषयवैतृष्ण्यं समाधानमुदाहृतम् । आहृतं येन तन्नूनं तस्मै नृब्रह्मणे नमः

paraṃ viṣayavaitṛṣṇyaṃ samādhānamudāhṛtam | āhṛtaṃ yena tannūnaṃ tasmai nṛbrahmaṇe namaḥ

नूनं विषयवैतृष्ण्ये परिप्रौढिमुपागते । न शक्नुवन्ति निर्हर्तुं ध्यानं सेन्द्राः सुरासुराः

nūnaṃ viṣayavaitṛṣṇye pariprauḍhimupāgate | na śaknuvanti nirhartuṃ dhyānaṃ sendrāḥ surāsurāḥ

परं विषयवैतृष्ण्यं वज्रध्यानं प्रसाध्यताम् । भेदे विगलिते ज्ञानादन्यध्यानतृणेन किम्

paraṃ viṣayavaitṛṣṇyaṃ vajradhyānaṃ prasādhyatām | bhede vigalite jñānādanyadhyānatṛṇena kim

मूर्खस्थो विश्वशब्दार्थो नामूर्खविषयस्तथा । तज्ज्ञाज्ञयोस्तयोश्चैव विश्वविश्वेशयोस्तथा

mūrkhastho viśvaśabdārtho nāmūrkhaviṣayastathā | tajjñājñayostayoścaiva viśvaviśveśayostathā

यत्रैकीभूय कचनं तत्र विश्राम्यतां बुधाः । बोधभूमिषु सिद्धानामर्थानां वा विवेकिनाम्

yatraikībhūya kacanaṃ tatra viśrāmyatāṃ budhāḥ | bodhabhūmiṣu siddhānāmarthānāṃ vā vivekinām

सत्तासत्ते द्वयैक्ये च निर्णीते नेह केनचित् । उपाय एकः शास्त्रार्थो द्वितीयो ज्ञसमागमः

sattāsatte dvayaikye ca nirṇīte neha kenacit | upāya ekaḥ śāstrārtho dvitīyo jñasamāgamaḥ

ध्यानं तृतीयं निर्वाणे श्रेष्ठस्तत्रोत्तरोत्तरः । जीवादर्शान्मिथो रूपं गृह्णात्येषा महद्वपुः

dhyānaṃ tṛtīyaṃ nirvāṇe śreṣṭhastatrottarottaraḥ | jīvādarśānmitho rūpaṃ gṛhṇātyeṣā mahadvapuḥ

जगत्युदेति संघट्टादाविशेषं समे समे । ज्ञातपूर्वापराशेषजगदष्टापदस्थितेः

jagatyudeti saṃghaṭṭādāviśeṣaṃ same same | jñātapūrvāparāśeṣajagadaṣṭāpadasthiteḥ

एकसिद्धौ द्वयोः सिद्धिर्बोधवैतृष्ण्यदीपयोः । मतिवात्याधुतो व्योम्नि दग्धो ज्ञानाग्निनाखिलः

ekasiddhau dvayoḥ siddhirbodhavaitṛṣṇyadīpayoḥ | mativātyādhuto vyomni dagdho jñānāgninākhilaḥ

जगत्तूलः परे शान्ते न जाने क्वाशु गच्छति । चित्राग्निनेव बोधेन तेन जाड्यं न शाम्यति

jagattūlaḥ pare śānte na jāne kvāśu gacchati | citrāgnineva bodhena tena jāḍyaṃ na śāmyati

निर्मूलापि जगद्भ्रान्तिर्येनाशु न विलीयते । यथाज्ञस्य जगज्ज्ञप्तिरपज्ञानात्प्रदीप्यते

nirmūlāpi jagadbhrāntiryenāśu na vilīyate | yathājñasya jagajjñaptirapajñānātpradīpyate

तथा ज्ञस्य परिज्ञानात्तदज्ञप्तिः प्रदीप्यते । तज्ज्ञस्याज्ञजगज्ज्ञप्तिशब्दार्थरहिता स्थिता

tathā jñasya parijñānāttadajñaptiḥ pradīpyate | tajjñasyājñajagajjñaptiśabdārtharahitā sthitā

यथास्थितैव त्रिजगज्ज्ञप्तिश्चित्र इवोदिता । शून्यत्वेनैव रचिता सुप्तत्वेनेव निर्मिता

yathāsthitaiva trijagajjñaptiścitra ivoditā | śūnyatvenaiva racitā suptatveneva nirmitā

भासते भामयी वाञ्छा जगज्ज्ञप्तिर्ज्ञचेतसि । नूनं बोधेऽविमूढस्य नाहंता न जगत्स्थितिः

bhāsate bhāmayī vāñchā jagajjñaptirjñacetasi | nūnaṃ bodhe'vimūḍhasya nāhaṃtā na jagatsthitiḥ

भासते परमाभासरूपिणः काप्यवस्थितिः । बोधाबोधात्मकं चित्तं भाति शुष्कार्द्रकाष्ठवत्

bhāsate paramābhāsarūpiṇaḥ kāpyavasthitiḥ | bodhābodhātmakaṃ cittaṃ bhāti śuṣkārdrakāṣṭhavat

बोधादेकं जगद्भावैर्जाड्यान्नात्मत्वमागतम् । मिथो बोधाद्द्विवदति मैत्रीं भजति बोधतः

bodhādekaṃ jagadbhāvairjāḍyānnātmatvamāgatam | mitho bodhāddvivadati maitrīṃ bhajati bodhataḥ

य एवास्याधिको भागस्तन्मयत्वेन तिष्ठति । बुधः सतत्त्वं नावैति जगतोऽभावभावयोः

ya evāsyādhiko bhāgastanmayatvena tiṣṭhati | budhaḥ satattvaṃ nāvaiti jagato'bhāvabhāvayoḥ

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तानां स्वभावमिव तुर्यगः । वासनैव मनः सेयं स्वविचारेण नश्यति

jāgratsvapnasuṣuptānāṃ svabhāvamiva turyagaḥ | vāsanaiva manaḥ seyaṃ svavicāreṇa naśyati

अवस्तुत्वादतो मोक्षो नात्मनाशे प्रवर्तते

avastutvādato mokṣo nātmanāśe pravartate

ध्यानद्रुमात्स्वयमुपोढमनल्पपाकात्कालेन बोधमुपयातवतः क्रमेण । भुक्त्वा रसायनफलं परबोधमाद्यमिच्छन्मनोहरिणको निगडाद्विमुक्तः

dhyānadrumātsvayamupoḍhamanalpapākātkālena bodhamupayātavataḥ krameṇa | bhuktvā rasāyanaphalaṃ parabodhamādyamicchanmanohariṇako nigaḍādvimuktaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे बाल्मीकीये दे० मो० निर्वाणप्रकरणे उत्तरार्धे मनोहरिणकोपाख्यानं नाम पञ्चचत्वारिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe bālmīkīye de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe manohariṇakopākhyānaṃ nāma pañcacatvāriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०४५

पञ्चचत्वारिंशः सर्गः

pañcacatvāriṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अत्रेमामवबोधाय विस्मयोल्लासकारिणीम् । अपूर्वां चैव संक्षेपाद्राम रम्यां कथां श्रृणु

śrīvasiṣṭha uvāca | atremāmavabodhāya vismayollāsakāriṇīm | apūrvāṃ caiva saṃkṣepādrāma ramyāṃ kathāṃ śrṛṇu

योजनानां सहस्राणि विपुलं विमलं स्फुटम् । युगैरप्यजरद्रूपमस्ति बिल्वफलं महत्

yojanānāṃ sahasrāṇi vipulaṃ vimalaṃ sphuṭam | yugairapyajaradrūpamasti bilvaphalaṃ mahat

अविनाशरसाधारं सुधामधुरसारवत् । पुराणमपि बालेन्दुदलमार्दवसुन्दरम्

avināśarasādhāraṃ sudhāmadhurasāravat | purāṇamapi bālendudalamārdavasundaram

व्यूहमध्यमहामेरुं मन्दराद्रिरिवाचलम् । महाकल्पान्तवात्याया अपि वेगैरचालितम्

vyūhamadhyamahāmeruṃ mandarādririvācalam | mahākalpāntavātyāyā api vegairacālitam

योजनायुतकोटीनां कोटिलक्षशतैरपि । वैपुल्येनापरिच्छेद्यं मूलमाद्यं जगत्स्थितेः

yojanāyutakoṭīnāṃ koṭilakṣaśatairapi | vaipulyenāparicchedyaṃ mūlamādyaṃ jagatsthiteḥ

यस्य बिल्वफलस्योच्चैब्रह्माण्डानि समीपतः । हरन्ति लीलां शैलाधो राजिकाकणपद्धतेः

yasya bilvaphalasyoccaibrahmāṇḍāni samīpataḥ | haranti līlāṃ śailādho rājikākaṇapaddhateḥ

स्यन्दमानरसापूरां स्वाद्वीं रसचमत्कृतिम् । यस्यातिशेते नो कश्चिदपि राघव षड्रसः

syandamānarasāpūrāṃ svādvīṃ rasacamatkṛtim | yasyātiśete no kaścidapi rāghava ṣaḍrasaḥ

न कदाचन पाकेन पातं तेन समेति यत् । सदैव पक्वमप्यङ्ग जरसा यन्न बाध्यते

na kadācana pākena pātaṃ tena sameti yat | sadaiva pakvamapyaṅga jarasā yanna bādhyate

ब्रह्मविष्ण्विन्द्ररुद्राद्या जरठाः केचिदेव न । यस्योत्पत्तिं विजानन्ति मूलं वा वृन्तमेव च

brahmaviṣṇvindrarudrādyā jaraṭhāḥ kecideva na | yasyotpattiṃ vijānanti mūlaṃ vā vṛntameva ca

अदृष्टाङ्कुरवृक्षस्य त्वदृष्टकुसुमाकृतेः । अस्तम्भमूलशाखस्य फलस्यास्य महाकृतेः

adṛṣṭāṅkuravṛkṣasya tvadṛṣṭakusumākṛteḥ | astambhamūlaśākhasya phalasyāsya mahākṛteḥ

एकपिण्डघनाकारविततस्थौल्यशालिनः । यस्योत्पत्तिविकारादिपरिणामो न दृश्यते

ekapiṇḍaghanākāravitatasthaulyaśālinaḥ | yasyotpattivikārādipariṇāmo na dṛśyate

समस्तफलसारस्य फलस्यास्य महाकृतेः । न मज्जा नाष्ठि विततो निर्विकारो निरञ्जनः

samastaphalasārasya phalasyāsya mahākṛteḥ | na majjā nāṣṭhi vitato nirvikāro nirañjanaḥ

शिलान्तरिव नीरन्ध्रः स्यन्दमानेन्दुबिम्बवत् । रसं स्वसंविदास्वाद्यं स्यन्दमान इवामृतम्

śilāntariva nīrandhraḥ syandamānendubimbavat | rasaṃ svasaṃvidāsvādyaṃ syandamāna ivāmṛtam

कोशः सकलसौख्यानां शीतलालोककारकः । शैलाभोऽमृतपिण्डाभो मज्जाआत्मफलस्थितेः

kośaḥ sakalasaukhyānāṃ śītalālokakārakaḥ | śailābho'mṛtapiṇḍābho majjāātmaphalasthiteḥ

तस्मात्परममज्जा तु यासौ स्वात्मचमत्कृतिः । अनन्तरक्षितो नित्यमनन्यः श्रीफलं गतः

tasmātparamamajjā tu yāsau svātmacamatkṛtiḥ | anantarakṣito nityamananyaḥ śrīphalaṃ gataḥ

स्वसंनिवेशवैचित्र्यमन्यत्वफलतां गताम् । अत्यजन्त्या तया तन्व्या स्थूलयाप्यतिबालया

svasaṃniveśavaicitryamanyatvaphalatāṃ gatām | atyajantyā tayā tanvyā sthūlayāpyatibālayā

इयमस्मीति कलनादसदप्यन्यतामलम् । भेदाद्यसंभवदिदं स्वयमुत्पाद्य भावितम्

iyamasmīti kalanādasadapyanyatāmalam | bhedādyasaṃbhavadidaṃ svayamutpādya bhāvitam

अहंकलासमुदयसमनन्तरमेव सा । वलिताकाशशब्दाङ्गत्रैलोक्यपरमाणुभिः

ahaṃkalāsamudayasamanantarameva sā | valitākāśaśabdāṅgatrailokyaparamāṇubhiḥ

इत्यनुक्रमतो याता संविच्छक्तिस्वरूपताम् । मज्जा प्राक् संनिवेशं स्वं तमेवाप्य समुज्झती

ityanukramato yātā saṃvicchaktisvarūpatām | majjā prāk saṃniveśaṃ svaṃ tamevāpya samujjhatī

संविच्छक्तया तया तत्र ततस्तरलरूपया । निज एव समे रूपे दृगित्थं संप्रसारिता

saṃvicchaktayā tayā tatra tatastaralarūpayā | nija eva same rūpe dṛgitthaṃ saṃprasāritā

इदं व्योम महानन्तमियं कालमयी कला । इयं नियतिरित्युक्ता क्रियेयं स्पन्दरूपिणी

idaṃ vyoma mahānantamiyaṃ kālamayī kalā | iyaṃ niyatirityuktā kriyeyaṃ spandarūpiṇī

अयं संकल्पविस्तारस्त्वयमाशान्तरभ्रमः । रागद्वेषस्थितिरियं हेयोपादेयधीरियम्

ayaṃ saṃkalpavistārastvayamāśāntarabhramaḥ | rāgadveṣasthitiriyaṃ heyopādeyadhīriyam

इयं त्वत्ता त्वियं मत्ता तत्तेयं संस्थिता स्वयम् । ब्रह्माण्डौघोऽयमूर्ध्वस्थः स्वयमङ्गोर्ध्वमप्यधः

iyaṃ tvattā tviyaṃ mattā tatteyaṃ saṃsthitā svayam | brahmāṇḍaugho'yamūrdhvasthaḥ svayamaṅgordhvamapyadhaḥ

अयं पुरः पार्श्वतोऽयं पश्चादाराद्दवीयसी । इदं भूतं वर्तमानं भविष्यत्त्विदमित्यपि

ayaṃ puraḥ pārśvato'yaṃ paścādārāddavīyasī | idaṃ bhūtaṃ vartamānaṃ bhaviṣyattvidamityapi

इदमन्तःस्थितानल्पकल्पनाम्भोरुहालयम् । ब्रह्माण्डमण्डपापीडक्रीडामण्डपमण्डलम्

idamantaḥsthitānalpakalpanāmbhoruhālayam | brahmāṇḍamaṇḍapāpīḍakrīḍāmaṇḍapamaṇḍalam

अनन्तकलनातत्त्वपरिपल्लविता हरेः । हृदब्जकर्णिका चेयं लोकपद्माक्षमालिका

anantakalanātattvaparipallavitā hareḥ | hṛdabjakarṇikā ceyaṃ lokapadmākṣamālikā

इयं कीर्णमहारुद्रगणापूरितकोटरा । दीर्घाभ्रसरणिर्भ्रान्तध्वंसनेभ्यः प्रभाविनी

iyaṃ kīrṇamahārudragaṇāpūritakoṭarā | dīrghābhrasaraṇirbhrāntadhvaṃsanebhyaḥ prabhāvinī

इयं मेरुः ककुभ्यत्र जगत्पङ्कजकर्णिका । स्फुरदिन्दुमधूल्लासलम्पटामरषट्पदा

iyaṃ meruḥ kakubhyatra jagatpaṅkajakarṇikā | sphuradindumadhūllāsalampaṭāmaraṣaṭpadā

इयमुद्दामसौगन्ध्यस्वर्गश्रीपुष्पमञ्जरी । जगज्जरठवृक्षस्य रजोनरकमूलिनः

iyamuddāmasaugandhyasvargaśrīpuṣpamañjarī | jagajjaraṭhavṛkṣasya rajonarakamūlinaḥ

इयं च ताराकिंजल्का ब्रह्मार्णवतटस्थिता । अपारापारपर्यन्ता व्योमलीलासरोजिनी

iyaṃ ca tārākiṃjalkā brahmārṇavataṭasthitā | apārāpāraparyantā vyomalīlāsarojinī

इयं क्रियापरिग्राहा तरङ्गतरलावली । सर्गावर्तविधानस्थभूरिभूतपरम्परा

iyaṃ kriyāparigrāhā taraṅgataralāvalī | sargāvartavidhānasthabhūribhūtaparamparā

इयत्तया प्रसरिणी क्षणकल्पादिपल्लवा । तेजःकेसरिणी कालनलिनी व्योमपङ्कजा

iyattayā prasariṇī kṣaṇakalpādipallavā | tejaḥkesariṇī kālanalinī vyomapaṅkajā

इमा भावविकाराढ्या जरामृतिविषूचिकाः । विद्याविद्याविलासाढ्या इमाः शास्त्रार्थदृष्टयः

imā bhāvavikārāḍhyā jarāmṛtiviṣūcikāḥ | vidyāvidyāvilāsāḍhyā imāḥ śāstrārthadṛṣṭayaḥ

इति सा तस्य बिल्वस्य निजमज्जाचमत्कृतिः । संकल्पसंनिवेशान्तरेवैव कृतसंस्थितिः

iti sā tasya bilvasya nijamajjācamatkṛtiḥ | saṃkalpasaṃniveśāntarevaiva kṛtasaṃsthitiḥ

शान्ता स्वस्था निराबाधा सौम्या भावनयोज्झिता । कर्तृत्वमप्यकर्तृत्वं कृत्वाऽकृत्वेव संस्थिता

śāntā svasthā nirābādhā saumyā bhāvanayojjhitā | kartṛtvamapyakartṛtvaṃ kṛtvā'kṛtveva saṃsthitā

एषैकिकैव विविधेव विभाव्यमाना नैकात्मिका न विविधा ननु सैव सैव । सत्यास्थिता सकलशान्तिसमैकरूपा सर्वात्मिकातिमहती चितिरूपशक्तिः

eṣaikikaiva vividheva vibhāvyamānā naikātmikā na vividhā nanu saiva saiva | satyāsthitā sakalaśāntisamaikarūpā sarvātmikātimahatī citirūpaśaktiḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषु निर्वाणप्रकरणे पू० बिल्वोपाख्याने पञ्चचत्वारिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 bilvopākhyāne pañcacatvāriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०४६

श्रीवसिष्ठ उवाच । परमार्थफले ज्ञाते मुक्तौ परिणतिं गते । बोधोऽप्यसद्भवत्याशु परमार्थो मनोमृगः

śrīvasiṣṭha uvāca | paramārthaphale jñāte muktau pariṇatiṃ gate | bodho'pyasadbhavatyāśu paramārtho manomṛgaḥ

क्वापि सा मृगता याति प्रक्षीणस्नेहदीपवत् । परमार्थदशैवास्ते तत्रानन्तावभासिनी

kvāpi sā mṛgatā yāti prakṣīṇasnehadīpavat | paramārthadaśaivāste tatrānantāvabhāsinī

ध्यानद्रुमफलप्राप्तौ बोधतामागतं मनः । वज्रसारां स्थितिं धत्ते छिन्नपक्ष इवाचलः ।। मनस्ता क्वापि संयाति तिष्ठत्यच्छैव बोधता । निर्बाधा निर्विभागा च सर्वाऽखर्वात्मिका सती

dhyānadrumaphalaprāptau bodhatāmāgataṃ manaḥ | vajrasārāṃ sthitiṃ dhatte chinnapakṣa ivācalaḥ || manastā kvāpi saṃyāti tiṣṭhatyacchaiva bodhatā | nirbādhā nirvibhāgā ca sarvā'kharvātmikā satī

सुविविक्ततया चित्तसत्ता बोधतयोदिता । अनाद्यन्ता भवत्यच्छप्रकाशफलदायिनी

suviviktatayā cittasattā bodhatayoditā | anādyantā bhavatyacchaprakāśaphaladāyinī

स्वयमेव ततस्तत्र निरस्तसकलैषणम् । अनाद्यन्तमनायासं ध्यानमेवावशिष्यते

svayameva tatastatra nirastasakalaiṣaṇam | anādyantamanāyāsaṃ dhyānamevāvaśiṣyate

यावन्नाधिगतं ब्रह्म न विश्रान्तं परे पदे । तावत्तन्मननत्वेन न ध्यानमवगम्यते

yāvannādhigataṃ brahma na viśrāntaṃ pare pade | tāvattanmananatvena na dhyānamavagamyate

परमार्थैकतामेन्य न जाने क्व मनो गतम् । क्व वासना क्व कर्माणि क्व हर्षामर्षसंविदः

paramārthaikatāmenya na jāne kva mano gatam | kva vāsanā kva karmāṇi kva harṣāmarṣasaṃvidaḥ

केवलं दृश्यते योगी गतो ध्यानैकनिष्ठताम् । स्थितो वज्रसमाधाने विपक्ष इव पर्वतः

kevalaṃ dṛśyate yogī gato dhyānaikaniṣṭhatām | sthito vajrasamādhāne vipakṣa iva parvataḥ

विरसाखिलभोगस्य प्रशान्तेन्द्रियसंविदः । नीरसाशेषदृश्यस्य स्वात्मारामस्य योगिनः

virasākhilabhogasya praśāntendriyasaṃvidaḥ | nīrasāśeṣadṛśyasya svātmārāmasya yoginaḥ

क्रमेण विगलद्वृत्तेर्बलाद्विश्रान्तिमीयुषः । अर्थायातं समाधानं केन नाम विचार्यते

krameṇa vigaladvṛtterbalādviśrāntimīyuṣaḥ | arthāyātaṃ samādhānaṃ kena nāma vicāryate

तावद्विषयवैरस्यं भावयन्त्युचिताशयाः । न पश्यन्त्येव तान्यावद्भोगांश्चित्रनरो यथा

tāvadviṣayavairasyaṃ bhāvayantyucitāśayāḥ | na paśyantyeva tānyāvadbhogāṃścitranaro yathā

अपश्यञ्जागतानर्थान्निर्वासनतयात्मवान् । बलाद्वज्रसमाधाने त्वन्येनेव निवेश्यते

apaśyañjāgatānarthānnirvāsanatayātmavān | balādvajrasamādhāne tvanyeneva niveśyate

प्रावृषीव नदीपूरो यः समाधिरुपस्थितः । बलादेव तमायातं भूयश्चलति नो मनः

prāvṛṣīva nadīpūro yaḥ samādhirupasthitaḥ | balādeva tamāyātaṃ bhūyaścalati no manaḥ

सर्वार्थशीतलत्वेन बलाद्ध्याने यदाऽऽगतम् । ज्ञानाद्विषयवैरस्य स समाधिर्हि नेतरः

sarvārthaśītalatvena balāddhyāne yadā''gatam | jñānādviṣayavairasya sa samādhirhi netaraḥ

दृढं विषयवैरस्यमेव ध्यानमुदाहृतम् । तदेव परिपाकेन वज्रसारं भवत्यलम्

dṛḍhaṃ viṣayavairasyameva dhyānamudāhṛtam | tadeva paripākena vajrasāraṃ bhavatyalam

तदेतद्भोगवैतृष्ण्यं ध्यानमङ्कुरितं हि तत् । तदेव पीठबन्धेन बद्धं भवति बन्धुरम्

tadetadbhogavaitṛṣṇyaṃ dhyānamaṅkuritaṃ hi tat | tadeva pīṭhabandhena baddhaṃ bhavati bandhuram

सम्यग्ज्ञानं समुच्छूनं सदैवोज्झिऽतवासनम् । ध्यानं भवति निर्वाणमानन्दपदमागतम्

samyagjñānaṃ samucchūnaṃ sadaivojjhi'tavāsanam | dhyānaṃ bhavati nirvāṇamānandapadamāgatam

अस्ति चेद्भोगवैतृष्ण्यं किमन्यद्ध्यानदुर्धिया । नास्ति चेद्भोगवैतृष्ण्यं किमन्यद्ध्यानदुर्धिया

asti cedbhogavaitṛṣṇyaṃ kimanyaddhyānadurdhiyā | nāsti cedbhogavaitṛṣṇyaṃ kimanyaddhyānadurdhiyā

दृश्यस्वदनमुक्तस्य सम्यग्ज्ञानवतो मुनेः । निर्विकल्पं समाधानमविरामं प्रवर्तते

dṛśyasvadanamuktasya samyagjñānavato muneḥ | nirvikalpaṃ samādhānamavirāmaṃ pravartate

यस्मै न स्वदते दृश्यं स संबुद्ध इति स्मृतः । न स्वदन्ते यदा भोगाः सम्यग्बोधस्तथोदितः

yasmai na svadate dṛśyaṃ sa saṃbuddha iti smṛtaḥ | na svadante yadā bhogāḥ samyagbodhastathoditaḥ

यस्य स्वभावविश्रान्तिः कथं तस्यास्ति भोगिता । अस्वभावो हि भोगित्वं तत्क्षये तत्कथं कुतः

yasya svabhāvaviśrāntiḥ kathaṃ tasyāsti bhogitā | asvabhāvo hi bhogitvaṃ tatkṣaye tatkathaṃ kutaḥ

श्रुतपाठजपान्तेषु समाधिनिरतो भवेत् । समाधिविरतः श्रान्तः श्रुतपाठजपाञ्छ्रयेत्

śrutapāṭhajapānteṣu samādhinirato bhavet | samādhivirataḥ śrāntaḥ śrutapāṭhajapāñchrayet

निर्वाणमामीत निरस्तखेदं समस्तशङ्कास्तमयाभिरामम् । सुषुप्तसौम्यं समशान्तचित्तं शरद्धनाभोगविशुद्धमन्तः

nirvāṇamāmīta nirastakhedaṃ samastaśaṅkāstamayābhirāmam | suṣuptasaumyaṃ samaśāntacittaṃ śaraddhanābhogaviśuddhamantaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० निर्वाणप्रकरणे उत्तरार्धे साम्यावबोधनो नाम षट्चत्वारिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe sāmyāvabodhano nāma ṣaṭcatvāriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०४६

षट्चत्वारिंशः सर्गः

ṣaṭcatvāriṃśaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । भगवन्सर्वसारज्ञ त्वयैषा बिल्वरूपिणी । महाचिद्धनसत्तेह कथितेति मतिर्मम

śrīrāma uvāca | bhagavansarvasārajña tvayaiṣā bilvarūpiṇī | mahāciddhanasatteha kathiteti matirmama

चिन्मज्जारूपमखिलमहंतादीदमाततम् । न मनागपि भेदोऽस्ति द्वैतैक्यकलनात्मकः

cinmajjārūpamakhilamahaṃtādīdamātatam | na manāgapi bhedo'sti dvaitaikyakalanātmakaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । यथा ब्रह्माण्डकूश्माण्डमज्जामेर्वादिसंस्थितिः । तथा चिद्विल्वमज्जेयं ब्रह्माण्डादिजगत्स्थितिः

śrīvasiṣṭha uvāca | yathā brahmāṇḍakūśmāṇḍamajjāmervādisaṃsthitiḥ | tathā cidvilvamajjeyaṃ brahmāṇḍādijagatsthitiḥ

सृष्टिचिद्विल्वमज्जा स्यात्स्वाधारान्यत्वसंभवे । विनाशः सर्वगस्यास्य न चैतत्संभवत्यलम्

sṛṣṭicidvilvamajjā syātsvādhārānyatvasaṃbhave | vināśaḥ sarvagasyāsya na caitatsaṃbhavatyalam

चितेर्मरीचबीजस्य जगदाख्या चमत्कृतिः । स्थिता सौषुप्तसौम्यान्तः शिलान्तःसंनिवेशवत्

citermarīcabījasya jagadākhyā camatkṛtiḥ | sthitā sauṣuptasaumyāntaḥ śilāntaḥsaṃniveśavat

अत्रेमामिन्दुवदन चित्रां विस्मयकारिणीम् । वर्ण्यमानां मया रम्यामन्यामाख्यायिकां श्रृणु

atremāminduvadana citrāṃ vismayakāriṇīm | varṇyamānāṃ mayā ramyāmanyāmākhyāyikāṃ śrṛṇu

स्निग्धा स्पष्टा मृदुस्पर्शा महाविस्तारशालिनी । निविडा नित्यमक्षुब्धा क्वचिदस्ति महाशिला

snigdhā spaṣṭā mṛdusparśā mahāvistāraśālinī | niviḍā nityamakṣubdhā kvacidasti mahāśilā

तस्यामन्तः प्रफुल्लानि पद्मानि सुबहून्यपि । सरस्यामिव रम्याणि तान्यनन्तानि सन्ति वै

tasyāmantaḥ praphullāni padmāni subahūnyapi | sarasyāmiva ramyāṇi tānyanantāni santi vai

अन्योन्यप्रोतपत्राणि मिथो विघटितानि च । मिथश्चोपनिगूढानि गूढानि प्रकटानि च

anyonyaprotapatrāṇi mitho vighaṭitāni ca | mithaścopanigūḍhāni gūḍhāni prakaṭāni ca

अधोमुखान्यूर्ध्वमुखान्यपि तिर्यङ्मुखानि च । मिथोमिलितमूलानि मिथःप्रोतमुखान्यपि

adhomukhānyūrdhvamukhānyapi tiryaṅmukhāni ca | mithomilitamūlāni mithaḥprotamukhānyapi

कर्णिकाजालमूलानि मूलान्तःकर्णिकानि च । ऊर्ध्वमूलान्यधोमूलान्यमूलानीतराणि च

karṇikājālamūlāni mūlāntaḥkarṇikāni ca | ūrdhvamūlānyadhomūlānyamūlānītarāṇi ca

तेषां च निकटे सन्ति शङ्खाः शतसहस्रशः । चक्रौघाश्च महाकाराः पद्मवत्संनिवेशिनः

teṣāṃ ca nikaṭe santi śaṅkhāḥ śatasahasraśaḥ | cakraughāśca mahākārāḥ padmavatsaṃniveśinaḥ

श्रीराम उवाच । सत्यमेतन्मया दृष्टा तादृशी सा महाशिला । शालग्रामे हरेर्धाम्नि विद्यते परिवारिणी

śrīrāma uvāca | satyametanmayā dṛṣṭā tādṛśī sā mahāśilā | śālagrāme harerdhāmni vidyate parivāriṇī

श्रीवसिष्ठ उवाच । एवमेतद्विजानासि दृष्टवानसि तां शिलाम् । यो यश्च तत्र वै प्राणः समस्तादृगनन्तरः

śrīvasiṣṭha uvāca | evametadvijānāsi dṛṣṭavānasi tāṃ śilām | yo yaśca tatra vai prāṇaḥ samastādṛganantaraḥ

मया त्वियमपूर्वैव शिलेह कथिता तव । यस्यामन्तर्महाकुक्षौ सर्वमस्ति च नास्ति च

mayā tviyamapūrvaiva śileha kathitā tava | yasyāmantarmahākukṣau sarvamasti ca nāsti ca

चिच्छिलैषा मयोक्ता ते यस्यामन्तर्जगन्ति वै । घनत्वैकात्मकत्वादिवशादेषा शिलैव चित्

cicchilaiṣā mayoktā te yasyāmantarjaganti vai | ghanatvaikātmakatvādivaśādeṣā śilaiva cit

अप्यत्यन्तघनाङ्गायाः सुनीरन्ध्राकृतेरपि । विद्यतेऽन्तर्जगद्वृन्दं व्योम्नीव विपुलानिलः

apyatyantaghanāṅgāyāḥ sunīrandhrākṛterapi | vidyate'ntarjagadvṛndaṃ vyomnīva vipulānilaḥ

द्यौः क्षमा वायुराकाशं पर्वताः सरितो दिशः । सन्ति तस्यां शिलायां च सुषिरं न मनागपि

dyauḥ kṣamā vāyurākāśaṃ parvatāḥ sarito diśaḥ | santi tasyāṃ śilāyāṃ ca suṣiraṃ na manāgapi

अस्यामेव घनाङ्गात्म जगत्पद्मं विजृम्भते । एतस्माद्वस्तुतो नान्यदन्यच्छुद्धात्मकं च वा

asyāmeva ghanāṅgātma jagatpadmaṃ vijṛmbhate | etasmādvastuto nānyadanyacchuddhātmakaṃ ca vā

शङ्खपद्मादिकं लोकं पाषाणे लिख्यते यथा । भूतं भवद्भविष्यच्च शिलायां शालभञ्जिका

śaṅkhapadmādikaṃ lokaṃ pāṣāṇe likhyate yathā | bhūtaṃ bhavadbhaviṣyacca śilāyāṃ śālabhañjikā

तथास्ति तत्र तत्सर्वं संस्थानं वस्तुतो यथा । उपलान्तः संनिवेशो नानात्माप्येकपिण्डताम्

tathāsti tatra tatsarvaṃ saṃsthānaṃ vastuto yathā | upalāntaḥ saṃniveśo nānātmāpyekapiṇḍatām

यथादत्ते तथैषा चित्पिण्डाकारैकिकां घनाम् । यथा पद्मः शिलाकोशादभिन्नस्तद्वपुर्मयः

yathādatte tathaiṣā citpiṇḍākāraikikāṃ ghanām | yathā padmaḥ śilākośādabhinnastadvapurmayaḥ

तथा सर्गश्चितो रूपादभिन्नोऽपि वपुर्मयः । सुषुप्तावस्थया चक्रपद्मलेखाः शिलोदरे

tathā sargaścito rūpādabhinno'pi vapurmayaḥ | suṣuptāvasthayā cakrapadmalekhāḥ śilodare

यथा स्थिताश्चितेरन्तस्तथेयं जगदावली । शिलान्तः पद्मलेखाली मरिचान्तश्चमत्कृतिः

yathā sthitāściterantastatheyaṃ jagadāvalī | śilāntaḥ padmalekhālī maricāntaścamatkṛtiḥ

नोदेति नास्तमायाति यथा सर्गस्तथा चितौ । यथा पुरन्ध्र्यां मर्त्योऽन्तर्मज्जा वा बिल्वगा यथा

nodeti nāstamāyāti yathā sargastathā citau | yathā purandhryāṃ martyo'ntarmajjā vā bilvagā yathā

तथाऽनन्तविकाराढ्या चितौ ब्रह्माण्डमण्डली । विकारादि तदेवेति मुधैवोक्तिरनर्थिका

tathā'nantavikārāḍhyā citau brahmāṇḍamaṇḍalī | vikārādi tadeveti mudhaivoktiranarthikā

तत्तां समुपयात्याशु जलबिन्दुरिवाम्भसि ।। अनन्तत्वाच्चितेरेतद्विकारादि चितेरिति

tattāṃ samupayātyāśu jalabindurivāmbhasi || anantatvācciteretadvikārādi citeriti

उक्त्या संपद्यते यच्च तल्लयेन विलीयते । ब्रह्मैवेदं विकारादि विकाराद्यर्थवर्जितम्

uktyā saṃpadyate yacca tallayena vilīyate | brahmaivedaṃ vikārādi vikārādyarthavarjitam

वर्जनावर्जनेऽर्थस्य ब्रह्मैवानन्ततावशात् । ब्रह्म स्थितं विकारादि ब्रह्मैवोत्पादितं क्रमात्

varjanāvarjane'rthasya brahmaivānantatāvaśāt | brahma sthitaṃ vikārādi brahmaivotpāditaṃ kramāt

अत्रान्यार्थमिदं विद्धि मृगतृष्णाम्भसा समम् । बीजं पुष्पफलान्तस्थं बीजान्तर्नान्यदात्मकम्

atrānyārthamidaṃ viddhi mṛgatṛṣṇāmbhasā samam | bījaṃ puṣpaphalāntasthaṃ bījāntarnānyadātmakam

यादृशी बीजसत्ता सा भवन्ती यात्यथोत्तरम् । चिद्धने चिद्धनत्वं यत्स एव त्रिजगत्क्रमः

yādṛśī bījasattā sā bhavantī yātyathottaram | ciddhane ciddhanatvaṃ yatsa eva trijagatkramaḥ

एकत्वमेतयोर्द्वित्वमेकाभावे द्वयोः क्षतिः । जगदन्यभवोद्भूतिर्न कदाचित्तदीदृशम्

ekatvametayordvitvamekābhāve dvayoḥ kṣatiḥ | jagadanyabhavodbhūtirna kadācittadīdṛśam

चिदचिन्न कदाचिच्च द्वयमन्तर्मिथोऽद्वयम् । महाशिलान्तरे भेदो लेखात्मास्ति यथा बहुः । तदन्यानन्यमज्जादि चिद्धने त्रिजगत्तथा

cidacinna kadācicca dvayamantarmitho'dvayam | mahāśilāntare bhedo lekhātmāsti yathā bahuḥ | tadanyānanyamajjādi ciddhane trijagattathā

रेखोपरेखावलिता यथैका पीवरी शिला । तथा त्रैलोक्यवलितं ब्रह्मैकमिति दृश्यते

rekhoparekhāvalitā yathaikā pīvarī śilā | tathā trailokyavalitaṃ brahmaikamiti dṛśyate

एतच्छिलान्तरब्जादि यथा नित्यं सुषुप्तकम् । नास्तमेति न चोदेति तथाऽहंता जगद्गतिः

etacchilāntarabjādi yathā nityaṃ suṣuptakam | nāstameti na codeti tathā'haṃtā jagadgatiḥ

यथा शिलान्तर्लेखादि भिद्यते न शिलान्तरात् । तत्सारत्वाज्जगत्कर्तृ कर्तृत्वादिजगच्चितिः

yathā śilāntarlekhādi bhidyate na śilāntarāt | tatsāratvājjagatkartṛ kartṛtvādijagaccitiḥ

यथा शिलान्तरब्जानां स्पन्दास्पन्दभवाभवाः । विषयत्वं न गच्छन्ति कर्तारो जगतस्तथा

yathā śilāntarabjānāṃ spandāspandabhavābhavāḥ | viṣayatvaṃ na gacchanti kartāro jagatastathā

नेदं कदाचित्क्रियते न कदाचन नश्यति । अद्रिवत्प्रभवोल्लासविलासावेदनात्मकम्

nedaṃ kadācitkriyate na kadācana naśyati | adrivatprabhavollāsavilāsāvedanātmakam

यथा यत्र यदाकारं तथा तत्र तदेव हि । ब्रह्मसत्तात्मकं सर्वं सुषुप्तस्थमिव स्थितम्

yathā yatra yadākāraṃ tathā tatra tadeva hi | brahmasattātmakaṃ sarvaṃ suṣuptasthamiva sthitam

भूरिभावविकाराढ्यो योऽयं जगदुरुभ्रमः । सुषुप्तमेव तद्विद्धि शिलान्तः पङ्कजादिवत्

bhūribhāvavikārāḍhyo yo'yaṃ jagadurubhramaḥ | suṣuptameva tadviddhi śilāntaḥ paṅkajādivat

नित्यं सुषुप्तपदमेव जगद्विलासः सम्यक्प्रशान्तसमचिद्धनखात्मकत्वात् । पद्माः शिलान्तरिव सर्गदशास्त्वसारा दृष्टा न देहमुपयान्ति कदाचिदेव

nityaṃ suṣuptapadameva jagadvilāsaḥ samyakpraśāntasamaciddhanakhātmakatvāt | padmāḥ śilāntariva sargadaśāstvasārā dṛṣṭā na dehamupayānti kadācideva

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषु निर्वाणप्रकरणे पू० शिलाकोशोपदेशो नाम षट्चत्वारिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 śilākośopadeśo nāma ṣaṭcatvāriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०४७

सप्तचत्वारिंशः सर्गः

saptacatvāriṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । संसारभारसुश्रान्तः संकटेषु लुठत्तनुः । योऽभिवाञ्छति विश्रान्तिं तस्य क्रममिमं श्रृणु

śrīvasiṣṭha uvāca | saṃsārabhārasuśrāntaḥ saṃkaṭeṣu luṭhattanuḥ | yo'bhivāñchati viśrāntiṃ tasya kramamimaṃ śrṛṇu

पूर्वं विवेककणिका यदा स्वहृदि जायते । संसारनिर्वेदमयी कारणाद्वाप्यकारणात्

pūrvaṃ vivekakaṇikā yadā svahṛdi jāyate | saṃsāranirvedamayī kāraṇādvāpyakāraṇāt

तदा श्रयन्ति सच्छायान्साधुत्वसुविशालिनः । अध्वश्रमहरांस्तापतप्ता मार्गतरूनिव

tadā śrayanti sacchāyānsādhutvasuviśālinaḥ | adhvaśramaharāṃstāpataptā mārgatarūniva

दूरे परिहरत्यज्ञान्यज्ञयूपानिवाध्वगः । स्नानदानतपोयज्ञान्करोति विबुधानुगः

dūre pariharatyajñānyajñayūpānivādhvagaḥ | snānadānatapoyajñānkaroti vibudhānugaḥ

पेशलं चानुरूपं च व्यवहारमकृत्रिमम् । लोक्यमाह्लादनं धत्ते चन्द्रविम्बमिवामृतम् ।। परप्रज्ञानुगो भव्यः परार्थपरिपूरकः । पवित्रकर्मरसिकः कोऽपि सौम्यः प्रवर्तते

peśalaṃ cānurūpaṃ ca vyavahāramakṛtrimam | lokyamāhlādanaṃ dhatte candravimbamivāmṛtam || paraprajñānugo bhavyaḥ parārthaparipūrakaḥ | pavitrakarmarasikaḥ ko'pi saumyaḥ pravartate

नवनीतस्थलीवाऽच्छा स्निग्धा मृद्वी मनोहरा । जनं सुखयति स्वाद्वी तदीया नवसंगतिः

navanītasthalīvā'cchā snigdhā mṛdvī manoharā | janaṃ sukhayati svādvī tadīyā navasaṃgatiḥ

शीतलानि पवित्राणि चरितानि विवेकिनः । इन्दोरिवांशुजालानि जनं शीतलयन्त्यलम्

śītalāni pavitrāṇi caritāni vivekinaḥ | indorivāṃśujālāni janaṃ śītalayantyalam

न तथोद्यानखण्डेषु पुष्पप्रकरहारिषु । विश्राम्यते वीतभयं यथा साधुसमागमे

na tathodyānakhaṇḍeṣu puṣpaprakarahāriṣu | viśrāmyate vītabhayaṃ yathā sādhusamāgame

मन्दाकिनीपयांसीव संगतानि विवेकिनाम् । प्रक्षालयन्ति पापानि प्रयच्छन्ति विशुद्धताम्

mandākinīpayāṃsīva saṃgatāni vivekinām | prakṣālayanti pāpāni prayacchanti viśuddhatām

विवेकिषु विरक्तेषु संसारोत्तरणार्थिषु । जनः शीतलतामेति हिमहारगृहेष्विव

vivekiṣu virakteṣu saṃsārottaraṇārthiṣu | janaḥ śītalatāmeti himahāragṛheṣviva

ननु नामरतोदारा या विवेकिनि विद्यते । सुरगन्धर्वकन्यासु मानवीषु न विद्यते

nanu nāmaratodārā yā vivekini vidyate | suragandharvakanyāsu mānavīṣu na vidyate

प्रज्ञा प्रसादमायाति क्रमादुचितकर्मणः । अन्तःकरोति शास्त्रार्थमर्थं मुकुरभूरिव

prajñā prasādamāyāti kramāducitakarmaṇaḥ | antaḥkaroti śāstrārthamarthaṃ mukurabhūriva

सत्प्रज्ञोन्नतिमायाति शास्त्रार्थरसशालिनी । विवेकिनि विलासेन कदलीव महावने

satprajñonnatimāyāti śāstrārtharasaśālinī | vivekini vilāsena kadalīva mahāvane

अन्तरेवानुभवति सर्वार्थान्प्रतिबिम्बितान् । आदर्शवदशेषेण प्रज्ञा नैर्मल्यशालिनी

antarevānubhavati sarvārthānpratibimbitān | ādarśavadaśeṣeṇa prajñā nairmalyaśālinī

साधुसंगमशुद्धात्मा शास्त्रार्थपरिमार्जितः । प्राज्ञो भात्युद्धृतं वह्नेरग्निशौचमिवांशुकम्

sādhusaṃgamaśuddhātmā śāstrārthaparimārjitaḥ | prājño bhātyuddhṛtaṃ vahneragniśaucamivāṃśukam

कचत्काञ्चनकान्तेन विमलालोककारिणा । भुवनं भास्करेणेव भाति साधुः स्वतेजसा

kacatkāñcanakāntena vimalālokakāriṇā | bhuvanaṃ bhāskareṇeva bhāti sādhuḥ svatejasā

तथानुगच्छति प्राज्ञः शास्त्रसाधुसमागमौ । यथात्यन्तानुषङ्गेण तावेवानुभवत्यसौ

tathānugacchati prājñaḥ śāstrasādhusamāgamau | yathātyantānuṣaṅgeṇa tāvevānubhavatyasau

क्रमात्सज्जनतामेत्य शास्त्रार्थभरभावितः । भाति भोगानधःकुर्वन्पञ्जरादिव निर्गतः

kramātsajjanatāmetya śāstrārthabharabhāvitaḥ | bhāti bhogānadhaḥkurvanpañjarādiva nirgataḥ

भोगाभिगमदौर्भाग्यं दिनानुदिनमुज्झता । तेन तत्कुलमाभाति ताराचक्रमिवेन्दुना

bhogābhigamadaurbhāgyaṃ dinānudinamujjhatā | tena tatkulamābhāti tārācakramivendunā

अभोगकृपणा कापि न चैवास्य प्रवर्तते । मुखे कान्तिरपूर्वैव चन्द्रे राहुमृते यथा

abhogakṛpaṇā kāpi na caivāsya pravartate | mukhe kāntirapūrvaiva candre rāhumṛte yathā

तृणीकृतत्रिजगतां महतामभिधेयताम् । स याति कल्पविटपी नभसीव दिवौकसाम्

tṛṇīkṛtatrijagatāṃ mahatāmabhidheyatām | sa yāti kalpaviṭapī nabhasīva divaukasām

भोगानां द्वेषणेनान्तर्लज्जमानो मनस्यपि । भोगानामप्यसंपत्त्या परमं परितुष्यति

bhogānāṃ dveṣaṇenāntarlajjamāno manasyapi | bhogānāmapyasaṃpattyā paramaṃ parituṣyati

स्वा एवोपहसत्यन्तस्तरुणीस्तरलक्रियाः । खेदस्मेरमुखो जातीर्जातिस्मर इवाधमः

svā evopahasatyantastaruṇīstaralakriyāḥ | khedasmeramukho jātīrjātismara ivādhamaḥ

अथ तं द्रष्टुमायान्ति सौहार्देनैव साधवः । भूमाविवोदितं चन्द्रं विस्मयोत्फुल्ललोचनाः

atha taṃ draṣṭumāyānti sauhārdenaiva sādhavaḥ | bhūmāvivoditaṃ candraṃ vismayotphullalocanāḥ

नित्यानादृतभोगोऽसौ ततोऽप्युचितया धिया । प्राप्तमप्युचितारम्भं भोगं न बहुमन्यते

nityānādṛtabhogo'sau tato'pyucitayā dhiyā | prāptamapyucitārambhaṃ bhogaṃ na bahumanyate

पूर्वं संसृतिवैरस्यमन्तरेवोदितात्मनः । जायते जीर्णजाड्यस्य पाकादिव शरत्तरोः

pūrvaṃ saṃsṛtivairasyamantarevoditātmanaḥ | jāyate jīrṇajāḍyasya pākādiva śarattaroḥ

ततः सज्जनसंपर्कमुदर्कश्रेयसे स्वयम् । करोति स्वस्थतागृध्रुर्भिषगाश्रयणं यथा

tataḥ sajjanasaṃparkamudarkaśreyase svayam | karoti svasthatāgṛdhrurbhiṣagāśrayaṇaṃ yathā

तेनोदारमतिर्भूत्वा शास्त्रार्थेषु निमज्जति । महान्महाप्रसन्नेषु सरःस्विव महागजः

tenodāramatirbhūtvā śāstrārtheṣu nimajjati | mahānmahāprasanneṣu saraḥsviva mahāgajaḥ

सज्जनो हि समुत्तार्य विपद्भ्यो निकटस्थितम् । नियोजयति संपत्सु स्वालोकेष्विव भास्करः

sajjano hi samuttārya vipadbhyo nikaṭasthitam | niyojayati saṃpatsu svālokeṣviva bhāskaraḥ

परस्वादानविरतिः पूर्वमेव प्रवर्तते । विवेकिनो निजार्थेषु संतोषश्चोपजायते

parasvādānaviratiḥ pūrvameva pravartate | vivekino nijārtheṣu saṃtoṣaścopajāyate

परस्वादानविरतः संतोषामृतनिर्भरः । विवेकी क्रमशः स्वार्थानप्युपेक्षितुमिच्छति

parasvādānavirataḥ saṃtoṣāmṛtanirbharaḥ | vivekī kramaśaḥ svārthānapyupekṣitumicchati

ददाति कणपिण्याकशाकाद्यपि हि याचते । तेनैवाभ्यासयोगेन स्वमांसानि ददात्यसौ

dadāti kaṇapiṇyākaśākādyapi hi yācate | tenaivābhyāsayogena svamāṃsāni dadātyasau

नूनं विलयचित्तानां विवेकमनुधावताम् । मौर्ख्यं लघुत्वमायाति धावतामिव गोष्पदम्

nūnaṃ vilayacittānāṃ vivekamanudhāvatām | maurkhyaṃ laghutvamāyāti dhāvatāmiva goṣpadam

परार्थादानविरतिं पूर्वमभ्यस्य यत्नतः । आहर्तव्या विवेकेन ततः स्वार्थेष्वरक्तता

parārthādānaviratiṃ pūrvamabhyasya yatnataḥ | āhartavyā vivekena tataḥ svārtheṣvaraktatā

ततो भोगनिरासेन सह स्वार्थनिराकृतिः । परमायै सुविश्रान्त्यै क्रियते कृतिभिः क्रमात्

tato bhoganirāsena saha svārthanirākṛtiḥ | paramāyai suviśrāntyai kriyate kṛtibhiḥ kramāt

न तादृशं जगत्यस्मिन्दुःखं नरककोटिषु । यादृशं यावदायुष्कमर्थोपार्जनशासनम्

na tādṛśaṃ jagatyasminduḥkhaṃ narakakoṭiṣu | yādṛśaṃ yāvadāyuṣkamarthopārjanaśāsanam

आसने शयने याने गमने रमणे जने । आधिचिन्तापरा एव ननु मूढा विदन्तु ताम्

āsane śayane yāne gamane ramaṇe jane | ādhicintāparā eva nanu mūḍhā vidantu tām

नन्वर्था विततानर्थाः संपदः संततापदः । भोगा भवमहारोगा विपरीतेन भाविताः

nanvarthā vitatānarthāḥ saṃpadaḥ saṃtatāpadaḥ | bhogā bhavamahārogā viparītena bhāvitāḥ

तावन्नायाति वैरस्यं चिन्ताविषयजृम्भणैः । यावदर्थमहानर्थो न कदर्थार्थमर्थ्यते

tāvannāyāti vairasyaṃ cintāviṣayajṛmbhaṇaiḥ | yāvadarthamahānartho na kadarthārthamarthyate

अनुत्तमसुखं यस्मै चिराय परिरोचते । जगत्तृणशिखादृष्ट्या सोऽर्थं पश्यतु शाम्यतु

anuttamasukhaṃ yasmai cirāya parirocate | jagattṛṇaśikhādṛṣṭyā so'rthaṃ paśyatu śāmyatu

भूरिभावविकाराणां जरामरणकर्मणाम् । दैन्यदौरात्म्यदाहानामर्थः सार्थ इति स्मृतः

bhūribhāvavikārāṇāṃ jarāmaraṇakarmaṇām | dainyadaurātmyadāhānāmarthaḥ sārtha iti smṛtaḥ

अस्मिञ्जगति जन्तूनां जरामरणशालिनाम् । अजरामरणं कर्तुं संतोषोऽस्ति रसायनम्

asmiñjagati jantūnāṃ jarāmaraṇaśālinām | ajarāmaraṇaṃ kartuṃ saṃtoṣo'sti rasāyanam

वसन्तो नन्दनोद्यानमिन्दुरप्सरसः स्मृताः । इत्येकतः समुदितं संतोषामृतमेकतः

vasanto nandanodyānamindurapsarasaḥ smṛtāḥ | ityekataḥ samuditaṃ saṃtoṣāmṛtamekataḥ

सरसः प्रावृषेवान्तः संतोषेणैव पूर्णता । गम्भीरां शीतलां हृद्यां प्रसन्नां रसशालिनीम्

sarasaḥ prāvṛṣevāntaḥ saṃtoṣeṇaiva pūrṇatā | gambhīrāṃ śītalāṃ hṛdyāṃ prasannāṃ rasaśālinīm

साधुरोजस्वितामेत्य संतोषेणैव राजते । सुपुष्पितवनाकारो वसन्तेनेव पादपः

sādhurojasvitāmetya saṃtoṣeṇaiva rājate | supuṣpitavanākāro vasanteneva pādapaḥ

पादपीठपरामर्शपिष्टकीटवदीहते । दीनप्रकृतिरर्थार्थी दुःखाद्दुःखान्तरं व्रजेत्

pādapīṭhaparāmarśapiṣṭakīṭavadīhate | dīnaprakṛtirarthārthī duḥkhādduḥkhāntaraṃ vrajet

कल्लोलविकलाः क्षुब्धसमुद्रपतिता इव । नाप्नुवन्ति स्थितिं स्वस्थां विकृताकृतयोऽर्थिनः

kallolavikalāḥ kṣubdhasamudrapatitā iva | nāpnuvanti sthitiṃ svasthāṃ vikṛtākṛtayo'rthinaḥ

संपद प्रमदाश्चैव तरङ्गोत्तुङ्गभङ्गुराः । कस्तास्वहिफणच्छत्रच्छायासु रमते बुधः

saṃpada pramadāścaiva taraṅgottuṅgabhaṅgurāḥ | kastāsvahiphaṇacchatracchāyāsu ramate budhaḥ

अर्थोपार्जनरक्षाणां जानन्नपि कदर्थनाम् । यः करोति स्पृहां मूढो नृपशुं तं न संस्पृशेत्

arthopārjanarakṣāṇāṃ jānannapi kadarthanām | yaḥ karoti spṛhāṃ mūḍho nṛpaśuṃ taṃ na saṃspṛśet

मनसो बाह्यमारम्भमान्तरं च लुनाति यः । समं वैतृष्ण्यदात्रेण तस्य क्षेत्रं प्रकाशते

manaso bāhyamārambhamāntaraṃ ca lunāti yaḥ | samaṃ vaitṛṣṇyadātreṇa tasya kṣetraṃ prakāśate

जगत्त्वमज्ञसंबुद्धं ज्ञो विदन्नसदेव यत् । सतीव तत्र स्फुरति तदनभ्यासजृम्भितम्

jagattvamajñasaṃbuddhaṃ jño vidannasadeva yat | satīva tatra sphurati tadanabhyāsajṛmbhitam

संसारनिर्वेददशामुपेत्य सत्संगमं शास्त्रमुपेत्य तेन । शास्त्रार्थभावेन निरस्य भोगा- न्वैतृष्ण्यदार्ढ्यात्परमार्थमेति

saṃsāranirvedadaśāmupetya satsaṃgamaṃ śāstramupetya tena | śāstrārthabhāvena nirasya bhogā- nvaitṛṣṇyadārḍhyātparamārthameti

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षो० निर्वाण० उ० मुमुक्षुप्रथमोपक्रमो नाम सप्तचत्वारिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣo0 nirvāṇa0 u0 mumukṣuprathamopakramo nāma saptacatvāriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०४७

सप्तचत्वारिंशः सर्गः

saptacatvāriṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । चित्तत्त्वस्य फलस्येव चितः स्वापापरक्रमात् । स्वसत्तासंनिवेशेन यः स सर्ग इति स्थितः

śrīvasiṣṭha uvāca | cittattvasya phalasyeva citaḥ svāpāparakramāt | svasattāsaṃniveśena yaḥ sa sarga iti sthitaḥ

देशकालक्रियादीनामपि तन्मयरूपतः । इदमन्यदिदं चान्यदिति नात्रोपपद्यते

deśakālakriyādīnāmapi tanmayarūpataḥ | idamanyadidaṃ cānyaditi nātropapadyate

समस्तशब्दशब्दार्थवासनाकलनाविदः । एकात्मत्वादसच्चेदमिति संकथ्यते कथम्

samastaśabdaśabdārthavāsanākalanāvidaḥ | ekātmatvādasaccedamiti saṃkathyate katham

फलस्यान्तःसंनिवेशो नामानुक्रमतो यथा । चितः स्वसत्ताघनताऽनाना नाना स्थिता तथा

phalasyāntaḥsaṃniveśo nāmānukramato yathā | citaḥ svasattāghanatā'nānā nānā sthitā tathā

अनानैवापि नानैव क्षुब्धेवाक्षुभितैव च । यथा फलान्तः स्वासत्ता चिदन्तः सिद्धयस्तथा

anānaivāpi nānaiva kṣubdhevākṣubhitaiva ca | yathā phalāntaḥ svāsattā cidantaḥ siddhayastathā

जगन्नगरमादर्शे चितः स्वं प्रतिबिम्बितम् । कचतीवाऽकचदपि शिलान्तःसंनिवेशवत्

jagannagaramādarśe citaḥ svaṃ pratibimbitam | kacatīvā'kacadapi śilāntaḥsaṃniveśavat

परमे चिन्मणौ सन्ति जगत्कोटिशतान्यपि । चिन्तामणावनन्तानि फलानीवार्पितान्यलम्

parame cinmaṇau santi jagatkoṭiśatānyapi | cintāmaṇāvanantāni phalānīvārpitānyalam

चित्समुद्गक एवेदं तदङ्गोत्कीर्णमाततम् । जगन्मौक्तिकमाभाति तदंशमयमन्यवत्

citsamudgaka evedaṃ tadaṅgotkīrṇamātatam | jaganmauktikamābhāti tadaṃśamayamanyavat

अहोरात्रं विकरयन्वेदनावेदनान्यलम् । चिदादित्यः स्थितो भास्वाञ्जगद्द्रव्याणि दर्शयन्

ahorātraṃ vikarayanvedanāvedanānyalam | cidādityaḥ sthito bhāsvāñjagaddravyāṇi darśayan

समुद्रकोटरावर्तपयःस्पन्दविलासवत् । अनानैव च नाना चिच्छिलान्तःसंनिवेशवत्

samudrakoṭarāvartapayaḥspandavilāsavat | anānaiva ca nānā cicchilāntaḥsaṃniveśavat

यदस्ति तच्चिति शिलाशरीरे शालभञ्जिका । यन्नास्ति तच्चिति शिलाशरीरे शालभञ्जिका

yadasti tacciti śilāśarīre śālabhañjikā | yannāsti tacciti śilāśarīre śālabhañjikā

भावाभावेषु यत्सत्यं चिन्मज्जाकल्पमेव तत् । मज्जासारा पदार्थश्रीस्तन्मयं स्यात्तदेव हि

bhāvābhāveṣu yatsatyaṃ cinmajjākalpameva tat | majjāsārā padārthaśrīstanmayaṃ syāttadeva hi

पद्मनानादिशब्दार्थस्त्यक्त्वा यद्वच्छिलोदरम् । नाना तद्वदिदं नाना तदेतन्मयमद्वयम्

padmanānādiśabdārthastyaktvā yadvacchilodaram | nānā tadvadidaṃ nānā tadetanmayamadvayam

नानाप्येकतयाऽनाना पद्मबिम्बं शिलोदरम् । यथा तदविभागात्म तथेदं चिद्धनान्तरम्

nānāpyekatayā'nānā padmabimbaṃ śilodaram | yathā tadavibhāgātma tathedaṃ ciddhanāntaram

यथाऽमलपयःकोशः स्थलधियां तु भानुभाः । सन्नेवासन्निवैवं चिन्नैव त्वं सदसद्वपुः

yathā'malapayaḥkośaḥ sthaladhiyāṃ tu bhānubhāḥ | sannevāsannivaivaṃ cinnaiva tvaṃ sadasadvapuḥ

यथा सम्यक् पयोराशिः कोटरे कलनोन्मुखम् । द्रवत्वात्स्पन्दतेऽस्पन्दं तथेदं चिद्धनान्तरम्

yathā samyak payorāśiḥ koṭare kalanonmukham | dravatvātspandate'spandaṃ tathedaṃ ciddhanāntaram

चिच्छिलाशङ्खपद्मौघस्तन्मयत्वेऽप्यतन्मयः । जगद्विद्धि सपद्मादिपदार्थं चिच्छिलान्तरम्

cicchilāśaṅkhapadmaughastanmayatve'pyatanmayaḥ | jagadviddhi sapadmādipadārthaṃ cicchilāntaram

महाशिलाघनोऽप्येष चिद्धनस्थं शिलोदरम् । अरन्ध्रोनिर्द्वयोऽच्छोऽजः संशान्तःसंनिवेशवत्

mahāśilāghano'pyeṣa ciddhanasthaṃ śilodaram | arandhronirdvayo'ccho'jaḥ saṃśāntaḥsaṃniveśavat

तपतीदं जगद्ब्रह्म शरत्काल इवामलम् । स्फुरतीदं जगद्ब्रह्म सौम्यः सोम इव द्रुतः

tapatīdaṃ jagadbrahma śaratkāla ivāmalam | sphuratīdaṃ jagadbrahma saumyaḥ soma iva drutaḥ

ब्रह्मणीदं सुषुप्ताभं नास्त्यनाशं शिलाब्जवत् । ब्रह्मत्वं ब्रह्मणि यथा तथैवेदं जगत्स्थितम्

brahmaṇīdaṃ suṣuptābhaṃ nāstyanāśaṃ śilābjavat | brahmatvaṃ brahmaṇi yathā tathaivedaṃ jagatsthitam

नानयोर्विद्यते मेदस्तरुपादपयोरिव । यानीमानि जगन्तीह नान्यत्तानि चिदाकृतेः

nānayorvidyate medastarupādapayoriva | yānīmāni jagantīha nānyattāni cidākṛteḥ

भावाभावादि नास्त्येषां तस्या इव कदाचन । ब्रह्मैव जगदाभासं मरुतापो यथा जलम्

bhāvābhāvādi nāstyeṣāṃ tasyā iva kadācana | brahmaiva jagadābhāsaṃ marutāpo yathā jalam

ब्रह्मैवालोकनाच्छुद्धं भवत्यम्बु यथातपः । मेर्वादेस्तृणगुल्मादेश्चित्तादेर्जगतोऽपि च

brahmaivālokanācchuddhaṃ bhavatyambu yathātapaḥ | mervādestṛṇagulmādeścittāderjagato'pi ca

परमाम्बुविभागेन यद्रूपं तत्परं विदुः । तत्समूहस्तदेवोच्चैश्चित्तं मेरुतृणादिकम्

paramāmbuvibhāgena yadrūpaṃ tatparaṃ viduḥ | tatsamūhastadevoccaiścittaṃ merutṛṇādikam

यत्सौक्ष्म्येऽपि हि सारात्म स्थौल्ये सारतरं हि तत् । यथा रसात्मिका शक्तिः परमाणुतयाऽनघ

yatsaukṣmye'pi hi sārātma sthaulye sārataraṃ hi tat | yathā rasātmikā śaktiḥ paramāṇutayā'nagha

स्थिता जगत्पदार्थेषु पायसी ब्रह्मता तथा । रसशक्तिर्यथा नानातृणगुल्मलताम्भसाम्

sthitā jagatpadārtheṣu pāyasī brahmatā tathā | rasaśaktiryathā nānātṛṇagulmalatāmbhasām

तथा नानातयोदेति सैवासैवेव ब्रह्मता । यैषा रूपविलासानामालोकपरमाणुता

tathā nānātayodeti saivāsaiveva brahmatā | yaiṣā rūpavilāsānāmālokaparamāṇutā

गुणगुण्यर्थसत्तात्मरूपिण्यासां परात्मता । चिति चित्तेऽस्ति मेर्वादि तदभिव्यञ्जनात्मनि

guṇaguṇyarthasattātmarūpiṇyāsāṃ parātmatā | citi citte'sti mervādi tadabhivyañjanātmani

पिच्छपक्षौघकाठिन्यं मयूराण्डरसे यथा । चिति तत्त्वेऽस्ति नानाता तदभिव्यञ्जनात्मनि

picchapakṣaughakāṭhinyaṃ mayūrāṇḍarase yathā | citi tattve'sti nānātā tadabhivyañjanātmani

विचित्रपिच्छिकापुञ्जो मयूराण्डरसे यथा । यथा नानात्मिके ह्येव बर्ह्यण्डरसबर्हिते

vicitrapicchikāpuñjo mayūrāṇḍarase yathā | yathā nānātmike hyeva barhyaṇḍarasabarhite

विवेकदृष्ट्या दृष्टे ते तथा ब्रह्म जगत्स्थितम् । सनानातोऽप्यनानातो यथाऽण्डरसबर्हिणः

vivekadṛṣṭyā dṛṣṭe te tathā brahma jagatsthitam | sanānāto'pyanānāto yathā'ṇḍarasabarhiṇaḥ

अद्वैतद्वैतसत्तात्मा तथा ब्रह्मजगद्भ्रमः । यथा सदसतोः सत्ता समतायामवस्थितिः

advaitadvaitasattātmā tathā brahmajagadbhramaḥ | yathā sadasatoḥ sattā samatāyāmavasthitiḥ

यतः सदसतो रूपं भावस्थं विद्धि तं परम् । नानाऽनानात्मकमिदं त्वनुभूतं नसंभवम्

yataḥ sadasato rūpaṃ bhāvasthaṃ viddhi taṃ param | nānā'nānātmakamidaṃ tvanubhūtaṃ nasaṃbhavam

चिज्जगद्वलनं पश्य बर्ह्यण्डे रसबर्हिणम् । यथा जगति चित्तत्त्वं चित्तत्त्वे यज्जगत्तथा । नानाऽनानात्मकैकं च मयूराण्डरसो यथा

cijjagadvalanaṃ paśya barhyaṇḍe rasabarhiṇam | yathā jagati cittattvaṃ cittattve yajjagattathā | nānā'nānātmakaikaṃ ca mayūrāṇḍaraso yathā

नानापदार्थभ्रमपिच्छपूर्णा जगन्मयूराण्डरसश्चिदाद्या । मयूररूपं त्वमयूरमन्तः सत्तापदं विद्धि कुतोऽस्ति भेदः

nānāpadārthabhramapicchapūrṇā jaganmayūrāṇḍarasaścidādyā | mayūrarūpaṃ tvamayūramantaḥ sattāpadaṃ viddhi kuto'sti bhedaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये देव० मोक्षो० निर्वाणप्रकरणे पूर्वार्धे चिद्धनोपदेशो नाम सप्तचत्वारिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye deva0 mokṣo0 nirvāṇaprakaraṇe pūrvārdhe ciddhanopadeśo nāma saptacatvāriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०४८

अष्टचत्वारिंशः सर्गः

aṣṭacatvāriṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । रूढे संसारनिर्वेदे स्थिते साधुसमागमे । शास्त्रार्थे भाविते बुद्ध्या भोगवैतृष्ण्य आगते

śrīvasiṣṭha uvāca | rūḍhe saṃsāranirvede sthite sādhusamāgame | śāstrārthe bhāvite buddhyā bhogavaitṛṣṇya āgate

जाते विषयवैरस्ये सज्जनत्वे तथोदिते । प्रकाशे सोन्मुखीभूते हृदये कलितोदये

jāte viṣayavairasye sajjanatve tathodite | prakāśe sonmukhībhūte hṛdaye kalitodaye

धनानि नाभिवाञ्छयन्ते तमांसीव विवेकिना । त्यज्यन्ते विद्यमानानि संशुष्कामेध्यपर्णवत्

dhanāni nābhivāñchayante tamāṃsīva vivekinā | tyajyante vidyamānāni saṃśuṣkāmedhyaparṇavat

भाराय पान्थदृष्ट्येव दृश्यन्ते दारबन्धवः । यथाशक्ति यथाकालमुपचर्यन्त एव च

bhārāya pānthadṛṣṭyeva dṛśyante dārabandhavaḥ | yathāśakti yathākālamupacaryanta eva ca

इन्द्रियेष्वपि संलग्ना इन्द्रियार्थाः पुनःपुनः । न भोगा अनुभूयन्ते नूनं शान्तमनस्तया

indriyeṣvapi saṃlagnā indriyārthāḥ punaḥpunaḥ | na bhogā anubhūyante nūnaṃ śāntamanastayā

एकान्तेषु दिगन्तेषु सरःसु विपिनेषु च । उद्याने पुण्यदेशेषु निजेष्वेव गृहेषु वा

ekānteṣu diganteṣu saraḥsu vipineṣu ca | udyāne puṇyadeśeṣu nijeṣveva gṛheṣu vā

सुहृत्केलिविलासेषु शुभोद्यानाशनादिषु । शास्त्रतर्कविचारेषु न तथा स्थीयते चिरम्

suhṛtkelivilāseṣu śubhodyānāśanādiṣu | śāstratarkavicāreṣu na tathā sthīyate ciram

उपशान्तेन दान्तेन स्वात्मारामेण मौनिना । ज्ञातैवान्विष्यते ज्ञेन विज्ञानैकान्तवादिना

upaśāntena dāntena svātmārāmeṇa mauninā | jñātaivānviṣyate jñena vijñānaikāntavādinā

एवमभ्यासवशतः परे विश्रम्यते पदे । निम्नेवाम्भसि शान्तेन स्वयमेव विवेकिना

evamabhyāsavaśataḥ pare viśramyate pade | nimnevāmbhasi śāntena svayameva vivekinā

सबाह्याभ्यन्तरं शान्ता ज्ञतैवार्थतयोदिता । न संभवति भिन्नोऽर्थ इत्येव परमं पदम्

sabāhyābhyantaraṃ śāntā jñataivārthatayoditā | na saṃbhavati bhinno'rtha ityeva paramaṃ padam

नार्थोपलब्धिर्नो शून्यमस्ति बोधात्मतां विना । इत्यन्तरनुभूतिस्थमाहुस्तत्परमं पदम्

nārthopalabdhirno śūnyamasti bodhātmatāṃ vinā | ityantaranubhūtisthamāhustatparamaṃ padam

एकबोधातिसंबन्धपरिणामान्न बोधता । न शून्यता नार्थतेति विद्धि तत्परमं पदम्

ekabodhātisaṃbandhapariṇāmānna bodhatā | na śūnyatā nārthateti viddhi tatparamaṃ padam

स्वसंविन्मात्रविश्रामवताममनसां सताम् । न स्वदन्ते हि विषयाः पयांसि दृषदामिव

svasaṃvinmātraviśrāmavatāmamanasāṃ satām | na svadante hi viṣayāḥ payāṃsi dṛṣadāmiva

निरोधपदमापन्नो निर्मना मौनमन्थरः । स्वभावे स्थित एवास्ते चित्रे कृत इवात्मवान्

nirodhapadamāpanno nirmanā maunamantharaḥ | svabhāve sthita evāste citre kṛta ivātmavān

सर्वार्थमर्थरहितं महदेव पराणुवत् । अशून्यमेव शून्यात्म हृदयं वेद्यवेदिनः

sarvārthamartharahitaṃ mahadeva parāṇuvat | aśūnyameva śūnyātma hṛdayaṃ vedyavedinaḥ

अहंत्वं जगदीहादि दिक्कालकलनादि च । ज्ञस्य ज्ञानादि शून्यादि स्थितमेव न विद्यते

ahaṃtvaṃ jagadīhādi dikkālakalanādi ca | jñasya jñānādi śūnyādi sthitameva na vidyate

ज्ञेनामलपदस्थेन दीपेनेव निरस्यते । तमो हार्दं तथा बाह्यं रागद्वेषभयादि च

jñenāmalapadasthena dīpeneva nirasyate | tamo hārdaṃ tathā bāhyaṃ rāgadveṣabhayādi ca

रजोरहितसर्वाशं सत्त्वात्पारमुपागतम् । असंभवत्तमोरूपं प्रणमेत्तं नृभास्करम्

rajorahitasarvāśaṃ sattvātpāramupāgatam | asaṃbhavattamorūpaṃ praṇamettaṃ nṛbhāskaram

भेदप्रविलये जाते चित्ते चादृश्यतां गते । या स्थितिः प्राप्तबोधस्य न वाग्गोचरमेति सा

bhedapravilaye jāte citte cādṛśyatāṃ gate | yā sthitiḥ prāptabodhasya na vāggocarameti sā

ददात्येतन्महाबुद्धे निर्वाणं परमेश्वरः । अहर्निशं परमया चिरं भक्त्या प्रसादितः

dadātyetanmahābuddhe nirvāṇaṃ parameśvaraḥ | aharniśaṃ paramayā ciraṃ bhaktyā prasāditaḥ

श्रीराम उवाच । ईश्वरः को मुनिश्रेष्ठ कथं भक्त्या प्रसाद्यते एतन्मे तत्त्वतो ब्रूहि सर्वतत्त्वविदां वर

śrīrāma uvāca | īśvaraḥ ko muniśreṣṭha kathaṃ bhaktyā prasādyate etanme tattvato brūhi sarvatattvavidāṃ vara

श्रीवसिष्ठ उवाच । ईश्वरो न महाबुद्धे दूरे न च सुदुर्लभः । महाबोधमयैकात्मा स्वात्मैव परमेश्वरः

śrīvasiṣṭha uvāca | īśvaro na mahābuddhe dūre na ca sudurlabhaḥ | mahābodhamayaikātmā svātmaiva parameśvaraḥ

तस्मै सर्वं ततः सर्वं स सर्वं सर्वतश्च सः । सोऽन्तः सर्वमयो नित्यं तस्मै सर्वात्मने नमः

tasmai sarvaṃ tataḥ sarvaṃ sa sarvaṃ sarvataśca saḥ | so'ntaḥ sarvamayo nityaṃ tasmai sarvātmane namaḥ

तस्मादिमाः प्रसूयन्ते सर्गप्रलयविक्रियाः । अकारणं कारणतो गतयः पवनादिव

tasmādimāḥ prasūyante sargapralayavikriyāḥ | akāraṇaṃ kāraṇato gatayaḥ pavanādiva

अनिशं पूजयन्त्येताः सर्वाः स्थावरजङ्गमाः । यथाभिमतदानेन सर्वे ते भूतजातयः

aniśaṃ pūjayantyetāḥ sarvāḥ sthāvarajaṅgamāḥ | yathābhimatadānena sarve te bhūtajātayaḥ

सुबहून्येष जन्मानि यथाभिमतयेच्छया । यदा संपूजितस्तेन प्रसादमधिगच्छति

subahūnyeṣa janmāni yathābhimatayecchayā | yadā saṃpūjitastena prasādamadhigacchati

प्रसन्नः स महादेवः स्वयमात्मा महेश्वरः । बोधाय प्रेरयत्याशु दूतं पूतं शुभेहितैः

prasannaḥ sa mahādevaḥ svayamātmā maheśvaraḥ | bodhāya prerayatyāśu dūtaṃ pūtaṃ śubhehitaiḥ

श्रीराम उवाच । आत्मना परमेशेन को दूतः प्रेर्यते मुने । स दूतो बोधनं वापि करोति वद मे कथम्

śrīrāma uvāca | ātmanā parameśena ko dūtaḥ preryate mune | sa dūto bodhanaṃ vāpi karoti vada me katham

श्रीवसिष्ठ उवाच । आत्मसंप्रेरितो दूतो विवेको नाम नामतः । हृद्गुहायां सदानन्दस्तिष्ठतीन्दुरिवाम्बरे

śrīvasiṣṭha uvāca | ātmasaṃprerito dūto viveko nāma nāmataḥ | hṛdguhāyāṃ sadānandastiṣṭhatīndurivāmbare

स एष वासनात्मानं जन्तुं बोधयति क्रमात् । संसारसागरादस्मात्तारयत्यविवेकिनम्

sa eṣa vāsanātmānaṃ jantuṃ bodhayati kramāt | saṃsārasāgarādasmāttārayatyavivekinam

बोधात्मैषोऽन्तरात्मैव परमः परमेश्वरः । अस्यैव वाचको नाम प्रणवो वेदसंमतः

bodhātmaiṣo'ntarātmaiva paramaḥ parameśvaraḥ | asyaiva vācako nāma praṇavo vedasaṃmataḥ

जपहोमतपोदानपाठयज्ञक्रियाक्रमैः । एष प्रसाद्यते नित्यं नरनागसुरासुरैः

japahomatapodānapāṭhayajñakriyākramaiḥ | eṣa prasādyate nityaṃ naranāgasurāsuraiḥ

द्यौर्मूर्धा पृथिवी पादौ तारका रोमराजयः । भूतान्यस्थीनि हृदयं व्योमास्य परमेश्वरः

dyaurmūrdhā pṛthivī pādau tārakā romarājayaḥ | bhūtānyasthīni hṛdayaṃ vyomāsya parameśvaraḥ

सर्वत्रैष चिदात्मत्वाद्याति जागर्ति पश्यति । तेनैष सर्वतोलक्ष्यकरकर्णाक्षिपादभृत्

sarvatraiṣa cidātmatvādyāti jāgarti paśyati | tenaiṣa sarvatolakṣyakarakarṇākṣipādabhṛt

विवेकदूतमुद्बोध्य हत्वा चित्तपिशाचकम् । आत्मनः पदवीं स्फारां जीवः कामपि नीयते

vivekadūtamudbodhya hatvā cittapiśācakam | ātmanaḥ padavīṃ sphārāṃ jīvaḥ kāmapi nīyate

त्यक्त्वा सर्वविकल्पौघान्विकारानर्थसंकरान् । पौरुषेणात्मनैवात्मा स्वयमेव प्रसाद्यताम्

tyaktvā sarvavikalpaughānvikārānarthasaṃkarān | pauruṣeṇātmanaivātmā svayameva prasādyatām

भ्रमन्मनःपिशाचेऽस्मिन्कल्लोलजलदाकुले । संसाररात्रितिमिरे स्वात्मैवापूर्णचन्द्रमाः

bhramanmanaḥpiśāce'sminkallolajaladākule | saṃsārarātritimire svātmaivāpūrṇacandramāḥ

अगाधमरणावर्तकल्लोलाकुलकोटरे । तृष्णातरङ्गतरले स्वमनश्चण्डमारुते

agādhamaraṇāvartakallolākulakoṭare | tṛṣṇātaraṅgatarale svamanaścaṇḍamārute

महाजडलवाधारे संसारविषमार्णवे । इन्द्रियग्रामगहने विवेकः पोतको महान्

mahājaḍalavādhāre saṃsāraviṣamārṇave | indriyagrāmagahane vivekaḥ potako mahān

पूर्वं यथाभिमतपूजनसुप्रसन्नो दत्वा विवेकमिह पावनदूतमात्मा । जीवं पदं नयति निर्मलमेकमाद्यं सत्सङ्गशास्त्रपरमार्थपरावबोधैः

pūrvaṃ yathābhimatapūjanasuprasanno datvā vivekamiha pāvanadūtamātmā | jīvaṃ padaṃ nayati nirmalamekamādyaṃ satsaṅgaśāstraparamārthaparāvabodhaiḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षो० निर्वाणप्रकरणे उ० विवेकमाहात्म्यं नामाष्टचत्वारिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣo0 nirvāṇaprakaraṇe u0 vivekamāhātmyaṃ nāmāṣṭacatvāriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०४८

अष्टचत्वारिंशः सर्गः

aṣṭacatvāriṃśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । यत्रानुदितरूपात्म सर्वमस्तीदमाततम् । मयूर इव बीजेऽन्तस्तदहंतादिगादि च

śrīvasiṣṭha uvāca | yatrānuditarūpātma sarvamastīdamātatam | mayūra iva bīje'ntastadahaṃtādigādi ca

यत्र नाभ्युदितं किंचित्तत्र सर्वं च विद्यते । तदत्राप्यङ्गिराः स्वर्गसुखसारेण बिम्बति

yatra nābhyuditaṃ kiṃcittatra sarvaṃ ca vidyate | tadatrāpyaṅgirāḥ svargasukhasāreṇa bimbati

तथा च मुनयो देवा गणाः सिद्धा महर्षयः । आस्वादयन्तः स्वं रूपं सदा तुर्यपदे स्थिताः

tathā ca munayo devā gaṇāḥ siddhā maharṣayaḥ | āsvādayantaḥ svaṃ rūpaṃ sadā turyapade sthitāḥ

एते ये स्तब्धनयनदृष्टयो निर्निमेषिणः । ते दृश्यदर्शनासङ्गस्पन्दत्यागे व्यवस्थिताः

ete ye stabdhanayanadṛṣṭayo nirnimeṣiṇaḥ | te dṛśyadarśanāsaṅgaspandatyāge vyavasthitāḥ

नास्थिता भावना येषां स्थितानामपि कर्मसु । संवित्संवेद्यसंबन्धस्पन्दत्यागे च ये स्थिताः

nāsthitā bhāvanā yeṣāṃ sthitānāmapi karmasu | saṃvitsaṃvedyasaṃbandhaspandatyāge ca ye sthitāḥ

प्राणो न स्पन्दते येषां चित्रस्थवपुषामिव । मनो न स्पन्दते येषां चित्रस्थवपुषामिव

prāṇo na spandate yeṣāṃ citrasthavapuṣāmiva | mano na spandate yeṣāṃ citrasthavapuṣāmiva

चित्तचेत्यसमासङ्गत्यागे ते स्वपदे स्थिताः । स्पन्दात्संसाधयन्त्यर्थं तेनांशेनेश्वरो यथा

cittacetyasamāsaṅgatyāge te svapade sthitāḥ | spandātsaṃsādhayantyarthaṃ tenāṃśeneśvaro yathā

तथैव चित्तचेत्यादिस्पन्दात्कुर्वन्ति संस्थितिम् । यथा ह्लादयति स्वच्छः पल्लवं रश्मिरैन्दवः

tathaiva cittacetyādispandātkurvanti saṃsthitim | yathā hlādayati svacchaḥ pallavaṃ raśmiraindavaḥ

तथात्मा ह्लादयत्यन्तर्दृश्यदर्शनसंगमे । बिम्बाद्दूरं प्रयातस्य भित्तावपतितस्य च

tathātmā hlādayatyantardṛśyadarśanasaṃgame | bimbāddūraṃ prayātasya bhittāvapatitasya ca

यदिन्दोस्तेजसो रूपं तद्रूपं शुद्धसंविदः । न दृश्यं नोपदेशार्हं नात्यासन्नं न दूरगम्

yadindostejaso rūpaṃ tadrūpaṃ śuddhasaṃvidaḥ | na dṛśyaṃ nopadeśārhaṃ nātyāsannaṃ na dūragam

केवलानुभवप्राप्यं चिद्रूपं शुद्धमात्मनः । न देहो नेन्द्रियप्राणौ न चित्तं न च वासना

kevalānubhavaprāpyaṃ cidrūpaṃ śuddhamātmanaḥ | na deho nendriyaprāṇau na cittaṃ na ca vāsanā

न जीवो नापि च स्पन्दो न संवित्तिर्न वै जगत् । न सन्नासन्न मध्यं च शून्याशून्यं न चैव हि

na jīvo nāpi ca spando na saṃvittirna vai jagat | na sannāsanna madhyaṃ ca śūnyāśūnyaṃ na caiva hi

न देशकालवस्त्वादि तदेवास्ति न चेतरत् । एतैः सर्वैर्विनिर्मुक्तं हृदि कोशशतेन च

na deśakālavastvādi tadevāsti na cetarat | etaiḥ sarvairvinirmuktaṃ hṛdi kośaśatena ca

यत्रैतत्स्पन्दते दृश्यं तत्तदात्मपदं भवेत् । यच्च नाद्यं न कल्पान्तं न वस्त्वाद्यनिलादिभिः

yatraitatspandate dṛśyaṃ tattadātmapadaṃ bhavet | yacca nādyaṃ na kalpāntaṃ na vastvādyanilādibhiḥ

इह चामुत्र सद्रूपादन्यथा भवति क्वचित् । जायन्ते च म्रियन्ते च देहकुम्भाः सहस्रशः

iha cāmutra sadrūpādanyathā bhavati kvacit | jāyante ca mriyante ca dehakumbhāḥ sahasraśaḥ

सबाह्याभ्यन्तरस्यास्य नात्माकाशस्य खण्डना । तच्च देहादि सकलमात्मैवात्मविदां वर

sabāhyābhyantarasyāsya nātmākāśasya khaṇḍanā | tacca dehādi sakalamātmaivātmavidāṃ vara

केवलं बोधवैरूप्यादीषत्पृथगिव स्थितम् । विष्वगात्ममयं विश्वं ज्ञातं बुद्ध्या सुसिद्धया

kevalaṃ bodhavairūpyādīṣatpṛthagiva sthitam | viṣvagātmamayaṃ viśvaṃ jñātaṃ buddhyā susiddhayā

प्रज्वलन्नपि कार्येषु निर्वाणो निर्ममो भव । यदिदं दृश्यते किंचिज्जगत्स्थावरजंगमम्

prajvalannapi kāryeṣu nirvāṇo nirmamo bhava | yadidaṃ dṛśyate kiṃcijjagatsthāvarajaṃgamam

तत्सर्वं ब्रह्म निर्धर्म निर्गुणं निर्मलात्मकम् । निर्विकारमनाद्यन्तं नित्यं शान्तं समात्मकम्

tatsarvaṃ brahma nirdharma nirguṇaṃ nirmalātmakam | nirvikāramanādyantaṃ nityaṃ śāntaṃ samātmakam

कालक्रियाकरणकर्तृनिदानकार्य- जन्मस्थितिप्रलयसंस्मरणादि सर्वम् । ब्रह्मेति दृष्टवत एव तवात्मदृष्ट्या भूयोऽपि किं भ्रमणमङ्ग समङ्ग एव

kālakriyākaraṇakartṛnidānakārya- janmasthitipralayasaṃsmaraṇādi sarvam | brahmeti dṛṣṭavata eva tavātmadṛṣṭyā bhūyo'pi kiṃ bhramaṇamaṅga samaṅga eva

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षो० निर्वाणप्रकरणे पूर्वा० ब्रह्मैकात्मप्रतिपादनं नामाष्टचत्वारिंशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣo0 nirvāṇaprakaraṇe pūrvā0 brahmaikātmapratipādanaṃ nāmāṣṭacatvāriṃśaḥ sargaḥ

सर्गः ०४९

एकोनपञ्चाशः सर्गः

ekonapañcāśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । परिपुष्टविवेकानां वासनामलमुज्झताम् । महत्ता महतामन्तः काप्यपूर्वैव जायते

śrīvasiṣṭha uvāca | paripuṣṭavivekānāṃ vāsanāmalamujjhatām | mahattā mahatāmantaḥ kāpyapūrvaiva jāyate

औदार्योदारमर्यादां मतिं गाम्भीर्यसुन्दरीम् । महतां नावगाहन्ते भुवनानि चतुर्दश

audāryodāramaryādāṃ matiṃ gāmbhīryasundarīm | mahatāṃ nāvagāhante bhuvanāni caturdaśa

चित्तभ्रान्तिर्जगदिति प्ररूढे प्रत्यये सताम् । बाह्यश्चान्तश्चरन्नक्रग्रहो मोहश्च शाम्यति

cittabhrāntirjagaditi prarūḍhe pratyaye satām | bāhyaścāntaścarannakragraho mohaśca śāmyati

द्वीन्दुवत्तापजलवत्केशोण्ड्रकवदम्बरे । विस्फुरन्त्यां जगद्भ्रान्तौ वासनाप्रत्ययः कुतः

dvīnduvattāpajalavatkeśoṇḍrakavadambare | visphurantyāṃ jagadbhrāntau vāsanāpratyayaḥ kutaḥ

वासनाप्रत्यये शून्ये शून्यं व्योमैव शिष्यते । साप्यवस्था मनोऽसत्त्वे कुतस्त्याज्या विवेकिना

vāsanāpratyaye śūnye śūnyaṃ vyomaiva śiṣyate | sāpyavasthā mano'sattve kutastyājyā vivekinā

त्रयमेतत्तु यावस्थात्रयेणानेन वर्जिता । पश्यन्तीवाप्यपश्यन्ती सावस्था परमोच्यते

trayametattu yāvasthātrayeṇānena varjitā | paśyantīvāpyapaśyantī sāvasthā paramocyate

विचित्ररत्नरश्म्योघ इव नानात्मकं जगत् । आभासमात्रं न त्वात्मा न घनं न च पार्थिवम्

vicitraratnaraśmyogha iva nānātmakaṃ jagat | ābhāsamātraṃ na tvātmā na ghanaṃ na ca pārthivam

रूपालोकनमात्रं हि शून्यमेव जगत्स्थितम् । खे विचित्रमणिव्यूहकरजालमिवोत्थितम्

rūpālokanamātraṃ hi śūnyameva jagatsthitam | khe vicitramaṇivyūhakarajālamivotthitam

नेह सत्यानि भूतानि न जगत्ता न शून्यता । इदं ब्रह्माख्यरत्नेशप्रभाजालं विजृम्भितम्

neha satyāni bhūtāni na jagattā na śūnyatā | idaṃ brahmākhyaratneśaprabhājālaṃ vijṛmbhitam

सृष्टयोऽसृष्टयो ब्राह्म्यो नानाता च न नाशताः । अमूर्ता एव भासन्ते कल्पनार्कगणा घनाः

sṛṣṭayo'sṛṣṭayo brāhmyo nānātā ca na nāśatāḥ | amūrtā eva bhāsante kalpanārkagaṇā ghanāḥ

एवं तावद्धनीभूतः पिण्डग्राहो न विद्यते । संकल्पिते च व्योम्नीव शून्यतैवावगम्यते

evaṃ tāvaddhanībhūtaḥ piṇḍagrāho na vidyate | saṃkalpite ca vyomnīva śūnyataivāvagamyate

तस्यामवस्तुभूतायां कथं भावनिबन्धनम् । भविष्यदाकाशतरौ विश्रान्तः को विहंगमः

tasyāmavastubhūtāyāṃ kathaṃ bhāvanibandhanam | bhaviṣyadākāśatarau viśrāntaḥ ko vihaṃgamaḥ

पिण्डत्वं नास्ति भूतानां शून्यता च न विद्यते । चित्तमप्यत एवास्तं शेषं सत्तन्न चास्थिति

piṇḍatvaṃ nāsti bhūtānāṃ śūnyatā ca na vidyate | cittamapyata evāstaṃ śeṣaṃ sattanna cāsthiti

अनानासममेवास्ते नानारूपो विबोधवान् । अन्तरालीननानार्थो यथा कनकपिण्डकः

anānāsamamevāste nānārūpo vibodhavān | antarālīnanānārtho yathā kanakapiṇḍakaḥ

यथास्थितस्य साहंत्वं विश्वं चित्तं विलीयते । ज्ञस्यावाच्यमचित्त्वं सत्स्वरूपमवशिष्यते

yathāsthitasya sāhaṃtvaṃ viśvaṃ cittaṃ vilīyate | jñasyāvācyamacittvaṃ satsvarūpamavaśiṣyate

क्लिश्यते केवलं बुद्धिरुत्तराधरदर्शनैः । स्तोकयाभ्यस्तया युक्त्या सत्योऽर्थो ह्यवगम्यते

kliśyate kevalaṃ buddhiruttarādharadarśanaiḥ | stokayābhyastayā yuktyā satyo'rtho hyavagamyate

विराडोजोविरहितं कार्यकारणतादिभिः । भूतभव्यभविष्यस्य जगदङ्गस्य संभवम्

virāḍojovirahitaṃ kāryakāraṇatādibhiḥ | bhūtabhavyabhaviṣyasya jagadaṅgasya saṃbhavam

येन बोधात्मना बुद्धं स ज्ञ इत्यभिधीयते । अद्वैतस्योपशान्तस्य तस्य विश्वं न विद्यते

yena bodhātmanā buddhaṃ sa jña ityabhidhīyate | advaitasyopaśāntasya tasya viśvaṃ na vidyate

पूर्वोक्ताः सर्व एवैते उपदेशा विशेषणाः । ज्ञस्यानुभवमायान्ति स्वतः साधुकथा इव

pūrvoktāḥ sarva evaite upadeśā viśeṣaṇāḥ | jñasyānubhavamāyānti svataḥ sādhukathā iva

पिण्डत्वं नास्ति भूतानां शून्यत्वं चाप्यसंभवात् । अत एव मनो नास्ति शेषं सत्तत्तव स्थितिः

piṇḍatvaṃ nāsti bhūtānāṃ śūnyatvaṃ cāpyasaṃbhavāt | ata eva mano nāsti śeṣaṃ sattattava sthitiḥ

चेत्योन्मुखत्वमेवान्तश्चेतनस्यास्य चेतनम् । उदितं तदनर्थाय श्रेयसेऽनुदितं भवेत्

cetyonmukhatvamevāntaścetanasyāsya cetanam | uditaṃ tadanarthāya śreyase'nuditaṃ bhavet

उदितं वाह्यतामेति तत्र गच्छति पिण्डताम् । स्वयं संवेदनादेव जाड्यादम्ब्विव शैलताम्

uditaṃ vāhyatāmeti tatra gacchati piṇḍatām | svayaṃ saṃvedanādeva jāḍyādambviva śailatām

स्वप्नाद्यर्थवदादत्ते बोधोऽबोधेन पिण्डताम् । तद्ग्राहकतया चित्तं भूत्वा बध्नाति देहकम्

svapnādyarthavadādatte bodho'bodhena piṇḍatām | tadgrāhakatayā cittaṃ bhūtvā badhnāti dehakam

एतावतीष्ववस्थासु बोधस्योदेति नान्यता । शब्दकल्पनया भेदः केवलं परिकल्पितः

etāvatīṣvavasthāsu bodhasyodeti nānyatā | śabdakalpanayā bhedaḥ kevalaṃ parikalpitaḥ

बहिरन्तश्च बोधस्य भात्यात्मैवार्थदृष्टिभिः । अन्तस्त्वेन बहिष्ट्वेन नैवास्य मनसो यथा

bahirantaśca bodhasya bhātyātmaivārthadṛṣṭibhiḥ | antastvena bahiṣṭvena naivāsya manaso yathā

बोधस्याकाशकल्पत्वात्कालाकाशादि तद्वपुः । पदार्थाश्चैव स्वात्मानः स्वप्नवन्नार्थरूपि खम्

bodhasyākāśakalpatvātkālākāśādi tadvapuḥ | padārthāścaiva svātmānaḥ svapnavannārtharūpi kham

बाह्यार्थता नान्तरत्वं तद्वद्बोधवशाद्व्रजेत् । नासादृश्यं हि बोधत्वं गन्तुं शक्तं जडं क्वचित्

bāhyārthatā nāntaratvaṃ tadvadbodhavaśādvrajet | nāsādṛśyaṃ hi bodhatvaṃ gantuṃ śaktaṃ jaḍaṃ kvacit

बोधो दृश्यदशां नैति प्राप्तो वापि च तां स्थितिम् । स यथास्थितमेवास्ते मनागप्येति नान्यताम्

bodho dṛśyadaśāṃ naiti prāpto vāpi ca tāṃ sthitim | sa yathāsthitamevāste manāgapyeti nānyatām

अत्यर्थं शुद्धबोधैकपरिणामे कृतोदये । बोधाबोधार्थशब्दानां श्रुतिरप्यस्तमेष्यति

atyarthaṃ śuddhabodhaikapariṇāme kṛtodaye | bodhābodhārthaśabdānāṃ śrutirapyastameṣyati

आतिवाहिकदेहानां चित्तानामेव जायते । आधिभौतिकताबोधो दृढभावनया स्वया

ātivāhikadehānāṃ cittānāmeva jāyate | ādhibhautikatābodho dṛḍhabhāvanayā svayā

आकाशविशदैश्चित्तैर्भावितैषातिवाहिकैः । आधिभौतिकता मिथ्या नटैरिव पिशाचता

ākāśaviśadaiścittairbhāvitaiṣātivāhikaiḥ | ādhibhautikatā mithyā naṭairiva piśācatā

भ्रान्तिरभ्रमणाभ्यासात्प्रज्ञातैषोपशाम्यति । नोन्मत्तोऽस्मीति संबोधाच्छाम्यत्युन्मत्तता किल

bhrāntirabhramaṇābhyāsātprajñātaiṣopaśāmyati | nonmatto'smīti saṃbodhācchāmyatyunmattatā kila

भ्रान्तेः स्वयं परिज्ञानाद्वासना विनिवर्तते । स्वप्ने स्वप्नतया बुद्धे कस्य स्यात्किल भावना

bhrānteḥ svayaṃ parijñānādvāsanā vinivartate | svapne svapnatayā buddhe kasya syātkila bhāvanā

वासनातानवेनैव संसार उपशाम्यति । वासनैव महायक्षिण्येतच्छेदपरा बुधाः

vāsanātānavenaiva saṃsāra upaśāmyati | vāsanaiva mahāyakṣiṇyetacchedaparā budhāḥ

अज्ञानोन्मत्तता पुंसां यथाभ्यासेन भाविता । तथैव बोधात्स्वभ्यासात्सा कालेनोपशाम्यति

ajñānonmattatā puṃsāṃ yathābhyāsena bhāvitā | tathaiva bodhātsvabhyāsātsā kālenopaśāmyati

आतिवाहिकदेहोऽयमाधिभौतिकतां यथा । नीयते भावनां तज्ज्ञैर्बोधसत्ताप्रसादतः

ātivāhikadeho'yamādhibhautikatāṃ yathā | nīyate bhāvanāṃ tajjñairbodhasattāprasādataḥ

आतिवाहिकदेहोऽपि नीत्वा जीवपदं तथा । दृढेन बोधाभ्यासेन नेतव्यो ब्रह्मतामपि

ātivāhikadeho'pi nītvā jīvapadaṃ tathā | dṛḍhena bodhābhyāsena netavyo brahmatāmapi

स्ववस्तुवच्चेदुत्पत्तिर्बुध्यते बोधरूपिणी । तदातिवाहिकी बुद्धिः कथमित्यपि बुध्यते

svavastuvaccedutpattirbudhyate bodharūpiṇī | tadātivāhikī buddhiḥ kathamityapi budhyate

नो चेत्तत्प्रतिवाक्यार्थात्तद्ग्रन्थिर्विनिवर्तते । भूतोत्सादनसूत्रस्य प्रतिपत्तृपदं यथा

no cettatprativākyārthāttadgranthirvinivartate | bhūtotsādanasūtrasya pratipattṛpadaṃ yathā

जगद्बोधैकतां बुद्ध्वा बोद्धव्या तावदव्रणम् । अत्यन्तपरिणामेन यावत्सापि न बुध्यते

jagadbodhaikatāṃ buddhvā boddhavyā tāvadavraṇam | atyantapariṇāmena yāvatsāpi na budhyate

सबाह्याभ्यन्तरे चित्ते शान्ते भाति स्वभावता । शीतलां व्योमनिर्भासां तामेवाश्रित्य शाम्यताम्

sabāhyābhyantare citte śānte bhāti svabhāvatā | śītalāṃ vyomanirbhāsāṃ tāmevāśritya śāmyatām

ज्ञानवान्ज्ञानयज्ञस्थो ध्यानयूपं विरोपयन् । जगद्विजित्य जयति सर्वत्यागैकदक्षिणः

jñānavānjñānayajñastho dhyānayūpaṃ viropayan | jagadvijitya jayati sarvatyāgaikadakṣiṇaḥ

पतत्यङ्गारवर्षे च वाति वा प्रलयानिले । भूतले व्रजति व्योम्नि सममास्ते ज्ञ आत्मनि

patatyaṅgāravarṣe ca vāti vā pralayānile | bhūtale vrajati vyomni samamāste jña ātmani

वैतृष्ण्यशान्तमनसो निरोधमलमीयुषः । स्थितिर्वज्रसमाधानं विना नान्योपपद्यते

vaitṛṣṇyaśāntamanaso nirodhamalamīyuṣaḥ | sthitirvajrasamādhānaṃ vinā nānyopapadyate

यथा बाह्यार्थवैतृष्ण्ये नोपशाम्यत्यलं मनः । न तथा शास्त्रसंदर्भैर्नोपदेशतपोदमैः

yathā bāhyārthavaitṛṣṇye nopaśāmyatyalaṃ manaḥ | na tathā śāstrasaṃdarbhairnopadeśatapodamaiḥ

मनस्तृणस्य सर्वार्थवैतृष्ण्याग्निर्विबोधितः । सर्वत्यागानिलैः संपदत्यापदिति भावनात्

manastṛṇasya sarvārthavaitṛṣṇyāgnirvibodhitaḥ | sarvatyāgānilaiḥ saṃpadatyāpaditi bhāvanāt

बहिरन्तश्च मोहश्च पिण्डग्राहोऽर्थवेदनम् । ज्ञप्तिरेवेति कचति ज्ञात्वा मणिरिवात्मनि

bahirantaśca mohaśca piṇḍagrāho'rthavedanam | jñaptireveti kacati jñātvā maṇirivātmani

नरनागासुरागारगिरिगह्वरदृष्टिभिः । चितिरेवेति विसृता धूमोऽम्बुदतयेव खे

naranāgāsurāgāragirigahvaradṛṣṭibhiḥ | citireveti visṛtā dhūmo'mbudatayeva khe

वेपन्ते चिद्द्रवत्वेन ब्रह्माण्डजडभाण्डगाः । स्वविवर्ततरङ्गिण्यो जीवशक्त्याऽऽपतद्रसाः

vepante ciddravatvena brahmāṇḍajaḍabhāṇḍagāḥ | svavivartataraṅgiṇyo jīvaśaktyā''patadrasāḥ

जीवकाजीर्णशफरी व्योमवारिविहारिणी । मोहजालेन वलिता न स्मरत्यात्मनि स्थितिम्

jīvakājīrṇaśapharī vyomavārivihāriṇī | mohajālena valitā na smaratyātmani sthitim

घनीभूता घनत्वेन चिद्घना गगनाङ्गणे । नानापदार्थरूपेण स्फुरति स्वात्मनात्मनि

ghanībhūtā ghanatvena cidghanā gaganāṅgaṇe | nānāpadārtharūpeṇa sphurati svātmanātmani

सर्व एव समा जीवा वासनामन्तरेण च । शुष्कपर्णवदुड्डीना जडाः श्वसनवेणवः

sarva eva samā jīvā vāsanāmantareṇa ca | śuṣkaparṇavaduḍḍīnā jaḍāḥ śvasanaveṇavaḥ

आहृत्य पौरुषबलान्यवजित्य तन्द्री- मुत्थाय तर्जितसमर्जितवासनौघम् । संसारपाशघनपञ्जरमञ्जसैव भङ्क्त्वाभ्युदेयमभितोऽज्ञसमेन भाव्यम्

āhṛtya pauruṣabalānyavajitya tandrī- mutthāya tarjitasamarjitavāsanaugham | saṃsārapāśaghanapañjaramañjasaiva bhaṅktvābhyudeyamabhito'jñasamena bhāvyam

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषु निर्वाणप्रकरणे उत्त० सर्वोपशान्तिर्नामैकोनपञ्चाशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe utta0 sarvopaśāntirnāmaikonapañcāśaḥ sargaḥ

सर्गः ०४९

एकोनपञ्चाशः सर्गः

ekonapañcāśaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । यदि नास्ति विकारादि ब्रह्मन्ब्रह्मणि बृंहिते । तदिदं कथमाभाति भावाभावमयं जगत्

śrīrāma uvāca | yadi nāsti vikārādi brahmanbrahmaṇi bṛṃhite | tadidaṃ kathamābhāti bhāvābhāvamayaṃ jagat

श्रीवसिष्ठ उवाच । अपुनःप्रागवस्थानं यत्स्वरूपविपर्ययः । त्तद्विकारादिकं तात यत्क्षीरादिषु वर्तते

śrīvasiṣṭha uvāca | apunaḥprāgavasthānaṃ yatsvarūpaviparyayaḥ | ttadvikārādikaṃ tāta yatkṣīrādiṣu vartate

पयस्तां पुनरभ्येति दधित्वान्न पुनः पयः । बुद्धमाद्यन्तमध्येषु ब्रह्म ब्रह्मैव निर्मलम्

payastāṃ punarabhyeti dadhitvānna punaḥ payaḥ | buddhamādyantamadhyeṣu brahma brahmaiva nirmalam

क्षीरादेरिव तेनास्ति ब्रह्मणो न विकारिता । अनाद्यन्तविभागस्य न चैषोऽवयविक्रमः

kṣīrāderiva tenāsti brahmaṇo na vikāritā | anādyantavibhāgasya na caiṣo'vayavikramaḥ

समस्याद्यन्तयोर्येयं दृश्यते विकृतिः क्षणात् । संविदः संभ्रमं विद्धि नाविकारेऽस्ति विक्रिया

samasyādyantayoryeyaṃ dṛśyate vikṛtiḥ kṣaṇāt | saṃvidaḥ saṃbhramaṃ viddhi nāvikāre'sti vikriyā

न संवेद्यं न संवित्तिस्तत्र ब्रह्मणि विद्यते । तद्ब्रह्मशब्दकथितं निःसंबन्धचिदात्मवत्

na saṃvedyaṃ na saṃvittistatra brahmaṇi vidyate | tadbrahmaśabdakathitaṃ niḥsaṃbandhacidātmavat

यादृगाद्यन्तयोर्वस्तु तादृगेव तदुच्यते । मध्ये यस्य यदन्यत्वं तदबोधाद्विजृम्भितम्

yādṛgādyantayorvastu tādṛgeva taducyate | madhye yasya yadanyatvaṃ tadabodhādvijṛmbhitam

आत्मा त्वाद्यन्तमध्येषु समः सर्वत्र सर्वदा । स्वमप्यन्यत्वमायाति नात्मतत्त्वं कदाचन

ātmā tvādyantamadhyeṣu samaḥ sarvatra sarvadā | svamapyanyatvamāyāti nātmatattvaṃ kadācana

अरूपत्वात्तथैकत्वान्नित्यत्वादयमीश्वरः । वशं भावविकाराणां न कदाचन गच्छति

arūpatvāttathaikatvānnityatvādayamīśvaraḥ | vaśaṃ bhāvavikārāṇāṃ na kadācana gacchati

श्रीराम उवाच । विद्यमाने सदैकस्मिन्ब्रह्मण्येकान्तनिर्मले । संविद्भ्रमस्वरूपाया अविद्यायाः क आगमः

śrīrāma uvāca | vidyamāne sadaikasminbrahmaṇyekāntanirmale | saṃvidbhramasvarūpāyā avidyāyāḥ ka āgamaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । ब्रह्मतत्त्वमिदं सर्वमासीदस्ति भविष्यति । निर्विकारमनाद्यन्तं नाविद्यास्तीति निश्चयः

śrīvasiṣṭha uvāca | brahmatattvamidaṃ sarvamāsīdasti bhaviṣyati | nirvikāramanādyantaṃ nāvidyāstīti niścayaḥ

यस्तु ब्रह्मेति शब्देन वाच्यवाचकयोः क्रमः । तत्रापि नान्यताभावमुपदेष्टुं क्रमो ह्यसौ

yastu brahmeti śabdena vācyavācakayoḥ kramaḥ | tatrāpi nānyatābhāvamupadeṣṭuṃ kramo hyasau

त्वमहं जगदाशाश्च द्यौर्भूश्चाप्यनलादि वा । ब्रह्ममात्रमनाद्यन्तं नाविद्यास्ति मनागपि

tvamahaṃ jagadāśāśca dyaurbhūścāpyanalādi vā | brahmamātramanādyantaṃ nāvidyāsti manāgapi

नामैवेदमविद्येति भ्रममात्रमसद्विदुः । न विद्यते या सा सत्या कीदृग्राम भवेत्किल

nāmaivedamavidyeti bhramamātramasadviduḥ | na vidyate yā sā satyā kīdṛgrāma bhavetkila

श्रीराम उवाच । उपशमप्रकरणे ह्यस्तने तु त्वयेरितम् । अविद्येयं तथेत्थं च विचार्यत इति प्रभो

śrīrāma uvāca | upaśamaprakaraṇe hyastane tu tvayeritam | avidyeyaṃ tathetthaṃ ca vicāryata iti prabho

श्रीवसिष्ठ उवाच । एतावन्तमबुद्धस्त्वमभूः कालं रघूद्वह । कल्पिताभिः किलैताभिर्बोधितोसि स्वयुक्तिभिः

śrīvasiṣṭha uvāca | etāvantamabuddhastvamabhūḥ kālaṃ raghūdvaha | kalpitābhiḥ kilaitābhirbodhitosi svayuktibhiḥ

अविद्येयमयं जीव इत्यादिकलनाक्रमः । अप्रबुद्धप्रबोधाय कल्पितो वाग्विदां वरैः

avidyeyamayaṃ jīva ityādikalanākramaḥ | aprabuddhaprabodhāya kalpito vāgvidāṃ varaiḥ

अप्रबुद्धं मनो यावत्तावदेव भ्रमं विना । न प्रबोधमुपायाति तदाक्रोशशतैरपि

aprabuddhaṃ mano yāvattāvadeva bhramaṃ vinā | na prabodhamupāyāti tadākrośaśatairapi

युक्त्यैव बोधयित्वैष जीव आत्मनि योज्यते । यद्युक्त्यासाद्यते कार्यं न तद्यत्नशतैरपि

yuktyaiva bodhayitvaiṣa jīva ātmani yojyate | yadyuktyāsādyate kāryaṃ na tadyatnaśatairapi

सर्वं ब्रह्मेति यो ब्रूयादप्रबुद्धस्य दुर्मतेः । स करोति सुहृद्वृत्त्या स्थाणोर्दुःखनिवेदनम्

sarvaṃ brahmeti yo brūyādaprabuddhasya durmateḥ | sa karoti suhṛdvṛttyā sthāṇorduḥkhanivedanam

युक्त्या प्रबोध्यते मूढः प्राज्ञस्तत्त्वेन बोध्यते । मूढः प्राज्ञत्वमायाति न युक्त्या बोधनं विना

yuktyā prabodhyate mūḍhaḥ prājñastattvena bodhyate | mūḍhaḥ prājñatvamāyāti na yuktyā bodhanaṃ vinā

एतावन्तमबुद्धस्त्वं कालं युक्त्या प्रबोधितः । इदानीं संप्रबुद्धस्त्वं मया येनावबोध्यसे

etāvantamabuddhastvaṃ kālaṃ yuktyā prabodhitaḥ | idānīṃ saṃprabuddhastvaṃ mayā yenāvabodhyase

ब्रह्माहं त्रिजगद्ब्रह्म त्वं ब्रह्म खलु दृश्यभूः । द्वितीया कलना नास्ति यथेच्छसि तथा कुरु

brahmāhaṃ trijagadbrahma tvaṃ brahma khalu dṛśyabhūḥ | dvitīyā kalanā nāsti yathecchasi tathā kuru

असंवेद्यमहासंवित्कोटिमात्रं जगत्त्रयम् । एकप्रत्ययवानन्तः कुर्वन्नपि न लिप्यसे

asaṃvedyamahāsaṃvitkoṭimātraṃ jagattrayam | ekapratyayavānantaḥ kurvannapi na lipyase

भारूपश्चेतनो व्यापी परमात्माहमित्ययम् । राघवानुभवान्तस्त्वं तिष्ठन्गच्छञ्छ्वसन्स्वपन्

bhārūpaścetano vyāpī paramātmāhamityayam | rāghavānubhavāntastvaṃ tiṣṭhangacchañchvasansvapan

निर्ममो निरहंकारो बुद्धिमानसि साधु चेत् । तद्ब्रह्म वेदनं शान्तं सर्वभूतस्थितं भव

nirmamo nirahaṃkāro buddhimānasi sādhu cet | tadbrahma vedanaṃ śāntaṃ sarvabhūtasthitaṃ bhava

तदनाद्यन्तमाभासं सत्त्वमेव परं पदम् । स्थितोऽसि सर्वगैकात्मशुद्धसंविन्मयात्मकः

tadanādyantamābhāsaṃ sattvameva paraṃ padam | sthito'si sarvagaikātmaśuddhasaṃvinmayātmakaḥ

यद्ब्रह्मात्मापि तुर्यश्च याऽविद्या प्रकृतिश्च या । तदभिन्नसदैकात्म यथा कुम्भशतेषु मृत्

yadbrahmātmāpi turyaśca yā'vidyā prakṛtiśca yā | tadabhinnasadaikātma yathā kumbhaśateṣu mṛt

नात्मनः प्रकृतिर्भिन्ना घटान्मृन्मयता यथा । सन्मृन्मात्रं यथा चान्तरात्मैवं प्रकृतिः स्थिता

nātmanaḥ prakṛtirbhinnā ghaṭānmṛnmayatā yathā | sanmṛnmātraṃ yathā cāntarātmaivaṃ prakṛtiḥ sthitā

आवर्तः सलिलस्येव यः स्पन्दस्त्वयमात्मनः । प्रोक्तः प्रकृतिशब्देन तेनैवेह स एव हि

āvartaḥ salilasyeva yaḥ spandastvayamātmanaḥ | proktaḥ prakṛtiśabdena tenaiveha sa eva hi

यथैकः स्पन्दपवनौ नाम्ना भिन्नौ न सत्तया । तथैकमात्मप्रकृती नाम्रा भिन्ने न सत्तया

yathaikaḥ spandapavanau nāmnā bhinnau na sattayā | tathaikamātmaprakṛtī nāmrā bhinne na sattayā

अबोधादेतयोर्भेदो बोधेनैव विलीयते । अबोधात्सन्मयो याति रज्ज्वां सर्पभ्रमो यथा

abodhādetayorbhedo bodhenaiva vilīyate | abodhātsanmayo yāti rajjvāṃ sarpabhramo yathā

चित्क्षेत्रे कलनाबीजं यदेतत्पतति स्फुरन् । चित्ताङ्कुरं तदेतस्माद्भाविसंसारखण्डकः

citkṣetre kalanābījaṃ yadetatpatati sphuran | cittāṅkuraṃ tadetasmādbhāvisaṃsārakhaṇḍakaḥ

एतदेवात्मविज्ञानाद्दग्धं सद्वासनाजलैः । संसिक्तमपि यत्नेन न भवत्यङ्कुरक्षमम्

etadevātmavijñānāddagdhaṃ sadvāsanājalaiḥ | saṃsiktamapi yatnena na bhavatyaṅkurakṣamam

नो चेत्पतति चित्क्षेत्रे कलनाबीजकं ततः । चित्ताङ्कुरा न जायन्ते सुखदुःखलवद्रुमाः

no cetpatati citkṣetre kalanābījakaṃ tataḥ | cittāṅkurā na jāyante sukhaduḥkhalavadrumāḥ

द्वित्वं जगत्यसदुपात्तमबोधजातं बोधक्षयं जहिहि बोधमुपागतोऽसि । आत्मैकभावविभवेन भवाभयात्मा नास्त्येव दुःखमिति नः परमार्थसारः

dvitvaṃ jagatyasadupāttamabodhajātaṃ bodhakṣayaṃ jahihi bodhamupāgato'si | ātmaikabhāvavibhavena bhavābhayātmā nāstyeva duḥkhamiti naḥ paramārthasāraḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये देव० मोक्षोपायेषु निर्वाणप्रकरणे पूर्वा० संसृतिविचारयोगो नामैकोनपञ्चाशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye deva0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pūrvā0 saṃsṛtivicārayogo nāmaikonapañcāśaḥ sargaḥ

सर्गः ०५०

पञ्चाशः सर्गः

pañcāśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । इमे ये जीवसंघाता दृश्यन्ते दश दिग्गताः । नरनागसुरागेन्द्रगन्धर्वाद्यभिधानकाः

śrīvasiṣṭha uvāca | ime ye jīvasaṃghātā dṛśyante daśa diggatāḥ | naranāgasurāgendragandharvādyabhidhānakāḥ

ते स्वप्नजागराः केचित्केचित्संकल्पजागराः । केचित्केवलजाग्रत्स्थाश्चिराज्जाग्रत्स्थिताः परे

te svapnajāgarāḥ kecitkecitsaṃkalpajāgarāḥ | kecitkevalajāgratsthāścirājjāgratsthitāḥ pare

घनजाग्रत्स्थिताश्चान्ये जाग्रत्स्वप्नास्तथेतरे । क्षीणजागरकाः केचिज्जीवाः सप्तविधाः स्मृताः

ghanajāgratsthitāścānye jāgratsvapnāstathetare | kṣīṇajāgarakāḥ kecijjīvāḥ saptavidhāḥ smṛtāḥ

श्रीराम उवाच । एतेषां भगवन्भेदो बोधाय मम कथ्यताम् । जीवानां सप्तरूपाणां जलानामर्णवेष्विव

śrīrāma uvāca | eteṣāṃ bhagavanbhedo bodhāya mama kathyatām | jīvānāṃ saptarūpāṇāṃ jalānāmarṇaveṣviva

श्रीवसिष्ठ उवाच । कस्मिंश्चित्प्राक्तने कल्पे कस्मिंश्चिज्जगति क्वचित् । केचित्सुप्ताः स्थिता देहैर्जीवा जीवितधर्मिणः

śrīvasiṣṭha uvāca | kasmiṃścitprāktane kalpe kasmiṃścijjagati kvacit | kecitsuptāḥ sthitā dehairjīvā jīvitadharmiṇaḥ

ये स्वप्नमभिपश्यन्ति तेषां स्वप्नमिदं जगत् । विद्धि ते हि खलूच्यन्ते जीविकाः स्वप्नजागराः

ye svapnamabhipaśyanti teṣāṃ svapnamidaṃ jagat | viddhi te hi khalūcyante jīvikāḥ svapnajāgarāḥ

क्वचिदेव प्रसुप्तानां यः स्वप्नः स्वयमुत्थितः । विषयः सोऽयमस्माकं तेषां स्वप्ननरा वयम्

kvacideva prasuptānāṃ yaḥ svapnaḥ svayamutthitaḥ | viṣayaḥ so'yamasmākaṃ teṣāṃ svapnanarā vayam

तेषां चिरतया स्वप्नः स जाग्रत्त्वमुपागतः । स्वप्नजागरकास्ते तु जीवास्ते तद्गताः स्थिताः

teṣāṃ ciratayā svapnaḥ sa jāgrattvamupāgataḥ | svapnajāgarakāste tu jīvāste tadgatāḥ sthitāḥ

सर्वज्ञत्वात्सर्वगस्य सर्वं सर्वत्र विद्यते । येन स्वप्नवतां तेषां वयं स्वप्रनराः स्थिताः

sarvajñatvātsarvagasya sarvaṃ sarvatra vidyate | yena svapnavatāṃ teṣāṃ vayaṃ svapranarāḥ sthitāḥ

श्रीराम उवाच । येषु कल्पेषु ते जाताः क्षीयन्ते कल्पकल्पनाः । यदि तास्तत्कथं तेषां प्रबुद्धानामवस्थितिः

śrīrāma uvāca | yeṣu kalpeṣu te jātāḥ kṣīyante kalpakalpanāḥ | yadi tāstatkathaṃ teṣāṃ prabuddhānāmavasthitiḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । इह स्वप्नभ्रमान्ते ते मुच्यन्ते वा विनिद्रताम् । प्राप्य संकल्पतो देहांस्तथैवान्यान्श्रयन्त्यलम्

śrīvasiṣṭha uvāca | iha svapnabhramānte te mucyante vā vinidratām | prāpya saṃkalpato dehāṃstathaivānyānśrayantyalam

तथैवान्यं प्रपश्यन्ति जगत्कल्पं च कल्पितम् । कल्पनाभासनभसो न हि संकटता भवेत्

tathaivānyaṃ prapaśyanti jagatkalpaṃ ca kalpitam | kalpanābhāsanabhaso na hi saṃkaṭatā bhavet

संकल्पनात्मकजगज्जीर्णोदुम्बरकीटकाः । स्वप्नजागरकाः प्रोक्ताः श्रृणु संकल्पजागरान्

saṃkalpanātmakajagajjīrṇodumbarakīṭakāḥ | svapnajāgarakāḥ proktāḥ śrṛṇu saṃkalpajāgarān

कस्मिंश्चित्प्राक्तने कल्पे कस्मिंश्चिज्जगति क्वचित् । अनिद्रालव एवान्तः संकल्पैकपराः स्थिताः

kasmiṃścitprāktane kalpe kasmiṃścijjagati kvacit | anidrālava evāntaḥ saṃkalpaikaparāḥ sthitāḥ

ध्यानाद्विलुठिता वाथ मनोराज्यवशानुगाः । संकल्पदार्ढ्यमापन्ना गलिताग्रानुभूतयः

dhyānādviluṭhitā vātha manorājyavaśānugāḥ | saṃkalpadārḍhyamāpannā galitāgrānubhūtayaḥ

संकल्प एव जाग्रत्त्वं येषां चिरतयांशतः । तत्रास्तमितचेष्टानां ते हि संकल्पजागराः

saṃkalpa eva jāgrattvaṃ yeṣāṃ ciratayāṃśataḥ | tatrāstamitaceṣṭānāṃ te hi saṃkalpajāgarāḥ

संकल्पोपशमे भूयस्तमन्यं वा श्रयन्ति ते । देहे तेषां वयमिमे संकल्पपुरुषाः स्थिताः

saṃkalpopaśame bhūyastamanyaṃ vā śrayanti te | dehe teṣāṃ vayamime saṃkalpapuruṣāḥ sthitāḥ

संकल्पजागराः प्रोक्ता एते संकल्पशायिनः । जीवा जीवितगा लोकाः श्रृणु केवलजागरान्

saṃkalpajāgarāḥ proktā ete saṃkalpaśāyinaḥ | jīvā jīvitagā lokāḥ śrṛṇu kevalajāgarān

प्राथम्येनावतीर्णास्ते ब्रह्मणो बृंहितात्मनः । प्रोक्ताः केवलजागर्याः प्रागुत्पत्त्यविकासिनः

prāthamyenāvatīrṇāste brahmaṇo bṛṃhitātmanaḥ | proktāḥ kevalajāgaryāḥ prāgutpattyavikāsinaḥ

भूयो जन्मान्तरगतास्त एव चिरजागराः । कथ्यन्ते प्रौढिमायाताः कार्यकारणचारिणः

bhūyo janmāntaragatāsta eva cirajāgarāḥ | kathyante prauḍhimāyātāḥ kāryakāraṇacāriṇaḥ

त एव दुष्कृतावेशाज्जडस्थावरतां गताः । घनजाग्रत्तया प्रोक्ता जाग्रत्सु घनतां गताः

ta eva duṣkṛtāveśājjaḍasthāvaratāṃ gatāḥ | ghanajāgrattayā proktā jāgratsu ghanatāṃ gatāḥ

ये तु शास्त्रार्थसत्सङ्गबोधिता बोधमागताः । पश्यन्ति स्वप्नवज्जाग्रज्जाग्रत्स्वप्ना भवन्ति ते

ye tu śāstrārthasatsaṅgabodhitā bodhamāgatāḥ | paśyanti svapnavajjāgrajjāgratsvapnā bhavanti te

ये तु संप्राप्तसंबोधा विश्रान्ताः परमे पदे । क्षीणजाग्रत्प्रभृतयस्ते तुर्यां भूमिकां गताः

ye tu saṃprāptasaṃbodhā viśrāntāḥ parame pade | kṣīṇajāgratprabhṛtayaste turyāṃ bhūmikāṃ gatāḥ

इति सप्तविधो भेदो जीवानां कथितस्तव । समुद्राणामिव मया बुद्ध्वा श्रेयःपरो भव

iti saptavidho bhedo jīvānāṃ kathitastava | samudrāṇāmiva mayā buddhvā śreyaḥparo bhava

भ्रान्तिं परित्यज जगद्गणनात्मिकां त्वं बोधैकरूपघनतामलमागतोऽसि । शून्यत्ववर्जितमशून्यतया च मुक्तं तेन द्वयैक्यकविमुक्तवपुस्त्वमाद्यम्

bhrāntiṃ parityaja jagadgaṇanātmikāṃ tvaṃ bodhaikarūpaghanatāmalamāgato'si | śūnyatvavarjitamaśūnyatayā ca muktaṃ tena dvayaikyakavimuktavapustvamādyam

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षो० निर्वाणप्रकरणे उत्तरार्धे जीवसप्तकप्रकारवर्णनं नाम पञ्चाशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣo0 nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe jīvasaptakaprakāravarṇanaṃ nāma pañcāśaḥ sargaḥ

सर्गः ०५०

पञ्चाशः सर्गः

pañcāśaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । ज्ञातं ज्ञातव्यमखिलं दृष्टं द्रष्टव्यमक्षतम् । परेण परिपूर्णाः स्मो ब्रह्मज्ञानामृतेन ते

śrīrāma uvāca | jñātaṃ jñātavyamakhilaṃ dṛṣṭaṃ draṣṭavyamakṣatam | pareṇa paripūrṇāḥ smo brahmajñānāmṛtena te

पूर्णात्पूर्णमिदं पूर्णं पूर्णात्पूर्णं प्रसूयते । पूर्णेनापूरितं पूर्णं स्थिता पूर्णे च पूर्णता

pūrṇātpūrṇamidaṃ pūrṇaṃ pūrṇātpūrṇaṃ prasūyate | pūrṇenāpūritaṃ pūrṇaṃ sthitā pūrṇe ca pūrṇatā

लीलयेदं तु पृच्छामि भूयोबोधाभिवृद्धये । बालस्येव पिता ब्रह्मन्न कोपं कर्तुमर्हसि

līlayedaṃ tu pṛcchāmi bhūyobodhābhivṛddhaye | bālasyeva pitā brahmanna kopaṃ kartumarhasi

श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च । विद्यमानमपि ब्रह्मन्दृश्यमानमपि स्फुटम्

śrotraṃ cakṣuḥ sparśanaṃ ca rasanaṃ ghrāṇameva ca | vidyamānamapi brahmandṛśyamānamapi sphuṭam

कथं मृतस्य वै जन्तोर्विषयं स्वं न पश्यति । जीवतश्च कथं सर्वं विषयं स्वं प्रपश्यति ।। कथं घटादिबाह्यत्वमिन्द्रियाणि जडान्यपि । शरीरेऽनुभवन्त्यन्तःपुनर्नानुभवन्त्यपि

kathaṃ mṛtasya vai jantorviṣayaṃ svaṃ na paśyati | jīvataśca kathaṃ sarvaṃ viṣayaṃ svaṃ prapaśyati || kathaṃ ghaṭādibāhyatvamindriyāṇi jaḍānyapi | śarīre'nubhavantyantaḥpunarnānubhavantyapi

अयःशलाकोपमयोर्घटादीन्द्रिययोः किल । अश्लिष्टयोरन्तरसौ कथं तन्नोदिता मिथः

ayaḥśalākopamayorghaṭādīndriyayoḥ kila | aśliṣṭayorantarasau kathaṃ tannoditā mithaḥ

जानन्नपि यदेतान्वै विशेषाञ्छतधा पुनः । पृच्छामि तदशेषेण कथयस्वानुकम्पया

jānannapi yadetānvai viśeṣāñchatadhā punaḥ | pṛcchāmi tadaśeṣeṇa kathayasvānukampayā

श्रीवसिष्ठ उवाच । इन्द्रियाद्यपि चित्तादि घटाद्यपि न किंचन । पृथक् संभवतीहाङ्ग निर्मलाच्चेतनादृते

śrīvasiṣṭha uvāca | indriyādyapi cittādi ghaṭādyapi na kiṃcana | pṛthak saṃbhavatīhāṅga nirmalāccetanādṛte

गगनादपि याऽच्छा चित्तया रूपं स्वमात्मना । चित्त्वात्पुर्यष्टकत्वेन भाववृत्त्यैव भावितम्

gaganādapi yā'cchā cittayā rūpaṃ svamātmanā | cittvātpuryaṣṭakatvena bhāvavṛttyaiva bhāvitam

तदेव च प्रकृतितां गतं जगदवस्थितेः । तस्या अवयवाज्जातमिन्द्रियादि घटादि च

tadeva ca prakṛtitāṃ gataṃ jagadavasthiteḥ | tasyā avayavājjātamindriyādi ghaṭādi ca

पुर्यष्टकत्वमायातं यच्चित्तं स्वस्वभावतः । स्व एवावयवस्तस्मिन्घटादि प्रतिबिम्बति

puryaṣṭakatvamāyātaṃ yaccittaṃ svasvabhāvataḥ | sva evāvayavastasminghaṭādi pratibimbati

श्रीराम उवाच । जगत्सहस्रनिर्माणमहिम्नो दर्पणस्य च । पुर्यष्टकस्य भगवन्रूपं कथय कीदृशम्

śrīrāma uvāca | jagatsahasranirmāṇamahimno darpaṇasya ca | puryaṣṭakasya bhagavanrūpaṃ kathaya kīdṛśam

श्रीवसिष्ठ उवाच । अनाद्यन्तं जगद्बीजं यद्ब्रह्मास्ति निरामयम् । भारूपं शुद्धचिन्मात्रं कलाकलनवर्जितम्

śrīvasiṣṭha uvāca | anādyantaṃ jagadbījaṃ yadbrahmāsti nirāmayam | bhārūpaṃ śuddhacinmātraṃ kalākalanavarjitam

कलनोन्मुखतां यातमन्तर्जीव इति स्मृतः । स जीवः खलु देहेऽस्मिंश्चिनोति स्पन्दते स्फुटम्

kalanonmukhatāṃ yātamantarjīva iti smṛtaḥ | sa jīvaḥ khalu dehe'smiṃścinoti spandate sphuṭam

अहंभावादहंकारो मननान्मन उच्यते । बोधनिश्चयतो बुद्धिरिन्द्रदृष्टेस्तथेन्द्रियम्

ahaṃbhāvādahaṃkāro mananānmana ucyate | bodhaniścayato buddhirindradṛṣṭestathendriyam

देहभावनया देहो घटभावनया घटः । एष एव स्वभावात्मा जनैः पुर्यष्टकं स्मृतः

dehabhāvanayā deho ghaṭabhāvanayā ghaṭaḥ | eṣa eva svabhāvātmā janaiḥ puryaṣṭakaṃ smṛtaḥ

ज्ञत्वकर्तृत्वभोक्तृत्वसाक्षित्वाद्यभिपातिनी । या संविज्जीव इत्युक्ता तद्धि पुर्यष्टकं विदुः

jñatvakartṛtvabhoktṛtvasākṣitvādyabhipātinī | yā saṃvijjīva ityuktā taddhi puryaṣṭakaṃ viduḥ

काले काले ततो जीवस्त्वन्योन्यो भवति स्वतः । भाविताकारयानन्तवासनाकणिकोदयम्

kāle kāle tato jīvastvanyonyo bhavati svataḥ | bhāvitākārayānantavāsanākaṇikodayam

पुर्यष्टकस्वभावेन कालेनाकारमृच्छति । यथावासनतः सेकाद्बीजं पल्लवतामिव

puryaṣṭakasvabhāvena kālenākāramṛcchati | yathāvāsanataḥ sekādbījaṃ pallavatāmiva

आकारोऽहं शरीरादि स्थावरादि चरादि च । नाहमाद्यश्चिदात्मेति मिथ्या ज्ञानेन चेतति

ākāro'haṃ śarīrādi sthāvarādi carādi ca | nāhamādyaścidātmeti mithyā jñānena cetati

भ्रमत्येव जगज्जीवो वासनावलितश्चिरम् । ऊर्ध्वाधोगमनैरब्धौ काष्ठं वीचिहतं यथा

bhramatyeva jagajjīvo vāsanāvalitaściram | ūrdhvādhogamanairabdhau kāṣṭhaṃ vīcihataṃ yathā

कश्चिद्विशुद्धजातित्वाद्भवबन्धादनन्तरम् । बुद्ध्वात्मानं समभ्येति पदमाद्यन्तवर्जितम्

kaścidviśuddhajātitvādbhavabandhādanantaram | buddhvātmānaṃ samabhyeti padamādyantavarjitam

कश्चित्कालेन बहुना भुक्तयोनिगणातुरः । आत्मज्ञानवशादेति परमं पदमात्मनः

kaścitkālena bahunā bhuktayonigaṇāturaḥ | ātmajñānavaśādeti paramaṃ padamātmanaḥ

एवंरूपश्च सुमते जीवो यातः शरीरताम् । नेत्रादिना घटाद्यन्तर्यथा वेत्ति तथा श्रृणु

evaṃrūpaśca sumate jīvo yātaḥ śarīratām | netrādinā ghaṭādyantaryathā vetti tathā śrṛṇu

चित्त्वस्य कलनान्तस्य संप्रयातस्य जीवताम् । मनःषष्ठेन्द्रियग्रामो देहोऽयमवतिष्ठते

cittvasya kalanāntasya saṃprayātasya jīvatām | manaḥṣaṣṭhendriyagrāmo deho'yamavatiṣṭhate

यदान्यः सर्वदेहेभ्यः खे पतत्यक्षरूपिणा । तदा तज्जीवसंस्पर्शाज्जीवात्मैकत्वमृच्छति

yadānyaḥ sarvadehebhyaḥ khe patatyakṣarūpiṇā | tadā tajjīvasaṃsparśājjīvātmaikatvamṛcchati

बाह्यार्थवेदने नित्यं संबन्धोऽक्षस्य कारकः । समन्वितस्य चित्तेन न मुक्तस्य कदाचन

bāhyārthavedane nityaṃ saṃbandho'kṣasya kārakaḥ | samanvitasya cittena na muktasya kadācana

यद्यदच्छतरं तस्मिन्नभःस्थं प्रतिबिम्बति । जीवेन भवति श्लिष्टो बहिर्जीवोऽप्यजीवति

yadyadacchataraṃ tasminnabhaḥsthaṃ pratibimbati | jīvena bhavati śliṣṭo bahirjīvo'pyajīvati

निघृष्टनवरत्नाभे यदा नयनतारके । तदा तयोर्बाह्यगतः पदार्थः प्रतिबिम्बति

nighṛṣṭanavaratnābhe yadā nayanatārake | tadā tayorbāhyagataḥ padārthaḥ pratibimbati

जीवेन भवति श्लिष्टः प्रतिबिम्बतया ततः । जीवज्ञेयत्वमायाति बाह्यं वस्त्विति राघव

jīvena bhavati śliṣṭaḥ pratibimbatayā tataḥ | jīvajñeyatvamāyāti bāhyaṃ vastviti rāghava

यत्संश्लेषमुपायाति तद्बालोऽपि हि विन्दति । पशुर्वा स्थावरो वापि जीवः कस्मान्न वेत्स्यति

yatsaṃśleṣamupāyāti tadbālo'pi hi vindati | paśurvā sthāvaro vāpi jīvaḥ kasmānna vetsyati

अच्छस्य नयनस्याथो रश्मयो जीववेष्टिताः । क्रोडीकुर्वन्त्यलं दृश्यं जीवस्तत्त्वेन विन्दति

acchasya nayanasyātho raśmayo jīvaveṣṭitāḥ | kroḍīkurvantyalaṃ dṛśyaṃ jīvastattvena vindati

एष एव क्रमः स्पर्शे संबन्धः प्रत्ययोद्भवः । रसे गन्धे च कथितो जीवसंस्पर्शसंभवः

eṣa eva kramaḥ sparśe saṃbandhaḥ pratyayodbhavaḥ | rase gandhe ca kathito jīvasaṃsparśasaṃbhavaḥ

शब्दस्त्वाकाशनिष्ठत्वात्कर्णाकाशगतः क्षणात् । जीवाकाशं विशत्यन्तरित्थमिन्द्रियसंविदः

śabdastvākāśaniṣṭhatvātkarṇākāśagataḥ kṣaṇāt | jīvākāśaṃ viśatyantaritthamindriyasaṃvidaḥ

श्रीराम उवाच । दृश्यते मानसादर्शे यन्त्रदार्वौदरेषु तत् । प्रतिबिम्बितमेतन्मे ब्रूहि ब्रह्मन्किमात्मकम्

śrīrāma uvāca | dṛśyate mānasādarśe yantradārvaudareṣu tat | pratibimbitametanme brūhi brahmankimātmakam

श्रीवसिष्ठ उवाच । अत्यन्तजडयोरेव जीवयोरिव तन्मिथः । प्रतिबिम्बं दृशो भ्रान्ति विद्धि वेद्यविदां वर

śrīvasiṣṭha uvāca | atyantajaḍayoreva jīvayoriva tanmithaḥ | pratibimbaṃ dṛśo bhrānti viddhi vedyavidāṃ vara

तावन्मात्रं जगत्त्वेतद्विश्वासो मा तवास्त्विह । अहमित्यादिस्तरङ्गो वर्तमानं सदा जलम्

tāvanmātraṃ jagattvetadviśvāso mā tavāstviha | ahamityādistaraṅgo vartamānaṃ sadā jalam

पराम्भोधौ तु नास्त्येव देशकालक्रियादिकम् । तन्मयैकतया नित्यमात्मा सर्वत्र सर्वगः

parāmbhodhau tu nāstyeva deśakālakriyādikam | tanmayaikatayā nityamātmā sarvatra sarvagaḥ

नित्यमसक्तमतिर्मुदितात्मा शान्तमृषासुखदुःखविदन्तः । तिष्ठ निविष्टमतिः समताया- मस्तसमस्तभवामयमायः

nityamasaktamatirmuditātmā śāntamṛṣāsukhaduḥkhavidantaḥ | tiṣṭha niviṣṭamatiḥ samatāyā- mastasamastabhavāmayamāyaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मी० दे० मो० निर्वाणप्रकरणे पूर्वा० अक्षसंवेदनविचारयोगोपदेशो नाम पञ्चाशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī0 de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe pūrvā0 akṣasaṃvedanavicārayogopadeśo nāma pañcāśaḥ sargaḥ

सर्गः ०५१

एकपञ्चाशः सर्गः

ekapañcāśaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । कथं केवलजाग्रत्त्वमकारणमनर्थकम् । पराद्विकसति ब्रह्मन्गगनादिव पादपः

śrīrāma uvāca | kathaṃ kevalajāgrattvamakāraṇamanarthakam | parādvikasati brahmangaganādiva pādapaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अकारणं महाबुद्धे न कार्यमुपलभ्यते । तज्जाग्रतः केवलस्य न कश्चिदिह संभवः

śrīvasiṣṭha uvāca | akāraṇaṃ mahābuddhe na kāryamupalabhyate | tajjāgrataḥ kevalasya na kaścidiha saṃbhavaḥ

तस्यातो संभवादन्ये जीवभेदाः सजीवकाः । सर्वे न संभवन्त्येव कारणाभावविक्षताः

tasyāto saṃbhavādanye jīvabhedāḥ sajīvakāḥ | sarve na saṃbhavantyeva kāraṇābhāvavikṣatāḥ

नेह प्रजायते किंचिन्नेह किंचन नश्यति । उपदेश्योपदेशार्थं शब्दार्थकलनोदयः

neha prajāyate kiṃcinneha kiṃcana naśyati | upadeśyopadeśārthaṃ śabdārthakalanodayaḥ

श्रीराम उवाच । कः करोति शरीराणि मनोबुद्ध्यादिचेतनैः । को मोहयति भूतानि स्नेहरागादिबन्धनैः

śrīrāma uvāca | kaḥ karoti śarīrāṇi manobuddhyādicetanaiḥ | ko mohayati bhūtāni sneharāgādibandhanaiḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । न कश्चिदेव कुरुते शरीराणि कदाचन । न मोहयति भूतानि कश्चिदेव कदाचन

śrīvasiṣṭha uvāca | na kaścideva kurute śarīrāṇi kadācana | na mohayati bhūtāni kaścideva kadācana

अनाद्यन्तावभासात्मा बोध आत्मनि संस्थितः । नानापदार्थरूपेण कमूर्म्यादितया यथा

anādyantāvabhāsātmā bodha ātmani saṃsthitaḥ | nānāpadārtharūpeṇa kamūrmyāditayā yathā

बाह्यं न विद्यते किंचिद्बोधः स्फुरति बाह्यवत् । उदेति बोधहृदयाद्बीजादिव वरद्रुमः

bāhyaṃ na vidyate kiṃcidbodhaḥ sphurati bāhyavat | udeti bodhahṛdayādbījādiva varadrumaḥ

बोधस्यान्तरिदं विश्वं स्थितमेव रघूद्वह । स्तम्भस्यान्तर्यथा शालभञ्जिका प्रकटीकृता

bodhasyāntaridaṃ viśvaṃ sthitameva raghūdvaha | stambhasyāntaryathā śālabhañjikā prakaṭīkṛtā

सबाह्याभ्यन्तरात्मैकमनन्तं देशकालतः । बोधामोदप्रसरणं जगदेव प्रबुध्यताम्

sabāhyābhyantarātmaikamanantaṃ deśakālataḥ | bodhāmodaprasaraṇaṃ jagadeva prabudhyatām

अयमेव परो लोको भाव्यतां वासनाक्षयः । शाम्यतां परलोकस्थं काः किलायान्ति वासनाः

ayameva paro loko bhāvyatāṃ vāsanākṣayaḥ | śāmyatāṃ paralokasthaṃ kāḥ kilāyānti vāsanāḥ

देशकालक्रियालोकरूपचित्तात्मसत्पदम् । देशकालादिशब्दार्थरहितं न च शून्यकम्

deśakālakriyālokarūpacittātmasatpadam | deśakālādiśabdārtharahitaṃ na ca śūnyakam

पदे पदविदामेव तस्मिन्बोधगतिर्भवेत् । द्रष्ट्रणां शान्तदृश्यानामेवान्येषां न राघव

pade padavidāmeva tasminbodhagatirbhavet | draṣṭraṇāṃ śāntadṛśyānāmevānyeṣāṃ na rāghava

ये वै तरलगम्भीरमहंतागर्तमाश्रिताः । पश्यन्ति ते तमालोकं न कदाचन केचन

ye vai taralagambhīramahaṃtāgartamāśritāḥ | paśyanti te tamālokaṃ na kadācana kecana

चतुर्दशविधानन्तभूतजातसुघुंघुमा । जगद्दृष्टिरियं ज्ञस्य शरीरावयवोपमा

caturdaśavidhānantabhūtajātasughuṃghumā | jagaddṛṣṭiriyaṃ jñasya śarīrāvayavopamā

कारणाभावतः सृष्टिर्नोदिता न च शाम्यति । यादृशं कारणं वा स्यात्तादृग्भवति कार्यकम्

kāraṇābhāvataḥ sṛṣṭirnoditā na ca śāmyati | yādṛśaṃ kāraṇaṃ vā syāttādṛgbhavati kāryakam

यदि स्यात्कारणे कार्यं स्थितं कारणतास्य का । कार्यमेवोपलम्भात्तदसद्द्वयमवेदनात्

yadi syātkāraṇe kāryaṃ sthitaṃ kāraṇatāsya kā | kāryamevopalambhāttadasaddvayamavedanāt

सौम्यस्यान्तर्यथाम्भोधेरूर्म्यावर्तादयः स्थिताः । ब्रह्मण्यसंभवक्षोभे जगच्चित्तादयस्तथा

saumyasyāntaryathāmbhodherūrmyāvartādayaḥ sthitāḥ | brahmaṇyasaṃbhavakṣobhe jagaccittādayastathā

सर्वात्मैवामलं ब्रह्म पिण्ड एक इव स्थितम् । नानाभाण्डात्म हेमैव यथान्तःस्थितरूपकम्

sarvātmaivāmalaṃ brahma piṇḍa eka iva sthitam | nānābhāṇḍātma hemaiva yathāntaḥsthitarūpakam

स्वप्नकाले स्वप्न एव जाग्रद्व्यग्रापरिग्रहात् । जाग्रत्काले जाग्रदेव स्वप्नः सत्यावबोधतः

svapnakāle svapna eva jāgradvyagrāparigrahāt | jāgratkāle jāgradeva svapnaḥ satyāvabodhataḥ

चित्तमात्रतया बुद्धं मृगतृष्णाम्बुवत्स्थितम् । जाग्रत्स्वप्नत्वमायाति विचारविकलीकृतम्

cittamātratayā buddhaṃ mṛgatṛṣṇāmbuvatsthitam | jāgratsvapnatvamāyāti vicāravikalīkṛtam

सम्यग्ज्ञानेन भूतानि ज्ञस्य देहतया सह । पीठबन्धं विमुञ्चन्ति गतकाल इवाम्बुदाः

samyagjñānena bhūtāni jñasya dehatayā saha | pīṭhabandhaṃ vimuñcanti gatakāla ivāmbudāḥ

यथा गलितुमारब्धो घनो गगनतामियात् । तथा सत्यावबोधेन शाम्येत्सात्मग्रहं जगत्

yathā galitumārabdho ghano gaganatāmiyāt | tathā satyāvabodhena śāmyetsātmagrahaṃ jagat

शरदभ्रवदालूना मृगतृष्णाम्बुव्रत्तथा । पुनः संस्पृश्यमानैव बोधाद्गलति दृश्यता

śaradabhravadālūnā mṛgatṛṣṇāmbuvrattathā | punaḥ saṃspṛśyamānaiva bodhādgalati dṛśyatā

यथा दीप्तानले लीनं सुवर्णं घृतमिन्धनम् । एकतां याति विज्ञाने तथा भुवनचित्तदृक्

yathā dīptānale līnaṃ suvarṇaṃ ghṛtamindhanam | ekatāṃ yāti vijñāne tathā bhuvanacittadṛk

बोधेन तनुतामेति पिण्डबन्धो जगत्त्रये । पिशाचबुद्धिः सदने बोधितस्य यथा शिशोः

bodhena tanutāmeti piṇḍabandho jagattraye | piśācabuddhiḥ sadane bodhitasya yathā śiśoḥ

बोधस्यानन्तरूपस्य स्वयमेवात्मनात्मनि । जगच्चित्तादिता भाता पिण्डबन्धः किलात्र कः

bodhasyānantarūpasya svayamevātmanātmani | jagaccittāditā bhātā piṇḍabandhaḥ kilātra kaḥ

बोधाबोधनमेवेदं जगच्चित्तमिवोदितम् । तदेवास्तं गतं बोधात्पिण्डबन्धस्य कास्तिता

bodhābodhanamevedaṃ jagaccittamivoditam | tadevāstaṃ gataṃ bodhātpiṇḍabandhasya kāstitā

जहाति पिण्डकाठिन्यं जाग्रत्स्वप्नावबोधतः । परां पेलवतामेति हेम द्रुतमिवाग्निना

jahāti piṇḍakāṭhinyaṃ jāgratsvapnāvabodhataḥ | parāṃ pelavatāmeti hema drutamivāgninā

यथास्थितं बोध एव घनतामिव गच्छति । विनैव देशकालाभ्यां तौ विनिर्माय हेमवत्

yathāsthitaṃ bodha eva ghanatāmiva gacchati | vinaiva deśakālābhyāṃ tau vinirmāya hemavat

जाग्रत्येवं विचारेण स्वप्नाभे पेलवे स्थिते । क्षीयमाणे शरत्काल इवैति तनुतां रसः

jāgratyevaṃ vicāreṇa svapnābhe pelave sthite | kṣīyamāṇe śaratkāla ivaiti tanutāṃ rasaḥ

परां पेलवतां याता दृश्यलक्ष्म्यः स्थिता अपि । स्वप्ना इव परिज्ञाता न स्वदन्ते विवेकिनः

parāṃ pelavatāṃ yātā dṛśyalakṣmyaḥ sthitā api | svapnā iva parijñātā na svadante vivekinaḥ

क्व किल स्वात्मविश्रान्तिः क्वैतद्विषयवेदनम् । सुषुप्तजाग्रतोरैक्यं भ्रान्ताभ्रान्तात्मनोर्भवेत्

kva kila svātmaviśrāntiḥ kvaitadviṣayavedanam | suṣuptajāgratoraikyaṃ bhrāntābhrāntātmanorbhavet

चित्तमात्रे भ्रान्तिमात्रे स्वप्नमात्रात्मनि स्थिते । जगतीह पदार्थेभ्यः सत्यबुद्धिर्निवर्तते

cittamātre bhrāntimātre svapnamātrātmani sthite | jagatīha padārthebhyaḥ satyabuddhirnivartate

कस्य स्वदन्तेऽसत्यानि कथमेव महामते । मृगतृष्णाजलानीव दृश्यान्यपि पुरःस्थितैः

kasya svadante'satyāni kathameva mahāmate | mṛgatṛṣṇājalānīva dṛśyānyapi puraḥsthitaiḥ

सत्यबुद्धौ विलीनायां जगत्पश्यति शान्तधीः । जालद्वीपांशुजालाभमपिण्डात्माम्बरात्मकम्

satyabuddhau vilīnāyāṃ jagatpaśyati śāntadhīḥ | jāladvīpāṃśujālābhamapiṇḍātmāmbarātmakam

जाग्रतो वस्तुतः शून्यात्परिज्ञातान्निवर्तते । चित्तभ्रमात्मनो भ्रान्तिरूपास्वादनभावना

jāgrato vastutaḥ śūnyātparijñātānnivartate | cittabhramātmano bhrāntirūpāsvādanabhāvanā

यदवस्त्विति विज्ञातं तत्रोपादेयता कुतः । केन स्वप्नं परिज्ञाय स्वप्नहेमाभिगम्यते

yadavastviti vijñātaṃ tatropādeyatā kutaḥ | kena svapnaṃ parijñāya svapnahemābhigamyate

स्वप्नादिव परिज्ञाताद्रसो दृश्यान्निवर्तते । द्रष्ट्रदृश्यदशादोषग्रन्थिच्छेदः प्रवर्तते

svapnādiva parijñātādraso dṛśyānnivartate | draṣṭradṛśyadaśādoṣagranthicchedaḥ pravartate

नीरसः शान्तमननो निर्वाणाहंकृतिः कृती । वीतरागो निरायासः शान्तस्तिष्ठति बुद्धधीः

nīrasaḥ śāntamanano nirvāṇāhaṃkṛtiḥ kṛtī | vītarāgo nirāyāsaḥ śāntastiṣṭhati buddhadhīḥ

रसे नीरसतां याते वासना प्रविलीयते । शिखायां प्रविलीनायां प्रदीपस्यांशवो यथा

rase nīrasatāṃ yāte vāsanā pravilīyate | śikhāyāṃ pravilīnāyāṃ pradīpasyāṃśavo yathā

बोधाद्दीपांशुजालाभमघनं व्योम दृश्यते । भ्रान्तिरूपं जगत्कृत्स्नं गन्धर्वनगरं यथा

bodhāddīpāṃśujālābhamaghanaṃ vyoma dṛśyate | bhrāntirūpaṃ jagatkṛtsnaṃ gandharvanagaraṃ yathā

नैवात्मानं न चाकाशं न शून्यं न च वेदनम् । अत्यन्तपरिणामेन पश्यन्पश्यति तत्पदम्

naivātmānaṃ na cākāśaṃ na śūnyaṃ na ca vedanam | atyantapariṇāmena paśyanpaśyati tatpadam

यत्र नात्मा न शून्यं च न जगत्कलना न च । न चित्तदृश्योदयधीः सर्वं चास्ति यथास्थितम्

yatra nātmā na śūnyaṃ ca na jagatkalanā na ca | na cittadṛśyodayadhīḥ sarvaṃ cāsti yathāsthitam

भूम्यादिताऽज्ञसंबुद्धा ज्ञानादस्तमुपागता । ज्ञस्य शून्यैव संपन्ना संस्थितापि न विद्यते

bhūmyāditā'jñasaṃbuddhā jñānādastamupāgatā | jñasya śūnyaiva saṃpannā saṃsthitāpi na vidyate

भवत्येकसमाधानसौम्यात्मा व्योमनिर्मलः । तिष्ठत्यपगतासङ्गः स्थित एवाप्यसत्समः

bhavatyekasamādhānasaumyātmā vyomanirmalaḥ | tiṣṭhatyapagatāsaṅgaḥ sthita evāpyasatsamaḥ

अस्तंगतमना मौनी निरोधपदवीं गतः । तीर्णः संसारजलधेः कर्मणामन्तमागतः

astaṃgatamanā maunī nirodhapadavīṃ gataḥ | tīrṇaḥ saṃsārajaladheḥ karmaṇāmantamāgataḥ

तनुभुवनगगनगिरिगण- करणपरं परममज्ञानम् । विगलति गलिते तस्मिन् सकलमिदं विद्यमानमपि

tanubhuvanagaganagirigaṇa- karaṇaparaṃ paramamajñānam | vigalati galite tasmin sakalamidaṃ vidyamānamapi

संशान्तान्तःकरणो गलितविकल्पः स्वरूपसारमयः । परमशमामृततृप्त- स्तिष्ठति विद्वान्निरावरणः

saṃśāntāntaḥkaraṇo galitavikalpaḥ svarūpasāramayaḥ | paramaśamāmṛtatṛpta- stiṣṭhati vidvānnirāvaraṇaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे०मोक्षोपायेषु निर्वाणप्रकरणे उ० विश्रान्तियोगोपदेशो नामैकपञ्चाशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe u0 viśrāntiyogopadeśo nāmaikapañcāśaḥ sargaḥ

सर्गः ०५१

एकपञ्चाशः सर्गः

ekapañcāśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । न पुनर्भवतः पूर्वं संपन्नाश्चक्षुरादयः । यथा कमलजस्यैतत्सर्वमेव त्वया श्रुतम्

śrīvasiṣṭha uvāca | na punarbhavataḥ pūrvaṃ saṃpannāścakṣurādayaḥ | yathā kamalajasyaitatsarvameva tvayā śrutam

ब्रह्मपुर्यष्टकस्यादावर्थसंविद्यथोदिता । पुर्यष्टकस्य सर्वस्य तथैवोदेति सर्वदा

brahmapuryaṣṭakasyādāvarthasaṃvidyathoditā | puryaṣṭakasya sarvasya tathaivodeti sarvadā

विद्धि पुर्यष्टकं जीवो यो गर्भस्थेन्द्रियोदयः । यद्यथा भावयत्याशु तत्तथा परिपश्यति

viddhi puryaṣṭakaṃ jīvo yo garbhasthendriyodayaḥ | yadyathā bhāvayatyāśu tattathā paripaśyati

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाख्यं विद्धि संवेदनं स्वकम् । संपन्नं च यथा तत्ते प्रोक्तमाद्यमनःस्थितौ

indriyāṇīndriyārthākhyaṃ viddhi saṃvedanaṃ svakam | saṃpannaṃ ca yathā tatte proktamādyamanaḥsthitau

शुद्धा संवित्संभवन्ती संवेदनमनिन्दितम् । ततोऽहंवेदनानन्तजीवपुर्यष्टकान्विता

śuddhā saṃvitsaṃbhavantī saṃvedanamaninditam | tato'haṃvedanānantajīvapuryaṣṭakānvitā

न त्वेकत्वादनन्तत्वादवेद्यत्वादनामये । अभावत्वादनेकत्वादशून्यत्वात्परा स्थिता

na tvekatvādanantatvādavedyatvādanāmaye | abhāvatvādanekatvādaśūnyatvātparā sthitā

चेत्यादिबुद्ध्या तत्किंचिन्न मनस्तां च गच्छति । न च जीवत्वमायाति न च पुर्यष्टकात्मिका

cetyādibuddhyā tatkiṃcinna manastāṃ ca gacchati | na ca jīvatvamāyāti na ca puryaṣṭakātmikā

न विद्यादिविलासोऽस्ति सोस्ति नास्तीव यः सदा । परमात्मेति कथितो मनःषष्ठेन्द्रियातिगः

na vidyādivilāso'sti sosti nāstīva yaḥ sadā | paramātmeti kathito manaḥṣaṣṭhendriyātigaḥ

तस्मात्संपद्यते जीवश्चिन्मूर्तिर्मननात्मकः । भ्रमः केवलमित्याद्य उपदेशाय गीयते

tasmātsaṃpadyate jīvaścinmūrtirmananātmakaḥ | bhramaḥ kevalamityādya upadeśāya gīyate

यतः कुतश्चित्संपन्ने त्वविद्यामय आमये । उपदेश्योपदेशेन प्रविलीने विचारणात्

yataḥ kutaścitsaṃpanne tvavidyāmaya āmaye | upadeśyopadeśena pravilīne vicāraṇāt

प्रशान्तसकलाकारं ज्ञानं तत्रावशिष्यते । यत्राकाशमपि स्थूलमणाविव महाचलः

praśāntasakalākāraṃ jñānaṃ tatrāvaśiṣyate | yatrākāśamapi sthūlamaṇāviva mahācalaḥ

यत्रोद्यदाचारमपि सदप्यसदिव स्थितम् । जगज्जान्विषयांस्त्यक्त्वा काये त्वं तिष्ठ निर्मले

yatrodyadācāramapi sadapyasadiva sthitam | jagajjānviṣayāṃstyaktvā kāye tvaṃ tiṣṭha nirmale

असन्मयमविद्याया रूपमेव तदेव हि । यद्वीक्षिता सती नूनं नश्यत्येव न दृश्यते

asanmayamavidyāyā rūpameva tadeva hi | yadvīkṣitā satī nūnaṃ naśyatyeva na dṛśyate

आलोकितं नाम कथमवस्तु किल लभ्यते । प्रयत्नेनापि संप्राप्तं मृगतृष्णाम्बुकैरिव

ālokitaṃ nāma kathamavastu kila labhyate | prayatnenāpi saṃprāptaṃ mṛgatṛṣṇāmbukairiva

असदेव सदेवासदज्ञानादस्य सत्यता । ज्ञानाद्यथास्थितं वस्तु दृश्यते नश्यति भ्रमः

asadeva sadevāsadajñānādasya satyatā | jñānādyathāsthitaṃ vastu dṛśyate naśyati bhramaḥ

अविद्याया विचारोऽयं जीवपुर्यष्टकादिका । अप्यत्यन्तमसत्यायाः कल्पना कल्पितात्मनः

avidyāyā vicāro'yaṃ jīvapuryaṣṭakādikā | apyatyantamasatyāyāḥ kalpanā kalpitātmanaḥ

तस्यास्त उपदेशाय सेयं जीवादिकल्पना । कृता शास्त्रैः प्रबोधाय तां त्वमेकमनाः श्रृणु

tasyāsta upadeśāya seyaṃ jīvādikalpanā | kṛtā śāstraiḥ prabodhāya tāṃ tvamekamanāḥ śrṛṇu

जीवत्वमिव संप्राप्ता पुर्यष्टकपदस्थिता । कला कलङ्ककलिता चितिराबोधनोन्मुखी

jīvatvamiva saṃprāptā puryaṣṭakapadasthitā | kalā kalaṅkakalitā citirābodhanonmukhī

यद्यथा भावयत्याशु तत्तथानुभवत्यलम् । सत्यो भवत्वसत्यो वा बालेन निशि यक्षकः

yadyathā bhāvayatyāśu tattathānubhavatyalam | satyo bhavatvasatyo vā bālena niśi yakṣakaḥ

पञ्चतन्मात्रकलनां संभावयति सत्तया । तत्रात्मनि तथा रन्ध्रान्प्रपश्यति तथोदितान्

pañcatanmātrakalanāṃ saṃbhāvayati sattayā | tatrātmani tathā randhrānprapaśyati tathoditān

एभ्य एव समुत्पन्नं बहिःस्थं भूतपञ्चकम् । पश्यत्यनन्यदन्याभं शाखाशतमिवाङकुरः

ebhya eva samutpannaṃ bahiḥsthaṃ bhūtapañcakam | paśyatyananyadanyābhaṃ śākhāśatamivāṅakuraḥ

इदमन्तरिदं बाह्यमिति निश्चयवांस्ततः । जीवो भावं यथादत्ते तत्तथा द्रढयत्यथ

idamantaridaṃ bāhyamiti niścayavāṃstataḥ | jīvo bhāvaṃ yathādatte tattathā draḍhayatyatha

रश्मिजालमिवेन्दोर्यदात्मनः प्रतिभासनम् । बाह्यस्पर्शतया तेन तदेवाशूररीकृतम्

raśmijālamivendoryadātmanaḥ pratibhāsanam | bāhyasparśatayā tena tadevāśūrarīkṛtam

मरिचस्येव यत्तैक्ष्ण्यं शून्यत्वमिव खस्य यत् । आत्मनो वेदनं यच्च तदेवान्यदिव स्थितम्

maricasyeva yattaikṣṇyaṃ śūnyatvamiva khasya yat | ātmano vedanaṃ yacca tadevānyadiva sthitam

अत्रैव निश्चयं बद्ध्वा नियमः सुदृढीकृतः । अनेनेत्थमनेनेत्थं भाव्यमित्यवखण्डितम्

atraiva niścayaṃ baddhvā niyamaḥ sudṛḍhīkṛtaḥ | anenetthamanenetthaṃ bhāvyamityavakhaṇḍitam

स्वभावेतरनामासौ स्वसंकल्पमयात्मकः । कश्चित्कदाचिद्भवति स्वभावेनैव नान्यथा

svabhāvetaranāmāsau svasaṃkalpamayātmakaḥ | kaścitkadācidbhavati svabhāvenaiva nānyathā

आत्मनैवेदमखिलं संपन्नं द्वैतमद्वयम् । खण्डो मधुरसेनेव मृदेव च महाघटः

ātmanaivedamakhilaṃ saṃpannaṃ dvaitamadvayam | khaṇḍo madhuraseneva mṛdeva ca mahāghaṭaḥ

संनिवेशविकारादिदेशकालादिसंभवात् । संभवत्यत्र नत्वीशे देशकालाद्यसंभवात्

saṃniveśavikārādideśakālādisaṃbhavāt | saṃbhavatyatra natvīśe deśakālādyasaṃbhavāt

इतः पुष्पमितः पत्रमहमित्युदितो यथा । खण्डे स्वात्मनि नः सत्तारसोऽद्वित्वे द्वितां वहन्

itaḥ puṣpamitaḥ patramahamityudito yathā | khaṇḍe svātmani naḥ sattāraso'dvitve dvitāṃ vahan

इतः पट इतः कुड्यमहमित्यादितस्तथा । सर्वात्मनात्मनि ब्रह्म विद्धि त्वं द्वित्वमाहरत्

itaḥ paṭa itaḥ kuḍyamahamityāditastathā | sarvātmanātmani brahma viddhi tvaṃ dvitvamāharat

अद्याङ्कुरोऽहमद्यार्करुगहं त्वद्य वारिदः । यथेति तिष्ठत्यम्भोदस्तथात्मा सदसद्वपुः

adyāṅkuro'hamadyārkarugahaṃ tvadya vāridaḥ | yatheti tiṣṭhatyambhodastathātmā sadasadvapuḥ

इति भाव्यमनेनेदमित्थं सर्वेश्वरे ततम् । क्रमं खण्डयितुं लोके कस्य नामास्ति शक्तता

iti bhāvyamanenedamitthaṃ sarveśvare tatam | kramaṃ khaṇḍayituṃ loke kasya nāmāsti śaktatā

आदर्शस्वच्छ आकाशे नैव स्वः प्रतिबिम्बति । व्यतिरेकासंभवतः कचत्येव हि केवलम्

ādarśasvaccha ākāśe naiva svaḥ pratibimbati | vyatirekāsaṃbhavataḥ kacatyeva hi kevalam

ब्रह्मणि त्वात्मनात्मैव स्थितः कचति बिम्बति । द्वैतीभवत्यदेहोऽपि चिन्मयत्वात्स्वभावतः

brahmaṇi tvātmanātmaiva sthitaḥ kacati bimbati | dvaitībhavatyadeho'pi cinmayatvātsvabhāvataḥ

यद्यथैवात्मकचनं वेत्ति तं भवतात्मना । असत्यमपि तन्नेह व्यभिचारी कदाचन

yadyathaivātmakacanaṃ vetti taṃ bhavatātmanā | asatyamapi tanneha vyabhicārī kadācana

हेमत्वकटकत्वे द्वे सत्यासत्यस्वरूपिणी । हेम्नि भाण्डगते यद्वच्चित्त्वाचित्त्वे तथात्मनि

hematvakaṭakatve dve satyāsatyasvarūpiṇī | hemni bhāṇḍagate yadvaccittvācittve tathātmani

सर्वगत्वाच्चितेश्चित्त्वं नित्यं मनसि विद्यते । हेमत्वं कटकस्येव जडभावः स्थितोऽन्यदा

sarvagatvācciteścittvaṃ nityaṃ manasi vidyate | hematvaṃ kaṭakasyeva jaḍabhāvaḥ sthito'nyadā

चित्त्वजाड्यात्मकं चित्तं दृष्टं भावयति स्वयम् । यथा यदैव यद्भावं तथा भवति तत्तदा

cittvajāḍyātmakaṃ cittaṃ dṛṣṭaṃ bhāvayati svayam | yathā yadaiva yadbhāvaṃ tathā bhavati tattadā

काले काले चिता जीवस्त्वन्योन्यो भवति स्वयम् । भाविताकारवानन्तर्वासनाकलिकोदयात्

kāle kāle citā jīvastvanyonyo bhavati svayam | bhāvitākāravānantarvāsanākalikodayāt

स्वप्ने दृष्टो यथा ग्रामो याति सत्तान्यतेक्षणात् । देहाद्देहं तथा याति देहोऽयं प्रतिभात्मकः

svapne dṛṣṭo yathā grāmo yāti sattānyatekṣaṇāt | dehāddehaṃ tathā yāti deho'yaṃ pratibhātmakaḥ

प्रतिभासो यथा स्वप्ने नरः कुड्यं पटो भवेत् । भवत्यसत्यमेवेदं देहान्तरमिदं स्वतः

pratibhāso yathā svapne naraḥ kuḍyaṃ paṭo bhavet | bhavatyasatyamevedaṃ dehāntaramidaṃ svataḥ

असत्यमेव म्रियते त्वसत्यं जायते पुनः । जीवः स्वप्रतिभासेन स्वप्नवत्स्वान्यरूपवत्

asatyameva mriyate tvasatyaṃ jāyate punaḥ | jīvaḥ svapratibhāsena svapnavatsvānyarūpavat

कालेनैतादृशं रूपमिदं नान्यत्वमेति वै । प्रकृतं निश्चयारूढं भ्रमन्त्येते भवः स्वतः

kālenaitādṛśaṃ rūpamidaṃ nānyatvameti vai | prakṛtaṃ niścayārūḍhaṃ bhramantyete bhavaḥ svataḥ

वस्तु दृष्टमदृष्टं च स्वप्ने समनुभूयते । जीवस्वप्ने जगद्रूपं विद्धि वेद्यविदां वर

vastu dṛṣṭamadṛṣṭaṃ ca svapne samanubhūyate | jīvasvapne jagadrūpaṃ viddhi vedyavidāṃ vara

अजाग्रत्दृष्टिदृष्टो यः स्वाभिधानादिनेरितः । न स्वप्नो विद्यते तस्मादच्छात्मा चितिमात्रकम्

ajāgratdṛṣṭidṛṣṭo yaḥ svābhidhānādineritaḥ | na svapno vidyate tasmādacchātmā citimātrakam

अद्यापूर्वाभिधं स्वप्ने यथा पश्यति नान्यथा । अग्रदृष्टं तथैवार्थं चेतनं चित्प्रपश्यति

adyāpūrvābhidhaṃ svapne yathā paśyati nānyathā | agradṛṣṭaṃ tathaivārthaṃ cetanaṃ citprapaśyati

प्राक्तनी वासनाद्यापि पौरुषेणावजीयते । ह्यःकुकर्माद्य यत्नेन प्रयाति हि सुकर्मताम्

prāktanī vāsanādyāpi pauruṣeṇāvajīyate | hyaḥkukarmādya yatnena prayāti hi sukarmatām

मोक्षादृते न शाम्यन्ति जीवतां चक्षुरादयः । उन्मज्जन्ति निमज्जन्ति केवलं देशकालतः

mokṣādṛte na śāmyanti jīvatāṃ cakṣurādayaḥ | unmajjanti nimajjanti kevalaṃ deśakālataḥ

चितः स्वकलनात्तस्य देहोग्र इव तिष्ठति । पञ्चात्माभावितोऽसत्यो महायक्षः शिशोरिव

citaḥ svakalanāttasya dehogra iva tiṣṭhati | pañcātmābhāvito'satyo mahāyakṣaḥ śiśoriva

मनोबुद्धिरहंकारस्तथा तन्मात्रपञ्चकम् । इति पुर्यष्टकं प्रोक्तं देहोऽसावातिवाहिकः

manobuddhirahaṃkārastathā tanmātrapañcakam | iti puryaṣṭakaṃ proktaṃ deho'sāvātivāhikaḥ

अमूर्त एव चित्तात्मा खत्वमस्यातिपीनता । वाततास्य महागुल्मो देहतास्य सुमेरुता

amūrta eva cittātmā khatvamasyātipīnatā | vātatāsya mahāgulmo dehatāsya sumerutā

विरजस्त्वक्रमेणैव निरवस्थस्तु मुक्तिभाक् । सुषुप्ततैकावस्थास्य जडाः क्रोडीकृता यया

virajastvakrameṇaiva niravasthastu muktibhāk | suṣuptataikāvasthāsya jaḍāḥ kroḍīkṛtā yayā

स्वप्ननाम्नी तथावस्था देहप्रत्ययशालिनी । आमोक्षं भ्रमतीहायमिति स्थावरजंगमैः

svapnanāmnī tathāvasthā dehapratyayaśālinī | āmokṣaṃ bhramatīhāyamiti sthāvarajaṃgamaiḥ

कदाचिद्धि सुषुप्तस्थः कदाचित्स्वप्नवत्स्थितः । आतिवाहिकदेहोऽयं सर्वस्यैवावतिष्ठते

kadāciddhi suṣuptasthaḥ kadācitsvapnavatsthitaḥ | ātivāhikadeho'yaṃ sarvasyaivāvatiṣṭhate

यदा सुषुप्तभावस्थो भाविदुःस्वप्नवेधितः । तदा कालानलसमस्तिष्ठत्यनुदिताकृतिः

yadā suṣuptabhāvastho bhāviduḥsvapnavedhitaḥ | tadā kālānalasamastiṣṭhatyanuditākṛtiḥ

स्थावराद्यास्ववस्थासु कल्पवृक्षदशासु च । भवत्येव सुषुप्तस्थो घनमोहशिलाघनः

sthāvarādyāsvavasthāsu kalpavṛkṣadaśāsu ca | bhavatyeva suṣuptastho ghanamohaśilāghanaḥ

सुषुप्ततास्य जडता स्वप्नोत्थेयं हि संसृतिः । यः प्रबोधोऽस्य सा मुक्तिस्तज्जाग्रद्या तु तुर्यता

suṣuptatāsya jaḍatā svapnottheyaṃ hi saṃsṛtiḥ | yaḥ prabodho'sya sā muktistajjāgradyā tu turyatā

जीवप्रबोधान्मुक्तिर्हि प्रबोधात्परमात्मताम् । सोऽभ्येति क्षालितमलं ताम्रं कनकतामिव

jīvaprabodhānmuktirhi prabodhātparamātmatām | so'bhyeti kṣālitamalaṃ tāmraṃ kanakatāmiva

जीवप्रबोधान्मुक्तिर्या सा चेह द्विविधोच्यते । एका जीवन्मुक्ततेति द्वितीया देहमुक्तता

jīvaprabodhānmuktiryā sā ceha dvividhocyate | ekā jīvanmuktateti dvitīyā dehamuktatā

जीवन्मुक्तिर्हि तुर्यत्वं तुर्यातीतं पदं ततः । बोधो जीवः प्रबोधोऽयं स च बुद्धिप्रयत्नतः

jīvanmuktirhi turyatvaṃ turyātītaṃ padaṃ tataḥ | bodho jīvaḥ prabodho'yaṃ sa ca buddhiprayatnataḥ

ज्ञातप्रमाणो जीवोन्तर्यो जानातीह तन्मयः । पश्यतीमं भयं चैव सुदीर्घस्वप्नविभ्रमम्

jñātapramāṇo jīvontaryo jānātīha tanmayaḥ | paśyatīmaṃ bhayaṃ caiva sudīrghasvapnavibhramam

मिथ्योदितः स्वहृदये स्वस्थ एव शिलीकृते । जीवानामन्तरे त्वन्यन्न किंचिच्चित्कलां विना

mithyoditaḥ svahṛdaye svastha eva śilīkṛte | jīvānāmantare tvanyanna kiṃciccitkalāṃ vinā

तामेवान्यतया पश्यन्मुधैव परिशोचति । जीवाणोरन्तरे त्वन्यन्न किंचित्परमादृते

tāmevānyatayā paśyanmudhaiva pariśocati | jīvāṇorantare tvanyanna kiṃcitparamādṛte

यत्र तत्र जगद्दृष्टमहो मायाविजृम्भितम् । स्थाल्यन्तः कथदम्बूनां यथा नाना भ्रमोदयः

yatra tatra jagaddṛṣṭamaho māyāvijṛmbhitam | sthālyantaḥ kathadambūnāṃ yathā nānā bhramodayaḥ

जीवाणूनां तथैवान्तर्मिथ्यासंसरणोदयः । बन्धोस्य वासनाबन्धो मोक्षः स्याद्वासनालयः

jīvāṇūnāṃ tathaivāntarmithyāsaṃsaraṇodayaḥ | bandhosya vāsanābandho mokṣaḥ syādvāsanālayaḥ

वासनान्तोऽस्य सौषुप्ती स्वप्ने विस्फुरति स्थितिः । घनवासनमोहोऽयं जीवः स्थावरतादिभाक्

vāsanānto'sya sauṣuptī svapne visphurati sthitiḥ | ghanavāsanamoho'yaṃ jīvaḥ sthāvaratādibhāk

मध्यस्थवासनस्तिर्यक्पुरुषस्तनुवासनः । यदान्तर्जीवितेनान्तो बहिर्जाता घटादयः

madhyasthavāsanastiryakpuruṣastanuvāsanaḥ | yadāntarjīvitenānto bahirjātā ghaṭādayaḥ

जीवैक्यादुभयोः सत्ता ग्राह्यग्राहकयोस्तदा । आत्मानात्मसमालीढो बहिरन्तर्यदा चिता

jīvaikyādubhayoḥ sattā grāhyagrāhakayostadā | ātmānātmasamālīḍho bahirantaryadā citā

तदा ग्राह्यग्रहणधीर्मृगतृष्णेव सोदया । नेह संत्यज्यते किंचिन्नेह किंचिन्न गृह्यते

tadā grāhyagrahaṇadhīrmṛgatṛṣṇeva sodayā | neha saṃtyajyate kiṃcinneha kiṃcinna gṛhyate

बाह्यान्तरकलाकारश्चिदात्मैकः प्रकाशते । त्रिजगच्चिच्चमत्कारस्त्वलं भेदविकल्पनैः । शोभिताः स्मश्चिति चिरात्सबाह्यान्तर्न विद्यते

bāhyāntarakalākāraścidātmaikaḥ prakāśate | trijagacciccamatkārastvalaṃ bhedavikalpanaiḥ | śobhitāḥ smaściti cirātsabāhyāntarna vidyate

अब्धिर्यथा जलमपास्तसमस्तभेदः खादच्छमेव सकलं द्रवमेकशुद्धम् । सर्वं तथेदमपहस्तितभेदजात- माद्यं परं पदमनामयमेव बुद्धम्

abdhiryathā jalamapāstasamastabhedaḥ khādacchameva sakalaṃ dravamekaśuddham | sarvaṃ tathedamapahastitabhedajāta- mādyaṃ paraṃ padamanāmayameva buddham

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये देव० मोक्षोपायेषु निर्वाणप्रकरणे पू० इन्द्रियार्थोपलम्भविचारो नामैकपञ्चाशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye deva0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 indriyārthopalambhavicāro nāmaikapañcāśaḥ sargaḥ

सर्गः ०५२

द्विपञ्चाशः सर्गः

dvipañcāśaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । बोधो जगदिवाभाति मुने येन क्रमेण ह । तं क्रमेण क्रमं ब्रूहि भूयो भेदनिवृत्तये

śrīrāma uvāca | bodho jagadivābhāti mune yena krameṇa ha | taṃ krameṇa kramaṃ brūhi bhūyo bhedanivṛttaye

श्रीवसिष्ठ उवाच । वृक्षस्येव विमूढस्य यद्दृष्टौ तत्स्वचेतसि । यन्न दृष्टौ न तच्चित्ते भवत्यल्पतरस्मृते

śrīvasiṣṭha uvāca | vṛkṣasyeva vimūḍhasya yaddṛṣṭau tatsvacetasi | yanna dṛṣṭau na taccitte bhavatyalpatarasmṛte

भव्यः पश्यति शास्त्रार्थमेव पूर्वापरान्वितम् । न दृष्टिविषयं वस्तु यत्पश्यति करोति तत्

bhavyaḥ paśyati śāstrārthameva pūrvāparānvitam | na dṛṣṭiviṣayaṃ vastu yatpaśyati karoti tat

भावानुष्ठाननिष्ठः सन् शास्त्रार्थैकमना मुनिः । भूत्वोपदेशं त्वमिमं श्रृणु श्रवणभूषणम्

bhāvānuṣṭhānaniṣṭhaḥ san śāstrārthaikamanā muniḥ | bhūtvopadeśaṃ tvamimaṃ śrṛṇu śravaṇabhūṣaṇam

इयं दृश्यभरभ्रान्तिर्नन्वविद्येति चोच्यते । वस्तुतो विद्यते नैषा तापनद्यां यथा पयः

iyaṃ dṛśyabharabhrāntirnanvavidyeti cocyate | vastuto vidyate naiṣā tāpanadyāṃ yathā payaḥ

उपदेश्योपदेशार्थमेनां मदुपरोधतः । सत्यामिव क्षणं तावदाश्रित्य श्रूयतामिदम्

upadeśyopadeśārthamenāṃ maduparodhataḥ | satyāmiva kṣaṇaṃ tāvadāśritya śrūyatāmidam

कुत एषा कथं चेति विकल्पाननुदाहरन् । नेदमेषां न चास्तीति स्वयं ज्ञास्यसि बोधतः

kuta eṣā kathaṃ ceti vikalpānanudāharan | nedameṣāṃ na cāstīti svayaṃ jñāsyasi bodhataḥ

यदिदं दृश्यते किंचिज्जगत्स्थावरजंगमम् । सर्वं सर्वप्रकाराढ्यं कल्पान्ते तद्विनश्यति

yadidaṃ dṛśyate kiṃcijjagatsthāvarajaṃgamam | sarvaṃ sarvaprakārāḍhyaṃ kalpānte tadvinaśyati

अस्य भागविभागात्मा नाशोऽवश्यमवारितः । बिन्दुना बिन्दुना बोधे उद्धृतस्यास्ति हि क्षयः

asya bhāgavibhāgātmā nāśo'vaśyamavāritaḥ | bindunā bindunā bodhe uddhṛtasyāsti hi kṣayaḥ

एवं स्थिते द्रव्यनाशे ब्रह्मणस्तन्मयत्वतः । नानन्तत्वं न चास्तित्वं न च वै संभवत्यलम्

evaṃ sthite dravyanāśe brahmaṇastanmayatvataḥ | nānantatvaṃ na cāstitvaṃ na ca vai saṃbhavatyalam

मदशक्तिरिव ज्ञानमिति नास्मासु सिध्यति । देहो विज्ञानतोऽस्माकं स्वप्नवन्न तु तत्त्वतः

madaśaktiriva jñānamiti nāsmāsu sidhyati | deho vijñānato'smākaṃ svapnavanna tu tattvataḥ

नश्यत्येव च दृश्यश्रीः सैव नान्यैव नैव च । इत्थं भवेत्समुचितं कृतं शास्त्रं च नान्यथा

naśyatyeva ca dṛśyaśrīḥ saiva nānyaiva naiva ca | itthaṃ bhavetsamucitaṃ kṛtaṃ śāstraṃ ca nānyathā

सैवैतीत्यसमुल्लेखं कथं नष्टस्य संभवः । तद्रूपान्येति युक्तं स्यादनुभूतानुगा वयम्

saivaitītyasamullekhaṃ kathaṃ naṣṭasya saṃbhavaḥ | tadrūpānyeti yuktaṃ syādanubhūtānugā vayam

सैव व्योमतयैवासीदित्यसत्सैव सा कथम् । तथैव व्योमसंस्था चेन्नाशं तर्हि न सा गता

saiva vyomatayaivāsīdityasatsaiva sā katham | tathaiva vyomasaṃsthā cennāśaṃ tarhi na sā gatā

कार्यकारणयोरेकरूपतैवं यदा तदा । कार्यकारणताभावादैक्यमेवास्मदागमः

kāryakāraṇayorekarūpataivaṃ yadā tadā | kāryakāraṇatābhāvādaikyamevāsmadāgamaḥ

शून्यत्वमुपलम्भत्वं यद्गतं नष्टमेव तत् । अन्यस्तर्हि भवेन्नाशः कीदृशः किल कथ्यताम्

śūnyatvamupalambhatvaṃ yadgataṃ naṣṭameva tat | anyastarhi bhavennāśaḥ kīdṛśaḥ kila kathyatām

नष्टं भूयस्तदुत्पन्नमिति यत्प्रत्ययेति कः । नश्यत्यवश्यं तेनेदं पुनरन्यत्प्रवर्तते

naṣṭaṃ bhūyastadutpannamiti yatpratyayeti kaḥ | naśyatyavaśyaṃ tenedaṃ punaranyatpravartate

मध्ये मध्ये यदुत्सेधफलाद्यवयवैकिका । आदेहं बीजसत्तास्ति कार्यकारणता कुतः

madhye madhye yadutsedhaphalādyavayavaikikā | ādehaṃ bījasattāsti kāryakāraṇatā kutaḥ

देशकालक्रियात्मैकं यथादृष्टमिह स्थितम् । बीजमेवैककर्मातो न घटः पटकार्यकृत्

deśakālakriyātmaikaṃ yathādṛṣṭamiha sthitam | bījamevaikakarmāto na ghaṭaḥ paṭakāryakṛt

सर्वदर्शनसिद्धान्ते नास्ति भेदो न वस्तुनि । परमार्थमये तेन विवादेन किमत्र नः

sarvadarśanasiddhānte nāsti bhedo na vastuni | paramārthamaye tena vivādena kimatra naḥ

इदं शान्तमनाद्यन्तं तद्रूपत्वाद्विचारतः । व्योमाभं बोधतामात्रमनुभूतिप्रमाणतः

idaṃ śāntamanādyantaṃ tadrūpatvādvicārataḥ | vyomābhaṃ bodhatāmātramanubhūtipramāṇataḥ

यथैतन्नानुभूतं सद्यथैतदनुभूयते । यथैतत्सिद्धिमाप्नोति तदिदं कथ्यते क्रमात्

yathaitannānubhūtaṃ sadyathaitadanubhūyate | yathaitatsiddhimāpnoti tadidaṃ kathyate kramāt

महाकल्पान्त उन्नष्टे सर्वस्मिन्दृश्यमण्डले । आमहादेवपर्यन्तं समनोबुद्धिकर्मणि

mahākalpānta unnaṣṭe sarvasmindṛśyamaṇḍale | āmahādevaparyantaṃ samanobuddhikarmaṇi

व्योमन्यपि शमं याते कालेऽप्यकलितस्थितौ । वायावपि त्वपगते तेजस्यत्यन्तमस्थिते

vyomanyapi śamaṃ yāte kāle'pyakalitasthitau | vāyāvapi tvapagate tejasyatyantamasthite

तेजस्यपि गते ध्वंसं वार्यादौ सुचिरं क्षते । अलमन्तमनुप्राप्ते सर्वशब्दार्थसंचये

tejasyapi gate dhvaṃsaṃ vāryādau suciraṃ kṣate | alamantamanuprāpte sarvaśabdārthasaṃcaye

शिष्यते शान्तबोधात्म सदच्छं बाध्यवर्जितम् । अनादिनिधनं सौम्यं किमप्यमलमव्ययम्

śiṣyate śāntabodhātma sadacchaṃ bādhyavarjitam | anādinidhanaṃ saumyaṃ kimapyamalamavyayam

अवाच्यमनभिव्यक्तमतीन्द्रियमनामकम् । सर्वभूतात्मकं शून्यं सदसच्च परं पदम्

avācyamanabhivyaktamatīndriyamanāmakam | sarvabhūtātmakaṃ śūnyaṃ sadasacca paraṃ padam

तन्न वायुर्न चाकाशं न बुद्ध्यादि न शून्यकम् । न किंचिदपि सर्वात्म किमप्यन्यत्परं नभः

tanna vāyurna cākāśaṃ na buddhyādi na śūnyakam | na kiṃcidapi sarvātma kimapyanyatparaṃ nabhaḥ

तद्विदा तत्पदस्थेन तन्मुक्तेनानुभूयते । अन्यैः केवलमाम्नातैरागमैरेव वर्ण्यते

tadvidā tatpadasthena tanmuktenānubhūyate | anyaiḥ kevalamāmnātairāgamaireva varṇyate

न कालो न मनो नात्मा न सन्नासन्न देशदिक् । न मध्यमेतयोर्नान्तं न बोधो नाप्यबोधितम्

na kālo na mano nātmā na sannāsanna deśadik | na madhyametayornāntaṃ na bodho nāpyabodhitam

किमप्येव तदत्यच्छं बुध्यते बोधपारगैः । शान्तसंसारविसरैः परां भूमिमुपागतैः

kimapyeva tadatyacchaṃ budhyate bodhapāragaiḥ | śāntasaṃsāravisaraiḥ parāṃ bhūmimupāgataiḥ

प्रतिषिद्धा मयैते तु येऽर्थाः सर्वत्र ते स्थिताः । अस्मद्बुद्ध्या परिच्छेद्याः सौम्याम्भोधेरिवोर्मयः

pratiṣiddhā mayaite tu ye'rthāḥ sarvatra te sthitāḥ | asmadbuddhyā paricchedyāḥ saumyāmbhodherivormayaḥ

यथास्थितं स्थिताः सर्वे भावास्तत्र यथा तथा । अनुत्कीर्णा महास्तम्भे विविधाः शालभञ्जिकाः

yathāsthitaṃ sthitāḥ sarve bhāvāstatra yathā tathā | anutkīrṇā mahāstambhe vividhāḥ śālabhañjikāḥ

एवं तत्र स्थिताः सर्वे भावा एवं च न स्थिताः । असर्वात्मैव सर्वात्म तदेव न तदेव च

evaṃ tatra sthitāḥ sarve bhāvā evaṃ ca na sthitāḥ | asarvātmaiva sarvātma tadeva na tadeva ca

पदं यथैतत्सर्वात्म सर्वार्थपरिवर्जितम् । । यथा तत्र च पश्यन्ति तत्रैकपरिणामिनः

padaṃ yathaitatsarvātma sarvārthaparivarjitam | | yathā tatra ca paśyanti tatraikapariṇāminaḥ

सर्वं सर्वात्मकं चैव सर्वार्थरहितं पदम् । सर्वार्थपरिपूर्णं च तदाद्यं परिदृश्यते

sarvaṃ sarvātmakaṃ caiva sarvārtharahitaṃ padam | sarvārthaparipūrṇaṃ ca tadādyaṃ paridṛśyate

तवैतावन्महाबुद्धे सर्वार्थोपशमात्मकम् । न सम्यग्दानमुत्पन्नं संशयोऽत्र निदर्शनम्

tavaitāvanmahābuddhe sarvārthopaśamātmakam | na samyagdānamutpannaṃ saṃśayo'tra nidarśanam

यः प्रबुद्धो निराभासं परमाभासमागतः । स्वच्छान्तःकरणः शान्तस्तं स्वभावं स पश्यति

yaḥ prabuddho nirābhāsaṃ paramābhāsamāgataḥ | svacchāntaḥkaraṇaḥ śāntastaṃ svabhāvaṃ sa paśyati

अयं त्वमहमित्यादित्रिंकालगजगद्भ्रमः । तत्रास्ति हेमपिण्डान्तरिव रूपकजालकम्

ayaṃ tvamahamityāditriṃkālagajagadbhramaḥ | tatrāsti hemapiṇḍāntariva rūpakajālakam

हेमपिण्डाद्यथा भाण्डजालं नानोपलभ्यते । तथा न लभ्यते भिन्नं परमार्थघनाज्जगत्

hemapiṇḍādyathā bhāṇḍajālaṃ nānopalabhyate | tathā na labhyate bhinnaṃ paramārthaghanājjagat

सर्वदैव हि भिन्नात्मा स्वाङ्गभूतोपलम्भदृक् । स जगद्द्वैतमेवेदं हेमेवाङ्गदरूपकम्

sarvadaiva hi bhinnātmā svāṅgabhūtopalambhadṛk | sa jagaddvaitamevedaṃ hemevāṅgadarūpakam

रिक्तं देशादिशब्दार्थैर्देशकालक्रियात्मकम् । यथास्थितमिदं तत्र सर्वमस्ति न वास्ति च

riktaṃ deśādiśabdārthairdeśakālakriyātmakam | yathāsthitamidaṃ tatra sarvamasti na vāsti ca

यथोर्म्यादि समे तोये चित्रं चित्रकृदीहते । भाण्डवृन्दं मृदः पिण्डे तथेदं ब्रह्मणि स्थितम्

yathormyādi same toye citraṃ citrakṛdīhate | bhāṇḍavṛndaṃ mṛdaḥ piṇḍe tathedaṃ brahmaṇi sthitam

तथैतदत्र नो भिन्नं नाभिन्नं नास्ति चास्ति च । नित्यं तन्मयमेवाच्छं शान्ते शान्तमिदं तथा

tathaitadatra no bhinnaṃ nābhinnaṃ nāsti cāsti ca | nityaṃ tanmayamevācchaṃ śānte śāntamidaṃ tathā

अनिखातैव भातीयं त्रिजगच्छालभञ्जिका । स्वरसस्येव दृश्यत्वमिता ब्रह्मणि दारुणि

anikhātaiva bhātīyaṃ trijagacchālabhañjikā | svarasasyeva dṛśyatvamitā brahmaṇi dāruṇi

निखाता दृश्यतां यान्ति स्तम्भस्थाः शालभञ्जिकाः । अस्मिन्नक्षोभ्य एवान्तस्तरङ्गाः सृष्टिदृष्टयः

nikhātā dṛśyatāṃ yānti stambhasthāḥ śālabhañjikāḥ | asminnakṣobhya evāntastaraṅgāḥ sṛṣṭidṛṣṭayaḥ

सरस्यतिरसे भान्ति चिद्घनामृतवृष्टयः । अविभागे विभागस्था अक्षोभे क्षुभिता इव । अविभाता विभान्तीव चिद्घने सृष्टिदृष्टयः

sarasyatirase bhānti cidghanāmṛtavṛṣṭayaḥ | avibhāge vibhāgasthā akṣobhe kṣubhitā iva | avibhātā vibhāntīva cidghane sṛṣṭidṛṣṭayaḥ

परमाणौ परमाणावत्र संसारमण्डलम् । विभाति भासुरारम्भं न विभाति च किंचन

paramāṇau paramāṇāvatra saṃsāramaṇḍalam | vibhāti bhāsurārambhaṃ na vibhāti ca kiṃcana

आकाशकालपवनादिपदार्थजात- मस्याङ्गमङ्गरहितस्य तदप्यनङ्गम् । सर्वात्मकं सकलभावविकारशून्य- मप्येतदाहुरजरं परमार्थतत्त्वम्

ākāśakālapavanādipadārthajāta- masyāṅgamaṅgarahitasya tadapyanaṅgam | sarvātmakaṃ sakalabhāvavikāraśūnya- mapyetadāhurajaraṃ paramārthatattvam

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषु निर्वाणप्रकरणे उ० ब्रह्मस्वरूपवर्णनं नाम द्विपञ्चाशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe u0 brahmasvarūpavarṇanaṃ nāma dvipañcāśaḥ sargaḥ

सर्गः ०५२

द्विपञ्चाशः सर्गः

dvipañcāśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । यो जीवस्यादितः स्वप्नो नानाकलनकोमलः । तमिमं विद्धि संसारं न सत्यं नाप्यसन्मयम्

śrīvasiṣṭha uvāca | yo jīvasyāditaḥ svapno nānākalanakomalaḥ | tamimaṃ viddhi saṃsāraṃ na satyaṃ nāpyasanmayam

न पुंस इव जीवस्य स्वप्नः संभवति क्वचित् । तेनैते जाग्रतो भावा जाग्रत्स्वप्नकृतोऽत्र हि

na puṃsa iva jīvasya svapnaḥ saṃbhavati kvacit | tenaite jāgrato bhāvā jāgratsvapnakṛto'tra hi

जीवस्वप्नमिमं दीर्घं क्षिप्रताप्रतिभासतः । असत्यमप्यवस्तुत्वाद्विद्धि वेद्यविदां वर

jīvasvapnamimaṃ dīrghaṃ kṣipratāpratibhāsataḥ | asatyamapyavastutvādviddhi vedyavidāṃ vara

स्वप्नात्स्वप्नान्तरमिव गच्छन्तो जीवजीवकाः । असत्यमेव पश्यन्ति घनसत्यतयानघ

svapnātsvapnāntaramiva gacchanto jīvajīvakāḥ | asatyameva paśyanti ghanasatyatayānagha

अजडे जडता तात जडे चाजडतोदिता । असत्ये सत्यता जीवजीवानुभवमोहतः

ajaḍe jaḍatā tāta jaḍe cājaḍatoditā | asatye satyatā jīvajīvānubhavamohataḥ

भानोरप्यन्तरखिलं पश्यन्तस्त्रिजगद्भ्रमम् । भ्रमन्ति स्वप्नसंभ्रान्ता इव जीवा भिदालिभिः

bhānorapyantarakhilaṃ paśyantastrijagadbhramam | bhramanti svapnasaṃbhrāntā iva jīvā bhidālibhiḥ

सर्वगत्वादनन्तत्वात्स्वस्य जीवस्य जीवतः । यद्भावयन्ति चेतन्ति तदेवाश्विति सत्यवत्

sarvagatvādanantatvātsvasya jīvasya jīvataḥ | yadbhāvayanti cetanti tadevāśviti satyavat

पुण्डरीकाक्षनिर्दिष्टामसंसक्तिगतिं शुभाम् । यामालिङ्ग्य महाबाहो जीवन्मुक्तो महामुनिः

puṇḍarīkākṣanirdiṣṭāmasaṃsaktigatiṃ śubhām | yāmāliṅgya mahābāho jīvanmukto mahāmuniḥ

पाण्डोः पुत्रोऽर्जुनो नाम सुखं जीवितमात्मनः । क्षिपयिष्यति निर्दुःखं तथा क्षेपय जीवितम्

pāṇḍoḥ putro'rjuno nāma sukhaṃ jīvitamātmanaḥ | kṣipayiṣyati nirduḥkhaṃ tathā kṣepaya jīvitam

श्रीराम उवाच । भविष्यति कदा ब्रह्मन्सोऽर्जुनः पाण्डुनन्दनः । कीदृशीं च हरिस्तस्य कथयिष्यत्यसक्तताम्

śrīrāma uvāca | bhaviṣyati kadā brahmanso'rjunaḥ pāṇḍunandanaḥ | kīdṛśīṃ ca haristasya kathayiṣyatyasaktatām

श्रीवसिष्ठ उवाच । अस्ति सन्मात्रमात्मेति परिकल्पितनामकम् । स्थितमात्मन्यनाद्यन्ते नभसीव महानभः

śrīvasiṣṭha uvāca | asti sanmātramātmeti parikalpitanāmakam | sthitamātmanyanādyante nabhasīva mahānabhaḥ

दृश्यते विमले तस्मिन्नयं संसारविभ्रमः । कटकादि यथा हेम्नि तरङ्गादि यथाम्भसि

dṛśyate vimale tasminnayaṃ saṃsāravibhramaḥ | kaṭakādi yathā hemni taraṅgādi yathāmbhasi

चतुर्दशविधा भूतजातयः प्रस्फुरन्त्यलम् । तस्मिन्संसारजालेऽस्मिञ्जाले शकुनयो यथा

caturdaśavidhā bhūtajātayaḥ prasphurantyalam | tasminsaṃsārajāle'smiñjāle śakunayo yathā

तत्रैते यमचन्द्रार्कशक्राद्याः शंसितक्रमाः । भूतपञ्चकसंसारलोकपालत्वमागताः

tatraite yamacandrārkaśakrādyāḥ śaṃsitakramāḥ | bhūtapañcakasaṃsāralokapālatvamāgatāḥ

इदं पुण्यमुपादेयं हेयं पापमिदं त्विति । तैः स्वसंकल्पघटिताद्वेदनात्स्थापिता स्थितिः

idaṃ puṇyamupādeyaṃ heyaṃ pāpamidaṃ tviti | taiḥ svasaṃkalpaghaṭitādvedanātsthāpitā sthitiḥ

तस्याद्य यावदनघ प्रवाहपतिते निजे । कर्मण्यचलसंकाशस्थिरं चित्तमवस्थितम्

tasyādya yāvadanagha pravāhapatite nije | karmaṇyacalasaṃkāśasthiraṃ cittamavasthitam

भगवान्स यमः किंचिद्गते प्रतिचतुर्युगे । तपः प्रकुरुते भूतदलनात्पापशङ्कया

bhagavānsa yamaḥ kiṃcidgate praticaturyuge | tapaḥ prakurute bhūtadalanātpāpaśaṅkayā

कदाचिदष्टौ वर्षाणि दश द्वादश वापि च । कदाचित्पञ्चसप्तादि कदाचित्षोडशापि च

kadācidaṣṭau varṣāṇi daśa dvādaśa vāpi ca | kadācitpañcasaptādi kadācitṣoḍaśāpi ca

उदासीनवदासीने तस्मिन्नियमसंस्थितौ । न हिनस्ति जगज्जाले मृत्युर्भूतानि कानिचित्

udāsīnavadāsīne tasminniyamasaṃsthitau | na hinasti jagajjāle mṛtyurbhūtāni kānicit

तेन नीरन्ध्रभूतौघनिःसंचारं महीतलम् । भवति प्रावृषि स्वेदी कुञ्जरो मशकैरिव

tena nīrandhrabhūtaughaniḥsaṃcāraṃ mahītalam | bhavati prāvṛṣi svedī kuñjaro maśakairiva

अथैतानि विचित्राणि भूतानि बहुयुक्तिभिः । क्षिपयन्ति सुरा राम भुवो भारनिवृत्तये

athaitāni vicitrāṇi bhūtāni bahuyuktibhiḥ | kṣipayanti surā rāma bhuvo bhāranivṛttaye

एवं युगसहस्राणि व्यवहारशतानि च । समतीतान्यनन्तानि भूतानि च जगन्ति च

evaṃ yugasahasrāṇi vyavahāraśatāni ca | samatītānyanantāni bhūtāni ca jaganti ca

वैवस्वतोऽद्य तु यमो य एष पितृनायकः । अनेन त्वधुना साधो परिक्षीणेषु केषुचित्

vaivasvato'dya tu yamo ya eṣa pitṛnāyakaḥ | anena tvadhunā sādho parikṣīṇeṣu keṣucit

युगेष्वघविघाताय वर्षाणि द्वादशात्मना । व्रतचर्येह कर्तव्या दूरास्तजनकर्षणा

yugeṣvaghavighātāya varṣāṇi dvādaśātmanā | vratacaryeha kartavyā dūrāstajanakarṣaṇā

तेनेयमुर्वी नीरन्ध्रा भूतैर्मर्त्यैरमृत्युभिः । दीना प्रपन्ना गुल्मेव भारभूतैर्भविष्यति

teneyamurvī nīrandhrā bhūtairmartyairamṛtyubhiḥ | dīnā prapannā gulmeva bhārabhūtairbhaviṣyati

भूभारपरिभूताङ्गी हरिं शरणमेष्यति । कान्ता दस्युपराभूता दीना पतिमिव प्रिया

bhūbhāraparibhūtāṅgī hariṃ śaraṇameṣyati | kāntā dasyuparābhūtā dīnā patimiva priyā

हरिर्देहद्वयेनाथ महीमवतरिष्यति । देवांशैरखिलैः सार्धं नरनारायणं गतैः

harirdehadvayenātha mahīmavatariṣyati | devāṃśairakhilaiḥ sārdhaṃ naranārāyaṇaṃ gataiḥ

वसुदेवसुतस्त्वेको वासुदेव इति श्रुतः । देहो भविष्यति हरेर्द्वितीयः पाण्डवोऽर्जुनः

vasudevasutastveko vāsudeva iti śrutaḥ | deho bhaviṣyati harerdvitīyaḥ pāṇḍavo'rjunaḥ

युधिष्ठिर इति ख्यातो धर्मपुत्रो भविष्यति । अम्भोधिमेखलाभूपःपाण्डोः पुत्रः स धर्मवित्

yudhiṣṭhira iti khyāto dharmaputro bhaviṣyati | ambhodhimekhalābhūpaḥpāṇḍoḥ putraḥ sa dharmavit

दुर्योधन इति ख्यातस्तस्य भ्राता पितृव्यजः । भविष्यति दृढद्वन्द्वो भीमो बभ्रुरहेरिव

duryodhana iti khyātastasya bhrātā pitṛvyajaḥ | bhaviṣyati dṛḍhadvandvo bhīmo babhruraheriva

अन्योन्यं हरतोरुर्वौ तयोः संग्रामलोलयोः । अष्टादशात्राक्षौहिण्यो घटिष्यन्त्यत्र भीषणाः

anyonyaṃ haratorurvau tayoḥ saṃgrāmalolayoḥ | aṣṭādaśātrākṣauhiṇyo ghaṭiṣyantyatra bhīṣaṇāḥ

तत्क्षयेण विभारत्वं भुवो विष्णुः करिष्यति । राघवाऽर्जुनदेहेन वृहद्गाण्डीवधन्वना

tatkṣayeṇa vibhāratvaṃ bhuvo viṣṇuḥ kariṣyati | rāghavā'rjunadehena vṛhadgāṇḍīvadhanvanā

विष्णोरर्जुननामादौ प्राकृतं भावमास्थितः । हर्षामर्षान्वितो देहो नरधर्मा भविष्यति

viṣṇorarjunanāmādau prākṛtaṃ bhāvamāsthitaḥ | harṣāmarṣānvito deho naradharmā bhaviṣyati

सेनाद्वयगतान्दृष्ट्वा स्वजनान्मरणोन्मुखान् । विषादमेष्यत्युद्योगं युद्धाय न करिष्यति

senādvayagatāndṛṣṭvā svajanānmaraṇonmukhān | viṣādameṣyatyudyogaṃ yuddhāya na kariṣyati

तमर्जुनाभिधं देहं प्राप्तकार्यैकसिद्धये । हरिर्बुद्धेन देहेन बोधयिष्यति राघव

tamarjunābhidhaṃ dehaṃ prāptakāryaikasiddhaye | harirbuddhena dehena bodhayiṣyati rāghava

न जायते म्रियते वा कदाचि- न्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः । अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे

na jāyate mriyate vā kadāci- nnāyaṃ bhūtvā bhavitā vā na bhūyaḥ | ajo nityaḥ śāśvato'yaṃ purāṇo na hanyate hanyamāne śarīre

य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् । उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते

ya enaṃ vetti hantāraṃ yaścainaṃ manyate hatam | ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate

अनन्तस्यैकरूपस्य सतः सूक्ष्मस्य खादपि । आत्मनः परमेशस्य किं कथं केन नश्यति

anantasyaikarūpasya sataḥ sūkṣmasya khādapi | ātmanaḥ parameśasya kiṃ kathaṃ kena naśyati

अनन्तमव्यक्तमनादिमध्य- मात्मानमालोकय संविदात्मन् । संविद्वपुः स्फारमलब्धदोष- मजोऽसि नित्योऽसि निरामयोऽसि

anantamavyaktamanādimadhya- mātmānamālokaya saṃvidātman | saṃvidvapuḥ sphāramalabdhadoṣa- majo'si nityo'si nirāmayo'si

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामा० वा ० दे० मोक्षो० निर्वाणप्रकरणे पू० अर्जुनोपाख्याने नरनारायणावतारकथनं नाम द्विपञ्चाशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmā0 vā 0 de0 mokṣo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 arjunopākhyāne naranārāyaṇāvatārakathanaṃ nāma dvipañcāśaḥ sargaḥ

सर्गः ०५३

त्रिपञ्चाशः सर्गः

tripañcāśaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । यथा चेत्ये चेतनता यथा काले च कालता । यथा च व्योमता व्योम्नि यथा च जडता जडे

śrīrāma uvāca | yathā cetye cetanatā yathā kāle ca kālatā | yathā ca vyomatā vyomni yathā ca jaḍatā jaḍe

यथा वायौ च वायुत्वमभूतादावभूतता । यथा स्पन्दात्मनि स्पन्दो यथा मूर्ते च मूर्तता

yathā vāyau ca vāyutvamabhūtādāvabhūtatā | yathā spandātmani spando yathā mūrte ca mūrtatā

यथा भिन्ने च भिन्नत्वं यथाऽनन्ते ह्यनन्तता । यथा दृश्ये च दृश्यत्वं यथा सर्गेषु सर्गता

yathā bhinne ca bhinnatvaṃ yathā'nante hyanantatā | yathā dṛśye ca dṛśyatvaṃ yathā sargeṣu sargatā

एतत्क्रमेण हे ब्रह्मन् वद मे वदतां वर । आदितः प्रतिपाद्यैव बोध्यन्ते ह्यल्पबोधिनः

etatkrameṇa he brahman vada me vadatāṃ vara | āditaḥ pratipādyaiva bodhyante hyalpabodhinaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । तदनन्तं महाकाशं महाचिद्घनमुच्यते । अवेद्यचिद्रूपमयं शान्तमेकं समस्थिति

śrīvasiṣṭha uvāca | tadanantaṃ mahākāśaṃ mahācidghanamucyate | avedyacidrūpamayaṃ śāntamekaṃ samasthiti

ब्रह्मविष्ण्वीश्वराद्यन्ते महाप्रलयनामनि । शब्दार्थे रूढिमापन्ने यच्छुद्धमवशिष्यते

brahmaviṣṇvīśvarādyante mahāpralayanāmani | śabdārthe rūḍhimāpanne yacchuddhamavaśiṣyate

सर्गस्य कारणं तत्र न किंचिदुपपद्यते । मलमाकारबीजादि मायामोहभ्रमादिकम्

sargasya kāraṇaṃ tatra na kiṃcidupapadyate | malamākārabījādi māyāmohabhramādikam

केवलं शान्तमत्यच्छमाद्यन्तपरिवर्जितम् । तद्विद्यते यत्र किल खमपि स्थूलमश्मवत्

kevalaṃ śāntamatyacchamādyantaparivarjitam | tadvidyate yatra kila khamapi sthūlamaśmavat

न च नास्तीति तद्वक्तुं युज्यते चिद्वपुर्यदा । न चैवास्तीति तद्वक्तुं युक्तं शान्तमलं तदा

na ca nāstīti tadvaktuṃ yujyate cidvapuryadā | na caivāstīti tadvaktuṃ yuktaṃ śāntamalaṃ tadā

निमेषे योजनशते प्राप्तायामात्मसंविदि । मध्ये तस्यास्तु यद्रूपं रूपं तस्य पदस्य तत्

nimeṣe yojanaśate prāptāyāmātmasaṃvidi | madhye tasyāstu yadrūpaṃ rūpaṃ tasya padasya tat

सबाह्याभ्यन्तरे शान्ते वासनाविषयभ्रमे । सर्वचिन्ताविहीनस्य प्रबुद्धस्यार्धरात्रतः

sabāhyābhyantare śānte vāsanāviṣayabhrame | sarvacintāvihīnasya prabuddhasyārdharātrataḥ

शान्तं निःसुखदुःखस्य पुरुषस्यैव तिष्ठतः । यदस्पन्दि मनोरूपं रूपं तस्य पदस्य तत्

śāntaṃ niḥsukhaduḥkhasya puruṣasyaiva tiṣṭhataḥ | yadaspandi manorūpaṃ rūpaṃ tasya padasya tat

तृणगुल्माङ्कुरादीनां सत्तासामान्यमाततम् । यदुद्भवोद्भवं रूपं रूपं तस्य पदस्य तत्

tṛṇagulmāṅkurādīnāṃ sattāsāmānyamātatam | yadudbhavodbhavaṃ rūpaṃ rūpaṃ tasya padasya tat

तस्मिन्पदे जगद्रूपं यदिदं दृश्यते स्फुटम् । सकारणमिवाकारकरालमिव भेदवत्

tasminpade jagadrūpaṃ yadidaṃ dṛśyate sphuṭam | sakāraṇamivākārakarālamiva bhedavat

तत्सर्वं कारणाभावान्न जातं न च विद्यते । नाकारयुक्तं न जगन्न च द्वैतैक्यसंयुतम्

tatsarvaṃ kāraṇābhāvānna jātaṃ na ca vidyate | nākārayuktaṃ na jaganna ca dvaitaikyasaṃyutam

यदकारणकं तस्य सत्ता नेहोपपद्यते । स्वयं नित्यानुभूतेऽर्थे कोऽत्रापह्नवशक्तिमान्

yadakāraṇakaṃ tasya sattā nehopapadyate | svayaṃ nityānubhūte'rthe ko'trāpahnavaśaktimān

न च शून्यमनाद्यन्तं जगतः कारणं भवेत् । ब्रह्मामूर्तं समूर्तस्य दृश्यस्याब्रह्मरूपिणः

na ca śūnyamanādyantaṃ jagataḥ kāraṇaṃ bhavet | brahmāmūrtaṃ samūrtasya dṛśyasyābrahmarūpiṇaḥ

तस्मात्तत्र जगद्रूपं यदा भातं तदेव तत् । स्वयमेव तदा भाति चिदाकाशमिति स्थितम्

tasmāttatra jagadrūpaṃ yadā bhātaṃ tadeva tat | svayameva tadā bhāti cidākāśamiti sthitam

जगच्चिद्ब्रह्मभावाच्च तथा भावो भ्रमादिव । सर्वमेकमजं शान्तमद्वैतैक्यमनामयम्

jagaccidbrahmabhāvācca tathā bhāvo bhramādiva | sarvamekamajaṃ śāntamadvaitaikyamanāmayam

पूर्णात्पूर्णं विसरति पूर्णे पूर्णं विराजते । पूर्णमेवोदितं पूर्णे पूर्णमेव व्यवस्थितम्

pūrṇātpūrṇaṃ visarati pūrṇe pūrṇaṃ virājate | pūrṇamevoditaṃ pūrṇe pūrṇameva vyavasthitam

शान्तं समं समुदयास्तमयैर्विहीन- माकारमुक्तमजमम्बरमच्छमेकम् । सर्वं सदा सदसदेकतयोदितात्म निर्वाणमाद्यमिदमुत्तमबोधरूपम्

śāntaṃ samaṃ samudayāstamayairvihīna- mākāramuktamajamambaramacchamekam | sarvaṃ sadā sadasadekatayoditātma nirvāṇamādyamidamuttamabodharūpam

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषु नि० उत्तरार्धे निर्वाणवर्णनं नाम त्रिपञ्चाशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu ni0 uttarārdhe nirvāṇavarṇanaṃ nāma tripañcāśaḥ sargaḥ

सर्गः ०५३

त्रिपञ्चाशः सर्गः

tripañcāśaḥ sargaḥ

श्रीभगवानुवाच । अर्जुन त्वं न हन्ता त्वमभिमानमलं त्यज । जरामरणनिर्मुक्तः स्वयमात्मासि शाश्वतः

śrībhagavānuvāca | arjuna tvaṃ na hantā tvamabhimānamalaṃ tyaja | jarāmaraṇanirmuktaḥ svayamātmāsi śāśvataḥ

यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते । हत्वापि स इमाँल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते

yasya nāhaṃkṛto bhāvo buddhiryasya na lipyate | hatvāpi sa imām̐llokānna hanti na nibadhyate

यैव संजायते संविदन्तः सेवानुभूयते । अयं सोऽहमिदं तन्म इत्यन्तः संविदं त्यज

yaiva saṃjāyate saṃvidantaḥ sevānubhūyate | ayaṃ so'hamidaṃ tanma ityantaḥ saṃvidaṃ tyaja

अनयैव च युक्तोऽस्मि नष्टोऽस्मीति च भारत । अभितः सुखदुःखाभ्यामवशः परितप्यसे

anayaiva ca yukto'smi naṣṭo'smīti ca bhārata | abhitaḥ sukhaduḥkhābhyāmavaśaḥ paritapyase

स्वात्मांशैः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि भागशः । अहंकारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते

svātmāṃśaiḥ kriyamāṇāni guṇaiḥ karmāṇi bhāgaśaḥ | ahaṃkāravimūḍhātmā kartāhamiti manyate

चक्षुः पश्यतु कर्णश्च श्रृणोतु त्वक्स्पृशत्विदम् । रसना च रसं यातु कात्र कोऽहमिति स्थितिः

cakṣuḥ paśyatu karṇaśca śrṛṇotu tvakspṛśatvidam | rasanā ca rasaṃ yātu kātra ko'hamiti sthitiḥ

कलनाकर्मणि रते मनस्यपि महात्मनः । न कश्चिदत्राहमिति क्लेशभागे क एव ते

kalanākarmaṇi rate manasyapi mahātmanaḥ | na kaścidatrāhamiti kleśabhāge ka eva te

बहुभिः समवायेन यत्कृतं तत्र भारत । एकोऽभिमानदुःखेन हास्यायैव हृइं गृह्यते

bahubhiḥ samavāyena yatkṛtaṃ tatra bhārata | eko'bhimānaduḥkhena hāsyāyaiva hṛiṃ gṛhyate

कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि । योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये

kāyena manasā buddhyā kevalairindriyairapi | yoginaḥ karma kurvanti saṅgaṃ tyaktvātmaśuddhaye

अहन्त्वविषचूर्णेन येषां कायो न मारितः । कुर्वन्तोऽपि हरन्तोऽपि न च ते निर्विषूचिकाः

ahantvaviṣacūrṇena yeṣāṃ kāyo na māritaḥ | kurvanto'pi haranto'pi na ca te nirviṣūcikāḥ

न क्वचिद्राजते कायो ममतामेध्यदूषितः । प्राज्ञोऽप्यतिबहुज्ञोऽपि दुःशील इव मानवः

na kvacidrājate kāyo mamatāmedhyadūṣitaḥ | prājño'pyatibahujño'pi duḥśīla iva mānavaḥ

निर्ममो निरहंकारः समदुःखसुखः क्षमी । यः स कार्यमकार्यं वा कुर्वन्नपि न लिप्यते

nirmamo nirahaṃkāraḥ samaduḥkhasukhaḥ kṣamī | yaḥ sa kāryamakāryaṃ vā kurvannapi na lipyate

इदं च ते पाण्डुसुत स्वकर्म क्षात्रमुत्तमम् । अपि क्रूरमतिश्रेयः सुखायैवोदयाय च

idaṃ ca te pāṇḍusuta svakarma kṣātramuttamam | api krūramatiśreyaḥ sukhāyaivodayāya ca

अपि कुत्सितमप्यन्यदप्यधर्ममयक्रमम् । श्रेष्ठं ते स्वं यथा कर्म तथेहामृतवान्भव

api kutsitamapyanyadapyadharmamayakramam | śreṣṭhaṃ te svaṃ yathā karma tathehāmṛtavānbhava

मूर्खस्यापि स्वकर्मैव श्रेयसे किमु सन्मतेः । मतिर्गलदहंकारा पतितापि न लिप्यते

mūrkhasyāpi svakarmaiva śreyase kimu sanmateḥ | matirgaladahaṃkārā patitāpi na lipyate

योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनंजय । निःसङ्गस्त्वं यथाप्राप्तकर्मवान्न निबध्यसे

yogasthaḥ kuru karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā dhanaṃjaya | niḥsaṅgastvaṃ yathāprāptakarmavānna nibadhyase

शान्तब्रह्मवपुर्भूत्वा कर्म ब्रह्ममयं कुरु । ब्रह्मार्पणसमाचारो ब्रह्मैव भवसि क्षणात्

śāntabrahmavapurbhūtvā karma brahmamayaṃ kuru | brahmārpaṇasamācāro brahmaiva bhavasi kṣaṇāt

ईश्वरार्पितसर्वार्थ ईश्वरात्मा निरामयः । ईश्वरः सर्वभूतात्मा भव भूषितभूतलः

īśvarārpitasarvārtha īśvarātmā nirāmayaḥ | īśvaraḥ sarvabhūtātmā bhava bhūṣitabhūtalaḥ

संन्यस्तसर्वसंकल्पः समः शान्तमना मुनिः । संन्यासयोगयुक्तात्मा कुर्वन्मुक्तमतिर्भव

saṃnyastasarvasaṃkalpaḥ samaḥ śāntamanā muniḥ | saṃnyāsayogayuktātmā kurvanmuktamatirbhava

अर्जुन उवाच । सङ्गत्यागस्य भगवंस्तथा ब्रह्मार्पणस्य च । ईश्वरार्पणरूपस्य संन्यासस्य च सर्वशः

arjuna uvāca | saṅgatyāgasya bhagavaṃstathā brahmārpaṇasya ca | īśvarārpaṇarūpasya saṃnyāsasya ca sarvaśaḥ

तथा ज्ञानस्य योगस्य विभागः कीदृशः प्रभो । क्रमेण कथयैतन्मे महामोहनिवृत्तये

tathā jñānasya yogasya vibhāgaḥ kīdṛśaḥ prabho | krameṇa kathayaitanme mahāmohanivṛttaye

श्रीभगवानुवाच । सर्वसंकल्पसंशान्तौ प्रशान्तघनवासनम् । न किंचिद्भावनाकारं यत्तद्ब्रह्म परं विदुः

śrībhagavānuvāca | sarvasaṃkalpasaṃśāntau praśāntaghanavāsanam | na kiṃcidbhāvanākāraṃ yattadbrahma paraṃ viduḥ

तदुद्योगं विदुर्ज्ञानं योगं च कृतबुद्धयः । ब्रह्म सर्वं जगदहं चेति ब्रह्मार्पणं विदुः

tadudyogaṃ vidurjñānaṃ yogaṃ ca kṛtabuddhayaḥ | brahma sarvaṃ jagadahaṃ ceti brahmārpaṇaṃ viduḥ

अन्तःशून्यं बहिःशून्यं पाषाणहृदयोपमम् । शान्तमाकाशकोशाच्छं न दृश्यं न दृशः परम्

antaḥśūnyaṃ bahiḥśūnyaṃ pāṣāṇahṛdayopamam | śāntamākāśakośācchaṃ na dṛśyaṃ na dṛśaḥ param

तत ईषद्यदुत्थानमीषदन्यतयोदितम् । स जगत्प्रतिभासोऽयमाकाशमिव शून्यता

tata īṣadyadutthānamīṣadanyatayoditam | sa jagatpratibhāso'yamākāśamiva śūnyatā

भावोऽहमिति कोऽप्येष प्रत्येकमुदितश्चितेः । कोटिकोट्यंशकलितः क इवैनं प्रति ग्रहः

bhāvo'hamiti ko'pyeṣa pratyekamuditaściteḥ | koṭikoṭyaṃśakalitaḥ ka ivainaṃ prati grahaḥ

अपृथग्भूत एवैष पृथग्भूत इव स्थितः । पृथक्त्वं हि न पर्यन्तो नाहमित्यवगच्छति

apṛthagbhūta evaiṣa pṛthagbhūta iva sthitaḥ | pṛthaktvaṃ hi na paryanto nāhamityavagacchati

यथेहाहं तथेहास्ति घटादीहापि मर्कटः । स्वमीहैवं तथाम्भोधिः किमहंतां प्रति ग्रहः

yathehāhaṃ tathehāsti ghaṭādīhāpi markaṭaḥ | svamīhaivaṃ tathāmbhodhiḥ kimahaṃtāṃ prati grahaḥ

विकल्पभेदे स्फुरिते संवित्सारमयात्मनि । वैचित्र्येण विचित्रेपि किमेकत्वेऽपि नो ग्रहः

vikalpabhede sphurite saṃvitsāramayātmani | vaicitryeṇa vicitrepi kimekatve'pi no grahaḥ

इति ज्ञातविभागस्य बुद्धौ तस्य परिक्षयः । कर्मणां यः फलत्यागस्तं संन्यासं विदुर्बुधाः

iti jñātavibhāgasya buddhau tasya parikṣayaḥ | karmaṇāṃ yaḥ phalatyāgastaṃ saṃnyāsaṃ vidurbudhāḥ

त्यागः संकल्पजालानामसंसङ्गः स कथ्यते । समस्तकलनाजालस्येश्वरत्वैकभावना

tyāgaḥ saṃkalpajālānāmasaṃsaṅgaḥ sa kathyate | samastakalanājālasyeśvaratvaikabhāvanā

गलितद्वैतनिर्भासमेतदेवेश्वरार्पणम् । अबोधवशतो भेदो नाम्नैवैषां चिदात्मनि

galitadvaitanirbhāsametadeveśvarārpaṇam | abodhavaśato bhedo nāmnaivaiṣāṃ cidātmani

बोधात्मा किल शब्दार्थो जगदेकं न संशयः । अहमाशा जगदहं स्वमहं कर्म चाप्यहम्

bodhātmā kila śabdārtho jagadekaṃ na saṃśayaḥ | ahamāśā jagadahaṃ svamahaṃ karma cāpyaham

कालोऽहमहमद्वैतं द्वैतं चाहमहं जगत् । मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु । मामेवैष्यसि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायणः

kālo'hamahamadvaitaṃ dvaitaṃ cāhamahaṃ jagat | manmanā bhava madbhakto madyājī māṃ namaskuru | māmevaiṣyasi yuktvaivamātmānaṃ matparāyaṇaḥ

अर्जुन उवाच । द्वे रूपे तव देवेश परं चापरमेव च । कीदृशं तत्कदा रूपं तिष्ठाम्याश्रित्य सिद्धये

arjuna uvāca | dve rūpe tava deveśa paraṃ cāparameva ca | kīdṛśaṃ tatkadā rūpaṃ tiṣṭhāmyāśritya siddhaye

श्रीभगवानुवाच । सामान्यं परमं चैव द्वे रूपे विद्धि मेऽनघ । पाण्यादियुक्तं सामान्यं शङ्खचक्रगदाधरम्

śrībhagavānuvāca | sāmānyaṃ paramaṃ caiva dve rūpe viddhi me'nagha | pāṇyādiyuktaṃ sāmānyaṃ śaṅkhacakragadādharam

परं रूपमनाद्यन्तं यन्ममैकमनामयम् । ब्रह्मात्मपरमात्मादिशब्देनैतदुदीर्यते

paraṃ rūpamanādyantaṃ yanmamaikamanāmayam | brahmātmaparamātmādiśabdenaitadudīryate

यावदप्रतिबुद्धस्त्वमनात्मज्ञतया स्थितः । तावच्चतुर्भुजाकारदेवपूजापरो भव

yāvadapratibuddhastvamanātmajñatayā sthitaḥ | tāvaccaturbhujākāradevapūjāparo bhava

तत्क्रमात्संप्रबुद्धस्त्वं ततो ज्ञास्यसि तत्परम् । मम रूपमनाद्यन्तं येन भूयो न जायते

tatkramātsaṃprabuddhastvaṃ tato jñāsyasi tatparam | mama rūpamanādyantaṃ yena bhūyo na jāyate

यदि वा वेद्यविज्ञातो भावस्तदरिमर्दन । तन्ममात्मानमात्मानमात्मनश्चाशु संश्रय

yadi vā vedyavijñāto bhāvastadarimardana | tanmamātmānamātmānamātmanaścāśu saṃśraya

इदं चाहमिदं चाहमिति यत्प्रवदाम्यहम् । तदेतदात्मतत्त्वं तु तुभ्यं ह्युपदिशाम्यहम्

idaṃ cāhamidaṃ cāhamiti yatpravadāmyaham | tadetadātmatattvaṃ tu tubhyaṃ hyupadiśāmyaham

मन्ये साधुविबुद्धोसि पदे विश्रान्तवानसि । संकल्पैरवमुक्तोऽसि सत्यैकात्ममयो भव

manye sādhuvibuddhosi pade viśrāntavānasi | saṃkalpairavamukto'si satyaikātmamayo bhava

सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । पश्य त्वं योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः

sarvabhūtasthamātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani | paśya tvaṃ yogayuktātmā sarvatra samadarśanaḥ

सर्वभूतस्थमात्मानं भजत्येकत्वमात्मनः । सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते

sarvabhūtasthamātmānaṃ bhajatyekatvamātmanaḥ | sarvathā vartamāno'pi na sa bhūyo'bhijāyate

एकत्वं सर्वशब्दार्थ एकशब्दार्थ आत्मनः । आत्मापि च न सन्नासद्गतो यस्याशु तस्य तत्

ekatvaṃ sarvaśabdārtha ekaśabdārtha ātmanaḥ | ātmāpi ca na sannāsadgato yasyāśu tasya tat

त्रैलोक्यचेतसामन्तरालोको यः प्रकाशकः । अनुभूतिमुपारूढः सोऽहमात्मेति निश्चयः

trailokyacetasāmantarāloko yaḥ prakāśakaḥ | anubhūtimupārūḍhaḥ so'hamātmeti niścayaḥ

त्रैलोक्यपयसामन्तर्यो रसानुभवः स्थितः । गव्यानामब्धिजानां च सोऽयमात्मेति भारत

trailokyapayasāmantaryo rasānubhavaḥ sthitaḥ | gavyānāmabdhijānāṃ ca so'yamātmeti bhārata

अन्तः सर्वशरीराणां यः सूक्ष्मोनुभवः स्थितः । मुक्तोऽनुभवनीयेन सोऽयमात्मास्ति सर्वगः

antaḥ sarvaśarīrāṇāṃ yaḥ sūkṣmonubhavaḥ sthitaḥ | mukto'nubhavanīyena so'yamātmāsti sarvagaḥ

समग्रपयसामन्तर्यथा घृतमिव स्थितम् । तथा सर्वपदार्थानां देहानां संस्थितः परः

samagrapayasāmantaryathā ghṛtamiva sthitam | tathā sarvapadārthānāṃ dehānāṃ saṃsthitaḥ paraḥ

सर्वाम्भोनिधिरत्नानां सबाह्याभ्यन्तरे यथा । तेजस्तथास्मि देहानामसंस्थित इव स्थितः

sarvāmbhonidhiratnānāṃ sabāhyābhyantare yathā | tejastathāsmi dehānāmasaṃsthita iva sthitaḥ

यथा कुम्भसहस्राणां सबाह्याभ्यन्तरे नभः । जगत्त्रयशरीराणां तथात्माहमवस्थितः

yathā kumbhasahasrāṇāṃ sabāhyābhyantare nabhaḥ | jagattrayaśarīrāṇāṃ tathātmāhamavasthitaḥ

मुक्ताफलशतौघानां तन्तुः प्रोतवपुर्यथा । तथायं देहलक्षाणां स्थित आत्मास्त्यलक्षितः

muktāphalaśataughānāṃ tantuḥ protavapuryathā | tathāyaṃ dehalakṣāṇāṃ sthita ātmāstyalakṣitaḥ

ब्रह्मादौ तृणपर्यन्ते पदार्थनिकुरम्बके । सत्तासामान्यमेतद्यत्तमात्मानमजं विदुः

brahmādau tṛṇaparyante padārthanikurambake | sattāsāmānyametadyattamātmānamajaṃ viduḥ

तदीषत्स्फुरिताकारं ब्रह्म ब्रह्मैव तिष्ठति । अहन्तादि जगत्तादि क्रमेण भ्रमकारिणा

tadīṣatsphuritākāraṃ brahma brahmaiva tiṣṭhati | ahantādi jagattādi krameṇa bhramakāriṇā

आत्मैवेदं जगद्रूपं हन्यते हन्ति वात्र किम् । शुभाशुभैर्जगद्दुःखैः किमस्यार्जुन लिप्यते

ātmaivedaṃ jagadrūpaṃ hanyate hanti vātra kim | śubhāśubhairjagadduḥkhaiḥ kimasyārjuna lipyate

प्रतिबिम्बेष्विवादर्शसमं साक्षिवदास्थितम् । नश्यत्सु न विनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति

pratibimbeṣvivādarśasamaṃ sākṣivadāsthitam | naśyatsu na vinaśyantaṃ yaḥ paśyati sa paśyati

इदं चाहमिदं नेति इतीदं कथ्यते मया । एवमात्मास्मि सर्वात्मा मामेवं विद्धि पाण्डव

idaṃ cāhamidaṃ neti itīdaṃ kathyate mayā | evamātmāsmi sarvātmā māmevaṃ viddhi pāṇḍava

इमाः सर्वाः प्रवर्तन्ते सर्गप्रलयविक्रियाः । आत्मन्यहंताचित्तस्थाः पयःस्पन्दा इवाम्बुधौ

imāḥ sarvāḥ pravartante sargapralayavikriyāḥ | ātmanyahaṃtācittasthāḥ payaḥspandā ivāmbudhau

यथोपलत्वं शैलानां दारुत्वं च महीरुहाम् । तरङ्गाणां जलत्वं च पदार्थानां तथात्मता

yathopalatvaṃ śailānāṃ dārutvaṃ ca mahīruhām | taraṅgāṇāṃ jalatvaṃ ca padārthānāṃ tathātmatā

सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति

sarvabhūtasthamātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani | yaḥ paśyati tathātmānamakartāraṃ sa paśyati

नानाकारविकारेषु तरङ्गेषु यथा पयः । कटकादिषु वा हेम भूतेष्वात्मा तथाऽर्जुन

nānākāravikāreṣu taraṅgeṣu yathā payaḥ | kaṭakādiṣu vā hema bhūteṣvātmā tathā'rjuna

नानातरङ्गवृन्दानि यथा लोलानि वारिणि । कटकादीनि वा हेम्नि भूतान्येवं परात्मनि

nānātaraṅgavṛndāni yathā lolāni vāriṇi | kaṭakādīni vā hemni bhūtānyevaṃ parātmani

पदार्थजातं भूतानि बृहद्ब्रह्म च भारत । एकमेवाखिलं विद्धि पृथक्त्वं न मनागपि

padārthajātaṃ bhūtāni bṛhadbrahma ca bhārata | ekamevākhilaṃ viddhi pṛthaktvaṃ na manāgapi

किं तद्भावविकाराणां गम्यमस्ति जगत्त्रये । क्व ते वापि जगत्किं वा किं मुधा परिमुह्यसि

kiṃ tadbhāvavikārāṇāṃ gamyamasti jagattraye | kva te vāpi jagatkiṃ vā kiṃ mudhā parimuhyasi

इति श्रुत्वाऽभयं त्वन्तर्भावयित्वा सुनिश्चितम् । जीवन्मुक्ताश्चरन्तीह सन्तः समरसाशयाः

iti śrutvā'bhayaṃ tvantarbhāvayitvā suniścitam | jīvanmuktāścarantīha santaḥ samarasāśayāḥ

निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः । द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसज्ञै- र्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत्

nirmānamohā jitasaṅgadoṣā adhyātmanityā vinivṛttakāmāḥ | dvandvairvimuktāḥ sukhaduḥkhasajñai- rgacchantyamūḍhāḥ padamavyayaṃ tat

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मी० दे० मो० निर्वाणप्रकरणे पू० अर्जुनोपाख्याने अर्जुनोपदेशो नाम त्रिपञ्चाशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī0 de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 arjunopākhyāne arjunopadeśo nāma tripañcāśaḥ sargaḥ

सर्गः ०५४

चतुःपञ्चाशः सर्गः

catuḥpañcāśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । जगन्नाम नभः स्वच्छं सद्ब्रह्म नभसि स्थितम् । नभो नभसि भातीदं जगच्छब्दार्थ इत्यजम् ।। त्वमहं जगदित्यादि शब्दार्थो ब्रह्म ब्रह्मणि । शान्तं समसमाभासं स्थितमस्थितमेव सत्

śrīvasiṣṭha uvāca | jagannāma nabhaḥ svacchaṃ sadbrahma nabhasi sthitam | nabho nabhasi bhātīdaṃ jagacchabdārtha ityajam || tvamahaṃ jagadityādi śabdārtho brahma brahmaṇi | śāntaṃ samasamābhāsaṃ sthitamasthitameva sat

समुद्रगिरिमेघोर्वीविस्फोटमयमप्यजम् । काष्ठमौनवदेवेदं जगद्ब्रह्मावतिष्ठते

samudragirimeghorvīvisphoṭamayamapyajam | kāṣṭhamaunavadevedaṃ jagadbrahmāvatiṣṭhate

द्रष्टा द्रष्टैव दृश्यस्य स्वभावात्स्वात्मनि स्थितः । कर्ता कर्तैव कर्तव्याभावतः कारणादृते

draṣṭā draṣṭaiva dṛśyasya svabhāvātsvātmani sthitaḥ | kartā kartaiva kartavyābhāvataḥ kāraṇādṛte

न ज्ञत्वं न च कर्तृत्वं न जडत्वं न भोक्तृता । न शून्यता न चार्थत्वमिह नापि नभोर्थता

na jñatvaṃ na ca kartṛtvaṃ na jaḍatvaṃ na bhoktṛtā | na śūnyatā na cārthatvamiha nāpi nabhorthatā

शिलाजठरवत्सत्यं घनमेकमजं ततम् । सर्वं शान्तमनाद्यन्तमेक विधिनिषेधयोः

śilājaṭharavatsatyaṃ ghanamekamajaṃ tatam | sarvaṃ śāntamanādyantameka vidhiniṣedhayoḥ

मरणं जीवितं सत्यमसत्यं च शुभाशुभम् । सर्वमेकमजं व्योम वीचिजालजलं यथा

maraṇaṃ jīvitaṃ satyamasatyaṃ ca śubhāśubham | sarvamekamajaṃ vyoma vīcijālajalaṃ yathā

विभाग एव दृश्यत्वं द्रष्ट्रत्वं चैव गच्छति । एतच्च कल्पनं स्वप्नपुरादिष्वनुभूयते

vibhāga eva dṛśyatvaṃ draṣṭratvaṃ caiva gacchati | etacca kalpanaṃ svapnapurādiṣvanubhūyate

एवमच्छं पराकाशे स्वप्नपत्तनवज्जगत् । भाति प्रथममेवेदं ब्रह्मैवेत्थमतः स्थितम्

evamacchaṃ parākāśe svapnapattanavajjagat | bhāti prathamamevedaṃ brahmaivetthamataḥ sthitam

तदिदं तादृशं विद्धि सर्वम् सर्वात्मकं च यत् । देशाद्देशान्तरप्राप्तौ विदो मध्यमनङ्कितम्

tadidaṃ tādṛśaṃ viddhi sarvam sarvātmakaṃ ca yat | deśāddeśāntaraprāptau vido madhyamanaṅkitam

चिद्व्योम्नः शान्तशान्तस्य मध्यमे चैवमास्थितम् । जगत्तथैव सलिलमेवोर्म्यादितया यथा

cidvyomnaḥ śāntaśāntasya madhyame caivamāsthitam | jagattathaiva salilamevormyāditayā yathā

यदुदेत्युदितं यच्च यच्च नोदेति नोदितम् । देशाद्देशान्तरप्राप्तौ विदो मध्यान्न भेदितम्

yadudetyuditaṃ yacca yacca nodeti noditam | deśāddeśāntaraprāptau vido madhyānna bheditam

अतः किलास्य सर्गस्य कारणं शशशृङ्गवत् । प्रयत्नेनापि चान्विष्टं न किंचिदुपलभ्यते

ataḥ kilāsya sargasya kāraṇaṃ śaśaśṛṅgavat | prayatnenāpi cānviṣṭaṃ na kiṃcidupalabhyate

यदकारणकं भाति तदभातं भ्रमात्मकम् । भ्रमस्यासत्यरूपस्य सत्यता कथमुच्यते

yadakāraṇakaṃ bhāti tadabhātaṃ bhramātmakam | bhramasyāsatyarūpasya satyatā kathamucyate

कारणेन विना कार्यं किल किं नाम विद्यते । यदपुत्रस्य सत्पुत्रदर्शनं स भ्रमो न सत्

kāraṇena vinā kāryaṃ kila kiṃ nāma vidyate | yadaputrasya satputradarśanaṃ sa bhramo na sat

यस्त्वकारणको भाति स स्वभावो विजृम्भते । सर्वरूपेण संकल्पगन्धर्वनगरादिवत्

yastvakāraṇako bhāti sa svabhāvo vijṛmbhate | sarvarūpeṇa saṃkalpagandharvanagarādivat

देशाद्देशान्तरप्राप्तौ क्षणान्मध्यं विदो वपुः । स्वरूपमजहत्त्वेव राजतेऽर्थविवर्तवत्

deśāddeśāntaraprāptau kṣaṇānmadhyaṃ vido vapuḥ | svarūpamajahattveva rājate'rthavivartavat

बोध एव कचत्यर्थरूपेण स च स्वादणुः । दृष्टान्तोऽत्रानुभूतोऽन्तः स्वप्नसंकल्पपर्वतः

bodha eva kacatyartharūpeṇa sa ca svādaṇuḥ | dṛṣṭānto'trānubhūto'ntaḥ svapnasaṃkalpaparvataḥ

श्रीराम उवाच । विद्यते वटबीजान्तर्यथा भाविमहाद्रुमः । परमाणौ तथा सर्गो ब्रह्मन्कस्मान्न विद्यते

śrīrāma uvāca | vidyate vaṭabījāntaryathā bhāvimahādrumaḥ | paramāṇau tathā sargo brahmankasmānna vidyate

श्रीवसिष्ठ उवाच । यत्रास्ति बीजं तत्र स्याच्छाखा विततरूपिणी । जन्यते कारणैः सा च वितता सहकारिभिः

śrīvasiṣṭha uvāca | yatrāsti bījaṃ tatra syācchākhā vitatarūpiṇī | janyate kāraṇaiḥ sā ca vitatā sahakāribhiḥ

समस्तभूतप्रलये बीजमाकारि किं भवेत् । सहकार्यथ किं तस्य जायते यद्वशाज्जगत्

samastabhūtapralaye bījamākāri kiṃ bhavet | sahakāryatha kiṃ tasya jāyate yadvaśājjagat

यत्तु ब्रह्म परं शान्तं का तत्राकारकल्पना । परमाणुत्वयोगोऽपि नात्र केवात्र बीजता

yattu brahma paraṃ śāntaṃ kā tatrākārakalpanā | paramāṇutvayogo'pi nātra kevātra bījatā

कारणस्येति बीजस्य सत्यासत्यैककारिणः । असंभवाज्जगत्सत्ता कथं केन कुतः क्व का

kāraṇasyeti bījasya satyāsatyaikakāriṇaḥ | asaṃbhavājjagatsattā kathaṃ kena kutaḥ kva kā

जगदास्ते परस्याणोरन्तरित्यपि नोचितम् । सार्षपे कणके मेरुरास्त इत्यज्ञकल्पना

jagadāste parasyāṇorantarityapi nocitam | sārṣape kaṇake merurāsta ityajñakalpanā

सति बीजे प्रवर्तन्ते कार्यकारणदृष्टयः । निराकारस्य किं बीजं क्व जन्यजनकक्रमः

sati bīje pravartante kāryakāraṇadṛṣṭayaḥ | nirākārasya kiṃ bījaṃ kva janyajanakakramaḥ

अतो यत्परमं तत्त्वं तदेवेदं जगत्स्थितम् । नेह प्रथयते किंचिन्न च किंचिद्विनश्यति

ato yatparamaṃ tattvaṃ tadevedaṃ jagatsthitam | neha prathayate kiṃcinna ca kiṃcidvinaśyati

चिदाकाशश्चिदाकाशे हृदि चित्त्वाज्जगद्भमम् । अशुद्धवदिवाशुद्धे शुद्धं शुद्धे प्रपश्यति

cidākāśaścidākāśe hṛdi cittvājjagadbhamam | aśuddhavadivāśuddhe śuddhaṃ śuddhe prapaśyati

स्वमेवाभासते तस्य रूपं स्पन्द इवानिले । सर्गशब्दार्थकलना नेह काश्चन सन्ति नः

svamevābhāsate tasya rūpaṃ spanda ivānile | sargaśabdārthakalanā neha kāścana santi naḥ

यथा शून्यत्वमाकाशे द्रवत्वं च यथा जले । अन्यतात्ममयी शुद्धा सर्गतेय तथात्मनि

yathā śūnyatvamākāśe dravatvaṃ ca yathā jale | anyatātmamayī śuddhā sargateya tathātmani

भारूपमिदमाशान्तं जगद्ब्रह्मैव नस्ततम् । अनादिनिधनं सत्यं नोदेति न च शाम्यति

bhārūpamidamāśāntaṃ jagadbrahmaiva nastatam | anādinidhanaṃ satyaṃ nodeti na ca śāmyati

देशाद्देशान्तरप्राप्तौ क्षणान्मध्ये विदो वपुः । यत्तज्जगदितीवेदं व्योमात्मनि व्यवस्थितम्

deśāddeśāntaraprāptau kṣaṇānmadhye vido vapuḥ | yattajjagaditīvedaṃ vyomātmani vyavasthitam

यथा स्पन्दोऽनिले तोये द्रवत्वं व्योम्नि शून्यता । तथा जगदिदं भातमनन्याश्लेषमात्मनि

yathā spando'nile toye dravatvaṃ vyomni śūnyatā | tathā jagadidaṃ bhātamananyāśleṣamātmani

संविन्नभो ननु जगन्नभ इत्यनर्क- मात्मन्यवस्थितमनस्तमयोदयं क्व । तत्त्वङ्गभूतमखिलं तदनन्यदेव दृश्यं निरस्तकलनोऽम्बरमात्रमास्व

saṃvinnabho nanu jagannabha ityanarka- mātmanyavasthitamanastamayodayaṃ kva | tattvaṅgabhūtamakhilaṃ tadananyadeva dṛśyaṃ nirastakalano'mbaramātramāsva

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० निर्वाणप्रकरणे उत्तरार्धे अद्वैतैक्यप्रतिपादनं नाम चतुःपञ्चाशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe advaitaikyapratipādanaṃ nāma catuḥpañcāśaḥ sargaḥ

सर्गः ०५४

चतुःपञ्चाशः सर्गः

catuḥpañcāśaḥ sargaḥ

श्रीभगवानुवाच । भूय एव महाबाहो श्रृणु मे परमं वचः । यत्तेऽहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया

śrībhagavānuvāca | bhūya eva mahābāho śrṛṇu me paramaṃ vacaḥ | yatte'haṃ prīyamāṇāya vakṣyāmi hitakāmyayā

मात्रास्पर्शा हि कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः । आगमापायिनो नित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत

mātrāsparśā hi kaunteya śītoṣṇasukhaduḥkhadāḥ | āgamāpāyino nityāstāṃstitikṣasva bhārata

ते तु नैकात्मनश्चान्ये क्वाऽतो दुःखं क्व वा सुखम् । अनाद्यन्तेऽनवयवे कुतः पूरणखण्डने

te tu naikātmanaścānye kvā'to duḥkhaṃ kva vā sukham | anādyante'navayave kutaḥ pūraṇakhaṇḍane

संस्थिता स्पर्शमात्राख्या मात्रास्पर्शभ्रमात्मकः । समदुःखसुखो धीरः सोऽमृतत्वाय कल्पते

saṃsthitā sparśamātrākhyā mātrāsparśabhramātmakaḥ | samaduḥkhasukho dhīraḥ so'mṛtatvāya kalpate

सर्वत्वादात्मनश्चैते सुभेदाः संस्थिता इव । असद्रूपास्त्वसद्रूपं कथं सोढुं न शक्यते

sarvatvādātmanaścaite subhedāḥ saṃsthitā iva | asadrūpāstvasadrūpaṃ kathaṃ soḍhuṃ na śakyate

मनागपि न विद्यन्ते सुखदुःखे तु सर्वशः । सर्वत्वादात्मतत्त्वस्य सत्ता कथमनात्मनः

manāgapi na vidyante sukhaduḥkhe tu sarvaśaḥ | sarvatvādātmatattvasya sattā kathamanātmanaḥ

नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः । नास्त्येव सुखदुःखादि परमात्मास्ति सर्वगः

nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ | nāstyeva sukhaduḥkhādi paramātmāsti sarvagaḥ

सत्त्वासत्त्वमती त्यक्त्वा चैतयोर्जगदात्मनोः । त्यक्त्वा न किंचिन्मध्ये च शेषे बद्धपदो भव

sattvāsattvamatī tyaktvā caitayorjagadātmanoḥ | tyaktvā na kiṃcinmadhye ca śeṣe baddhapado bhava

न हृष्यति सुखैरात्मा दुःखैर्ग्लायति नोऽर्जुन । दृश्यदृक्वेतनात्मापि शरीरान्तर्गतोऽपि सन्

na hṛṣyati sukhairātmā duḥkhairglāyati no'rjuna | dṛśyadṛkvetanātmāpi śarīrāntargato'pi san

जडं चित्तादि दुःखस्य भाजनं देहतां गतम् । न चैतस्मिन्क्षते क्षीणे किंचिदेवात्मनः क्षतम्

jaḍaṃ cittādi duḥkhasya bhājanaṃ dehatāṃ gatam | na caitasminkṣate kṣīṇe kiṃcidevātmanaḥ kṣatam

जडं देहादि दुःखादेर्यदिदं भोक्तृसंस्थितम् । तन्मायाभ्रममेवाङ्ग विद्ध्यबोधवशोत्थितम्

jaḍaṃ dehādi duḥkhāderyadidaṃ bhoktṛsaṃsthitam | tanmāyābhramamevāṅga viddhyabodhavaśotthitam

न किंचिदेव देहादि न च दुःखादि विद्यते । आत्मनो यत्पृथग्भूतं किं केनातोऽनुभूयते

na kiṃcideva dehādi na ca duḥkhādi vidyate | ātmano yatpṛthagbhūtaṃ kiṃ kenāto'nubhūyate

यदिदं कथयाम्यत्र तेनैवातो विनश्यति । भ्रान्तिर्दुःखमबोधोत्था सम्यग्बोधेन भारत

yadidaṃ kathayāmyatra tenaivāto vinaśyati | bhrāntirduḥkhamabodhotthā samyagbodhena bhārata

यथा रज्ज्वामहिभयं बोधान्नश्यत्यबोधजम् । तथा देहादिदुःखादि बोधान्नश्यत्यबोधजम्

yathā rajjvāmahibhayaṃ bodhānnaśyatyabodhajam | tathā dehādiduḥkhādi bodhānnaśyatyabodhajam

विष्वग्विश्वमजं ब्रह्म न नश्यति न जायते । इति सत्यं परं विद्धि बोधः परम एष सः

viṣvagviśvamajaṃ brahma na naśyati na jāyate | iti satyaṃ paraṃ viddhi bodhaḥ parama eṣa saḥ

ब्रह्माम्बुधौ तरङ्गत्वं किंचिद्भूत्वा विलीयते । ब्रह्मावर्ते स्फुरस्यद्य ब्रह्मैवासि निरामयम्

brahmāmbudhau taraṅgatvaṃ kiṃcidbhūtvā vilīyate | brahmāvarte sphurasyadya brahmaivāsi nirāmayam

यावत्कालक्रियादेशास्त्वमहंसैनिका इव । ब्रह्मणीव परिस्पन्दा नात्र स्तः सदसद्भ्रमौ

yāvatkālakriyādeśāstvamahaṃsainikā iva | brahmaṇīva parispandā nātra staḥ sadasadbhramau

जहि मानं मदं शोकं भयमीहां सुखासुखे । द्वैतमेतदसद्रूपमेकः सद्रूपवान्भव

jahi mānaṃ madaṃ śokaṃ bhayamīhāṃ sukhāsukhe | dvaitametadasadrūpamekaḥ sadrūpavānbhava

पुरुषाक्षौहिणीनां च क्षयेणानुभवात्मना । ब्रह्मणा बृहितं शुद्धं ब्रह्म ब्रह्ममयं कुरु

puruṣākṣauhiṇīnāṃ ca kṣayeṇānubhavātmanā | brahmaṇā bṛhitaṃ śuddhaṃ brahma brahmamayaṃ kuru

असंविदन्सुखं दुःखं लाभालाभौ जयाजयौ । शुद्धं ब्रह्मैकतां गच्छ ब्रह्माब्धिस्त्वं हि भारत

asaṃvidansukhaṃ duḥkhaṃ lābhālābhau jayājayau | śuddhaṃ brahmaikatāṃ gaccha brahmābdhistvaṃ hi bhārata

लाभालाभसमो भूत्वा भूत्वा नूनं न किंचन । खण्डवात इवास्पन्दी प्रकृतं कार्यमाचर

lābhālābhasamo bhūtvā bhūtvā nūnaṃ na kiṃcana | khaṇḍavāta ivāspandī prakṛtaṃ kāryamācara

यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत् । यत्करिष्यसि कौन्तेय तदात्मेति स्थिरो भव

yatkaroṣi yadaśnāsi yajjuhoṣi dadāsi yat | yatkariṣyasi kaunteya tadātmeti sthiro bhava

यन्मयो यो भवत्यन्तः स तदाप्नोत्यसंशयम् । ब्रह्मसत्यमवाप्तुं त्वं ब्रह्मसत्यमयो भव

yanmayo yo bhavatyantaḥ sa tadāpnotyasaṃśayam | brahmasatyamavāptuṃ tvaṃ brahmasatyamayo bhava

अनपेक्षफलं ब्रह्म भूत्वा ब्रह्मेति भावितम् । क्रियते केवलं कर्म ब्रह्मज्ञेन यथागतम्

anapekṣaphalaṃ brahma bhūtvā brahmeti bhāvitam | kriyate kevalaṃ karma brahmajñena yathāgatam

कर्मण्यकर्म यः पश्यत्यकर्मणि च कर्म यः । स बुद्धिमान्मनुष्येषु स चोक्तः कृत्स्नकर्मकृत्

karmaṇyakarma yaḥ paśyatyakarmaṇi ca karma yaḥ | sa buddhimānmanuṣyeṣu sa coktaḥ kṛtsnakarmakṛt

मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि । योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनंजय

mā karmaphalaheturbhūrmā te saṅgo'stvakarmaṇi | yogasthaḥ kuru karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā dhanaṃjaya

कर्मासक्तिमनाश्रित्य तथा नाश्रित्य मूढताम् । नैष्कर्म्यमप्यनाश्रित्य समस्तिष्ठ यथास्थितम्

karmāsaktimanāśritya tathā nāśritya mūḍhatām | naiṣkarmyamapyanāśritya samastiṣṭha yathāsthitam

त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः । कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किंचित्करोति सः

tyaktvā karmaphalāsaṅgaṃ nityatṛpto nirāśrayaḥ | karmaṇyabhipravṛtto'pi naiva kiṃcitkaroti saḥ

आसक्तिमाहुः कर्तृत्वमकर्तुरपि तद्भवेत् । मौर्ख्ये स्थिते हि मनसि तस्मान्मौर्ख्यं परित्यजेत्

āsaktimāhuḥ kartṛtvamakarturapi tadbhavet | maurkhye sthite hi manasi tasmānmaurkhyaṃ parityajet

परं तत्त्वज्ञमाश्रित्य निरासक्तेर्महात्मनः । सर्वकर्मरतस्यापि कर्तृतोदेति न क्वचित्

paraṃ tattvajñamāśritya nirāsaktermahātmanaḥ | sarvakarmaratasyāpi kartṛtodeti na kvacit

अकर्तृत्वादभोक्तृत्वमभोक्तृत्वात्समैकता । समैकत्वादनन्तत्वं ततो ब्रह्मत्वमाततम्

akartṛtvādabhoktṛtvamabhoktṛtvātsamaikatā | samaikatvādanantatvaṃ tato brahmatvamātatam

नानातामलमुत्सृज्य परमात्मैकतां गतः । कुर्वन्कार्यमकार्यं च नैव कर्ता त्वमर्जुन

nānātāmalamutsṛjya paramātmaikatāṃ gataḥ | kurvankāryamakāryaṃ ca naiva kartā tvamarjuna

यस्य सर्वे समारम्भाः कामसंकल्पवर्जिताः । ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः

yasya sarve samārambhāḥ kāmasaṃkalpavarjitāḥ | jñānāgnidagdhakarmāṇaṃ tamāhuḥ paṇḍitaṃ budhāḥ

समः सौम्यः स्थिरः स्वस्थः शान्तः सवार्थनिस्पृहः । यस्तिष्ठति स सव्यग्रोऽप्यलमव्यग्रतां गतः

samaḥ saumyaḥ sthiraḥ svasthaḥ śāntaḥ savārthanispṛhaḥ | yastiṣṭhati sa savyagro'pyalamavyagratāṃ gataḥ

निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् । यथाप्राप्तानुवर्ती त्वं भव भूषितभूतलः

nirdvandvo nityasattvastho niryogakṣema ātmavān | yathāprāptānuvartī tvaṃ bhava bhūṣitabhūtalaḥ

कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् । इन्द्रियार्थान्विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते

karmendriyāṇi saṃyamya ya āste manasā smaran | indriyārthānvimūḍhātmā mithyācāraḥ sa ucyate

यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन । कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते

yastvindriyāṇi manasā niyamyārabhate'rjuna | karmendriyaiḥ karmayogamasaktaḥ sa viśiṣyate

आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् । तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी

āpūryamāṇamacalapratiṣṭhaṃ samudramāpaḥ praviśanti yadvat | tadvatkāmā yaṃ praviśanti sarve sa śāntimāpnoti na kāmakāmī

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मी० दे० मो० निर्वाणप्रकरणे पू० अर्जुनोपाख्याने आत्मज्ञानोपदेशो नाम चतुष्पञ्चाशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī0 de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 arjunopākhyāne ātmajñānopadeśo nāma catuṣpañcāśaḥ sargaḥ

सर्गः ०५५

पञ्चपञ्चाशः सर्गः

pañcapañcāśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । भावाभावग्रहोत्सर्गस्थूलसूक्ष्मचराचराः । आदावेव हि नोत्पन्नाः सर्गादौ कारणं विना

śrīvasiṣṭha uvāca | bhāvābhāvagrahotsargasthūlasūkṣmacarācarāḥ | ādāveva hi notpannāḥ sargādau kāraṇaṃ vinā

न त्वमूर्तो हि चिद्धातुः कारणं भवितुं क्वचित् । स्वात्मा शक्तः स मूर्तानां बीजमुर्वीरुहामिव

na tvamūrto hi ciddhātuḥ kāraṇaṃ bhavituṃ kvacit | svātmā śaktaḥ sa mūrtānāṃ bījamurvīruhāmiva

स्वभावमेव सततं भावयन्भावनात्मकम् । आत्मन्येव हि चिद्धातुः सर्वोऽनुभववान्स्थितः

svabhāvameva satataṃ bhāvayanbhāvanātmakam | ātmanyeva hi ciddhātuḥ sarvo'nubhavavānsthitaḥ

आस्वादयति यं भावं चिद्धातुर्गगनात्मकः । लब्धः सर्गः प्रलापेन क्षीबः क्षुब्धतया यथा

āsvādayati yaṃ bhāvaṃ ciddhāturgaganātmakaḥ | labdhaḥ sargaḥ pralāpena kṣībaḥ kṣubdhatayā yathā

यदा सर्वमनुत्पन्नं नास्त्येवापि च दृश्यते । तदा ब्रह्मैव विद्धीदं समं शान्तमसत्समम्

yadā sarvamanutpannaṃ nāstyevāpi ca dṛśyate | tadā brahmaiva viddhīdaṃ samaṃ śāntamasatsamam

चिन्नभश्चिन्नभस्येव पयसीव पयोद्रवः । चित्त्वात्कचति यत्तेन तदेवेदं जगत्कृतम्

cinnabhaścinnabhasyeva payasīva payodravaḥ | cittvātkacati yattena tadevedaṃ jagatkṛtam

स्वप्ने तदेव जगदित्युदेति विमला यथा । काचकस्येव कचति तथेत्थं सादि सर्गखे

svapne tadeva jagadityudeti vimalā yathā | kācakasyeva kacati tathetthaṃ sādi sargakhe

चित्काचकस्य कचनं यथा स्वप्ने जगद्भवेत् । तथैव जाग्रदविधं तत्स्वमात्रमिदं स्थितम्

citkācakasya kacanaṃ yathā svapne jagadbhavet | tathaiva jāgradavidhaṃ tatsvamātramidaṃ sthitam

आदिसर्गे हि चित्स्वप्नो जाग्रदित्यभिशब्द्यते । अद्य रात्रौ चितेः स्वप्नः स्वप्न इत्यपि शब्द्यते

ādisarge hi citsvapno jāgradityabhiśabdyate | adya rātrau citeḥ svapnaḥ svapna ityapi śabdyate

पूर्वप्रवृत्ता सरितां रूढाद्यापि यथास्थिता । तरङ्गलेखा दृष्टीनां पदार्थरचना तथा

pūrvapravṛttā saritāṃ rūḍhādyāpi yathāsthitā | taraṅgalekhā dṛṣṭīnāṃ padārtharacanā tathā

यथा वारितरङ्गश्रीः सरितां रचना मिता । तथा चिद्व्योम्नि चिद्बीजसत्तान्तःसृष्टितामिता

yathā vāritaraṅgaśrīḥ saritāṃ racanā mitā | tathā cidvyomni cidbījasattāntaḥsṛṣṭitāmitā

मृतस्यात्यन्तनाशश्चेत्तन्निद्रासुखमेव तत् । भूयश्चोदेति संसारस्तत्सुखं नवमेव तत्

mṛtasyātyantanāśaścettannidrāsukhameva tat | bhūyaścodeti saṃsārastatsukhaṃ navameva tat

कुकर्मभ्यस्तु चेद्भीतिः सा समेह परत्र च । तस्मादेते समसुखे सर्वेषां मृतिजन्मनी

kukarmabhyastu cedbhītiḥ sā sameha paratra ca | tasmādete samasukhe sarveṣāṃ mṛtijanmanī

मरणं जीवितं वास्तु सहजे वासने तयोः । इति विश्रान्तचित्तोयः सोऽन्तःशीतल उच्यते

maraṇaṃ jīvitaṃ vāstu sahaje vāsane tayoḥ | iti viśrāntacittoyaḥ so'ntaḥśītala ucyate

सर्वसंवित्तिविगमे संविद्रोहति यादृशी । भूयते तन्मयेनैव तेनासौ मुक्त उच्यते

sarvasaṃvittivigame saṃvidrohati yādṛśī | bhūyate tanmayenaiva tenāsau mukta ucyate

अत्यन्ताभावसंवित्त्या सर्वदृश्यस्य वेदनम् । उदेत्यपास्तसंवेद्यं सति वाऽसति सर्गके

atyantābhāvasaṃvittyā sarvadṛśyasya vedanam | udetyapāstasaṃvedyaṃ sati vā'sati sargake

यन्न चेत्यं न चिद्रूपं यच्चितेरप्यचेतितम् । तद्भावैक्यं गतास्तज्ज्ञाः शान्ता व्यवहृतौ स्थिताः

yanna cetyaṃ na cidrūpaṃ yacciterapyacetitam | tadbhāvaikyaṃ gatāstajjñāḥ śāntā vyavahṛtau sthitāḥ

चित्काचकाचकच्यं यज्जगन्नाम्ना तदुच्यते । अत्यच्छे परमाकाशे बन्धमोक्षदृशः कुतः

citkācakācakacyaṃ yajjagannāmnā taducyate | atyacche paramākāśe bandhamokṣadṛśaḥ kutaḥ

चिन्नभःस्पन्दमात्रात्म संकल्पात्मतया जगत् । सद्भूतमयमेवेदं न पृथ्व्यादिमयं क्वचित्

cinnabhaḥspandamātrātma saṃkalpātmatayā jagat | sadbhūtamayamevedaṃ na pṛthvyādimayaṃ kvacit

नेह देशो न कालोऽस्ति न द्रव्यं न क्रिया न खम् । सदिवाखिलमुच्छूनं वाप्यनुच्छूनमप्यसत्

neha deśo na kālo'sti na dravyaṃ na kriyā na kham | sadivākhilamucchūnaṃ vāpyanucchūnamapyasat

भाति केवलमेवेत्थं परमार्थघनं घनम् । यन्न शून्यं न वाऽशून्यमत्यच्छं गगनादपि

bhāti kevalamevetthaṃ paramārthaghanaṃ ghanam | yanna śūnyaṃ na vā'śūnyamatyacchaṃ gaganādapi

साकारमप्यनाकारमसदेवातिभास्वरम् । अतिशुद्धैकचिन्मात्रस्फारं स्वप्नपुरं यथा

sākāramapyanākāramasadevātibhāsvaram | atiśuddhaikacinmātrasphāraṃ svapnapuraṃ yathā

निर्वाणमेवमिदमाततमित्थमन्त- श्चिद्व्योम्न आविलमनाविलरूपमेव । नानेव न क्वचिदपि प्रसृतं न नाना शून्यत्वमम्बर इवाम्बुनिधौ द्रवत्वम्

nirvāṇamevamidamātatamitthamanta- ścidvyomna āvilamanāvilarūpameva | nāneva na kvacidapi prasṛtaṃ na nānā śūnyatvamambara ivāmbunidhau dravatvam

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० निर्वाणप्रकरणे उ० जगतः परमार्थमयत्ववर्णनं नाम पञ्चपञ्चाशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe u0 jagataḥ paramārthamayatvavarṇanaṃ nāma pañcapañcāśaḥ sargaḥ

सर्गः ०५५

पञ्चपञ्चाशः सर्गः

pañcapañcāśaḥ sargaḥ

श्रीभगवानुवाच । न कुर्याद्भोगसंत्यागं न कुर्याद्भोगभावनम् । स्थातव्यं सुसमेनैव यथाप्राप्तानुवर्तिना

śrībhagavānuvāca | na kuryādbhogasaṃtyāgaṃ na kuryādbhogabhāvanam | sthātavyaṃ susamenaiva yathāprāptānuvartinā

अनात्मन्यात्मतां देहे मा भावय भवात्मनि । आत्मन्येवात्मतां सत्ये भावयाऽभवरूपिणि

anātmanyātmatāṃ dehe mā bhāvaya bhavātmani | ātmanyevātmatāṃ satye bhāvayā'bhavarūpiṇi

देहनाशे महाबाहो न किंचिदपि नश्यति । आत्मनाशो हि नाशः स्यान्न चात्मा नश्यति ध्रुवः

dehanāśe mahābāho na kiṃcidapi naśyati | ātmanāśo hi nāśaḥ syānna cātmā naśyati dhruvaḥ

न हि शीर्यत्यचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः । कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किंचित्करोति सः

na hi śīryatyacittātmā tyaktasarvaparigrahaḥ | karmaṇyabhipravṛtto'pi naiva kiṃcitkaroti saḥ

आसक्तिमाहुः कर्तृत्वमकर्तुरपि तद्भवेत् । मौर्ख्यस्थिते हि मनसि तस्मान्मौर्ख्यं परित्यजेत्

āsaktimāhuḥ kartṛtvamakarturapi tadbhavet | maurkhyasthite hi manasi tasmānmaurkhyaṃ parityajet

paraṃ tattvajñamāśritya nirāsaktermahātmanaḥ | sarvakarmaratasyāpi kartṛtodeti na kvacit

अविनाशमनाद्यन्तमात्मानमजरं विदुः । नश्यत्यात्मेति दुर्बोधो मा तवास्त्विह दुःखदः

avināśamanādyantamātmānamajaraṃ viduḥ | naśyatyātmeti durbodho mā tavāstviha duḥkhadaḥ

न तथा परिपश्यन्ति विदितात्मान उत्तमाः । पश्यन्त्यनात्मनात्मानं स्वमात्मन्यात्ममानिनः

na tathā paripaśyanti viditātmāna uttamāḥ | paśyantyanātmanātmānaṃ svamātmanyātmamāninaḥ

अर्जुन उवाच । एवं चेत्त्रिजगन्नाथ मूढानामपि मानद । देहनाशे समुत्पन्ने इष्टं नष्टं न किंचन

arjuna uvāca | evaṃ cettrijagannātha mūḍhānāmapi mānada | dehanāśe samutpanne iṣṭaṃ naṣṭaṃ na kiṃcana

श्रीभगवानुवाच । एवमेतन्महाबाहो न किंचिन्नश्यति क्वचित् । आत्मैवास्त्यविनाशात्मा किं तस्य क्व विनश्यति

śrībhagavānuvāca | evametanmahābāho na kiṃcinnaśyati kvacit | ātmaivāstyavināśātmā kiṃ tasya kva vinaśyati

इदं नष्टमिदं युक्तमिति मोहभ्रमादृते । अन्यत्तथा न पश्यामि वन्ध्यास्त्रीतनयं यथा

idaṃ naṣṭamidaṃ yuktamiti mohabhramādṛte | anyattathā na paśyāmi vandhyāstrītanayaṃ yathā

नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः । उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः

nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ | ubhayorapi dṛṣṭo'ntastvanayostattvadarśibhiḥ

अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् । विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति

avināśi tu tadviddhi yena sarvamidaṃ tatam | vināśamavyayasyāsya na kaścitkartumarhati

अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः । अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत

antavanta ime dehā nityasyoktāḥ śarīriṇaḥ | anāśino'prameyasya tasmādyudhyasva bhārata

आत्मा चैकोऽस्ति न द्वित्वमसतः संभवः कुतः । अविनाशस्त्वनन्तोऽसौ सतो नाशो न विद्यते

ātmā caiko'sti na dvitvamasataḥ saṃbhavaḥ kutaḥ | avināśastvananto'sau sato nāśo na vidyate

द्वित्वैकत्वपरित्यागे शेषं यत्परिशिष्यते । शान्तं सदसतोर्मध्यं तदस्तीह परं पदम्

dvitvaikatvaparityāge śeṣaṃ yatpariśiṣyate | śāntaṃ sadasatormadhyaṃ tadastīha paraṃ padam

अर्जुन उवाच । तन्मृतोऽस्मीति भगवन्किंकृता तु नृणां स्थितिः । कथं स्थितौ च लोकानां तौ स्वर्गनरकौ प्रभो

arjuna uvāca | tanmṛto'smīti bhagavankiṃkṛtā tu nṛṇāṃ sthitiḥ | kathaṃ sthitau ca lokānāṃ tau svarganarakau prabho

श्रीभगवानुवाच । भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च । एतत्तन्मात्रजालात्मा जीवो देहेषु तिष्ठति

śrībhagavānuvāca | bhūmirāpo'nalo vāyuḥ khaṃ mano buddhireva ca | etattanmātrajālātmā jīvo deheṣu tiṣṭhati

स कृष्यते वासनया रज्वेव पशुपोतकः । स तिष्ठति शरीरान्तः पञ्जरे विहगो यथा

sa kṛṣyate vāsanayā rajveva paśupotakaḥ | sa tiṣṭhati śarīrāntaḥ pañjare vihago yathā

स कालदेशतो देहाज्जर्जरत्वमुपागतात् । वासनावशतो याति प्लक्षपर्णाद्रसो यथा

sa kāladeśato dehājjarjaratvamupāgatāt | vāsanāvaśato yāti plakṣaparṇādraso yathā

श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च । गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात्

śrotraṃ cakṣuḥ sparśanaṃ ca rasanaṃ ghrāṇameva ca | gṛhītvaitāni saṃyāti vāyurgandhānivāśayāt

वासनावत्त्वमेवास्य देहो नेतरयुक्तिजः । क्षीयते वासनात्यागे क्षीणे भवति तत्पदम्

vāsanāvattvamevāsya deho netarayuktijaḥ | kṣīyate vāsanātyāge kṣīṇe bhavati tatpadam

वासनावान्परापुष्टो भूत्वा भ्राम्यति योनिषु । जीवो भ्रमभराभारो मायापुरुषको यथा

vāsanāvānparāpuṣṭo bhūtvā bhrāmyati yoniṣu | jīvo bhramabharābhāro māyāpuruṣako yathā

अक्षस्वभावानखिलाञ्छरीराद्वासनावशः । जीवो गृहीत्वा संयाति पुष्पाद्गन्धमिवानिलः

akṣasvabhāvānakhilāñcharīrādvāsanāvaśaḥ | jīvo gṛhītvā saṃyāti puṣpādgandhamivānilaḥ

देहो निस्पन्दतामेति जीवे कौन्तेय निर्गते । निस्पन्दावयवाभोगः शान्तवात इव द्रुमः

deho nispandatāmeti jīve kaunteya nirgate | nispandāvayavābhogaḥ śāntavāta iva drumaḥ

अचेष्टं छेदभेदादिदोषैरायात्यदृश्यताम् । मृत इत्युच्यते तेन देहो विगतजीवितः

aceṣṭaṃ chedabhedādidoṣairāyātyadṛśyatām | mṛta ityucyate tena deho vigatajīvitaḥ

स जीवः प्राणमूर्तिः खे यत्र यत्रावतिष्ठते । तं तं स्ववासनाभ्यासात्पश्यत्याकारमाततम्

sa jīvaḥ prāṇamūrtiḥ khe yatra yatrāvatiṣṭhate | taṃ taṃ svavāsanābhyāsātpaśyatyākāramātatam

अयं देहो हि जीवेन त्वसन्नेवावलोकितः । अस्य नाशे त्वमप्येवं पश्य मा वा सुषुप्तवत्

ayaṃ deho hi jīvena tvasannevāvalokitaḥ | asya nāśe tvamapyevaṃ paśya mā vā suṣuptavat

यथैव पश्यत्याकारांस्तेषां नाशांस्तथैव सः । आदिसर्गे भावनया किलैष्वेवं विभावतः

yathaiva paśyatyākārāṃsteṣāṃ nāśāṃstathaiva saḥ | ādisarge bhāvanayā kilaiṣvevaṃ vibhāvataḥ

झटित्युद्भवकाले हि यद्यथा दृश्यते पुरः । आनिपातं तदेवास्या अविनाभाविसंविदः

jhaṭityudbhavakāle hi yadyathā dṛśyate puraḥ | ānipātaṃ tadevāsyā avinābhāvisaṃvidaḥ

प्राक्तनं वासनामूलं पुरुषार्थेन जीयते । यत्नेनाद्यतनेनाशु ह्यस्तनायतनं यथा

prāktanaṃ vāsanāmūlaṃ puruṣārthena jīyate | yatnenādyatanenāśu hyastanāyatanaṃ yathā

य एव पुरुषार्थेन दृष्टो बलवता क्षणात् । पूर्वोत्तरविशेषांशः स एव जयति स्फुटम्

ya eva puruṣārthena dṛṣṭo balavatā kṣaṇāt | pūrvottaraviśeṣāṃśaḥ sa eva jayati sphuṭam

अपि स्फुटति विन्ध्याद्रौ वाति वा प्रलयानिले । पौरुषं हि यथाशास्त्रमतस्त्याज्यं न धीमता

api sphuṭati vindhyādrau vāti vā pralayānile | pauruṣaṃ hi yathāśāstramatastyājyaṃ na dhīmatā

नरकस्वर्गसर्गादिवासनावशतोऽभितः । प्रपश्यति चिराभ्यस्तं जीवो जरठमोहधीः

narakasvargasargādivāsanāvaśato'bhitaḥ | prapaśyati cirābhyastaṃ jīvo jaraṭhamohadhīḥ

अर्जुन उवाच । नरकस्वर्गसर्गादिसंभ्रमेषु जगत्पते । किमस्य कारणं ब्रूहि जीवस्य जगतः स्थितेः

arjuna uvāca | narakasvargasargādisaṃbhrameṣu jagatpate | kimasya kāraṇaṃ brūhi jīvasya jagataḥ sthiteḥ

श्रीभगवानुवाच । स्वप्नोपमाना तेनेह श्रेयसे वासना क्षयः । चिराभ्यासवशात्प्रौढा संसारभ्रमकारिणी

śrībhagavānuvāca | svapnopamānā teneha śreyase vāsanā kṣayaḥ | cirābhyāsavaśātprauḍhā saṃsārabhramakāriṇī

अर्जुन उवाच । किमुत्था देवदेवेश क्षीयते वासना कथम् । श्रीभगवानुवाच । मौर्ख्यमोहसमुत्थाना त्वनात्मन्यात्मभावना । आत्मज्ञानान्महाबोधाद्विलयं याति वासना

arjuna uvāca | kimutthā devadeveśa kṣīyate vāsanā katham | śrībhagavānuvāca | maurkhyamohasamutthānā tvanātmanyātmabhāvanā | ātmajñānānmahābodhādvilayaṃ yāti vāsanā

भावितात्मासि कौन्तेय सत्यं विज्ञातवानसि । अयं सोहं जना एते मयेति त्यज वासनाम्

bhāvitātmāsi kaunteya satyaṃ vijñātavānasi | ayaṃ sohaṃ janā ete mayeti tyaja vāsanām

अर्जुन उवाच । वासनाविलये जीवो विलीनो भवति स्वयम् । यो हि यत्सत्तयोच्छूनस्तन्नाशात्स विलीयते

arjuna uvāca | vāsanāvilaye jīvo vilīno bhavati svayam | yo hi yatsattayocchūnastannāśātsa vilīyate

जीवे विलयमायाते देशकालान्यथाकृतौ । कोऽसौ भाजनतामेति जन्मनो मरणस्य च

jīve vilayamāyāte deśakālānyathākṛtau | ko'sau bhājanatāmeti janmano maraṇasya ca

श्रीभगवानुवाच । स्वयं कल्पितसंकल्पमात्मरूपं यदाविलम् । तदेव वासनाकारं जीवं विद्धि महामते

śrībhagavānuvāca | svayaṃ kalpitasaṃkalpamātmarūpaṃ yadāvilam | tadeva vāsanākāraṃ jīvaṃ viddhi mahāmate

अनायत्तमसंकल्पमात्मरूपं यदव्ययम् । प्रबोधाद्वासनामुक्तं तन्मोक्षं विद्धि भारत

anāyattamasaṃkalpamātmarūpaṃ yadavyayam | prabodhādvāsanāmuktaṃ tanmokṣaṃ viddhi bhārata

जीवन्नेव महाबाहो तत्त्वं प्रेक्ष यथास्थितम् । वासनावागुरोन्मुक्तो मुक्त इत्यभिधीयते

jīvanneva mahābāho tattvaṃ prekṣa yathāsthitam | vāsanāvāguronmukto mukta ityabhidhīyate

यो न निर्वासनो नूनं सर्वधर्मपरोऽपि सः । सर्वज्ञोऽप्यभितो बद्धः पञ्जरस्थो यथा खगः

yo na nirvāsano nūnaṃ sarvadharmaparo'pi saḥ | sarvajño'pyabhito baddhaḥ pañjarastho yathā khagaḥ

दुर्दर्शनस्य गगने शिखिपिच्छिकेव सूक्ष्मा परिस्फुरति यस्य तु वासनान्तः । मुक्तः स एव भवतीह हि वासनैव बन्धो न यस्य ननु तत्क्षय एव मोक्षः

durdarśanasya gagane śikhipicchikeva sūkṣmā parisphurati yasya tu vāsanāntaḥ | muktaḥ sa eva bhavatīha hi vāsanaiva bandho na yasya nanu tatkṣaya eva mokṣaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० निर्वाणप्रकरणे पू० अर्जुनोपाख्याने जीवतत्त्वनिर्णयो नाम पञ्चपञ्चाशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 arjunopākhyāne jīvatattvanirṇayo nāma pañcapañcāśaḥ sargaḥ

सर्गः ०५६

षट्पञ्चाशः सर्गः

ṣaṭpañcāśaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । सर्वत्र सर्वथा सर्वं सर्वदा व्योम्नि चिन्मये । साधु संभवति स्वच्छं शून्यत्वं ख इवाखिले

śrīvasiṣṭha uvāca | sarvatra sarvathā sarvaṃ sarvadā vyomni cinmaye | sādhu saṃbhavati svacchaṃ śūnyatvaṃ kha ivākhile

यत्र चित्तत्र सर्गश्रीरव्योम्नि व्योम्नि वास्ति चित् । चिन्मयत्वात्पदार्थानां सर्वेषां नास्त्यचित्क्वचित्

yatra cittatra sargaśrīravyomni vyomni vāsti cit | cinmayatvātpadārthānāṃ sarveṣāṃ nāstyacitkvacit

पदार्थजातं शैलादि यथा स्वप्ने पुरादि च । चिदेवैकं परं व्योम तथा जाग्रत्पदार्थभूः

padārthajātaṃ śailādi yathā svapne purādi ca | cidevaikaṃ paraṃ vyoma tathā jāgratpadārthabhūḥ

पाषाणाख्यानमत्रेदं शृणु राम रसायनम् । पूर्व मयैव यद्दृष्टं चित्र प्रकृतमेव च

pāṣāṇākhyānamatredaṃ śṛṇu rāma rasāyanam | pūrva mayaiva yaddṛṣṭaṃ citra prakṛtameva ca

अहं विदितवेद्यत्वात्कदाचित्पूर्णमानसः । त्यक्तुमिच्छुरिमं लोकव्यवहारं घनभ्रमम् ओ

ahaṃ viditavedyatvātkadācitpūrṇamānasaḥ | tyaktumicchurimaṃ lokavyavahāraṃ ghanabhramam o

ध्यानैकतानतामेत्य शनैर्विश्रान्तये चिरम् । त्यक्ताजवं जवीभाव एकान्तार्थी शमं व्रजन्

dhyānaikatānatāmetya śanairviśrāntaye ciram | tyaktājavaṃ javībhāva ekāntārthī śamaṃ vrajan

इदं चिन्तितवानस्मि कस्मिंश्चिदमरालये । संस्थितो विविधाः पश्यन्भङ्गुरा जागतीर्गतीः

idaṃ cintitavānasmi kasmiṃścidamarālaye | saṃsthito vividhāḥ paśyanbhaṅgurā jāgatīrgatīḥ

विरसा खल्वियं लोकस्थितिरापातसुन्दरी । न जातु सुखदा मन्ये कस्यचित्केनचित्क्वचित्

virasā khalviyaṃ lokasthitirāpātasundarī | na jātu sukhadā manye kasyacitkenacitkvacit

6.2.56.10

उद्वेगं जनयत्यन्तस्तीव्रसंवेगखेदतः । इमा दृश्यदृशो द्रष्टुरिष्टानिष्टफलप्रदाः ।। किमिदं दृश्यते किं वा प्रेक्षते कोऽहमेव वा । सर्व शान्तमजं व्योम चिन्मात्रात्मनि रिङ्गकम्

udvegaṃ janayatyantastīvrasaṃvegakhedataḥ | imā dṛśyadṛśo draṣṭuriṣṭāniṣṭaphalapradāḥ || kimidaṃ dṛśyate kiṃ vā prekṣate ko'hameva vā | sarva śāntamajaṃ vyoma cinmātrātmani riṅgakam

0.11

तस्मात्समस्तसिद्धेन्द्रदेवदैत्यादिदुर्गमम् । सुप्रदेशमितो गत्वा संगोप्यात्मानमात्मना

tasmātsamastasiddhendradevadaityādidurgamam | supradeśamito gatvā saṃgopyātmānamātmanā

अदृश्यः सर्वभूतानां निर्विकल्पसमाधिगः । समे स्वच्छे पदे शान्ते आसे विगतवेदनम्

adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ nirvikalpasamādhigaḥ | same svacche pade śānte āse vigatavedanam

तस्मात्को नु प्रदेशः स्यादत्यन्तं शून्यतां गतः । यत्रैता नानुभूयन्ते पञ्च बाह्यार्थवेदनाः

tasmātko nu pradeśaḥ syādatyantaṃ śūnyatāṃ gataḥ | yatraitā nānubhūyante pañca bāhyārthavedanāḥ

शब्दकाननवार्यब्दभूतौघाभिसमाकुलाः । क्षोभयन्त्यथ संक्षुब्धास्तस्मान्मे गिरयोऽरयः

śabdakānanavāryabdabhūtaughābhisamākulāḥ | kṣobhayantyatha saṃkṣubdhāstasmānme girayo'rayaḥ

नानाविधा नगेन्द्राणामन्तरावलिता जनैः । देशा विषमया एव निःशेषा विषयाहिभिः

nānāvidhā nagendrāṇāmantarāvalitā janaiḥ | deśā viṣamayā eva niḥśeṣā viṣayāhibhiḥ

जनैर्जलचरैर्व्याप्ताः सागरा नीरकुक्षयः । विविधारम्भसंक्षुब्धैर्नगराणीव नागरैः

janairjalacarairvyāptāḥ sāgarā nīrakukṣayaḥ | vividhārambhasaṃkṣubdhairnagarāṇīva nāgaraiḥ

तटान्यद्र्यम्बुराशीनां लोकपालपुराणि च । भूताकुलानि शृङ्गाणि पातालकुहराणि च

taṭānyadryamburāśīnāṃ lokapālapurāṇi ca | bhūtākulāni śṛṅgāṇi pātālakuharāṇi ca

गायन्त्यनिलभांकारैर्नृत्यन्ति लतिकाः करैः । पुष्पैर्हसन्त्यगेन्द्राणां गुहा गहनकोटराः

gāyantyanilabhāṃkārairnṛtyanti latikāḥ karaiḥ | puṣpairhasantyagendrāṇāṃ guhā gahanakoṭarāḥ

मौनिमीनमुनिस्पर्शकम्पिनालचलाम्बुजाः । सरस्यो विरसा एव वार्यावर्तविराविताः

maunimīnamunisparśakampinālacalāmbujāḥ | sarasyo virasā eva vāryāvartavirāvitāḥ

6.2.56.20

पवनस्पर्शसंक्षुब्धतृणपांसुपताकिनी । रटत्यनिलभांकारैर्निर्झरोर्व्यप्यसंयता

pavanasparśasaṃkṣubdhatṛṇapāṃsupatākinī | raṭatyanilabhāṃkārairnirjharorvyapyasaṃyatā

तस्मादाकाशमाशून्यं कस्मिंश्चिद्दूरकोणके । अत्र तिष्ठाम्यवष्टभ्य योगयुक्तिमनिन्दिताम्

tasmādākāśamāśūnyaṃ kasmiṃściddūrakoṇake | atra tiṣṭhāmyavaṣṭabhya yogayuktimaninditām

कस्मिश्चिदेककोणेऽत्र कृत्वा कल्पनया कुटीम् । वज्रोदरदृढं तस्यामन्तस्तिष्ठाम्यवासनम्

kasmiścidekakoṇe'tra kṛtvā kalpanayā kuṭīm | vajrodaradṛḍhaṃ tasyāmantastiṣṭhāmyavāsanam

इति संचिन्त्य यातोऽहमाकाशमसि निर्मलम् । यावत्तदपि पश्यामि सकलं विततान्तरम्

iti saṃcintya yāto'hamākāśamasi nirmalam | yāvattadapi paśyāmi sakalaṃ vitatāntaram

क्वचिद्भ्रमत्सिद्धगणं क्वचिदुद्गर्जदम्बुदम् । क्वचिद्विद्याधराधारं यक्षोत्क्षिप्तक्षयं क्वचित्

kvacidbhramatsiddhagaṇaṃ kvacidudgarjadambudam | kvacidvidyādharādhāraṃ yakṣotkṣiptakṣayaṃ kvacit

क्वचिद्भ्रमत्पुरवरं प्रारब्धसमरं क्वचित् । क्वचिद्द्र्वज्जलधरं क्वचिदुद्वृत्तयोगिनि

kvacidbhramatpuravaraṃ prārabdhasamaraṃ kvacit | kvaciddrvajjaladharaṃ kvacidudvṛttayogini

क्वचिद्दैत्यपुरोड्डीनसगन्धर्वपुरं क्वचित् । क्वचिद्भ्रमद्ग्रहगणं तारकाकुलितं क्वचित्

kvaciddaityapuroḍḍīnasagandharvapuraṃ kvacit | kvacidbhramadgrahagaṇaṃ tārakākulitaṃ kvacit

क्वचित्खे खगसंघृष्टं क्वचित्क्रुद्धमहानिलम् । क्वचिदुत्पातवलितं क्वचिन्मण्डलमण्डितम्

kvacitkhe khagasaṃghṛṣṭaṃ kvacitkruddhamahānilam | kvacidutpātavalitaṃ kvacinmaṇḍalamaṇḍitam

क्वचिदपूर्वभूतौघं नागरावलितं क्वचित् । क्वचिदर्करथाक्रान्तं क्वचिदन्यरथोद्धुरम् ।1

kvacidapūrvabhūtaughaṃ nāgarāvalitaṃ kvacit | kvacidarkarathākrāntaṃ kvacidanyarathoddhuram |1

क्वचिदादित्यदाहान्तं शशिशैत्यान्वितं क्वचित् । क्वचित्क्षुद्रजनासह्यं क्वचिदग्न्यौष्ण्यदुर्गमम्

kvacidādityadāhāntaṃ śaśiśaityānvitaṃ kvacit | kvacitkṣudrajanāsahyaṃ kvacidagnyauṣṇyadurgamam

6.2.56.30

क्वचिदुत्तालवेतालं गरुडोड्डामरं क्वचित् । क्वचित्सप्रलयाम्भोदं क्वचित्सप्रलयानिलम्

kvaciduttālavetālaṃ garuḍoḍḍāmaraṃ kvacit | kvacitsapralayāmbhodaṃ kvacitsapralayānilam

ततो भूतगणांस्त्यक्त्वा दूराद्दूरतरं गतः । प्राप्तवानहमेकान्तं शून्यमत्यन्तविस्तृतम्

tato bhūtagaṇāṃstyaktvā dūrāddūrataraṃ gataḥ | prāptavānahamekāntaṃ śūnyamatyantavistṛtam

अत्यन्तमन्दपवनं स्वप्नेऽप्यप्राप्यभूतकम् । मङ्गलोत्पातरहितमगम्यं विद्धि संसृतेः

atyantamandapavanaṃ svapne'pyaprāpyabhūtakam | maṅgalotpātarahitamagamyaṃ viddhi saṃsṛteḥ

कल्पिताथ मया तत्र कुटी प्रकटकोटरा । नीरन्ध्रकुड्यनिबिडा पद्मकुङ्मलसुन्दरी

kalpitātha mayā tatra kuṭī prakaṭakoṭarā | nīrandhrakuḍyanibiḍā padmakuṅmalasundarī

घुणक्षुण्णाङ्गपूर्णेन्दुबिम्बोदरमनोहरा । कह्लारकुन्दमन्दारपुष्पश्रीकोशशोभिता

ghuṇakṣuṇṇāṅgapūrṇendubimbodaramanoharā | kahlārakundamandārapuṣpaśrīkośaśobhitā

समस्तभूतागम्यत्वं तत्र संकल्प्य चेतसा । अगम्ये सर्वभूतानामहमासं तदा ततः

samastabhūtāgamyatvaṃ tatra saṃkalpya cetasā | agamye sarvabhūtānāmahamāsaṃ tadā tataḥ

बद्धपद्मासनः शान्तमनाः परममौनवान् । संवत्सरशतान्तेन निर्णीयोत्थानमात्मनः

baddhapadmāsanaḥ śāntamanāḥ paramamaunavān | saṃvatsaraśatāntena nirṇīyotthānamātmanaḥ

निर्विकल्पसमाधिस्थो निद्रामुद्रामिवागतः । समः सौम्यनभःस्वस्थः समुत्कीर्ण इवाम्बरात्

nirvikalpasamādhistho nidrāmudrāmivāgataḥ | samaḥ saumyanabhaḥsvasthaḥ samutkīrṇa ivāmbarāt

चिरं यदनुसंधत्ते चेतः पश्यति तत्क्षणात् । चिरेण चाशापवनव्यक्तिवद्विततं यदा

ciraṃ yadanusaṃdhatte cetaḥ paśyati tatkṣaṇāt | cireṇa cāśāpavanavyaktivadvitataṃ yadā

तदा वर्षशतेनात्र बोधबीजं वृतान्तरम् । आसीन्मे हृदयक्षेत्रे कालमेकं विकासतः

tadā varṣaśatenātra bodhabījaṃ vṛtāntaram | āsīnme hṛdayakṣetre kālamekaṃ vikāsataḥ

6.2.56.40

संप्रबुद्धोऽभवन्मेऽथ जीवः संबुद्धवेदनः । शिशिरक्षीणगात्रस्य मधाविव रसस्तरोः

saṃprabuddho'bhavanme'tha jīvaḥ saṃbuddhavedanaḥ | śiśirakṣīṇagātrasya madhāviva rasastaroḥ

तच्छतं तत्र वर्षाणां निमेषमिव मे गतम् । बह्व्योऽपि कालगतयो भवन्त्येकधियो मनाक्

tacchataṃ tatra varṣāṇāṃ nimeṣamiva me gatam | bahvyo'pi kālagatayo bhavantyekadhiyo manāk

विकासमागतो बाह्यं गतो बुद्धीन्द्रियक्रमः । वासन्तः पुष्परूपेण मदस्येव रसो मम

vikāsamāgato bāhyaṃ gato buddhīndriyakramaḥ | vāsantaḥ puṣparūpeṇa madasyeva raso mama

मां प्राणपूरितमुपागतसंविदंश- मभ्यागतं त्वहमिति प्रसूतः पिशाचः । इच्छाङ्गनाविवलितोऽथ कुतोऽपि सद्यः प्रोन्नामसन्नमनवायुरिवोग्रवृक्षम्

māṃ prāṇapūritamupāgatasaṃvidaṃśa- mabhyāgataṃ tvahamiti prasūtaḥ piśācaḥ | icchāṅganāvivalito'tha kuto'pi sadyaḥ pronnāmasannamanavāyurivogravṛkṣam

इत्यार्षे श्रीवा० वाल्मी० दे० मो० निर्वाण० उ० पाषाणो० आकाशमन्दिरे वसिष्ठसमाधानवर्णनं नाम षट्पञ्चाशः सर्गः

ityārṣe śrīvā0 vālmī0 de0 mo0 nirvāṇa0 u0 pāṣāṇo0 ākāśamandire vasiṣṭhasamādhānavarṇanaṃ nāma ṣaṭpañcāśaḥ sargaḥ

सर्गः ०५६

षट्पञ्चाशः सर्गः

ṣaṭpañcāśaḥ sargaḥ

श्रीभगवानुवाच । इति निर्वासनत्वेन जीवन्मुक्ततयार्जुन । अन्तः शीतलतामेत्य बन्धुदुःखमलं त्यज

śrībhagavānuvāca | iti nirvāsanatvena jīvanmuktatayārjuna | antaḥ śītalatāmetya bandhuduḥkhamalaṃ tyaja

जरामरणनिःशङ्क आकाशविशदाशयः । त्यक्तेष्टानिष्टसंकल्पो वीतरागो भवानघ

jarāmaraṇaniḥśaṅka ākāśaviśadāśayaḥ | tyakteṣṭāniṣṭasaṃkalpo vītarāgo bhavānagha

प्रवाहपतितं कार्यमिदं किंचिद्यथागतम् । कुरु कार्याणि कर्माणि न किंचिदिह नश्यति

pravāhapatitaṃ kāryamidaṃ kiṃcidyathāgatam | kuru kāryāṇi karmāṇi na kiṃcidiha naśyati

प्रवाहपतितं कर्म स्वमेव क्रियते तु यत् । जीवन्मुक्तस्वभावोऽयं सा जीवन्मुक्तता तथा

pravāhapatitaṃ karma svameva kriyate tu yat | jīvanmuktasvabhāvo'yaṃ sā jīvanmuktatā tathā

इदं कर्म त्यजामीदमाश्रयामीति निर्णयः । मूढस्य मनसो रूपं ज्ञानिनस्तु समा स्थितिः

idaṃ karma tyajāmīdamāśrayāmīti nirṇayaḥ | mūḍhasya manaso rūpaṃ jñāninastu samā sthitiḥ

प्रवाहपतितं कर्म कुर्वन्तः शान्तचेतसः । जीवन्मुक्ताः सुषुप्तस्थाः स्फुरन्त्यत्र सुषुप्तवत्

pravāhapatitaṃ karma kurvantaḥ śāntacetasaḥ | jīvanmuktāḥ suṣuptasthāḥ sphurantyatra suṣuptavat

स्थिरां संस्थितिमायान्ति कूर्माङ्गानीव सर्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो हृदि यस्य स्वभावतः

sthirāṃ saṃsthitimāyānti kūrmāṅgānīva sarvaśaḥ | indriyāṇīndriyārthebhyo hṛdi yasya svabhāvataḥ

विश्वात्मनि तथा विश्वं कालत्रयमयोदितम् । अभित्ति त्रिजगच्चित्रं कुरुते चित्तचित्रकृत्

viśvātmani tathā viśvaṃ kālatrayamayoditam | abhitti trijagaccitraṃ kurute cittacitrakṛt

व्योम्नि व्योमात्मकमपि प्रस्फुटं वृत्तिवर्तिभिः । चित्तचित्रकरेणादौ चित्रं चित्रं वितानितम्

vyomni vyomātmakamapi prasphuṭaṃ vṛttivartibhiḥ | cittacitrakareṇādau citraṃ citraṃ vitānitam

पश्चाद्भित्तिः कृता व्योमरूपा चासावहो भ्रमः । अपूर्वैवातिमायेयं तृणकुड्यमयी शुभा

paścādbhittiḥ kṛtā vyomarūpā cāsāvaho bhramaḥ | apūrvaivātimāyeyaṃ tṛṇakuḍyamayī śubhā

न मनागपि भेदोऽस्ति स्फुटमप्युपलब्धयोः । इमा या उपलक्ष्यन्ते भित्तयश्चित्तचित्रजाः

na manāgapi bhedo'sti sphuṭamapyupalabdhayoḥ | imā yā upalakṣyante bhittayaścittacitrajāḥ

व्योम्नः शून्यतमा विद्धि तास्तामरसलोचन । क्षणेन चेतसि यथा भ्रान्तौ लोकक्षयोदयौ

vyomnaḥ śūnyatamā viddhi tāstāmarasalocana | kṣaṇena cetasi yathā bhrāntau lokakṣayodayau

आत्मा जगत्तथैवेदं सबाह्याभ्यन्तरं नभः । चिरंतनमनोराज्यं यत्तस्मात्किल सत्यता

ātmā jagattathaivedaṃ sabāhyābhyantaraṃ nabhaḥ | ciraṃtanamanorājyaṃ yattasmātkila satyatā

किं त्वनालोकितेऽपि स्यात्सत्यं नास्त्येव विभ्रमे । क्रमेणालोकतः सत्यमालोकेन विलीयते

kiṃ tvanālokite'pi syātsatyaṃ nāstyeva vibhrame | krameṇālokataḥ satyamālokena vilīyate

दृश्यमानमपि क्षामं शरदीवाभ्रमण्डलम् । चित्तचित्रकृतश्चित्रे संस्थिताश्चित्रपुत्रिकाः

dṛśyamānamapi kṣāmaṃ śaradīvābhramaṇḍalam | cittacitrakṛtaścitre saṃsthitāścitraputrikāḥ

भित्त्यभावादनाकारा बहिस्त्रिभुवनादिकाः । न ताः सन्ति न वासि त्वं किं केन परिरोध्यते

bhittyabhāvādanākārā bahistribhuvanādikāḥ | na tāḥ santi na vāsi tvaṃ kiṃ kena parirodhyate

रोध्यरोधकसंमोहं त्यक्त्वा खे विमलो भव । प्रवृत्तिरेव न व्योम्नः प्रवृत्तिश्चैव खात्मिका

rodhyarodhakasaṃmohaṃ tyaktvā khe vimalo bhava | pravṛttireva na vyomnaḥ pravṛttiścaiva khātmikā

अतः कालक्रियाकुड्यकलादिविमलं नभः । चित्तसंस्थं यथा चित्रं सरूपमखिलात्मकम्

ataḥ kālakriyākuḍyakalādivimalaṃ nabhaḥ | cittasaṃsthaṃ yathā citraṃ sarūpamakhilātmakam

व्योम्नः शून्यतमं विद्धि तथेदमखिलं जगत् । चित्तभित्तौ कृतं चित्रं यच्चिच्चित्रकरेण तत्

vyomnaḥ śūnyatamaṃ viddhi tathedamakhilaṃ jagat | cittabhittau kṛtaṃ citraṃ yacciccitrakareṇa tat

सर्वशून्यतया व्योम्नो मनागपि न भिद्यते । यथा प्रकचतश्चित्ते जगन्निर्माणसंक्षयौ

sarvaśūnyatayā vyomno manāgapi na bhidyate | yathā prakacataścitte jagannirmāṇasaṃkṣayau

क्षणेनैव तथैवेमौ भुविस्थाविति विद्धि हे । अद्य क्षीणा मनोराज्ये नानानुभवनात्मनि

kṣaṇenaiva tathaivemau bhuvisthāviti viddhi he | adya kṣīṇā manorājye nānānubhavanātmani

क्षणभावितमोहेन कल्पना परिकल्पिता । असदेव मनोराज्यं कर्तुं शक्तं यथा मनः

kṣaṇabhāvitamohena kalpanā parikalpitā | asadeva manorājyaṃ kartuṃ śaktaṃ yathā manaḥ

क्षणस्य कल्पीकरणे तथैव बलवन्मनः । क्षणं कल्पीकरोत्येतत्तच्चाल्पं कुरुते बहु

kṣaṇasya kalpīkaraṇe tathaiva balavanmanaḥ | kṣaṇaṃ kalpīkarotyetattaccālpaṃ kurute bahu

असत्सत्कुरुते क्षिप्रमितीयं भ्रान्तिरुत्थिता । क्षणेनैव मनोराज्यं प्रतिभातं स्वभावतः

asatsatkurute kṣipramitīyaṃ bhrāntirutthitā | kṣaṇenaiva manorājyaṃ pratibhātaṃ svabhāvataḥ

यद्विचित्रात्म तदिदं जगज्जालमिति स्थितम् । सर्गे निर्वाणनिष्ठत्वान्निमेषमयमुत्थितम्

yadvicitrātma tadidaṃ jagajjālamiti sthitam | sarge nirvāṇaniṣṭhatvānnimeṣamayamutthitam

प्रतिभामात्रतोऽत्रैव कल्पिता वज्रसारता । प्रतिभासविपर्यासमात्रं ह्यविदिताकृतेः

pratibhāmātrato'traiva kalpitā vajrasāratā | pratibhāsaviparyāsamātraṃ hyaviditākṛteḥ

प्रवृत्तौ वा निवृत्तौ वा कैव सा वज्रसारता । चित्तचित्रकृतश्चित्स्थं जगच्चित्रं कदा स्थितम्

pravṛttau vā nivṛttau vā kaiva sā vajrasāratā | cittacitrakṛtaścitsthaṃ jagaccitraṃ kadā sthitam

अकुड्यमप्यरङ्गाढ्यमिदं स्फारमिवाग्रतः । अहो नु चित्रं निर्भित्ति चित्रमुज्ज्वलमुत्थितम्

akuḍyamapyaraṅgāḍhyamidaṃ sphāramivāgrataḥ | aho nu citraṃ nirbhitti citramujjvalamutthitam

सुरञ्जनं जगदिति स्फुटं दृष्टिविलोभनम् । नानातमोमषीलेखं नानातेजोंशुरञ्जनम्

surañjanaṃ jagaditi sphuṭaṃ dṛṣṭivilobhanam | nānātamomaṣīlekhaṃ nānātejoṃśurañjanam

नानाकल्पाङ्गावयवं नानारागानुरञ्जितम् । नानादृष्टिविलासाढ्यं नानानुभवलोचनम्

nānākalpāṅgāvayavaṃ nānārāgānurañjitam | nānādṛṣṭivilāsāḍhyaṃ nānānubhavalocanam

नानाग्रहोग्रकचनं नानाकाराग्रपश्चिमम् । व्योमनीलसरः फुल्लताराचन्द्रार्कपङ्कजम्

nānāgrahograkacanaṃ nānākārāgrapaścimam | vyomanīlasaraḥ phullatārācandrārkapaṅkajam

विचित्ररचनोद्युक्तमेघालीपत्रमञ्जरि । प्रकोष्ठकामिलिखितसुरासुरनृपुत्रिकम् । परमालोकमङ्कोलयुवताकाशकुडयकम्

vicitraracanodyuktameghālīpatramañjari | prakoṣṭhakāmilikhitasurāsuranṛputrikam | paramālokamaṅkolayuvatākāśakuḍayakam

आकाश एव रचिता प्रतिभैकरङ्गा मुग्धा जगत्त्रयमनोहरपुत्रिकेयम् । चिन्मात्रचक्रपरिरञ्जितसर्वलोका लीलाकुला चपलचित्तकचित्रकर्त्रा

ākāśa eva racitā pratibhaikaraṅgā mugdhā jagattrayamanoharaputrikeyam | cinmātracakraparirañjitasarvalokā līlākulā capalacittakacitrakartrā

हेमाचलाङ्गलतिका घनकेशपाशा चन्द्रार्कलोचनविचालनदृष्टलोका । धर्मार्थकामविनियन्त्रितशास्त्रवस्त्रा पातालजालचरणोन्नतभूनितम्बा

hemācalāṅgalatikā ghanakeśapāśā candrārkalocanavicālanadṛṣṭalokā | dharmārthakāmaviniyantritaśāstravastrā pātālajālacaraṇonnatabhūnitambā

ब्रह्मेन्द्ररुद्रहरिबाहुचतुष्टयोग्रा सत्त्वावृतोन्नतकुचस्फुरदङ्गयष्टिः । सुव्यालवेष्टितमहीतलपद्मपीठा पत्रीकृताचलमहाभुवनोदरी च

brahmendrarudraharibāhucatuṣṭayogrā sattvāvṛtonnatakucasphuradaṅgayaṣṭiḥ | suvyālaveṣṭitamahītalapadmapīṭhā patrīkṛtācalamahābhuvanodarī ca

रात्र्यन्धकारचपलत्वहराक्षिचेष्टा ताराकरालपुलका पविदन्तपङ्क्तिः । चञ्चच्चतुर्दशविधातुलभूतजात- रोमाञ्चना प्रलयवादकदम्बपुष्पा

rātryandhakāracapalatvaharākṣiceṣṭā tārākarālapulakā pavidantapaṅktiḥ | cañcaccaturdaśavidhātulabhūtajāta- romāñcanā pralayavādakadambapuṣpā

जीवान्विता गगन एव कृता विचित्रा व्योमात्मिका चिरविलक्षणचित्रकर्त्रा । चित्तेन चित्रपरिकर्मविदा त्रिलोकी नानाविलासवलिता वरपुत्रिकेति

jīvānvitā gagana eva kṛtā vicitrā vyomātmikā ciravilakṣaṇacitrakartrā | cittena citraparikarmavidā trilokī nānāvilāsavalitā varaputriketi

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मी० दे० मो० निर्वाणप्रकरणे पू० अर्जुनोपाख्याने चित्तवर्णनं नाम षट्पंचाशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī0 de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 arjunopākhyāne cittavarṇanaṃ nāma ṣaṭpaṃcāśaḥ sargaḥ

सर्गः ०५७

सप्तपञ्चाशः सर्गः

saptapañcāśaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । त्वामप्युदितनिर्वाणमहंकारपिशाचकः । बाधते किमिति ब्रूहि मुने संदेहशान्तये

śrīrāma uvāca | tvāmapyuditanirvāṇamahaṃkārapiśācakaḥ | bādhate kimiti brūhi mune saṃdehaśāntaye

श्रीवसिष्ठ उवाच । अहंभावं विना देहस्थितिस्तज्ज्ञाज्ञयोरिह । आधेयस्य निराधारा न संस्थेहोपपद्यते

śrīvasiṣṭha uvāca | ahaṃbhāvaṃ vinā dehasthitistajjñājñayoriha | ādheyasya nirādhārā na saṃsthehopapadyate

अयं त्वत्र विशेषस्तं शृणु विश्रान्तचेतसः । श्रुतेन येनाहंभावपिशाचः शान्तिमेति ते

ayaṃ tvatra viśeṣastaṃ śṛṇu viśrāntacetasaḥ | śrutena yenāhaṃbhāvapiśācaḥ śāntimeti te

अहंभावपिशाचोऽयमज्ञानशिशुनामुना । अविद्यमान एवान्तः कल्पितस्तेन संस्थितः

ahaṃbhāvapiśāco'yamajñānaśiśunāmunā | avidyamāna evāntaḥ kalpitastena saṃsthitaḥ

अज्ञानमपि नास्त्येव प्रेक्षितं यन्न लभ्यते । विचारिणा दीपवता स्वरूपं तमसो यथा

ajñānamapi nāstyeva prekṣitaṃ yanna labhyate | vicāriṇā dīpavatā svarūpaṃ tamaso yathā

यथा यथा विलोक्यते तथा तथा विलीयते । इहाज्ञतापिशाचिका तथा विचारिता सती

yathā yathā vilokyate tathā tathā vilīyate | ihājñatāpiśācikā tathā vicāritā satī

किल सत्यामविद्यायामज्ञतोदेति शाश्वती । बुद्धिमोहात्मिका यक्षी निर्देहैव यथा निशि

kila satyāmavidyāyāmajñatodeti śāśvatī | buddhimohātmikā yakṣī nirdehaiva yathā niśi

सति सर्गे त्वविद्यायाः संभवो नान्यतः क्वचित् । सति द्वितीये शशिनि द्वितीयो विद्यते शशः

sati sarge tvavidyāyāḥ saṃbhavo nānyataḥ kvacit | sati dvitīye śaśini dvitīyo vidyate śaśaḥ

सर्गस्त्वयमजातत्वादज्ञज्ञातो न विद्यते । न जातः कारणाभावात्पूर्वमेव खवृक्षवत्

sargastvayamajātatvādajñajñāto na vidyate | na jātaḥ kāraṇābhāvātpūrvameva khavṛkṣavat

6.2.57.10

परमाकाशकोशान्तरादिसर्गे निरामये । पृथ्व्यादेरुपलम्भस्य भवेत्किमिव कारणम्

paramākāśakośāntarādisarge nirāmaye | pṛthvyāderupalambhasya bhavetkimiva kāraṇam

मनःषष्ठेन्द्रियातीतं मनःषष्ठेन्द्रियात्मनः । साकारस्य निराकारं कथं भवति कारणम्

manaḥṣaṣṭhendriyātītaṃ manaḥṣaṣṭhendriyātmanaḥ | sākārasya nirākāraṃ kathaṃ bhavati kāraṇam

बीजात्कारणतः कार्यमङ्कुरः किल जायते । न बीजमपि यत्रास्ति तत्र स्यादङ्कुरः कुतः

bījātkāraṇataḥ kāryamaṅkuraḥ kila jāyate | na bījamapi yatrāsti tatra syādaṅkuraḥ kutaḥ

कारणेन विना कार्य न च नामोपपद्यते । कदा क इव खे केन दृष्टो लब्धः स्फुटो द्रुमः ।1

kāraṇena vinā kārya na ca nāmopapadyate | kadā ka iva khe kena dṛṣṭo labdhaḥ sphuṭo drumaḥ |1

संकल्पेनाम्बरे यद्वद्दृश्यते विटपादिकम् । स संकल्पस्तथाभूतो न तत्रास्ति पदार्थता

saṃkalpenāmbare yadvaddṛśyate viṭapādikam | sa saṃkalpastathābhūto na tatrāsti padārthatā

एवं येयं चिदाकाशे सर्गादावनुभूयते । शून्यरूप इवाकाशे सर्गस्थितिरनर्गला

evaṃ yeyaṃ cidākāśe sargādāvanubhūyate | śūnyarūpa ivākāśe sargasthitiranargalā

सम एव चिदाकाशः कचत्यात्मनि तत्तथा । स्वभाव एव सर्गाख्यश्चित्त्वाच्चैतन्यमीश्वरः

sama eva cidākāśaḥ kacatyātmani tattathā | svabhāva eva sargākhyaścittvāccaitanyamīśvaraḥ

स्वप्नसर्गोऽत्र दृष्टान्तः प्रत्यहं योऽनुभूयते । स्वयं संवेदने स्वप्ने स्फुरत्यद्रिपुराकृतिः

svapnasargo'tra dṛṣṭāntaḥ pratyahaṃ yo'nubhūyate | svayaṃ saṃvedane svapne sphuratyadripurākṛtiḥ

चित्स्वभावे यथा स्वप्ने आस्ते सर्ग इवेह यः । असर्गे सर्गवद्भाति तथा पूर्व महाम्बरे

citsvabhāve yathā svapne āste sarga iveha yaḥ | asarge sargavadbhāti tathā pūrva mahāmbare

अवेद्यवेदनं शुद्धमेकं भात्यजमव्ययम् । सर्गादौ यदनाद्यन्तं स्थितः सर्गः स एव नः

avedyavedanaṃ śuddhamekaṃ bhātyajamavyayam | sargādau yadanādyantaṃ sthitaḥ sargaḥ sa eva naḥ

6.2.57.20

नेह सर्गोऽस्ति नैवायं पृथ्व्यादिगणगोलकः । सर्व शान्तमनालम्बं ब्रह्मैव ब्रह्मणि स्थितम्

neha sargo'sti naivāyaṃ pṛthvyādigaṇagolakaḥ | sarva śāntamanālambaṃ brahmaiva brahmaṇi sthitam

सर्वशक्त्यात्म तद्ब्रह्म यथा कचति यादृशम् । रूपमत्यजदेवाच्छं तथा भवति तादृशम्

sarvaśaktyātma tadbrahma yathā kacati yādṛśam | rūpamatyajadevācchaṃ tathā bhavati tādṛśam

यथा स्वप्नपुरं जन्तोश्चिन्मात्रप्रविजृम्भितम् । तथैव सर्गः सर्गादौ शुद्धचिन्मात्रजृम्भितम्

yathā svapnapuraṃ jantościnmātrapravijṛmbhitam | tathaiva sargaḥ sargādau śuddhacinmātrajṛmbhitam

स्वच्छे चित्परमाकाशे चिदाकाशो य आस्थितः । स्वभाव एव सर्गोऽसाविति तेनैव भावितः

svacche citparamākāśe cidākāśo ya āsthitaḥ | svabhāva eva sargo'sāviti tenaiva bhāvitaḥ

भाव्यभावकभावादिभूमीनां भावनं भृशम् । सर्वं चिन्नभ एवाच्छमात्मनात्मनि संस्थितम्

bhāvyabhāvakabhāvādibhūmīnāṃ bhāvanaṃ bhṛśam | sarvaṃ cinnabha evācchamātmanātmani saṃsthitam

एवं स्थिते कुतः सर्गः कुतो विद्या क चाज्ञता । ब्रह्म शान्तं घनं सर्वं क्वाहंकारादयः स्थिताः

evaṃ sthite kutaḥ sargaḥ kuto vidyā ka cājñatā | brahma śāntaṃ ghanaṃ sarvaṃ kvāhaṃkārādayaḥ sthitāḥ

अहंभावस्य संशान्तिरेषाऽसौ कथिता तव । अहंभावः परिज्ञातः पिशाच इव शाम्यति

ahaṃbhāvasya saṃśāntireṣā'sau kathitā tava | ahaṃbhāvaḥ parijñātaḥ piśāca iva śāmyati

मया त्वेवमहंभावः परिज्ञातो यदाखिलः । तदा मे विद्यमानोऽपि निष्फलः शरदभ्रवत्

mayā tvevamahaṃbhāvaḥ parijñāto yadākhilaḥ | tadā me vidyamāno'pi niṣphalaḥ śaradabhravat

चित्राग्निदाहो विज्ञातो यथा दाह्येषु निष्फलः । तथाहंभावसर्गादि ज्ञातं निष्फलतामियात्

citrāgnidāho vijñāto yathā dāhyeṣu niṣphalaḥ | tathāhaṃbhāvasargādi jñātaṃ niṣphalatāmiyāt

इति मेऽहंकृतेस्त्यागे रागे च समता यदा । तदा व्योम्न इवाव्योम्नः सर्गे सर्गे च मे स्थितिः

iti me'haṃkṛtestyāge rāge ca samatā yadā | tadā vyomna ivāvyomnaḥ sarge sarge ca me sthitiḥ

6.2.57.30

अहंभावस्य नैवाहं नाहंभावो ममेति च । तेन विद्धि चिदाकाशमेवेदमिति निर्घनम्

ahaṃbhāvasya naivāhaṃ nāhaṃbhāvo mameti ca | tena viddhi cidākāśamevedamiti nirghanam

यथा मम तथान्येषामपि बोधवतामिह । अग्नित्वमिव चित्राग्नेर्नास्त्ययं बोधविभ्रमः

yathā mama tathānyeṣāmapi bodhavatāmiha | agnitvamiva citrāgnernāstyayaṃ bodhavibhramaḥ

नाहमस्मि न चान्योऽस्ति सर्वं नास्तीति निश्चये । प्रकृतव्यवहारस्त्वं शिलामौनमयो भव

nāhamasmi na cānyo'sti sarvaṃ nāstīti niścaye | prakṛtavyavahārastvaṃ śilāmaunamayo bhava

आकाशकोशविशदाकृतिरेव तिष्ठ निर्देशवच्चिरमपह्नुतसर्वभावः । अद्यादितश्च किल चिन्मयमेव सर्वे नो दृश्यमस्ति शिवमेवमशेषमित्थम्

ākāśakośaviśadākṛtireva tiṣṭha nirdeśavacciramapahnutasarvabhāvaḥ | adyāditaśca kila cinmayameva sarve no dṛśyamasti śivamevamaśeṣamittham

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मी० दे० मोक्षोपायेषुनिर्वाणप्रकरणे उ० पा० विदितवेद्याहंकारविचारो नाम सप्तपञ्चाशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī0 de0 mokṣopāyeṣunirvāṇaprakaraṇe u0 pā0 viditavedyāhaṃkāravicāro nāma saptapañcāśaḥ sargaḥ

सर्गः ०५७

सप्तपञ्चाशः सर्गः

saptapañcāśaḥ sargaḥ

श्रीभगवानुवाच । इदं विद्धि महाश्चर्यमर्जुनेह हि यत्किल । पूर्वं संजायते चित्रं पश्चाद्भित्तिरुदेति हि

śrībhagavānuvāca | idaṃ viddhi mahāścaryamarjuneha hi yatkila | pūrvaṃ saṃjāyate citraṃ paścādbhittirudeti hi

अभित्तावुत्थिते चित्रे दृश्यते भित्तिरातता । अहो विचित्रा मायेयं मग्नं तुम्बं शिला प्लुता

abhittāvutthite citre dṛśyate bhittirātatā | aho vicitrā māyeyaṃ magnaṃ tumbaṃ śilā plutā

चित्तस्थचित्रसदृशे व्योमात्मनि जगत्त्रये । व्योमात्मनस्ते किमियमहन्ताव्योमतोदिता

cittasthacitrasadṛśe vyomātmani jagattraye | vyomātmanaste kimiyamahantāvyomatoditā

सर्वं व्योमकृतं व्योम्ना व्योम्नि व्योम विलीयते । भुज्यते व्योमनि व्योम व्योम व्योमनि चाततम्

sarvaṃ vyomakṛtaṃ vyomnā vyomni vyoma vilīyate | bhujyate vyomani vyoma vyoma vyomani cātatam

वेष्टितं वासनारज्ज्वा दीर्घसंसृति दामवत् । वासनोद्वेष्टनेनैव तदिहोद्वेष्ट्यतेऽर्जुन

veṣṭitaṃ vāsanārajjvā dīrghasaṃsṛti dāmavat | vāsanodveṣṭanenaiva tadihodveṣṭyate'rjuna

प्रतिबिम्बं यथादर्शे तथेदं ब्रह्मणि स्वयम् । अगम्यं छेदभेदादेराधारानन्यतावशात्

pratibimbaṃ yathādarśe tathedaṃ brahmaṇi svayam | agamyaṃ chedabhedāderādhārānanyatāvaśāt

अनन्यच्छेदभेदादि ब्रह्मणि ब्रह्मणाम्बरम् । किं कथं कस्य केनैव च्छिद्यते वा क्व भिद्यते

ananyacchedabhedādi brahmaṇi brahmaṇāmbaram | kiṃ kathaṃ kasya kenaiva cchidyate vā kva bhidyate

तेनेह वासनाभावो बोधात्संपन्न एव ते । यो न निर्वासनो नूनं सर्वधर्मपरोऽपि सन्

teneha vāsanābhāvo bodhātsaṃpanna eva te | yo na nirvāsano nūnaṃ sarvadharmaparo'pi san

सर्वज्ञोऽप्यतिबद्धात्मा पञ्जरस्थो यथा हरिः । यस्यास्ति वासनाबीजमत्यल्पं चितिभूमिगम्

sarvajño'pyatibaddhātmā pañjarastho yathā hariḥ | yasyāsti vāsanābījamatyalpaṃ citibhūmigam

बृहत्संजायते तस्य पुनः संसृतिकाननम् । अभ्यासाद्धृदि रूढेन सत्यसंबोधवह्निना । निर्दग्धं वासनाबीजं न भूयः परिरोहति

bṛhatsaṃjāyate tasya punaḥ saṃsṛtikānanam | abhyāsāddhṛdi rūḍhena satyasaṃbodhavahninā | nirdagdhaṃ vāsanābījaṃ na bhūyaḥ parirohati

दग्धं तु वासनाबीजं न निमज्जति वस्तुषु । सुखदुःखादिषु स्वच्छं पद्मपत्रमिवाम्भसि

dagdhaṃ tu vāsanābījaṃ na nimajjati vastuṣu | sukhaduḥkhādiṣu svacchaṃ padmapatramivāmbhasi

शान्तात्मा विगतभयोज्झितामिताशो निर्वाणो गलितमहामनोविमोहः । सम्यक्त्वं श्रुतमवगम्य पावनं त- त्तिष्ठात्मन्यपहतिरेकशान्तिरूपः

śāntātmā vigatabhayojjhitāmitāśo nirvāṇo galitamahāmanovimohaḥ | samyaktvaṃ śrutamavagamya pāvanaṃ ta- ttiṣṭhātmanyapahatirekaśāntirūpaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० निर्वाणप्रकरणे पू० अर्जुनोपाख्याने अर्जुनविश्रान्तिवर्णनं नाम सप्तपञ्चाशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 arjunopākhyāne arjunaviśrāntivarṇanaṃ nāma saptapañcāśaḥ sargaḥ

सर्गः ०५८

अष्टपञ्चाशः सर्गः

aṣṭapañcāśaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । अहो नु विततोदारा विमला विपुलाचला । भवता भगवन्भूत्यै भूयो दृष्टिरुदाहृता

śrīrāma uvāca | aho nu vitatodārā vimalā vipulācalā | bhavatā bhagavanbhūtyai bhūyo dṛṣṭirudāhṛtā

सर्वथा सर्वदा सर्वं सर्वं सर्वत्र सर्वदा । सदित्येव स्थितं सत्यं समं समनुभूतितः

sarvathā sarvadā sarvaṃ sarvaṃ sarvatra sarvadā | sadityeva sthitaṃ satyaṃ samaṃ samanubhūtitaḥ

अयमस्ति मम ब्रह्मन्संशयस्तं निवारय । किमिदं भगवन्नाम पाषाणाख्यानमुच्यते

ayamasti mama brahmansaṃśayastaṃ nivāraya | kimidaṃ bhagavannāma pāṣāṇākhyānamucyate

श्रीवसिष्ठ उवाच । सर्वत्र सर्वदा सर्वमस्तीति प्रतिपादने । पाषाणाख्यानदृष्टान्तो मयायं तव कथ्यते

śrīvasiṣṭha uvāca | sarvatra sarvadā sarvamastīti pratipādane | pāṣāṇākhyānadṛṣṭānto mayāyaṃ tava kathyate

नीरन्ध्रैकघनाङ्गस्य पाषाणस्यापि कोटरे । सन्ति सर्गसहस्राणि कथयेति प्रदर्श्यते

nīrandhraikaghanāṅgasya pāṣāṇasyāpi koṭare | santi sargasahasrāṇi kathayeti pradarśyate

भूताकाशे महत्यस्मिन्खशून्यत्वमनुज्झति । सन्ति सर्गसहस्राणि कथयेति प्रदर्श्यते

bhūtākāśe mahatyasminkhaśūnyatvamanujjhati | santi sargasahasrāṇi kathayeti pradarśyate

अन्तर्गुल्माङ्कुरादीनां प्राणिवाय्वम्बुतेजसाम् । सन्ति सर्गसहस्राणि कथयेति प्रदर्श्यते

antargulmāṅkurādīnāṃ prāṇivāyvambutejasām | santi sargasahasrāṇi kathayeti pradarśyate

श्रीराम उवाच । कुड्यादौ सन्ति सगौंघा इति चेत्कथ्यते मुने । तत्खे विभान्ति सर्गौघा इति किं न प्रदृश्यते

śrīrāma uvāca | kuḍyādau santi sagauṃghā iti cetkathyate mune | tatkhe vibhānti sargaughā iti kiṃ na pradṛśyate

श्रीवसिष्ठ उवाच । एतत्ते वर्णितं राम मुख्यमेव मयाखिलम् । योऽयमालक्ष्यते सर्गः स ख एव खमास्थितम्

śrīvasiṣṭha uvāca | etatte varṇitaṃ rāma mukhyameva mayākhilam | yo'yamālakṣyate sargaḥ sa kha eva khamāsthitam

6.2.58.10

आदावेव हि नोत्पन्नमद्यापि न च विद्यते । दृश्यं यच्चावभातीदं तद्ब्रह्म ब्रह्मणि स्थितम्

ādāveva hi notpannamadyāpi na ca vidyate | dṛśyaṃ yaccāvabhātīdaṃ tadbrahma brahmaṇi sthitam

नास्ति भूरणुमात्रापि सर्गैर्निर्विवरा न या । न च क्वचन विद्यन्ते सर्गा ब्रह्मखमेव ते

nāsti bhūraṇumātrāpi sargairnirvivarā na yā | na ca kvacana vidyante sargā brahmakhameva te

न तेजसोऽणुरप्यस्ति सगैर्निर्विवरो न यः । न च क्वचन सर्गास्ते सन्ति ब्रह्मखमेव तत्

na tejaso'ṇurapyasti sagairnirvivaro na yaḥ | na ca kvacana sargāste santi brahmakhameva tat

न वायोरणुरप्यस्ति सर्गैर्निर्विवरो न यः । न च क्वचन विद्यन्ते सर्गा ब्रह्मखमेव तत्

na vāyoraṇurapyasti sargairnirvivaro na yaḥ | na ca kvacana vidyante sargā brahmakhameva tat

खं नाणुमात्रमप्यस्ति सर्गैर्निर्विवरं न यत् । न च क्वचन सर्गास्ते सन्ति ब्रह्मखमेव तत्

khaṃ nāṇumātramapyasti sargairnirvivaraṃ na yat | na ca kvacana sargāste santi brahmakhameva tat

न सा महाभूततास्ति सर्गैर्निर्विवरा न या । न च क्वचन विद्यन्ते सर्गा ब्रह्मखमेव तत्

na sā mahābhūtatāsti sargairnirvivarā na yā | na ca kvacana vidyante sargā brahmakhameva tat

शैलानां नाणुरप्यस्ति स सर्गैर्यो न निर्घनः । न च क्वचन विद्यन्ते सर्गा ब्रह्मखमेव तत्

śailānāṃ nāṇurapyasti sa sargairyo na nirghanaḥ | na ca kvacana vidyante sargā brahmakhameva tat

ब्रह्मणो नाणुरप्यस्ति सगैर्निर्विवरो न यः । न च क्वचन सर्गास्ते सन्ति ब्रह्मखमेव तत्

brahmaṇo nāṇurapyasti sagairnirvivaro na yaḥ | na ca kvacana sargāste santi brahmakhameva tat

सर्गेषु नाणुरप्यस्ति न ब्रह्मात्मैव यः सदा । ब्रह्मसर्गास्तथेत्येष वाचि भेदो न वस्तुनि

sargeṣu nāṇurapyasti na brahmātmaiva yaḥ sadā | brahmasargāstathetyeṣa vāci bhedo na vastuni

सर्गा एव परंब्रह्म परं ब्रह्मैव सर्गता । मनागप्यस्ति न द्वैतमत्राग्न्यर्कौष्ण्ययोरिव

sargā eva paraṃbrahma paraṃ brahmaiva sargatā | manāgapyasti na dvaitamatrāgnyarkauṣṇyayoriva

6.2.58.20

इमे सर्गा इदं ब्रह्म तेऽत्यन्तावाच्यदृष्टयः । विदार्यदारुरववद्भान्त्यर्थपरिवर्जिताः

ime sargā idaṃ brahma te'tyantāvācyadṛṣṭayaḥ | vidāryadāruravavadbhāntyarthaparivarjitāḥ

द्वैतमैक्यं च यत्रास्ति न मनागपि तत्र ते । सर्गब्रह्मादिशब्दार्थाः कथं कस्येव भान्तु के

dvaitamaikyaṃ ca yatrāsti na manāgapi tatra te | sargabrahmādiśabdārthāḥ kathaṃ kasyeva bhāntu ke

शान्तमेकमनाद्यन्तमिदमच्छमनामयम् । व्यवहारवतोऽप्यङ्ग ज्ञस्य मौनं शिलाघनम्

śāntamekamanādyantamidamacchamanāmayam | vyavahāravato'pyaṅga jñasya maunaṃ śilāghanam

निर्वाणमेवमखिलं नभ एव दृश्यं त्वं चाहमद्रिनिचयाश्च सुरासुराश्च । तादृग्जगत्समवलोकय यादृगङ्ग स्वप्नेऽथ जन्तुमनसि व्यवहारजालम्

nirvāṇamevamakhilaṃ nabha eva dṛśyaṃ tvaṃ cāhamadrinicayāśca surāsurāśca | tādṛgjagatsamavalokaya yādṛgaṅga svapne'tha jantumanasi vyavahārajālam

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मी० दे० मोक्षो ० निर्वाणप्रकरणे उ ० पाषाण० सर्गब्रह्मत्वप्रतिपादनं नामाष्टपञ्चाशः सर्गः ।०

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī0 de0 mokṣo 0 nirvāṇaprakaraṇe u 0 pāṣāṇa0 sargabrahmatvapratipādanaṃ nāmāṣṭapañcāśaḥ sargaḥ |0

सर्गः ०५८

अष्टपञ्चाशः सर्गः

aṣṭapañcāśaḥ sargaḥ

अर्जुन उवाच । नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत । स्थितोऽस्मि गतसंदेहः करिष्ये वचनं तव

arjuna uvāca | naṣṭo mohaḥ smṛtirlabdhā tvatprasādānmayācyuta | sthito'smi gatasaṃdehaḥ kariṣye vacanaṃ tava

श्रीभगवानुवाच । वृत्तयो यदि बोधेन संशान्ता हृदये स्फुटम् । तच्चित्तं शान्तमेवान्तर्विद्धि सत्त्वमुपागतम्

śrībhagavānuvāca | vṛttayo yadi bodhena saṃśāntā hṛdaye sphuṭam | taccittaṃ śāntamevāntarviddhi sattvamupāgatam

अत्र तच्चेत्यरहितं प्रत्यक्चेतननामकम् । यत्त्वशेषविनिर्मुक्तं यत्सर्वं सर्वतश्च यत्

atra taccetyarahitaṃ pratyakcetananāmakam | yattvaśeṣavinirmuktaṃ yatsarvaṃ sarvataśca yat

न केचन विदन्त्येते तत्पदं जागतादयः । भूतलाद्गगनोड्डीनं विहंगममिवोन्नतम्

na kecana vidantyete tatpadaṃ jāgatādayaḥ | bhūtalādgaganoḍḍīnaṃ vihaṃgamamivonnatam

प्रत्यक्चेतनमाभासं शुद्धं संकल्पवर्जितम् । अगम्यमेनमात्मानं विद्धि दूरं दृशामिव

pratyakcetanamābhāsaṃ śuddhaṃ saṃkalpavarjitam | agamyamenamātmānaṃ viddhi dūraṃ dṛśāmiva

सर्वातीतं यदत्यच्छं विना शुद्धं स्ववासना । न शक्नोति पदं द्रष्टुं जनदृष्टिरणूनिव

sarvātītaṃ yadatyacchaṃ vinā śuddhaṃ svavāsanā | na śaknoti padaṃ draṣṭuṃ janadṛṣṭiraṇūniva

यत्प्राप्तौ सर्व एवेमे क्षीणा घटपटादयः । वराकी वासना तत्र किं करोतु परे पदे

yatprāptau sarva eveme kṣīṇā ghaṭapaṭādayaḥ | varākī vāsanā tatra kiṃ karotu pare pade

यथाऽनलगिरिं प्राप्य हिमलेशो विलीयते । शुद्धमासाद्य चित्तत्त्वमविद्या लीयते तथा

yathā'nalagiriṃ prāpya himaleśo vilīyate | śuddhamāsādya cittattvamavidyā līyate tathā

क्व वराकी रजस्तुच्छा वासना भोगबन्धनम् । क्व पूरितजगज्जालश्चित्तत्त्वविपुलानिलः

kva varākī rajastucchā vāsanā bhogabandhanam | kva pūritajagajjālaścittattvavipulānilaḥ

तावत्स्फुरत्यविद्येयं नानाकारविकारिणी । यावन्न संपरिज्ञातः शुद्धः स्वात्माऽयमात्मना

tāvatsphuratyavidyeyaṃ nānākāravikāriṇī | yāvanna saṃparijñātaḥ śuddhaḥ svātmā'yamātmanā

सर्वा दृश्यदृशः क्षीणाः स्वच्छतैवोदिता तथा । नभसीव पदे तस्मिन्स्वात्मन्यखिलपूरणे

sarvā dṛśyadṛśaḥ kṣīṇāḥ svacchataivoditā tathā | nabhasīva pade tasminsvātmanyakhilapūraṇe

समग्राकाररूपं तत्समग्राकारवर्जितम् । वागतीतं परं वस्तु केन नामोपमीयते

samagrākārarūpaṃ tatsamagrākāravarjitam | vāgatītaṃ paraṃ vastu kena nāmopamīyate

विषयविषविषूचिकामतस्त्वं निपुणमहंस्थितिवासनामपास्य । अभिमतपरिहारमन्त्रयुक्त्या भव विभवो भगवान्भियामभूमिः

viṣayaviṣaviṣūcikāmatastvaṃ nipuṇamahaṃsthitivāsanāmapāsya | abhimataparihāramantrayuktyā bhava vibhavo bhagavānbhiyāmabhūmiḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । इति गदितवति त्रिलोकनाथे क्षणमिव मौनमुपस्थिते पुरस्तात् । अथ मधुप इवाऽसिताब्जखण्डे वचनमुपैष्यति तत्र पाण्डुपुत्रः

śrīvasiṣṭha uvāca | iti gaditavati trilokanāthe kṣaṇamiva maunamupasthite purastāt | atha madhupa ivā'sitābjakhaṇḍe vacanamupaiṣyati tatra pāṇḍuputraḥ

अर्जुन उवाच । परिगलितसमस्तशोकभारा परमुदयं भगवन्मतिर्गतेयम् । मम तव वचनेन लोकभर्तु- र्दिनपतिना परिबोधिताब्जिनीव

arjuna uvāca | parigalitasamastaśokabhārā paramudayaṃ bhagavanmatirgateyam | mama tava vacanena lokabhartu- rdinapatinā paribodhitābjinīva

इत्युक्त्वोत्थाय गाण्डीवधन्वा स हरिसारथिः । अर्जुनो गतसंदेहो रणलीलां करिष्यति

ityuktvotthāya gāṇḍīvadhanvā sa harisārathiḥ | arjuno gatasaṃdeho raṇalīlāṃ kariṣyati

करिष्यति क्षतगजवाजिसारथि- द्रुतक्षरद्रुधिरमहानदीं भुवम् । शरोत्करप्रसरमहारजःस्थली- तिरोहितद्युमणिविलोचनां दिवम्

kariṣyati kṣatagajavājisārathi- drutakṣaradrudhiramahānadīṃ bhuvam | śarotkaraprasaramahārajaḥsthalī- tirohitadyumaṇivilocanāṃ divam

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० निर्वाणप्रकरणे पू० अर्जुनोपाख्याने अर्जुनकृतार्थता नामाष्टपञ्चाशः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 arjunopākhyāne arjunakṛtārthatā nāmāṣṭapañcāśaḥ sargaḥ

सर्गः ०५९

श्रीराम उवाच । अनन्तरं नभःकोशकुंटीकोटरतो मुने । तव ध्यानात्प्रबुद्धस्य वृत्तं वर्षशतेन किम्

śrīrāma uvāca | anantaraṃ nabhaḥkośakuṃṭīkoṭarato mune | tava dhyānātprabuddhasya vṛttaṃ varṣaśatena kim

श्रीवसिष्ठ उवाच । ततो ध्यानात्प्रबुद्धोऽहं श्रुतवांस्तत्र निःस्वनम् । मृदु व्यक्तपदं हृद्यं न च वाच्यनुगो यतः

śrīvasiṣṭha uvāca | tato dhyānātprabuddho'haṃ śrutavāṃstatra niḥsvanam | mṛdu vyaktapadaṃ hṛdyaṃ na ca vācyanugo yataḥ

स्त्रीस्वभावादिव मृदु मधुरं वा निनादि वा । स्वल्पाङ्गत्वादनिर्ह्रादि मया तद्वाक्यमूहितम्

strīsvabhāvādiva mṛdu madhuraṃ vā ninādi vā | svalpāṅgatvādanirhrādi mayā tadvākyamūhitam

इन्दिन्दिररुताकारं तन्त्रीरणितरञ्जनम् । न रोदनं च पठनं बिसकोशसमस्वनम्

indindirarutākāraṃ tantrīraṇitarañjanam | na rodanaṃ ca paṭhanaṃ bisakośasamasvanam

तदाकर्ण्याशु तत्रेदमहं चिन्तितवानथ । शाब्दिकान्वीक्षणात्पश्यन्दिशो दश सविस्मयः

tadākarṇyāśu tatredamahaṃ cintitavānatha | śābdikānvīkṣaṇātpaśyandiśo daśa savismayaḥ

व्योम्नोऽयं सिद्धसंचारमार्गशून्यान्यनन्तरम् । भागो योजनलक्षाणि समतिक्रम्य संस्थितः

vyomno'yaṃ siddhasaṃcāramārgaśūnyānyanantaram | bhāgo yojanalakṣāṇi samatikramya saṃsthitaḥ

तदिहेदृग्विधस्य स्यात्कुतः शब्दस्य संभवः । शाब्दिकं न च पश्यामि यत्नेनापि विलोकयन्

tadihedṛgvidhasya syātkutaḥ śabdasya saṃbhavaḥ | śābdikaṃ na ca paśyāmi yatnenāpi vilokayan

अनन्तमिदमाशून्यं पुरो मे निर्मलं नभः । इह भूतं प्रयत्नेन प्रेक्ष्यमाणं न दृश्यते

anantamidamāśūnyaṃ puro me nirmalaṃ nabhaḥ | iha bhūtaṃ prayatnena prekṣyamāṇaṃ na dṛśyate

यदेति चिन्तयित्वाहं भूयोभूयो विलोकयन् । शब्देश्वरं न पश्यामि तदा चिन्तितवानिदम्

yadeti cintayitvāhaṃ bhūyobhūyo vilokayan | śabdeśvaraṃ na paśyāmi tadā cintitavānidam

6.2.59.10

आकाश एव भूत्वाहमाकाशेनैकतां गतः । आकाशगुणशब्दार्थान्करोम्याकाशकोशके

ākāśa eva bhūtvāhamākāśenaikatāṃ gataḥ | ākāśaguṇaśabdārthānkaromyākāśakośake

देहाकाशमिह स्थाप्य ध्यानेनेह यथास्थितम् । चिदाकाशवपुर्व्योम्ना याम्यैक्यं वारिवाम्बुना

dehākāśamiha sthāpya dhyāneneha yathāsthitam | cidākāśavapurvyomnā yāmyaikyaṃ vārivāmbunā

चिन्तयित्वेत्यहं त्यक्तुं देहं पद्मासनस्थितः । आसं समाधिमाधातुं पुनरामीलितेक्षणः

cintayitvetyahaṃ tyaktuṃ dehaṃ padmāsanasthitaḥ | āsaṃ samādhimādhātuṃ punarāmīlitekṣaṇaḥ

त्यक्त्वा बाह्यार्थसंस्पर्शानैन्द्रियानान्तरानपि । चित्ताकाशोऽहमभवं संवित्स्पन्दमयात्मकः

tyaktvā bāhyārthasaṃsparśānaindriyānāntarānapi | cittākāśo'hamabhavaṃ saṃvitspandamayātmakaḥ

क्रमात्तदपि संत्यज्य बुद्धितत्त्वपदं गतः । संपन्नोऽहं चिदाकाशे जगज्जालैकदर्पणः

kramāttadapi saṃtyajya buddhitattvapadaṃ gataḥ | saṃpanno'haṃ cidākāśe jagajjālaikadarpaṇaḥ

ततस्तेन स्वभावेन भूतव्योमैकतामहम् । संप्रयातोऽम्बुनैवाम्बु सौरभं सौरभेण वा ओ

tatastena svabhāvena bhūtavyomaikatāmaham | saṃprayāto'mbunaivāmbu saurabhaṃ saurabheṇa vā o

संपन्नोऽथ महाकाशं व्याप्यानन्तोऽथ सर्वगः । अनाकारोऽप्यनाधारः सर्वार्थाधारतां गतः

saṃpanno'tha mahākāśaṃ vyāpyānanto'tha sarvagaḥ | anākāro'pyanādhāraḥ sarvārthādhāratāṃ gataḥ

अहं त्रैलोक्यवृन्दानि संसाराणां शतानि च । तत्र ब्रह्माण्डलक्षाणि पश्याम्यगणितान्यपि

ahaṃ trailokyavṛndāni saṃsārāṇāṃ śatāni ca | tatra brahmāṇḍalakṣāṇi paśyāmyagaṇitānyapi

परस्परमदृष्टानि मिथः खान्यमलानि च । नानाचारविचाराणि शून्यान्येव परस्परम्

parasparamadṛṣṭāni mithaḥ khānyamalāni ca | nānācāravicārāṇi śūnyānyeva parasparam

स्वप्नरूपाणि सुप्तानां तुल्यकालं नृणामिव । महारम्भानुमृष्टानि शून्यानि च परस्परम्

svapnarūpāṇi suptānāṃ tulyakālaṃ nṛṇāmiva | mahārambhānumṛṣṭāni śūnyāni ca parasparam

6.2.59.20

जायमानानि नश्यन्ति वर्धमानानि भूरिशः । वर्तमानान्यतीतानि भविष्यन्ति च सर्वशः

jāyamānāni naśyanti vardhamānāni bhūriśaḥ | vartamānānyatītāni bhaviṣyanti ca sarvaśaḥ

अनेकचित्रजालानि महाभित्तीनि खानि च । मनसेवोग्रराज्यानि कृतानि विविधैर्जनैः

anekacitrajālāni mahābhittīni khāni ca | manasevograrājyāni kṛtāni vividhairjanaiḥ

निरावरणरूपाणि तथैकावरणानि च । पञ्चावरणयुक्तानि षडेकावरणानि च

nirāvaraṇarūpāṇi tathaikāvaraṇāni ca | pañcāvaraṇayuktāni ṣaḍekāvaraṇāni ca

दशावरणचित्राणि षोडशावरणानि च । चतुर्विशत्यावृतीनि षट्त्रिंशत्खावृतानि च

daśāvaraṇacitrāṇi ṣoḍaśāvaraṇāni ca | caturviśatyāvṛtīni ṣaṭtriṃśatkhāvṛtāni ca

शून्यानि भूतपूर्णानि पञ्चभूतमयान्यपि । एकपृथ्व्यादिभूतानि चतुःपृथ्व्यादिकानि च

śūnyāni bhūtapūrṇāni pañcabhūtamayānyapi | ekapṛthvyādibhūtāni catuḥpṛthvyādikāni ca

त्रिःपृथ्व्यादीनि चान्यानि द्विःपृथ्व्यादीन्यथापि च । तथा सप्तमहाभूतान्येकजातिमयानि च

triḥpṛthvyādīni cānyāni dviḥpṛthvyādīnyathāpi ca | tathā saptamahābhūtānyekajātimayāni ca

1.26

त्वादृशानुभवाभोगविरुद्धातिदशानि तु । तथा नित्यान्धकाराणि सूर्यादिरहितानि च

tvādṛśānubhavābhogaviruddhātidaśāni tu | tathā nityāndhakārāṇi sūryādirahitāni ca

तथा मीलितसर्गाणि एकनाथावृतानि च । विलक्षणप्रजेशांशविचित्राचारवन्ति च

tathā mīlitasargāṇi ekanāthāvṛtāni ca | vilakṣaṇaprajeśāṃśavicitrācāravanti ca

तथा निर्वेदशास्त्राणि निःशास्त्राणि तथैव च । कृमिक्रमसमारम्भदेवादिप्राणिमन्ति च

tathā nirvedaśāstrāṇi niḥśāstrāṇi tathaiva ca | kṛmikramasamārambhadevādiprāṇimanti ca

जात्या तु पारम्पर्येण संकेताचारवन्ति च । तथा नित्यप्रकाशानि ज्वलिताग्निमयानि च

jātyā tu pāramparyeṇa saṃketācāravanti ca | tathā nityaprakāśāni jvalitāgnimayāni ca

6.2.59.30

तथा जलैकपूर्णानि पवनैकमयानि च । स्तब्धानि परमाकाशे वहन्ति च तथानिशम्

tathā jalaikapūrṇāni pavanaikamayāni ca | stabdhāni paramākāśe vahanti ca tathāniśam

जायमानानि पुष्यन्ति परिपुष्टानि चाभितः । तिर्यग्गच्छन्ति चान्यानि पूर्णसर्वमयान्यपि

jāyamānāni puṣyanti paripuṣṭāni cābhitaḥ | tiryaggacchanti cānyāni pūrṇasarvamayānyapi

देवमात्रैकसर्गाणि नरमात्रमयानि च । दैत्यवृन्दमयान्येव कृमिनिर्विवराणि च

devamātraikasargāṇi naramātramayāni ca | daityavṛndamayānyeva kṛminirvivarāṇi ca

अन्तरन्तस्तदन्तश्च स्वकोशेऽप्यणुकं प्रति । जातानि जायमानानि कदलीदलपीठवत्

antarantastadantaśca svakośe'pyaṇukaṃ prati | jātāni jāyamānāni kadalīdalapīṭhavat

परस्परमदृष्टानि नानुभूतानि वै मिथः । सैनिकस्वप्नजालानि जातानीव महान्त्यपि

parasparamadṛṣṭāni nānubhūtāni vai mithaḥ | sainikasvapnajālāni jātānīva mahāntyapi

विविधान्यप्यनन्तानि स्वच्छाकाशात्मकान्यलम् । अन्योन्यमन्यवृत्तीनि न मिथोऽन्यस्थितीनि च

vividhānyapyanantāni svacchākāśātmakānyalam | anyonyamanyavṛttīni na mitho'nyasthitīni ca

मिथश्चान्यान्यशास्त्राणि मिथोऽनन्तानि यानि च । अन्योन्यसन्निवेशानि मिथोऽन्योन्यानि यानि च

mithaścānyānyaśāstrāṇi mitho'nantāni yāni ca | anyonyasanniveśāni mitho'nyonyāni yāni ca

अन्योन्यं परलोकानि मिथः सिद्धपुराणि च । अन्यादृशमहाभूतान्यन्यादृग्दिग्गिरीणि च

anyonyaṃ paralokāni mithaḥ siddhapurāṇi ca | anyādṛśamahābhūtānyanyādṛgdiggirīṇi ca

त्वादृशानुभवेहानामगम्याभ्यागतानि च । असमञ्जसरूपाणि कथ्यमानानि मादृशैः ओ

tvādṛśānubhavehānāmagamyābhyāgatāni ca | asamañjasarūpāṇi kathyamānāni mādṛśaiḥ o

अणुवत्सेष्यमाणानि चिदादित्यांशुमण्डले । परमार्थश्रियो व्योम्नि रश्मिजालानि कुण्डले

aṇuvatseṣyamāṇāni cidādityāṃśumaṇḍale | paramārthaśriyo vyomni raśmijālāni kuṇḍale

6.2.59.40

कानिचित्तानि तान्येव भूत्वा भूत्वा भवत्यलम् । कानिचित्तादृशान्येव जातानि वनपर्णवत्

kānicittāni tānyeva bhūtvā bhūtvā bhavatyalam | kānicittādṛśānyeva jātāni vanaparṇavat

अन्योन्यत्वाच्च सदृशान्यन्यानि सदृशान्यपि । कंचित्कालं सुसदृशान्यन्यान्येव च कानिचित्

anyonyatvācca sadṛśānyanyāni sadṛśānyapi | kaṃcitkālaṃ susadṛśānyanyānyeva ca kānicit

फलानि तान्यनन्तानि परमार्थमहातरोः । अनन्यान्येव चान्यानि तन्मयान्येव वै ततः

phalāni tānyanantāni paramārthamahātaroḥ | ananyānyeva cānyāni tanmayānyeva vai tataḥ

कानिचित्स्वल्पकल्पानि दीर्घकल्पानि कानिचित् । अन्यान्यनियतं भूरि नियतं भूरि कानिचित्

kānicitsvalpakalpāni dīrghakalpāni kānicit | anyānyaniyataṃ bhūri niyataṃ bhūri kānicit

अन्यान्यज्ञातकालानि यदृच्छावशतः स्वयम् । जायमानानि पुष्टानि सुस्थिराणि स्थितानि च

anyānyajñātakālāni yadṛcchāvaśataḥ svayam | jāyamānāni puṣṭāni susthirāṇi sthitāni ca

तानि शून्यत्वजालानि परमाकाशकोशके । अपरिज्ञातकालानि रूढान्यज्ञातदोषके

tāni śūnyatvajālāni paramākāśakośake | aparijñātakālāni rūḍhānyajñātadoṣake

अब्ध्यर्काकाशमेर्वादि शतैरावलितान्यलम् । चिच्चमत्कारखे स्वप्नजालान्याभान्ति चाविलम्

abdhyarkākāśamervādi śatairāvalitānyalam | ciccamatkārakhe svapnajālānyābhānti cāvilam

अनुभूतेर्भ्रमात्मत्वात्कारणानामभावतः । पृथ्व्यादीनामहेतूनामत्यन्तं सन्त्यसन्ति च

anubhūterbhramātmatvātkāraṇānāmabhāvataḥ | pṛthvyādīnāmahetūnāmatyantaṃ santyasanti ca

मृगतृष्णाम्बुभरवद्द्विचन्द्रव्योमवर्णवत् । संपन्नानि न सत्यानि सत्यान्यप्यनुभूतितः

mṛgatṛṣṇāmbubharavaddvicandravyomavarṇavat | saṃpannāni na satyāni satyānyapyanubhūtitaḥ

चित्संकल्पनभस्येव भासमानानि भूरिशः । वासनावातनुन्नानि विलुठन्त्यात्मचेष्टितैः

citsaṃkalpanabhasyeva bhāsamānāni bhūriśaḥ | vāsanāvātanunnāni viluṭhantyātmaceṣṭitaiḥ

6.2.59.50

सुरासुरादिमशका बहुशोदुम्बरद्रुमे । फलानि रसपूर्णानि घूर्णमानानि मारुतैः

surāsurādimaśakā bahuśodumbaradrume | phalāni rasapūrṇāni ghūrṇamānāni mārutaiḥ

अभिजातस्वभावस्य सर्गारम्भकरस्य च । शुद्धचित्तत्त्वबालस्य संकल्पनगराणि खे

abhijātasvabhāvasya sargārambhakarasya ca | śuddhacittattvabālasya saṃkalpanagarāṇi khe

त्वमहं स इदं चेति धिया बलदृढान्यलम् । संपन्नान्यर्कदीप्त्येव पङ्कक्रीडनकानि च

tvamahaṃ sa idaṃ ceti dhiyā baladṛḍhānyalam | saṃpannānyarkadīptyeva paṅkakrīḍanakāni ca

वृत्तानि रसशालिन्या नियत्या नित्यतृप्तया । वनान्युग्रफलानीव वसन्तरसलेरवया

vṛttāni rasaśālinyā niyatyā nityatṛptayā | vanānyugraphalānīva vasantarasaleravayā

महाकर्तृण्यकर्तॄणि न कृतान्येव खानि वा । स्वयं संपन्नरूपाणि चिद्व्योन्येव कृतानि वा

mahākartṛṇyakartṝṇi na kṛtānyeva khāni vā | svayaṃ saṃpannarūpāṇi cidvyonyeva kṛtāni vā

परमार्थमयान्येव तदन्यद्वोदितान्यपि । अलब्धान्येव लब्धानि सदाऽसन्त्येव सन्ति च

paramārthamayānyeva tadanyadvoditānyapi | alabdhānyeva labdhāni sadā'santyeva santi ca

0.56

चतुर्दशदशैकादिविधभूतगणानि च । पुनस्तान्येव तान्यन्तरन्यान्यन्यान्यथो बहिः

caturdaśadaśaikādividhabhūtagaṇāni ca | punastānyeva tānyantaranyānyanyānyatho bahiḥ

नरकस्वर्गपातालबन्धुमित्रमयान्यपि । महारम्भमयान्येव शून्यानि परमार्थतः

narakasvargapātālabandhumitramayānyapi | mahārambhamayānyeva śūnyāni paramārthataḥ

क्षीराम्बुधेर्जलानीव स्नेहसाराणि सर्वतः । तरङ्गभङ्गुराण्यन्तर्बहिश्चावृत्तिमन्ति च

kṣīrāmbudherjalānīva snehasārāṇi sarvataḥ | taraṅgabhaṅgurāṇyantarbahiścāvṛttimanti ca

आभासमात्ररूपाणि तेजस्यात्मविवस्वतः । जातानीव स्वतस्तानि स्पन्दनानि नभस्वतः

ābhāsamātrarūpāṇi tejasyātmavivasvataḥ | jātānīva svatastāni spandanāni nabhasvataḥ

6.2.59.60

वृक्षरूपाणि पत्राणां बुद्ध्यहंकारचेतसाम् । असतामप्यसन्त्येव स्वप्ने न्यस्तनृणामिव

vṛkṣarūpāṇi patrāṇāṃ buddhyahaṃkāracetasām | asatāmapyasantyeva svapne nyastanṛṇāmiva

पुराणवेदसिद्धान्तकल्पनातल्पपालिषु । घननिद्राणि सुप्तानि बिभ्रन्ति शवतामिव

purāṇavedasiddhāntakalpanātalpapāliṣu | ghananidrāṇi suptāni bibhranti śavatāmiva

परमार्थमहारण्ये चिद्गन्धर्वकृतानि वै । सूर्यदीपकदीप्तानि गृहाणि गहनात्मनि

paramārthamahāraṇye cidgandharvakṛtāni vai | sūryadīpakadīptāni gṛhāṇi gahanātmani

प्रजायमानानि नभस्यनन्ते विशीर्यमाणानि च निर्निमित्तम् । तदा त्वहं वै तिमिराक्षदृष्ट- केशोण्ड्रकानीव जगन्त्यपश्यम्

prajāyamānāni nabhasyanante viśīryamāṇāni ca nirnimittam | tadā tvahaṃ vai timirākṣadṛṣṭa- keśoṇḍrakānīva jagantyapaśyam

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामोयणे वाल्मीकीये दे० मो० निर्वाणप्रकरणे उत्तरार्धे पा० जगर्ज्जालवर्णनं नामैकोनषष्टितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmoyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe pā0 jagarjjālavarṇanaṃ nāmaikonaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०५९

एकोनषष्टितमः सर्गः

ekonaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । एतां दृष्टिमवष्टभ्य राघवाऽघविनाशिनीम् । तिष्ठ निःसङ्गसंन्यासब्रह्मार्पणमयात्मकः

śrīvasiṣṭha uvāca | etāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya rāghavā'ghavināśinīm | tiṣṭha niḥsaṅgasaṃnyāsabrahmārpaṇamayātmakaḥ

यस्मिन्सर्वं यतः सर्वं यः सर्वं सर्वतश्च यः । यश्च सर्वमयो नित्यमात्मानं विद्धि तं परम्

yasminsarvaṃ yataḥ sarvaṃ yaḥ sarvaṃ sarvataśca yaḥ | yaśca sarvamayo nityamātmānaṃ viddhi taṃ param

दूरस्थमप्यदूरस्थं सर्वगं तत्स्थमेव च । तत्स्थः सत्तामवाप्नोषि तदेवास्यस्तसंशयः

dūrasthamapyadūrasthaṃ sarvagaṃ tatsthameva ca | tatsthaḥ sattāmavāpnoṣi tadevāsyastasaṃśayaḥ

यत्संवेद्यविनिर्मुक्तं संवेदनमनिर्मितम् । चेत्यमुक्तं चिदाभासं तद्विद्धि परमं पदम्

yatsaṃvedyavinirmuktaṃ saṃvedanamanirmitam | cetyamuktaṃ cidābhāsaṃ tadviddhi paramaṃ padam

सा परा परमा काष्ठा सा दृशां दृगनुत्तमा । सा महिम्नां च महिमा गुरूणां सा तथा गुरुः

sā parā paramā kāṣṭhā sā dṛśāṃ dṛganuttamā | sā mahimnāṃ ca mahimā gurūṇāṃ sā tathā guruḥ

स आत्मा तच्च विज्ञानं स शून्यं ब्रह्म तत्परम् । तच्छ्रेयः स शिवः शान्तः सा विद्या सा परा स्थितिः

sa ātmā tacca vijñānaṃ sa śūnyaṃ brahma tatparam | tacchreyaḥ sa śivaḥ śāntaḥ sā vidyā sā parā sthitiḥ

योऽयमन्तश्चितेरात्मा सर्वानुभवरूपकः । यत्र स्वदन्ते सर्वाणि स्वात्मद्रव्याणि सत्तया

yo'yamantaściterātmā sarvānubhavarūpakaḥ | yatra svadante sarvāṇi svātmadravyāṇi sattayā

स जगत्तिलतैलात्मा स जगद्गृहदीपकः । स जगत्पादपरसः स जगत्पशुपालकः

sa jagattilatailātmā sa jagadgṛhadīpakaḥ | sa jagatpādaparasaḥ sa jagatpaśupālakaḥ

स तन्तुर्भूतमुक्तानां परिप्रोतहृदम्बरः । स भूतमरिचौघानां परमा तीक्ष्णता तथा

sa tanturbhūtamuktānāṃ pariprotahṛdambaraḥ | sa bhūtamaricaughānāṃ paramā tīkṣṇatā tathā

स पदार्थे पदार्थत्वं स तत्त्वं यदनुत्तमम् । स सतो वस्तुनः सत्त्वमसत्त्वं वा सतः स्वतः

sa padārthe padārthatvaṃ sa tattvaṃ yadanuttamam | sa sato vastunaḥ sattvamasattvaṃ vā sataḥ svataḥ

यः स्ववित्तिविचित्रेण स्वयमात्मैव लभ्यते । सर्व एव जगद्भावा अविचारेण चारवः

yaḥ svavittivicitreṇa svayamātmaiva labhyate | sarva eva jagadbhāvā avicāreṇa cāravaḥ

अविद्यमानाः सद्भावा विचारविशरारवः । अहमादौ जगज्जाले मिथ्याभ्रमभरात्मनि

avidyamānāḥ sadbhāvā vicāraviśarāravaḥ | ahamādau jagajjāle mithyābhramabharātmani

को नु भूत्वाऽनुबध्नामि वृत्तिं कथमवाप धीः । आद्यमध्यान्तमानानि संकल्पकलनान्यहम्

ko nu bhūtvā'nubadhnāmi vṛttiṃ kathamavāpa dhīḥ | ādyamadhyāntamānāni saṃkalpakalanānyaham

ब्रह्माकाशमनाद्यन्तं केवेयत्ता ममात्मनः । इति निश्चयवानन्तः सम्यग्व्यवहृतिर्बहिः

brahmākāśamanādyantaṃ keveyattā mamātmanaḥ | iti niścayavānantaḥ samyagvyavahṛtirbahiḥ

उदयास्तमयोन्मुक्तस्थितिरन्तः स सर्वदा । नास्तमेति न चोदेति मनः समसमस्थितम्

udayāstamayonmuktasthitirantaḥ sa sarvadā | nāstameti na codeti manaḥ samasamasthitam

यस्य खस्येव शून्यत्वं स महात्मेह तद्वपुः । भावाद्वैतपदारूढः सुषुप्तपरया धिया

yasya khasyeva śūnyatvaṃ sa mahātmeha tadvapuḥ | bhāvādvaitapadārūḍhaḥ suṣuptaparayā dhiyā

व्यवहार्यपि संक्षोभं नैत्यादर्शनरो यथा । आदर्शपुरुषस्येव व्यवहारवतोऽपि च

vyavahāryapi saṃkṣobhaṃ naityādarśanaro yathā | ādarśapuruṣasyeva vyavahāravato'pi ca

न यस्य हृदयोल्लेखो मनागपि स मुक्तिभाक् । अविभागमिवादर्शे चिन्मणौ प्रतिबिम्बति

na yasya hṛdayollekho manāgapi sa muktibhāk | avibhāgamivādarśe cinmaṇau pratibimbati

चितेः परमनैर्मल्याद्व्यवहारो यथा गतः । चिच्चमत्कृतिरेवेयं जगदित्यवभासते

citeḥ paramanairmalyādvyavahāro yathā gataḥ | ciccamatkṛtireveyaṃ jagadityavabhāsate

नेहास्त्यैक्यं न च द्वित्वं ममादेशोऽपि तन्मयः । वाच्यवाचकशिष्येहागुरुवाक्यैश्चमत्कृतैः

nehāstyaikyaṃ na ca dvitvaṃ mamādeśo'pi tanmayaḥ | vācyavācakaśiṣyehāguruvākyaiścamatkṛtaiḥ

आत्मनात्मनि शान्तैव चिच्चमत्कुरुते चिति । चित्प्रस्पन्दो हि संसारस्तदस्पन्दः परं पदम्

ātmanātmani śāntaiva ciccamatkurute citi | citpraspando hi saṃsārastadaspandaḥ paraṃ padam

चित्स्पन्दशमनेनेयं परिशाम्यति संसृतिः । महाचित्ते नतेऽर्थौऽशभावा यो भावनाक्षयः

citspandaśamaneneyaṃ pariśāmyati saṃsṛtiḥ | mahācitte nate'rthau'śabhāvā yo bhāvanākṣayaḥ

असन्नपि स्वभावं तत्संवित्स्पन्द उदाहृतम् । शून्यत्वमजडं यत्तत्परमाहुश्चितेर्वपुः

asannapi svabhāvaṃ tatsaṃvitspanda udāhṛtam | śūnyatvamajaḍaṃ yattatparamāhuścitervapuḥ

तत्त्वेन भावनायत्ता संसृतिः सानुभूयते । अभावनामात्रलयात्सा च निःसाररूपिणी

tattvena bhāvanāyattā saṃsṛtiḥ sānubhūyate | abhāvanāmātralayātsā ca niḥsārarūpiṇī

केवलं केवलीभावात्तद्रूपा सैव शिष्यते । चित्स्पन्दमेव संसारचक्रप्रवहणं विदुः

kevalaṃ kevalībhāvāttadrūpā saiva śiṣyate | citspandameva saṃsāracakrapravahaṇaṃ viduḥ

मातृमानप्रमेयादि कटकादीव हेमनि । पृथगस्ति न च स्पन्दश्चितेर्या संसृतिर्भवेत्

mātṛmānaprameyādi kaṭakādīva hemani | pṛthagasti na ca spandaściteryā saṃsṛtirbhavet

चित्तमेव चितिस्पन्दस्तदबोधो हि संसृतिः । अबोधमात्रे चित्स्पन्दः कटकत्वमिवोत्थितम्

cittameva citispandastadabodho hi saṃsṛtiḥ | abodhamātre citspandaḥ kaṭakatvamivotthitam

बोधमात्रविलीनेऽस्मिञ्छुद्धा चिद्राम शिष्यते । स्वभावबोधमात्रेण क्षीयते भोगवासना

bodhamātravilīne'smiñchuddhā cidrāma śiṣyate | svabhāvabodhamātreṇa kṣīyate bhogavāsanā

भोगाभावनमेवेह परमं ज्ञत्वलक्षणम् । इतो नाभिमताः सर्वे ज्ञस्य भोगाः स्वभावतः

bhogābhāvanameveha paramaṃ jñatvalakṣaṇam | ito nābhimatāḥ sarve jñasya bhogāḥ svabhāvataḥ

भवन्ति कोऽतितृप्तो हि दुरन्नं किल वाञ्छति । एतदेव परं विद्धि ज्ञत्वस्यापरलक्षणम्

bhavanti ko'titṛpto hi durannaṃ kila vāñchati | etadeva paraṃ viddhi jñatvasyāparalakṣaṇam

स्वभावेनैव भोगानां यत्किलानभिवाञ्छनम् । चित्तत्स्पन्दैव सर्वात्मरूपिण्यस्तीति निश्चयः

svabhāvenaiva bhogānāṃ yatkilānabhivāñchanam | cittatspandaiva sarvātmarūpiṇyastīti niścayaḥ

योऽन्तः प्ररूढः स्वभ्यासो ज्ञत्वशब्देन स स्मृतः । यो न भुङ्क्ते भुज्यमानानपि भोगान्स बुद्धिमान् । लोकानुरोधसिद्ध्यर्थं स हन्ति लगुडैर्नभः

yo'ntaḥ prarūḍhaḥ svabhyāso jñatvaśabdena sa smṛtaḥ | yo na bhuṅkte bhujyamānānapi bhogānsa buddhimān | lokānurodhasiddhyarthaṃ sa hanti laguḍairnabhaḥ

विना कृत्रिमया बुद्ध्या न सिद्धिरवगम्यते

vinā kṛtrimayā buddhyā na siddhiravagamyate

क्वचिदात्मावलोके च स्वाङ्गावदलनैरपि । चिच्चेत्यं चेत्यकोटिस्था तावत्पश्यति विभ्रमम्

kvacidātmāvaloke ca svāṅgāvadalanairapi | ciccetyaṃ cetyakoṭisthā tāvatpaśyati vibhramam

इदं यावदबोधात्मा स्पन्दते स्पन्दरूपिणी । सम्यग्बोधोदयोन्तः स्यात्स्पन्दास्पन्ददशाक्रमः

idaṃ yāvadabodhātmā spandate spandarūpiṇī | samyagbodhodayontaḥ syātspandāspandadaśākramaḥ

क्वापि याति च संशान्तदीपवत्साभिधानकः । चितः प्रशान्तरूपाया दीपिकायाः स्वभावतः

kvāpi yāti ca saṃśāntadīpavatsābhidhānakaḥ | citaḥ praśāntarūpāyā dīpikāyāḥ svabhāvataḥ

स्पन्दास्पन्दमयी नेह कथैवास्ति मनागपि । यदस्पन्दस्य मरुतो न सन्नासन्न मध्यगम्

spandāspandamayī neha kathaivāsti manāgapi | yadaspandasya maruto na sannāsanna madhyagam

रूपं तदेवासंवित्तिस्पन्दायाः प्रशमं चितेः । अभिन्नः स्याच्चितः स्पन्दः शुद्धचित्स्फाररूपधृक्

rūpaṃ tadevāsaṃvittispandāyāḥ praśamaṃ citeḥ | abhinnaḥ syāccitaḥ spandaḥ śuddhacitsphārarūpadhṛk

न बन्धाय न मोक्षाय स्थित आत्मनि केवलम् । चिच्चेन्निरर्थसंवित्तिनिर्वाणे न च विन्दते

na bandhāya na mokṣāya sthita ātmani kevalam | ciccennirarthasaṃvittinirvāṇe na ca vindate

तद्बन्धमोक्षपक्षादेर्नामापीह न विद्यते । मोक्षोऽस्त्वित्येव बोधोऽन्तः पूर्णता क्षयकारणम्

tadbandhamokṣapakṣādernāmāpīha na vidyate | mokṣo'stvityeva bodho'ntaḥ pūrṇatā kṣayakāraṇam

समास्त्वित्यपि बन्धस्ते श्रेयोऽसंवेदनं परम् । यदनाभासमजडं तद्विद्धि परमं पदम्

samāstvityapi bandhaste śreyo'saṃvedanaṃ param | yadanābhāsamajaḍaṃ tadviddhi paramaṃ padam

चितः स्वरूपं संस्थानमचेत्योन्मुखतात्मकम् । यः संकल्पनशब्दार्थरूपः स्पन्दो महाचितः .

citaḥ svarūpaṃ saṃsthānamacetyonmukhatātmakam | yaḥ saṃkalpanaśabdārtharūpaḥ spando mahācitaḥ .

बन्धमोक्षादिकार्होऽसौ प्रेक्ष्यमाणः प्रणश्यति । प्रेक्षणादेव संशान्ते त्वहंभावे निरास्पदे

bandhamokṣādikārho'sau prekṣyamāṇaḥ praṇaśyati | prekṣaṇādeva saṃśānte tvahaṃbhāve nirāspade

न विद्मः केन किं कस्य बध्यते वाथ मुच्यते । संकल्प एव रचिते बुधश्चेदविभागवान्

na vidmaḥ kena kiṃ kasya badhyate vātha mucyate | saṃkalpa eva racite budhaścedavibhāgavān

तदसंकल्पमस्पन्दं सर्वं जातमवारितम् । स्पन्दे स्पन्दमये वाते तन्मयत्वात्सदा चिता

tadasaṃkalpamaspandaṃ sarvaṃ jātamavāritam | spande spandamaye vāte tanmayatvātsadā citā

संक्षीणे न च संसारो निस्पन्दे चिद्धने स्थिते । चित्तेज एव चित्स्पन्द इति बुद्धे निरन्तरम्

saṃkṣīṇe na ca saṃsāro nispande ciddhane sthite | citteja eva citspanda iti buddhe nirantaram

व्यतिरिक्तश्चितः स्पन्दो न किंचिदवशिष्यते । अस्मिन्दृश्यमये दीर्घस्वप्ने स्वप्नान्तरं व्रजन् । न ज्ञो मोहमुपादत्ते सर्वगत्वात्स्वसंविदः

vyatiriktaścitaḥ spando na kiṃcidavaśiṣyate | asmindṛśyamaye dīrghasvapne svapnāntaraṃ vrajan | na jño mohamupādatte sarvagatvātsvasaṃvidaḥ

यत्रोदेति प्रसभमनिशं सर्गसंवित्तिसत्ता यस्मिन्नेते सकलकलनाकारपङ्का गलन्ति । उद्यन्त्येते स्वदनसुभगं यत्र सर्वोपलम्भा ध्यानेनैव तमवगमय प्रत्यगात्मानमन्तः

yatrodeti prasabhamaniśaṃ sargasaṃvittisattā yasminnete sakalakalanākārapaṅkā galanti | udyantyete svadanasubhagaṃ yatra sarvopalambhā dhyānenaiva tamavagamaya pratyagātmānamantaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषु निर्वाणप्रकरणे पू० प्रत्यगात्मावबोधो नामैकोनषष्टितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 pratyagātmāvabodho nāmaikonaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०६०

षष्टितमः सर्गः

ṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । ततोऽहमभितो भ्रान्तस्तादृशं प्रविचारयन् । बहुकालमसंरुद्धसंविदाकाशतां गतः

śrīvasiṣṭha uvāca | tato'hamabhito bhrāntastādṛśaṃ pravicārayan | bahukālamasaṃruddhasaṃvidākāśatāṃ gataḥ

शब्दं पश्चात्तमश्रौषमहं वीणास्वनोपमम् । क्रमात्स्फुटपदं जातं तत आर्यात्वमागतम्

śabdaṃ paścāttamaśrauṣamahaṃ vīṇāsvanopamam | kramātsphuṭapadaṃ jātaṃ tata āryātvamāgatam

शब्ददेशपतद्वृष्टिर्दृष्टवान्वनितामहम् । पार्श्वे कनकनिष्पन्दप्रभया भासिताम्बराम्

śabdadeśapatadvṛṣṭirdṛṣṭavānvanitāmaham | pārśve kanakaniṣpandaprabhayā bhāsitāmbarām

आलोलमाल्यवसनामलकाकुललोचनाम् । लोलद्धम्मिल्लवलनामन्यां श्रियमिवागताम्

ālolamālyavasanāmalakākulalocanām | loladdhammillavalanāmanyāṃ śriyamivāgatām

कान्तकाञ्चनगौराङ्गीं मार्गस्थनवयौवनाम् । वनदेवीमिवामोदिसर्वावयवसुन्दरीम्

kāntakāñcanagaurāṅgīṃ mārgasthanavayauvanām | vanadevīmivāmodisarvāvayavasundarīm

सा पूर्णचन्द्रवदना पुष्पप्रकरहासिनी । यौवनोद्दामवदना पक्ष्मलक्षणशालिनी

sā pūrṇacandravadanā puṣpaprakarahāsinī | yauvanoddāmavadanā pakṣmalakṣaṇaśālinī

आकाशकोशसदना शशाङ्ककरसुन्दरी । मुक्ताकलापरचना कान्ता मदनुसारिणी

ākāśakośasadanā śaśāṅkakarasundarī | muktākalāparacanā kāntā madanusāriṇī

स्वरेण मधुरेणैवमार्यामार्यविलासिनी । पपाठाकठिनं वामा मत्पार्श्वे मृदुहासिनी ।। असदुचितरिक्तचेतन- संसृतिसरिति प्रमुह्यमानानाम् । अवलम्बनतटविटपिन- मभिनौमि भवन्तमेव मुने

svareṇa madhureṇaivamāryāmāryavilāsinī | papāṭhākaṭhinaṃ vāmā matpārśve mṛduhāsinī || asaducitariktacetana- saṃsṛtisariti pramuhyamānānām | avalambanataṭaviṭapina- mabhinaumi bhavantameva mune

6.2.60.10

इत्याकर्ण्याहमालोक्य तां चारुवदनस्वनाम् । ललनेयं किमनयेत्यनादृत्यैव तां गतः

ityākarṇyāhamālokya tāṃ cāruvadanasvanām | lalaneyaṃ kimanayetyanādṛtyaiva tāṃ gataḥ

ततो जगद्वृन्दमयीं मायां संप्रेक्ष्य विस्मितः । अनादृत्यैव तां व्योम्नि विहर्तुमहमुद्यतः ।०

tato jagadvṛndamayīṃ māyāṃ saṃprekṣya vismitaḥ | anādṛtyaiva tāṃ vyomni vihartumahamudyataḥ |0

ततस्तां तत्कृतां चिन्तामलमुत्सृज्य खे स्थिताम् । जगन्मायां कलयितुं व्योमात्माहं प्रवृत्तवान्

tatastāṃ tatkṛtāṃ cintāmalamutsṛjya khe sthitām | jaganmāyāṃ kalayituṃ vyomātmāhaṃ pravṛttavān

यावत्तानि तथोग्राणि जगन्ति सकलानि खम् । शून्यमेव यथा स्वप्ने संकल्पे कथने तथा

yāvattāni tathogrāṇi jaganti sakalāni kham | śūnyameva yathā svapne saṃkalpe kathane tathā

न पश्यन्ति न शृण्वन्ति कदाचित्कानिचित्क्वचित् । तानि कल्पमहाकल्पमहाजन्मैकतान्यथ

na paśyanti na śṛṇvanti kadācitkānicitkvacit | tāni kalpamahākalpamahājanmaikatānyatha

1.13

प्रमत्तपुष्करावर्तानुन्मत्तोत्पातमारुतान् । स्फुटिताद्रीन्दृढाकारघटितब्रह्ममण्डपान्

pramattapuṣkarāvartānunmattotpātamārutān | sphuṭitādrīndṛḍhākāraghaṭitabrahmamaṇḍapān

ज्वलत्कल्पाग्निविस्फोटचटदैडविडास्पदान् । प्रतपद्द्वादशाकारकन्दुमार्तण्डमण्डलान्

jvalatkalpāgnivisphoṭacaṭadaiḍaviḍāspadān | pratapaddvādaśākārakandumārtaṇḍamaṇḍalān

लुठत्सुरपुरव्रातवितताक्रन्दघर्घरान् । रणसर्वाद्रिकटकश्रेणीनिगिरणोद्भटान्

luṭhatsurapuravrātavitatākrandaghargharān | raṇasarvādrikaṭakaśreṇīnigiraṇodbhaṭān

कल्पाग्निज्वलनोल्लासपठत्पटपटारवान् । आत्मभ्रंशबृहत्क्षोभक्षुब्धाम्बरमहार्णवान् ।1

kalpāgnijvalanollāsapaṭhatpaṭapaṭāravān | ātmabhraṃśabṛhatkṣobhakṣubdhāmbaramahārṇavān |1

देवासुरनरागारघर्घराक्रन्दकर्कशान् । सप्तार्णवमहापूरपूरितार्केन्दुमण्डलान्

devāsuranarāgāraghargharākrandakarkaśān | saptārṇavamahāpūrapūritārkendumaṇḍalān

6.2.60.20

न विचेतन्ति कल्पान्तान्सर्वाण्येवपरस्परम् । एकमन्दिरसंसुप्ताः स्वप्ने रणरयानिव

na vicetanti kalpāntānsarvāṇyevaparasparam | ekamandirasaṃsuptāḥ svapne raṇarayāniva

तत्र रुद्रसहस्राणि ब्रह्मकोटिशतानि च । दृष्टानि विष्णुलक्षाणि कल्पवृन्दान्यलं मया

tatra rudrasahasrāṇi brahmakoṭiśatāni ca | dṛṣṭāni viṣṇulakṣāṇi kalpavṛndānyalaṃ mayā

तत्र क्वचिदनादित्ये निरहोरात्रभूतले । आकल्पयुगवर्षान्ते जगत्यूहैः क्षयोदयः

tatra kvacidanāditye nirahorātrabhūtale | ākalpayugavarṣānte jagatyūhaiḥ kṣayodayaḥ

चिति सर्वं चितः सर्वं चित्सर्वं सर्वतश्च चित् । चित्सत्सर्वात्मिकेत्येतद्दृष्टं तत्र मयाखिलम्

citi sarvaṃ citaḥ sarvaṃ citsarvaṃ sarvataśca cit | citsatsarvātmiketyetaddṛṣṭaṃ tatra mayākhilam

त्वं किंचिदिति चेद्वक्षि तत्र किं चिदिवाङ्ग चित् । सा हि शून्यतमा व्योम्नो न च नाम न किंचन

tvaṃ kiṃciditi cedvakṣi tatra kiṃ cidivāṅga cit | sā hi śūnyatamā vyomno na ca nāma na kiṃcana

तदाकाशमिदं भाति जगदित्यभिशब्दितम् । तेनैव शब्दनभसा सर्वे हि परमं नभः

tadākāśamidaṃ bhāti jagadityabhiśabditam | tenaiva śabdanabhasā sarve hi paramaṃ nabhaḥ

दृश्यदृष्टिरियं भ्रान्तिराकाशतरुमञ्जरी । चिद्व्योमाङ्ग कमेवेति तत्राहमनुभूतवान्

dṛśyadṛṣṭiriyaṃ bhrāntirākāśatarumañjarī | cidvyomāṅga kameveti tatrāhamanubhūtavān

बुद्ध्याकाशैकरूपेण व्यापिना बोधरूपिणा । तत्रानन्तेन संकल्पमनुभूतमिदं मया

buddhyākāśaikarūpeṇa vyāpinā bodharūpiṇā | tatrānantena saṃkalpamanubhūtamidaṃ mayā

ब्रह्मव्योम जगज्जालं ब्रह्मव्योम दिशो दश । ब्रह्मव्योम कलाकालदेशद्रव्यक्रियादिकम्

brahmavyoma jagajjālaṃ brahmavyoma diśo daśa | brahmavyoma kalākāladeśadravyakriyādikam

तत्राहमिव संसारशते भाते मुनीश्वराः । दृष्टा वसिष्ठनामानो ब्रह्मपुत्राः सदुत्तमाः

tatrāhamiva saṃsāraśate bhāte munīśvarāḥ | dṛṣṭā vasiṣṭhanāmāno brahmaputrāḥ saduttamāḥ

6.2.60.30

ब्रह्मन्द्वासप्ततिस्त्रेताः सर्वा एव सराघवाः । तत्र दृष्टं कृतशतं द्वापराणां शतं तथा

brahmandvāsaptatistretāḥ sarvā eva sarāghavāḥ | tatra dṛṣṭaṃ kṛtaśataṃ dvāparāṇāṃ śataṃ tathā

भेदोदयेन वै दृष्टास्तास्ताः सर्गदशास्तथा । बोधेन चेत्तदत्यच्छमेकं ब्रह्म नभस्ततम्

bhedodayena vai dṛṣṭāstāstāḥ sargadaśāstathā | bodhena cettadatyacchamekaṃ brahma nabhastatam

नेदं ब्रह्मणि नामास्ति जगद्ब्रह्मण्यथ त्विदम् । ब्रह्मैवाजमनाद्यन्तं तत्सर्वं तत्पदादिकम्

nedaṃ brahmaṇi nāmāsti jagadbrahmaṇyatha tvidam | brahmaivājamanādyantaṃ tatsarvaṃ tatpadādikam

पाषाणमौनप्रतिमं नकिंचिदभिशब्दितम् । यत्तत्किंचिदिति द्योतरूपं ब्रह्म जगत्स्मृतम्

pāṣāṇamaunapratimaṃ nakiṃcidabhiśabditam | yattatkiṃciditi dyotarūpaṃ brahma jagatsmṛtam

विभात्यचेत्यं चिद्व्योम्नि स्वसत्तैव जगत्तया । निराकारे निराकारा स्वप्नानुभवसंनिभा

vibhātyacetyaṃ cidvyomni svasattaiva jagattayā | nirākāre nirākārā svapnānubhavasaṃnibhā

अनन्यमात्मनो ब्रह्म सर्वं भामात्ररूपकम् । प्रकाशनमिवालोकः करोति न करोति च

ananyamātmano brahma sarvaṃ bhāmātrarūpakam | prakāśanamivālokaḥ karoti na karoti ca

तेषु नामानुभूयन्ते जगल्लक्षेषु तत्र वै । उष्णानि चन्द्रबिम्बानि सूर्याः शीतलमूर्तयः

teṣu nāmānubhūyante jagallakṣeṣu tatra vai | uṣṇāni candrabimbāni sūryāḥ śītalamūrtayaḥ

प्रजास्तमसि पश्यन्ति पश्यन्त्येव न तेजसि । उलूकस्य समाचारास्तस्यैव सदृशस्वराः

prajāstamasi paśyanti paśyantyeva na tejasi | ulūkasya samācārāstasyaiva sadṛśasvarāḥ

इतः शुभेन नश्यन्ति यान्ति पापैस्तथा दिवम् । विषाशनेन जीवन्ति म्रियन्तेऽमृतभोजनैः

itaḥ śubhena naśyanti yānti pāpaistathā divam | viṣāśanena jīvanti mriyante'mṛtabhojanaiḥ

यद्यथा बुध्यते बोधे यथोदेत्यथवा स्वतः । तथाशु स्फुटतामेति सद्वासद्वा तदेव तत्

yadyathā budhyate bodhe yathodetyathavā svataḥ | tathāśu sphuṭatāmeti sadvāsadvā tadeva tat

6.2.60.40

विटपाकारमूलौघदर्शनाद्वज्रशोभिभिः । घूर्णते पत्रपुष्पाभैः पादपैर्व्योम्नि काननम्

viṭapākāramūlaughadarśanādvajraśobhibhiḥ | ghūrṇate patrapuṣpābhaiḥ pādapairvyomni kānanam

सिकताः पीडिताः सत्यः स्रवन्ति स्नेहजं रसम् । शिलाफलककेभ्यश्च जायन्ते कमलान्यलम् ।०

sikatāḥ pīḍitāḥ satyaḥ sravanti snehajaṃ rasam | śilāphalakakebhyaśca jāyante kamalānyalam |0

दारुण्यश्मनि भित्तौ च चञ्चलाः शालभञ्जिकाः । देवाङ्गनाभिः सहितं गायन्ति कथयन्ति च

dāruṇyaśmani bhittau ca cañcalāḥ śālabhañjikāḥ | devāṅganābhiḥ sahitaṃ gāyanti kathayanti ca

मेघान्परिदधत्युच्चैर्भूतान्युच्चैः पटानिव । प्रतिवर्षं विजातीयान्युत्पद्यन्ते फलान्यगे

meghānparidadhatyuccairbhūtānyuccaiḥ paṭāniva | prativarṣaṃ vijātīyānyutpadyante phalānyage

संनिवेशैर्न नियतैरङ्गानां विविधाङ्गकैः । शिरोभिः सर्वभूतानि परिक्रामन्ति भूमिगैः

saṃniveśairna niyatairaṅgānāṃ vividhāṅgakaiḥ | śirobhiḥ sarvabhūtāni parikrāmanti bhūmigaiḥ

0.45

शास्त्रवेदविहीनानि निर्धर्माण्येव कानिचित् । यत्किंचनैककारीणि तिर्यग्वन्ति जगन्त्यधः

śāstravedavihīnāni nirdharmāṇyeva kānicit | yatkiṃcanaikakārīṇi tiryagvanti jagantyadhaḥ

कामसंवित्तिहीनानि निःस्त्रीजातानि कानिचित् । भूतैः संशुष्कहृदयैर्व्याप्तान्यश्ममयैरिव

kāmasaṃvittihīnāni niḥstrījātāni kānicit | bhūtaiḥ saṃśuṣkahṛdayairvyāptānyaśmamayairiva

पवनाशनभूतानि समरत्नाश्मकानि च । अजातार्थान्यलुब्धानि निगर्वाणीव कानि च

pavanāśanabhūtāni samaratnāśmakāni ca | ajātārthānyalubdhāni nigarvāṇīva kāni ca

क्वचित्प्रत्येकमात्मानं पश्यत्याप्नोति नेतरत् । बहुभूतकमप्यस्ति जगदित्येकभूतकम्

kvacitpratyekamātmānaṃ paśyatyāpnoti netarat | bahubhūtakamapyasti jagadityekabhūtakam

नखकेशादिके यद्वत्तद्वदन्यत्र संस्थितः । आत्मवत्सर्वभूतानामेकीभूतात्मभावना

nakhakeśādike yadvattadvadanyatra saṃsthitaḥ | ātmavatsarvabhūtānāmekībhūtātmabhāvanā

6.2.60.50

अनन्तापारपर्यन्त शून्यमेव बहु क्वचित् । यत्नतः संविदाप्नोति तस्यान्ते न जगत्पुनः

anantāpāraparyanta śūnyameva bahu kvacit | yatnataḥ saṃvidāpnoti tasyānte na jagatpunaḥ

अत्यन्ताबुद्धबुद्धानि मोक्षशब्दार्थदृष्टिषु । दारुयन्त्रमयाशेषभूतौघानीव कानिचित्

atyantābuddhabuddhāni mokṣaśabdārthadṛṣṭiṣu | dāruyantramayāśeṣabhūtaughānīva kānicit

ऋक्षचक्रविहीनानि निष्कालकलनानि च । मूकसंकेतसाराणि भूतजालानि कानिचित् ]

ṛkṣacakravihīnāni niṣkālakalanāni ca | mūkasaṃketasārāṇi bhūtajālāni kānicit ]

कानिचिद्वर्जितान्येव नेत्रशब्दार्थसंविदा । व्यर्थदीप्तात्मतेजांसि भूतानीत्येकचिन्तया

kānicidvarjitānyeva netraśabdārthasaṃvidā | vyarthadīptātmatejāṃsi bhūtānītyekacintayā

प्राणसंविद्विहीनानि व्यर्थामोदानि कानिचित् । मूकानि शब्दवैयर्थ्याच्छ्रुतिहीनानि कानिचित्

prāṇasaṃvidvihīnāni vyarthāmodāni kānicit | mūkāni śabdavaiyarthyācchrutihīnāni kānicit

वाक्यसंविद्विहीनत्वान्मूकान्यन्यानि कानिचित् । स्पर्शसंविद्विहीनत्वादश्माङ्गानीव कानिचित्

vākyasaṃvidvihīnatvānmūkānyanyāni kānicit | sparśasaṃvidvihīnatvādaśmāṅgānīva kānicit

0.56

संविन्मात्रमयान्येव दृष्टान्यपि च कानिचित् । व्यवहारीण्यप्यग्राह्याण्येव नित्यं पिशाचवत्

saṃvinmātramayānyeva dṛṣṭānyapi ca kānicit | vyavahārīṇyapyagrāhyāṇyeva nityaṃ piśācavat

भूमयान्येकनिष्ठानि निष्पिण्डान्येव कानिचित् । कानिचिद्वारिपूर्णानि वह्निपूर्णानि कानिचित्

bhūmayānyekaniṣṭhāni niṣpiṇḍānyeva kānicit | kānicidvāripūrṇāni vahnipūrṇāni kānicit

कानिचिद्वातपूर्णानि सर्वाकाराणि कानिचित् । जगन्ति व्योमरूपाणि वत तत्र कचन्ति खे

kānicidvātapūrṇāni sarvākārāṇi kānicit | jaganti vyomarūpāṇi vata tatra kacanti khe

धरापीठैकपूर्णेषु तिष्ठन्त्यन्येषु देहिनः । भेका इव शिलाकोशे कीटा इव धरोदरे

dharāpīṭhaikapūrṇeṣu tiṣṭhantyanyeṣu dehinaḥ | bhekā iva śilākośe kīṭā iva dharodare

6.2.60.60

जलैकपरिपूर्णेषु तिष्ठन्त्युर्वीवनाद्रिषु । भ्रमन्त्यन्येषु भूतानि नित्यमेवोग्रमीनवत्

jalaikaparipūrṇeṣu tiṣṭhantyurvīvanādriṣu | bhramantyanyeṣu bhūtāni nityamevogramīnavat

अन्येष्वग्न्येकपूर्णेषु जलादिरहितान्यपि । भूतान्यग्निमयान्येव स्फुरन्त्यलमलातवत्

anyeṣvagnyekapūrṇeṣu jalādirahitānyapi | bhūtānyagnimayānyeva sphurantyalamalātavat

अन्येष्वनिलपूर्णेषु भूतान्यस्तेतराण्यपि । वातमात्रमयाङ्गानि स्फुरन्त्यर्जुनवातवत्

anyeṣvanilapūrṇeṣu bhūtānyastetarāṇyapi | vātamātramayāṅgāni sphurantyarjunavātavat

अन्येषु व्योममात्रात्मदेहेषु व्योमरूपिणः । प्राणिनः सन्ति सर्गेषु दर्शनव्यवहारिणः

anyeṣu vyomamātrātmadeheṣu vyomarūpiṇaḥ | prāṇinaḥ santi sargeṣu darśanavyavahāriṇaḥ

पातालपातिषु तथाम्बरमुत्पतत्सु तिष्ठत्सु विभ्रमपदेष्वथ दिङ्मुखेषु । नानाजगत्सु किमिवास्ति मया न दृष्टं यन्नाम चिज्जलधिचञ्चलबुद्बुदेषु

pātālapātiṣu tathāmbaramutpatatsu tiṣṭhatsu vibhramapadeṣvatha diṅmukheṣu | nānājagatsu kimivāsti mayā na dṛṣṭaṃ yannāma cijjaladhicañcalabudbudeṣu

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० निर्वाणप्रकरणे उत्तरार्धे पाषा० जगज्जालवर्णनं नाम षष्टितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe pāṣā0 jagajjālavarṇanaṃ nāma ṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०६०

षष्टितमः सर्गः

ṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । एवमाद्यं परं तत्त्वं चिद्धनं परमं पदम् । तत्स्था एते महारूपा ब्रह्मविष्णुहरादयः

śrīvasiṣṭha uvāca | evamādyaṃ paraṃ tattvaṃ ciddhanaṃ paramaṃ padam | tatsthā ete mahārūpā brahmaviṣṇuharādayaḥ

विभूतिभिः स्फुरन्त्युच्चैर्जनास्तुष्टा नृपा इव । आकाशगमनाद्याभिः क्रीडाभिः क्रीड्यते चिरम्

vibhūtibhiḥ sphurantyuccairjanāstuṣṭā nṛpā iva | ākāśagamanādyābhiḥ krīḍābhiḥ krīḍyate ciram

तत्स्थेनैव जनेनेह स्वर्गे स्वर्गौकसो यथा । तत्प्राप्याङ्ग न म्रियते तत्प्राप्याङ्ग न शोच्यते

tatsthenaiva janeneha svarge svargaukaso yathā | tatprāpyāṅga na mriyate tatprāpyāṅga na śocyate

तत्प्राप्य जीव्यते नाङ्ग तत्प्राप्याङ्ग न रुध्यते । अपारपरमाकाशरूपिणः परमात्मनः

tatprāpya jīvyate nāṅga tatprāpyāṅga na rudhyate | apāraparamākāśarūpiṇaḥ paramātmanaḥ

सत्तासामान्यरूपं चेन्मनागपि विभाव्यते । तत्त्वं निमेषमात्रेण जन्तुर्मुक्तमना मुनिः । कुर्वन्संसारकर्माणि न भूयः परितप्यसे

sattāsāmānyarūpaṃ cenmanāgapi vibhāvyate | tattvaṃ nimeṣamātreṇa janturmuktamanā muniḥ | kurvansaṃsārakarmāṇi na bhūyaḥ paritapyase

श्रीराम उवाच । मनो बुद्धिरहंकारश्चित्तं यत्र क्षयं गतम् । सत्तासामान्यमाभातं मनस्वी स किमुच्यते

śrīrāma uvāca | mano buddhirahaṃkāraścittaṃ yatra kṣayaṃ gatam | sattāsāmānyamābhātaṃ manasvī sa kimucyate

श्रीवसिष्ठ उवाच । यद्ब्रह्म सर्वदेहस्थं भुङ्क्ते पिबति वल्गति । आदत्ते विनिहन्त्यन्तः संवित्संवेद्यवर्जितम्

śrīvasiṣṭha uvāca | yadbrahma sarvadehasthaṃ bhuṅkte pibati valgati | ādatte vinihantyantaḥ saṃvitsaṃvedyavarjitam

तत्सर्वगतमाद्यन्तरहितं स्थितमर्जितम् । सत्तासामान्यमखिलं वस्तुतत्त्वमिहोच्यते

tatsarvagatamādyantarahitaṃ sthitamarjitam | sattāsāmānyamakhilaṃ vastutattvamihocyate

तत्स्थितं खतया व्योम्नि शब्दे शब्दतया स्थितम् । स्पर्शे स्थितं स्पर्शतया त्वचि तत्त्वक्तया स्थितम्

tatsthitaṃ khatayā vyomni śabde śabdatayā sthitam | sparśe sthitaṃ sparśatayā tvaci tattvaktayā sthitam

रसे लीनं रसतया रसनायां तु तत्तया । रूपे रूपतया दृष्टं नेत्रे लीनं च दृक्तया

rase līnaṃ rasatayā rasanāyāṃ tu tattayā | rūpe rūpatayā dṛṣṭaṃ netre līnaṃ ca dṛktayā

ध्राणे घ्राणतया दृष्टं गन्धे गन्धतयोदितम् । पुष्टं कायतया काये भूमावपि च भूतया

dhrāṇe ghrāṇatayā dṛṣṭaṃ gandhe gandhatayoditam | puṣṭaṃ kāyatayā kāye bhūmāvapi ca bhūtayā

पयस्तया च पयसि वायौ वायुतया स्थितम् । तेजस्तया तेजसि च बुद्धौ बुद्धितया गतम्

payastayā ca payasi vāyau vāyutayā sthitam | tejastayā tejasi ca buddhau buddhitayā gatam

मनस्तया मनस्यन्तरहंकृत्याप्यहंकृतौ । रूढं संविदि संवित्त्या चित्ते चित्ततयोत्थितम्

manastayā manasyantarahaṃkṛtyāpyahaṃkṛtau | rūḍhaṃ saṃvidi saṃvittyā citte cittatayotthitam

वृक्षे वृक्षतया लग्नं पटे पटतयोदितम् । घटे घटतया रूढं वटे वटतयोत्थितम्

vṛkṣe vṛkṣatayā lagnaṃ paṭe paṭatayoditam | ghaṭe ghaṭatayā rūḍhaṃ vaṭe vaṭatayotthitam

स्थावरे स्थावरत्वेन जंगमत्वेन जंगमे । पाषाणत्वेन पाषाणे चेतनत्वेन चेतने

sthāvare sthāvaratvena jaṃgamatvena jaṃgame | pāṣāṇatvena pāṣāṇe cetanatvena cetane

अमरेष्वमरत्वेन नरत्वेन नरेषु च । तिर्यक्त्वेन च तिर्यक्षु क्रिमित्वेन क्रिमिस्थितौ

amareṣvamaratvena naratvena nareṣu ca | tiryaktvena ca tiryakṣu krimitvena krimisthitau

कालक्रमे कालतया ऋतावृतुतया तथा । त्रुटिक्षणनिमेषादौ संस्थितस्तत्तया विभुः

kālakrame kālatayā ṛtāvṛtutayā tathā | truṭikṣaṇanimeṣādau saṃsthitastattayā vibhuḥ

शुक्ले शुक्लतया जातं कृष्णे कृष्णतया स्थितम् । क्रियासु स्पन्दरूपेण नियतौ नियमेन च

śukle śuklatayā jātaṃ kṛṣṇe kṛṣṇatayā sthitam | kriyāsu spandarūpeṇa niyatau niyamena ca

संस्थितः संस्थितौ स्थित्या नाशे नाशतया स्थितः । उत्पत्तिरूपेणोत्पत्तावास्थितः परमेश्वरः

saṃsthitaḥ saṃsthitau sthityā nāśe nāśatayā sthitaḥ | utpattirūpeṇotpattāvāsthitaḥ parameśvaraḥ

बाल्येन बाल्ये विश्रान्तो यौवने यौवनेन च । जरसा च जरारूपे मरणे मरणेन च

bālyena bālye viśrānto yauvane yauvanena ca | jarasā ca jarārūpe maraṇe maraṇena ca

इति सर्वपदार्थानामभिन्नः परमेश्वरः । कल्लोलसीकरोर्मीणामब्धाविव पयोभरः

iti sarvapadārthānāmabhinnaḥ parameśvaraḥ | kallolasīkarormīṇāmabdhāviva payobharaḥ

नानातैषां त्वसत्यैव सत्येनानेन चैव हि । कल्पिता चित्स्वभावेन वेतालः शिशुना यथा

nānātaiṣāṃ tvasatyaiva satyenānena caiva hi | kalpitā citsvabhāvena vetālaḥ śiśunā yathā

सर्वत्र संस्थितिमता विगतामयेन व्याप्तं मयेदमखिलं विविधैर्विलासैः । चिद्रूपिणैव कलना कलितात्मनेति मत्वोपशान्तमतिरास्स्व सुखं महात्मन्

sarvatra saṃsthitimatā vigatāmayena vyāptaṃ mayedamakhilaṃ vividhairvilāsaiḥ | cidrūpiṇaiva kalanā kalitātmaneti matvopaśāntamatirāssva sukhaṃ mahātman

श्रीवाल्मीकिरुवाच । इत्युक्तवत्यथ मुनौ दिवसो जगाम सायंतनाय विधयेऽस्तमिनो जगाम । स्नातुं सभा कृतनमस्करणा जगाम श्यामाक्षये रविकरैश्च सहाजगाम

śrīvālmīkiruvāca | ityuktavatyatha munau divaso jagāma sāyaṃtanāya vidhaye'stamino jagāma | snātuṃ sabhā kṛtanamaskaraṇā jagāma śyāmākṣaye ravikaraiśca sahājagāma

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषु निर्वाणप्रकरणे पू० विभूतियोगोपदेशो नाम षष्टितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 vibhūtiyogopadeśo nāma ṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०६१

एकषष्टितमः सर्गः

ekaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । चिदाकाशाच्चिदाकाशे पयसीव पयोरयाः । चित्त्वाज्जीवाः स्फुरन्त्येते एत एव मनांसि नः

śrīvasiṣṭha uvāca | cidākāśāccidākāśe payasīva payorayāḥ | cittvājjīvāḥ sphurantyete eta eva manāṃsi naḥ

विशदाकाशरूपाणि तान्येव च मनांसि नः । जगन्ति तान्यनन्तानि संपन्नान्यभितः स्वयम्

viśadākāśarūpāṇi tānyeva ca manāṃsi naḥ | jaganti tānyanantāni saṃpannānyabhitaḥ svayam

श्रीराम उवाच । सर्वभूतगणे मोक्षं महाकल्पक्षये गते । पुनः कस्य कथं सर्गसंवित्तिरुपजायते

śrīrāma uvāca | sarvabhūtagaṇe mokṣaṃ mahākalpakṣaye gate | punaḥ kasya kathaṃ sargasaṃvittirupajāyate

श्रीवसिष्ठ उवाच । महाप्रलयपर्यन्ते क्षितिजलपवनहुताशाकाशा-शेषविशेषविनाशे आब्रह्मस्थावरान्तेषु मुक्तौ परि-णतेषु भूयो यथेदं जगदनुभूयते तथा शृणु । अव्यपदेश्यं यत्परमार्थघनं ब्रह्म चिन्मात्रमित्याच-क्षते मुनयः तस्य हृदयमिदं जगत्तस्मादव्यतिरि-क्तमेव, स एव च देवस्तदात्मीयं हृदयं स्वभावं जगदित्यवगच्छति च विनोदेनैव न तु वास्तवेन रूपेण जगदिति किंचिदुपलभामहे, विचारयन्त-स्तस्मात्किमिव नश्यते किमिव जायते यथा परम कारणमविनाशि तथा तद्धृदयमविनाश्यं च । महा- कल्पादयश्च तदवयवा एव, अपरिज्ञानमात्रमत्र केवलं भेदायैव तदपि प्रेक्ष्यमाणेन लभ्यत एव

śrīvasiṣṭha uvāca | mahāpralayaparyante kṣitijalapavanahutāśākāśā-śeṣaviśeṣavināśe ābrahmasthāvarānteṣu muktau pari-ṇateṣu bhūyo yathedaṃ jagadanubhūyate tathā śṛṇu | avyapadeśyaṃ yatparamārthaghanaṃ brahma cinmātramityāca-kṣate munayaḥ tasya hṛdayamidaṃ jagattasmādavyatiri-ktameva, sa eva ca devastadātmīyaṃ hṛdayaṃ svabhāvaṃ jagadityavagacchati ca vinodenaiva na tu vāstavena rūpeṇa jagaditi kiṃcidupalabhāmahe, vicārayanta-stasmātkimiva naśyate kimiva jāyate yathā parama kāraṇamavināśi tathā taddhṛdayamavināśyaṃ ca | mahā- kalpādayaśca tadavayavā eva, aparijñānamātramatra kevalaṃ bhedāyaiva tadapi prekṣyamāṇena labhyata eva

तस्मान्न कस्यचित्किंचित्कदाचिन्नश्यति क्वचित् । न चैव जायते ब्रह्म शान्तं दृश्यमजं स्थितम्

tasmānna kasyacitkiṃcitkadācinnaśyati kvacit | na caiva jāyate brahma śāntaṃ dṛśyamajaṃ sthitam

आकाशपरमाणुसहस्रांशमात्रेऽपि या शुद्धचि-न्मात्रसत्ता विद्यते

ākāśaparamāṇusahasrāṃśamātre'pi yā śuddhaci-nmātrasattā vidyate

वपुर्जगदिदं तस्या ननु नाम महाचितेः । कथं नश्यत्यनष्टायां तस्यां सा च न नश्यति

vapurjagadidaṃ tasyā nanu nāma mahāciteḥ | kathaṃ naśyatyanaṣṭāyāṃ tasyāṃ sā ca na naśyati

संविदो हृदयं स्वप्ने यथा भाति जगत्तया । व्योमात्मैव तथैवादिसर्गात्प्रभृति भासते

saṃvido hṛdayaṃ svapne yathā bhāti jagattayā | vyomātmaiva tathaivādisargātprabhṛti bhāsate

चिद्व्योमावयवः सर्गः सर्गस्यैतादृशाः क्षयाः । उदयाश्चेति खं सर्वे किं नाशि किमनाशि च

cidvyomāvayavaḥ sargaḥ sargasyaitādṛśāḥ kṣayāḥ | udayāśceti khaṃ sarve kiṃ nāśi kimanāśi ca

6.2.61.10

एषा हि परमार्थसंविदच्छेद्या अदाह्याऽक्लेद्याऽ-शोष्या, सा ह्यतद्विदामदृश्या तस्या यद्धृदयं तत्तदेव भवति यथासौ न नश्यति तदन्तर्वर्ती जगदाद्यनुभवो न जायते न नश्यत्येवेति केवलं स्मरणविस्मरणव- शेन स्वभावरूपेणानुभवाननुभवौ कल्पयतीव

eṣā hi paramārthasaṃvidacchedyā adāhyā'kledyā'-śoṣyā, sā hyatadvidāmadṛśyā tasyā yaddhṛdayaṃ tattadeva bhavati yathāsau na naśyati tadantarvartī jagadādyanubhavo na jāyate na naśyatyeveti kevalaṃ smaraṇavismaraṇava- śena svabhāvarūpeṇānubhavānanubhavau kalpayatīva

यद्यद्यदात्मकं तत्त्वं तद्विनाशे विनाऽक्षयि । तस्माद्ब्रह्मात्मकं दृश्यं विद्धि ब्रह्मवदक्षयम्

yadyadyadātmakaṃ tattvaṃ tadvināśe vinā'kṣayi | tasmādbrahmātmakaṃ dṛśyaṃ viddhi brahmavadakṣayam

महाप्रलयादयस्तदवयवा एव

mahāpralayādayastadavayavā eva

चिन्मात्रे परमे व्योम्नि कुत एव भवाभवौ । कुतो भावविकारादिः कथं व्योम्नि निराकृते

cinmātre parame vyomni kuta eva bhavābhavau | kuto bhāvavikārādiḥ kathaṃ vyomni nirākṛte

महाकल्पादयो भावा नामैतानि जगन्ति च । ब्रह्मात्मकतयैवास्मिन्संविद्ब्रह्मणि संस्थितम्

mahākalpādayo bhāvā nāmaitāni jaganti ca | brahmātmakatayaivāsminsaṃvidbrahmaṇi saṃsthitam

निराकृत्यच्छचिन्मात्रं दृश्यं संकल्प्य तद्वशम् । याति येनैव घटितो यक्षस्तद्धृदये किल

nirākṛtyacchacinmātraṃ dṛśyaṃ saṃkalpya tadvaśam | yāti yenaiva ghaṭito yakṣastaddhṛdaye kila

यथावयविनो वृक्षस्य शाखाविटपफलपल्लवपु-ष्पाद्योऽवयवास्तथा परमार्थघनस्याकाशादप्यच्छ- रूपस्याव्यपदेश्यस्य प्रलयमहाप्रलयनाशोद्भेदभावा- भावसुखदुःखजननमरण साकारनिराकारत्वादयो- ऽवयवाः , यथैव चासाववयव्यनाशोऽव्यपदेश्यश्च तथैव त इति

yathāvayavino vṛkṣasya śākhāviṭapaphalapallavapu-ṣpādyo'vayavāstathā paramārthaghanasyākāśādapyaccha- rūpasyāvyapadeśyasya pralayamahāpralayanāśodbhedabhāvā- bhāvasukhaduḥkhajananamaraṇa sākāranirākāratvādayo- 'vayavāḥ , yathaiva cāsāvavayavyanāśo'vyapadeśyaśca tathaiva ta iti

अवयवावयविनोर्दृश्ययोर्वाप्यदृश्ययोः । एकात्मनोरेव सदा भेदोऽस्ति न कदाचन

avayavāvayavinordṛśyayorvāpyadṛśyayoḥ | ekātmanoreva sadā bhedo'sti na kadācana

यथा तरोः संविन्मूलं तथा परमार्थघनस्य क्वचि-त्किंचित्त्वं क्वचित्सर्गस्तम्बः क्वचिल्लोकान्तरविटपाः क्वचिद्व्यवस्थाः शाखाः क्वचित्पदार्थपल्लवाः क्वचित्प्र- काशकुसुमम् क्वचिदन्धकारकार्ष्ण्यं क्वचिन्नभः को-टरं क्वचित्प्रलयगुल्माः क्वचिन्महाप्रलयगुल्माः क्वचि- द्धरिहरादिगुलुच्छकाः क्वचिज्जाड्यत्वक् एवमना-कारं व्योमरूपमेव संविदात्मनि ब्रह्मणि ब्रह्मसदृश भावादव्यतिरिक्तमेवैतत्स्थितम्

yathā taroḥ saṃvinmūlaṃ tathā paramārthaghanasya kvaci-tkiṃcittvaṃ kvacitsargastambaḥ kvacillokāntaraviṭapāḥ kvacidvyavasthāḥ śākhāḥ kvacitpadārthapallavāḥ kvacitpra- kāśakusumam kvacidandhakārakārṣṇyaṃ kvacinnabhaḥ ko-ṭaraṃ kvacitpralayagulmāḥ kvacinmahāpralayagulmāḥ kvaci- ddhariharādigulucchakāḥ kvacijjāḍyatvak evamanā-kāraṃ vyomarūpameva saṃvidātmani brahmaṇi brahmasadṛśa bhāvādavyatiriktamevaitatsthitam

इतो भाव्य इतो भाव इतः सर्ग इतः क्षयः । स्वभाव एवानुभव इति ब्रह्माचलं स्थितम्

ito bhāvya ito bhāva itaḥ sarga itaḥ kṣayaḥ | svabhāva evānubhava iti brahmācalaṃ sthitam

6.2.61.20

एवंमयेऽपि परमे ब्रह्माकाशे न रञ्जनाः । काश्चिदेवाङ्ग सन्तीन्दुबिम्बे विमलता यथा

evaṃmaye'pi parame brahmākāśe na rañjanāḥ | kāścidevāṅga santīndubimbe vimalatā yathā

निर्मले परमाकाशे क्व भावाभावरञ्जनाः । क्वादिमध्यान्तकलनाः क्व लोकान्तरविभ्रमाः ]

nirmale paramākāśe kva bhāvābhāvarañjanāḥ | kvādimadhyāntakalanāḥ kva lokāntaravibhramāḥ ]

अपरिज्ञानमेवैकं तत्र दोषवदुत्थितम् । केवलं तत्परावृत्य प्रेक्षणात्परिशाम्यति

aparijñānamevaikaṃ tatra doṣavadutthitam | kevalaṃ tatparāvṛtya prekṣaṇātpariśāmyati

अज्ञानं ज्ञप्तिबोधेन परामृष्टं प्रणश्यति । येनैवाभ्युदितस्तेन पवनेनेव दीपकः

ajñānaṃ jñaptibodhena parāmṛṣṭaṃ praṇaśyati | yenaivābhyuditastena pavaneneva dīpakaḥ

अज्ञानं संपरिज्ञातं नासीदेवेति बुध्यते । अबन्धमोक्षं ब्रह्मैव सर्वमित्यवगम्यते

ajñānaṃ saṃparijñātaṃ nāsīdeveti budhyate | abandhamokṣaṃ brahmaiva sarvamityavagamyate

एवं बोधादयो राम मोक्ष उक्ताः स्वसंविदा । विचारयत्नो लभते नात्र कश्चन संशयः

evaṃ bodhādayo rāma mokṣa uktāḥ svasaṃvidā | vicārayatno labhate nātra kaścana saṃśayaḥ

इदं जगज्जालमनाद्यजातं ब्रह्मार्थमाभातमितीह दृष्ट्वा । विचारदृष्ट्याऽष्टगुणेश्वरत्वं पश्यंस्तृणं स्वात्मनि जीव आस्ते

idaṃ jagajjālamanādyajātaṃ brahmārthamābhātamitīha dṛṣṭvā | vicāradṛṣṭyā'ṣṭaguṇeśvaratvaṃ paśyaṃstṛṇaṃ svātmani jīva āste

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० निर्वाणप्रकरणे उ० पाषाणो० जगदाकाशैकबोधो नामैकषष्टितमः सर्गः ।।६

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe u0 pāṣāṇo0 jagadākāśaikabodho nāmaikaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ ||6

सर्गः ०६१

एकषष्टितमः सर्गः

ekaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । यथास्माकं मुने स्वप्नपुरपत्तनमण्डलम् । तथैव पद्मजादीनां यदि देहपरिग्रहः

śrīrāma uvāca | yathāsmākaṃ mune svapnapurapattanamaṇḍalam | tathaiva padmajādīnāṃ yadi dehaparigrahaḥ

तथैवेदं च संजातं यदि सर्वमसन्मयम् । तदस्माकं दृढतरः प्रत्ययः कथमुत्थितः

tathaivedaṃ ca saṃjātaṃ yadi sarvamasanmayam | tadasmākaṃ dṛḍhataraḥ pratyayaḥ kathamutthitaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अस्मत्सर्गवदाभाति पूर्वसर्गः प्रजापतेः । आजीवप्रतिभासात्मा विद्यते न तु वास्तवः

śrīvasiṣṭha uvāca | asmatsargavadābhāti pūrvasargaḥ prajāpateḥ | ājīvapratibhāsātmā vidyate na tu vāstavaḥ

सर्वगत्वाच्चितेः सर्वं जीवः सर्वत्र संसृतिः । सा चासम्यग्दर्शनोत्था सम्यग्दर्शननाशिनी

sarvagatvācciteḥ sarvaṃ jīvaḥ sarvatra saṃsṛtiḥ | sā cāsamyagdarśanotthā samyagdarśananāśinī

स्वप्नाभः प्रतिभासोऽस्य य एष समुपस्थितः । अहंताप्रत्ययैकात्मा स एवातिदृढं स्थितः

svapnābhaḥ pratibhāso'sya ya eṣa samupasthitaḥ | ahaṃtāpratyayaikātmā sa evātidṛḍhaṃ sthitaḥ

स्वप्ने क्षिप्रविनाशित्वं यथा पुंसा न दृश्यते । सर्वस्वप्ने तथैवैतद्ब्रह्मणामिह लक्ष्यते

svapne kṣipravināśitvaṃ yathā puṃsā na dṛśyate | sarvasvapne tathaivaitadbrahmaṇāmiha lakṣyate

स्वप्नोऽयं पुरुषस्यास्य प्रतिभासस्य यो भवेत् । रामाऽस्मदादिसर्वात्मा भवेत्तादृश एव च

svapno'yaṃ puruṣasyāsya pratibhāsasya yo bhavet | rāmā'smadādisarvātmā bhavettādṛśa eva ca

यत्स्वप्नपुरुषाज्जातं तत्स्वप्नपुरुषात्मकम् । भवतीत्यनुभूतं हि यद्बीजं तत्फलं यथा

yatsvapnapuruṣājjātaṃ tatsvapnapuruṣātmakam | bhavatītyanubhūtaṃ hi yadbījaṃ tatphalaṃ yathā

असत्यमेव तद्विद्धि यदसत्येन साध्यते । असत्येऽर्थे समर्थेऽपि न युक्तं भावनं घनम्

asatyameva tadviddhi yadasatyena sādhyate | asatye'rthe samarthe'pi na yuktaṃ bhāvanaṃ ghanam

येन तेन परित्याज्यमसद्भावनभावनम् । दृढप्रत्ययितं स्वप्नपुरुषाद्यत्समुत्थितम्

yena tena parityājyamasadbhāvanabhāvanam | dṛḍhapratyayitaṃ svapnapuruṣādyatsamutthitam

भवत्यात्मनि सर्गादि दृढप्रत्ययमेव तत् । निमेषमात्रः पौरोऽयं सर्गस्वप्नः पुरः स्थितः

bhavatyātmani sargādi dṛḍhapratyayameva tat | nimeṣamātraḥ pauro'yaṃ sargasvapnaḥ puraḥ sthitaḥ

तस्मिन्निमेष एवास्मिन्कल्पता परिकल्प्यते । सुदीर्घस्वप्नखण्डोऽयं यथोदेति प्रजापतेः

tasminnimeṣa evāsminkalpatā parikalpyate | sudīrghasvapnakhaṇḍo'yaṃ yathodeti prajāpateḥ

सर्गाख्यः सर्वभूतानां प्रत्येकमुदितस्तथा । चित्तत्त्वस्यैव भावेन सर्गवर्गपरम्परा

sargākhyaḥ sarvabhūtānāṃ pratyekamuditastathā | cittattvasyaiva bhāvena sargavargaparamparā

स्फुरत्यम्भो द्रवत्वेन यथावर्तविवर्तनैः । यथा स्वप्नात्मिकैवेयं सर्गलक्ष्मीर्न वास्तवी

sphuratyambho dravatvena yathāvartavivartanaiḥ | yathā svapnātmikaiveyaṃ sargalakṣmīrna vāstavī

तदा संभवतीदं वै तत्पदं प्रलयं गतम् । यद्यथा यादृशं दृष्टं तत्तादृग्विद्यते तथा

tadā saṃbhavatīdaṃ vai tatpadaṃ pralayaṃ gatam | yadyathā yādṛśaṃ dṛṣṭaṃ tattādṛgvidyate tathā

न हि पर्यनुयोक्तव्याः स्वप्नविभ्रमरीतयः । न तदस्ति जगत्यस्मिन्यन्न संभवति भ्रमे

na hi paryanuyoktavyāḥ svapnavibhramarītayaḥ | na tadasti jagatyasminyanna saṃbhavati bhrame

विचित्रास्त्रिषु लोकेषु दृश्यन्ते वस्तुदृष्टयः । जलमध्ये ज्वलत्यग्निर्यथाब्धौ वडवानलः

vicitrāstriṣu lokeṣu dṛśyante vastudṛṣṭayaḥ | jalamadhye jvalatyagniryathābdhau vaḍavānalaḥ

नगराण्यम्बरे सन्ति यथा वैमानिकाश्रयाः । शिलास्वब्जानि जायन्ते हेमाद्राविव पादपाः

nagarāṇyambare santi yathā vaimānikāśrayāḥ | śilāsvabjāni jāyante hemādrāviva pādapāḥ

एकान्ते सर्वपुण्यानि सन्ति कल्पतरौ यथा । शिलाः फलन्ति फलिवद्यथा रत्नगुलुच्छकाः

ekānte sarvapuṇyāni santi kalpatarau yathā | śilāḥ phalanti phalivadyathā ratnagulucchakāḥ

शिलान्तः प्राणिनः सन्ति भेका इव शिलान्तरे । दृषदो वारि निर्याति चन्द्रकान्तोपलादिव

śilāntaḥ prāṇinaḥ santi bhekā iva śilāntare | dṛṣado vāri niryāti candrakāntopalādiva

निमेषेण घटो याति पटतां स्वापसंविदि । असत्यमपि बुध्येत स्वप्ने स्वमरणं यथा

nimeṣeṇa ghaṭo yāti paṭatāṃ svāpasaṃvidi | asatyamapi budhyeta svapne svamaraṇaṃ yathā

आकस्मिकं जलं व्योम्नि ध्रियते भूतगं यथा । वितानमिव खे वारि तिष्ठति स्वर्णदी यथा

ākasmikaṃ jalaṃ vyomni dhriyate bhūtagaṃ yathā | vitānamiva khe vāri tiṣṭhati svarṇadī yathā

उड्डीयन्ते शिलाः स्थूलाः पक्षवन्तो यथाद्रयः । शिलान्तः प्राप्यते सर्वं ननु चिन्तामणेरिव

uḍḍīyante śilāḥ sthūlāḥ pakṣavanto yathādrayaḥ | śilāntaḥ prāpyate sarvaṃ nanu cintāmaṇeriva

चिन्तितानि फलन्त्याशु देवोद्यानान्तरेष्विव । तान्येव न फलन्त्याशु मोक्षादीनां च राघव

cintitāni phalantyāśu devodyānāntareṣviva | tānyeva na phalantyāśu mokṣādīnāṃ ca rāghava

अचेतनोऽपि कुरुते कर्म यन्त्रपुमानिव । एवमाद्यास्तथान्ये च विचित्रारम्भविभ्रमाः

acetano'pi kurute karma yantrapumāniva | evamādyāstathānye ca vicitrārambhavibhramāḥ

दृष्टाः शम्बरगन्धर्वविलासैरप्यसंभवाः । देशकालक्रियाद्रव्यरत्नसंचरणीयजाः

dṛṣṭāḥ śambaragandharvavilāsairapyasaṃbhavāḥ | deśakālakriyādravyaratnasaṃcaraṇīyajāḥ

अर्था गन्धर्वजनिता अनन्ताः सत्यसंभवाः । असंभवः संभवोऽयमपि भाव्युपपद्यते

arthā gandharvajanitā anantāḥ satyasaṃbhavāḥ | asaṃbhavaḥ saṃbhavo'yamapi bhāvyupapadyate

संभवोऽसंभवः सम्यक् सिद्धये स्वप्नविभ्रमः । न तदस्ति न यत्सत्यं न तदस्ति न यन्मृषा

saṃbhavo'saṃbhavaḥ samyak siddhaye svapnavibhramaḥ | na tadasti na yatsatyaṃ na tadasti na yanmṛṣā

सर्वं सर्वेण सर्वत्र स्वप्ने सर्गाभिधानके । स्वप्ने निमग्नधीर्जन्तुः पश्यति स्थिरतां यथा

sarvaṃ sarveṇa sarvatra svapne sargābhidhānake | svapne nimagnadhīrjantuḥ paśyati sthiratāṃ yathā

सर्गस्वप्ने मग्नबुद्धिः पश्यति स्थिरतां तथा । भ्रमाद्भ्रमान्तरं गच्छन्स्वप्नात्स्वप्नान्तरं व्रजन् । अतिस्थिरप्रत्ययभागिह जीवो विमुह्यति

sargasvapne magnabuddhiḥ paśyati sthiratāṃ tathā | bhramādbhramāntaraṃ gacchansvapnātsvapnāntaraṃ vrajan | atisthirapratyayabhāgiha jīvo vimuhyati

श्वभ्रान्तरं श्वभ्रनिपातदोषात् संप्राप्नुवन्मुग्धमृगः प्रयाति । मोहं यथा पातमयैकरूपं जीवस्तथा संसृतिपात्रमूढः

śvabhrāntaraṃ śvabhranipātadoṣāt saṃprāpnuvanmugdhamṛgaḥ prayāti | mohaṃ yathā pātamayaikarūpaṃ jīvastathā saṃsṛtipātramūḍhaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे देव० मोक्षो० निर्वाणप्रकरणे पूर्वार्धे जगत्स्वप्नकथनं नामैकषष्टितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe deva0 mokṣo0 nirvāṇaprakaraṇe pūrvārdhe jagatsvapnakathanaṃ nāmaikaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०६२

द्विषष्टितमः सर्गः

dviṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । यदेतद्भवता दृष्टं चिद्व्योमवपुषा तदा । तदेकदेशसंस्थेन किमुत भ्रमताम्बरे

śrīrāma uvāca | yadetadbhavatā dṛṣṭaṃ cidvyomavapuṣā tadā | tadekadeśasaṃsthena kimuta bhramatāmbare

श्रीवसिष्ठ उवाच । संघशोऽहमनन्तात्मा व्यापी व्योम तदा किल । स्यातां तस्यामवस्थायां कीदृशी तौ गमागमौ

śrīvasiṣṭha uvāca | saṃghaśo'hamanantātmā vyāpī vyoma tadā kila | syātāṃ tasyāmavasthāyāṃ kīdṛśī tau gamāgamau

नैकस्थानस्थितमयो नाहं गतिमयोऽभवम् । तदनेन स्व एवास्मिन्दृष्टमेतन्मयात्मनि

naikasthānasthitamayo nāhaṃ gatimayo'bhavam | tadanena sva evāsmindṛṣṭametanmayātmani

यथाङ्गानि शरीरत्वे पश्याम्यापादमस्तकम् । चिन्नेत्रेणाप्यनेत्रेण तथैतद्दृष्टवानहम्

yathāṅgāni śarīratve paśyāmyāpādamastakam | cinnetreṇāpyanetreṇa tathaitaddṛṣṭavānaham

अनाकृतेर्निरवयवस्थितेस्तदा तथाऽभवाद्विमलचिदम्बरात्मनः । जगन्ति तान्यवयवजालकानि मे यथा स्वतो न विगलिता न वस्तुता

anākṛterniravayavasthitestadā tathā'bhavādvimalacidambarātmanaḥ | jaganti tānyavayavajālakāni me yathā svato na vigalitā na vastutā

प्रमाणमत्र ते स्वप्नदृष्टोऽभुवनविभ्रमः । स्वप्नेऽनुभूयते दृश्यं न च किंचित्खमेव तत्

pramāṇamatra te svapnadṛṣṭo'bhuvanavibhramaḥ | svapne'nubhūyate dṛśyaṃ na ca kiṃcitkhameva tat

यथा पश्यति वृक्षः स्वं पत्रपुष्पफलादिकम् । स्वसंवेदननेत्रेण तथैतद्दृष्टवानहम्

yathā paśyati vṛkṣaḥ svaṃ patrapuṣpaphalādikam | svasaṃvedananetreṇa tathaitaddṛṣṭavānaham

यथाम्बुधिरनन्तात्मा वेत्ति सर्वान् जलेचरान् । तरङ्गावर्तफेनांश्च तथैतद्बुद्धवानहम्

yathāmbudhiranantātmā vetti sarvān jalecarān | taraṅgāvartaphenāṃśca tathaitadbuddhavānaham

अवयवान्स्वानवयवी यथा वेत्ति निजात्मनि । अनन्यानात्मनः सर्गांस्तथैतान्बुद्धवानहम्

avayavānsvānavayavī yathā vetti nijātmani | ananyānātmanaḥ sargāṃstathaitānbuddhavānaham

6.2.62.10

अद्यापि तानहं देहे व्योम्नि शैले जले स्थले । तथैव सर्गान्पश्यामि राम बोधैकतां गतः

adyāpi tānahaṃ dehe vyomni śaile jale sthale | tathaiva sargānpaśyāmi rāma bodhaikatāṃ gataḥ

पुरोऽस्माकमिदं विश्वं गृहस्यान्तर्बहिस्तथा । पूर्णमेतज्जगद्वृन्दैर्वेद्मि बोधैकतां गतः

puro'smākamidaṃ viśvaṃ gṛhasyāntarbahistathā | pūrṇametajjagadvṛndairvedmi bodhaikatāṃ gataḥ

यथाम्भो रसतां वेत्ति शैत्यं वेत्ति यथा हिमम् । स्पन्दं वेत्ति यथा वायुस्तथैतद्वेत्ति शुद्धधीः

yathāmbho rasatāṃ vetti śaityaṃ vetti yathā himam | spandaṃ vetti yathā vāyustathaitadvetti śuddhadhīḥ

यो यो नाम विवेकात्मा शुद्धबोधैकतां गतः । सम एव मयैकात्मा वेद्मि स्वात्मानमीदृशम्

yo yo nāma vivekātmā śuddhabodhaikatāṃ gataḥ | sama eva mayaikātmā vedmi svātmānamīdṛśam

अस्या दृष्टेः परिणतेर्वेत्तृवेदनवेद्यधीः । न काचिदस्त्यभ्युदिता विज्ञानात्मैकता यतः

asyā dṛṣṭeḥ pariṇatervettṛvedanavedyadhīḥ | na kācidastyabhyuditā vijñānātmaikatā yataḥ

दिव्या दृगद्रिसंस्थस्य तथा योजनकोटिगान् । भावान्वेत्ति बहिश्चान्तरेवं तद्बुद्धवानहम्

divyā dṛgadrisaṃsthasya tathā yojanakoṭigān | bhāvānvetti bahiścāntarevaṃ tadbuddhavānaham

यथा भूमण्डलं भावान्निधिधातुरसादिकान् । वेत्त्येवं तन्मया बुद्धमनन्यदृश्यमात्मनः

yathā bhūmaṇḍalaṃ bhāvānnidhidhāturasādikān | vettyevaṃ tanmayā buddhamananyadṛśyamātmanaḥ

श्रीराम उवाच । ब्रह्मन्ननुभवत्येवं त्वयि तामरसेक्षण । सा किं कृतवती ब्रूहि कान्ताऽर्यापाठपाठिनी

śrīrāma uvāca | brahmannanubhavatyevaṃ tvayi tāmarasekṣaṇa | sā kiṃ kṛtavatī brūhi kāntā'ryāpāṭhapāṭhinī

वसिष्ठ उवाच । तामेवार्यां पठन्ती सा तथैवानुनयान्विता । मत्समीपे नभोदेहा व्योम्नि देवीव संस्थिता

vasiṣṭha uvāca | tāmevāryāṃ paṭhantī sā tathaivānunayānvitā | matsamīpe nabhodehā vyomni devīva saṃsthitā

यथाहमाकाशवपुस्तथैवासौ खरूपिणी । तेन दृष्टा न सा पूर्वं देहेन ललना मया

yathāhamākāśavapustathaivāsau kharūpiṇī | tena dṛṣṭā na sā pūrvaṃ dehena lalanā mayā

6.2.62.20

अहमाकाशमात्रात्मा सा खमात्रशरीरिणी । जगज्जालं खमात्रं तदिति तत्र तदा स्थितम्

ahamākāśamātrātmā sā khamātraśarīriṇī | jagajjālaṃ khamātraṃ taditi tatra tadā sthitam

श्रीराम उवाच । शरीरस्थानकरणप्रयत्नप्राणसंभवैः । यदुदेति वचो वर्णैस्तत्कुतस्तादृशाकृतेः

śrīrāma uvāca | śarīrasthānakaraṇaprayatnaprāṇasaṃbhavaiḥ | yadudeti vaco varṇaistatkutastādṛśākṛteḥ

रूपालोकमनस्कारः कुतो नामात्मनामिति । ब्रूहि मे भगवंस्तत्त्वं यथावृत्तश्च निश्चयम्

rūpālokamanaskāraḥ kuto nāmātmanāmiti | brūhi me bhagavaṃstattvaṃ yathāvṛttaśca niścayam

श्रीवसिष्ठ उवाच । रूपालोकमनस्काराः शब्दपाठवचांसि च । यथा स्वप्ने नभस्येव सन्ति तत्र तथाम्बरे

śrīvasiṣṭha uvāca | rūpālokamanaskārāḥ śabdapāṭhavacāṃsi ca | yathā svapne nabhasyeva santi tatra tathāmbare

रूपालोकमनस्कारैः स्वप्ने चिन्नभ एव ते । यथोदेति तथा तत्र तद्दृश्यं खात्मकं स्थितम्

rūpālokamanaskāraiḥ svapne cinnabha eva te | yathodeti tathā tatra taddṛśyaṃ khātmakaṃ sthitam

न केवलं तु तद्दृश्यं यावत्तु विषये वयम् । जगच्चेदं खमेवाच्छं यथा तन्नस्तथाखिलम् ]

na kevalaṃ tu taddṛśyaṃ yāvattu viṣaye vayam | jagaccedaṃ khamevācchaṃ yathā tannastathākhilam ]

परमार्थमहाधातुर्वेद्यनिर्मुक्तचिद्वपुः । एवं नाम स्वयं भाति स्वभावस्येव निश्चयः ।०

paramārthamahādhāturvedyanirmuktacidvapuḥ | evaṃ nāma svayaṃ bhāti svabhāvasyeva niścayaḥ |0

शरीरस्थानकरणसत्तायां का तव प्रमा । यथैव तेषां देहादि तथास्माकमिदं स्थितम्

śarīrasthānakaraṇasattāyāṃ kā tava pramā | yathaiva teṣāṃ dehādi tathāsmākamidaṃ sthitam

यथैव तत्तथैवेदं तथैवेदं यथैव तत् । असत्सत्तामिव गते सच्चासदिव च स्थितम्

yathaiva tattathaivedaṃ tathaivedaṃ yathaiva tat | asatsattāmiva gate saccāsadiva ca sthitam

यथा स्वप्ने धराध्वादिपृष्ठव्यवहृतिर्नभः । तदा ह्यहं च त्वं सा च तदिदं च तथा नभः

yathā svapne dharādhvādipṛṣṭhavyavahṛtirnabhaḥ | tadā hyahaṃ ca tvaṃ sā ca tadidaṃ ca tathā nabhaḥ

6.2.62.30

यथा स्वप्ने नृभिर्युद्धकोलाहलगमागमाः । असन्तोऽप्यनुभूयन्ते संसारनिकरास्तथा

yathā svapne nṛbhiryuddhakolāhalagamāgamāḥ | asanto'pyanubhūyante saṃsāranikarāstathā

वक्षि चेत्स्वप्नदृश्यश्रीः कस्मात्तदसमञ्जसम् । अवाच्यमेतद्धेतुर्हि नान्योऽस्त्यनुभवस्थितेः ।०

vakṣi cetsvapnadṛśyaśrīḥ kasmāttadasamañjasam | avācyametaddheturhi nānyo'styanubhavasthiteḥ |0

कथमालक्ष्यते स्वप्न इति प्रष्टुः प्रकथ्यते । यथैवं पश्यसीत्येव हेतुरत्रास्ति नेतरः

kathamālakṣyate svapna iti praṣṭuḥ prakathyate | yathaivaṃ paśyasītyeva heturatrāsti netaraḥ

स्वप्नजन्तुरिव व्योम्नि भाति प्रथमसर्गतः । प्रभृत्येव विराडात्मा खे खमेव परस्परे

svapnajanturiva vyomni bhāti prathamasargataḥ | prabhṛtyeva virāḍātmā khe khameva paraspare

स्वप्नशब्देन बोधार्थं तव व्यवहराम्यहम् । दृश्यं त्विदं न सन्नासन्न स्वप्नो ब्रह्म केवलम्

svapnaśabdena bodhārthaṃ tava vyavaharāmyaham | dṛśyaṃ tvidaṃ na sannāsanna svapno brahma kevalam

अथ राघव सा कान्ता मया कान्तानुषङ्गिणी । संविदं तन्मयीं कृत्वा पृष्टेदं दृश्यरूपिणी

atha rāghava sā kāntā mayā kāntānuṣaṅgiṇī | saṃvidaṃ tanmayīṃ kṛtvā pṛṣṭedaṃ dṛśyarūpiṇī

व्यवहारो यथोदेति स्वप्ने स्वप्नजनैः सह । तथा तदा तया सार्धं व्यवहारो ममोदितः

vyavahāro yathodeti svapne svapnajanaiḥ saha | tathā tadā tayā sārdhaṃ vyavahāro mamoditaḥ

यथैव स्वप्नसंकाशो व्यवहारः खमेव सः । तथैव त्वमिमं विद्धि मामात्मानं जगच्च खम्

yathaiva svapnasaṃkāśo vyavahāraḥ khameva saḥ | tathaiva tvamimaṃ viddhi māmātmānaṃ jagacca kham

यथा स्वप्नजगद्रूपं खमेवैवमिदं जगत् । जाग्रदादौ स हि स्वप्नः सर्गादौ जगदुद्भवः

yathā svapnajagadrūpaṃ khamevaivamidaṃ jagat | jāgradādau sa hi svapnaḥ sargādau jagadudbhavaḥ

स्वप्नोऽयं जगदाभोगो न किंचिद्वा खमेव च । निर्मलं ज्ञप्तितामात्रमित्थं सन्मात्रसंस्थितम्

svapno'yaṃ jagadābhogo na kiṃcidvā khameva ca | nirmalaṃ jñaptitāmātramitthaṃ sanmātrasaṃsthitam

6.2.62.40

स्वप्नस्य विद्यते द्रष्टा साकारो युष्मदादिकः । द्रष्टा तु सर्गस्वप्नस्य चिद्व्योमैवामलं स्वतः

svapnasya vidyate draṣṭā sākāro yuṣmadādikaḥ | draṣṭā tu sargasvapnasya cidvyomaivāmalaṃ svataḥ

यथा द्रष्टामलं व्योम दृश्यं तद्वद्गतं तथा । स्वप्नरूपजगत्युच्चैर्जगत्त्वेनामलं नभः

yathā draṣṭāmalaṃ vyoma dṛśyaṃ tadvadgataṃ tathā | svapnarūpajagatyuccairjagattvenāmalaṃ nabhaḥ

चिद्व्योम्नोऽनाकृतेः स्वप्नो हृदि स्फुरति यः स्वतः । सर्गस्तस्य कुतस्तेन साकृतित्वं कथं भवेत्

cidvyomno'nākṛteḥ svapno hṛdi sphurati yaḥ svataḥ | sargastasya kutastena sākṛtitvaṃ kathaṃ bhavet

साकारस्यैव यत्स्वप्नजगत्तद्व्योम निर्मलम् । निराकारस्य चिद्व्योम्नः सर्गः स्वप्नः कथं न खम्

sākārasyaiva yatsvapnajagattadvyoma nirmalam | nirākārasya cidvyomnaḥ sargaḥ svapnaḥ kathaṃ na kham

निरुपादानसंभारमभित्तावेव चिन्नभः । पश्यत्यकृतमेवेमं जगत्स्वप्नं कृतं यथा

nirupādānasaṃbhāramabhittāveva cinnabhaḥ | paśyatyakṛtamevemaṃ jagatsvapnaṃ kṛtaṃ yathā

मृद्व्या चिदाकाशमृदा ब्रह्मणा ब्राह्मणेन खे । कृतोऽपि न कृतः सर्गमण्डपोऽक्षगवाक्षकः

mṛdvyā cidākāśamṛdā brahmaṇā brāhmaṇena khe | kṛto'pi na kṛtaḥ sargamaṇḍapo'kṣagavākṣakaḥ

नो कर्तृता न च जगन्ति न भोक्तृतास्ति नास्तीति नास्ति न च किंचिदतो बुधः सन् । पाषाणमौनमवलम्ब्य यथाप्रवाहमाचारमाचर शरीरमिहास्तु मा वा ओ

no kartṛtā na ca jaganti na bhoktṛtāsti nāstīti nāsti na ca kiṃcidato budhaḥ san | pāṣāṇamaunamavalambya yathāpravāhamācāramācara śarīramihāstu mā vā o

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषु निर्वाणप्रकरणे उत्त० पाषा० चिदैक्यं नाम द्विषष्टितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe utta0 pāṣā0 cidaikyaṃ nāma dviṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०६२

द्विषष्टितमः सर्गः

dviṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अत्र राघव वक्ष्येऽहमितिहासमिमं श्रृणु । यद्वृत्तं कस्यचिद्भिक्षोः किंचिन्मननशालिनः

śrīvasiṣṭha uvāca | atra rāghava vakṣye'hamitihāsamimaṃ śrṛṇu | yadvṛttaṃ kasyacidbhikṣoḥ kiṃcinmananaśālinaḥ

आसीत्कश्चिन्महाभिक्षुः समाध्यभ्यासतत्परः । नित्यं स्वव्यवहारेण क्षपयत्यखिलं दिनम्

āsītkaścinmahābhikṣuḥ samādhyabhyāsatatparaḥ | nityaṃ svavyavahāreṇa kṣapayatyakhilaṃ dinam

समाध्यभ्यासशुद्धं तत्तस्य चित्तं क्षणेन यत् । चिन्तयत्याशु तद्भावं गच्छत्यम्ब्विव वीचिताम्

samādhyabhyāsaśuddhaṃ tattasya cittaṃ kṣaṇena yat | cintayatyāśu tadbhāvaṃ gacchatyambviva vīcitām

कदाचित्स समाधानविरतोऽतिष्ठदेकधीः । किंचित्संचिन्तयामास स्वासनस्थः क्रियाक्रमम्

kadācitsa samādhānavirato'tiṣṭhadekadhīḥ | kiṃcitsaṃcintayāmāsa svāsanasthaḥ kriyākramam

तस्य चिन्तयतो जाता प्रतिभेयमिति स्वतः । भावयाम्याशु लीलार्थं सामान्यजनवृत्तिताम्

tasya cintayato jātā pratibheyamiti svataḥ | bhāvayāmyāśu līlārthaṃ sāmānyajanavṛttitām

इति संचिन्त्य चेतोऽस्य स्थितं किंचिन्नरान्तरम् । स्पन्दसंस्थानसंत्यागमात्रेणावर्तनेऽम्ब्विव

iti saṃcintya ceto'sya sthitaṃ kiṃcinnarāntaram | spandasaṃsthānasaṃtyāgamātreṇāvartane'mbviva

तेन चित्तनरेणाथ कृतं नामात्मवाञ्छया । जीवटोऽस्मीति सहसा काकतालीयवत्स्थितम्

tena cittanareṇātha kṛtaṃ nāmātmavāñchayā | jīvaṭo'smīti sahasā kākatālīyavatsthitam

जीवटो विजहाराथ स स्वप्नपुरुषश्चिरम् । स्वप्ननिर्माणनगरे कस्मिंश्चित्पुरवीथिषु

jīvaṭo vijahārātha sa svapnapuruṣaściram | svapnanirmāṇanagare kasmiṃścitpuravīthiṣu

तत्र पानं पपौ मत्तो भृङ्गः पद्मरसं यथा । लीलयैव दृढं हृष्टः सुष्वाप घननिद्रया

tatra pānaṃ papau matto bhṛṅgaḥ padmarasaṃ yathā | līlayaiva dṛḍhaṃ hṛṣṭaḥ suṣvāpa ghananidrayā

स्वप्ने ददर्श विप्रत्वं पाठानुष्ठानतुष्टिमत् । प्रतिभामात्रसंपन्नां चित्ते देशान्तराप्तिवत्

svapne dadarśa vipratvaṃ pāṭhānuṣṭhānatuṣṭimat | pratibhāmātrasaṃpannāṃ citte deśāntarāptivat

कदाचित्स द्विजश्रेष्ठस्त्वहर्व्यापारनिष्ठया । सुष्वापान्तर्व्यवहृतिर्बीजतायामिव द्रुमः

kadācitsa dvijaśreṣṭhastvaharvyāpāraniṣṭhayā | suṣvāpāntarvyavahṛtirbījatāyāmiva drumaḥ

द्विजोऽपश्यत्स्वयं स्वप्ने सामन्तत्वमथात्मनि । स सामन्तः कृताहारः कदाचिद्धननिद्रया

dvijo'paśyatsvayaṃ svapne sāmantatvamathātmani | sa sāmantaḥ kṛtāhāraḥ kadāciddhananidrayā

अपश्यद्राजतां स्वप्ने ककुब्वलयपालिनीम् । लालितां भोगपूगेन पुष्पौघेण लतामिव

apaśyadrājatāṃ svapne kakubvalayapālinīm | lālitāṃ bhogapūgena puṣpaugheṇa latāmiva

स कदाचिन्नृपः स्वस्थः सुष्वापास्तमितेहितः । पुरोभाविनिजाचारः स्वकार्यमिव कारणे

sa kadācinnṛpaḥ svasthaḥ suṣvāpāstamitehitaḥ | purobhāvinijācāraḥ svakāryamiva kāraṇe

अपश्यत्स्वात्मनि स्वप्ने सुरस्त्रीत्वमनिन्दितम् । वृक्षकोशरसोल्लासे मञ्जरीत्वमिवोदितम्

apaśyatsvātmani svapne surastrītvamaninditam | vṛkṣakośarasollāse mañjarītvamivoditam

सा सुरस्त्री रतिश्रान्ता निद्रां गाढामुपागता । मृगीत्वमात्मनि स्वैरमावर्तत्वमिवाम्बुता

sā surastrī ratiśrāntā nidrāṃ gāḍhāmupāgatā | mṛgītvamātmani svairamāvartatvamivāmbutā

सा मृगी लोलनयना कदाचिन्निद्रया हृता । स्वप्ने ददर्श वल्लीत्वं स्वाभ्यासाद्दृढमात्मनि

sā mṛgī lolanayanā kadācinnidrayā hṛtā | svapne dadarśa vallītvaṃ svābhyāsāddṛḍhamātmani

तिर्यञ्चोऽपि प्रपश्यन्ति स्वप्नं चित्तस्वभावतः । दृष्टानां च श्रुतानां च चेतःस्मरणमक्षतम्

tiryañco'pi prapaśyanti svapnaṃ cittasvabhāvataḥ | dṛṣṭānāṃ ca śrutānāṃ ca cetaḥsmaraṇamakṣatam

सा बभूव लतापुष्पफलपल्लवशालिनी । वनदेवी वनोद्यानलतागृहविलासिनी

sā babhūva latāpuṣpaphalapallavaśālinī | vanadevī vanodyānalatāgṛhavilāsinī

बीजान्तस्थाङ्कुराकाररूपयेहाधिरूढया । सापश्यदन्तःसंवित्त्या स्फुटं लवनमात्मनः

bījāntasthāṅkurākārarūpayehādhirūḍhayā | sāpaśyadantaḥsaṃvittyā sphuṭaṃ lavanamātmanaḥ

कंचित्कालं सुषुप्तस्थं कलया जडतां घनाम् । अनुभूय ददर्शाथ स्वात्मानं भ्रमरं स्थिरम्

kaṃcitkālaṃ suṣuptasthaṃ kalayā jaḍatāṃ ghanām | anubhūya dadarśātha svātmānaṃ bhramaraṃ sthiram

षट्पदो विजहाराथ वने वनलतास्वसौ । पद्मिनीषु च फुल्लासु तरुणीष्विव वल्लभः

ṣaṭpado vijahārātha vane vanalatāsvasau | padminīṣu ca phullāsu taruṇīṣviva vallabhaḥ

प्रियाबिम्बाधरस्वादुरसवत्कौसुमं मधु । भ्रमत्कुसुमसंघासु मुक्तावल्लीविलासिषु

priyābimbādharasvādurasavatkausumaṃ madhu | bhramatkusumasaṃghāsu muktāvallīvilāsiṣu

स बभूव सरोजिन्यां व्यसनी विसनालगः । क्वचिदेव रतिं ह्येति चेतो जडमतेरपि

sa babhūva sarojinyāṃ vyasanī visanālagaḥ | kvacideva ratiṃ hyeti ceto jaḍamaterapi

तामाजगाम नलिनीं परिलोलयितुं गजः । रम्यवस्तुक्षयायैव मूढानां जृम्भते पदम्

tāmājagāma nalinīṃ parilolayituṃ gajaḥ | ramyavastukṣayāyaiva mūḍhānāṃ jṛmbhate padam

नलिनी मर्दिता सैव समं तेन स षट्पदः । गतो दन्तान्तरं व्रीहिरिव चूर्णत्वमाययौ

nalinī marditā saiva samaṃ tena sa ṣaṭpadaḥ | gato dantāntaraṃ vrīhiriva cūrṇatvamāyayau

भ्रमरो वारणालोकाद्वारणालोकभावनात् । ददर्शात्मानमामोदमत्तहस्तितयोदितम्

bhramaro vāraṇālokādvāraṇālokabhāvanāt | dadarśātmānamāmodamattahastitayoditam

शुष्कसागरगम्भीरे गजः खाते पपात ह । तमोघनघने शून्ये संसार इव जीवकः

śuṣkasāgaragambhīre gajaḥ khāte papāta ha | tamoghanaghane śūnye saṃsāra iva jīvakaḥ

बभूव वल्लभो राज्ञो महापरबलान्तकः । सदा मदबलक्षीबो घूर्णोतीव निशाचरः

babhūva vallabho rājño mahāparabalāntakaḥ | sadā madabalakṣībo ghūrṇotīva niśācaraḥ

कदाचिदसिनिस्त्रिंशच्छिन्नः सोऽस्तमुपाययौ । विवेकानिलनिर्लूनरूपो जीव इवात्मनि

kadācidasinistriṃśacchinnaḥ so'stamupāyayau | vivekānilanirlūnarūpo jīva ivātmani

पश्यन्गजघटाकुम्भस्थलाग्रोच्चलितानलीन् । गण्डस्थभ्रमराभ्यासाद्गजो भूयोऽप्यभूदलिः

paśyangajaghaṭākumbhasthalāgroccalitānalīn | gaṇḍasthabhramarābhyāsādgajo bhūyo'pyabhūdaliḥ

सेवमानो वनलतां पुनरायात्स पद्मिनीम् । दुस्त्यजो हि दुरभ्यासो वासनानामबोधिनः

sevamāno vanalatāṃ punarāyātsa padminīm | dustyajo hi durabhyāso vāsanānāmabodhinaḥ

तत्र हस्तिखुराक्रान्तः पुनः संचूर्णतां ययौ । पार्श्वस्थहंससंवित्त्या बभूव कलहंसकः

tatra hastikhurākrāntaḥ punaḥ saṃcūrṇatāṃ yayau | pārśvasthahaṃsasaṃvittyā babhūva kalahaṃsakaḥ

कलहंसश्चिरतरं योनिष्वन्यासु संल्लुठन् । कदाचिद्बहुभिर्हंसैः संगतो विजहार ह

kalahaṃsaścirataraṃ yoniṣvanyāsu saṃlluṭhan | kadācidbahubhirhaṃsaiḥ saṃgato vijahāra ha

ब्राह्महंसात्मिका संवित्सशब्दार्थवती मनाक् । तत्र पुष्टास्य तस्यान्तः प्रागण्डरसबर्हिवत्

brāhmahaṃsātmikā saṃvitsaśabdārthavatī manāk | tatra puṣṭāsya tasyāntaḥ prāgaṇḍarasabarhivat

स तच्चिन्तां चरन्मृतो दृढं व्याधिघुणाहतः । तत्संवित्त्यनुसंधानाज्जातः पद्मजसारसः

sa taccintāṃ caranmṛto dṛḍhaṃ vyādhighuṇāhataḥ | tatsaṃvittyanusaṃdhānājjātaḥ padmajasārasaḥ

तत्रातिसततविवेकवतो विलासैः संबोधितो विगतलौकिकवस्तुदृष्टिः । मुक्तः स्थितो ननु युगान्तविधौ विदेह- मुक्तेन तेन किमु भावि विभाव्यमेतत्

tatrātisatatavivekavato vilāsaiḥ saṃbodhito vigatalaukikavastudṛṣṭiḥ | muktaḥ sthito nanu yugāntavidhau videha- muktena tena kimu bhāvi vibhāvyametat

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहा० वा० दे० मो० निर्वा० पू० जीवटोपाख्याने स्वप्नशतरुद्रीये भिक्षुसंसारोदाहरणं नाम द्विषष्टितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahā0 vā0 de0 mo0 nirvā0 pū0 jīvaṭopākhyāne svapnaśatarudrīye bhikṣusaṃsārodāharaṇaṃ nāma dviṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०६३

त्रिषष्टितमः सर्गः

triṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । तव स्त्रियाऽस्वरूपेण देहेनाभूत्तया कथम् । कथमुच्चारितास्तत्र वर्णाः कचटतादयः

śrīrāma uvāca | tava striyā'svarūpeṇa dehenābhūttayā katham | kathamuccāritāstatra varṇāḥ kacaṭatādayaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । वर्णेषु खशरीराणां वर्णाः कचटतादयः । कदाचनापि नोद्यन्ति शवानामिव केन च

śrīvasiṣṭha uvāca | varṇeṣu khaśarīrāṇāṃ varṇāḥ kacaṭatādayaḥ | kadācanāpi nodyanti śavānāmiva kena ca

वर्णोच्चारोऽभविष्यच्चेत्प्रकटार्थस्ततः क्वचित् । स्वप्नेष्वन्वभविष्यत्तं विनिद्रः पार्श्वगो जनः

varṇoccāro'bhaviṣyaccetprakaṭārthastataḥ kvacit | svapneṣvanvabhaviṣyattaṃ vinidraḥ pārśvago janaḥ

तस्मान्न किंचित्स्वप्नेषु तत्सत्यं भ्रान्तिरेव सा । चिन्मात्राकाशकचनं तत्तथा खे स्वभावजम्

tasmānna kiṃcitsvapneṣu tatsatyaṃ bhrāntireva sā | cinmātrākāśakacanaṃ tattathā khe svabhāvajam

तदेन्दुकार्ष्ण्यखतनुशिलागेयादितां गताः । इवाभान्ति चिदाकाशास्तथा देहरवादयः ।०

tadendukārṣṇyakhatanuśilāgeyāditāṃ gatāḥ | ivābhānti cidākāśāstathā deharavādayaḥ |0

तच्चिदाकाशकचनं यन्नाम स्वप्नवेदने । आकाशमेव नभसः कचनं विद्धि नेतरत्

taccidākāśakacanaṃ yannāma svapnavedane | ākāśameva nabhasaḥ kacanaṃ viddhi netarat

यथा स्वप्नस्तथैवेदं जाग्रदग्रे व्यवस्थितम् । आकाशमप्यनाकाशं यथैवेदं तथैव तत्

yathā svapnastathaivedaṃ jāgradagre vyavasthitam | ākāśamapyanākāśaṃ yathaivedaṃ tathaiva tat

यथा कचति तच्चारु चेतनं चतुरं तथा । यथा स्थितं तदेवेदं सत्यं स्थिरमिव स्फुरत्

yathā kacati taccāru cetanaṃ caturaṃ tathā | yathā sthitaṃ tadevedaṃ satyaṃ sthiramiva sphurat

श्रीराम उवाच । भगवन्स्वप्न एवेदं कथं जाग्रदवस्थितम् । असत्यमेव सत्यत्वमिव यातं कथं भवेत्

śrīrāma uvāca | bhagavansvapna evedaṃ kathaṃ jāgradavasthitam | asatyameva satyatvamiva yātaṃ kathaṃ bhavet

6.2.63.10

श्रीवसिष्ठ उवाच । शृणु स्वप्नमयान्येव कथं सन्ति जगन्त्यलम् । नान्यानि न च सत्यानि न स्थिराणि स्थितानि च

śrīvasiṣṭha uvāca | śṛṇu svapnamayānyeva kathaṃ santi jagantyalam | nānyāni na ca satyāni na sthirāṇi sthitāni ca

अनुभूतानि बीजानि बीजराशाविवाम्वरे । अन्यान्यन्यानि तान्येव समानि न समानि च

anubhūtāni bījāni bījarāśāvivāmvare | anyānyanyāni tānyeva samāni na samāni ca

प्रत्येकमन्तरन्यानि तथैवाभ्युदितानि च । परस्परमदृष्टानि बहूनि विविधानि च

pratyekamantaranyāni tathaivābhyuditāni ca | parasparamadṛṣṭāni bahūni vividhāni ca

अन्योन्यं तानि सर्वाणि न पश्यन्त्येव किंचन । जडानीवैकराशीनि बीजानीव गलन्त्यपि

anyonyaṃ tāni sarvāṇi na paśyantyeva kiṃcana | jaḍānīvaikarāśīni bījānīva galantyapi

व्योमात्मत्वान्न गगनं न विदन्ति परस्परम् । अपि चेतनरूपाणि सुप्तानीव निरन्तरम्

vyomātmatvānna gaganaṃ na vidanti parasparam | api cetanarūpāṇi suptānīva nirantaram

सुप्ताः स्वप्नजगज्जालमहनि व्यवहारिणः । असुरा निहता देवैस्ते स्वप्नजगति स्थिताः

suptāḥ svapnajagajjālamahani vyavahāriṇaḥ | asurā nihatā devaiste svapnajagati sthitāḥ

अज्ञानान्न गता मुक्तिं न जाड्याज्जडतामिताः । न देहवन्तः किं सन्तु विना स्वप्नजगत्स्थितेः

ajñānānna gatā muktiṃ na jāḍyājjaḍatāmitāḥ | na dehavantaḥ kiṃ santu vinā svapnajagatsthiteḥ

सुप्ताः स्वप्नजगज्जाले स्वाचारव्यवहारिणः । पुरुषा निहताः पुंभिस्ते तथैव व्यवस्थिताः

suptāḥ svapnajagajjāle svācāravyavahāriṇaḥ | puruṣā nihatāḥ puṃbhiste tathaiva vyavasthitāḥ

निर्मोक्षा निःशरीरास्ते चेतनावासनान्विताः । दृष्टं स्वप्नजगज्जालं विना च क्व वसन्तु ते

nirmokṣā niḥśarīrāste cetanāvāsanānvitāḥ | dṛṣṭaṃ svapnajagajjālaṃ vinā ca kva vasantu te

सुप्ताः स्वप्नजगज्जालव्यवस्थाचारचारिणः । ये हता राक्षसा देवैस्ते यथैव व्यवस्थिताः

suptāḥ svapnajagajjālavyavasthācāracāriṇaḥ | ye hatā rākṣasā devaiste yathaiva vyavasthitāḥ

6.2.63.20

एवं ये निहता राम किं ते कुर्वन्ति कथ्यताम् । अज्ञत्वान्न गता मुक्तिं चेतनान्न दृषत्स्थिताः

evaṃ ye nihatā rāma kiṃ te kurvanti kathyatām | ajñatvānna gatā muktiṃ cetanānna dṛṣatsthitāḥ

साद्र्यब्ध्युर्वीजनं दृश्यमिदं सर्वं यथास्थितम् । चिरायानुभवन्त्येते यथेमे वयमादृताः

sādryabdhyurvījanaṃ dṛśyamidaṃ sarvaṃ yathāsthitam | cirāyānubhavantyete yatheme vayamādṛtāḥ

तेषां कल्पजगत्संस्था यथास्माकं तथैव ताः । अस्माकं जगतीसंस्था यथा तेषां तथैव च

teṣāṃ kalpajagatsaṃsthā yathāsmākaṃ tathaiva tāḥ | asmākaṃ jagatīsaṃsthā yathā teṣāṃ tathaiva ca

एतेषां स्वप्नपुरुषास्त एवेमे वयं स्थिताः । ये च ते नाम संसारास्तेभ्य एकमिमं विदुः

eteṣāṃ svapnapuruṣāsta eveme vayaṃ sthitāḥ | ye ca te nāma saṃsārāstebhya ekamimaṃ viduḥ

ते स्वप्नपुरुषास्तेषां सत्या एवानुभूतितः । आत्मनोऽपि परस्यापि सर्वगत्वाच्चिदात्मनः

te svapnapuruṣāsteṣāṃ satyā evānubhūtitaḥ | ātmano'pi parasyāpi sarvagatvāccidātmanaḥ

यथा ते स्वप्नपुरुषाः सत्यमात्मन्यथाऽपरे । तथापि स्वप्नपुरुषाः सत्यमेव तथैव ते

yathā te svapnapuruṣāḥ satyamātmanyathā'pare | tathāpi svapnapuruṣāḥ satyameva tathaiva te

स्वस्वप्नपुरपौरा ये त्वया दृष्टास्तथैव ते । स्थितास्तत्र तथाद्यापि ब्रह्म सर्वात्मकं यतः

svasvapnapurapaurā ye tvayā dṛṣṭāstathaiva te | sthitāstatra tathādyāpi brahma sarvātmakaṃ yataḥ

प्रबोधेऽपि हि भिद्यन्ते स्वप्नभावा यथा स्थिताः । तथा स्थित्यानुभूयन्ते परब्रह्मतयाथवा

prabodhe'pi hi bhidyante svapnabhāvā yathā sthitāḥ | tathā sthityānubhūyante parabrahmatayāthavā

सर्वं सर्वात्म सर्वत्र सर्वदास्ति तथा परे । यथा न किंचिन्नाकाशे न क्वचिन्न च हन्यते

sarvaṃ sarvātma sarvatra sarvadāsti tathā pare | yathā na kiṃcinnākāśe na kvacinna ca hanyate

निरन्तरे पराकाशे निरन्ते च विनोदये । निरन्ते चित्तसंघाते निरन्ते जगतां गणे

nirantare parākāśe nirante ca vinodaye | nirante cittasaṃghāte nirante jagatāṃ gaṇe

6.2.63.30

प्रत्याकाशकलाकोशं प्रतिसंसारमण्डलम् । प्रतिलोकान्तराकारं प्रतिद्वीपं गिरिं प्रति

pratyākāśakalākośaṃ pratisaṃsāramaṇḍalam | pratilokāntarākāraṃ pratidvīpaṃ giriṃ prati

प्रतिमण्डलविस्तारं प्रतिग्रामं पुरं प्रति । प्रतिजन्तु प्रतिगृहं प्रतिवर्षं युगं प्रति

pratimaṇḍalavistāraṃ pratigrāmaṃ puraṃ prati | pratijantu pratigṛhaṃ prativarṣaṃ yugaṃ prati

यावन्तो ये मृताः केचिज्जीवा मोक्षविवर्जिताः

yāvanto ye mṛtāḥ kecijjīvā mokṣavivarjitāḥ

स्थितास्ते तत्र तावन्तः संसाराः पृथगक्षयाः

sthitāste tatra tāvantaḥ saṃsārāḥ pṛthagakṣayāḥ

तेषामन्तर्जनाः सन्ति जनं प्रति पुनर्मनः । पुनर्मनः प्रति जगज्जगत्प्रति पुनर्जनः

teṣāmantarjanāḥ santi janaṃ prati punarmanaḥ | punarmanaḥ prati jagajjagatprati punarjanaḥ

इत्थमाद्यन्तरहित एष दृश्यमयो भ्रमः । ब्रह्मैव ब्रह्मवित्पक्षे नात्रेयत्तास्ति काचन

itthamādyantarahita eṣa dṛśyamayo bhramaḥ | brahmaiva brahmavitpakṣe nātreyattāsti kācana

कुड्ये नभस्युपलके सलिले स्थलेऽन्त श्चिन्मात्रमस्ति हि यतस्तदशेषविश्वम् । तद्यत्र तत्र जगदस्ति कुतोऽत्र संख्या तज्ज्ञेषु तत्परमथाज्ञमनःसु दृश्यम्

kuḍye nabhasyupalake salile sthale'nta ścinmātramasti hi yatastadaśeṣaviśvam | tadyatra tatra jagadasti kuto'tra saṃkhyā tajjñeṣu tatparamathājñamanaḥsu dṛśyam

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० निर्वाणप्रकरणे उ० पा० जगत्तत्त्वैक्यप्रतिपादननाम त्रिषष्टितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe u0 pā0 jagattattvaikyapratipādananāma triṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०६३

त्रिषष्टितमः सर्गः

triṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । स कदाचिद्ददर्शाथ रुद्रं रुद्रपुरे खगः । वैरिञ्चनलिनीनाललीलालाभेन लीलया

śrīvasiṣṭha uvāca | sa kadāciddadarśātha rudraṃ rudrapure khagaḥ | vairiñcanalinīnālalīlālābhena līlayā

तत्र बुद्धिरभूत्तस्य रुद्रोऽहमिति निश्चिता । प्रतिबिम्बवदादर्शे द्रागित्येव हि बिम्बिता

tatra buddhirabhūttasya rudro'hamiti niścitā | pratibimbavadādarśe drāgityeva hi bimbitā

रुद्रभूतवपुस्तत्र तनुं तत्याज तामसौ । गन्धः पवनतां गच्छन्कुसुमस्तबकं यथा

rudrabhūtavapustatra tanuṃ tatyāja tāmasau | gandhaḥ pavanatāṃ gacchankusumastabakaṃ yathā

स रुद्रो रुद्रभवने विजहार यथेच्छया । तैस्तैः शिवपुराचारैर्गणकोटिगरिष्ठया

sa rudro rudrabhavane vijahāra yathecchayā | taistaiḥ śivapurācārairgaṇakoṭigariṣṭhayā

रुद्रस्त्वनुत्तमज्ञानविलासैकतया तया । स्वप्नशेषं च वृत्तान्तमपश्यत्प्राक्तनं धिया

rudrastvanuttamajñānavilāsaikatayā tayā | svapnaśeṣaṃ ca vṛttāntamapaśyatprāktanaṃ dhiyā

निरावरणविज्ञानवपुः स भगवांस्तदा । उवाच स्वयमेकान्ते स्वस्वप्नशतविस्मितः

nirāvaraṇavijñānavapuḥ sa bhagavāṃstadā | uvāca svayamekānte svasvapnaśatavismitaḥ

अहो तु चित्रा मायेयं तता विश्वविमोहिनी । असत्यैवापि सद्रूपा मरुभूमिषु वारिवत्

aho tu citrā māyeyaṃ tatā viśvavimohinī | asatyaivāpi sadrūpā marubhūmiṣu vārivat

इति प्रथममाज्ञातं चिद्योऽहं चित्ततां गतः । सर्वसंपन्नसर्वज्ञगगनादिविभावनात्

iti prathamamājñātaṃ cidyo'haṃ cittatāṃ gataḥ | sarvasaṃpannasarvajñagaganādivibhāvanāt

यदृच्छया स्थितो जीवो भूततन्मात्ररञ्जितः । कस्मिंश्चिदभवत्सर्गे भिक्षुरक्षुभितोऽभितः

yadṛcchayā sthito jīvo bhūtatanmātrarañjitaḥ | kasmiṃścidabhavatsarge bhikṣurakṣubhito'bhitaḥ

तेनावयवबन्धेन बहिः स्वैरविहारिणी । लीलाऽविलुलिताकारा यदा रम्येति भावतः

tenāvayavabandhena bahiḥ svairavihāriṇī | līlā'vilulitākārā yadā ramyeti bhāvataḥ

सर्वभावोपमर्देन तदभ्यासवशात्तदा । तामेव सोऽन्वभूद्भिक्षुस्त्यक्त्वान्यं मननोदयम्

sarvabhāvopamardena tadabhyāsavaśāttadā | tāmeva so'nvabhūdbhikṣustyaktvānyaṃ mananodayam

चमत्कृतिश्चेतसि या रूढा सैव विजृम्भते । वल्ली त्यजति नैदाघी पीतमप्यम्बु माधवम्

camatkṛtiścetasi yā rūḍhā saiva vijṛmbhate | vallī tyajati naidāghī pītamapyambu mādhavam

स भिक्षुर्जीवटो भूत्वा जन्तुर्जरठवासनः । तेषु देहेषु बभ्राम रन्ध्रेष्विव पिपीलिका

sa bhikṣurjīvaṭo bhūtvā janturjaraṭhavāsanaḥ | teṣu deheṣu babhrāma randhreṣviva pipīlikā

आत्मनि द्विजभक्तत्वात्सोऽपश्यद्द्विजतामथ । भावाभावविपर्यासे बलवानेव वर्धते

ātmani dvijabhaktatvātso'paśyaddvijatāmatha | bhāvābhāvaviparyāse balavāneva vardhate

सामन्ततामवापासौ विप्रः संततचिन्तिताम् । सातत्येन रसः पतिः फलतामेति पादपे

sāmantatāmavāpāsau vipraḥ saṃtatacintitām | sātatyena rasaḥ patiḥ phalatāmeti pādape

राज्यार्थं धर्मकार्याणां कर्तृत्वात्सोऽभवन्नृपः । सकामुकतया राजा सुरस्त्रीत्वमवाप ह

rājyārthaṃ dharmakāryāṇāṃ kartṛtvātso'bhavannṛpaḥ | sakāmukatayā rājā surastrītvamavāpa ha

लोला लोचनलोभेन सा मृगी रसशालिनी । बभूव वासनामोहश्चाहो दुःखाय जन्तुषु

lolā locanalobhena sā mṛgī rasaśālinī | babhūva vāsanāmohaścāho duḥkhāya jantuṣu

मृगी सा बत चित्तस्था बभूव विपिने लता । अवश्यंभावि लवनं लतिकाऽनुबभूव ह

mṛgī sā bata cittasthā babhūva vipine latā | avaśyaṃbhāvi lavanaṃ latikā'nubabhūva ha

अन्तःसंज्ञाचिराभ्यस्तं भ्रमरत्वमथात्मनि । साऽपश्यत्सावमर्देन तदा तद्भावभाविता

antaḥsaṃjñācirābhyastaṃ bhramaratvamathātmani | sā'paśyatsāvamardena tadā tadbhāvabhāvitā

सवारणखुरक्षोदमनुभूयाथ भावितम् । भूयोभूयः प्रबभ्राम महासंसृतिसंभ्रमान्

savāraṇakhurakṣodamanubhūyātha bhāvitam | bhūyobhūyaḥ prababhrāma mahāsaṃsṛtisaṃbhramān

संसारशतपर्यन्ते रुद्रः सोऽहमहं स्थितः । अस्मिन्संसारसंरम्भे स्वमनोमात्रसंभ्रमे

saṃsāraśataparyante rudraḥ so'hamahaṃ sthitaḥ | asminsaṃsārasaṃrambhe svamanomātrasaṃbhrame

एवमत्यन्तचित्रासु संसारारण्यभूमिषु । बह्वीष्वहमतिभ्रान्तस्त्वशून्यास्विव भूरिशः

evamatyantacitrāsu saṃsārāraṇyabhūmiṣu | bahvīṣvahamatibhrāntastvaśūnyāsviva bhūriśaḥ

कस्मिंश्चिदभवं सर्गे त्वहं जीवटनामकः । कस्मिंश्चिद्ब्राह्मणश्रेष्ठः कस्मिंश्चिद्वसुधाधिपः

kasmiṃścidabhavaṃ sarge tvahaṃ jīvaṭanāmakaḥ | kasmiṃścidbrāhmaṇaśreṣṭhaḥ kasmiṃścidvasudhādhipaḥ

हंसः पद्मवने भूत्वा विन्ध्यकच्छे च वारणः । हरिणो देहयन्त्रादौ दशामहमिमां गतः

haṃsaḥ padmavane bhūtvā vindhyakacche ca vāraṇaḥ | hariṇo dehayantrādau daśāmahamimāṃ gataḥ

अत्र वर्षसहस्राणि चतुर्युगशतानि च । समतीतान्यनन्तानि दिनर्तुचरितानि च

atra varṣasahasrāṇi caturyugaśatāni ca | samatītānyanantāni dinartucaritāni ca

मम प्रथममेव प्राक्चलितस्य परात्पदात् । तत्त्वज्ञानितया रूढो भिक्षुत्वे योग्यताक्रमः

mama prathamameva prākcalitasya parātpadāt | tattvajñānitayā rūḍho bhikṣutve yogyatākramaḥ

भूयोभूयोऽप्यतिक्रम्य गतश्च ब्रह्महंसताम् । स एव प्राक्तनोऽभ्यासः फलितः संगमोदयात्

bhūyobhūyo'pyatikramya gataśca brahmahaṃsatām | sa eva prāktano'bhyāsaḥ phalitaḥ saṃgamodayāt

दृढाभ्यासो य एवास्य जीवस्योदेत्यविघ्नतः । सोऽत्यन्तमरसेनापि तमेवाश्वनुधावति

dṛḍhābhyāso ya evāsya jīvasyodetyavighnataḥ | so'tyantamarasenāpi tamevāśvanudhāvati

काकतालीययोगेन कदाचित्साधुसंगमात् । अशुभो भावनाभ्यासो जीवस्य विनिवर्तते

kākatālīyayogena kadācitsādhusaṃgamāt | aśubho bhāvanābhyāso jīvasya vinivartate

संगत्यधिगतं चैष केवलं स्वोदयं प्रति । प्राक्तनो वासनाभ्यासो हातुरुद्यममीक्षते

saṃgatyadhigataṃ caiṣa kevalaṃ svodayaṃ prati | prāktano vāsanābhyāso hāturudyamamīkṣate

यच्चेहाभ्यस्यतेऽजस्रं यच्च देहान्तरेऽपि च । जाग्रत्स्वप्नेष्वसदपि तत्सदित्यनुभूयते

yaccehābhyasyate'jasraṃ yacca dehāntare'pi ca | jāgratsvapneṣvasadapi tatsadityanubhūyate

तत्तदर्थक्रियाकारि दुःखाय च सुखाय च । उदेति भावनं तस्माद्भावनाभावनं जयः

tattadarthakriyākāri duḥkhāya ca sukhāya ca | udeti bhāvanaṃ tasmādbhāvanābhāvanaṃ jayaḥ

भावनैव स्वमात्मानं देहोऽयमिति पश्यति । असत्तामात्रविस्तारं गुल्मकत्वमिवाङ्कुरः

bhāvanaiva svamātmānaṃ deho'yamiti paśyati | asattāmātravistāraṃ gulmakatvamivāṅkuraḥ

भावना प्रेक्ष्यमाणैषा न किंचिदिह शिष्यते । न च विद्यत एवेति तद्भ्रमेणालमस्तु नः

bhāvanā prekṣyamāṇaiṣā na kiṃcidiha śiṣyate | na ca vidyata eveti tadbhrameṇālamastu naḥ

भ्रमस्य जागतस्यास्य जातस्याकाशवर्णवत् । असंवेदनमात्रैकं मार्जनायालमस्तु नः

bhramasya jāgatasyāsya jātasyākāśavarṇavat | asaṃvedanamātraikaṃ mārjanāyālamastu naḥ

असन्मयीस्वरूपैषा परं सत्तैव लालनी । वर्तते चेद्विनोदाय किंचित्सा न करिष्यति

asanmayīsvarūpaiṣā paraṃ sattaiva lālanī | vartate cedvinodāya kiṃcitsā na kariṣyati

तत्तान्सर्वान्स्वसंसारानुत्थायालोकयाम्यहम् । सम्यगालोकदानेन तेभ्य एकीकरोम्यहम्

tattānsarvānsvasaṃsārānutthāyālokayāmyaham | samyagālokadānena tebhya ekīkaromyaham

इति संचिन्त्य रुद्रोऽसौ तं सर्गं प्रजगाम ह । यत्र भिक्षुर्विहारस्थः सुप्तः शव इव स्थितः

iti saṃcintya rudro'sau taṃ sargaṃ prajagāma ha | yatra bhikṣurvihārasthaḥ suptaḥ śava iva sthitaḥ

बोधयित्वाथ तं भिक्षुं चेतसा चेतनेन च । योजयामास सस्मार भिक्षुरप्यात्मनो भ्रमम्

bodhayitvātha taṃ bhikṣuṃ cetasā cetanena ca | yojayāmāsa sasmāra bhikṣurapyātmano bhramam

रुद्रमात्मानमालोक्य जीवटादिमयं तथा । बोधादविस्मयार्होऽपि स भिक्षुर्विस्मयं ययौ

rudramātmānamālokya jīvaṭādimayaṃ tathā | bodhādavismayārho'pi sa bhikṣurvismayaṃ yayau

अथ रुद्रस्तथा भिक्षुर्द्वावेवोत्थाय जग्मतुः । क्वापि जीवटसंसारं चिदाकाशैककोणगम्

atha rudrastathā bhikṣurdvāvevotthāya jagmatuḥ | kvāpi jīvaṭasaṃsāraṃ cidākāśaikakoṇagam

तत्र तद्भवनं गत्वा तद्द्वीपं तच्च मण्डलम् । विषयं तत्पुरं तच्च तं च पाणावसिग्रहम्

tatra tadbhavanaṃ gatvā taddvīpaṃ tacca maṇḍalam | viṣayaṃ tatpuraṃ tacca taṃ ca pāṇāvasigraham

सुप्तं ददृशतुर्नष्टसंज्ञं जीवटकं शवम् । स्थापयित्वा वपुर्भावं प्रभान्तं भवभूमिषु

suptaṃ dadṛśaturnaṣṭasaṃjñaṃ jīvaṭakaṃ śavam | sthāpayitvā vapurbhāvaṃ prabhāntaṃ bhavabhūmiṣu

तं प्रबोध्य नियोज्याशु चेतसा चेतनेन च । एकरूपास्त्रिरूपास्ते रुद्रजीवटभिक्षुकाः

taṃ prabodhya niyojyāśu cetasā cetanena ca | ekarūpāstrirūpāste rudrajīvaṭabhikṣukāḥ

बोधवन्तोऽप्यबुद्धाभा विस्मिता अप्यविस्मिताः । बभुस्तूष्णींस्थिताश्चित्रकृताकारा इव क्षणम्

bodhavanto'pyabuddhābhā vismitā apyavismitāḥ | babhustūṣṇīṃsthitāścitrakṛtākārā iva kṣaṇam

अथ जग्मुश्च ते सर्वे क्वचिद्व्योमनि संस्थितम् । विप्रसंसारमारब्धं परिभूतसघुंघुमम्

atha jagmuśca te sarve kvacidvyomani saṃsthitam | viprasaṃsāramārabdhaṃ paribhūtasaghuṃghumam

ते तत्र भुवनं गत्वा तद्वीपं तच्च मण्डलम् । विषयं तच्च तं ग्रामं प्रापुस्तं ब्राह्मणालयम्

te tatra bhuvanaṃ gatvā tadvīpaṃ tacca maṇḍalam | viṣayaṃ tacca taṃ grāmaṃ prāpustaṃ brāhmaṇālayam

विप्रं ते ददृशुः सुप्तं कलत्रवलितं गृहे । कण्ठे गृहीतं ब्राह्मण्या बहिर्जीवमिव स्थितम्

vipraṃ te dadṛśuḥ suptaṃ kalatravalitaṃ gṛhe | kaṇṭhe gṛhītaṃ brāhmaṇyā bahirjīvamiva sthitam

तं प्रबोध्य नियोज्याशु चेतसा चेतनेन च । तत्स्थास्ते बहवोऽप्यन्ये सविस्मयविविस्मयाः

taṃ prabodhya niyojyāśu cetasā cetanena ca | tatsthāste bahavo'pyanye savismayavivismayāḥ

अथ जग्मुश्चिदाकाशकचितं चेतितं चितेः । सामन्तं नृपसंसारं भ्रमणाभोगसुन्दरम्

atha jagmuścidākāśakacitaṃ cetitaṃ citeḥ | sāmantaṃ nṛpasaṃsāraṃ bhramaṇābhogasundaram

ततस्ते भुवनं प्राप्तास्तद्द्वीपं तच्च मण्डलम् । सामन्तं ददृशुर्मत्तं सुप्तं पर्यङ्कपङ्कजे

tataste bhuvanaṃ prāptāstaddvīpaṃ tacca maṇḍalam | sāmantaṃ dadṛśurmattaṃ suptaṃ paryaṅkapaṅkaje

हेमावदातं हेमांग्या निहितं कुचकोटरे । भ्रमर्येवान्वितं पद्मकोशसुप्तं मधुव्रतम्

hemāvadātaṃ hemāṃgyā nihitaṃ kucakoṭare | bhramaryevānvitaṃ padmakośasuptaṃ madhuvratam

कान्ताभिरभ्यावलितं मञ्जरीभिरिव द्रुमम् । दीपजालकमध्यस्थं रत्नौघ इव काञ्चनम्

kāntābhirabhyāvalitaṃ mañjarībhiriva drumam | dīpajālakamadhyasthaṃ ratnaugha iva kāñcanam

तं प्रबोध्य नियोज्याशु चेतसा चेतनेन च । तत्स्थास्ते बहवोऽप्येके सविस्मयविविस्मयाः

taṃ prabodhya niyojyāśu cetasā cetanena ca | tatsthāste bahavo'pyeke savismayavivismayāḥ

अथ ते राजसंसारं जग्मुस्तत्र विबोध्य तम् । चेतसैवमथान्यासु भ्रेमुः संसारभूमिषु

atha te rājasaṃsāraṃ jagmustatra vibodhya tam | cetasaivamathānyāsu bhremuḥ saṃsārabhūmiṣu

प्राप्य तां ब्रह्महंसेहां रुद्रतां सर्व एव ते । समाजग्मुर्विरेजुश्च रुद्राणामुत्तमं शतम्

prāpya tāṃ brahmahaṃsehāṃ rudratāṃ sarva eva te | samājagmurvirejuśca rudrāṇāmuttamaṃ śatam

एकसंविद्भिन्नतनु चित्रचेष्टितवेष्टितम् । एकरूपमनेकाभं रूपं तत्पारमेश्वरम्

ekasaṃvidbhinnatanu citraceṣṭitaveṣṭitam | ekarūpamanekābhaṃ rūpaṃ tatpārameśvaram

रुद्राणां तच्छतमथ निरावरणचिन्मयम् । सर्वसंसारसंबन्धि स्थितं सर्वजगत्स्थितम्

rudrāṇāṃ tacchatamatha nirāvaraṇacinmayam | sarvasaṃsārasaṃbandhi sthitaṃ sarvajagatsthitam

शतरुद्रशतानीह सन्ति राम महान्ति हि । एतदेकादशं विद्धि संसारं प्रतिसंस्थितम्

śatarudraśatānīha santi rāma mahānti hi | etadekādaśaṃ viddhi saṃsāraṃ pratisaṃsthitam

यो योऽभितः स जीवस्य संसारः समुदेति हि । तत्राप्रबुद्धा जीवौघाः पश्यन्ति न परस्परम्

yo yo'bhitaḥ sa jīvasya saṃsāraḥ samudeti hi | tatrāprabuddhā jīvaughāḥ paśyanti na parasparam

मिलन्ति हि मनोबुद्धास्तरङ्गा इव वारिधौ । अप्रबुद्धास्तु तन्मात्रनिष्ठा लोष्टवदास्थिताः

milanti hi manobuddhāstaraṅgā iva vāridhau | aprabuddhāstu tanmātraniṣṭhā loṣṭavadāsthitāḥ

यथा द्रवत्वाद्वीच्यम्बु त्वन्योन्यं संमिलत्यलम् । तथा प्रबुद्धा जीवौघा मिथश्चित्त्वान्मिलन्त्यलम्

yathā dravatvādvīcyambu tvanyonyaṃ saṃmilatyalam | tathā prabuddhā jīvaughā mithaścittvānmilantyalam

प्रत्येकमुदिते चैते संसारे जीवराशयः । चिद्धातोः सर्वगत्वेन त्वसत्याः सत्यवत्स्थिताः

pratyekamudite caite saṃsāre jīvarāśayaḥ | ciddhātoḥ sarvagatvena tvasatyāḥ satyavatsthitāḥ

यद्यदाखन्यते भूमेस्तत्तन्नाम यथा नभः । सर्वगायाश्चितेर्यद्यदुह्यते तत्तथैव चित्

yadyadākhanyate bhūmestattannāma yathā nabhaḥ | sarvagāyāściteryadyaduhyate tattathaiva cit

सर्वप्रपञ्चभूतानि यथानुभवसीह हि । तथेह सर्वभूतात्म चित्त्वं सर्वत्र विद्यते

sarvaprapañcabhūtāni yathānubhavasīha hi | tatheha sarvabhūtātma cittvaṃ sarvatra vidyate

यच्छालभञ्जिका वृक्षे शैले श्वभ्रे गतेऽन्तकम् । प्रेक्ष्यते तद्वदेकात्मा तथा चिति जगत्स्थितम्

yacchālabhañjikā vṛkṣe śaile śvabhre gate'ntakam | prekṣyate tadvadekātmā tathā citi jagatsthitam

अवेदने परे शुद्धे वेदनं यज्जगत्स्थितम् । अकारणमचैतन्यं शून्यत्वेन यथा नभः

avedane pare śuddhe vedanaṃ yajjagatsthitam | akāraṇamacaitanyaṃ śūnyatvena yathā nabhaḥ

विद्यते वेदनं दृश्यबन्धो मोक्षस्त्ववेदनम् । यदेव रुचिरं ते स्यात्तदेवाशु दृढीकुरु

vidyate vedanaṃ dṛśyabandho mokṣastvavedanam | yadeva ruciraṃ te syāttadevāśu dṛḍhīkuru

सर्गासर्गौ बन्धमोक्षौ वेदनावेदनात्मकौ । अभिन्नौ बोधनाच्चोभौ यथेच्छसि तथा कुरु

sargāsargau bandhamokṣau vedanāvedanātmakau | abhinnau bodhanāccobhau yathecchasi tathā kuru

असंवित्तेस्तु यन्नास्ति तन्नाशे का कदर्थना । तूष्णींभावेन यत्प्राप्यं प्राप्तमेवाशु विद्धि तत्

asaṃvittestu yannāsti tannāśe kā kadarthanā | tūṣṇīṃbhāvena yatprāpyaṃ prāptamevāśu viddhi tat

यद्वै वेदनमात्रात्म तदंगावेदनक्षयम् । तद्वेदनं वेदनाया यदिष्टं तत्समाचरेत्

yadvai vedanamātrātma tadaṃgāvedanakṣayam | tadvedanaṃ vedanāyā yadiṣṭaṃ tatsamācaret

वीचिर्यथाम्भसः स्पन्दो जगच्चैव तथा चितौ । एतावन्मात्र एवात्र भेदो यद्रघुनन्दन

vīciryathāmbhasaḥ spando jagaccaiva tathā citau | etāvanmātra evātra bhedo yadraghunandana

देशकालस्वरूपेषु सत्सु वीच्यादिताम्भसि । जगदादौ तु देशाद्या असन्तो जगतीक्षिताः

deśakālasvarūpeṣu satsu vīcyāditāmbhasi | jagadādau tu deśādyā asanto jagatīkṣitāḥ

आभास्वरं त्रिजगदित्यतिभाति भास्व- त्स्वं वेदनं विदनमेव चितेः स्वरूपम् । वाचि स्थितं भवति चैतदुपोह भेद- क्लिष्टं प्रशान्तवचनस्तु शिवः परात्मा

ābhāsvaraṃ trijagadityatibhāti bhāsva- tsvaṃ vedanaṃ vidanameva citeḥ svarūpam | vāci sthitaṃ bhavati caitadupoha bheda- kliṣṭaṃ praśāntavacanastu śivaḥ parātmā

संवेदनं सर्वं इतीह शब्दा- दर्थादभिन्नौ न कदाचिदेतौ । वीच्यम्भसी द्वे इति नोचितोक्ति- यस्याज्ञतायां त्विदमेव युक्तम्

saṃvedanaṃ sarvaṃ itīha śabdā- darthādabhinnau na kadācidetau | vīcyambhasī dve iti nocitokti- yasyājñatāyāṃ tvidameva yuktam

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मी० दे० मो० निर्वाणप्रकरणे पू० जीवटोपाख्याने स्वप्नशतरुद्रीयकथनं नाम त्रिषष्टितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī0 de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 jīvaṭopākhyāne svapnaśatarudrīyakathanaṃ nāma triṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०६४

चतुःषष्टितमः सर्गः

catuḥṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । ततस्तत्कुवलोल्लासिमालतीमाल्यलोचना । ललना ललितालोक्य लीलयाऽऽलपिता मया

śrīvasiṣṭha uvāca | tatastatkuvalollāsimālatīmālyalocanā | lalanā lalitālokya līlayā''lapitā mayā

का त्वं कमलगर्भाभे किमर्थं मामुपागता । कस्यासि किं प्रार्थयसे क्व गतासि किमास्पदा

kā tvaṃ kamalagarbhābhe kimarthaṃ māmupāgatā | kasyāsi kiṃ prārthayase kva gatāsi kimāspadā

विद्याधर्युवाच । मुने शृणु यथावत्त्वमात्मोदन्तं वदाम्यहम् । प्रष्टुमर्हसि विस्रब्धमार्तां करुणयार्थिनीम्

vidyādharyuvāca | mune śṛṇu yathāvattvamātmodantaṃ vadāmyaham | praṣṭumarhasi visrabdhamārtāṃ karuṇayārthinīm

परमाकाशकोशस्य कस्मिंश्चित्कोणकोटरे । युष्माकं संस्थितं किंचिदिदं तावज्जगद्गृहम्

paramākāśakośasya kasmiṃścitkoṇakoṭare | yuṣmākaṃ saṃsthitaṃ kiṃcididaṃ tāvajjagadgṛham

पातालभूतलस्वर्गा इहापवरकास्त्रयः । कल्पनैका कुमार्यत्र कृता धातृत्वमायया

pātālabhūtalasvargā ihāpavarakāstrayaḥ | kalpanaikā kumāryatra kṛtā dhātṛtvamāyayā

तत्र द्वीपैः समुद्रैश्च वलितं वलयैरिव । पाटलोत्थं जगल्लक्ष्म्याः प्रकोष्ठमिव भूतलम्

tatra dvīpaiḥ samudraiśca valitaṃ valayairiva | pāṭalotthaṃ jagallakṣmyāḥ prakoṣṭhamiva bhūtalam

अन्ते द्वीपसमुद्राणां सर्वदिक्कमवस्थिता । योजनानां सहस्त्राणि दश हेममयी मही

ante dvīpasamudrāṇāṃ sarvadikkamavasthitā | yojanānāṃ sahastrāṇi daśa hemamayī mahī

स्वयंप्रकाशसंकल्पफलदाम्बरनिर्मला । चिन्तामणिमयी स्वच्छा स्वच्छायाजितविष्टपा

svayaṃprakāśasaṃkalpaphaladāmbaranirmalā | cintāmaṇimayī svacchā svacchāyājitaviṣṭapā

साप्सरोमरसिद्धानां लीलाविहरणावनिः । संकल्पमात्रसंपन्नसर्वसंभोगसुन्दरी

sāpsaromarasiddhānāṃ līlāviharaṇāvaniḥ | saṃkalpamātrasaṃpannasarvasaṃbhogasundarī

6.2.64.10

अन्ते तस्या भुवः शैलो लोकालोकोऽस्ति विश्रुतः । भूपीठस्य प्रकोष्ठस्य वलयावलनां दधत्

ante tasyā bhuvaḥ śailo lokāloko'sti viśrutaḥ | bhūpīṭhasya prakoṣṭhasya valayāvalanāṃ dadhat

क्वचिन्नित्यं तमोव्याप्तो मूढबुद्धेरिवाशयः । क्वचिन्नित्यं प्रकाशात्मा मनः सत्त्ववतामिव

kvacinnityaṃ tamovyāpto mūḍhabuddherivāśayaḥ | kvacinnityaṃ prakāśātmā manaḥ sattvavatāmiva

क्वचिदाह्लादजनकः साधूनामिव संगमः । क्वचिदुद्वेगजनको मूर्खैरिव समागमः

kvacidāhlādajanakaḥ sādhūnāmiva saṃgamaḥ | kvacidudvegajanako mūrkhairiva samāgamaḥ

क्वचित्प्रकटसर्वार्थो मनो मतिमतामिव । क्वचिदत्यन्तगहनो मूर्खश्रोत्रियचित्तवत्

kvacitprakaṭasarvārtho mano matimatāmiva | kvacidatyantagahano mūrkhaśrotriyacittavat

क्वचिदप्राप्तसोमांशुः क्वचिदप्राप्तसूर्यभाः । क्वचिल्लोकमयस्तेन क्वचिदाशून्यदिक्तटः

kvacidaprāptasomāṃśuḥ kvacidaprāptasūryabhāḥ | kvacillokamayastena kvacidāśūnyadiktaṭaḥ

क्वचिद्देवपुरव्याप्तः क्वचिद्दैत्यपुरान्वितः । क्वचित्पातालगहनः क्वचिच्छृङ्गोर्ध्वकन्धरः

kvaciddevapuravyāptaḥ kvaciddaityapurānvitaḥ | kvacitpātālagahanaḥ kvacicchṛṅgordhvakandharaḥ

क्वचिच्छ्वभ्रभ्रमद्गृध्रः क्वचित्सानुमनोहरः । क्वचिच्छृङ्गशिखाक्रान्तवैरिञ्चनगरान्तरः

kvacicchvabhrabhramadgṛdhraḥ kvacitsānumanoharaḥ | kvacicchṛṅgaśikhākrāntavairiñcanagarāntaraḥ

क्वचिच्छून्यमहारण्यवहत्कल्पान्तमारुतः । क्वचित्पुष्पवनोद्यानगायद्विद्याधरीगणः

kvacicchūnyamahāraṇyavahatkalpāntamārutaḥ | kvacitpuṣpavanodyānagāyadvidyādharīgaṇaḥ

क्वचित्पातालगम्भीरगुहाकुम्भाण्डभीषणः । क्वचिन्नन्दनसोदर्यमुन्याश्रममनोरमः

kvacitpātālagambhīraguhākumbhāṇḍabhīṣaṇaḥ | kvacinnandanasodaryamunyāśramamanoramaḥ

क्वचिदक्षयमत्ताभ्रः क्वचिद्दुर्लभवारिदः । क्वचिद्गर्भगुहाश्वभ्रगहनोपान्तमण्डलः

kvacidakṣayamattābhraḥ kvaciddurlabhavāridaḥ | kvacidgarbhaguhāśvabhragahanopāntamaṇḍalaḥ

6.2.64.20

क्वचित्क्षुब्धजनाक्षेपसमुत्सादितभूतभूः । क्वचिद्वास्तव्यजनतासौजन्यजितविष्टपः

kvacitkṣubdhajanākṣepasamutsāditabhūtabhūḥ | kvacidvāstavyajanatāsaujanyajitaviṣṭapaḥ

क्वचिन्नित्यं वहद्वाताजातस्थावरजङ्गमः । क्वचित्सर्वक्षयोन्मुक्तस्थिरस्थावरजङ्गमः

kvacinnityaṃ vahadvātājātasthāvarajaṅgamaḥ | kvacitsarvakṣayonmuktasthirasthāvarajaṅgamaḥ

क्वचिन्महामरुमरुन्मुक्तभांकारभीषणः । क्वचित्कणत्कमलिनीमत्तसारसभूषणः

kvacinmahāmarumarunmuktabhāṃkārabhīṣaṇaḥ | kvacitkaṇatkamalinīmattasārasabhūṣaṇaḥ

क्वचित्सलिलकल्लोलजलदोल्लासघर्घरः । क्वचिन्मत्ताप्सरोदोलाविलासजनितस्मरः

kvacitsalilakallolajaladollāsaghargharaḥ | kvacinmattāpsarodolāvilāsajanitasmaraḥ

क्वचित्पिशाचकुम्भाण्डवेष्टिताचेष्टदिक्तटः । क्वचिद्विद्याधरीसिद्धनृत्यगीतसरित्तटः

kvacitpiśācakumbhāṇḍaveṣṭitāceṣṭadiktaṭaḥ | kvacidvidyādharīsiddhanṛtyagītasarittaṭaḥ

क्वचिदुद्वर्षदम्भोदसरिद्बाहुलुठत्तटः । क्वचित्सततगानीतनीतनानाभ्रसत्पटः

kvacidudvarṣadambhodasaridbāhuluṭhattaṭaḥ | kvacitsatatagānītanītanānābhrasatpaṭaḥ

क्वचित्कमलिनीकोशवक्त्रस्थाध्यानमण्डलः । क्वचित्स्वर्गाङ्गनासिद्धसुन्दरीदन्तमण्डनः

kvacitkamalinīkośavaktrasthādhyānamaṇḍalaḥ | kvacitsvargāṅganāsiddhasundarīdantamaṇḍanaḥ

क्वचित्तपद्दिनकरजनताचारसुन्दरः । क्वचिन्नैशतमोगेहनृत्यन्मत्तनिशाचरः

kvacittapaddinakarajanatācārasundaraḥ | kvacinnaiśatamogehanṛtyanmattaniśācaraḥ

क्वचिदुत्पतदुत्पाततया नश्यज्जनावनिः । क्वचित्सौराज्यसंपत्त्या प्रोद्भवत्पुरमण्डलः

kvacidutpatadutpātatayā naśyajjanāvaniḥ | kvacitsaurājyasaṃpattyā prodbhavatpuramaṇḍalaḥ

क्वचिदत्यन्तनिःशून्यः क्वचिज्जनपदावृतः । क्वचिच्छ्वभ्रान्तगम्भीरः क्वचित्पातालभीषणः

kvacidatyantaniḥśūnyaḥ kvacijjanapadāvṛtaḥ | kvacicchvabhrāntagambhīraḥ kvacitpātālabhīṣaṇaḥ

6.2.64.30

क्वचिद्बृहत्कल्पतरुः क्वचिन्निर्जलजङ्गमः । क्वचिन्महाकरिकुलः क्वचिन्मत्तहरिव्रजः

kvacidbṛhatkalpataruḥ kvacinnirjalajaṅgamaḥ | kvacinmahākarikulaḥ kvacinmattaharivrajaḥ

क्वचिन्निर्भूतमुद्यातः क्वचिदुन्मत्तराक्षसः । क्वचित्करञ्जगहनः क्वचित्तालमहावनः

kvacinnirbhūtamudyātaḥ kvacidunmattarākṣasaḥ | kvacitkarañjagahanaḥ kvacittālamahāvanaḥ

क्वचिद्व्योमोपमसराः क्वचिद्दीर्घमरुस्थलः । क्वचिन्नित्यभ्रमत्पांसुः क्वचित्सर्वर्तुकाननः

kvacidvyomopamasarāḥ kvaciddīrghamarusthalaḥ | kvacinnityabhramatpāṃsuḥ kvacitsarvartukānanaḥ

शिखरेषु शिलास्तस्य सामान्याचलसंनिभाः । सन्ति सुस्थितकल्पाभ्रा रत्नमय्योऽम्बरामलाः

śikhareṣu śilāstasya sāmānyācalasaṃnibhāḥ | santi susthitakalpābhrā ratnamayyo'mbarāmalāḥ

क्षीरोदकार्कगौरीणां वनस्कन्धौकसामिव । विश्राम्यन्त्यनिशं यासु हरयो हरियोनयः

kṣīrodakārkagaurīṇāṃ vanaskandhaukasāmiva | viśrāmyantyaniśaṃ yāsu harayo hariyonayaḥ

तासामुत्तरदिग्भागे पूर्वशृङ्गशिलोदरे । निवसाम्यहमक्षीणवज्रसारसमत्वचि

tāsāmuttaradigbhāge pūrvaśṛṅgaśilodare | nivasāmyahamakṣīṇavajrasārasamatvaci

विधिना तत्र बद्धास्मि वसाम्युपलयन्त्रके । अत्रासंख्या मुने याता मन्ये युगगणा मम

vidhinā tatra baddhāsmi vasāmyupalayantrake | atrāsaṃkhyā mune yātā manye yugagaṇā mama

न केवलमहं बद्धा यावद्भर्तापि तत्र मे । बद्धः सायंतने पद्मकुङ्मले षट्पदो यथा

na kevalamahaṃ baddhā yāvadbhartāpi tatra me | baddhaḥ sāyaṃtane padmakuṅmale ṣaṭpado yathā

तेन सार्धं मया भर्त्रा शिलाकोटरसंकटे । अनुभूताश्चिरं कालमत्र वर्षगणा गताः

tena sārdhaṃ mayā bhartrā śilākoṭarasaṃkaṭe | anubhūtāściraṃ kālamatra varṣagaṇā gatāḥ

अद्याप्यात्मैकदोषेण न हि मोक्षं लभावहे । चिरं तत्रैव तिष्ठावस्तथैवाबद्धभावनौ

adyāpyātmaikadoṣeṇa na hi mokṣaṃ labhāvahe | ciraṃ tatraiva tiṣṭhāvastathaivābaddhabhāvanau

6.2.64.40

पाषाणसंकटे तस्मिन्बद्धावावां न केवलम् । बद्धो यावदशेषेण परिवारोऽपि तत्र नौ

pāṣāṇasaṃkaṭe tasminbaddhāvāvāṃ na kevalam | baddho yāvadaśeṣeṇa parivāro'pi tatra nau

पुराणपुरुषो बद्धो द्विजस्तत्रास्ति मे पतिः । एकस्थानान्न चलति जीवन्युगशतान्यसौ

purāṇapuruṣo baddho dvijastatrāsti me patiḥ | ekasthānānna calati jīvanyugaśatānyasau

आबाल्याद्ब्रह्मचारी च श्रोत्रियः पाठकोऽलसः । एकान्त एक एवास्तेऽजिह्मवृत्तिरचापलः

ābālyādbrahmacārī ca śrotriyaḥ pāṭhako'lasaḥ | ekānta eka evāste'jihmavṛttiracāpalaḥ

अहं व्यसनिनी भार्या तस्य वेदविदां वर । न निमेषं समर्थास्मि तं विना देहधारणे

ahaṃ vyasaninī bhāryā tasya vedavidāṃ vara | na nimeṣaṃ samarthāsmi taṃ vinā dehadhāraṇe

शृणु तेन कथं ब्रह्मन्भार्याहं समुपार्जिता । कथं वृद्धिमयं यातः स्नेहोऽस्माकमकृत्रिमः

śṛṇu tena kathaṃ brahmanbhāryāhaṃ samupārjitā | kathaṃ vṛddhimayaṃ yātaḥ sneho'smākamakṛtrimaḥ

तेन जातेन मद्भर्त्रा बालेनैव सता पुरा । किंचिज्ज्ञेन सतैकेन तिष्ठतात्मालयेऽमले

tena jātena madbhartrā bālenaiva satā purā | kiṃcijjñena sataikena tiṣṭhatātmālaye'male

श्रोत्रियत्वानुरूपेण जाया मे जन्मशालिनी । कुतः संभवतीत्येव निर्णीय चिरचिन्तया

śrotriyatvānurūpeṇa jāyā me janmaśālinī | kutaḥ saṃbhavatītyeva nirṇīya ciracintayā

स्वयमेवानवद्याङ्गी तेन तामरसेक्षण । उत्पादितास्मि नाथेन ज्योत्स्नेव शशिनाऽमला

svayamevānavadyāṅgī tena tāmarasekṣaṇa | utpāditāsmi nāthena jyotsneva śaśinā'malā

मनसा मानसीभार्या मन्दरोत्तमसुन्दरी । ततो वृद्धिं प्रयातास्मि वसन्त इव मञ्जरी

manasā mānasībhāryā mandarottamasundarī | tato vṛddhiṃ prayātāsmi vasanta iva mañjarī

सहजाम्बरसंछन्ना भूतानां चित्तहारिणी । पूर्णेन्दुबिम्बवदना द्यौरिवामलतारका

sahajāmbarasaṃchannā bhūtānāṃ cittahāriṇī | pūrṇendubimbavadanā dyaurivāmalatārakā

6.2.64.50

कोरकोच्चस्तनभरा समग्ररसशालिनी । लतावरवनेनेव करपल्लवशालिनी

korakoccastanabharā samagrarasaśālinī | latāvaravaneneva karapallavaśālinī

सर्वस्य जन्तुजातस्य नित्यं हृदयहारिणी । हरिणीतारनयना मदनोन्माददायिनी

sarvasya jantujātasya nityaṃ hṛdayahāriṇī | hariṇītāranayanā madanonmādadāyinī

लीलाविलासैकरता हेलावलितलोचना । गेयवाद्यप्रिया नित्यं न च तृप्तानुरागिणी

līlāvilāsaikaratā helāvalitalocanā | geyavādyapriyā nityaṃ na ca tṛptānurāgiṇī

सौभाग्यभोगपरमा लक्ष्म्यलक्ष्म्योः प्रिया सखी । अनन्या मोहजालानामखिन्ना संपदापदोः

saubhāgyabhogaparamā lakṣmyalakṣmyoḥ priyā sakhī | ananyā mohajālānāmakhinnā saṃpadāpadoḥ

न केवलमहं गेहं धारयामि द्विजन्मनः । यावत्त्रैलोक्यसदनमिदमङ्ग बिभर्म्यहम्

na kevalamahaṃ gehaṃ dhārayāmi dvijanmanaḥ | yāvattrailokyasadanamidamaṅga bibharmyaham

अहं कुलकरी भार्या कलत्रभरणक्षमा । त्रैलोक्यगृहसंभारधारणैकभरोद्वहा

ahaṃ kulakarī bhāryā kalatrabharaṇakṣamā | trailokyagṛhasaṃbhāradhāraṇaikabharodvahā

अथाहं तरुणी जाता समुद्भिन्नोन्नतस्तनी । लतोल्ललद्गुलुच्छेव विलासरसशालिनी

athāhaṃ taruṇī jātā samudbhinnonnatastanī | latollaladguluccheva vilāsarasaśālinī

पतिर्मा दीर्घसूत्रत्वाच्छ्रोत्रियत्वात्तपोरतः । कयाप्यपेक्षयाद्यापि न विवाहितवानिमाम्

patirmā dīrghasūtratvācchrotriyatvāttaporataḥ | kayāpyapekṣayādyāpi na vivāhitavānimām

तेन यौवनसंपन्नविलासरसशालिनी । तं विना व्यसनेनाहं दह्येऽग्नाविव पद्मिनी

tena yauvanasaṃpannavilāsarasaśālinī | taṃ vinā vyasanenāhaṃ dahye'gnāviva padminī

शीतानिलविलोलासु नलिनीषु निरन्तरम् । अङ्गदाहमवाप्नोमि पूताङ्गारस्थलीष्विव

śītānilavilolāsu nalinīṣu nirantaram | aṅgadāhamavāpnomi pūtāṅgārasthalīṣviva

6.2.64.60

उद्यानावनयः सर्वाः पूर्णाः कुसुमवर्षणैः । संपन्नास्तप्तसिकताः शून्या मे मरुभूमयः

udyānāvanayaḥ sarvāḥ pūrṇāḥ kusumavarṣaṇaiḥ | saṃpannāstaptasikatāḥ śūnyā me marubhūmayaḥ

जलकल्लोलकह्लारकमलोत्करकोमलाः । सरस्यः सारसारावसरसा मम नीरसाः

jalakallolakahlārakamalotkarakomalāḥ | sarasyaḥ sārasārāvasarasā mama nīrasāḥ

अहं पुष्करमन्दारकुमुदोत्करमालिता । भृशं दाहमवाप्नोमि कण्टकेष्विव दोलिता

ahaṃ puṣkaramandārakumudotkaramālitā | bhṛśaṃ dāhamavāpnomi kaṇṭakeṣviva dolitā

कुमुदोत्पलकह्लारकदलीतल्पपालयः । मदङ्गसङ्गमाद्ग्रीष्ममर्मरा याति भस्मताम्

kumudotpalakahlārakadalītalpapālayaḥ | madaṅgasaṅgamādgrīṣmamarmarā yāti bhasmatām

यत्कान्तमुचितं स्वादु विचित्रं चित्तहारि च । तदालोक्य भवाम्यन्तर्बाष्पपूर्णायतेक्षणा

yatkāntamucitaṃ svādu vicitraṃ cittahāri ca | tadālokya bhavāmyantarbāṣpapūrṇāyatekṣaṇā

व्यसनानलसंतप्ताः पतन्तो बाष्पबिन्दवः । छमच्छमिति मज्जन्ति कमलोत्पलपङ्क्तिषु

vyasanānalasaṃtaptāḥ patanto bāṣpabindavaḥ | chamacchamiti majjanti kamalotpalapaṅktiṣu

कदलीकन्दलीस्कन्धदोलान्दोलनलीलया । लालितोद्यानखण्डेषु मुखमाच्छाद्य रोदिमि

kadalīkandalīskandhadolāndolanalīlayā | lālitodyānakhaṇḍeṣu mukhamācchādya rodimi

तुषारनिकराकीर्णं कदलीदलमण्डपम् । पश्याम्यूष्माणमुज्झन्तं खदिराङ्गारभीषणम्

tuṣāranikarākīrṇaṃ kadalīdalamaṇḍapam | paśyāmyūṣmāṇamujjhantaṃ khadirāṅgārabhīṣaṇam

नलिनीनालदोलासु सारसीं सारसाश्रिताम् । दीनानना विलोक्यान्तर्निन्दामि निजयौवनम्

nalinīnāladolāsu sārasīṃ sārasāśritām | dīnānanā vilokyāntarnindāmi nijayauvanam

रम्ये रोदिमि मध्यस्थे पदार्थे यामि सौम्यताम् । हृष्याम्यशोभने दीना न जाने किमहं स्थिता

ramye rodimi madhyasthe padārthe yāmi saumyatām | hṛṣyāmyaśobhane dīnā na jāne kimahaṃ sthitā

6.2.64.70

दृष्टानि कुन्दमन्दारकुमुदानि हिमानि च । मया कामाग्निदग्धानां भस्मानीव दिशं प्रति

dṛṣṭāni kundamandārakumudāni himāni ca | mayā kāmāgnidagdhānāṃ bhasmānīva diśaṃ prati

आनीलपल्लवमृणाललतोत्पलानां कह्लारकुन्दकदलीदलमालतीनाम् । शय्या ममाङ्गचलनेन विशोषयन्त्या व्यर्थं गतानि नवयौवनवासराणि

ānīlapallavamṛṇālalatotpalānāṃ kahlārakundakadalīdalamālatīnām | śayyā mamāṅgacalanena viśoṣayantyā vyarthaṃ gatāni navayauvanavāsarāṇi

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मोक्षो० निर्वाणप्रकरणे उ० पा० विद्याधरीव्यसनवर्णनं नाम चतुःषष्टितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mokṣo0 nirvāṇaprakaraṇe u0 pā0 vidyādharīvyasanavarṇanaṃ nāma catuḥṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०६४

चतुःषष्टितमः सर्गः

catuḥṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । जीवटब्राह्मणादीनां हंसादीनां मुनीश्वर । भिक्षुस्वप्नशरीराणां संपन्नं किमतः परम्

śrīrāma uvāca | jīvaṭabrāhmaṇādīnāṃ haṃsādīnāṃ munīśvara | bhikṣusvapnaśarīrāṇāṃ saṃpannaṃ kimataḥ param

श्रीवसिष्ठ उवाच । रुद्रेण सह संभूय प्रबुद्धाः सर्व एव ते । मिथश्च दृष्टसंसारा रुद्रांशाः सुखिनः स्थिताः

śrīvasiṣṭha uvāca | rudreṇa saha saṃbhūya prabuddhāḥ sarva eva te | mithaśca dṛṣṭasaṃsārā rudrāṃśāḥ sukhinaḥ sthitāḥ

तेन रुद्रेण तां मायामवलोक्य यथोदिताम् । स्वांशास्तामेव संसारस्थितिं ते प्रेषिताः पुनः

tena rudreṇa tāṃ māyāmavalokya yathoditām | svāṃśāstāmeva saṃsārasthitiṃ te preṣitāḥ punaḥ

श्रीरुद्र उवाच । गच्छताशु निजं स्थानं तत्र भुक्त्वा कलत्रकैः । कंचित्कालं समं भोगान्मत्सकाशमुपैष्यथ

śrīrudra uvāca | gacchatāśu nijaṃ sthānaṃ tatra bhuktvā kalatrakaiḥ | kaṃcitkālaṃ samaṃ bhogānmatsakāśamupaiṣyatha

भविष्यथ मदंशा ये गणा मत्पुरभूषणाः । ततो महाप्रलयतो यास्यामस्तत्परं पदम्

bhaviṣyatha madaṃśā ye gaṇā matpurabhūṣaṇāḥ | tato mahāpralayato yāsyāmastatparaṃ padam

श्रीवसिष्ठ उवाच । इत्युक्त्वा भगवान् रुद्रस्तेषां सोऽन्तरधीयत । अन्त्यसंसारसंख्यानं रुद्राणां मध्यमाययौ

śrīvasiṣṭha uvāca | ityuktvā bhagavān rudrasteṣāṃ so'ntaradhīyata | antyasaṃsārasaṃkhyānaṃ rudrāṇāṃ madhyamāyayau

प्रययुः स्वास्पदं तेऽपि जीवटब्राह्मणादयः । स्वकलत्रैः समं देहं क्षपयित्वाथ कालतः

prayayuḥ svāspadaṃ te'pi jīvaṭabrāhmaṇādayaḥ | svakalatraiḥ samaṃ dehaṃ kṣapayitvātha kālataḥ

रुद्रलोकं समासाद्य भविष्यन्ति गणोत्तमाः । कदाचिद्व्योम्नि दृश्यन्ते तारकाकारकारिणः

rudralokaṃ samāsādya bhaviṣyanti gaṇottamāḥ | kadācidvyomni dṛśyante tārakākārakāriṇaḥ

श्रीराम उवाच । भिक्षुसंकल्परूपास्ते जीवटब्राह्मणादयः । कथं सत्यत्वमायाताः संकल्पार्थे क्व सत्यता

śrīrāma uvāca | bhikṣusaṃkalparūpāste jīvaṭabrāhmaṇādayaḥ | kathaṃ satyatvamāyātāḥ saṃkalpārthe kva satyatā

श्रीवसिष्ठ उवाच । संकल्पसत्यता त्वंशे त्यज संकल्पसत्यताम् । तत्र यन्नास्ति तन्नास्ति यतः सर्वात्म तत्पदम्

śrīvasiṣṭha uvāca | saṃkalpasatyatā tvaṃśe tyaja saṃkalpasatyatām | tatra yannāsti tannāsti yataḥ sarvātma tatpadam

यत्स्वप्ने दृश्यते यच्च संकल्पैरवलोक्यते । तत्तथा विद्यते तत्र सर्वकालं तदात्मकम्

yatsvapne dṛśyate yacca saṃkalpairavalokyate | tattathā vidyate tatra sarvakālaṃ tadātmakam

तद्देशकालात्मतया गत्वा देशान्तरं यथा । देशाद्देशान्तरं यद्वन्न गत्यात्मादिकं विना

taddeśakālātmatayā gatvā deśāntaraṃ yathā | deśāddeśāntaraṃ yadvanna gatyātmādikaṃ vinā

न लभ्यते तथा स्वप्नो विना तत्र न लभ्यते । सर्वमस्ति चितः कोशे यद्यथालोकयत्यसौ

na labhyate tathā svapno vinā tatra na labhyate | sarvamasti citaḥ kośe yadyathālokayatyasau

चित्तथा तदवाप्नोति सर्वात्मत्वादविक्षतम् । संकल्पः स्वप्नकस्त्वङ्ग यया च दशयाप्यते

cittathā tadavāpnoti sarvātmatvādavikṣatam | saṃkalpaḥ svapnakastvaṅga yayā ca daśayāpyate

परमभ्यासयोगाभ्यां विना त्वेतन्न लभ्यते । येषां तु योगविज्ञानदृष्टयः फलिताः स्थिताः

paramabhyāsayogābhyāṃ vinā tvetanna labhyate | yeṣāṃ tu yogavijñānadṛṣṭayaḥ phalitāḥ sthitāḥ

सर्वं सर्वत्र पश्यन्ति ते यतः शंकरादयः । इदमग्रगतं वस्तु तथा संकल्पितं मया

sarvaṃ sarvatra paśyanti te yataḥ śaṃkarādayaḥ | idamagragataṃ vastu tathā saṃkalpitaṃ mayā

नाप्यं यतोभयभ्रशं स प्राप्नोत्युभयाश्रयात् । सर्वं ह्यभिमतं कार्यमेकनिष्ठस्य सिद्ध्यति

nāpyaṃ yatobhayabhraśaṃ sa prāpnotyubhayāśrayāt | sarvaṃ hyabhimataṃ kāryamekaniṣṭhasya siddhyati

दक्षिणां ककुभं गच्छन्कः प्राप्नोत्युत्तरां दिशम् । संकल्पार्थपरैरेव संकल्पार्थोऽवगम्यते

dakṣiṇāṃ kakubhaṃ gacchankaḥ prāpnotyuttarāṃ diśam | saṃkalpārthaparaireva saṃkalpārtho'vagamyate

अग्रस्थार्थपरैरग्रे संस्थितोर्थोऽवगम्यते । अग्रस्थे बुद्धिसंस्थे यः संकल्पं प्राप्तुमिच्छति

agrasthārthaparairagre saṃsthitortho'vagamyate | agrasthe buddhisaṃsthe yaḥ saṃkalpaṃ prāptumicchati

तदासावेकनिष्ठत्वाभावात्तन्नाशयेद्द्वयम् । तस्मादेकार्थनिष्ठत्वाद्भिक्षुजीवेन रुद्रताम्

tadāsāvekaniṣṭhatvābhāvāttannāśayeddvayam | tasmādekārthaniṣṭhatvādbhikṣujīvena rudratām

प्राप्य सर्वात्मना लब्धं तथा सर्वं तथास्थितेः । भिक्षुसंकल्पजीवास्ते प्रत्येकं तज्जगत्पृथक्

prāpya sarvātmanā labdhaṃ tathā sarvaṃ tathāsthiteḥ | bhikṣusaṃkalpajīvāste pratyekaṃ tajjagatpṛthak

पश्यन्ति चैते नान्योन्यं रुद्रज्ञानादृते ततः । अप्रबुद्धाः प्रजायन्ते जीवा जीवान्तबोधिनः

paśyanti caite nānyonyaṃ rudrajñānādṛte tataḥ | aprabuddhāḥ prajāyante jīvā jīvāntabodhinaḥ

तदिच्छयाशु तद्रूपा बहुरूपाश्च ते इह । इह विद्याधरोऽहं स्यामहं स्यामिह पण्डितः

tadicchayāśu tadrūpā bahurūpāśca te iha | iha vidyādharo'haṃ syāmahaṃ syāmiha paṇḍitaḥ

इत्येकध्यानसाफल्यं दृष्टान्तोऽस्यां क्रियास्थितौ । एकत्वं च बहुत्वं च मौर्ख्यं पाण्डित्यमेव वा

ityekadhyānasāphalyaṃ dṛṣṭānto'syāṃ kriyāsthitau | ekatvaṃ ca bahutvaṃ ca maurkhyaṃ pāṇḍityameva vā

देवत्वं मानुषत्वं च देशकालक्रियाक्रमैः । तुल्यकालमलं कर्तुं धारणाध्यानयत्नतः

devatvaṃ mānuṣatvaṃ ca deśakālakriyākramaiḥ | tulyakālamalaṃ kartuṃ dhāraṇādhyānayatnataḥ

सर्वशक्त्यः स्वरूपत्वाज्जीवस्यास्त्येकशक्तिता । अनन्तश्चान्तपृक्तश्च स्वभावोऽस्य स्वभावतः

sarvaśaktyaḥ svarūpatvājjīvasyāstyekaśaktitā | anantaścāntapṛktaśca svabhāvo'sya svabhāvataḥ

सविकासः ससंकोचोऽहिंस्रस्तेन चिदात्मनः । यदिच्छति तदस्याङ्ग जन्तुः संपद्यते स्वयम्

savikāsaḥ sasaṃkoco'hiṃsrastena cidātmanaḥ | yadicchati tadasyāṅga jantuḥ saṃpadyate svayam

स्वयं संपादितैरेभिर्देशकालक्रियाक्रमैः । योगिन्यो योगिनश्चेह तिष्ठन्त्यन्यत्र यत्र च

svayaṃ saṃpāditairebhirdeśakālakriyākramaiḥ | yoginyo yoginaśceha tiṣṭhantyanyatra yatra ca

इह वामुत्र भोगेन दृष्टमेतदनेकशः । कार्तवीर्यो गृहे तिष्ठन्सर्वेषां भयदोऽभवत्

iha vāmutra bhogena dṛṣṭametadanekaśaḥ | kārtavīryo gṛhe tiṣṭhansarveṣāṃ bhayado'bhavat

विष्णुः क्षीरोदधौ तिष्ठन्जायते पुरुषो भुवि । पश्वर्थं यान्ति तिष्ठन्त्यो योगिन्यो योगिनीगणे

viṣṇuḥ kṣīrodadhau tiṣṭhanjāyate puruṣo bhuvi | paśvarthaṃ yānti tiṣṭhantyo yoginyo yoginīgaṇe

शक्रः स्वर्गासने तिष्ठन्याति यज्ञार्थमुर्विकाम् । सहस्रमेकं भवति तथा चास्मिञ्जनार्दनः

śakraḥ svargāsane tiṣṭhanyāti yajñārthamurvikām | sahasramekaṃ bhavati tathā cāsmiñjanārdanaḥ

नृणां शतानि भक्तानां मानुष्यं याति तन्नतैः । एकः सहस्रं भवति तथा चैष जनार्दनः

nṛṇāṃ śatāni bhaktānāṃ mānuṣyaṃ yāti tannataiḥ | ekaḥ sahasraṃ bhavati tathā caiṣa janārdanaḥ

अंशावतारलीलाभिः कुरुते जागतीं स्थितिम् । एकः कान्तासहस्राणि तुल्यकालं निमेषवत्

aṃśāvatāralīlābhiḥ kurute jāgatīṃ sthitim | ekaḥ kāntāsahasrāṇi tulyakālaṃ nimeṣavat

एवं ते भिक्षुसंकल्पा जीवटब्राह्मणादयः । रुद्रविज्ञानवशतः स्वसंकल्पपुरीं गताः

evaṃ te bhikṣusaṃkalpā jīvaṭabrāhmaṇādayaḥ | rudravijñānavaśataḥ svasaṃkalpapurīṃ gatāḥ

तत्र भुक्त्वा चिरं भोगान्प्राप्य रुद्रपुरं ततः । गणतामावसन्तस्ते स्थास्यन्ति सपरिच्छदाः

tatra bhuktvā ciraṃ bhogānprāpya rudrapuraṃ tataḥ | gaṇatāmāvasantaste sthāsyanti saparicchadāḥ

नित्यं प्रफुल्लनवकल्पलतालयेषु रुद्रेण साकमुरुरत्नगुलुच्छकेषु । नानाजगत्सु च तदा शिवपत्तनेषु विद्याधरीष्वमरमौलिधराश्च रेजुः

nityaṃ praphullanavakalpalatālayeṣu rudreṇa sākamururatnagulucchakeṣu | nānājagatsu ca tadā śivapattaneṣu vidyādharīṣvamaramaulidharāśca rejuḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामा० वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषु निर्वाणप्रकरणे पू० गणत्वप्राप्तिर्नाम चतुःषष्टितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmā0 vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 gaṇatvaprāptirnāma catuḥṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०६५

पञ्चषष्टितमः सर्गः

pañcaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

विद्याधर्युवाच । अथ कालेन महता सोऽनुरागो विरागताम् । प्राप्तो मम शरच्छान्तौ विरसः पल्लवो यथा

vidyādharyuvāca | atha kālena mahatā so'nurāgo virāgatām | prāpto mama śaracchāntau virasaḥ pallavo yathā

वृद्ध एकान्तरसिको नीरसः स्नेहवर्जितः । भर्ताऽजिह्ममतिर्मौनी किं मन्ये जीवितेन मे

vṛddha ekāntarasiko nīrasaḥ snehavarjitaḥ | bhartā'jihmamatirmaunī kiṃ manye jīvitena me

वरं वैधव्यमाबाल्याद्वरं मरणमेव च । वरं व्याधिरथापद्वा नाहृद्यप्रकृतिः पतिः

varaṃ vaidhavyamābālyādvaraṃ maraṇameva ca | varaṃ vyādhirathāpadvā nāhṛdyaprakṛtiḥ patiḥ

एतावज्जन्मसाफल्यं सौभाग्यमविखण्डितम् । रसिकः पेशलाचारो यन्नार्यास्तरुणः पतिः

etāvajjanmasāphalyaṃ saubhāgyamavikhaṇḍitam | rasikaḥ peśalācāro yannāryāstaruṇaḥ patiḥ

हता नीरसनाथा स्त्री हताऽसंस्कारिणी च धीः । हता दुर्जनभुक्ता श्रीर्हता वेश्याहृता च ह्रीः

hatā nīrasanāthā strī hatā'saṃskāriṇī ca dhīḥ | hatā durjanabhuktā śrīrhatā veśyāhṛtā ca hrīḥ

सा स्त्री यानुगता भर्त्रा सा श्रीर्यानुगता सता । सा धीर्या मधुरोदारा साधुता समदृष्टिता

sā strī yānugatā bhartrā sā śrīryānugatā satā | sā dhīryā madhurodārā sādhutā samadṛṣṭitā

नाधयो व्याधयो नैव नापदो न दुरीतयः । कुर्वन्ति मनसो बाधां दंपत्योरनुरक्तयोः

nādhayo vyādhayo naiva nāpado na durītayaḥ | kurvanti manaso bādhāṃ daṃpatyoranuraktayoḥ

उत्फुल्लाः कुसुमस्थल्यो नन्दनोद्यानभूमयः । धन्वायन्ते कुनाथानां विनाथानां च योषिताम्

utphullāḥ kusumasthalyo nandanodyānabhūmayaḥ | dhanvāyante kunāthānāṃ vināthānāṃ ca yoṣitām

सर्व एव जगद्भावा यथेच्छं गुणलेशतः । संत्यज्यन्ते प्रमादात्तु वर्जयित्वा पतिं स्त्रिया

sarva eva jagadbhāvā yathecchaṃ guṇaleśataḥ | saṃtyajyante pramādāttu varjayitvā patiṃ striyā

6.2.65.10

स्थिरयौवनया दुःखान्येतानि मुनिनायक । भुक्तानि वर्षवृन्दानि पश्य दौर्भाग्यजृम्भितम्

sthirayauvanayā duḥkhānyetāni munināyaka | bhuktāni varṣavṛndāni paśya daurbhāgyajṛmbhitam

अथ क्रमेण तेनैव सरागो मे विरागताम् । आययौ हिमदग्धाया नलिन्या इव नीरसः

atha krameṇa tenaiva sarāgo me virāgatām | āyayau himadagdhāyā nalinyā iva nīrasaḥ

विरागवासनास्तेन सर्वभावानुरञ्जना । तवोपदेशेनेच्छामि मुने निर्वाणमात्मनः

virāgavāsanāstena sarvabhāvānurañjanā | tavopadeśenecchāmi mune nirvāṇamātmanaḥ

अप्राप्ताभिमतार्थानामविश्रान्तधियां परे । मरणैरुह्यमानानां जीवितान्मरणं वरम्

aprāptābhimatārthānāmaviśrāntadhiyāṃ pare | maraṇairuhyamānānāṃ jīvitānmaraṇaṃ varam

स मद्भर्ताद्य निर्वाणमीहमानो दिवानिशम् । राजा राज्ञेव मनसा मनो जेतुं प्रबुध्यते

sa madbhartādya nirvāṇamīhamāno divāniśam | rājā rājñeva manasā mano jetuṃ prabudhyate

ब्रह्मंस्तस्य च मद्भर्तुर्मम चाज्ञानशान्तये । न्यायोपपन्नया वाचा कुरु स्मरणमात्मनः ओ

brahmaṃstasya ca madbharturmama cājñānaśāntaye | nyāyopapannayā vācā kuru smaraṇamātmanaḥ o

यदा मामनपेक्ष्यैव स मद्भर्तात्मनि स्थितः । तदा विरागो वैरस्यमनयन्मे जगत्स्थितिम्

yadā māmanapekṣyaiva sa madbhartātmani sthitaḥ | tadā virāgo vairasyamanayanme jagatsthitim

0.17

संसारवासनावेशवर्जितास्मि ततोऽवसम् । निबध्याभिमतां तीव्रां व्योमसंचारधारणाम्

saṃsāravāsanāveśavarjitāsmi tato'vasam | nibadhyābhimatāṃ tīvrāṃ vyomasaṃcāradhāraṇām

अर्जयित्वा तथा व्योम्नि गतिं धारणया मया । अभ्यस्ता धारणा भूयः सिद्धसङ्गफलप्रदा

arjayitvā tathā vyomni gatiṃ dhāraṇayā mayā | abhyastā dhāraṇā bhūyaḥ siddhasaṅgaphalapradā

ततः स्वजगदाधारपूर्वापरनिरीक्षया । स्थिताहं धारणां बद्ध्वा सापि सिद्धिं समागता

tataḥ svajagadādhārapūrvāparanirīkṣayā | sthitāhaṃ dhāraṇāṃ baddhvā sāpi siddhiṃ samāgatā

6.2.65.20

अथ स्वजगतो दृष्ट्वा हृदयं तस्य बाह्यगा । अहं दृष्टवती स्थूलां लोकालोकगिरेः शिलाम्

atha svajagato dṛṣṭvā hṛdayaṃ tasya bāhyagā | ahaṃ dṛṣṭavatī sthūlāṃ lokālokagireḥ śilām

एतावतापि कालेन दंपत्योरावयोर्मुने । परं द्रष्टुमभूदिच्छा न काचन कदाचन

etāvatāpi kālena daṃpatyorāvayormune | paraṃ draṣṭumabhūdicchā na kācana kadācana

मद्भर्ता केवलं शुद्धवेदार्थैकान्तचिन्तया । न च यातं न चायातं वेत्त्यहो विगतैषणः

madbhartā kevalaṃ śuddhavedārthaikāntacintayā | na ca yātaṃ na cāyātaṃ vettyaho vigataiṣaṇaḥ

तेनासौ मत्पतिर्विद्वानपि न प्राप्तवान्पदम् । अद्य सोऽहं च वाञ्छावः प्रयत्नेन परं पदम्

tenāsau matpatirvidvānapi na prāptavānpadam | adya so'haṃ ca vāñchāvaḥ prayatnena paraṃ padam

तदेतामर्थिता ब्रह्मन्सफलां कर्तुमर्हसि । महतामर्थिनो व्यर्था न कदाचन केचन

tadetāmarthitā brahmansaphalāṃ kartumarhasi | mahatāmarthino vyarthā na kadācana kecana

भ्रमन्ती सिद्धसेनासु सदा नभसि मानद । त्वदृते नेह पश्यामि घनाज्ञानदवानलम्

bhramantī siddhasenāsu sadā nabhasi mānada | tvadṛte neha paśyāmi ghanājñānadavānalam

ब्रह्मन्विनैव करुणाकरकारणेन सन्तो यतोऽर्थिजनवाञ्छितपूरणानि । कुर्वन्ति तेन शरणागततामुपेतां मामर्हसीह न तिरस्करणेन योक्तुम्

brahmanvinaiva karuṇākarakāraṇena santo yato'rthijanavāñchitapūraṇāni | kurvanti tena śaraṇāgatatāmupetāṃ māmarhasīha na tiraskaraṇena yoktum

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारा० वा० दे० मोक्षो० निर्वाण० उ० पाषाणो० विद्याधरीजन्मव्यवहारवर्णनं नाम पञ्चषष्टितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārā0 vā0 de0 mokṣo0 nirvāṇa0 u0 pāṣāṇo0 vidyādharījanmavyavahāravarṇanaṃ nāma pañcaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०६५

पञ्चषष्टितमः सर्गः

pañcaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । ईषद्दृष्टो यथा तेन भिक्षुणा चेतसि भ्रमः । भूतं प्रयत्नमेवैष पृथक्कृत्वा सुपश्यति

śrīvasiṣṭha uvāca | īṣaddṛṣṭo yathā tena bhikṣuṇā cetasi bhramaḥ | bhūtaṃ prayatnamevaiṣa pṛthakkṛtvā supaśyati

सर्वस्याभासजीवस्य मृतिजन्ममयी स्थितिः । भवत्येव चिदाकाशरूपिण्येवाकृतिं गता

sarvasyābhāsajīvasya mṛtijanmamayī sthitiḥ | bhavatyeva cidākāśarūpiṇyevākṛtiṃ gatā

पृथक्कृत्यैक्यमभ्येति स्वात्मा संसारखण्डकम् । सर्व एव मृतो जन्तुः पृथक्स्वप्ननिभात्मकम्

pṛthakkṛtyaikyamabhyeti svātmā saṃsārakhaṇḍakam | sarva eva mṛto jantuḥ pṛthaksvapnanibhātmakam

एवंततस्वरूपोऽपि देही चामोक्षमाकुलः । जीवयूथं मया तुभ्यं कथितं कथयाऽनया

evaṃtatasvarūpo'pi dehī cāmokṣamākulaḥ | jīvayūthaṃ mayā tubhyaṃ kathitaṃ kathayā'nayā

परात्प्रस्पन्दितात्मेति न भिक्षू राम केवलम् । मोहान्मोहान्तरं याति जीवोऽहरहरेव नः

parātpraspanditātmeti na bhikṣū rāma kevalam | mohānmohāntaraṃ yāti jīvo'harahareva naḥ

पर्वताग्रपरिभ्रष्टो ह्यधोध उपलो यथा । परमात्मपरिभ्रष्टो जीवः स्वप्नमिमं दृढम्

parvatāgraparibhraṣṭo hyadhodha upalo yathā | paramātmaparibhraṣṭo jīvaḥ svapnamimaṃ dṛḍham

पश्यत्यस्मादपि स्वप्नाद्याति स्वप्नान्तरं पुनः । स्वप्नात्स्वप्ने विनिपतन्मृषैवेदं दृढं किल

paśyatyasmādapi svapnādyāti svapnāntaraṃ punaḥ | svapnātsvapne vinipatanmṛṣaivedaṃ dṛḍhaṃ kila

परिपश्यति जीवोऽन्तर्मायया जर्जरीकृतः । क्वचित्केनचिदेवेह कदाचिदपि वा स्वयम्

paripaśyati jīvo'ntarmāyayā jarjarīkṛtaḥ | kvacitkenacideveha kadācidapi vā svayam

देहनाम्नोऽहमित्यन्तो मुच्यते स्वं प्रपद्यते । श्रीराम उवाच । अहो नु विषमो मोहो जीवस्यास्योपजायते

dehanāmno'hamityanto mucyate svaṃ prapadyate | śrīrāma uvāca | aho nu viṣamo moho jīvasyāsyopajāyate

यथा सुप्तस्य स्तोकेन नानाकारविकारया । मिथ्याज्ञानोग्रयामिन्या मायया निपतत्यलम्

yathā suptasya stokena nānākāravikārayā | mithyājñānograyāminyā māyayā nipatatyalam

अहो नु खलु वैषम्यं भीमं निजवदुच्यते । भगवन्सर्वदा सर्वं सर्वदैव जगत्स्थितौ

aho nu khalu vaiṣamyaṃ bhīmaṃ nijavaducyate | bhagavansarvadā sarvaṃ sarvadaiva jagatsthitau

त्वया संभवतीत्युक्तं यथा तच्चानुभूयते । एवंगुणविशिष्टात्मा तन्मोहात्मा स भिक्षुकः

tvayā saṃbhavatītyuktaṃ yathā taccānubhūyate | evaṃguṇaviśiṣṭātmā tanmohātmā sa bhikṣukaḥ

क्वचिदस्ति न वास्त्यन्तरालोक्य कथयाशु मे । श्रीवसिष्ठ उवाच । अद्य रात्रौ समाधिस्थस्त्रिलोकीमठिकामिमाम्

kvacidasti na vāstyantarālokya kathayāśu me | śrīvasiṣṭha uvāca | adya rātrau samādhisthastrilokīmaṭhikāmimām

भिक्षुरेकोऽस्तिनास्तीति प्रेक्ष्य प्रातर्वदाम्यहम् । वाल्मीकिरुवाच । मुनौ चैवं कथयति बहिर्मध्याह्नडिण्डिमः

bhikṣureko'stināstīti prekṣya prātarvadāmyaham | vālmīkiruvāca | munau caivaṃ kathayati bahirmadhyāhnaḍiṇḍimaḥ

उदभूत्प्रलयक्षुब्धघनगर्जितमांसलः । तत्यजुः पादयोस्तस्य पुष्पाञ्जलिपरम्पराः

udabhūtpralayakṣubdhaghanagarjitamāṃsalaḥ | tatyajuḥ pādayostasya puṣpāñjaliparamparāḥ

मृषाः पौरा विटपिनः पुष्पं वातधुता इव । पूजयित्वा मुनिश्रेष्ठानुदतिष्ठन्स्वविष्टरात्

mṛṣāḥ paurā viṭapinaḥ puṣpaṃ vātadhutā iva | pūjayitvā muniśreṣṭhānudatiṣṭhansvaviṣṭarāt

सभा तदनु सोत्तस्थौ सप्रणामपरम्परा । क्रमेण ह्यस्तनेनैव जग्मुः खेचरभूचराः

sabhā tadanu sottasthau sapraṇāmaparamparā | krameṇa hyastanenaiva jagmuḥ khecarabhūcarāḥ

स्वास्पदेषु यथाशास्त्रमहर्व्यापारमादृताः । सर्वे संपादयामासुर्निजधर्मं क्रमोचितम्

svāspadeṣu yathāśāstramaharvyāpāramādṛtāḥ | sarve saṃpādayāmāsurnijadharmaṃ kramocitam

चिन्तयन्तो मुनिप्रोक्तं महीचरनभश्चराः । ज्ञानं क्षपां क्षणमिव निन्युः कल्पमिवापि च

cintayanto muniproktaṃ mahīcaranabhaścarāḥ | jñānaṃ kṣapāṃ kṣaṇamiva ninyuḥ kalpamivāpi ca

प्रातः पुनः प्रसृतकार्यपरम्परेऽस्मि- ञ्जाते जने खचरभूचरभूतसङ्घः । आख्यानलोकरचनेन तथैव तस्था- वन्योन्यसंवदनपूजितपूज्यलोकः

prātaḥ punaḥ prasṛtakāryaparampare'smi- ñjāte jane khacarabhūcarabhūtasaṅghaḥ | ākhyānalokaracanena tathaiva tasthā- vanyonyasaṃvadanapūjitapūjyalokaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषु निर्वाणप्रकरणे पू० विद्योतरविस्मयवर्णनं नाम पञ्चषष्टितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 vidyotaravismayavarṇanaṃ nāma pañcaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०६६

षट्षष्टितमः सर्गः

ṣaṭṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथेत्युक्तवती पृष्टा सा मया कल्पितासना । संकल्पितासनस्थेन स्थितेन नभसि स्थिता

śrīvasiṣṭha uvāca | athetyuktavatī pṛṣṭā sā mayā kalpitāsanā | saṃkalpitāsanasthena sthitena nabhasi sthitā

कथं शिलोदरे बाले त्वद्विधानां भवेत्स्थितिः । कथं संचलनं तत्र किमर्थं तत्र चास्पदम्

kathaṃ śilodare bāle tvadvidhānāṃ bhavetsthitiḥ | kathaṃ saṃcalanaṃ tatra kimarthaṃ tatra cāspadam

विद्याधर्युवाच । मुने यथेदं भवतां जगत्स्फारं विराजते । तथास्माकं जगत्तत्र सर्गसंसारयुक् स्थितम्

vidyādharyuvāca | mune yathedaṃ bhavatāṃ jagatsphāraṃ virājate | tathāsmākaṃ jagattatra sargasaṃsārayuk sthitam

स्फुरन्ति नागाः पाताले तिष्ठन्ति भुवि पर्वताः । आपश्छलछलायन्ते वहन्ति व्योम्नि वायवः

sphuranti nāgāḥ pātāle tiṣṭhanti bhuvi parvatāḥ | āpaśchalachalāyante vahanti vyomni vāyavaḥ

अर्णवा अर्णसा भान्ति यान्त्यन्तः शनकैः प्रजाः । भूतान्यजस्रं जायन्ते म्रियन्तेऽविरतं यथा

arṇavā arṇasā bhānti yāntyantaḥ śanakaiḥ prajāḥ | bhūtānyajasraṃ jāyante mriyante'virataṃ yathā

वान्ति वाता वहन्त्यापो भान्ति चाभान्ति खे सुराः । तिष्ठन्त्यगाः समुद्यन्ति ग्रहा यान्ति महीं नृपाः

vānti vātā vahantyāpo bhānti cābhānti khe surāḥ | tiṣṭhantyagāḥ samudyanti grahā yānti mahīṃ nṛpāḥ

देवासुरमनुष्याणां व्यवहारपरम्पराः । लोलाः प्रवृत्ता आकल्पमासमुद्रमिवापगाः ओ

devāsuramanuṣyāṇāṃ vyavahāraparamparāḥ | lolāḥ pravṛttā ākalpamāsamudramivāpagāḥ o

दिनपद्मानि भूलोकसरस्याकल्पमानभः । लोलाभ्रालीनि फुल्लानि मीलितोन्मीलितान्यलम्

dinapadmāni bhūlokasarasyākalpamānabhaḥ | lolābhrālīni phullāni mīlitonmīlitānyalam

चन्द्रचर्चाश्चतुर्दिक्कं चन्दनेनात्मतेजसा । रचयन्रात्रिरोहिण्योस्तमो हन्त्यपि हृद्गतम्

candracarcāścaturdikkaṃ candanenātmatejasā | racayanrātrirohiṇyostamo hantyapi hṛdgatam

6.2.66.10

स्वदशास्वादनरता वातयन्त्रसुचारिता । रोदःसद्मनि सूर्याख्या दीप्यते दिवि दीपिका

svadaśāsvādanaratā vātayantrasucāritā | rodaḥsadmani sūryākhyā dīpyate divi dīpikā

ब्रह्मसंकल्पितो रुद्धो वातसंचारचारिभिः । खेऽनिशं चक्रमृक्षाणां गुणावर्तो विवर्तते ।०

brahmasaṃkalpito ruddho vātasaṃcāracāribhiḥ | khe'niśaṃ cakramṛkṣāṇāṃ guṇāvarto vivartate |0

भूततण्डुलमासृष्टेः पिनष्टि ध्रुवकीलकः । नियत्या चलितो रोदः कपाटाम्भोदघर्घरः

bhūtataṇḍulamāsṛṣṭeḥ pinaṣṭi dhruvakīlakaḥ | niyatyā calito rodaḥ kapāṭāmbhodaghargharaḥ

द्वीपाब्धिशैलैर्भूपीठं विमाननगरैर्नभः । देत्यदानवनागौघैः पूर्णं पातालमण्डलम्

dvīpābdhiśailairbhūpīṭhaṃ vimānanagarairnabhaḥ | detyadānavanāgaughaiḥ pūrṇaṃ pātālamaṇḍalam

कुण्डलं त्रिजगल्लक्ष्म्या नीलं भूतलमण्डलम् । स्थितं चञ्चलमाचारचञ्चलायाः स्फुरन्मणि

kuṇḍalaṃ trijagallakṣmyā nīlaṃ bhūtalamaṇḍalam | sthitaṃ cañcalamācāracañcalāyāḥ sphuranmaṇi

बुद्ध्यादिरहितां स्पन्दसंविदं वायवीमिव । स्थावरं जंगमं चैव सूक्ष्ममादाय जायते

buddhyādirahitāṃ spandasaṃvidaṃ vāyavīmiva | sthāvaraṃ jaṃgamaṃ caiva sūkṣmamādāya jāyate

मुनिमौनैर्धरा वार्भिर्मारुतैः कपिचापलम् । आकाशैरवकाशित्वं तेजोभिर्भासनं श्रितम्

munimaunairdharā vārbhirmārutaiḥ kapicāpalam | ākāśairavakāśitvaṃ tejobhirbhāsanaṃ śritam

वृक्षोर्व्यब्ध्यद्रिखचराः प्राणिनोन्तः स्फुरन्त्यलम् । मृतिजन्मोन्मुखाः कीटसुरासुरजलौकसः

vṛkṣorvyabdhyadrikhacarāḥ prāṇinontaḥ sphurantyalam | mṛtijanmonmukhāḥ kīṭasurāsurajalaukasaḥ

ससुरासुरगन्धर्वाः कालः कलयति प्रजाः । दोर्भिः कल्पयुगाब्दैश्च स्वपशूनिव पालकः

sasurāsuragandharvāḥ kālaḥ kalayati prajāḥ | dorbhiḥ kalpayugābdaiśca svapaśūniva pālakaḥ

अनन्तविपुलागाधगम्भीरे कालसागरे । उत्पत्त्योत्पत्त्य लीयन्ते ते त्वावर्तविवर्तया

anantavipulāgādhagambhīre kālasāgare | utpattyotpattya līyante te tvāvartavivartayā

6.2.66.20

चतुर्दशविधा वातवेल्लिता भूतपांसवः । नाशाकाशे विलीयन्ते शरदम्भोदलीलया

caturdaśavidhā vātavellitā bhūtapāṃsavaḥ | nāśākāśe vilīyante śaradambhodalīlayā

भुवनं बोधयन्ती द्यौश्चन्द्रार्ककरचामरैः । स्थिताकाशांशुकाकल्पतारकोत्करशेखरा

bhuvanaṃ bodhayantī dyauścandrārkakaracāmaraiḥ | sthitākāśāṃśukākalpatārakotkaraśekharā

स्थिताः पवनभूकम्पमेघतापसहिष्णवः । स्वं प्रदेशमनुज्झन्त्यः ककुभः स्तम्भिता इव

sthitāḥ pavanabhūkampameghatāpasahiṣṇavaḥ | svaṃ pradeśamanujjhantyaḥ kakubhaḥ stambhitā iva

उत्पातमेघनिर्ह्रादभूमिकम्पग्रहग्रहैः

utpātameghanirhrādabhūmikampagrahagrahaiḥ

अप्यातैरपि विज्ञातैर्भूतानां जायते गतिः

apyātairapi vijñātairbhūtānāṃ jāyate gatiḥ

सप्तानां जलमब्धीनामौर्वाग्निः पिबति ज्वलन् । लोकान्तराणामाकल्पं कालो भूतगणं यथा

saptānāṃ jalamabdhīnāmaurvāgniḥ pibati jvalan | lokāntarāṇāmākalpaṃ kālo bhūtagaṇaṃ yathā

पातालमाविशति याति नभोबिलं च दिङ्मण्डलं भ्रमति भूतगणः समन्तात् । पर्येति पर्वतमहार्णवमण्डलानि द्वीपान्तराणि च मरुत्सरणक्रमेण

pātālamāviśati yāti nabhobilaṃ ca diṅmaṇḍalaṃ bhramati bhūtagaṇaḥ samantāt | paryeti parvatamahārṇavamaṇḍalāni dvīpāntarāṇi ca marutsaraṇakrameṇa

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मोक्षो० निर्वाणप्रकरणे उत्तरार्धे पाषाण० शिलान्तरवर्णनं नाम षट्षष्टितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mokṣo0 nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe pāṣāṇa0 śilāntaravarṇanaṃ nāma ṣaṭṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०६६

षट्षष्टितमः सर्गः

ṣaṭṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

वाल्मीकिरुवाच । वसिष्ठमुनिसंयुक्ता विश्वामित्रादिसंयुताः । स्थिताः खेचरसिद्धौघा विश्रान्ता नृपनायकाः

vālmīkiruvāca | vasiṣṭhamunisaṃyuktā viśvāmitrādisaṃyutāḥ | sthitāḥ khecarasiddhaughā viśrāntā nṛpanāyakāḥ

सरामलक्ष्मणा सैव तथैवाथ सभा बभौ । सौम्या समसमाभोगा शान्तवातेव पद्मिनी

sarāmalakṣmaṇā saiva tathaivātha sabhā babhau | saumyā samasamābhogā śāntavāteva padminī

अनवेक्ष्य वचः प्रश्नमुवाचाथ मुनीश्वरः । बोधयन्ति बलादेव सानुकम्पा हि साधवः

anavekṣya vacaḥ praśnamuvācātha munīśvaraḥ | bodhayanti balādeva sānukampā hi sādhavaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । राजन् रघुकुलाकाशशशाङ्क रघुनन्दन । ह्यो मया ज्ञाननेत्रेण स भिक्षुः प्रेक्षितश्चिरम्

śrīvasiṣṭha uvāca | rājan raghukulākāśaśaśāṅka raghunandana | hyo mayā jñānanetreṇa sa bhikṣuḥ prekṣitaściram

ध्यानेनाहं चिरं भ्रान्तस्तादृग्भिक्षुदिदृक्षया । द्वीपानि सप्त विपुलां कुलशैलसपर्वताम्

dhyānenāhaṃ ciraṃ bhrāntastādṛgbhikṣudidṛkṣayā | dvīpāni sapta vipulāṃ kulaśailasaparvatām

यावत्कुतश्चिदप्येवं भिक्षुर्लब्धो न तादृशः । कथं किल मनोराज्यं बहिरप्युपलभ्यते

yāvatkutaścidapyevaṃ bhikṣurlabdho na tādṛśaḥ | kathaṃ kila manorājyaṃ bahirapyupalabhyate

ततस्त्रिभागशेषायां रात्र्यां पुनरहं धिया । उत्तराशान्तरं यातो वेलावात इवार्णवम्

tatastribhāgaśeṣāyāṃ rātryāṃ punarahaṃ dhiyā | uttarāśāntaraṃ yāto velāvāta ivārṇavam

जिननामैष तत्रास्ति श्रीमान् जनपदो महान् । वल्मीकोपरि तत्रास्ति विहारो जनसंश्रयः

jinanāmaiṣa tatrāsti śrīmān janapado mahān | valmīkopari tatrāsti vihāro janasaṃśrayaḥ

तस्मिन्विहारे स्वकुटीकोशे कपिलमूर्धजः । भिक्षुर्दीर्घदृशो नाम स्थित एव समाधये

tasminvihāre svakuṭīkośe kapilamūrdhajaḥ | bhikṣurdīrghadṛśo nāma sthita eva samādhaye

एकविंशतिरात्रं च तस्यैवं स्थितिशालिनः । दृढार्गलं गृहं ध्यानभङ्गभीता विशन्ति नो

ekaviṃśatirātraṃ ca tasyaivaṃ sthitiśālinaḥ | dṛḍhārgalaṃ gṛhaṃ dhyānabhaṅgabhītā viśanti no

भृत्याः प्रियाः किल तथा संतिष्ठति स भिक्षुकः । अद्यैव तस्य संवेत्तुं नियतेरीदृशी स्थितिः

bhṛtyāḥ priyāḥ kila tathā saṃtiṣṭhati sa bhikṣukaḥ | adyaiva tasya saṃvettuṃ niyaterīdṛśī sthitiḥ

रात्रयो ध्याननिष्ठस्य गतास्तस्यैकविंशतिः । स तु वर्षसहस्त्रानी तथा चित्तेन भूतवान्

rātrayo dhyānaniṣṭhasya gatāstasyaikaviṃśatiḥ | sa tu varṣasahastrānī tathā cittena bhūtavān

कस्मिंश्चित्प्राक्तने कल्पे भिक्षुरेव पुराऽभवत् । अद्य त्विह द्वितीयोऽस्मिंस्तृतीयो नोपलभ्यते

kasmiṃścitprāktane kalpe bhikṣureva purā'bhavat | adya tviha dvitīyo'smiṃstṛtīyo nopalabhyate

मया तु पुनरन्विष्य चेतसा चतुरात्मना । तादृग् भिक्षुस्तृतीयोऽन्यो जगत्पद्मोदरालिना

mayā tu punaranviṣya cetasā caturātmanā | tādṛg bhikṣustṛtīyo'nyo jagatpadmodarālinā

अस्मात्सर्गात्ततो लब्धस्तृतीयस्तादृशाशयः । अथान्ये लीलया सर्गा मया संप्रेक्षितास्ततः

asmātsargāttato labdhastṛtīyastādṛśāśayaḥ | athānye līlayā sargā mayā saṃprekṣitāstataḥ

यावत्तस्मिंश्चिदाकाशकोशशायिनि सर्गके । तृतीयो विद्यते भिक्षुर्ब्राह्मश्च सदृशक्रमः

yāvattasmiṃścidākāśakośaśāyini sargake | tṛtīyo vidyate bhikṣurbrāhmaśca sadṛśakramaḥ

एवं तेनैव तेनैव संनिवेशेन भूरिशः । भविष्यन्त्यभवन्सर्वे पदार्थाः सर्गसंततौ

evaṃ tenaiva tenaiva saṃniveśena bhūriśaḥ | bhaviṣyantyabhavansarve padārthāḥ sargasaṃtatau

अस्यां सभायामपि ये मुनयो ब्राह्मणास्तथा । भाव्यमेवं समाचौरस्तैरन्यैरप्यनेकशः

asyāṃ sabhāyāmapi ye munayo brāhmaṇāstathā | bhāvyamevaṃ samācaurastairanyairapyanekaśaḥ

नारदेनामुना भाव्यं पुनरन्येन चामुना । एवं कलनकर्मभ्यां युक्तेनान्येन भूरिशः

nāradenāmunā bhāvyaṃ punaranyena cāmunā | evaṃ kalanakarmabhyāṃ yuktenānyena bhūriśaḥ

एवं जन्मादिना भाव्यं व्यासेनापि शुकेन च । शौनकेन पुनर्भाव्यं क्रतुना पुलहेन च

evaṃ janmādinā bhāvyaṃ vyāsenāpi śukena ca | śaunakena punarbhāvyaṃ kratunā pulahena ca

अगस्त्येन पुलस्त्येन भृगुणाऽङ्गिरसापि च । एत एव तथान्ये च एवंरूपक्रियास्पदम्

agastyena pulastyena bhṛguṇā'ṅgirasāpi ca | eta eva tathānye ca evaṃrūpakriyāspadam

चिराच्चिराद्भविष्यन्ति मायेयं वितता यतः । सदृशाचारजन्मानस्त एवान्ये च भूरिशः

cirāccirādbhaviṣyanti māyeyaṃ vitatā yataḥ | sadṛśācārajanmānasta evānye ca bhūriśaḥ

भूयोभूयो विवर्तन्ते सर्गेष्वप्स्विव वीचयः । अत्यन्तसदृशाः केचित्केचिदर्धसमक्रमाः

bhūyobhūyo vivartante sargeṣvapsviva vīcayaḥ | atyantasadṛśāḥ kecitkecidardhasamakramāḥ

केचिदीषत्समाः केचिन्न कदाचित्पुनस्तथा । एवमेषातिवितता महतामपि मोहिनी

kecidīṣatsamāḥ kecinna kadācitpunastathā | evameṣātivitatā mahatāmapi mohinī

क्षणेनेहास्ति नो कर्म प्रतिपत्तिर्हि जृम्भते । क्वैकविंशत्यहोरात्रा अनन्ताकृतयोऽनघ

kṣaṇenehāsti no karma pratipattirhi jṛmbhate | kvaikaviṃśatyahorātrā anantākṛtayo'nagha

क्व तासामुपलम्भोऽलमहो भीमा मनोगतिः । प्रतिभामात्रमेवेदमित्थं विकसितं स्थितम्

kva tāsāmupalambho'lamaho bhīmā manogatiḥ | pratibhāmātramevedamitthaṃ vikasitaṃ sthitam

नानाकलहकल्लोलं जले प्रातरिवाम्बुजम् । जातं संवेदनादेव शुद्धादिदमशुद्धिमत् । संसारजालमखिलं सार्चिर्वह्निकणादिव

nānākalahakallolaṃ jale prātarivāmbujam | jātaṃ saṃvedanādeva śuddhādidamaśuddhimat | saṃsārajālamakhilaṃ sārcirvahnikaṇādiva

प्रत्येकमेवमुदितः प्रतिभासखण्डः खण्डान्तरेष्वपि च तस्य विचित्रखण्डः । सर्वे स्वयं ननु च तेऽपि मिथो न मिथ्या सर्वात्मनि स्फुरति कारणकारणेऽस्मिन्

pratyekamevamuditaḥ pratibhāsakhaṇḍaḥ khaṇḍāntareṣvapi ca tasya vicitrakhaṇḍaḥ | sarve svayaṃ nanu ca te'pi mitho na mithyā sarvātmani sphurati kāraṇakāraṇe'smin

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मी० दे० मो० निर्वाणप्र० पू० जीवटोपाख्याने भिक्षुसंसृतिकथनं नाम षट्षष्टितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī0 de0 mo0 nirvāṇapra0 pū0 jīvaṭopākhyāne bhikṣusaṃsṛtikathanaṃ nāma ṣaṭṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०६७

सप्तषष्टितमः सर्गः

saptaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

विद्याधर्युवाच । यावत्तं सर्गमागच्छ प्रसादः क्रियतां मुने । आश्चर्येषूपपन्नेषु महान्तो ह्यतिकौतुकाः

vidyādharyuvāca | yāvattaṃ sargamāgaccha prasādaḥ kriyatāṃ mune | āścaryeṣūpapanneṣu mahānto hyatikautukāḥ

तथेत्युक्ते मया सार्धं गन्तुमारब्धमम्बरे । वात्यया सौरभेणेव शून्ये शून्येन शून्यया ओ

tathetyukte mayā sārdhaṃ gantumārabdhamambare | vātyayā saurabheṇeva śūnye śūnyena śūnyayā o

अथाहं दूरमध्वानं शून्यमुल्लङ्घ्य नाभसम् । नभःस्थं भूतसंघातं तया सार्धमवाप्तवान्

athāhaṃ dūramadhvānaṃ śūnyamullaṅghya nābhasam | nabhaḥsthaṃ bhūtasaṃghātaṃ tayā sārdhamavāptavān

तमुल्लङ्घ्य चिरेणात्र भूतसंचारमम्बरे । लोकालोकशिरोव्योम प्राप्तोऽस्मि धवलाम्बुदम्

tamullaṅghya cireṇātra bhūtasaṃcāramambare | lokālokaśirovyoma prāpto'smi dhavalāmbudam

उत्तरांशेन्दुशुभ्राभ्रपीठान्निर्गत्य तां शिलाम् । आनीतोस्मि तथोत्तुङ्गां तप्तकाञ्चनकल्पिताम्

uttarāṃśenduśubhrābhrapīṭhānnirgatya tāṃ śilām | ānītosmi tathottuṅgāṃ taptakāñcanakalpitām

यावत्पश्याम्यहं शुभ्रां शिलां तां न च तज्जगत् । कलधौतमयीमुच्चैरग्निलोकतटीमिव

yāvatpaśyāmyahaṃ śubhrāṃ śilāṃ tāṃ na ca tajjagat | kaladhautamayīmuccairagnilokataṭīmiva

तदा मयोक्ता सा कान्ता क्व भवत्सर्गभूरिति । क्व रुद्रार्काग्नितारादि क्व लोकान्तरसप्तकम्

tadā mayoktā sā kāntā kva bhavatsargabhūriti | kva rudrārkāgnitārādi kva lokāntarasaptakam

कार्णवाकाशककुभः क्वोन्मज्जननिमज्जने । क्व महाम्भोदसंभारः क्व ताराम्बरडम्बरम्

kārṇavākāśakakubhaḥ kvonmajjananimajjane | kva mahāmbhodasaṃbhāraḥ kva tārāmbaraḍambaram

क्व शैलशिखरश्रेण्यः क्व महार्णवलेखिकाः । क्व द्वीपवलयाः सप्त क्व तप्तकनकावनिः

kva śailaśikharaśreṇyaḥ kva mahārṇavalekhikāḥ | kva dvīpavalayāḥ sapta kva taptakanakāvaniḥ

6.2.67.10

क्व कार्यकालकलनाः क्व भूतभुवनभ्रमः । क्व विद्याधरगन्धर्वाः क्व नरामरदानवाः

kva kāryakālakalanāḥ kva bhūtabhuvanabhramaḥ | kva vidyādharagandharvāḥ kva narāmaradānavāḥ

क्वर्षिभूपालमुनयः क्व नयापनयक्रमः । क्व पञ्चयामयामिन्यः क्व स्वर्गनरकभ्रमः

kvarṣibhūpālamunayaḥ kva nayāpanayakramaḥ | kva pañcayāmayāminyaḥ kva svarganarakabhramaḥ

क्व पुण्यपापकलना क्व कलाकालकेलयः । क्व सुरासुरवैराणि क्व द्वेषस्नेहरीतयः

kva puṇyapāpakalanā kva kalākālakelayaḥ | kva surāsuravairāṇi kva dveṣasneharītayaḥ

0.13

वदत्येवं मयि वचः सोवाच वरवर्णिनी । विस्मयाकुलमालोक्य शिलामलिविलोचना

vadatyevaṃ mayi vacaḥ sovāca varavarṇinī | vismayākulamālokya śilāmalivilocanā

विद्याधर्युवाच । पश्याम्यखिल नात्मीयमहं सर्वमिहोपले । मुकुरप्रतिबिम्बस्थपुरान्यपुरवज्जनम्

vidyādharyuvāca | paśyāmyakhila nātmīyamahaṃ sarvamihopale | mukurapratibimbasthapurānyapuravajjanam

नित्यानुभव एवात्र दर्शने कारणं मम । तदभावो मुने मन्ये ते कारणमदर्शने

nityānubhava evātra darśane kāraṇaṃ mama | tadabhāvo mune manye te kāraṇamadarśane

अन्यच्च चिरकालैकद्वैतसंकथयानया । शुद्धातिवाहिकैकात्मदेहता विस्मृतावयोः ओ

anyacca cirakālaikadvaitasaṃkathayānayā | śuddhātivāhikaikātmadehatā vismṛtāvayoḥ o

ममातिसुचिराभ्यस्तमपि व्योम लतामिव । गतं निजं जगदिदं यतः पश्यामि न स्फुटम्

mamātisucirābhyastamapi vyoma latāmiva | gataṃ nijaṃ jagadidaṃ yataḥ paśyāmi na sphuṭam

अभूद्यत्स्वजगत्पूर्वमतिप्रकटमेव मे । तत्पश्यामीदमादर्श इव बिम्बितमस्फुटम्

abhūdyatsvajagatpūrvamatiprakaṭameva me | tatpaśyāmīdamādarśa iva bimbitamasphuṭam

चिरव्यर्थोत्थया नाथ संकथाव्यथया मिथः । स्वास्थ्यं विस्मृतमात्मीयमवदाततमं ततम्

ciravyarthotthayā nātha saṃkathāvyathayā mithaḥ | svāsthyaṃ vismṛtamātmīyamavadātatamaṃ tatam

6.2.67.20

योऽभ्यासः प्रकचत्यन्तः शुद्धचिन्नभसो रसात् । भवेत्तन्मयमेवान्तराबालमिव लक्ष्यते

yo'bhyāsaḥ prakacatyantaḥ śuddhacinnabhaso rasāt | bhavettanmayamevāntarābālamiva lakṣyate

न सच्छास्त्रेण सा विद्धि न सन्न्यायेन सा कला । अस्ति नास्त्यमितोद्योगाद्यदभ्यासान्न सिद्ध्यति

na sacchāstreṇa sā viddhi na sannyāyena sā kalā | asti nāstyamitodyogādyadabhyāsānna siddhyati

स्वजगत्संतताभ्यासवशतो मां कथाभ्रमः । नूनमाक्रान्तवानेष द्वयोर्हि बलवाञ्जयी

svajagatsaṃtatābhyāsavaśato māṃ kathābhramaḥ | nūnamākrāntavāneṣa dvayorhi balavāñjayī

इष्टवस्त्वर्थिनां तज्ज्ञसूपदिष्टेन कर्मणा । पौनःपुन्येन करणान्नेतरच्छरणं मुने

iṣṭavastvarthināṃ tajjñasūpadiṣṭena karmaṇā | paunaḥpunyena karaṇānnetaraccharaṇaṃ mune

अयमित्थमिहाज्ञानभ्रमः प्रौढोऽहमात्मकः । शाम्यति ज्ञानचर्चाभिः पश्याभ्यासविजृम्भितम्

ayamitthamihājñānabhramaḥ prauḍho'hamātmakaḥ | śāmyati jñānacarcābhiḥ paśyābhyāsavijṛmbhitam

अहं शिष्याबला बाला पश्यामि त्वं न पश्यसि । सर्वज्ञोऽपि शिलासर्गं पश्याभ्यासविजृम्भितम्

ahaṃ śiṣyābalā bālā paśyāmi tvaṃ na paśyasi | sarvajño'pi śilāsargaṃ paśyābhyāsavijṛmbhitam

अज्ञोऽपि तज्ज्ञतामेति शनैः शैलोपि चूर्ण्यते । बाणोप्येति महालक्ष्यं पश्याभ्यासविजृम्भितम्

ajño'pi tajjñatāmeti śanaiḥ śailopi cūrṇyate | bāṇopyeti mahālakṣyaṃ paśyābhyāsavijṛmbhitam

इत्थं नाम परिप्रौढा मिथ्याज्ञानविषूचिका । शाम्यत्येव विचारेण पश्याभ्यासविजुम्मितम्

itthaṃ nāma pariprauḍhā mithyājñānaviṣūcikā | śāmyatyeva vicāreṇa paśyābhyāsavijummitam

अभ्यासेन कटुद्रव्यं भवत्यभिमतं मुने । अन्यस्मै रोचते निम्बस्त्वन्यस्मै मधु रोचते

abhyāsena kaṭudravyaṃ bhavatyabhimataṃ mune | anyasmai rocate nimbastvanyasmai madhu rocate

अबन्धुर्बन्धुतामेति नैकट्याभ्यासयोगतः । यात्यनभ्यासतो दूरात्स्नेहो बन्धुषु तानवम्

abandhurbandhutāmeti naikaṭyābhyāsayogataḥ | yātyanabhyāsato dūrātsneho bandhuṣu tānavam

6.2.67.30

आतिवाहिकदेहोऽयं शुद्धचिद्व्योम केवलम् । आधिभौतिकतामेति भावनाभ्यासयोगतः

ātivāhikadeho'yaṃ śuddhacidvyoma kevalam | ādhibhautikatāmeti bhāvanābhyāsayogataḥ

आधिभौतिकदेहोऽसौ धारणाभ्यासभावनात् । विहंगवत्खमभ्येति पश्याभ्यासविजृम्भितम्

ādhibhautikadeho'sau dhāraṇābhyāsabhāvanāt | vihaṃgavatkhamabhyeti paśyābhyāsavijṛmbhitam

पुण्यानि यान्ति वैफल्यं वैफल्यं यान्ति मातरः । भाग्यानि यान्ति वैफल्यं नाभ्यासस्तु कदाचन

puṇyāni yānti vaiphalyaṃ vaiphalyaṃ yānti mātaraḥ | bhāgyāni yānti vaiphalyaṃ nābhyāsastu kadācana

दुःसाध्याः सिद्धिमायान्ति रिपवो यान्ति मित्रताम्। विषाण्यमृततां यान्ति संतताभ्यासयोगतः

duḥsādhyāḥ siddhimāyānti ripavo yānti mitratām| viṣāṇyamṛtatāṃ yānti saṃtatābhyāsayogataḥ

येनाभ्यासः परित्यक्त इष्टे वस्तुनि सोऽधमः । कदाचिन्न तदाप्नोति वन्ध्या स्वतनयं यथा

yenābhyāsaḥ parityakta iṣṭe vastuni so'dhamaḥ | kadācinna tadāpnoti vandhyā svatanayaṃ yathā

यदप्यभिमतं वस्तु स्वभ्यासेन तदर्जनात् । तद्युक्तिपूर्वकं त्याज्यमामृत्योर्जीवितं यथा ओ

yadapyabhimataṃ vastu svabhyāsena tadarjanāt | tadyuktipūrvakaṃ tyājyamāmṛtyorjīvitaṃ yathā o

इष्टे वस्तुनि नाभ्यासं यः करोति नराधमः । सोऽनिष्टेऽनिष्टमाप्नोति नरकान्नरकान्तरम्

iṣṭe vastuni nābhyāsaṃ yaḥ karoti narādhamaḥ | so'niṣṭe'niṣṭamāpnoti narakānnarakāntaram

तरन्ति सरितं स्फीतां संसारासारसेविनः । त एवात्मविचाराख्यमभ्यासं न त्यजन्ति ये

taranti saritaṃ sphītāṃ saṃsārāsārasevinaḥ | ta evātmavicārākhyamabhyāsaṃ na tyajanti ye

अभ्यासभासोऽभिमतं वस्तु प्रकटयन्त्यलम् । प्रापयन्ति च निर्विघ्नं घटं दीपप्रभा यथा

abhyāsabhāso'bhimataṃ vastu prakaṭayantyalam | prāpayanti ca nirvighnaṃ ghaṭaṃ dīpaprabhā yathā

यथा कल्पद्रुमलताः सच्चिन्तामणयो यथा । फलन्ति शरदश्चैतास्तथैवाभ्यासभूमयः

yathā kalpadrumalatāḥ saccintāmaṇayo yathā | phalanti śaradaścaitāstathaivābhyāsabhūmayaḥ

6.2.67.40

इष्टवस्तु चिराभ्यासभास्वान्भासयति प्रजाः । तथेन्द्रियाख्यां देहोर्व्यां रात्रिं पश्यन्ति नो यथा

iṣṭavastu cirābhyāsabhāsvānbhāsayati prajāḥ | tathendriyākhyāṃ dehorvyāṃ rātriṃ paśyanti no yathā

सर्वस्य जन्तुजातस्य सर्ववस्त्ववभासने । सर्वदैवैक एवोच्चैर्जयत्यभ्यासभास्करः

sarvasya jantujātasya sarvavastvavabhāsane | sarvadaivaika evoccairjayatyabhyāsabhāskaraḥ

चतुर्दशविधायास्तु भूतजातेर्न कस्यचित् । सिध्यत्यभिमतं वस्तु विनाभ्यासमकृत्रिमम्

caturdaśavidhāyāstu bhūtajāterna kasyacit | sidhyatyabhimataṃ vastu vinābhyāsamakṛtrimam

पौनःपुन्येन करणमभ्यास इति कथ्यते । पुरुषार्थः स एवेह तेनास्ति न विना गतिः

paunaḥpunyena karaṇamabhyāsa iti kathyate | puruṣārthaḥ sa eveha tenāsti na vinā gatiḥ

दृढाभ्यासाभिधानेन यत्ननाम्ना स्वकर्मणा । निजवेदनजेनैव सिद्धिर्भवति नान्यथा

dṛḍhābhyāsābhidhānena yatnanāmnā svakarmaṇā | nijavedanajenaiva siddhirbhavati nānyathā

अभ्यासभास्वति तपत्यवनौ वने च वीरस्य सिध्यति न यन्न तदस्ति किंचित् । अभ्यासतो भुवि भयान्यभयीभवन्ति सर्वासु पर्वतगुहास्वपि निर्जनासु

abhyāsabhāsvati tapatyavanau vane ca vīrasya sidhyati na yanna tadasti kiṃcit | abhyāsato bhuvi bhayānyabhayībhavanti sarvāsu parvataguhāsvapi nirjanāsu

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मी० दे० मो० निर्वाणप्र० उ० पाषा० अभ्यासप्रशंसा नाम सप्तषष्टितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī0 de0 mo0 nirvāṇapra0 u0 pāṣā0 abhyāsapraśaṃsā nāma saptaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०६७

सप्तषष्टितमः सर्गः

saptaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

दशरथ उवाच । मुनिनायक तं भिक्षुं गत्वा संबोधयन्त्वमी । नरा मत्प्रहिताः शीघ्रं चानयन्तु कुटीगतम्

daśaratha uvāca | munināyaka taṃ bhikṣuṃ gatvā saṃbodhayantvamī | narā matprahitāḥ śīghraṃ cānayantu kuṭīgatam

श्रीवसिष्ठ उवाच । राजंस्तस्य महाभिक्षोः स देहः प्राणवर्जितः । क्लेदो वैवर्ण्यमायातो नासौ जीवितभाजनम्

śrīvasiṣṭha uvāca | rājaṃstasya mahābhikṣoḥ sa dehaḥ prāṇavarjitaḥ | kledo vaivarṇyamāyāto nāsau jīvitabhājanam

तस्य भिक्षोस्तु जीवोऽसौ भूत्वा पद्मजसारसः । जीवन्मुक्तः स्थितो भूयो नासौ संसृतिभाजनम्

tasya bhikṣostu jīvo'sau bhūtvā padmajasārasaḥ | jīvanmuktaḥ sthito bhūyo nāsau saṃsṛtibhājanam

तद्गृहे मासपर्यन्ते बलान्निष्कासितार्गलाः । अन्तराले तु तिष्ठन्ति भृत्या भिक्षुदिदृक्षवः

tadgṛhe māsaparyante balānniṣkāsitārgalāḥ | antarāle tu tiṣṭhanti bhṛtyā bhikṣudidṛkṣavaḥ

ततो नष्टाङ्गसंधानं कायं निष्काल्यते जले । त्यक्ष्यन्त्यन्यं करिष्यन्ति भिक्षुमक्षुण्णमानसम्

tato naṣṭāṅgasaṃdhānaṃ kāyaṃ niṣkālyate jale | tyakṣyantyanyaṃ kariṣyanti bhikṣumakṣuṇṇamānasam

अनेनैवं सदेहेन भिक्षुर्मुक्तो व्यवस्थितः । कथं प्रबोध्यते नष्टं तद्विहारे शरीरकम्

anenaivaṃ sadehena bhikṣurmukto vyavasthitaḥ | kathaṃ prabodhyate naṣṭaṃ tadvihāre śarīrakam

एषा गुणमयी माया दुर्बोधेन दुरत्यया । नित्यं सत्यावबोधेन सुखेनैवातिवाह्यते

eṣā guṇamayī māyā durbodhena duratyayā | nityaṃ satyāvabodhena sukhenaivātivāhyate

असत्येव कृतारम्भा हेम्नः कटकता यथा । प्रतिभासविपर्यासमात्रकारणकोदया

asatyeva kṛtārambhā hemnaḥ kaṭakatā yathā | pratibhāsaviparyāsamātrakāraṇakodayā

परमात्मनि वाचेयमित्थं मायानुमीयते । तरङ्गालीव पयसि प्रेक्षामात्रविनाशिनी

paramātmani vāceyamitthaṃ māyānumīyate | taraṅgālīva payasi prekṣāmātravināśinī

ज्ञो हि दृश्यतया दीर्घस्वप्नात्स्वप्नान्तरं व्रजेत् । एवं जीवत्वमायाति विवेकात्सर्वमात्मदृक्

jño hi dṛśyatayā dīrghasvapnātsvapnāntaraṃ vrajet | evaṃ jīvatvamāyāti vivekātsarvamātmadṛk

यो यस्य प्रतिभासः स्यादात्मैव स स्वबोधतः । स एवोदेति संसारः करञ्जवनगुल्मदृक्

yo yasya pratibhāsaḥ syādātmaiva sa svabodhataḥ | sa evodeti saṃsāraḥ karañjavanagulmadṛk

प्रत्येकं भूतमुदितं कृतं संसारमण्डलम् । भिक्षोः स्वप्नान्तर इव परां भङ्गिमिवाम्भसः

pratyekaṃ bhūtamuditaṃ kṛtaṃ saṃsāramaṇḍalam | bhikṣoḥ svapnāntara iva parāṃ bhaṅgimivāmbhasaḥ

प्रस्तुतः पद्मजादेव जगत्स्वप्नो यथोदितः । तथैवास्वच्छचित्तोत्थो रूढः सर्वजनं प्रति

prastutaḥ padmajādeva jagatsvapno yathoditaḥ | tathaivāsvacchacittottho rūḍhaḥ sarvajanaṃ prati

पितामहवदाभाति सर्गः स्वप्नविलासवत् । प्रत्येकमुदितस्तेन ब्रह्माण्डानीव कोटिशः

pitāmahavadābhāti sargaḥ svapnavilāsavat | pratyekamuditastena brahmāṇḍānīva koṭiśaḥ

स्फुरन्यथा तथा वास्मिञ्जीवः पश्यति विभ्रमम् । हृदयेऽयं समर्थं च स्वप्नवद्दीर्घमान्तरम्

sphuranyathā tathā vāsmiñjīvaḥ paśyati vibhramam | hṛdaye'yaṃ samarthaṃ ca svapnavaddīrghamāntaram

चित्सत्तामात्रमासाद्य प्रतीतिच्युतमात्रतः । जरामरणदुःखानां क्वचिद्भाजनतां गतः

citsattāmātramāsādya pratīticyutamātrataḥ | jarāmaraṇaduḥkhānāṃ kvacidbhājanatāṃ gataḥ

पातालं ब्रह्मलोकं वा चित्तत्सुकृतशालिनी । चित्तांशस्पन्दमात्रेण कृत्वा कृत्वेव संस्थिता

pātālaṃ brahmalokaṃ vā cittatsukṛtaśālinī | cittāṃśaspandamātreṇa kṛtvā kṛtveva saṃsthitā

चित्स्पन्दरूपिणी जीवनामरूपं गतात्मनि । अन्यत्र च विलुठति गत्वा संभ्रमहारिणी

citspandarūpiṇī jīvanāmarūpaṃ gatātmani | anyatra ca viluṭhati gatvā saṃbhramahāriṇī

चित्तेति परमात्मा न परमात्मा न वा न किम् । जीवदेहादिनाम्नोऽस्य प्रतिबिम्बादिवार्हता

citteti paramātmā na paramātmā na vā na kim | jīvadehādināmno'sya pratibimbādivārhatā

ब्रह्मण्येव परं ब्रह्म जगदृष्ट्यैव संस्थितम् । शुद्धाकाशमिवाकाशे जले जलमिवामलम्

brahmaṇyeva paraṃ brahma jagadṛṣṭyaiva saṃsthitam | śuddhākāśamivākāśe jale jalamivāmalam

लोको ब्रह्मण एवायं जगद्रूपेषु तिष्ठति । बिभेत्यन्यतया बोधात्प्रतिबिम्बादिवार्भकः

loko brahmaṇa evāyaṃ jagadrūpeṣu tiṣṭhati | bibhetyanyatayā bodhātpratibimbādivārbhakaḥ

स्पन्देऽस्पन्दीकृते चेह स्वतः संज्ञा विलीयते । साप्यलं परिणामेन लीयतेऽग्नौ घृतं यथा

spande'spandīkṛte ceha svataḥ saṃjñā vilīyate | sāpyalaṃ pariṇāmena līyate'gnau ghṛtaṃ yathā

चित्स्पन्द एव चित्स्पन्दे सर्वात्मनि विजृम्भितः । स्पन्दास्पन्दौ जृम्भणादि कल्पितं नात्र वास्तवम्

citspanda eva citspande sarvātmani vijṛmbhitaḥ | spandāspandau jṛmbhaṇādi kalpitaṃ nātra vāstavam

न स्पन्दोऽस्तीह नास्पन्दो नैकता वापि न द्विता । शुद्धं चिन्मात्रसर्वस्वं यथैवास्ति तथा स्थितम्

na spando'stīha nāspando naikatā vāpi na dvitā | śuddhaṃ cinmātrasarvasvaṃ yathaivāsti tathā sthitam

सारेण तु विचारेण सर्वशब्दार्थयोः समे । चिन्मात्रमेव ज्ञातेयं नास्तीत्यपि न विद्यते

sāreṇa tu vicāreṇa sarvaśabdārthayoḥ same | cinmātrameva jñāteyaṃ nāstītyapi na vidyate

भेदवेदनयोदेति भेदः प्रकृतिलाञ्छनम् । अभेदबोधादखिले गलिते शिष्यते परम्

bhedavedanayodeti bhedaḥ prakṛtilāñchanam | abhedabodhādakhile galite śiṣyate param

नानातैवास्य बोधेन स बोधस्त्वनवेक्षणात् । पृच्छकं चैवमस्त्येव तस्मान्निःशङ्कता परा

nānātaivāsya bodhena sa bodhastvanavekṣaṇāt | pṛcchakaṃ caivamastyeva tasmānniḥśaṅkatā parā

ततः स्वप्नो न जागर्तिर्न सुषुप्तिर्न तुर्यता । न बन्धोस्ति न मोक्षोस्ति नान्यथाकल्पनात्मकम्

tataḥ svapno na jāgartirna suṣuptirna turyatā | na bandhosti na mokṣosti nānyathākalpanātmakam

शान्तिरेका जगन्नाम्नी शान्तिरेवमवस्थिता । अबोधोऽसत्य एवातः क्व द्रष्टृदृश्यदर्शनम्

śāntirekā jagannāmnī śāntirevamavasthitā | abodho'satya evātaḥ kva draṣṭṛdṛśyadarśanam

स्पन्दोऽप्यस्पन्द एव स्यान्निःसंकल्पतया च ते । न स्पन्दास्पन्दयोर्भिन्ना संकल्परहितैव चित्

spando'pyaspanda eva syānniḥsaṃkalpatayā ca te | na spandāspandayorbhinnā saṃkalparahitaiva cit

द्वैतैक्यविकला रूपसंकल्पश्चिदभावनात् । स च भावनमात्रेण गतो ब्रह्मैव शिष्यते

dvaitaikyavikalā rūpasaṃkalpaścidabhāvanāt | sa ca bhāvanamātreṇa gato brahmaiva śiṣyate

चिच्चन्द्रबिम्बे संकल्पकलङ्कः स्फुरतीव यः । नासौ कलङ्कस्तद्विद्धि चिद्धनस्य घनं वपुः

ciccandrabimbe saṃkalpakalaṅkaḥ sphuratīva yaḥ | nāsau kalaṅkastadviddhi ciddhanasya ghanaṃ vapuḥ

चिद्धनस्य न सन्नासन्स्थीयतां यत्तते पदे । इत्यदोषमहाबोधसारसंग्रहणं कृतम्

ciddhanasya na sannāsansthīyatāṃ yattate pade | ityadoṣamahābodhasārasaṃgrahaṇaṃ kṛtam

चिच्चन्द्रबिम्बासंकल्पकलङ्कामृतविग्रहः । त्वया भव्येन संस्पृष्टो भावाभावक्षयात्मना

ciccandrabimbāsaṃkalpakalaṅkāmṛtavigrahaḥ | tvayā bhavyena saṃspṛṣṭo bhāvābhāvakṣayātmanā

भावाभावादिकलनां नीत्वा चिन्मयतां चितः । समोल्लासविलासान्तः समाश्वस यथासुखम्

bhāvābhāvādikalanāṃ nītvā cinmayatāṃ citaḥ | samollāsavilāsāntaḥ samāśvasa yathāsukham

स्पन्दास्पन्दौ कल्पनाकल्पना वा चित्ताम्नायो विद्धि नामाब्धिनाम्ना । सर्वाकारा निर्वृतिः शान्तिसत्ता पूर्णापूर्णे ह्येकमेवास्थितेति

spandāspandau kalpanākalpanā vā cittāmnāyo viddhi nāmābdhināmnā | sarvākārā nirvṛtiḥ śāntisattā pūrṇāpūrṇe hyekamevāsthiteti

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० निर्वाणप्रकरणे पू० ब्रह्मैक्यप्रतिपादनं नाम सप्तषष्टितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 brahmaikyapratipādanaṃ nāma saptaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०६८

अष्टषष्टितमः सर्गः

aṣṭaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

विद्याधर्युवाच । ततः प्राचीनमभ्यासं बोधधारणयामले । कुर्वः प्रकटतां तेन जगदेष्यति शैलगम्

vidyādharyuvāca | tataḥ prācīnamabhyāsaṃ bodhadhāraṇayāmale | kurvaḥ prakaṭatāṃ tena jagadeṣyati śailagam

श्रीवसिष्ठ उवाच । युक्तियुक्ते तयेत्युक्ते विद्याधर्या धरोरसि । बद्धपद्मासनोऽथाहं समाधाबुदितोऽभवम्

śrīvasiṣṭha uvāca | yuktiyukte tayetyukte vidyādharyā dharorasi | baddhapadmāsano'thāhaṃ samādhābudito'bhavam

सर्वार्थभावनात्यागे चिन्मात्रैकान्तभावितः । अत्यजं तमहं पूर्वकथार्थकलनामलम्

sarvārthabhāvanātyāge cinmātraikāntabhāvitaḥ | atyajaṃ tamahaṃ pūrvakathārthakalanāmalam

अथ चिद्व्योमतां प्राप्तः परां दृष्टिमहं गतः । शरत्समयसंप्राप्तौ व्योम निर्मलतामिव

atha cidvyomatāṃ prāptaḥ parāṃ dṛṣṭimahaṃ gataḥ | śaratsamayasaṃprāptau vyoma nirmalatāmiva

ततः सत्यावधानैकघनाभ्यासेन देहके । ममाधिभौतिकभ्रान्तिर्नूनमस्तमुपागता

tataḥ satyāvadhānaikaghanābhyāsena dehake | mamādhibhautikabhrāntirnūnamastamupāgatā

उदयास्तमयोन्मुक्ता सततोदयमय्यपि । महाचिद्व्योमतास्वच्छा प्रोदितेव तदाभवत्

udayāstamayonmuktā satatodayamayyapi | mahācidvyomatāsvacchā proditeva tadābhavat

अथ पश्याम्यहं यावत्स्वस्यैवामलतेजसा । वस्तुतस्तु न चाकाशं नोपलः परमेव तत्

atha paśyāmyahaṃ yāvatsvasyaivāmalatejasā | vastutastu na cākāśaṃ nopalaḥ parameva tat

परमार्थघनं स्वच्छं तत्तथा भाति तादृशम् । तथाभावनया ह्यात्मा मदीयो दृष्टवांस्तथा

paramārthaghanaṃ svacchaṃ tattathā bhāti tādṛśam | tathābhāvanayā hyātmā madīyo dṛṣṭavāṃstathā

यथा स्वप्ने सुमहती दृष्टा गेहगता शिला । व्योमैव केवलं तद्वत्सुशुद्धं चिन्नभःशिला

yathā svapne sumahatī dṛṣṭā gehagatā śilā | vyomaiva kevalaṃ tadvatsuśuddhaṃ cinnabhaḥśilā

6.2.68.10

स्वयं स्वप्नान्वितोऽन्यस्य स्वप्नपुंस्त्वं गतो नरः । स्वप्नेऽज्ञानप्रबुद्धस्य यादृक्तादृक्स्वरूपतः

svayaṃ svapnānvito'nyasya svapnapuṃstvaṃ gato naraḥ | svapne'jñānaprabuddhasya yādṛktādṛksvarūpataḥ

स्वप्नस्थानां शिरश्छिन्नं येषां ते संसृतौ स्थिताः । कालेन ज्ञानलाभेन विना कुर्वन्तु किं किल

svapnasthānāṃ śiraśchinnaṃ yeṣāṃ te saṃsṛtau sthitāḥ | kālena jñānalābhena vinā kurvantu kiṃ kila

योधः कालेन भवति महामोहवतामपि । यस्मान्न किंचनाप्यस्ति ब्रह्मतत्त्वादृतेऽक्षयम्

yodhaḥ kālena bhavati mahāmohavatāmapi | yasmānna kiṃcanāpyasti brahmatattvādṛte'kṣayam

अतस्तच्चिद्धनं स्वच्छं ब्रह्माकाशं शिलाकृति । दृष्टं मया तथा तत्र न तु पृथ्व्यादि सत्क्वचित्

atastacciddhanaṃ svacchaṃ brahmākāśaṃ śilākṛti | dṛṣṭaṃ mayā tathā tatra na tu pṛthvyādi satkvacit

भूतानामादिसर्गे यच्छुद्धं यत्पारमार्थिकम् । वपुस्तदेव ह्येतेषां ध्यानलभ्यमवस्थितम्

bhūtānāmādisarge yacchuddhaṃ yatpāramārthikam | vapustadeva hyeteṣāṃ dhyānalabhyamavasthitam

ब्राह्मं वपुर्हि भूतानामात्मीयं यत्पुरातनम् । तदेवाद्य मनोराज्यं संकल्प इति कथ्यते

brāhmaṃ vapurhi bhūtānāmātmīyaṃ yatpurātanam | tadevādya manorājyaṃ saṃkalpa iti kathyate

सत्तातिवाहिको देहस्तत्परं परमार्थतः । प्रत्यक्षं परमं यत्तत्तदाद्यं कचनं चितः

sattātivāhiko dehastatparaṃ paramārthataḥ | pratyakṣaṃ paramaṃ yattattadādyaṃ kacanaṃ citaḥ

उद्यत्प्रथममध्यक्षं जीवस्य प्रथमं वपुः । मनः प्रत्यक्षमित्युक्तं तत्तेनाद्यैव दुर्धिया

udyatprathamamadhyakṣaṃ jīvasya prathamaṃ vapuḥ | manaḥ pratyakṣamityuktaṃ tattenādyaiva durdhiyā

योगिप्रत्यक्षमित्युक्तं मनःप्रत्यक्षमित्यपि । तत्स्वमेव चितो रूपं गतमेवान्यतां मुधा

yogipratyakṣamityuktaṃ manaḥpratyakṣamityapi | tatsvameva cito rūpaṃ gatamevānyatāṃ mudhā

इदमद्यतनं नाम प्रत्यक्षमसदुत्थितम् । असत्प्रत्यक्षमेवेति विद्धि प्रत्यक्षमङ्ग तत्

idamadyatanaṃ nāma pratyakṣamasadutthitam | asatpratyakṣameveti viddhi pratyakṣamaṅga tat

6.2.68.20

अहो नु चित्रा मायेयं प्राक्प्रत्यक्षे परोक्षता । निर्णीतास्मिंस्त्वनध्यक्षे प्रत्यक्षकलनागता

aho nu citrā māyeyaṃ prākpratyakṣe parokṣatā | nirṇītāsmiṃstvanadhyakṣe pratyakṣakalanāgatā

0.21

आतिवाहिकदेहत्वं प्रत्यक्षं प्रथमोदितम् । सत्यं सर्वगतं विद्धि मायैव त्वाधिभौतिकम्

ātivāhikadehatvaṃ pratyakṣaṃ prathamoditam | satyaṃ sarvagataṃ viddhi māyaiva tvādhibhautikam

अनुभूतापि नास्त्येव हेम्नः कटकता यथा । तथातिवाहिकस्याधिभौतिकत्वं न विद्यते

anubhūtāpi nāstyeva hemnaḥ kaṭakatā yathā | tathātivāhikasyādhibhautikatvaṃ na vidyate

भ्रममभ्रमतां यातमभ्रमं भ्रमतां गतम् । वेत्ति जीवो विचारेण विनाहो नु विमूढता

bhramamabhramatāṃ yātamabhramaṃ bhramatāṃ gatam | vetti jīvo vicāreṇa vināho nu vimūḍhatā

आधिभौतिकदेहोऽयं विचारेण न लभ्यते । आतिवाहिकदेहस्तु किल लोकद्वयेऽक्षयः

ādhibhautikadeho'yaṃ vicāreṇa na labhyate | ātivāhikadehastu kila lokadvaye'kṣayaḥ

आधिभौतिकचिद्रूढा ह्यातिवाहिकदेहके । मरौ मरीचिकास्वेव यथा मिथ्यैव वारिधीः

ādhibhautikacidrūḍhā hyātivāhikadehake | marau marīcikāsveva yathā mithyaiva vāridhīḥ

जाताधिभौतिकी संविदातिवाहिकचित्क्रमे । देहदृष्टिवशात्प्रौढा स्थाणौ पुरुषधीरिव

jātādhibhautikī saṃvidātivāhikacitkrame | dehadṛṣṭivaśātprauḍhā sthāṇau puruṣadhīriva

शुक्तौ रजतता तापे जलतेन्दौ यथा द्विता । आधिभौतिकता तद्वन्माययैवातिवाहिके

śuktau rajatatā tāpe jalatendau yathā dvitā | ādhibhautikatā tadvanmāyayaivātivāhike

यदसत्तत्कृतं सत्यं यत्सत्यं तदसत्कतम् । अहो नु मोहमाहात्म्यं जीवस्यास्याविचारजम्

yadasattatkṛtaṃ satyaṃ yatsatyaṃ tadasatkatam | aho nu mohamāhātmyaṃ jīvasyāsyāvicārajam

योगिप्रत्यक्षमेवास्ति किंचिदस्ति तु मानसम् । यस्माल्लोकद्वयाचारस्ताभ्यामेव प्रसिध्यति

yogipratyakṣamevāsti kiṃcidasti tu mānasam | yasmāllokadvayācārastābhyāmeva prasidhyati

6.2.68.30

आद्यं प्रत्यक्षमुत्सृज्य यः सत्येऽस्मिन्कृतस्थितिः । प्रत्यक्षे मृगतृष्णाम्बु पीत्वा स सुखमास्थितः

ādyaṃ pratyakṣamutsṛjya yaḥ satye'sminkṛtasthitiḥ | pratyakṣe mṛgatṛṣṇāmbu pītvā sa sukhamāsthitaḥ

यत्सुखं दुःखमेवाहुः क्षणनाशानुभूतिभिः । अकृत्रिममनाद्यन्तं यत्सुखं तत्सुखं विदुः

yatsukhaṃ duḥkhamevāhuḥ kṣaṇanāśānubhūtibhiḥ | akṛtrimamanādyantaṃ yatsukhaṃ tatsukhaṃ viduḥ

प्रत्यक्षेणैवमध्यक्षं प्रत्यक्षं प्रविचार्यताम् । यदाद्यं तत्सदध्यक्षं तत्प्रत्यक्षेण दृश्यताम्

pratyakṣeṇaivamadhyakṣaṃ pratyakṣaṃ pravicāryatām | yadādyaṃ tatsadadhyakṣaṃ tatpratyakṣeṇa dṛśyatām

लोकत्रयानुभवदं त्यक्त्वा प्रत्यक्षमैहिकम् । मायात्मकं यो गृह्णाति नास्ति मूढतमस्ततः

lokatrayānubhavadaṃ tyaktvā pratyakṣamaihikam | māyātmakaṃ yo gṛhṇāti nāsti mūḍhatamastataḥ

आतिवाहिकमेवैषां भूतानां विद्यते वपुः । अत्राधिभौतिकव्याप्तिरसत्यैव पिशाचिका

ātivāhikamevaiṣāṃ bhūtānāṃ vidyate vapuḥ | atrādhibhautikavyāptirasatyaiva piśācikā

अजातसंकल्पमयं प्रत्यक्षं सत्कथं भवेत् । स्वयमेव न यत्सत्यं तत्स्यात्कार्यकरं कथम्

ajātasaṃkalpamayaṃ pratyakṣaṃ satkathaṃ bhavet | svayameva na yatsatyaṃ tatsyātkāryakaraṃ katham

यत्र प्रत्यक्षमेवासदन्यत्किं तत्र सद्भवेत् । क्व तत्सत्यं भवेद्वस्तु यदसिद्धेन साध्यते

yatra pratyakṣamevāsadanyatkiṃ tatra sadbhavet | kva tatsatyaṃ bhavedvastu yadasiddhena sādhyate

प्रत्यक्ष एव भावत्वे नष्टे क्वेवानुमादयः। उह्यन्ते वारणा यत्र तत्रोर्णायुषु का कथा

pratyakṣa eva bhāvatve naṣṭe kvevānumādayaḥ| uhyante vāraṇā yatra tatrorṇāyuṣu kā kathā

अतः प्रमाणसंसिद्धं दृश्यं नास्त्येव कुत्रचित् । अनन्यदिदमस्तीव तत्तद्ब्रह्मघनं घनम्

ataḥ pramāṇasaṃsiddhaṃ dṛśyaṃ nāstyeva kutracit | ananyadidamastīva tattadbrahmaghanaṃ ghanam

स्वप्ने द्रष्टुः खमेवाद्रिर्गृहे नान्यस्य वै यथा । तथा तद्भावनवतोरावयोः सा शिलैव चित्

svapne draṣṭuḥ khamevādrirgṛhe nānyasya vai yathā | tathā tadbhāvanavatorāvayoḥ sā śilaiva cit

6.2.68.40

अयं शैल इदं व्योम जगदेतदिदं त्वहम् । इति चिन्मय आत्मान्तः खं चमत्कुरुते स्वयम्

ayaṃ śaila idaṃ vyoma jagadetadidaṃ tvaham | iti cinmaya ātmāntaḥ khaṃ camatkurute svayam

पश्यत्येतत्प्रबुद्धात्मा नाप्रबुद्धः कदाचन । श्रोतुः कथार्थसंवित्तिर्नाश्रोतुर्भवति क्वचित्

paśyatyetatprabuddhātmā nāprabuddhaḥ kadācana | śrotuḥ kathārthasaṃvittirnāśroturbhavati kvacit

अप्रबुद्धमिति भ्रान्तिरेवेयं सत्यतां गता । क्षीबस्य सुस्थिरा एव नृत्यन्ति तरुपर्वताः

aprabuddhamiti bhrāntireveyaṃ satyatāṃ gatā | kṣībasya susthirā eva nṛtyanti taruparvatāḥ

सर्वत्राप्रतिहतमेकरूपबोधं प्रत्यक्षं शिवमनुबुध्य चित्स्वरूपम् । प्रत्यक्षान्तरमिह पेलवं श्रयन्ते ये मूढास्तृणतनुभिः शठैरलं तैः

sarvatrāpratihatamekarūpabodhaṃ pratyakṣaṃ śivamanubudhya citsvarūpam | pratyakṣāntaramiha pelavaṃ śrayante ye mūḍhāstṛṇatanubhiḥ śaṭhairalaṃ taiḥ

इत्यार्षे श्रीकसिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे०मो० नि०उ०पा० प्रमाणाप्रतिसिद्ध्या दृश्यानुपपत्तिवर्णनं नामाष्टषष्टितमः सर्गः

ityārṣe śrīkasiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0mo0 ni0u0pā0 pramāṇāpratisiddhyā dṛśyānupapattivarṇanaṃ nāmāṣṭaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०६८

अष्टषष्टितमः सर्गः

aṣṭaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । सुषुप्तमौनवान्भूत्वा त्यक्त्वा चित्तविलासिताम् । कलनामलनिर्मुक्तस्तिष्ठावष्टब्धतत्पदः

śrīvasiṣṭha uvāca | suṣuptamaunavānbhūtvā tyaktvā cittavilāsitām | kalanāmalanirmuktastiṣṭhāvaṣṭabdhatatpadaḥ

श्रीराम उवाच । वांग्मौनमक्षमौनं च काष्ठमौनं च वेद्म्यहम् । सुषुप्तमौनं मौनेश ब्रह्मन्ब्रूहि किमुच्यते

śrīrāma uvāca | vāṃgmaunamakṣamaunaṃ ca kāṣṭhamaunaṃ ca vedmyaham | suṣuptamaunaṃ mauneśa brahmanbrūhi kimucyate

श्रीवसिष्ठ उवाच । द्विविधः प्रोच्यते राम मुनिर्मुनिवरैरिह । एकः काष्ठतपस्वी स्याज्जीवन्मुक्तस्तथेतरः

śrīvasiṣṭha uvāca | dvividhaḥ procyate rāma munirmunivarairiha | ekaḥ kāṣṭhatapasvī syājjīvanmuktastathetaraḥ

अभावितायां शुष्कायां क्रियायां बद्धनिश्चयः । हठाज्जितेन्द्रियग्रामो मुनिः स्यात्काष्ठतापसः

abhāvitāyāṃ śuṣkāyāṃ kriyāyāṃ baddhaniścayaḥ | haṭhājjitendriyagrāmo muniḥ syātkāṣṭhatāpasaḥ

यथाभूतमिदं बुद्ध्वा भावितात्मात्मनि स्थितः । लोकोपमोपि तृप्तोऽन्तर्यः स मुक्तमुनिः स्मृतः

yathābhūtamidaṃ buddhvā bhāvitātmātmani sthitaḥ | lokopamopi tṛpto'ntaryaḥ sa muktamuniḥ smṛtaḥ

एतयोर्यो भवेद्भावः शान्तयोर्मुनिनाथयोः । चित्तनिश्चयरूपात्मा मौनशब्देन स स्मृतः

etayoryo bhavedbhāvaḥ śāntayormunināthayoḥ | cittaniścayarūpātmā maunaśabdena sa smṛtaḥ

चतुष्प्रकारमाहुस्तं मौनं मौनविदो जनाः । वांग्मौनमक्षमौनं च काष्ठं सौषुप्तमेव च

catuṣprakāramāhustaṃ maunaṃ maunavido janāḥ | vāṃgmaunamakṣamaunaṃ ca kāṣṭhaṃ sauṣuptameva ca

वांग्मौनं वचसां रोधो बलादिन्द्रियनिग्रहः । अक्षमौनं परित्यागश्चेष्टानां काष्ठसंज्ञकम्

vāṃgmaunaṃ vacasāṃ rodho balādindriyanigrahaḥ | akṣamaunaṃ parityāgaśceṣṭānāṃ kāṣṭhasaṃjñakam

मनोमौनं पञ्चमं च तन्मृतौ काष्ठतापसे । भावे सुषुप्तमौनाख्यं जीवन्मुक्तोऽनुजीवति

manomaunaṃ pañcamaṃ ca tanmṛtau kāṣṭhatāpase | bhāve suṣuptamaunākhyaṃ jīvanmukto'nujīvati

त्रिषु मौनविशेषेषु विषयः काष्ठतापसः । सुषुप्तमौनावस्थायां सा तुर्या सैव मुक्तधीः

triṣu maunaviśeṣeṣu viṣayaḥ kāṣṭhatāpasaḥ | suṣuptamaunāvasthāyāṃ sā turyā saiva muktadhīḥ

वांग्मौनं मौनमित्येतत्सिद्धं तच्च मनः किल । मलिनं जीवबन्धाय तत्रस्थः काष्ठतापसः

vāṃgmaunaṃ maunamityetatsiddhaṃ tacca manaḥ kila | malinaṃ jīvabandhāya tatrasthaḥ kāṣṭhatāpasaḥ

अस्मत्संस्मरणं वापि दृश्यं वाङ्मयमस्पृशन् । अपश्यन्नेव पश्यन् हि काष्ठमौनी तु तिष्ठति

asmatsaṃsmaraṇaṃ vāpi dṛśyaṃ vāṅmayamaspṛśan | apaśyanneva paśyan hi kāṣṭhamaunī tu tiṣṭhati

प्रस्फुरच्चित्तकलनमेतन्मौनत्रयं स्मृतम् । भवन्ति मौनिनस्तत्र न तज्ज्ञास्तत्स्थलीलया

prasphuraccittakalanametanmaunatrayaṃ smṛtam | bhavanti mauninastatra na tajjñāstatsthalīlayā

नात्रोपादेयताज्ञानमेतन्मौनत्रये किल । लीलया कथितं तेन तज्ज्ञाः कुप्यन्तु वा न वा

nātropādeyatājñānametanmaunatraye kila | līlayā kathitaṃ tena tajjñāḥ kupyantu vā na vā

इदं सुषुप्तमौनं तु जीवन्मुक्तमितिस्थितम् । अपुनर्जन्मनो जन्तोः श्रृणु श्रवणभूषणम्

idaṃ suṣuptamaunaṃ tu jīvanmuktamitisthitam | apunarjanmano jantoḥ śrṛṇu śravaṇabhūṣaṇam

नात्र संयम्यते प्राणस्त्रिविधो नापि योज्यते । नोल्लस्यन्ते न ग्लायन्ते समस्तेन्द्रियसंविदः

nātra saṃyamyate prāṇastrividho nāpi yojyate | nollasyante na glāyante samastendriyasaṃvidaḥ

नानाताकलनेयं च न वल्गति न शाम्यति । चेतो न चेतो नाचेतो न सन्नासन्न चेतरत्

nānātākalaneyaṃ ca na valgati na śāmyati | ceto na ceto nāceto na sannāsanna cetarat

अविभागमनभ्यासं यदनाद्यन्तमास्थितम् । ध्यायतोऽध्यायतश्चैतत्सौषुप्तं मौनमुच्यते

avibhāgamanabhyāsaṃ yadanādyantamāsthitam | dhyāyato'dhyāyataścaitatsauṣuptaṃ maunamucyate

यथाभूतमिदं बुद्ध्वा जगन्नानात्वविभ्रमम् । यथास्थितमसंदेहं सौषुप्तं मौनमेव तत्

yathābhūtamidaṃ buddhvā jagannānātvavibhramam | yathāsthitamasaṃdehaṃ sauṣuptaṃ maunameva tat

अनेकसंविद्रूपात्म शिवेनैवेदमाततम् । इत्यास्थितमनन्तं यत्सौषुप्तं मौनमुच्यते

anekasaṃvidrūpātma śivenaivedamātatam | ityāsthitamanantaṃ yatsauṣuptaṃ maunamucyate

आकाशं नैव चाकाशं सर्वमस्ति च नास्ति च । इति चित्तं समं शान्तं यत्तन्मौनं सुषुप्तवत्

ākāśaṃ naiva cākāśaṃ sarvamasti ca nāsti ca | iti cittaṃ samaṃ śāntaṃ yattanmaunaṃ suṣuptavat

सर्वशून्यं निरालम्बं शान्तिविज्ञप्तिमात्रकम् । न सन्नासदिति यस्यामासितं मौनमुत्तमम्

sarvaśūnyaṃ nirālambaṃ śāntivijñaptimātrakam | na sannāsaditi yasyāmāsitaṃ maunamuttamam

भावाभावादशादेशविशेषैर्वितथोत्थितैः । संविदो यदनाभासस्तन्मौनं परमं विदुः

bhāvābhāvādaśādeśaviśeṣairvitathotthitaiḥ | saṃvido yadanābhāsastanmaunaṃ paramaṃ viduḥ

अत्यन्तमसतैवान्तश्चेतसाऽवृत्तिरूघिणा । यदनावर्तनं संविद्वृत्तेस्तन्मौनमक्षयम्

atyantamasataivāntaścetasā'vṛttirūghiṇā | yadanāvartanaṃ saṃvidvṛttestanmaunamakṣayam

नाहमस्मि न चान्योऽस्ति न मनो न च मानसम् । इति संविदसंवित्तिरविच्छिन्नातिमौनिता

nāhamasmi na cānyo'sti na mano na ca mānasam | iti saṃvidasaṃvittiravicchinnātimaunitā

अहमस्मि जगत्यस्मिन्स्वस्ति शब्दार्थमात्रकम् । सत्तासामान्यमेवेति सौषुप्तं मौनमुच्यते

ahamasmi jagatyasminsvasti śabdārthamātrakam | sattāsāmānyameveti sauṣuptaṃ maunamucyate

यस्मात्संविदमेव स्यात्स्वान्यादिकलना कुतः । अनन्तमेव सौषुप्तं सर्वं मौनमतस्ततम्

yasmātsaṃvidameva syātsvānyādikalanā kutaḥ | anantameva sauṣuptaṃ sarvaṃ maunamatastatam

सुषुप्तमौनमेवेदमनन्तत्वात्प्रबोधवत् । तुर्यमेवामलं विद्धि तुर्यातीतमथापि च

suṣuptamaunamevedamanantatvātprabodhavat | turyamevāmalaṃ viddhi turyātītamathāpi ca

सौषुप्तैकसमाधानस्तथा तुर्यसमाधिकः । तुर्यातीतसमाधिर्वा जाग्रत्यपि भवन्ति वै

sauṣuptaikasamādhānastathā turyasamādhikaḥ | turyātītasamādhirvā jāgratyapi bhavanti vai

तुर्यस्य एव सकलामलशान्तिवृत्ति- र्जाग्रत्यपि व्यवहरन्निपुणं समन्तात् । नित्यं सदेह उत वापि विदेह एव ब्रह्मन्नभोभवत एव किलास्ति साधो

turyasya eva sakalāmalaśāntivṛtti- rjāgratyapi vyavaharannipuṇaṃ samantāt | nityaṃ sadeha uta vāpi videha eva brahmannabhobhavata eva kilāsti sādho

ओंमित्युदस्तभववासनमेकमास्स्व न त्वं न चाहमपि नान्यदिहास्ति सत्यम् । सर्वं च विद्यत इतीह किलान्तराभं ज्ञस्तिष्ठ चिद्गगनकोशकलैकनिष्ठः

oṃmityudastabhavavāsanamekamāssva na tvaṃ na cāhamapi nānyadihāsti satyam | sarvaṃ ca vidyata itīha kilāntarābhaṃ jñastiṣṭha cidgaganakośakalaikaniṣṭhaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषु निर्वाणप्रकरणे पू० महामौनयत्नोपदेशो नामाष्टषष्टितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 mahāmaunayatnopadeśo nāmāṣṭaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०६९

अपूर्ण एकोनसप्ततितमः सर्गः

apūrṇa ekonasaptatitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । जगदङ्गमनाभासमदृश्यं दृश्यवत्स्थितम् । परया दृश्यते दृष्ट्या तद्ब्रह्मैव निरामयम्

śrīvasiṣṭha uvāca | jagadaṅgamanābhāsamadṛśyaṃ dṛśyavatsthitam | parayā dṛśyate dṛṣṭyā tadbrahmaiva nirāmayam

तत्र शैलसरित्स्रोतोलोकालोकान्तरभ्रमाः । भान्ति ते परमादर्शे महाव्योमनि बिम्बिताः

tatra śailasaritsrotolokālokāntarabhramāḥ | bhānti te paramādarśe mahāvyomani bimbitāḥ

सा प्रविष्टा ततः सर्गं तमनर्गलचेष्टिता । अहमप्यविशं तत्र संकल्पात्मा तया सह

sā praviṣṭā tataḥ sargaṃ tamanargalaceṣṭitā | ahamapyaviśaṃ tatra saṃkalpātmā tayā saha

यावत्सा तत्र वैरिञ्चं लोकमासाद्य सोद्यमा । उपविष्टा विरिञ्चस्य पुरः परमशोभना

yāvatsā tatra vairiñcaṃ lokamāsādya sodyamā | upaviṣṭā viriñcasya puraḥ paramaśobhanā

वक्त्ययं मुनिशार्दूल पतिर्मे पाति मामिमाम् । विवाहार्थमनेनाहं जनिता मनसा पुरा

vaktyayaṃ muniśārdūla patirme pāti māmimām | vivāhārthamanenāhaṃ janitā manasā purā

पुराणः पुरुषोऽप्येष मामप्यद्य जरागताम् । न विवाहितवांस्तेन विरागमहमागता

purāṇaḥ puruṣo'pyeṣa māmapyadya jarāgatām | na vivāhitavāṃstena virāgamahamāgatā

विरागमेषोऽप्यायातो गन्तुमिच्छति तत्पदम् । यत्र न द्रष्टता नैव दृश्यता न तु शून्यता

virāgameṣo'pyāyāto gantumicchati tatpadam | yatra na draṣṭatā naiva dṛśyatā na tu śūnyatā

महाप्रलय आसन्नो जगत्यस्मिंश्च संप्रति । ध्यानान्न च चलत्येषु शैलमौनादिवाचलः

mahāpralaya āsanno jagatyasmiṃśca saṃprati | dhyānānna ca calatyeṣu śailamaunādivācalaḥ

तस्मान्मामेनमपि च बोधयित्वा मुनीश्वर । आमहाकल्पसर्गादौ परमे पथि योजय

tasmānmāmenamapi ca bodhayitvā munīśvara | āmahākalpasargādau parame pathi yojaya

6.2.69.10

इत्युक्त्वा मामसौ तस्य बोधायेदमुवाच ह । नाथायं मुनिनाथोऽद्य सद्म संप्राप्तवानिदम्

ityuktvā māmasau tasya bodhāyedamuvāca ha | nāthāyaṃ muninātho'dya sadma saṃprāptavānidam

एषोऽन्यस्मिञ्जगद्गेहे ब्रह्मणस्तनयो मुनिः । पूजयैनं गृहायातं गृहस्थगृहपूजया

eṣo'nyasmiñjagadgehe brahmaṇastanayo muniḥ | pūjayainaṃ gṛhāyātaṃ gṛhasthagṛhapūjayā

बुध्यतामर्घ्यपाद्येन पूज्यतां मुनिपुङ्गवः । महन्महत्सपर्याभिर्महात्मभ्यो हि रोचते

budhyatāmarghyapādyena pūjyatāṃ munipuṅgavaḥ | mahanmahatsaparyābhirmahātmabhyo hi rocate

तयेत्युक्ते महाबुद्धिर्बुबुधे स समाधितः । स्वसंवित्तिद्रवात्मत्वादावर्त इव वारिधौ

tayetyukte mahābuddhirbubudhe sa samādhitaḥ | svasaṃvittidravātmatvādāvarta iva vāridhau

शनैरुन्मीलयामास नयने नयकोविदः । मधुः शिशिरसंशान्ताववनौ कुसुमे यथा

śanairunmīlayāmāsa nayane nayakovidaḥ | madhuḥ śiśirasaṃśāntāvavanau kusume yathā

शनैः प्रकटयामासुस्तान्यङ्गान्यस्य संविदम् । मधुपल्लवजालानि नवानीव नवं रसम्

śanaiḥ prakaṭayāmāsustānyaṅgānyasya saṃvidam | madhupallavajālāni navānīva navaṃ rasam

सुरसिद्धाप्सरःसङ्घाः समाजग्मुः समंततः । यथा हंसालयो लोलाः प्रातर्विकसितं सरः

surasiddhāpsaraḥsaṅghāḥ samājagmuḥ samaṃtataḥ | yathā haṃsālayo lolāḥ prātarvikasitaṃ saraḥ

ददर्शासौ पुरःप्राप्तं मां च तां च विलासिनीम् । उवाचाथ वचो वेधाः प्रणवस्वरसुन्दरम्

dadarśāsau puraḥprāptaṃ māṃ ca tāṃ ca vilāsinīm | uvācātha vaco vedhāḥ praṇavasvarasundaram

अन्यजगद्ब्रह्मोवाच । करामलकवद्दृष्टसंसारासारसार हे । ज्ञानामृतमहाम्भोद मुने स्वागतमस्तु ते

anyajagadbrahmovāca | karāmalakavaddṛṣṭasaṃsārāsārasāra he | jñānāmṛtamahāmbhoda mune svāgatamastu te

पदवीमसि संप्राप्त इमामतिदवीयसीम् । दूराध्वसुपरिश्रान्त इदमासनमास्यताम्

padavīmasi saṃprāpta imāmatidavīyasīm | dūrādhvasupariśrānta idamāsanamāsyatām

6.2.69.20

इत्युक्ते तेन भगवन्नभिवादय इत्यहम् । वदन्मणिमये पीठे निविष्टो दृष्टिदर्शिते

ityukte tena bhagavannabhivādaya ityaham | vadanmaṇimaye pīṭhe niviṣṭo dṛṣṭidarśite

अथामरर्षिगन्धर्वमुनिविद्याधरोदिताः । प्रस्तुताः स्तुतयः पूजा नतयः स्थितिनीतयः

athāmararṣigandharvamunividyādharoditāḥ | prastutāḥ stutayaḥ pūjā natayaḥ sthitinītayaḥ

ततो मुहूर्तमात्रेण सर्वभूतगणोदिते । शान्ते प्रणतिसंरम्भे तस्योक्तं ब्रह्मणो मया

tato muhūrtamātreṇa sarvabhūtagaṇodite | śānte praṇatisaṃrambhe tasyoktaṃ brahmaṇo mayā

किमिदं भूतभव्येश यदियं मामुपागता । वक्ति ज्ञानगिरास्मांस्त्वं बोधयेति प्रयत्नतः

kimidaṃ bhūtabhavyeśa yadiyaṃ māmupāgatā | vakti jñānagirāsmāṃstvaṃ bodhayeti prayatnataḥ

भवान्भूतेश्वरो देव सकलज्ञानपारगः । इयं तु काममूर्खा किं ब्रूते ब्रूहि जगत्पते

bhavānbhūteśvaro deva sakalajñānapāragaḥ | iyaṃ tu kāmamūrkhā kiṃ brūte brūhi jagatpate

कथमेषा त्वया देव जायार्थं जनिता सती । नेह जायापदं नीता नीता विरसतां कथम्

kathameṣā tvayā deva jāyārthaṃ janitā satī | neha jāyāpadaṃ nītā nītā virasatāṃ katham

अन्यजगद्ब्रह्मोवाच । मुने शृणु यथावृत्तमिदं ते कथयाम्यहम् । यथावृत्तमशेषेण कथनीयं यतः सताम्

anyajagadbrahmovāca | mune śṛṇu yathāvṛttamidaṃ te kathayāmyaham | yathāvṛttamaśeṣeṇa kathanīyaṃ yataḥ satām

अस्ति तावदजं शान्तमजरं किंचिदेव सत् । ततश्चित्कचनैकान्तरूपिणः कचितोऽस्म्यहम्

asti tāvadajaṃ śāntamajaraṃ kiṃcideva sat | tataścitkacanaikāntarūpiṇaḥ kacito'smyaham

सर्गः ०६९

एकोनसप्ततितमः सर्गः

ekonasaptatitamaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । कुतः शतत्वमायातं रुद्राणां मुनिनायक । ये गणास्ते तु ये रुद्रा उत नेति वदाशु मे

śrīrāma uvāca | kutaḥ śatatvamāyātaṃ rudrāṇāṃ munināyaka | ye gaṇāste tu ye rudrā uta neti vadāśu me

श्रीवसिष्ठ उवाच । स्वप्नानां भिक्षुणा दृष्टं शतं शतशरीरकम् । सर्वमुद्देशतो ज्ञातं तत उक्तं न तन्मया

śrīvasiṣṭha uvāca | svapnānāṃ bhikṣuṇā dṛṣṭaṃ śataṃ śataśarīrakam | sarvamuddeśato jñātaṃ tata uktaṃ na tanmayā

य आकाराश्च ते स्वप्ने तत्तद्गणशतं स्मृतम् । तदेतद्रुद्रशतकं रुद्रा अपि गणा विधौ

ya ākārāśca te svapne tattadgaṇaśataṃ smṛtam | tadetadrudraśatakaṃ rudrā api gaṇā vidhau

श्रीराम उवाच । एकस्माद्भगवंश्चित्तात्कथं चित्तशतं कृतम् । तत्स्वप्नकृतरुद्रेण दीपाद्दीपशतं यथा

śrīrāma uvāca | ekasmādbhagavaṃścittātkathaṃ cittaśataṃ kṛtam | tatsvapnakṛtarudreṇa dīpāddīpaśataṃ yathā

श्रीवसिष्ठ उवाच । निरावरणसद्भावा यद्यथा कल्पयन्ति हि । तत्तथानुभवन्त्येव रसावरणसंविदः

śrīvasiṣṭha uvāca | nirāvaraṇasadbhāvā yadyathā kalpayanti hi | tattathānubhavantyeva rasāvaraṇasaṃvidaḥ

सर्वात्मनः सर्वगत्वाद्यद्यथा यत्र भाव्यते । तथानुभूयते तत्र तत्तथा ज्ञतया धिया

sarvātmanaḥ sarvagatvādyadyathā yatra bhāvyate | tathānubhūyate tatra tattathā jñatayā dhiyā

श्रीराम उवाच । कपालमालाभरणो भस्मशाली दिगम्बरः । श्मशाननिलयो ब्रह्मन्कामुकश्च किमीश्वरः

śrīrāma uvāca | kapālamālābharaṇo bhasmaśālī digambaraḥ | śmaśānanilayo brahmankāmukaśca kimīśvaraḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । महेश्वराणां सिद्धानां जीवन्मुक्तशरीरिणाम् । न क्रियानियमोऽस्तीह स ह्यज्ञस्यैव कल्पितः

śrīvasiṣṭha uvāca | maheśvarāṇāṃ siddhānāṃ jīvanmuktaśarīriṇām | na kriyāniyamo'stīha sa hyajñasyaiva kalpitaḥ

अज्ञस्तु दितचित्तत्वात्क्रियानियमनं विना । गच्छन्न्यायेन मात्स्येन परं दुःखं प्रयाति हि

ajñastu ditacittatvātkriyāniyamanaṃ vinā | gacchannyāyena mātsyena paraṃ duḥkhaṃ prayāti hi

सुज्ञास्त्विष्टेष्वनिष्टेषु न निमज्जन्ति वस्तुषु । यतेन्द्रियत्वाद्बुद्धत्वान्निर्वासनतया तथा

sujñāstviṣṭeṣvaniṣṭeṣu na nimajjanti vastuṣu | yatendriyatvādbuddhatvānnirvāsanatayā tathā

काकतालीयवद्रूढां क्रियां कुर्वन्ति ते सदा । न कुर्वन्त्यपि वै किंचिन्नैषां क्वचिदपि ग्रहः

kākatālīyavadrūḍhāṃ kriyāṃ kurvanti te sadā | na kurvantyapi vai kiṃcinnaiṣāṃ kvacidapi grahaḥ

काकतालीयतो विष्णुरेवंकर्मोदितः पुरा । एवंकर्मा त्रिनयन एवंकर्माम्बुजोद्भवः

kākatālīyato viṣṇurevaṃkarmoditaḥ purā | evaṃkarmā trinayana evaṃkarmāmbujodbhavaḥ

न निन्द्यमस्ति नानिन्द्यं नोपादेयं न हेयता । न चात्मीयं न च परं कर्म ज्ञविषयं क्वचित्

na nindyamasti nānindyaṃ nopādeyaṃ na heyatā | na cātmīyaṃ na ca paraṃ karma jñaviṣayaṃ kvacit

अग्न्यादीनां यथौष्ण्यादि सर्गादौ रूढिमागतम् । हरादीनां तथा कर्म द्विजातीनां च जातयः

agnyādīnāṃ yathauṣṇyādi sargādau rūḍhimāgatam | harādīnāṃ tathā karma dvijātīnāṃ ca jātayaḥ

सर्गे प्ररूढिमायाते संकेतवशतः पृथक् । अनुभूतिफलाश्चर्याः कल्पिताः कल्पिताः स्वयम्

sarge prarūḍhimāyāte saṃketavaśataḥ pṛthak | anubhūtiphalāścaryāḥ kalpitāḥ kalpitāḥ svayam

विदेहमुक्तविषयं तुर्यमौनमतो मया । नोक्तं तव परं मौनं सदेहस्य रघूद्वह

videhamuktaviṣayaṃ turyamaunamato mayā | noktaṃ tava paraṃ maunaṃ sadehasya raghūdvaha

खादप्यतितरामच्छमात्माकाशं चिदात्मकम् । तत्ताप्राप्तिः परं श्रेयः सा कथं प्राप्यते श्रृणु

khādapyatitarāmacchamātmākāśaṃ cidātmakam | tattāprāptiḥ paraṃ śreyaḥ sā kathaṃ prāpyate śrṛṇu

सम्यग्ज्ञानावबोधेन नित्यमेकसमाधिना । संख्ययैवावबुद्धा ये ते स्मृताः सांख्ययोगिनः

samyagjñānāvabodhena nityamekasamādhinā | saṃkhyayaivāvabuddhā ye te smṛtāḥ sāṃkhyayoginaḥ

प्राणाद्यनिलसंशान्तौ युक्त्या ये पदमागताः । अनामयमनाद्यन्तं ते स्मृता योगयोगिनः

prāṇādyanilasaṃśāntau yuktyā ye padamāgatāḥ | anāmayamanādyantaṃ te smṛtā yogayoginaḥ

उपादेयं तु सर्वेषां शान्तं पदमकृत्रिमम् । तत्केचित्संख्यया प्राप्ताः केचिद्योगेन देहतः

upādeyaṃ tu sarveṣāṃ śāntaṃ padamakṛtrimam | tatkecitsaṃkhyayā prāptāḥ kecidyogena dehataḥ

एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति । यत्सांख्यैः प्राप्यते स्थानं परं योगैस्तदेव हि

ekaṃ sāṃkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa paśyati | yatsāṃkhyaiḥ prāpyate sthānaṃ paraṃ yogaistadeva hi

यत्र प्राणमनोवृत्तिरत्यन्तं नोपलभ्यते । वासनावागुरोत्क्रान्ता तद्विद्धि परमं पदम्

yatra prāṇamanovṛttiratyantaṃ nopalabhyate | vāsanāvāgurotkrāntā tadviddhi paramaṃ padam

वासनां चित्तमेवाहुः कारणं तद्धि संसृतेः । तदकारणतामेति विलीयोभयकर्मसु

vāsanāṃ cittamevāhuḥ kāraṇaṃ taddhi saṃsṛteḥ | tadakāraṇatāmeti vilīyobhayakarmasu

मनः पश्यति वै देहं बालो वेतालकं यथा । स्वात्मानं विलयं नीत्वा न भूयस्तं प्रपश्यति

manaḥ paśyati vai dehaṃ bālo vetālakaṃ yathā | svātmānaṃ vilayaṃ nītvā na bhūyastaṃ prapaśyati

मनो मुधैवाभ्युदितमसदेवानवेक्षणात् । स्वप्ने स्वमरणाकारं प्रेक्ष्यमाणं न विद्यते

mano mudhaivābhyuditamasadevānavekṣaṇāt | svapne svamaraṇākāraṃ prekṣyamāṇaṃ na vidyate

मनोभवस्तु संसारः क्व ममाहं क्व संततिः । उपदेश्योपदेशादिबन्धमोक्षौ च तत्कुतः

manobhavastu saṃsāraḥ kva mamāhaṃ kva saṃtatiḥ | upadeśyopadeśādibandhamokṣau ca tatkutaḥ

एकतत्त्वघनाभ्यासः प्राणानां विलयस्तथा । मनोविनिग्रहश्चेति मोक्षशब्दार्थसंग्रहः

ekatattvaghanābhyāsaḥ prāṇānāṃ vilayastathā | manovinigrahaśceti mokṣaśabdārthasaṃgrahaḥ

श्रीराम उवाच । यदि हि प्राणविलयो मुने मोक्षस्य कारणम् । मृता एव विमुच्यन्ते तन्मन्ये सर्वजन्तवः

śrīrāma uvāca | yadi hi prāṇavilayo mune mokṣasya kāraṇam | mṛtā eva vimucyante tanmanye sarvajantavaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । त्रिष्वेतेषु प्रयोगेषु मनःप्रशमनं वरम् । साध्यं विद्धि तदेवाशु यथा भवति तच्छिवम्

śrīvasiṣṭha uvāca | triṣveteṣu prayogeṣu manaḥpraśamanaṃ varam | sādhyaṃ viddhi tadevāśu yathā bhavati tacchivam

यदा निर्वाणनं प्राणास्त्यजन्तीदं शरीरकम् । तदानुभूय तन्मात्रैर्यान्ति व्योमनि संगमम्

yadā nirvāṇanaṃ prāṇāstyajantīdaṃ śarīrakam | tadānubhūya tanmātrairyānti vyomani saṃgamam

वासनासात्मकान्येव विद्धि तन्मात्रकाणि वै । तदात्मकैर्मनोवद्भिः प्राणैः श्लिष्यन्ति नेतरैः

vāsanāsātmakānyeva viddhi tanmātrakāṇi vai | tadātmakairmanovadbhiḥ prāṇaiḥ śliṣyanti netaraiḥ

सवासनास्तूत्पद्यन्ते प्राणा मुञ्चन्ति देहकम् । तद्व्योमवायुसंश्लेषं यान्ति दुःखाय गन्धवत्

savāsanāstūtpadyante prāṇā muñcanti dehakam | tadvyomavāyusaṃśleṣaṃ yānti duḥkhāya gandhavat

मनः साम्बुरिवाम्भोधौ न शाम्यति सवासनम् । नामनस्काः संभवन्ति प्राणाः सूर्य इव त्विषः

manaḥ sāmburivāmbhodhau na śāmyati savāsanam | nāmanaskāḥ saṃbhavanti prāṇāḥ sūrya iva tviṣaḥ

न जहाति मनः प्राणान्विना ज्ञानेन कर्हिचित् । तृणान्तरेणैव विना तृणाङ्गमिव तित्तिरिः

na jahāti manaḥ prāṇānvinā jñānena karhicit | tṛṇāntareṇaiva vinā tṛṇāṅgamiva tittiriḥ

ज्ञानादवासनीभावं स्वनाशं प्राप्नुयान्मनः । प्राणात्स्पदं च नादत्ते ततः शान्तिर्हि शिष्यते

jñānādavāsanībhāvaṃ svanāśaṃ prāpnuyānmanaḥ | prāṇātspadaṃ ca nādatte tataḥ śāntirhi śiṣyate

ज्ञानात्सर्वपदार्थानामसत्त्वं समुदेत्यलम् । ततोऽङ्ग वासनानाशाद्वियोगः प्राणचेतसोः

jñānātsarvapadārthānāmasattvaṃ samudetyalam | tato'ṅga vāsanānāśādviyogaḥ prāṇacetasoḥ

ततो न पश्यति मनः प्रशान्तं देहतां पुनः । स्वनाशेन पदं प्राप्तं वासनैव मनो विदुः

tato na paśyati manaḥ praśāntaṃ dehatāṃ punaḥ | svanāśena padaṃ prāptaṃ vāsanaiva mano viduḥ

चेतो हि वासनामात्रं तदभावे परं पदम् । तत्त्वं संपद्यते ज्ञानं ज्ञानमाहुर्विचारणम्

ceto hi vāsanāmātraṃ tadabhāve paraṃ padam | tattvaṃ saṃpadyate jñānaṃ jñānamāhurvicāraṇam

इत्यस्याः संसृते राम पर्यन्तः संप्रवर्तते । स्वयं विवेकमात्रेण रज्जुसर्पभ्रमाकृतेः

ityasyāḥ saṃsṛte rāma paryantaḥ saṃpravartate | svayaṃ vivekamātreṇa rajjusarpabhramākṛteḥ

एकार्थाभ्यसनप्राणरोधचेतःपरिक्षयाः । एकस्मिन्नेव संसिद्धे संसिद्ध्यन्ति परस्परम्

ekārthābhyasanaprāṇarodhacetaḥparikṣayāḥ | ekasminneva saṃsiddhe saṃsiddhyanti parasparam

तालवृन्तस्य संस्पन्दे शान्ते शान्तो यथानिलः । प्राणानिलपरिस्पन्दे शान्ते शान्तं तथा मनः

tālavṛntasya saṃspande śānte śānto yathānilaḥ | prāṇānilaparispande śānte śāntaṃ tathā manaḥ

प्राणः शरीरविलये प्रयाति व्योमवायुताम् । यथा वासितमेवेदं सर्वं पश्यति तत्र वा

prāṇaḥ śarīravilaye prayāti vyomavāyutām | yathā vāsitamevedaṃ sarvaṃ paśyati tatra vā

यथा विदेहाः पश्यन्ति प्राणा व्योमनि देहकम् । समनस्कास्तथाचारं सर्वं चानुभवन्ति ते

yathā videhāḥ paśyanti prāṇā vyomani dehakam | samanaskāstathācāraṃ sarvaṃ cānubhavanti te

शान्ते वातपरिस्पन्दे यथा गन्धः प्रशाम्यति । तथा शान्ते मनःस्पन्दे शाम्यन्ति प्राणवायवः

śānte vātaparispande yathā gandhaḥ praśāmyati | tathā śānte manaḥspande śāmyanti prāṇavāyavaḥ

अविनाभाविनी नित्यं जन्तूनां प्राणचेतसी । कुसुमामोदवन्मिश्रे तिलतैले इव स्थिते

avinābhāvinī nityaṃ jantūnāṃ prāṇacetasī | kusumāmodavanmiśre tilataile iva sthite

मनसः स्पन्दनं प्राणः प्राणस्य स्पन्दनं मनः । एतौ विहरतो नित्यमन्योन्यं रथसारथी

manasaḥ spandanaṃ prāṇaḥ prāṇasya spandanaṃ manaḥ | etau viharato nityamanyonyaṃ rathasārathī

आधाराधेयवच्चैतावेकाभावे विनश्यतः । कुरुतश्च स्वनाशेन कार्यं मोक्षाख्यमुत्तमम्

ādhārādheyavaccaitāvekābhāve vinaśyataḥ | kurutaśca svanāśena kāryaṃ mokṣākhyamuttamam

एकतत्त्वघनाभ्यासाच्छान्तं शाम्यत्यलं मनः । तल्लीनत्वात्स्वभावस्य तेन प्राणोऽपि शाम्यति

ekatattvaghanābhyāsācchāntaṃ śāmyatyalaṃ manaḥ | tallīnatvātsvabhāvasya tena prāṇo'pi śāmyati

विचार्य यदनन्तात्मतत्त्वं तन्मयतां नय । मनस्ततस्तल्लयेन तदेव भवति स्थिरम्

vicārya yadanantātmatattvaṃ tanmayatāṃ naya | manastatastallayena tadeva bhavati sthiram

यदेवातितरां श्रेयोऽनुपलम्भोपलम्भयोः । द्वयोरप्यसतोस्तत्र शेषे वापि स्थिरो भव

yadevātitarāṃ śreyo'nupalambhopalambhayoḥ | dvayorapyasatostatra śeṣe vāpi sthiro bhava

एकस्मिन्सुदृढे तत्त्वे तावद्भावं विभावयेत् । भावोऽभावत्वमायाति स्वभ्यासाद्यावदाततम्

ekasminsudṛḍhe tattve tāvadbhāvaṃ vibhāvayet | bhāvo'bhāvatvamāyāti svabhyāsādyāvadātatam

प्रत्याहारवतां चेतः स्वयं भोग्यक्षयादिव । विलीयते सह प्राणैः परमेवावशिष्यते

pratyāhāravatāṃ cetaḥ svayaṃ bhogyakṣayādiva | vilīyate saha prāṇaiḥ paramevāvaśiṣyate

यदेकतानं भवति चेतस्तद्भवति क्षणात् । शान्ताशेषविशेषौघं चिराभ्यासस्वभावतः

yadekatānaṃ bhavati cetastadbhavati kṣaṇāt | śāntāśeṣaviśeṣaughaṃ cirābhyāsasvabhāvataḥ

अविद्येयं तु नास्तीति बुद्ध्वा युक्तियुतं धिया । ज्ञानादेव परावाप्तिस्तदभ्यासस्ततः परम्

avidyeyaṃ tu nāstīti buddhvā yuktiyutaṃ dhiyā | jñānādeva parāvāptistadabhyāsastataḥ param

चित्ते शान्ते शाम्यतीयं संसारमृगतृष्णिका । जरामुपगते मेघे मिहिका तन्मयी यथा

citte śānte śāmyatīyaṃ saṃsāramṛgatṛṣṇikā | jarāmupagate meghe mihikā tanmayī yathā

चित्तमात्रमविद्येति कुरु तेनैव तत्क्षयम् । तद्रूपं राम चित्तात्मा नाभावो हि परं पदम्

cittamātramavidyeti kuru tenaiva tatkṣayam | tadrūpaṃ rāma cittātmā nābhāvo hi paraṃ padam

मुहूर्तमेव निर्वाणं यदि चेतः परे पदे । तत्तत्परिणतं विद्धि तत्रैवास्वादमागतम्

muhūrtameva nirvāṇaṃ yadi cetaḥ pare pade | tattatpariṇataṃ viddhi tatraivāsvādamāgatam

यदि सांख्येन विश्रान्तं चेतो योगेन वापि ते । क्षणं तत्सत्त्वतां यातं न भूय इह जायते

yadi sāṃkhyena viśrāntaṃ ceto yogena vāpi te | kṣaṇaṃ tatsattvatāṃ yātaṃ na bhūya iha jāyate

चेतो विगलिताविद्यं सत्त्वशब्देन कथ्यते । दग्धसंसारबीजं तन्न ददात्यन्तरं पुनः

ceto vigalitāvidyaṃ sattvaśabdena kathyate | dagdhasaṃsārabījaṃ tanna dadātyantaraṃ punaḥ

कश्चिद्विगलिताविद्यः सत्त्वस्थः शान्तवासनः । परं शून्योपमं सद्यो ज्योतिः पश्यति शाम्यति

kaścidvigalitāvidyaḥ sattvasthaḥ śāntavāsanaḥ | paraṃ śūnyopamaṃ sadyo jyotiḥ paśyati śāmyati

विगलितात्मपदं विगलन्मनः सुभग सत्त्वमितीह हि कथ्यते । न पुनरेति कलामलिनं पदं कनकतामिव ताम्रमुपागतम्

vigalitātmapadaṃ vigalanmanaḥ subhaga sattvamitīha hi kathyate | na punareti kalāmalinaṃ padaṃ kanakatāmiva tāmramupāgatam

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० निर्वा० पू० प्राणमनःसंयोगविचारणं नामैकोनसप्ततितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 nirvā0 pū0 prāṇamanaḥsaṃyogavicāraṇaṃ nāmaikonasaptatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०७०

सप्ततितमः सर्गः

saptatitamaḥ sargaḥ

अन्यजगद्ब्रह्मोवाच । अथाहं चिन्मयाकाशस्त्वन्याकाशमयीं स्थितिम् । परां ग्रहीतुमिच्छामि तेनेहोपस्थितः क्षयः

anyajagadbrahmovāca | athāhaṃ cinmayākāśastvanyākāśamayīṃ sthitim | parāṃ grahītumicchāmi tenehopasthitaḥ kṣayaḥ

महाप्रलयकालेऽस्मिंस्त्यक्तुमेषा मयाधुना । मुनीन्द्र नूनमारब्धा तेन वैरस्यमागता

mahāpralayakāle'smiṃstyaktumeṣā mayādhunā | munīndra nūnamārabdhā tena vairasyamāgatā

आकाशत्वाद्यदाद्योऽयं पराकाशो भवाम्यहम् । तदा महाप्रलयता वासनायाश्च संक्षयः

ākāśatvādyadādyo'yaṃ parākāśo bhavāmyaham | tadā mahāpralayatā vāsanāyāśca saṃkṣayaḥ

तेनैषा विरसीभूता मन्मार्गं परिधावति । नानुगच्छति को नाम निर्मातारमुदारधीः

tenaiṣā virasībhūtā manmārgaṃ paridhāvati | nānugacchati ko nāma nirmātāramudāradhīḥ

इहाद्यायं कलेरन्तश्चतुर्युगविपर्ययः । प्रजामन्विन्द्रदेवानामद्यैवान्तोऽयमागतः

ihādyāyaṃ kalerantaścaturyugaviparyayaḥ | prajāmanvindradevānāmadyaivānto'yamāgataḥ

अद्यैव चायं कल्पान्तो महाकल्पान्त एव च । ममायं वासनान्तोऽद्य देहव्योमान्त एव च

adyaiva cāyaṃ kalpānto mahākalpānta eva ca | mamāyaṃ vāsanānto'dya dehavyomānta eva ca

तेनेयं वासना ब्रह्मन्क्षयं गन्तुं समुद्यता । क्वेव पद्माकराशोषे गन्धलेखावतिष्ठताम्

teneyaṃ vāsanā brahmankṣayaṃ gantuṃ samudyatā | kveva padmākarāśoṣe gandhalekhāvatiṣṭhatām

यथा जडाब्धिलेखाया जायते लहरी चला । वासनायास्तथैवेच्छा मुधोदेत्यपकारणम्

yathā jaḍābdhilekhāyā jāyate laharī calā | vāsanāyāstathaivecchā mudhodetyapakāraṇam

आभिमानिकदेहाया वासनायाः स्वभावतः । अस्या आत्मावलोकेच्छा स्वयमेवोपजायते

ābhimānikadehāyā vāsanāyāḥ svabhāvataḥ | asyā ātmāvalokecchā svayamevopajāyate

आत्मतत्त्वं नु पश्यन्त्या धारणाभ्यासयोगतः । दृष्टोऽनया भवत्सर्गो वर्गव्यग्रनिरर्गलः

ātmatattvaṃ nu paśyantyā dhāraṇābhyāsayogataḥ | dṛṣṭo'nayā bhavatsargo vargavyagranirargalaḥ

अनयाम्बरसंचारपरयाद्रिशिरःशिला । दृष्टा स्वजगदाधारभूतास्माकं तु खात्मिका

anayāmbarasaṃcāraparayādriśiraḥśilā | dṛṣṭā svajagadādhārabhūtāsmākaṃ tu khātmikā

एतद्यस्मिञ्जगद्यत्र तद्दृषत्त्वं जगद्गिरौ । अस्मज्जगत्पदार्थेषु संत्यन्यानि जगन्त्यपि

etadyasmiñjagadyatra taddṛṣattvaṃ jagadgirau | asmajjagatpadārtheṣu saṃtyanyāni jagantyapi

वयं तानि न पश्यामो भेददृष्टौ स्थिता इमे । बोधैकतां गतास्त्वाशु पश्यामस्तानि वीक्षणात्

vayaṃ tāni na paśyāmo bhedadṛṣṭau sthitā ime | bodhaikatāṃ gatāstvāśu paśyāmastāni vīkṣaṇāt

घटे पटे वटे कुड्ये खेऽनलेऽम्भसि तेजसि । जगन्ति सन्ति सर्वत्र शिलायामिव सर्वदा

ghaṭe paṭe vaṭe kuḍye khe'nale'mbhasi tejasi | jaganti santi sarvatra śilāyāmiva sarvadā

जगन्नाम मुधा भ्रान्तिः किल स्वप्नपुरोपमा । मिथ्यैवेयं क्व नामासौ चिद्रूपास्त्यथ नास्ति च

jagannāma mudhā bhrāntiḥ kila svapnapuropamā | mithyaiveyaṃ kva nāmāsau cidrūpāstyatha nāsti ca

परिज्ञाता सती येषामेषा चिन्नभसैकताम् । गता ते न विमुह्यन्ति शिष्टास्तु भ्रमभाजनम्

parijñātā satī yeṣāmeṣā cinnabhasaikatām | gatā te na vimuhyanti śiṣṭāstu bhramabhājanam

अथान्यधारणाभ्यासात्स्वविरागवशोदितम् । साधयन्त्याऽर्थमात्मीयं दृष्टस्त्वमनया मुने

athānyadhāraṇābhyāsātsvavirāgavaśoditam | sādhayantyā'rthamātmīyaṃ dṛṣṭastvamanayā mune

इति मायेव दुष्पारा चिच्छक्तिः परिजृम्भते । इत्थमाद्यन्तरहिता ब्राह्मी शक्तिरनामया

iti māyeva duṣpārā cicchaktiḥ parijṛmbhate | itthamādyantarahitā brāhmī śaktiranāmayā

प्रवर्तन्ते निवर्तन्ते नेह कार्याणि कानिचित् । द्रव्यकालक्रियाद्योता चितिस्तपति केवलम्

pravartante nivartante neha kāryāṇi kānicit | dravyakālakriyādyotā citistapati kevalam

देशकालक्रियाद्रव्यमनोबुद्ध्यादिकं त्विदम् । चिच्छिलाङ्गकमेवैकं विद्ध्यनस्तमयोदयम्

deśakālakriyādravyamanobuddhyādikaṃ tvidam | cicchilāṅgakamevaikaṃ viddhyanastamayodayam

चिदेवेयं शिलाकारमवतिष्ठति बिभ्रती । अङ्गमस्या जगज्जालं मरुतः स्पन्दनं यथा

cideveyaṃ śilākāramavatiṣṭhati bibhratī | aṅgamasyā jagajjālaṃ marutaḥ spandanaṃ yathā

विज्ञानघनमात्मानं जगदित्यवबुध्यते । अनाद्यन्तापि साद्यन्ता चित्त्वादिति गतापि चित् ।। चिच्छिलेयमनाद्यन्ता साद्यन्तास्तीति बोधतः । साकारापि निराकारा जगदङ्गेति संस्थिता

vijñānaghanamātmānaṃ jagadityavabudhyate | anādyantāpi sādyantā cittvāditi gatāpi cit || cicchileyamanādyantā sādyantāstīti bodhataḥ | sākārāpi nirākārā jagadaṅgeti saṃsthitā

यद्वत्स्वप्ने चिदेव स्वं रूपं व्योमैव पत्तनम् । वेत्ति तद्वदिदं वेत्ति पाषाणं जगदङ्गकम्

yadvatsvapne cideva svaṃ rūpaṃ vyomaiva pattanam | vetti tadvadidaṃ vetti pāṣāṇaṃ jagadaṅgakam

न सरन्तीह सरितो न चक्रं परिवर्तते । नार्थाः परिणमन्त्यन्तः कचत्येतच्चिदम्बरम्

na sarantīha sarito na cakraṃ parivartate | nārthāḥ pariṇamantyantaḥ kacatyetaccidambaram

न महाकल्पकल्पान्तसंविदः संविदम्बरे । संभवन्ति पृथग्रूपाः पयसीव पयोन्तरम्

na mahākalpakalpāntasaṃvidaḥ saṃvidambare | saṃbhavanti pṛthagrūpāḥ payasīva payontaram

जगन्ति सन्त्येव न सन्ति शान्ते चिदम्बरे सर्वगतैकमूर्तौ । नभोन्तराणीव महानभोन्त- श्चित्सन्ति सत्तानि पराम्बराणि

jaganti santyeva na santi śānte cidambare sarvagataikamūrtau | nabhontarāṇīva mahānabhonta- ścitsanti sattāni parāmbarāṇi

वसिष्ठ तद्गच्छ मुने जगत्स्वं त्वं चासने संप्रति शान्तिमेहि । बुद्ध्यादिरूपाणि परं व्रजन्तु वयं बृहद्ब्रह्मपदं प्रयामः

vasiṣṭha tadgaccha mune jagatsvaṃ tvaṃ cāsane saṃprati śāntimehi | buddhyādirūpāṇi paraṃ vrajantu vayaṃ bṛhadbrahmapadaṃ prayāmaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० निर्वाणप्रकरणे उ० पा० शिलान्तर्जगत्पितामहवाक्यानि नाम सप्ततितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe u0 pā0 śilāntarjagatpitāmahavākyāni nāma saptatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०७०

सप्ततितमः सर्गः

saptatitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । जीवोऽजीवो भवत्याशु याति चित्तमचित्तताम् । विचारादित्यविद्यान्तो मोक्ष इत्यभिधीयते

śrīvasiṣṭha uvāca | jīvo'jīvo bhavatyāśu yāti cittamacittatām | vicārādityavidyānto mokṣa ityabhidhīyate

मृगतृष्णाजलमिव मनोऽहंतादि दृश्यते । असदेव मनागेव तद्विचारात्प्रलीयते

mṛgatṛṣṇājalamiva mano'haṃtādi dṛśyate | asadeva manāgeva tadvicārātpralīyate

संसृतिस्वप्नविभ्रान्तौ वेतालोदाहृतानिमान् । प्रश्नानाकर्णय शुभान्प्रसङ्गात्स्मृतिमागतान्

saṃsṛtisvapnavibhrāntau vetālodāhṛtānimān | praśnānākarṇaya śubhānprasaṅgātsmṛtimāgatān

अस्ति विन्ध्यमहाटव्यां वेतालो विपुलाकृतिः । स किंचिन्मण्डलं गर्वादाजगाम जिघांसया

asti vindhyamahāṭavyāṃ vetālo vipulākṛtiḥ | sa kiṃcinmaṇḍalaṃ garvādājagāma jighāṃsayā

स वेतालोऽवसत्पूर्वं कस्मिंश्चित्सज्जनास्पदे । बहुबल्युपहारेण नित्यतृप्ततया सुखी

sa vetālo'vasatpūrvaṃ kasmiṃścitsajjanāspade | bahubalyupahāreṇa nityatṛptatayā sukhī

निर्निमित्तं निरागस्कं पुरोऽप्यभ्यागतं न सः । क्षुधितोऽपि नरं हन्ति सन्तो हि न्यायदर्शकाः

nirnimittaṃ nirāgaskaṃ puro'pyabhyāgataṃ na saḥ | kṣudhito'pi naraṃ hanti santo hi nyāyadarśakāḥ

स कालेनाटवीगेहो जगाम नगरान्तरम् । न्याययुक्त्या जनं भोक्तुं क्षुधा समभिचोदितः

sa kālenāṭavīgeho jagāma nagarāntaram | nyāyayuktyā janaṃ bhoktuṃ kṣudhā samabhicoditaḥ

तत्र प्राप स भूपालं रात्रिचर्याविनिर्गतम् । तमाह घनघोरेण शब्देनोग्रनिशाचरः

tatra prāpa sa bhūpālaṃ rātricaryāvinirgatam | tamāha ghanaghoreṇa śabdenograniśācaraḥ

वेताल उवाच । राजँल्लब्धोऽसि भीमेन वेतालेन मयाधुना । क्व गच्छसि विनष्टोऽसि भव भोजनमद्य मे

vetāla uvāca | rājam̐llabdho'si bhīmena vetālena mayādhunā | kva gacchasi vinaṣṭo'si bhava bhojanamadya me

राजोवाच । हे रात्रिचर निर्न्याय्यं मां चेदत्सि बलादिह । तत्ते सहस्रधा मूर्धा स्फुटिष्यति न संशयः

rājovāca | he rātricara nirnyāyyaṃ māṃ cedatsi balādiha | tatte sahasradhā mūrdhā sphuṭiṣyati na saṃśayaḥ

वेताल उवाच । न त्वामद्म्यहमन्यायं न्यायोऽयं हि मयोच्यते । राजासि सकलाशाश्च पूरणीयास्त्वयार्थिनाम्

vetāla uvāca | na tvāmadmyahamanyāyaṃ nyāyo'yaṃ hi mayocyate | rājāsi sakalāśāśca pūraṇīyāstvayārthinām

ममैतामर्थितां राजन्संभवार्थां प्रपूरय । प्रश्नानिमान्मयोक्तांस्त्वं सम्यगाख्यातुमर्हसि

mamaitāmarthitāṃ rājansaṃbhavārthāṃ prapūraya | praśnānimānmayoktāṃstvaṃ samyagākhyātumarhasi

कस्य सूर्यस्य रश्मीनां ब्रह्माण्डान्यणवः कृशाः । कस्मिन्स्फुरन्ति पवने महागगनरेणवः

kasya sūryasya raśmīnāṃ brahmāṇḍānyaṇavaḥ kṛśāḥ | kasminsphuranti pavane mahāgaganareṇavaḥ

स्वप्नात्स्वप्नान्तरं गच्छञ्छतशोऽथ सहस्रशः । त्यजन्न त्यजति स्वच्छं कः स्वरूपं प्रभास्वरम्

svapnātsvapnāntaraṃ gacchañchataśo'tha sahasraśaḥ | tyajanna tyajati svacchaṃ kaḥ svarūpaṃ prabhāsvaram

रम्भास्तम्भो यथा पत्रमात्रमेवं पुनःपुनः । अन्तरन्तस्तथान्तश्च तथा कोऽणुः स एव हि

rambhāstambho yathā patramātramevaṃ punaḥpunaḥ | antarantastathāntaśca tathā ko'ṇuḥ sa eva hi

ब्रह्माण्डाकाशभूतौघसूर्यमण्डलमेरवः । अपरित्यजतोऽणुत्वं कस्याणोः परमाणवः

brahmāṇḍākāśabhūtaughasūryamaṇḍalameravaḥ | aparityajato'ṇutvaṃ kasyāṇoḥ paramāṇavaḥ

कस्यानवयवस्यैव परमाणुमहागिरेः । शिलान्तर्निविडैकान्तरूपमज्जा जगत्त्रयी

kasyānavayavasyaiva paramāṇumahāgireḥ | śilāntarniviḍaikāntarūpamajjā jagattrayī

इति कथयसि चेन्न मे दुरात्मं- स्तदिह निगीर्य भवन्तमात्मघातिन् । फलमिव तव मण्डलं ग्रसेयं प्रसभमुपेत्य जगद्यथा कृतान्तः

iti kathayasi cenna me durātmaṃ- stadiha nigīrya bhavantamātmaghātin | phalamiva tava maṇḍalaṃ graseyaṃ prasabhamupetya jagadyathā kṛtāntaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषु निर्वाणप्रकरणे पू० वेतालप्रश्नो नाम सप्ततितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 vetālapraśno nāma saptatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०७१

एकसप्ततितमः सर्गः

ekasaptatitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । इत्युक्त्वा भगवान्ब्रह्मा ब्रह्मलोकजनैः सह । बद्धपद्मासनोऽनन्तसमाधानगतोऽभवत्

śrīvasiṣṭha uvāca | ityuktvā bhagavānbrahmā brahmalokajanaiḥ saha | baddhapadmāsano'nantasamādhānagato'bhavat

ओंकारार्धोऽर्धमात्रान्तः शान्तनिःशेषमानसः । लिपिकर्मार्पिताकार आसीदाशान्तवेदनः

oṃkārārdho'rdhamātrāntaḥ śāntaniḥśeṣamānasaḥ | lipikarmārpitākāra āsīdāśāntavedanaḥ

तमेवानुसरन्ती सा तथैव ध्यानगा सती । वासनासीदशेषांशा शान्ता चाकाशरूपिणी

tamevānusarantī sā tathaiva dhyānagā satī | vāsanāsīdaśeṣāṃśā śāntā cākāśarūpiṇī

परमेष्ठिन्यसंकल्पे तस्मिंस्तानवमेयुषि । सर्वगानन्तचिद्व्योमरूपोऽपश्यमहं यदा

parameṣṭhinyasaṃkalpe tasmiṃstānavameyuṣi | sarvagānantacidvyomarūpo'paśyamahaṃ yadā

यावत्संकल्पनं तस्य विरसीभवति क्षणात् । तथैवाशु तथैवोर्व्याः साद्रिद्वीपपयोनिधेः

yāvatsaṃkalpanaṃ tasya virasībhavati kṣaṇāt | tathaivāśu tathaivorvyāḥ sādridvīpapayonidheḥ

तृणगुल्मलताशालिसमुद्भवनशक्तता । समस्तैवास्तमागन्तुमारब्धा च शनैःशनैः

tṛṇagulmalatāśālisamudbhavanaśaktatā | samastaivāstamāgantumārabdhā ca śanaiḥśanaiḥ

किल तस्य विराडात्मरूपस्याङ्गैकदेशताम् । सा बिभर्ति मही तेन तदसंवेदनोदयात्

kila tasya virāḍātmarūpasyāṅgaikadeśatām | sā bibharti mahī tena tadasaṃvedanodayāt

विचेतना सा विरसा बभूव परिजर्जरा । मार्गशीर्षान्तवल्लीव जराविधुरतां गता

vicetanā sā virasā babhūva parijarjarā | mārgaśīrṣāntavallīva jarāvidhuratāṃ gatā

यथास्माकमसंवित्तेरङ्गाली विरसा भवेत् । तथा विरिंचिसंवित्तैर्धरा वैधुर्यमागता

yathāsmākamasaṃvitteraṅgālī virasā bhavet | tathā viriṃcisaṃvittairdharā vaidhuryamāgatā

संपन्ना संहतानेकमहोत्पातभरावृता । दुष्कृताङ्गारनिर्दग्धनरकोन्मुखमानवा

saṃpannā saṃhatānekamahotpātabharāvṛtā | duṣkṛtāṅgāranirdagdhanarakonmukhamānavā

दुर्भिक्षाकाण्डदौस्थित्यदैन्यदारिद्र्यदुर्भगा । दुःशीलाशेषवनिता निर्मर्यादनरावृता

durbhikṣākāṇḍadausthityadainyadāridryadurbhagā | duḥśīlāśeṣavanitā nirmaryādanarāvṛtā

पांसुप्रमन्दनीहारधूलिधूसरसूर्यका । द्वन्द्विमूर्खमहादुःखिव्यसनिव्याधिताकुला

pāṃsupramandanīhāradhūlidhūsarasūryakā | dvandvimūrkhamahāduḥkhivyasanivyādhitākulā

अग्निदाहजलापूरयुद्धप्रोच्छिन्नमण्डला । अवृष्ट्यवग्रहोन्नष्टकष्टचेष्टितपामरा

agnidāhajalāpūrayuddhaprocchinnamaṇḍalā | avṛṣṭyavagrahonnaṣṭakaṣṭaceṣṭitapāmarā

अशङ्कितमहोत्पातपतत्पर्वतपत्तना । शिशुश्रोत्रियमुन्यार्यगुणिनाशरुदज्जना

aśaṅkitamahotpātapatatparvatapattanā | śiśuśrotriyamunyāryaguṇināśarudajjanā

अशङ्कितस्थलीमध्यसंजातागाधकूपका । वर्णसंकरनारीणामासक्तजनभूमिपा

aśaṅkitasthalīmadhyasaṃjātāgādhakūpakā | varṇasaṃkaranārīṇāmāsaktajanabhūmipā

अट्टशूलाखिलजना शिवशूलचतुष्पथा । केशैकशूलवनिता पात्रशूलजनेश्वरा

aṭṭaśūlākhilajanā śivaśūlacatuṣpathā | keśaikaśūlavanitā pātraśūlajaneśvarā

दुःखशूलसमाचारा द्वन्द्वशूलाखिलप्रजा । अधर्मशूलवनिता पानशूलजनेश्वरा

duḥkhaśūlasamācārā dvandvaśūlākhilaprajā | adharmaśūlavanitā pānaśūlajaneśvarā

अधर्मशूलवलिता कुशास्त्रशतशूलिनी । दुर्जनाखिलवित्ताढ्या विपद्विहतसज्जना

adharmaśūlavalitā kuśāstraśataśūlinī | durjanākhilavittāḍhyā vipadvihatasajjanā

अनार्यवसुधापाला तदनादृतपण्डिता । लोभमोहभयद्वेषरागरोगरजोरता

anāryavasudhāpālā tadanādṛtapaṇḍitā | lobhamohabhayadveṣarāgarogarajoratā

अप्यन्यगामिपुरुषा रुषाभिहतसद्विजा । अनारतपराक्रन्दपरापर्यन्तपामरा

apyanyagāmipuruṣā ruṣābhihatasadvijā | anārataparākrandaparāparyantapāmarā

दस्यूत्सन्नपुरग्रामदेवद्विजसमाश्रया । आपातमधुरारम्भदुःखदोदरभङ्गुरा

dasyūtsannapuragrāmadevadvijasamāśrayā | āpātamadhurārambhaduḥkhadodarabhaṅgurā

आलस्योल्लासविलसत्कार्यवैधुर्यधर्मिणी । सर्वापदुपतापान्ता क्रमेणोत्सन्नदिग्गणा

ālasyollāsavilasatkāryavaidhuryadharmiṇī | sarvāpadupatāpāntā krameṇotsannadiggaṇā

भस्मशेषपुरग्रामा निर्जनाखिलमण्डला । रोरूयमाणभस्माभ्रकुण्डलोड्डामराम्वरा

bhasmaśeṣapuragrāmā nirjanākhilamaṇḍalā | rorūyamāṇabhasmābhrakuṇḍaloḍḍāmarāmvarā

दुर्भगाडम्बरारम्भरोदनोरुरवोदरी । मुष्टिप्रमाणजनता जनतापानुषङ्गिणी

durbhagāḍambarārambharodanoruravodarī | muṣṭipramāṇajanatā janatāpānuṣaṅgiṇī

नीरसाशेषदेशान्ता सर्वर्तुगुणवर्जिता । इत्यस्य पार्थिवे धातौ ब्रह्मणो गतवेदने

nīrasāśeṣadeśāntā sarvartuguṇavarjitā | ityasya pārthive dhātau brahmaṇo gatavedane

पृथिवी पृथुवैधुर्या संपन्नासन्ननाशतः । अथ तत्संविदुन्मुक्तो जलधातुः क्षयोन्मुखः

pṛthivī pṛthuvaidhuryā saṃpannāsannanāśataḥ | atha tatsaṃvidunmukto jaladhātuḥ kṣayonmukhaḥ

यदा विक्षुभितात्मासीत्तदा नियत्तिलङ्घनात् । समुत्सार्यार्यमर्यादामर्णवा विवृतार्णसः

yadā vikṣubhitātmāsīttadā niyattilaṅghanāt | samutsāryāryamaryādāmarṇavā vivṛtārṇasaḥ

प्रवृत्ता विकृतिं गन्तुमुन्मत्ता इव राविणः । वीचिविक्षोभविन्यासैर्वेलाविपिनलावकाः

pravṛttā vikṛtiṃ gantumunmattā iva rāviṇaḥ | vīcivikṣobhavinyāsairvelāvipinalāvakāḥ

कल्लोलवलनावर्तविवर्तोद्वर्तिताश्रयाः । महाभ्रभ्रमदुत्तुङ्गतरङ्गात्तनभोदिशः

kallolavalanāvartavivartodvartitāśrayāḥ | mahābhrabhramaduttuṅgataraṅgāttanabhodiśaḥ

बृहद्गुलुगुलावर्तगर्जनोद्द्रवकन्दराः । सीकरौघमहारम्भघनसंवलिताचलाः

bṛhadgulugulāvartagarjanoddravakandarāḥ | sīkaraughamahārambhaghanasaṃvalitācalāḥ

चलच्चलचलद्वीरमकराघूर्णितान्तराः । उल्लसन्मकराक्रान्तद्रुमकाननितोदराः

calaccalacaladvīramakarāghūrṇitāntarāḥ | ullasanmakarākrāntadrumakānanitodarāḥ

दरीविदारणभ्रष्टसिंहाहतजलेचराः । ऊर्म्युदस्तमहारत्नभरतारकिताम्बराः

darīvidāraṇabhraṣṭasiṃhāhatajalecarāḥ | ūrmyudastamahāratnabharatārakitāmbarāḥ

उत्फालमकरच्छन्ननभश्चरबृहद्धनाः । परस्परोर्मिसंघट्टभांकारकटुटांकृताः

utphālamakaracchannanabhaścarabṛhaddhanāḥ | parasparormisaṃghaṭṭabhāṃkārakaṭuṭāṃkṛtāḥ

तरत्तरलमातङ्गफूत्कारा धौतभास्कराः । अन्योन्यवेल्लनव्यग्रप्रविदीर्णाद्रिभित्तयः

tarattaralamātaṅgaphūtkārā dhautabhāskarāḥ | anyonyavellanavyagrapravidīrṇādribhittayaḥ

तटपर्वतलुण्टाकतरङ्गकरमण्डलाः । गर्जद्गिरिदरीगेहविशदुन्मत्तवारयः

taṭaparvataluṇṭākataraṅgakaramaṇḍalāḥ | garjadgiridarīgehaviśadunmattavārayaḥ

भूपाः परपुराक्रान्ता लग्ना इव हतारयः । तारारवरणद्गेहविद्रावितनभश्चराः

bhūpāḥ parapurākrāntā lagnā iva hatārayaḥ | tārāravaraṇadgehavidrāvitanabhaścarāḥ

प्रलुण्ठितवनव्यूहलूनकाननिताम्बराः । सपक्षपर्वताकारतरङ्गापूरिताम्बराः

praluṇṭhitavanavyūhalūnakānanitāmbarāḥ | sapakṣaparvatākārataraṅgāpūritāmbarāḥ

महारवमरुच्छिन्नकल्लोलाचलचालिताः । चञ्चत्तीरगिरिव्रातपतत्तटरटज्जलाः

mahāravamarucchinnakallolācalacālitāḥ | cañcattīragirivrātapatattaṭaraṭajjalāḥ

उल्लसद्विपुलावर्तप्रोत्क्षिप्तमकरोत्कराः । विमज्जन्निस्तलावर्तनिगीर्णगिरिकन्दराः

ullasadvipulāvartaprotkṣiptamakarotkarāḥ | vimajjannistalāvartanigīrṇagirikandarāḥ

दरीदलनसंप्राप्तदृषद्दशनदन्तुराः । श्रृङ्गलम्बिदरीप्रान्तमग्नवीचिजलेभकाः

darīdalanasaṃprāptadṛṣaddaśanadanturāḥ | śrṛṅgalambidarīprāntamagnavīcijalebhakāḥ

व्यालोलवलनाक्रान्तविटपिप्रोतकच्छपाः । यमेन्द्रवसुधावाहैरुत्कर्णैर्भयविह्वलैः

vyālolavalanākrāntaviṭapiprotakacchapāḥ | yamendravasudhāvāhairutkarṇairbhayavihvalaiḥ

श्रूयमाणपतच्छैलतटीकटकटारवाः । मत्स्यपुच्छच्छटाच्छिन्नमग्नोन्मग्नद्रुताद्रयः

śrūyamāṇapatacchailataṭīkaṭakaṭāravāḥ | matsyapucchacchaṭācchinnamagnonmagnadrutādrayaḥ

लीलालूनवनव्यूहशीतलासारवारयः । प्रज्वलद्वडवावह्निज्वालावलिमिलज्जलाः

līlālūnavanavyūhaśītalāsāravārayaḥ | prajvaladvaḍavāvahnijvālāvalimilajjalāḥ

सरसेन विभोर्नाशैर्विशङ्कितमहानलाः । मिलच्छिखरिमालाग्रजलमातङ्गयोधिनः

sarasena vibhornāśairviśaṅkitamahānalāḥ | milacchikharimālāgrajalamātaṅgayodhinaḥ

नृत्यन्तीव तरङ्गौधैर्जलावलनवेधिनः । जलाचलाचलान्योन्यसंघट्टस्फोटपण्डिताः

nṛtyantīva taraṅgaudhairjalāvalanavedhinaḥ | jalācalācalānyonyasaṃghaṭṭasphoṭapaṇḍitāḥ

बृहद्गिरिवनव्रातप्राणिमण्डलमण्डिताः । उड्डामरवनेमेन्द्रभेरीवादनभासुरैः

bṛhadgirivanavrātaprāṇimaṇḍalamaṇḍitāḥ | uḍḍāmaravanemendrabherīvādanabhāsuraiḥ

असुरैरिव पातालं कल्लोलैरलमाकुलाः । अथोदपतदुन्नासदिङ्नागवदनध्वनिः

asurairiva pātālaṃ kallolairalamākulāḥ | athodapatadunnāsadiṅnāgavadanadhvaniḥ

पातालतलताल्वन्तर्विस्फोटामोटनोद्भटः । चञ्चलाचलकीलोर्वी चचाल क्षणचालिता

pātālatalatālvantarvisphoṭāmoṭanodbhaṭaḥ | cañcalācalakīlorvī cacāla kṣaṇacālitā

लोला शैवालवल्लीव व्यालोलाम्भोधिलङ्घिता । अथ दुर्वारनिर्घोषनिर्वाताडम्बरान्विता

lolā śaivālavallīva vyālolāmbhodhilaṅghitā | atha durvāranirghoṣanirvātāḍambarānvitā

पुस्फोटेव पतन्ती द्यौर्दिशां पतिरवारवैः । आवर्तवलनाकाराः केतवः पेतुरम्बरात्

pusphoṭeva patantī dyaurdiśāṃ patiravāravaiḥ | āvartavalanākārāḥ ketavaḥ peturambarāt

हेमरत्नमया मुक्ताः सिन्दूरभुजगा इव । ककुब्भ्यो नभसो भूमेरुदगुर्दग्धदिक्तटाः

hemaratnamayā muktāḥ sindūrabhujagā iva | kakubbhyo nabhaso bhūmerudagurdagdhadiktaṭāḥ

चलज्ज्वालाजटाटोपा विविधोत्पातपङ्कयः । पृथ्व्यादीन्यसुरादीनि ब्रह्मोन्मुक्तानि सर्वतः

calajjvālājaṭāṭopā vividhotpātapaṅkayaḥ | pṛthvyādīnyasurādīni brahmonmuktāni sarvataḥ

द्विविधानि महाभूतान्यलं संक्षोभमाययुः । चन्द्रार्कानिलशक्राग्नियमाः कोलाहलाकुलाः

dvividhāni mahābhūtānyalaṃ saṃkṣobhamāyayuḥ | candrārkānilaśakrāgniyamāḥ kolāhalākulāḥ

परिपातपरा आसन्ब्रह्मलोकगतेश्वराः । कम्पैः कटकटारावपतत्पादपपङ्कयः

paripātaparā āsanbrahmalokagateśvarāḥ | kampaiḥ kaṭakaṭārāvapatatpādapapaṅkayaḥ

भूमेरन्वभवन्भूरिदोलान्दोलनमद्रयः । भूकम्पलोलकैलासमेरुमन्दरकन्दराः । पेतुः कल्पतरून्मुक्ता रक्तस्तबकवृष्टयः

bhūmeranvabhavanbhūridolāndolanamadrayaḥ | bhūkampalolakailāsamerumandarakandarāḥ | petuḥ kalpatarūnmuktā raktastabakavṛṣṭayaḥ

लोकान्तराद्रिपुरवारिधिकाननान्त- मुत्पातकल्पपवनेन मिथो हतानाम् । कोलाहलैर्जगदभूत्प्रविकीर्णशीर्णं पूर्णार्णवे त्रिपुरपूर इवाभिपाती

lokāntarādripuravāridhikānanānta- mutpātakalpapavanena mitho hatānām | kolāhalairjagadabhūtpravikīrṇaśīrṇaṃ pūrṇārṇave tripurapūra ivābhipātī

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० निर्वाणप्रकरणे उ० पाषा० कल्पक्षोभवर्णनं नामैकसप्ततितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe u0 pāṣā0 kalpakṣobhavarṇanaṃ nāmaikasaptatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०७१

एकसप्ततितमः सर्गः

ekasaptatitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । इत्युक्तवति वेताले वक्तुं प्रश्नान्विहस्य सः । उवाच वचनं राजा दन्तांशुधवलाम्बरः

śrīvasiṣṭha uvāca | ityuktavati vetāle vaktuṃ praśnānvihasya saḥ | uvāca vacanaṃ rājā dantāṃśudhavalāmbaraḥ

राजोवाच । आस्ते कदाचिच्चेदं हि ब्रह्माण्डमजरं फलम् । उत्तरोत्तरं दशगुणभूतत्वक्परिवेष्टितम्

rājovāca | āste kadāciccedaṃ hi brahmāṇḍamajaraṃ phalam | uttarottaraṃ daśaguṇabhūtatvakpariveṣṭitam

तादृशानां सहस्राणि फलानि यत्र सन्ति हि । अत्युच्चैस्तादृशी शाखा विपुला चलपल्लवा

tādṛśānāṃ sahasrāṇi phalāni yatra santi hi | atyuccaistādṛśī śākhā vipulā calapallavā

तादृशानां सहस्राणि शाखानां यत्र सन्त्यथ । तादृशोऽस्ति महावृक्षो दुर्लक्ष्यो विपुलाकृतिः

tādṛśānāṃ sahasrāṇi śākhānāṃ yatra santyatha | tādṛśo'sti mahāvṛkṣo durlakṣyo vipulākṛtiḥ

तादृशानां सहस्राणि यत्र सन्ति महीरुहाम् । तादृशं वनमत्युच्चैरनन्ततरुगुल्मकम्

tādṛśānāṃ sahasrāṇi yatra santi mahīruhām | tādṛśaṃ vanamatyuccairanantatarugulmakam

तादृशानां सहस्राणि वनानां यत्र सन्त्यथ । तादृगस्ति वृहच्छृङ्गमत्युच्चैर्भरिताकृति

tādṛśānāṃ sahasrāṇi vanānāṃ yatra santyatha | tādṛgasti vṛhacchṛṅgamatyuccairbharitākṛti

तादृशानां सहस्राणि श्रृङ्गाणां यत्र सन्त्यथ । तादृशोऽस्त्यतिविस्तीर्णो देशो विपुलकोटरः

tādṛśānāṃ sahasrāṇi śrṛṅgāṇāṃ yatra santyatha | tādṛśo'styativistīrṇo deśo vipulakoṭaraḥ

तादृशानां सहस्राणि देशानां यत्र सन्त्यथ । तादृगस्ति वृहद्द्वीपं महाह्रदनदीयुतम्

tādṛśānāṃ sahasrāṇi deśānāṃ yatra santyatha | tādṛgasti vṛhaddvīpaṃ mahāhradanadīyutam

तादृशानां सहस्राणि द्वीपानां यत्र सन्त्यथ । तादृगस्ति महीपीठं विचित्ररचनान्वितम्

tādṛśānāṃ sahasrāṇi dvīpānāṃ yatra santyatha | tādṛgasti mahīpīṭhaṃ vicitraracanānvitam

तादृशानां सहस्राणि पृथ्वीनां यत्र सन्त्यथ । तादृगस्ति महास्फारं महाभुवनडम्बरम्

tādṛśānāṃ sahasrāṇi pṛthvīnāṃ yatra santyatha | tādṛgasti mahāsphāraṃ mahābhuvanaḍambaram

तादृशानां सहस्त्राणि जगतां यत्र सन्त्यथ । तादृगस्ति महच्चाण्डं चण्डमम्बरपीठवत्

tādṛśānāṃ sahastrāṇi jagatāṃ yatra santyatha | tādṛgasti mahaccāṇḍaṃ caṇḍamambarapīṭhavat

तादृशानां सहस्राणि यत्राण्डानि करण्डकाः । तादृशोऽस्ति गतस्पन्दो विपुलाब्धिश्च सागरः

tādṛśānāṃ sahasrāṇi yatrāṇḍāni karaṇḍakāḥ | tādṛśo'sti gataspando vipulābdhiśca sāgaraḥ

तादृक्सागरलक्षाणि तरङ्गो यत्र पेलवः । तादृशः स्वविलासात्मा निर्मलोऽस्ति महार्णवः

tādṛksāgaralakṣāṇi taraṅgo yatra pelavaḥ | tādṛśaḥ svavilāsātmā nirmalo'sti mahārṇavaḥ

तादृगब्धिसहस्राणि यस्योदरजलान्यथ । तादृशोऽस्ति पुमान्कश्चिदत्युच्चैर्भरिताकृतिः

tādṛgabdhisahasrāṇi yasyodarajalānyatha | tādṛśo'sti pumānkaścidatyuccairbharitākṛtiḥ

तादृशानां नृणां लक्षैर्यस्य मालोरसि स्थिता । प्रधानं सर्वसत्तानां तादृशोऽस्ति परः पुमान्

tādṛśānāṃ nṛṇāṃ lakṣairyasya mālorasi sthitā | pradhānaṃ sarvasattānāṃ tādṛśo'sti paraḥ pumān

तादृशानां सहस्राणि पुरुषाणां महात्मनाम् । स्फुरन्ति मण्डले यस्य स्वतनूरुहजालवत्

tādṛśānāṃ sahasrāṇi puruṣāṇāṃ mahātmanām | sphuranti maṇḍale yasya svatanūruhajālavat

तादृशोऽस्ति महादित्यः शतमन्यासु दृष्टिषु । या एताः कलनाः सर्वास्ता एतास्तस्य दीप्तयः

tādṛśo'sti mahādityaḥ śatamanyāsu dṛṣṭiṣu | yā etāḥ kalanāḥ sarvāstā etāstasya dīptayaḥ

अस्यादित्यस्य दीप्तीनां ब्रह्माण्डास्त्रसरेणवः । मया चित्सूर्य इत्युक्तः सर्वमेतत्तपत्यसौ

asyādityasya dīptīnāṃ brahmāṇḍāstrasareṇavaḥ | mayā citsūrya ityuktaḥ sarvametattapatyasau

विज्ञानात्मैव परमो भास्करो भाविताशयः । इमे ये भुवनाभोगास्तस्यैव त्रसरेणवः

vijñānātmaiva paramo bhāskaro bhāvitāśayaḥ | ime ye bhuvanābhogāstasyaiva trasareṇavaḥ

विज्ञानपरमार्कस्य भासा भान्ति भवन्ति च । इमा जगदहर्लक्ष्म्यः क्वचिल्लक्ष्म्यो रवेरिव

vijñānaparamārkasya bhāsā bhānti bhavanti ca | imā jagadaharlakṣmyaḥ kvacillakṣmyo raveriva

विज्ञानमात्रकचितात्मनि जन्तुजाते त्रैलोक्यमण्डपमणेरविकासभाजि । चिज्जन्मनोर्भवनसंभ्रमतावलेखाः सन्तीह रे न हि मनागपि शान्तमास्स्व

vijñānamātrakacitātmani jantujāte trailokyamaṇḍapamaṇeravikāsabhāji | cijjanmanorbhavanasaṃbhramatāvalekhāḥ santīha re na hi manāgapi śāntamāssva

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये देव० मोक्षोपायेषु निर्वाणप्रकरणे पू० वेतालप्रथमप्रश्नोत्तरवर्णनं नामैकसप्ततितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye deva0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 vetālaprathamapraśnottaravarṇanaṃ nāmaikasaptatitamaḥ sargaḥ