7. Yoga Vāsiṣṭha (part 7 of 9)

सर्गः ०७२

द्विसप्ततितमः सर्गः

dvisaptatitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथाकृष्टवति प्राणान्स्वयंभुवि नभोभवः । विराडात्मनि तत्याज वातस्कन्धस्थितः स्थितिम्

śrīvasiṣṭha uvāca | athākṛṣṭavati prāṇānsvayaṃbhuvi nabhobhavaḥ | virāḍātmani tatyāja vātaskandhasthitaḥ sthitim

ते हि तस्य किल प्राणास्तेन क्रान्तेषु तेष्वपि । ऋक्षचक्रे स्थितिं कोऽन्यो धत्ते भूतैकधारिणीम्

te hi tasya kila prāṇāstena krānteṣu teṣvapi | ṛkṣacakre sthitiṃ ko'nyo dhatte bhūtaikadhāriṇīm

वातस्कन्धे समाक्रान्ते ब्रह्मणा प्राणमारुते । समं गन्तुं परित्यज्य संस्थितिं क्षोभमागते

vātaskandhe samākrānte brahmaṇā prāṇamārute | samaṃ gantuṃ parityajya saṃsthitiṃ kṣobhamāgate

निराधाराः सवाताग्निदाहोल्मुकवदापतन् । व्योम्नस्तारास्तरोः पुष्पनिकरा इव भूतले

nirādhārāḥ savātāgnidāholmukavadāpatan | vyomnastārāstaroḥ puṣpanikarā iva bhūtale

कालपाकचलन्मूला जगत्खण्डफलालयाः । प्रशान्तपवनाधारा विमानावलयोऽपतन्

kālapākacalanmūlā jagatkhaṇḍaphalālayāḥ | praśāntapavanādhārā vimānāvalayo'patan

प्रलयोन्मुखतां याते ब्राह्मे संकल्पनेन्धने । सिद्धानां गतयः शेमुरिद्धानामर्चिषामिव

pralayonmukhatāṃ yāte brāhme saṃkalpanendhane | siddhānāṃ gatayaḥ śemuriddhānāmarciṣāmiva

प्रभ्रमन्त्योऽम्बरे कल्पमारुतैस्तनुतूलवत् । स्वशक्त्यपचये मूकाः सिद्धसंततयोऽपतन्

prabhramantyo'mbare kalpamārutaistanutūlavat | svaśaktyapacaye mūkāḥ siddhasaṃtatayo'patan

संकल्पद्रुमजालानि सेन्द्रादिनगराणि च । पेतुर्भूकम्पलोलस्य शिरांस्यमरभूभृतः

saṃkalpadrumajālāni sendrādinagarāṇi ca | peturbhūkampalolasya śirāṃsyamarabhūbhṛtaḥ

श्रीराम उवाच । चिति संकल्पमात्रात्मा विराड् ब्रह्मा जगद्वपुः । किमङ्गं तस्य भूलोकः किं स्वर्गः किं रसातलम्

śrīrāma uvāca | citi saṃkalpamātrātmā virāḍ brahmā jagadvapuḥ | kimaṅgaṃ tasya bhūlokaḥ kiṃ svargaḥ kiṃ rasātalam

कथमेतानि चाङ्गानि ब्रह्मंस्तस्य स्थितानि च । कथं वा सोऽन्तरे तस्य स्वस्यैव वपुषः स्थितः

kathametāni cāṅgāni brahmaṃstasya sthitāni ca | kathaṃ vā so'ntare tasya svasyaiva vapuṣaḥ sthitaḥ

ब्रह्मा संकल्पमात्रात्मा निराकृतिरिदं स्थितम् । जगदित्येव जातो मे निश्चयः कथयेतरत्

brahmā saṃkalpamātrātmā nirākṛtiridaṃ sthitam | jagadityeva jāto me niścayaḥ kathayetarat

श्रीवसिष्ठ उवाच । आदौ तावदिदं नासन्न सदास्ते निरामयम् । चिन्मात्रपरमाकाशमाशाकोशैकपूरकम्

śrīvasiṣṭha uvāca | ādau tāvadidaṃ nāsanna sadāste nirāmayam | cinmātraparamākāśamāśākośaikapūrakam

तत्स्वामाकाशतां चैतच्चेत्यमित्यवबुध्यते । स्वरूपमत्यजन्नित्यं चित्त्वाद्भवति चेतनम्

tatsvāmākāśatāṃ caitaccetyamityavabudhyate | svarūpamatyajannityaṃ cittvādbhavati cetanam

विद्धि तच्चेतनं जीवं सघनत्वान्मनः स्थितम् । एतावति स्थितिजाले न किंचित्साकृति स्थितम्

viddhi taccetanaṃ jīvaṃ saghanatvānmanaḥ sthitam | etāvati sthitijāle na kiṃcitsākṛti sthitam

शुद्धं व्योमैव चिद्व्योम स्थितमात्मनि पूर्ववत् । यदेतत्प्रतिभातं तु तदन्यत्र शिवात्ततः

śuddhaṃ vyomaiva cidvyoma sthitamātmani pūrvavat | yadetatpratibhātaṃ tu tadanyatra śivāttataḥ

अथ तन्मन आभोगि भाविताहंकृति स्फुरत् । संकल्पात्मकमाकाशमास्ते स्तिमितमक्षयम्

atha tanmana ābhogi bhāvitāhaṃkṛti sphurat | saṃkalpātmakamākāśamāste stimitamakṣayam

तत्संकल्पचिदाभासनभोऽहमिति भावितम् । असत्तमेवानुभवत्संनिवेशं खमेव खे

tatsaṃkalpacidābhāsanabho'hamiti bhāvitam | asattamevānubhavatsaṃniveśaṃ khameva khe

वेत्ति भावितमाकारं पश्यत्यनुभवत्यपि । संकल्पकात्मकं शून्यमेव देह इति स्थितम्

vetti bhāvitamākāraṃ paśyatyanubhavatyapi | saṃkalpakātmakaṃ śūnyameva deha iti sthitam

शून्यमेव यथाकारि संकल्पनगरं भवान् । पश्यत्येवमजो देहं खे खमेवानुभूतवान्

śūnyameva yathākāri saṃkalpanagaraṃ bhavān | paśyatyevamajo dehaṃ khe khamevānubhūtavān

संविदो निर्मलत्वात्स यावदित्थं तथाविधम् । अनुभूयानुभवनं स्वेच्छयैवोपशाम्यति

saṃvido nirmalatvātsa yāvaditthaṃ tathāvidham | anubhūyānubhavanaṃ svecchayaivopaśāmyati

यदा तत्त्वपरिज्ञानमस्मदादेस्तदाऽऽततम् । इदं संसरणं विद्धि शून्यं सत्यमिव स्थितम्

yadā tattvaparijñānamasmadādestadā''tatam | idaṃ saṃsaraṇaṃ viddhi śūnyaṃ satyamiva sthitam

यथाभूतपरिज्ञानादत्र शाम्यति वासना । अद्वैतान्निरहंकारात्ततो मोक्षोऽवशिष्यते

yathābhūtaparijñānādatra śāmyati vāsanā | advaitānnirahaṃkārāttato mokṣo'vaśiṣyate

एवमेष स यो ब्रह्मा स एवेदं जगत्स्थितम् । विराजो ब्रह्मणो राम देहो यस्तदिदं जगत्

evameṣa sa yo brahmā sa evedaṃ jagatsthitam | virājo brahmaṇo rāma deho yastadidaṃ jagat

संकल्पाकाशरूपस्य तस्य या भ्रान्तिरुत्थिता । तदिदं जगदाभाति तद्ब्रह्माण्डमुदाहृतम्

saṃkalpākāśarūpasya tasya yā bhrāntirutthitā | tadidaṃ jagadābhāti tadbrahmāṇḍamudāhṛtam

सर्वमाकाशमेवेदं संकल्पकलनात्मकम् । वस्तुतस्त्वस्ति न जगत्त्वत्तामत्ते न च क्वचित्

sarvamākāśamevedaṃ saṃkalpakalanātmakam | vastutastvasti na jagattvattāmatte na ca kvacit

क्वचिन्मात्रेऽमले व्योम्नि कथं वा केन वा जगत् । किं जायते किमत्रास्ति कारणं सहकारि यत्

kvacinmātre'male vyomni kathaṃ vā kena vā jagat | kiṃ jāyate kimatrāsti kāraṇaṃ sahakāri yat

अतोऽलीकमिदं जातमलीकं परिदृश्यते । अलीकं स्वदतेऽलोकमेवं पश्यति शून्यकम्

ato'līkamidaṃ jātamalīkaṃ paridṛśyate | alīkaṃ svadate'lokamevaṃ paśyati śūnyakam

जगदादिकया भासा चिन्मात्रं स्वदते स्वतः । आत्मनात्माम्बरे द्वैते स्पन्दनेनेव मारुतः

jagadādikayā bhāsā cinmātraṃ svadate svataḥ | ātmanātmāmbare dvaite spandaneneva mārutaḥ

इदं किंचिन्न किंचिद्वा द्वैताद्वैतविवर्जितम् । चिदाकाशं जगद्विद्धि शून्यमच्छं निरामयम्

idaṃ kiṃcinna kiṃcidvā dvaitādvaitavivarjitam | cidākāśaṃ jagadviddhi śūnyamacchaṃ nirāmayam

शान्ताशेषविशेषोऽहं तेन राघव संस्थितः । सन्नेवासन्निवातस्त्वमेवमेवास्व निर्ममः

śāntāśeṣaviśeṣo'haṃ tena rāghava saṃsthitaḥ | sannevāsannivātastvamevamevāsva nirmamaḥ

निर्वासनः शान्तमना मौनी विगतचापलः । सर्वं कुरु यथाप्राप्तं कुरु मा वात्र किं ग्रहः

nirvāsanaḥ śāntamanā maunī vigatacāpalaḥ | sarvaṃ kuru yathāprāptaṃ kuru mā vātra kiṃ grahaḥ

अनादिनित्यानुभवो य एकः स एव दृश्यं न तु दृश्यमन्यत् । सत्यानुभूतेऽननुभूतयो याः सुविस्तृता दृश्यमहादृशस्ताः

anādinityānubhavo ya ekaḥ sa eva dṛśyaṃ na tu dṛśyamanyat | satyānubhūte'nanubhūtayo yāḥ suvistṛtā dṛśyamahādṛśastāḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षो० निर्वाणप्रकरणे उ० पाषा० निर्वाणवर्णनं नाम द्विसप्ततितमः सर्ग

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣo0 nirvāṇaprakaraṇe u0 pāṣā0 nirvāṇavarṇanaṃ nāma dvisaptatitamaḥ sarga

सर्गः ०७२

द्विसप्ततितमः सर्गः

dvisaptatitamaḥ sargaḥ

राजोवाच । कालसत्ता नभःसत्ता स्पन्दसत्ता च चिन्मयी । शुद्धचेतनसत्ता च सर्वमित्यादि पावनम्

rājovāca | kālasattā nabhaḥsattā spandasattā ca cinmayī | śuddhacetanasattā ca sarvamityādi pāvanam

परमात्ममहावायौ रजः स्फुरति चञ्चलम् । कुसुमाङ्ग इवामोदस्तदतद्रूपकं स्वतः

paramātmamahāvāyau rajaḥ sphurati cañcalam | kusumāṅga ivāmodastadatadrūpakaṃ svataḥ

जगदाख्ये महास्वप्ने स्वप्नात्स्वप्नान्तरं व्रजत् । रूपं त्यजति नो शान्तं ब्रह्मशान्तत्वबृंहणम्

jagadākhye mahāsvapne svapnātsvapnāntaraṃ vrajat | rūpaṃ tyajati no śāntaṃ brahmaśāntatvabṛṃhaṇam

रम्भास्तम्भो यथा पत्रमात्रमेवान्तरान्तरम् । अन्तरन्तस्तथेदं हि विश्वं ब्रह्म विवर्त्यपि

rambhāstambho yathā patramātramevāntarāntaram | antarantastathedaṃ hi viśvaṃ brahma vivartyapi

सद्ब्रह्मात्मादिभिः शब्दैर्यदेताभिर्विगीयते । शून्यमव्यपदेशं ते न तत्किंचिच्च किंचन

sadbrahmātmādibhiḥ śabdairyadetābhirvigīyate | śūnyamavyapadeśaṃ te na tatkiṃcicca kiṃcana

या या विभाव्यते सत्ता सा सानुभवनिर्मितान् । रम्भास्तम्भवदेतावच्चिन्मात्रममलं ततम्

yā yā vibhāvyate sattā sā sānubhavanirmitān | rambhāstambhavadetāvaccinmātramamalaṃ tatam

सूक्ष्मत्वादप्यलभ्यत्वात्परमात्मा परोऽणुकः । अनन्तत्वादसावेव प्राप्तो मेर्वादिमूलताम्

sūkṣmatvādapyalabhyatvātparamātmā paro'ṇukaḥ | anantatvādasāveva prāpto mervādimūlatām

अणोरप्यत्यनन्तस्य पुंसोऽस्य जगदाद्यपि । परमाणुवदाभाति प्रतीतत्वादरूपवत्

aṇorapyatyanantasya puṃso'sya jagadādyapi | paramāṇuvadābhāti pratītatvādarūpavat

परोऽणुरेषोऽलभ्यत्वात्पूरकत्वान्महागिरिः । सर्वावयवरूपोऽपि निरस्तावयवः पुमान्

paro'ṇureṣo'labhyatvātpūrakatvānmahāgiriḥ | sarvāvayavarūpo'pi nirastāvayavaḥ pumān

अस्य वै ज्ञप्तिमात्रस्य मज्जामात्रं जगत्त्रयी । विज्ञानमात्रमध्यं हि साधो विद्धि जगत्त्रयम्

asya vai jñaptimātrasya majjāmātraṃ jagattrayī | vijñānamātramadhyaṃ hi sādho viddhi jagattrayam

विज्ञानमात्रकलनाकलितं जगन्ति शान्तस्वभावसुकुमारमनन्तरूपम् । वेतालबालक पदं तदलङ्घनीय- मेवं स्वयं समनुभावय शान्तमास्स्व

vijñānamātrakalanākalitaṃ jaganti śāntasvabhāvasukumāramanantarūpam | vetālabālaka padaṃ tadalaṅghanīya- mevaṃ svayaṃ samanubhāvaya śāntamāssva

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये ३० मोक्षोपायेषु निर्वाणप्रकरणे पू० वेतालप्रश्नभेदो नाम द्विसप्ततितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye 30 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 vetālapraśnabhedo nāma dvisaptatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०७३

त्रिसप्ततितमः सर्गः

trisaptatitamaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । बन्धमोक्षजगद्बुद्धिर्न शून्या नापि सन्मयी । नास्तमेति न चोदेति किमप्याद्यमसौ किल

śrīrāma uvāca | bandhamokṣajagadbuddhirna śūnyā nāpi sanmayī | nāstameti na codeti kimapyādyamasau kila

उपदिष्टमिदं ब्रह्मंस्त्वया बुद्धमलं मया । भूयः कथय तृप्तिर्हि श्रृण्वतो नास्ति मेऽमृतम्

upadiṣṭamidaṃ brahmaṃstvayā buddhamalaṃ mayā | bhūyaḥ kathaya tṛptirhi śrṛṇvato nāsti me'mṛtam

सर्गादिसंभ्रमदृशः शून्यतादिदृशस्तथा । न काश्चन विभो सत्या असत्याश्च न काश्चन

sargādisaṃbhramadṛśaḥ śūnyatādidṛśastathā | na kāścana vibho satyā asatyāśca na kāścana

एवंस्थिते तु यत्सत्यं तत्सर्वं बुद्धवानहम् । तथापि भूयोबोधाय सर्गानुभव उच्यताम्

evaṃsthite tu yatsatyaṃ tatsarvaṃ buddhavānaham | tathāpi bhūyobodhāya sargānubhava ucyatām

श्रीवसिष्ठ उवाच । यदिदं दृश्यते किंचिज्जगत्स्थावरजङ्गमम् । सर्वं सर्वप्रकाराढ्यं देशकालक्रियादिमत्

śrīvasiṣṭha uvāca | yadidaṃ dṛśyate kiṃcijjagatsthāvarajaṅgamam | sarvaṃ sarvaprakārāḍhyaṃ deśakālakriyādimat

तस्य नाशे महानाशे महाप्रलयनामनि । ब्रह्मोपेन्द्रमरुद्रुद्रमहेन्द्रपरिणामिनि

tasya nāśe mahānāśe mahāpralayanāmani | brahmopendramarudrudramahendrapariṇāmini

शिष्यते शान्तमत्यच्छं किमप्यजमनादि सत् । यतो वाचो निवर्तन्ते किमन्यदवगम्यते

śiṣyate śāntamatyacchaṃ kimapyajamanādi sat | yato vāco nivartante kimanyadavagamyate

सर्षपापेक्षया मेरुर्यथातिवितताकृतिः । तथाकाशमपि स्थूलं शून्यं सद्यदपेक्षया

sarṣapāpekṣayā meruryathātivitatākṛtiḥ | tathākāśamapi sthūlaṃ śūnyaṃ sadyadapekṣayā

शैलेन्द्रापेक्षया सूक्ष्मा यथेमे त्रसरेणवः । तथा सूक्ष्मतरं स्थूलं ब्रह्माण्डं यदपेक्षया

śailendrāpekṣayā sūkṣmā yatheme trasareṇavaḥ | tathā sūkṣmataraṃ sthūlaṃ brahmāṇḍaṃ yadapekṣayā

अमानकलिते सौम्ये काले परिणते चिरम् । शान्ते तस्मिन्परे व्योमन्याद्ये ह्यनुभवात्मनि

amānakalite saumye kāle pariṇate ciram | śānte tasminpare vyomanyādye hyanubhavātmani

असंकल्पो महाशान्तो दिक्कालैरमिताकृतिः । अन्तर्महांश्चिदाकाशो वेत्तीव परमाणुताम्

asaṃkalpo mahāśānto dikkālairamitākṛtiḥ | antarmahāṃścidākāśo vettīva paramāṇutām

असत्यामेव तामन्तर्भावयन्स्वप्नवत्स्वतः । ततः स ब्रह्मशब्दार्थं वेत्ति चिद्रूपतां तताम्

asatyāmeva tāmantarbhāvayansvapnavatsvataḥ | tataḥ sa brahmaśabdārthaṃ vetti cidrūpatāṃ tatām

चिद्भावोऽनुभवत्यन्तश्चित्त्वाच्चिदणुतां निजाम् । तामेव पश्यतीवाथ ततो द्रष्टेव तिष्ठति

cidbhāvo'nubhavatyantaścittvāccidaṇutāṃ nijām | tāmeva paśyatīvātha tato draṣṭeva tiṣṭhati

यथा स्वप्ने मृतं पश्यत्येक एवात्मनात्मनि । मृत एव मृतेर्द्रष्टा तथा चिदणुरात्मनि

yathā svapne mṛtaṃ paśyatyeka evātmanātmani | mṛta eva mṛterdraṣṭā tathā cidaṇurātmani

ततश्चिद्भाव एषोऽन्तरेक एव द्वितामिव । पश्यन्स्वरूप एवास्ते द्रष्टृदृश्यमिव स्थितः

tataścidbhāva eṣo'ntareka eva dvitāmiva | paśyansvarūpa evāste draṣṭṛdṛśyamiva sthitaḥ

चिद्भावशून्य एवातिनिराकारोऽप्यणुं तनुम् । पश्यन्दृश्यमिवोदेति द्रष्टेव च तदा द्विताम्

cidbhāvaśūnya evātinirākāro'pyaṇuṃ tanum | paśyandṛśyamivodeti draṣṭeva ca tadā dvitām

प्रकाशमणुमात्मानं पश्यंस्तदनुभावतः । उच्छूनतां चेतयते बीजमङ्कुरतामिव

prakāśamaṇumātmānaṃ paśyaṃstadanubhāvataḥ | ucchūnatāṃ cetayate bījamaṅkuratāmiva

देशकालक्रियाद्रव्यद्रष्टृदर्शनदृग्दृशः । अर्थान्तरस्वभावेन तिष्ठन्त्यनुदिताभिधाः

deśakālakriyādravyadraṣṭṛdarśanadṛgdṛśaḥ | arthāntarasvabhāvena tiṣṭhantyanuditābhidhāḥ

चिदणुर्यत्र भातोऽसौ देशो मितिमुपागतः । यदा भातस्तदा कालो यद्भानं तत्क्रिया स्मृता

cidaṇuryatra bhāto'sau deśo mitimupāgataḥ | yadā bhātastadā kālo yadbhānaṃ tatkriyā smṛtā

उपलब्धं विदुर्द्रव्यं द्रष्टृताप्युपलब्धता । आलोकनं दर्शनता दृगालोकनकारणम्

upalabdhaṃ vidurdravyaṃ draṣṭṛtāpyupalabdhatā | ālokanaṃ darśanatā dṛgālokanakāraṇam

एवमुच्छूनता भाति मितानन्ताथ वा क्रमात् । असत्यैव नभस्येव नभोरूपैव निष्क्रमा

evamucchūnatā bhāti mitānantātha vā kramāt | asatyaiva nabhasyeva nabhorūpaiva niṣkramā

चिदणोर्भासनं भातं तत्प्रदेशेन देहगम् । येन पश्यति तच्चक्षुः संग्रहोऽक्षदृशामिति

cidaṇorbhāsanaṃ bhātaṃ tatpradeśena dehagam | yena paśyati taccakṣuḥ saṃgraho'kṣadṛśāmiti

चिदणुप्रतिभासेऽन्तः प्रथमं नामवर्जितम् । तन्मात्रशब्दमेतेषामेतदाकाशरूपि तत्

cidaṇupratibhāse'ntaḥ prathamaṃ nāmavarjitam | tanmātraśabdameteṣāmetadākāśarūpi tat

चिदणुप्रतिभाकाशपिण्ड एव घनस्थितिः । अनुसंधानविवशश्चेततीन्द्रियपञ्चकम्

cidaṇupratibhākāśapiṇḍa eva ghanasthitiḥ | anusaṃdhānavivaśaścetatīndriyapañcakam

एवं चिदणुसंधानं दृश्यपोषमुपैत्यलम् । तदेव ज्ञानमित्युक्तं बुद्धिरित्यभिधीयते

evaṃ cidaṇusaṃdhānaṃ dṛśyapoṣamupaityalam | tadeva jñānamityuktaṃ buddhirityabhidhīyate

ततो मनस्तदारूढमहंकारपदं गतम् । देशकालपरिच्छेद इत्यङ्गीकृत आत्मना

tato manastadārūḍhamahaṃkārapadaṃ gatam | deśakālapariccheda ityaṅgīkṛta ātmanā

चिदणोरस्य भावस्य प्रत्यग्रं यत्र वेदनम् । स तत्रोत्तरकालेन पूर्वाभिख्यां करिष्यति

cidaṇorasya bhāvasya pratyagraṃ yatra vedanam | sa tatrottarakālena pūrvābhikhyāṃ kariṣyati

अन्यस्मिन्नेकदेशे सा ऊर्ध्वाभिख्यां करिष्यति । एवं दिगभिधानादि कल्पयिष्यति स क्रमात्

anyasminnekadeśe sā ūrdhvābhikhyāṃ kariṣyati | evaṃ digabhidhānādi kalpayiṣyati sa kramāt

देशकालक्रियाद्रव्यशब्दानामर्थवेदनम् । भविष्यति स्वयमसावाकाशविशदोऽपि सन्

deśakālakriyādravyaśabdānāmarthavedanam | bhaviṣyati svayamasāvākāśaviśado'pi san

इत्थं स्वानुभवेनैष व्योम्नैव व्योमरूपभृत् । आतिवाहिकनामान्तर्देहः संपद्यते चितेः

itthaṃ svānubhavenaiṣa vyomnaiva vyomarūpabhṛt | ātivāhikanāmāntardehaḥ saṃpadyate citeḥ

एष एव चिरं कालं तत्र भावनया तया । गृह्णाति निश्चयं पूर्णमाधिभौतिकमात्मनः

eṣa eva ciraṃ kālaṃ tatra bhāvanayā tayā | gṛhṇāti niścayaṃ pūrṇamādhibhautikamātmanaḥ

व्योम्ना व्योम्न्येव रचितो निर्मलेनेति विभ्रमः । असता सत्समास्तीर्णस्तापनद्या जलं यथा

vyomnā vyomnyeva racito nirmaleneti vibhramaḥ | asatā satsamāstīrṇastāpanadyā jalaṃ yathā

संकल्पनामुपादत्ते स्वदेहे गगनाकृतिः । शिरःशब्दार्थदां कांचित्पादशब्दार्थदां क्वचित्

saṃkalpanāmupādatte svadehe gaganākṛtiḥ | śiraḥśabdārthadāṃ kāṃcitpādaśabdārthadāṃ kvacit

उरःपार्श्वादिशब्दार्थमयीं क्वचिदनाविलाम् । भावाभावग्रहोत्सर्गशब्दाद्यर्थमयीमपि

uraḥpārśvādiśabdārthamayīṃ kvacidanāvilām | bhāvābhāvagrahotsargaśabdādyarthamayīmapi

नियताकारकलनां देशकालादियन्त्रिताम् । विषयोन्मुखतां यातामिन्द्रियव्रातवेधिताम्

niyatākārakalanāṃ deśakālādiyantritām | viṣayonmukhatāṃ yātāmindriyavrātavedhitām

सोणुः पश्यत्यथाकारमात्मनः स्वात्मकल्पितम् । हस्तपादादिकलितं चित्तादिकलनान्वितम्

soṇuḥ paśyatyathākāramātmanaḥ svātmakalpitam | hastapādādikalitaṃ cittādikalanānvitam

एवं संपद्यते ब्रह्मा तथा संपद्यते हरिः । एवं संपद्यते रुद्र एवं संपद्यते कृमिः

evaṃ saṃpadyate brahmā tathā saṃpadyate hariḥ | evaṃ saṃpadyate rudra evaṃ saṃpadyate kṛmiḥ

न च किंचन संपन्नं यथास्थितमवस्थितम् । शून्यं शून्ये विलसितं ज्ञप्तिर्ज्ञप्तौ विजृम्भिता

na ca kiṃcana saṃpannaṃ yathāsthitamavasthitam | śūnyaṃ śūnye vilasitaṃ jñaptirjñaptau vijṛmbhitā

प्रतिकन्दः शरीराणां बीजं त्रैलोक्यवीरुधाम् । सर्गार्गलप्रदो मुक्तेः संसारासारवारिदः

pratikandaḥ śarīrāṇāṃ bījaṃ trailokyavīrudhām | sargārgalaprado mukteḥ saṃsārāsāravāridaḥ

कारणं सर्वकार्याणां नेता कालक्रियादिषु । सर्वाद्यः पुरुषः स्वैरमित्यनुत्थित उत्थितः

kāraṇaṃ sarvakāryāṇāṃ netā kālakriyādiṣu | sarvādyaḥ puruṣaḥ svairamityanutthita utthitaḥ

नास्य भूतमयो देहो नास्यास्थीनि शरीरके । अवष्टब्धुमसौ मुष्ट्या शक्यते न तु केनचित्

nāsya bhūtamayo deho nāsyāsthīni śarīrake | avaṣṭabdhumasau muṣṭyā śakyate na tu kenacit

तेनाब्धिमेघसंग्रामसिंहगर्जोर्जितात्मना । अपि सुप्तनरेणेव नूनं मौनवता स्थितम्

tenābdhimeghasaṃgrāmasiṃhagarjorjitātmanā | api suptanareṇeva nūnaṃ maunavatā sthitam

जाग्रतः स्वप्नसंदृष्टयोद्धारभटिवेदनम् । यथा स्मृतिगतं नासन्न सत्तद्वदसौ स्थितः

jāgrataḥ svapnasaṃdṛṣṭayoddhārabhaṭivedanam | yathā smṛtigataṃ nāsanna sattadvadasau sthitaḥ

बहुयोजनलक्षौघप्रमाणोऽपि बृहद्वपुः । परमाण्वन्तरे भाति लोमान्तस्थजगत्र्त्रयः

bahuyojanalakṣaughapramāṇo'pi bṛhadvapuḥ | paramāṇvantare bhāti lomāntasthajagatrtrayaḥ

कुलशैलगुणौघात्मा जगद्धन्दात्मकोऽपि सन् । कुलायं धानकामात्रमपि नो पूरयत्यजः

kulaśailaguṇaughātmā jagaddhandātmako'pi san | kulāyaṃ dhānakāmātramapi no pūrayatyajaḥ

जगत्कोटिशताभोगविस्तीर्णोऽप्यणुमात्रकम् । वस्तुतो व्याप्तवानेष न देशं स्वप्नशैलवत्

jagatkoṭiśatābhogavistīrṇo'pyaṇumātrakam | vastuto vyāptavāneṣa na deśaṃ svapnaśailavat

स्वयंभूरेष कथितो विराडेष स उच्यते । ब्रह्माण्डात्मा जगद्देहो वस्तुतस्तु नभोमयः

svayaṃbhūreṣa kathito virāḍeṣa sa ucyate | brahmāṇḍātmā jagaddeho vastutastu nabhomayaḥ

सनातन इति प्रोक्तो रुद्र इत्यपि संज्ञितः । इन्द्रोपेन्द्रमरुन्मेघशैलजालादिदेहकः

sanātana iti prokto rudra ityapi saṃjñitaḥ | indropendramarunmeghaśailajālādidehakaḥ

तेजोणुमात्रं प्रथितं चेतित्वात्प्रथमं वपुः । क्रमेण स्फारसंवित्तिर्महानहमिति स्थितः

tejoṇumātraṃ prathitaṃ cetitvātprathamaṃ vapuḥ | krameṇa sphārasaṃvittirmahānahamiti sthitaḥ

स्पन्दसंवेदनात्तेन स्पन्द इत्यनुभूयते । यः स एवानिलाभिख्यो वातस्कन्धात्मना स्थितः

spandasaṃvedanāttena spanda ityanubhūyate | yaḥ sa evānilābhikhyo vātaskandhātmanā sthitaḥ

प्राणापानपरिस्पन्दो वेदनादनुभूयते । तेन यः सोऽयमाकाशे वातस्कन्ध उदाहृतः

prāṇāpānaparispando vedanādanubhūyate | tena yaḥ so'yamākāśe vātaskandha udāhṛtaḥ

चित्ताद्ये कल्पितास्तेन बालेनेव पिशाचिकाः । तेजःकणा असन्तोऽपि त एते धिष्ण्यतां गताः

cittādye kalpitāstena bāleneva piśācikāḥ | tejaḥkaṇā asanto'pi ta ete dhiṣṇyatāṃ gatāḥ

प्राणापानपरावर्तदोला तदुदरोदिता । वातस्कन्धाभिधां धत्ते जगत्तद्धृदयं महत्

prāṇāpānaparāvartadolā tadudaroditā | vātaskandhābhidhāṃ dhatte jagattaddhṛdayaṃ mahat

प्रतिच्छन्दशरीराणां प्रथमं बीजमेष सः । जगद्गतानां सर्वेषामाकल्पव्यवहारिणाम्

praticchandaśarīrāṇāṃ prathamaṃ bījameṣa saḥ | jagadgatānāṃ sarveṣāmākalpavyavahāriṇām

प्रतिच्छन्द्याद्यदेतस्मादुत्थिता जगदात्मना । देहास्तदा यथा बाह्यमन्तरेषां तथा स्थितम्

praticchandyādyadetasmādutthitā jagadātmanā | dehāstadā yathā bāhyamantareṣāṃ tathā sthitam

चितिस्तस्याद्यबीजस्य पूर्वमेव यथोदिता । तथैवाद्यापि जीवेऽन्तस्तथोदेति तदीहिता

citistasyādyabījasya pūrvameva yathoditā | tathaivādyāpi jīve'ntastathodeti tadīhitā

श्लेष्मपित्तानिलास्तस्य चन्द्रार्कपवनास्त्रयः । ग्रहा ऋक्षगणास्तस्य प्राणाष्ठीवनसीकराः

śleṣmapittānilāstasya candrārkapavanāstrayaḥ | grahā ṛkṣagaṇāstasya prāṇāṣṭhīvanasīkarāḥ

तस्यास्थीन्यद्रिजालानि मेदसो जातिका घनाः । शिरः पादौ त्वचं देहान्पश्यामस्तस्य नो वयम्

tasyāsthīnyadrijālāni medaso jātikā ghanāḥ | śiraḥ pādau tvacaṃ dehānpaśyāmastasya no vayam

वपुर्विराजो जगदङ्ग विद्धि संकल्परूपस्य हि कल्पनात्म । आकाशशैलावनिसागरादि सर्वं चिदाकाशमतः प्रशान्तम्

vapurvirājo jagadaṅga viddhi saṃkalparūpasya hi kalpanātma | ākāśaśailāvanisāgarādi sarvaṃ cidākāśamataḥ praśāntam

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० निर्वाणप्रकरणे उत्तरार्धे पाषाणो० विराडात्मवर्णनं नाम त्रिसप्ततितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe pāṣāṇo0 virāḍātmavarṇanaṃ nāma trisaptatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०७३

त्रिसप्ततितमः सर्गः

trisaptatitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । इति राजमुखाच्छ्रुत्वा वेतालः शान्तिमाययौ । भावितात्मतया तत्र विचारोचितया धिया

śrīvasiṣṭha uvāca | iti rājamukhācchrutvā vetālaḥ śāntimāyayau | bhāvitātmatayā tatra vicārocitayā dhiyā

उपशान्तमना भूत्वा मत्वैकान्तमनिन्दितम् । बभूवाविचलध्यानी विस्मृत्य विषमां क्षुधाम्

upaśāntamanā bhūtvā matvaikāntamaninditam | babhūvāvicaladhyānī vismṛtya viṣamāṃ kṣudhām

एतद्राम मयोक्तं ते वेतालप्रश्नजालकम् । एवंक्रमेण चिदणौ तेनेदं संस्थितं जगत्

etadrāma mayoktaṃ te vetālapraśnajālakam | evaṃkrameṇa cidaṇau tenedaṃ saṃsthitaṃ jagat

चिदणोः कोशगं विश्वं विचारेण विलीयते । कायो वेतालकस्येव शिष्यते यत्पदं तु तत्

cidaṇoḥ kośagaṃ viśvaṃ vicāreṇa vilīyate | kāyo vetālakasyeva śiṣyate yatpadaṃ tu tat

संहृत्य सर्वतश्चित्तं स्तिमितेनान्तरात्मना । स्वभावापतितं कुर्वन्निरिच्छं तिष्ठ शान्तधीः

saṃhṛtya sarvataścittaṃ stimitenāntarātmanā | svabhāvāpatitaṃ kurvanniricchaṃ tiṣṭha śāntadhīḥ

आकाशविशदं कृत्वा मनसैव मनो मुने । तिष्ठैकशमशान्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः

ākāśaviśadaṃ kṛtvā manasaiva mano mune | tiṣṭhaikaśamaśāntātmā sarvatra samadarśanaḥ

स्थिरबुद्धिरसंमूढो यथाप्राप्तानुवर्तिनः । राज्ञो भगीरथस्येव दुःसाध्यमपि सिद्ध्यति

sthirabuddhirasaṃmūḍho yathāprāptānuvartinaḥ | rājño bhagīrathasyeva duḥsādhyamapi siddhyati

संपूर्णशान्तमनसः परितृप्तवृत्ते- र्नित्यं समे सुखमयात्मनि तिष्ठतोऽन्तः । सिद्ध्यन्ति दुर्लभतरा अपि वाञ्छितार्था गङ्गावतार इव सागरखातवस्तु

saṃpūrṇaśāntamanasaḥ paritṛptavṛtte- rnityaṃ same sukhamayātmani tiṣṭhato'ntaḥ | siddhyanti durlabhatarā api vāñchitārthā gaṅgāvatāra iva sāgarakhātavastu

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषु निर्वाणप्रकरणे पू० वेतालाख्यानं नाम त्रिसप्ततितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 vetālākhyānaṃ nāma trisaptatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०७४

चतुःसप्ततितमः सर्गः

catuḥsaptatitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । तस्मिन्कल्पे तु संकल्पे तस्य यद्वपुरास्थितम् । श्रृणु तत्र व्यवस्थेयं विचित्राचारहारिणी

śrīvasiṣṭha uvāca | tasminkalpe tu saṃkalpe tasya yadvapurāsthitam | śrṛṇu tatra vyavastheyaṃ vicitrācārahāriṇī

परमं यच्चिदाकाशं तद्विराडात्मनो वपुः । आद्यन्तमध्यरहितं लघु त्वस्य वपुर्जगत्

paramaṃ yaccidākāśaṃ tadvirāḍātmano vapuḥ | ādyantamadhyarahitaṃ laghu tvasya vapurjagat

संकल्परहितो ब्रह्मा स्वाण्डं संकल्पनात्मकम् । वपुषः परितो भास्वत्पश्यत्याकाशमेव तत्

saṃkalparahito brahmā svāṇḍaṃ saṃkalpanātmakam | vapuṣaḥ parito bhāsvatpaśyatyākāśameva tat

ब्रह्मात्मैष स्वसंकल्पं स्वमण्डमकरोद्द्विधा । तैजसं तैजसाकारः पुष्टः पुष्टं विहंगवत्

brahmātmaiṣa svasaṃkalpaṃ svamaṇḍamakaroddvidhā | taijasaṃ taijasākāraḥ puṣṭaḥ puṣṭaṃ vihaṃgavat

अण्डस्यैकं नभो दूरं गतं संबुद्धवानसौ । भुवोधःसंस्थितं भागं व्यतिरिक्तं च नात्मना

aṇḍasyaikaṃ nabho dūraṃ gataṃ saṃbuddhavānasau | bhuvodhaḥsaṃsthitaṃ bhāgaṃ vyatiriktaṃ ca nātmanā

ब्रह्माण्डभाग ऊर्ध्वस्थो विराजः शिर उच्यते । अधोभागोऽस्य पादाख्यो नितम्बो मध्यमात्रखम्

brahmāṇḍabhāga ūrdhvastho virājaḥ śira ucyate | adhobhāgo'sya pādākhyo nitambo madhyamātrakham

दूरं विमुक्तयोः संधिः खण्डयोरिति विस्तृता । अनन्ता व्योमलेखा सा श्यामा शून्येति दृश्यते

dūraṃ vimuktayoḥ saṃdhiḥ khaṇḍayoriti vistṛtā | anantā vyomalekhā sā śyāmā śūnyeti dṛśyate

द्यौस्तालु विपुलं तस्य तारारुधिरबिन्दवः । संविद्वातलवा देहे सुरासुरनरादयः

dyaustālu vipulaṃ tasya tārārudhirabindavaḥ | saṃvidvātalavā dehe surāsuranarādayaḥ

देहान्तः कृमयस्तस्य भूतप्रेतपिशाचकाः । लोकान्तराणि रन्ध्राणि सुषिराण्यस्य देहके

dehāntaḥ kṛmayastasya bhūtapretapiśācakāḥ | lokāntarāṇi randhrāṇi suṣirāṇyasya dehake

ब्रह्माण्डखण्डमस्याधो विस्तृतं पादयोस्तलम् । जानुमण्डलरन्ध्राणि पातालकुहराण्यधः

brahmāṇḍakhaṇḍamasyādho vistṛtaṃ pādayostalam | jānumaṇḍalarandhrāṇi pātālakuharāṇyadhaḥ

जलैश्चलचलायन्ती सुषिरानेकरन्ध्रिका । भूरन्तर्मण्डली लोला समुद्रद्वीपवेष्टना

jalaiścalacalāyantī suṣirānekarandhrikā | bhūrantarmaṇḍalī lolā samudradvīpaveṣṭanā

जलैर्गुडगुडायन्त्यो नद्यो नाड्यः सरिद्रसः । जम्बूद्वीपं हृदम्भोजमस्य हेमाद्रिकर्णिकम्

jalairguḍaguḍāyantyo nadyo nāḍyaḥ saridrasaḥ | jambūdvīpaṃ hṛdambhojamasya hemādrikarṇikam

कुक्षयः ककुभः शून्या यकृत्प्लीहादयोऽचलाः । मृद्व्यः स्निग्धाः पटाकारा मेदसो जालिका घनाः

kukṣayaḥ kakubhaḥ śūnyā yakṛtplīhādayo'calāḥ | mṛdvyaḥ snigdhāḥ paṭākārā medaso jālikā ghanāḥ

चन्द्रार्कौ लोचने तस्य ब्रह्मलोको मुखं स्मृतम् । तेजः सोमोऽस्य कथितः श्लेष्मा प्रालेयपर्वतः

candrārkau locane tasya brahmaloko mukhaṃ smṛtam | tejaḥ somo'sya kathitaḥ śleṣmā prāleyaparvataḥ

अग्निलोकस्तथौर्वाग्निः पित्तमस्यातिदुःसहम् । वातस्कन्धमहावाताः प्राणापाना हृदि स्थिताः

agnilokastathaurvāgniḥ pittamasyātiduḥsaham | vātaskandhamahāvātāḥ prāṇāpānā hṛdi sthitāḥ

कल्पद्रुमवनान्यस्य सर्पवृन्दानि च क्वचित् । लोमजालान्यनन्तानि वनान्युपवनानि च

kalpadrumavanānyasya sarpavṛndāni ca kvacit | lomajālānyanantāni vanānyupavanāni ca

ऊर्ध्वं ब्रह्माण्डखण्डं तु समस्तमुरुमस्तकम् । ब्रह्माण्डप्रान्तरन्ध्रार्चिरस्य दीप्ता शिखोत्थिता

ūrdhvaṃ brahmāṇḍakhaṇḍaṃ tu samastamurumastakam | brahmāṇḍaprāntarandhrārcirasya dīptā śikhotthitā

स्वयमेष मनस्तेन मनो नास्योपयुज्यते । आत्मैव भोक्तृतामेति किल कस्य कथं कुतः

svayameṣa manastena mano nāsyopayujyate | ātmaiva bhoktṛtāmeti kila kasya kathaṃ kutaḥ

स्वयमेवेन्द्रियाण्येष तेनान्यत्रास्तिता कृता । यतस्तत्कल्पनामात्रमेवेन्द्रियगणः किल

svayamevendriyāṇyeṣa tenānyatrāstitā kṛtā | yatastatkalpanāmātramevendriyagaṇaḥ kila

अवयवावयविनोरिवेहेन्द्रियचित्तयोः । न मनागपि भेदोऽस्ति चैक्यमेकशरीरयोः

avayavāvayavinorivehendriyacittayoḥ | na manāgapi bhedo'sti caikyamekaśarīrayoḥ

तस्य तान्येव कार्याणि जगतां यानि कानिचित् । संकल्पा एव पुंवृत्त्या चलन्त्यारूपितद्विताः

tasya tānyeva kāryāṇi jagatāṃ yāni kānicit | saṃkalpā eva puṃvṛttyā calantyārūpitadvitāḥ

जागते तस्य विज्ञेये नान्येऽस्य मृतिजन्मनी । स एवेदं जगत्यस्मत्संकल्पात्मास्य नेतरत्

jāgate tasya vijñeye nānye'sya mṛtijanmanī | sa evedaṃ jagatyasmatsaṃkalpātmāsya netarat

तत्सत्तया जगत्सत्ता तन्मृत्यैव जगन्मृतम् । यादृशी स्पन्दयमरुतोः सत्तैका तादृशी तयोः

tatsattayā jagatsattā tanmṛtyaiva jaganmṛtam | yādṛśī spandayamarutoḥ sattaikā tādṛśī tayoḥ

जगद्विराजोः सत्तैका पवनस्पन्दयोरिव । जगद्यत्स विराडेव यो विराट् तज्जगत्स्मृतम्

jagadvirājoḥ sattaikā pavanaspandayoriva | jagadyatsa virāḍeva yo virāṭ tajjagatsmṛtam

जगद्ब्रह्मा विराट् चेति शब्दाः पर्यायवाचकाः । संकल्पमात्रमेवैते शुद्धचिद्व्योमरूपिणः ।। श्रीराम उवाच । संकल्पात्स विराडेव खमेवाकृतिमागतम् । अस्तु नाम स्वदेहान्तः कथं ब्रह्मैव तिष्ठति

jagadbrahmā virāṭ ceti śabdāḥ paryāyavācakāḥ | saṃkalpamātramevaite śuddhacidvyomarūpiṇaḥ || śrīrāma uvāca | saṃkalpātsa virāḍeva khamevākṛtimāgatam | astu nāma svadehāntaḥ kathaṃ brahmaiva tiṣṭhati

श्रीवसिष्ठ उवाच । यथा ध्यानेन देहान्तस्तिष्ठसि त्वं यथा स्थितम् । तथास्ते निजदेहेऽन्तः संकल्पात्मा पितामहः

śrīvasiṣṭha uvāca | yathā dhyānena dehāntastiṣṭhasi tvaṃ yathā sthitam | tathāste nijadehe'ntaḥ saṃkalpātmā pitāmahaḥ

नृणां तथा च मुख्यानां जीवो ब्रह्मपुरोदरे । उत्पत्तिपुत्रिकादेहः प्रतिबिम्बोपमोऽस्ति सः

nṛṇāṃ tathā ca mukhyānāṃ jīvo brahmapurodare | utpattiputrikādehaḥ pratibimbopamo'sti saḥ

यत्र त्वमपि देहान्तः कर्तुं शक्तोऽस्यलं स्थितम् । संकल्पात्मा विभुस्तत्र ब्रह्मा किं न करिष्यति

yatra tvamapi dehāntaḥ kartuṃ śakto'syalaṃ sthitam | saṃkalpātmā vibhustatra brahmā kiṃ na kariṣyati

बीजान्तः स्थावरं ह्यास्ते पदार्थे यत्र जंगमः । किं नास्ते तत्र देहेऽन्तर्निजचित्कल्पनात्मिका

bījāntaḥ sthāvaraṃ hyāste padārthe yatra jaṃgamaḥ | kiṃ nāste tatra dehe'ntarnijacitkalpanātmikā

साकारो गगनात्मास्तु निराकारं स्वप्नस्तु वा । आस्ते बहिरथान्तश्च भिन्ने बाह्यान्तरे बहिः

sākāro gaganātmāstu nirākāraṃ svapnastu vā | āste bahirathāntaśca bhinne bāhyāntare bahiḥ

आत्मारामः काष्ठमौनी न जडोऽपि दृषज्जडः । अहंत्वमित्यादिमयो विराडात्मनि तिष्टति

ātmārāmaḥ kāṣṭhamaunī na jaḍo'pi dṛṣajjaḍaḥ | ahaṃtvamityādimayo virāḍātmani tiṣṭati

आवेष्टितोज्झितलतातृणदारुपुंव- दुच्छब्दमम्बुरयवच्च विरोपिताङ्गः । नानाविधेऽपि विहरन्नपि कार्यजाले तज्ज्ञः शिलाजठरशान्तमनस्क एव

āveṣṭitojjhitalatātṛṇadārupuṃva- ducchabdamamburayavacca viropitāṅgaḥ | nānāvidhe'pi viharannapi kāryajāle tajjñaḥ śilājaṭharaśāntamanaska eva

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मोक्षोपायेषु निर्वाणप्रकरणे उ० पाषा० विराडात्मवर्णनं नाम चतुःसप्ततितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe u0 pāṣā0 virāḍātmavarṇanaṃ nāma catuḥsaptatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०७४

श्रीराम उवाच । यथा चित्तचमत्कृत्या राज्ञो गङ्गावतारणम् । भगीरथस्य संपन्नं तन्मे कथय भो प्रभो

śrīrāma uvāca | yathā cittacamatkṛtyā rājño gaṅgāvatāraṇam | bhagīrathasya saṃpannaṃ tanme kathaya bho prabho

श्रीवसिष्ठ उवाच । आसीद्भगीरथो नाम राजा परमधार्मिकः । भुवः समुद्रयुक्ताया मण्डलीतिलकोपमः

śrīvasiṣṭha uvāca | āsīdbhagīratho nāma rājā paramadhārmikaḥ | bhuvaḥ samudrayuktāyā maṇḍalītilakopamaḥ

संकल्पानन्तरं प्राप्ता यथाभिमतमर्थिनः । चन्द्रप्रसन्नवदनादस्माच्चिन्तामणेरिव

saṃkalpānantaraṃ prāptā yathābhimatamarthinaḥ | candraprasannavadanādasmāccintāmaṇeriva

साधूनां यो व्यवस्थार्थं धनान्यविरतं ददौ । तृणमात्रमुपादत्ते क्वचिच्चिन्तामणिर्यथा

sādhūnāṃ yo vyavasthārthaṃ dhanānyavirataṃ dadau | tṛṇamātramupādatte kvaciccintāmaṇiryathā

वज्रसारमिव प्रोतमुज्वलन्नेमि योऽभिनत् । अधो मणिरयोयन्त्रं सर्वदुर्जनचेष्टितम्

vajrasāramiva protamujvalannemi yo'bhinat | adho maṇirayoyantraṃ sarvadurjanaceṣṭitam

अधूमवह्निदेहश्रीः श्रान्तोऽपि दैन्यमप्यलम् । तमोऽहरन्नृणां नैशं द्युमणिर्वेश्मनामिव

adhūmavahnidehaśrīḥ śrānto'pi dainyamapyalam | tamo'harannṛṇāṃ naiśaṃ dyumaṇirveśmanāmiva

किरन्नग्निकणासारमभितः स्वप्रतापजम् । । मध्याह्नसूर्यकान्ताग्निरिव ज्वलति योऽरिषु

kirannagnikaṇāsāramabhitaḥ svapratāpajam | | madhyāhnasūryakāntāgniriva jvalati yo'riṣu

मृदुशीतलसंस्पर्शो यः समाह्लादयन्मनः । सुज्ञानां द्रवति स्निग्धस्येन्दोरिन्दुमणिर्यथा

mṛduśītalasaṃsparśo yaḥ samāhlādayanmanaḥ | sujñānāṃ dravati snigdhasyendorindumaṇiryathā

जगद्यज्ञोपवीतस्य स्वर्गपातालवाहिनः । गङ्गावाहस्य येनास्यां तृतीयः पूरितो गुणः

jagadyajñopavītasya svargapātālavāhinaḥ | gaṅgāvāhasya yenāsyāṃ tṛtīyaḥ pūrito guṇaḥ

6.1.74.10

अगस्त्यशोषितोऽम्भोधिर्गङ्गापूरेण पूरितः । येन दुष्पूरभूतोऽपि महासार्थोऽर्थिनामिव

agastyaśoṣito'mbhodhirgaṅgāpūreṇa pūritaḥ | yena duṣpūrabhūto'pi mahāsārtho'rthināmiva

गङ्गासोपानपद्धत्या येन पातालवासिनः । योजिता ब्रह्मणो लोके बान्धवा लोकबन्धुना

gaṅgāsopānapaddhatyā yena pātālavāsinaḥ | yojitā brahmaṇo loke bāndhavā lokabandhunā

ब्रह्माणं शंकरं जह्नुं तपसाराधयंश्च यः । भूयोभूयो ययौ खेदमशून्याध्यवसायिनः

brahmāṇaṃ śaṃkaraṃ jahnuṃ tapasārādhayaṃśca yaḥ | bhūyobhūyo yayau khedamaśūnyādhyavasāyinaḥ

यौवने वर्तमानस्य तस्य भूमिपतेरपि । प्रविचारयतो लोकयात्रां पर्याकुलामिमाम्

yauvane vartamānasya tasya bhūmipaterapi | pravicārayato lokayātrāṃ paryākulāmimām

सुविरागचमत्कारविचारकणिकोदभूत् । वयस्यपि च तारुण्ये दैवाद्वल्ली मराविव

suvirāgacamatkāravicārakaṇikodabhūt | vayasyapi ca tāruṇye daivādvallī marāviva

एकान्ते चिन्तयामास महीपतिरसाविति । जगद्यात्रामिमां नित्यमसमञ्जसमाकुलम्

ekānte cintayāmāsa mahīpatirasāviti | jagadyātrāmimāṃ nityamasamañjasamākulam

पुनर्दिनं पुनः श्यामा दानादानशतं पुनः । तदेव भुक्तविरसं लक्ष्यते कर्म कुर्वताम्

punardinaṃ punaḥ śyāmā dānādānaśataṃ punaḥ | tadeva bhuktavirasaṃ lakṣyate karma kurvatām

येन प्राप्तेन लोकेऽस्मिन्न प्राप्यमवशिष्यते । तत्कृतं सुकृतं मन्ये शेषं कर्म विषूचिका

yena prāptena loke'sminna prāpyamavaśiṣyate | tatkṛtaṃ sukṛtaṃ manye śeṣaṃ karma viṣūcikā

पुनःपुनः पर्युषितं कर्म कुर्वन्न लज्जते । मूढ्बुद्धिरबुद्धिस्तु कः कुर्यात्किल बालवत्

punaḥpunaḥ paryuṣitaṃ karma kurvanna lajjate | mūḍhbuddhirabuddhistu kaḥ kuryātkila bālavat

अथैकदोद्विग्नमनाः कदाचित्त्रितलं गुरुम् । एकान्तं संसृतेर्भीतः समपृच्छद्भगीरथः

athaikadodvignamanāḥ kadācittritalaṃ gurum | ekāntaṃ saṃsṛterbhītaḥ samapṛcchadbhagīrathaḥ

6.1.74.20

भगीरथ उवाच । अन्तःशून्यासु सुचिरं भ्रमत्संसारवृत्तिषु । अरण्यानीषु चैतासु भृशं खिन्ना वयं विभो

bhagīratha uvāca | antaḥśūnyāsu suciraṃ bhramatsaṃsāravṛttiṣu | araṇyānīṣu caitāsu bhṛśaṃ khinnā vayaṃ vibho

जरामरणमोहादिरूपाणां भवकारिणाम् । भगवन्सर्वदुःखानां कथमन्तः प्रजायते

jarāmaraṇamohādirūpāṇāṃ bhavakāriṇām | bhagavansarvaduḥkhānāṃ kathamantaḥ prajāyate

त्रितल उवाच । चिरसाम्यात्मनोत्थेन निर्विभागविलासिना । राजन् ज्ञेयावबोधेन पूर्णेन भरितात्मना

tritala uvāca | cirasāmyātmanotthena nirvibhāgavilāsinā | rājan jñeyāvabodhena pūrṇena bharitātmanā

क्षीयन्ते सर्वदुःखानि त्रुट्यन्ति ग्रन्थयोऽभितः । संशयाः समतां यान्ति सर्वकर्माणि चानघ

kṣīyante sarvaduḥkhāni truṭyanti granthayo'bhitaḥ | saṃśayāḥ samatāṃ yānti sarvakarmāṇi cānagha

ज्ञेयं विदुरथात्मानं संशुद्धं ज्ञप्तिरूपिणम् । स च सर्वगतो नित्यं नास्तमेति न चोदयम्

jñeyaṃ vidurathātmānaṃ saṃśuddhaṃ jñaptirūpiṇam | sa ca sarvagato nityaṃ nāstameti na codayam

भगीरथ उवाच । चिन्मात्रं निर्गुणं शान्तमस्ति निर्मलमच्युतम् । देहादि नेतरत्किंचिदिति वेद्मि मुनीश्वर

bhagīratha uvāca | cinmātraṃ nirguṇaṃ śāntamasti nirmalamacyutam | dehādi netaratkiṃciditi vedmi munīśvara

किं तत्र प्रतिपत्तिर्मे स्फुटतामेति नेतरा । एतावन्मात्रसंवित्तिः स्यामहं भगवन्कथम्

kiṃ tatra pratipattirme sphuṭatāmeti netarā | etāvanmātrasaṃvittiḥ syāmahaṃ bhagavankatham

त्रितल उवाच । ज्ञानेन ज्ञेयनिष्ठत्वमेति चेतो हृदम्बरे । ततः सर्ववपुर्भूत्वा भूयो जीवो न जायते

tritala uvāca | jñānena jñeyaniṣṭhatvameti ceto hṛdambare | tataḥ sarvavapurbhūtvā bhūyo jīvo na jāyate

असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु । नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु

asaktiranabhiṣvaṅgaḥ putradāragṛhādiṣu | nityaṃ ca samacittatvamiṣṭāniṣṭopapattiṣu

आत्मनोऽनन्ययोगेन तद्भावनमनारतम् । विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि

ātmano'nanyayogena tadbhāvanamanāratam | viviktadeśasevitvamaratirjanasaṃsadi

6.1.74.30

अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् । एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं तदतोऽन्यथा

adhyātmajñānanityatvaṃ tattvajñānārthadarśanam | etajjñānamiti proktamajñānaṃ tadato'nyathā

रागद्वेषक्षयाकारं संसारव्याधिभेषजम् । अहंभावोपशान्तौ तु राजन् ज्ञानमवाप्यते

rāgadveṣakṣayākāraṃ saṃsāravyādhibheṣajam | ahaṃbhāvopaśāntau tu rājan jñānamavāpyate

भगीरथ उवाच । शरीरेऽस्मिंश्चिरारूढो गिरौ तरुरिव स्वके । अहंभावो महाभाग वद मे त्यज्यते कथम्

bhagīratha uvāca | śarīre'smiṃścirārūḍho girau taruriva svake | ahaṃbhāvo mahābhāga vada me tyajyate katham

त्रितल उवाच । पौरुषेण प्रयत्नेन त्यक्त्वा भोगौघभावनाम् । गत्वा विकसितां सत्तामहंकारो विलीयते

tritala uvāca | pauruṣeṇa prayatnena tyaktvā bhogaughabhāvanām | gatvā vikasitāṃ sattāmahaṃkāro vilīyate

यन्त्रणापञ्जरं यावद्भग्नं लज्जादिनाखिलम् । अकिंचनत्वशेषेण स्फुटा तावदहंकृतिः

yantraṇāpañjaraṃ yāvadbhagnaṃ lajjādinākhilam | akiṃcanatvaśeṣeṇa sphuṭā tāvadahaṃkṛtiḥ

सर्वमेतद्धिया त्यक्त्वा यदि तिष्ठसि निश्चलः । तदहंकारविलये त्वमेव परमं पदम्

sarvametaddhiyā tyaktvā yadi tiṣṭhasi niścalaḥ | tadahaṃkāravilaye tvameva paramaṃ padam

शान्ताशेषविशेषणो विगतभीः संत्यक्तसर्वैषणो गत्वानूनमकिंचनत्वमरिषु त्यक्त्वा समग्रां श्रियम् । शान्ताहंकृतिरस्तदेहकलनस्तेष्वेव भिक्षामट न्मामप्युज्झितवानलं यदिभवस्युच्चैस्त्वमुच्चैरसि

śāntāśeṣaviśeṣaṇo vigatabhīḥ saṃtyaktasarvaiṣaṇo gatvānūnamakiṃcanatvamariṣu tyaktvā samagrāṃ śriyam | śāntāhaṃkṛtirastadehakalanasteṣveva bhikṣāmaṭa nmāmapyujjhitavānalaṃ yadibhavasyuccaistvamuccairasi

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषु निर्वाणप्रकरणे पू० भगीरथोपदेशो नाम चतुःसप्ततितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 bhagīrathopadeśo nāma catuḥsaptatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०७५

पञ्चसप्ततितमः सर्गः

pañcasaptatitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथाग्रस्थब्रह्मलोको ब्रह्मणि ध्यानशालिनि । निक्षिप्ताक्षः शनैर्दिक्षु दृष्टवानहमग्रतः

śrīvasiṣṭha uvāca | athāgrasthabrahmaloko brahmaṇi dhyānaśālini | nikṣiptākṣaḥ śanairdikṣu dṛṣṭavānahamagrataḥ

द्वितीयमर्कं मध्याह्ने पश्चादभ्युदितं स्फुटम् । दिग्दाहमिव दिग्वक्रे वनदाहमिवाचले

dvitīyamarkaṃ madhyāhne paścādabhyuditaṃ sphuṭam | digdāhamiva digvakre vanadāhamivācale

वह्निलोकमिव व्योम्नि वडवाग्निमिवार्णवे । ततोऽपश्यमहं दीप्तं सूर्यं नैर्ऋतदिङ्मुखे

vahnilokamiva vyomni vaḍavāgnimivārṇave | tato'paśyamahaṃ dīptaṃ sūryaṃ nairṛtadiṅmukhe

सूर्यं याम्ये ककुब्भागे सूर्यमग्निककुष्मुखे । सूर्यमैन्द्रककुब्भागे सूर्यमीशानदिङ्मुखे

sūryaṃ yāmye kakubbhāge sūryamagnikakuṣmukhe | sūryamaindrakakubbhāge sūryamīśānadiṅmukhe

कुबेरककुभि सूर्यं सूर्यं वायव्यदिक्तटे । सूर्यं वरुणदिग्भागे तेन विस्मयवानहम्

kuberakakubhi sūryaṃ sūryaṃ vāyavyadiktaṭe | sūryaṃ varuṇadigbhāge tena vismayavānaham

यावद्विचारयाम्याशु विधिवैधुर्यमाकुलम् । उदभूद्भूतलात्तावदर्क और्व इवार्णवात्

yāvadvicārayāmyāśu vidhivaidhuryamākulam | udabhūdbhūtalāttāvadarka aurva ivārṇavāt

एकादशेऽखिलार्काणां प्रतिबिम्बमिवोत्थितम् । उदभूत्त्रयमर्काणामन्तरे दिग्गणाम्बरे

ekādaśe'khilārkāṇāṃ pratibimbamivotthitam | udabhūttrayamarkāṇāmantare diggaṇāmbare

तद्धि रौद्रं वपुस्तत्र तन्मध्ये लोचनत्रयम् । तद्द्वादशपरीमाणं दीप्तं वृन्दं विवस्वताम्

taddhi raudraṃ vapustatra tanmadhye locanatrayam | taddvādaśaparīmāṇaṃ dīptaṃ vṛndaṃ vivasvatām

सर्वदिक्कं ददाहोच्चैः शुष्कं वनमिवानलः । अथोदभूज्जगत्खण्डशोषणग्रीष्मवासरः

sarvadikkaṃ dadāhoccaiḥ śuṣkaṃ vanamivānalaḥ | athodabhūjjagatkhaṇḍaśoṣaṇagrīṣmavāsaraḥ

अनग्निरग्निदाहो द्रागदृश्योल्मुकगुल्मकः । अनग्निनाग्निदाहेन तेन तामरसेक्षण

anagniragnidāho drāgadṛśyolmukagulmakaḥ | anagnināgnidāhena tena tāmarasekṣaṇa

अङ्गानि दावदग्धानि खिन्नानीव ममाभवन् । प्रदेशं तमथ त्यक्त्वा दूरमारूढवानहम्

aṅgāni dāvadagdhāni khinnānīva mamābhavan | pradeśaṃ tamatha tyaktvā dūramārūḍhavānaham

दृढहस्ततलाघातहतकन्दुकवन्नभः । अपश्यं गगनस्थोऽहमुदितं चण्डतेजसम्

dṛḍhahastatalāghātahatakandukavannabhaḥ | apaśyaṃ gaganastho'hamuditaṃ caṇḍatejasam

तपन्तं द्वादशादित्यगणं दिक्षु दशस्वपि । बृहत्तत्र सतारावज्वालेव भगणं चलम्

tapantaṃ dvādaśādityagaṇaṃ dikṣu daśasvapi | bṛhattatra satārāvajvāleva bhagaṇaṃ calam

महाकुहकुहाशब्दं क्वथत्सप्ताब्धिडम्बरम् । सज्वालोल्मुकनीरन्ध्रलोकान्तरपुरान्तरम्

mahākuhakuhāśabdaṃ kvathatsaptābdhiḍambaram | sajvālolmukanīrandhralokāntarapurāntaram

ज्वालाघनपटाटोपसिन्दुरीकृतपर्वतम् । दीप्यमानमहागारस्थिरविद्युत्ककुत्पटम्

jvālāghanapaṭāṭopasindurīkṛtaparvatam | dīpyamānamahāgārasthiravidyutkakutpaṭam

स्फुरत्कटकटाटोपचटत्पत्तनमण्डलम् । विदधद्भूतलोद्भूतधूमदण्डैः शिलाघनैः

sphuratkaṭakaṭāṭopacaṭatpattanamaṇḍalam | vidadhadbhūtalodbhūtadhūmadaṇḍaiḥ śilāghanaiḥ

काचस्तम्भसहस्राढ्यं भुवनस्थानमण्डपम् । क्वथद्भूतमहाभूतताराक्रन्दातिघर्घरम्

kācastambhasahasrāḍhyaṃ bhuvanasthānamaṇḍapam | kvathadbhūtamahābhūtatārākrandātighargharam

भूतलोकपुरापातस्फुटच्चटचटोद्भटम् । ताराविशरणोद्धातघृष्टरत्नधरातलम्

bhūtalokapurāpātasphuṭaccaṭacaṭodbhaṭam | tārāviśaraṇoddhātaghṛṣṭaratnadharātalam

सर्वस्थलालयचलद्दह्यमानजनव्रजम् । क्षीणाक्रन्दक्वथद्भूतगणदुर्वासदिक्तटम्

sarvasthalālayacaladdahyamānajanavrajam | kṣīṇākrandakvathadbhūtagaṇadurvāsadiktaṭam

उत्तप्ताम्बूदराखिन्नजलेचरमहार्णवम् । सर्वदिक्कानलप्लोषक्षीणाक्रन्दपुरान्तरम्

uttaptāmbūdarākhinnajalecaramahārṇavam | sarvadikkānalaploṣakṣīṇākrandapurāntaram

विदलद्दग्धदिग्दन्तिदन्तोत्तम्भितभूधरम् । धराधरदरीरन्ध्रधूममण्डलकुण्डलम्

vidaladdagdhadigdantidantottambhitabhūdharam | dharādharadarīrandhradhūmamaṇḍalakuṇḍalam

पतत्पर्वतनिष्पिष्टप्लुष्टपत्तनमण्डलम् । पचत्पचपचाशब्दशब्दिताद्रीन्द्रकुञ्जरम्

patatparvataniṣpiṣṭapluṣṭapattanamaṇḍalam | pacatpacapacāśabdaśabditādrīndrakuñjaram

तापतप्तोन्नमद्भूतज्वरितार्णवपर्वतम् । हृदयस्फोटनिःसारपतद्विद्याधराङ्गनम्

tāpataptonnamadbhūtajvaritārṇavaparvatam | hṛdayasphoṭaniḥsārapatadvidyādharāṅganam

आक्रन्दरोदनश्रान्तमूर्धनिःसरणामरम् । नागलोकज्वलज्ज्वालापातालोत्तप्तभूतलम्

ākrandarodanaśrāntamūrdhaniḥsaraṇāmaram | nāgalokajvalajjvālāpātālottaptabhūtalam

शुष्कार्णवसदापक्वविवर्तोग्रजलेचरम् । और्वेणाबिन्धनाभावात्प्रोड्डीयेव सहस्रधा

śuṣkārṇavasadāpakvavivartograjalecaram | aurveṇābindhanābhāvātproḍḍīyeva sahasradhā

गतेन नृत्यतोत्थाय गृहीतगगनांगनम् । अथोदभूज्ज्वलज्ज्वालाकिंशुकांशुकशोभितः

gatena nṛtyatotthāya gṛhītagaganāṃganam | athodabhūjjvalajjvālākiṃśukāṃśukaśobhitaḥ

ताण्डवायेव कल्पाग्निस्तरलोल्मुकमाल्यवान् । तारं पटपटाटोपी रटद्भट इवोद्भटः

tāṇḍavāyeva kalpāgnistaralolmukamālyavān | tāraṃ paṭapaṭāṭopī raṭadbhaṭa ivodbhaṭaḥ

ज्वालोद्भुजो धूमकचो जगज्जीर्णकुटीनटः । जज्वलुर्वनजालानि पुराणि नगराणि च

jvālodbhujo dhūmakaco jagajjīrṇakuṭīnaṭaḥ | jajvalurvanajālāni purāṇi nagarāṇi ca

मण्डलद्वीपदुर्गाणि जङ्गलानि स्थलानि च । सर्वखानि महाकाशमाशा दश दिवः शिरः

maṇḍaladvīpadurgāṇi jaṅgalāni sthalāni ca | sarvakhāni mahākāśamāśā daśa divaḥ śiraḥ

श्वभ्ररूपारघट्टाट्टपट्टनोदारदिक्तटः । श्रृङ्गाणि सिद्धवृन्दानि गिरयः सागरार्णवाः

śvabhrarūpāraghaṭṭāṭṭapaṭṭanodāradiktaṭaḥ | śrṛṅgāṇi siddhavṛndāni girayaḥ sāgarārṇavāḥ

सरः सरस्यः सरितो देवासुरनरोरगाः । आशाः शनशनाशब्दैः पुरुषैश्च शिवार्चिषाम्

saraḥ sarasyaḥ sarito devāsuranaroragāḥ | āśāḥ śanaśanāśabdaiḥ puruṣaiśca śivārciṣām

आसन्क्ष्वेडाकुराक्षस्यो ज्वालाजालोज्ज्वलोर्ध्वजाः । भमद्भमिति भांकारैर्भीषणैर्भूरिभस्मभिः

āsankṣveḍākurākṣasyo jvālājālojjvalordhvajāḥ | bhamadbhamiti bhāṃkārairbhīṣaṇairbhūribhasmabhiḥ

ज्वालाः श्वभ्राद्रिभूमीनां गुहाभ्यः परिनिर्ययुः । ज्वालोदरस्था अरुणाः समस्ता भूतजातयः

jvālāḥ śvabhrādribhūmīnāṃ guhābhyaḥ pariniryayuḥ | jvālodarasthā aruṇāḥ samastā bhūtajātayaḥ

स्थलपद्मोदरालीनामाजहुः श्रियमश्रियः । सद्यो निःसृतरक्ताभैः सिन्दूराम्भोदसुन्दरैः

sthalapadmodarālīnāmājahuḥ śriyamaśriyaḥ | sadyo niḥsṛtaraktābhaiḥ sindūrāmbhodasundaraiḥ

धगद्धगिति गायद्भिर्ज्वालाजालैर्जगद्गतैः । आसीद्रक्तांशुकैः कीर्णं संध्याभ्रैरिव वा नभः

dhagaddhagiti gāyadbhirjvālājālairjagadgataiḥ | āsīdraktāṃśukaiḥ kīrṇaṃ saṃdhyābhrairiva vā nabhaḥ

उत्फुल्लकिंशुकवनैरुड्डीनैरिव वाऽऽवृतम् । और्वेण चावृता आसन्फुल्लाशोकवना इव

utphullakiṃśukavanairuḍḍīnairiva vā''vṛtam | aurveṇa cāvṛtā āsanphullāśokavanā iva

इव स्थलाब्जवलिता राविरा इव चार्णवाः । नानावर्णज्वलज्ज्वालाधूमविन्यासबन्धवान्

iva sthalābjavalitā rāvirā iva cārṇavāḥ | nānāvarṇajvalajjvālādhūmavinyāsabandhavān

रूढं वह्निमिवाधातुं चित्रसौधलताश्रयम् । अनन्त इव विन्यास वनयौवनपावकः

rūḍhaṃ vahnimivādhātuṃ citrasaudhalatāśrayam | ananta iva vinyāsa vanayauvanapāvakaḥ

उदयास्तमयादिभ्यो विन्ध्यो विधुरतामगात् । अङ्गारकल्पविटपैर्ज्वालावनविवल्गनैः

udayāstamayādibhyo vindhyo vidhuratāmagāt | aṅgārakalpaviṭapairjvālāvanavivalganaiḥ

शनैरीषदिव क्षुब्धैः सह्योऽसह्यत्वमाययौ । मध्यमध्यकचत्कार्ष्ण्यभ्रमद्धूमालिमालितम्

śanairīṣadiva kṣubdhaiḥ sahyo'sahyatvamāyayau | madhyamadhyakacatkārṣṇyabhramaddhūmālimālitam

वलज्ज्वालाब्जमलिनं दृष्टं सर इवाम्बरम् । खेऽद्रीणां शिखरे व्योम्नि शिखाशिखरशेखराः

valajjvālābjamalinaṃ dṛṣṭaṃ sara ivāmbaram | khe'drīṇāṃ śikhare vyomni śikhāśikharaśekharāḥ

ननृतुर्नीरसा नाशनर्तक्यः केतुकुन्तलाः । तलाहितानलज्वाला ब्रह्माण्डोर्ध्वकपाटभूः

nanṛturnīrasā nāśanartakyaḥ ketukuntalāḥ | talāhitānalajvālā brahmāṇḍordhvakapāṭabhūḥ

तर्जनप्रोत्पतद्भूतधानौघा भ्रष्टभूमिका । क्वणच्छ्रेणी मृज्जलाग्निर्नानावर्णाननारुणा

tarjanaprotpatadbhūtadhānaughā bhraṣṭabhūmikā | kvaṇacchreṇī mṛjjalāgnirnānāvarṇānanāruṇā

हृत्प्रकोष्ठे जगल्लक्ष्म्याः सौवर्णीवाभवत्तदा । शैलाश्चटचटास्फोटैर्वृक्षाः कटकटारवैः

hṛtprakoṣṭhe jagallakṣmyāḥ sauvarṇīvābhavattadā | śailāścaṭacaṭāsphoṭairvṛkṣāḥ kaṭakaṭāravaiḥ

देशा हलहलोल्लासैरलं विदलनं ययुः । अब्धयः क्वथिताकाराः फेनिलोल्लासमांसलाः

deśā halahalollāsairalaṃ vidalanaṃ yayuḥ | abdhayaḥ kvathitākārāḥ phenilollāsamāṃsalāḥ

वीचीकरतलाघातांश्चक्रुरर्कमुखे मुखे । अन्योन्यवेल्लितोल्लोलभूतलाकारपर्वतम्

vīcīkaratalāghātāṃścakrurarkamukhe mukhe | anyonyavellitollolabhūtalākāraparvatam

जह्णुर्वीचीकरैर्देहे जडाः प्रकुपिता इव । आशाकाशाशिनामेषां गुहागुहगुहारवान्

jahṇurvīcīkarairdehe jaḍāḥ prakupitā iva | āśākāśāśināmeṣāṃ guhāguhaguhāravān

पपाठ शब्द आग्नेयो ज्वालातटतटोद्भवः । लोकपालपुरापाततप्ताङ्गाराद्रिभित्तयः

papāṭha śabda āgneyo jvālātaṭataṭodbhavaḥ | lokapālapurāpātataptāṅgārādribhittayaḥ

दिशो दशापि वैवश्यं ययुरुन्मत्तवृत्तयः । काञ्चनद्रवसाद्रीन्द्रद्रुमागारगुहागृहः

diśo daśāpi vaivaśyaṃ yayurunmattavṛttayaḥ | kāñcanadravasādrīndradrumāgāraguhāgṛhaḥ

शनैश्चार्वाकृतिर्मेरुरासीद्धिम इवातपे । क्षणेनैवानलात्तस्माद्धिमवाञ्जतुवद्द्रुतः

śanaiścārvākṛtirmerurāsīddhima ivātape | kṣaṇenaivānalāttasmāddhimavāñjatuvaddrutaḥ

सर्वान्तःशीतलः शुद्धो दुर्जनादिव सज्जनः । तस्यामपि दशायां तु मलयोऽमलसौरभः

sarvāntaḥśītalaḥ śuddho durjanādiva sajjanaḥ | tasyāmapi daśāyāṃ tu malayo'malasaurabhaḥ

आसीत्त्यजत्युदारात्मा न नाशेऽप्युत्तमं गुणम् । नश्यन्नपि महान् ह्लादं न खेदं संप्रयच्छति

āsīttyajatyudārātmā na nāśe'pyuttamaṃ guṇam | naśyannapi mahān hlādaṃ na khedaṃ saṃprayacchati

चन्दनं दग्धमप्यासीदानन्दायैव जीवताम् । न कदाचन संयाति वस्तूत्तममवस्तुताम्

candanaṃ dagdhamapyāsīdānandāyaiva jīvatām | na kadācana saṃyāti vastūttamamavastutām

प्रलयानलनिर्दग्धमपि हेम न नष्टवत् । द्वे हेमनभसी तस्मिन्न नष्टे प्रलयानले

pralayānalanirdagdhamapi hema na naṣṭavat | dve hemanabhasī tasminna naṣṭe pralayānale

तयोरेव वपुः श्लाघ्यं सर्वनाशेऽप्यनाशयोः । नभो विभुतयाऽनाशि हेमाकृष्टतयाक्षयम्

tayoreva vapuḥ ślāghyaṃ sarvanāśe'pyanāśayoḥ | nabho vibhutayā'nāśi hemākṛṣṭatayākṣayam

सत्त्वमेकं सुखं मन्ये न रजो न च वा तमः । चलदुच्चवनानीव विकीर्णाङ्गारवर्षणः

sattvamekaṃ sukhaṃ manye na rajo na ca vā tamaḥ | caladuccavanānīva vikīrṇāṅgāravarṣaṇaḥ

दग्धाब्दाद्रिर्महाधूमज्वालोऽभूद्वह्निवारिदः । रसविस्मरणार्तानां शून्यानां स्फारदेहिनाम्

dagdhābdādrirmahādhūmajvālo'bhūdvahnivāridaḥ | rasavismaraṇārtānāṃ śūnyānāṃ sphāradehinām

शुष्काणां व्योमविटपिपत्राणां पात्ररूपिणाम् । वारिदानां सवारीणां दग्धानां प्रलयार्चिषा

śuṣkāṇāṃ vyomaviṭapipatrāṇāṃ pātrarūpiṇām | vāridānāṃ savārīṇāṃ dagdhānāṃ pralayārciṣā

ज्ञस्येवाङ्ग न दोषाणां दृष्टं भस्मापि न क्वचित् । न लङ्घयति कैलासं यावदुल्लसितोऽनलः

jñasyevāṅga na doṣāṇāṃ dṛṣṭaṃ bhasmāpi na kvacit | na laṅghayati kailāsaṃ yāvadullasito'nalaḥ

तावत्तं कल्पकुपितो रुद्रो नेत्राग्निनादहत् । दाहस्फुटद्द्रुमस्थूलशिलाचटचटारवाः

tāvattaṃ kalpakupito rudro netrāgninādahat | dāhasphuṭaddrumasthūlaśilācaṭacaṭāravāḥ

लकुटोपललोष्टौघैरयुध्यन्तेव भूभृतः । ज्वालाघनघटाटोपसावतंसचलान्तिमाः

lakuṭopalaloṣṭaughairayudhyanteva bhūbhṛtaḥ | jvālāghanaghaṭāṭopasāvataṃsacalāntimāḥ

बभूवुर्व्योमविकसत्स्थूलपद्मवना इव । सर्गः कदाचिदेवासीदित्यगात्स्मरणीयताम्

babhūvurvyomavikasatsthūlapadmavanā iva | sargaḥ kadācidevāsīdityagātsmaraṇīyatām

कल्पान्तः स्मारयन्मूर्खानगादस्मरणीयताम् । तापोपतापपरमाः परमारणतत्पराः । वह्नयोऽपह्नवं चक्रुर्जगतामसतामिव

kalpāntaḥ smārayanmūrkhānagādasmaraṇīyatām | tāpopatāpaparamāḥ paramāraṇatatparāḥ | vahnayo'pahnavaṃ cakrurjagatāmasatāmiva

ववुरशनिनिपातपीडिताङ्गाः कचदनलोल्मुकगुल्ममण्डलाभाः । प्रलयसमयवायवोऽनलान्ता- द्दलदमरावलयो लये लिहन्तः

vavuraśaninipātapīḍitāṅgāḥ kacadanalolmukagulmamaṇḍalābhāḥ | pralayasamayavāyavo'nalāntā- ddaladamarāvalayo laye lihantaḥ

व्यालोलस्फुटदानलद्रुमवनप्रोद्भूतभस्मोष्मणा दत्ताभ्राभ्रमदुल्मुकाहतिवहत्साङ्गारगौरार्चिषः । भ्रश्यत्पावकशृङ्गमध्यविलसज्ज्वालावलीश्यामला निःशेषाग्निनिकाशसुस्तवजवा वेगेन वाता ववुः ।। इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहा० वा० दे० मो० निर्वाणप्रकरणे उ० पाषा० महाकल्पान्ताग्निवर्णनं नाम पञ्चसप्ततितमः सर्गः

vyālolasphuṭadānaladrumavanaprodbhūtabhasmoṣmaṇā dattābhrābhramadulmukāhativahatsāṅgāragaurārciṣaḥ | bhraśyatpāvakaśṛṅgamadhyavilasajjvālāvalīśyāmalā niḥśeṣāgninikāśasustavajavā vegena vātā vavuḥ || ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahā0 vā0 de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe u0 pāṣā0 mahākalpāntāgnivarṇanaṃ nāma pañcasaptatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०७५

पञ्चसप्ततितमः सर्गः

pañcasaptatitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथ तस्य गुरोर्वक्त्रादित्याकर्ण्य भगीरथः । मनस्याहितकर्तव्यः स्वव्यापारपरोऽभवत्

śrīvasiṣṭha uvāca | atha tasya gurorvaktrādityākarṇya bhagīrathaḥ | manasyāhitakartavyaḥ svavyāpāraparo'bhavat

ततः कतिपयेष्वेव वासरेषु गतेषु सः । अग्निष्टोममखं चक्रे सर्वत्यागेकसिद्धये

tataḥ katipayeṣveva vāsareṣu gateṣu saḥ | agniṣṭomamakhaṃ cakre sarvatyāgekasiddhaye

गोभूम्यश्वहिरण्यादि ददौ धनमशेषतः । द्विजेभ्यो निजबन्धुभ्यो गुण्यगुण्यविचारयन्

gobhūmyaśvahiraṇyādi dadau dhanamaśeṣataḥ | dvijebhyo nijabandhubhyo guṇyaguṇyavicārayan

दिवसत्रयमात्रेण सर्वमेव परित्यजन् । असुमात्रावशेषोऽसावासीद्राजा भगीरथः

divasatrayamātreṇa sarvameva parityajan | asumātrāvaśeṣo'sāvāsīdrājā bhagīrathaḥ

अथ सर्वार्थरिक्तं तत्खिन्नप्रकृतिपौरकम् । सीमान्तिने तृणमिव राज्यं स्वमरये ददौ

atha sarvārthariktaṃ tatkhinnaprakṛtipaurakam | sīmāntine tṛṇamiva rājyaṃ svamaraye dadau

आक्रान्ते द्विषता राज्ये मुनिः सद्मनि मण्डले । अधोवासोवशेषोऽसौ निर्जगाम स्वमण्डलात्

ākrānte dviṣatā rājye muniḥ sadmani maṇḍale | adhovāsovaśeṣo'sau nirjagāma svamaṇḍalāt

यत्र न ज्ञायते नाम्ना यत्र न ज्ञायते मुखात् । तत्र ग्रामेष्वरण्येषु दूरेषूवास धैर्यवान्

yatra na jñāyate nāmnā yatra na jñāyate mukhāt | tatra grāmeṣvaraṇyeṣu dūreṣūvāsa dhairyavān

इत्यल्पेनैव कालेन प्रशान्तसकलैषणः । परमेण शमेनासावाप विश्रान्तिमात्मनि

ityalpenaiva kālena praśāntasakalaiṣaṇaḥ | parameṇa śamenāsāvāpa viśrāntimātmani

भ्रमन्द्वीपानि भूपीठे कदाचित्कालयोगतः । अवशः शत्रुणाक्रान्तं स्वमेव प्राप तत्पुरम्

bhramandvīpāni bhūpīṭhe kadācitkālayogataḥ | avaśaḥ śatruṇākrāntaṃ svameva prāpa tatpuram

6.1.75.10

नानागारांश्च तत्रासौ प्रवाहपतितांश्च तान् । पौरांश्च मन्त्रिणश्चैव शमी भिक्षामयाचत

nānāgārāṃśca tatrāsau pravāhapatitāṃśca tān | paurāṃśca mantriṇaścaiva śamī bhikṣāmayācata

विविदुस्ते नृपं पौरा मन्त्रिणश्च भगीरथम् । पूजयामासुरथ तं सविषादाः सपर्यया

vividuste nṛpaṃ paurā mantriṇaśca bhagīratham | pūjayāmāsuratha taṃ saviṣādāḥ saparyayā

प्रभो राज्यं गृहाणेति प्रार्थितोऽप्यरिणा मुनिः । नादत्तेऽनादृताशेषस्तृणमप्यशनादृते

prabho rājyaṃ gṛhāṇeti prārthito'pyariṇā muniḥ | nādatte'nādṛtāśeṣastṛṇamapyaśanādṛte

कतिचिद्दिवसांस्तत्र नीत्वाऽन्यत्र जगाम सः । भगीरथोऽयं हा कष्टमिति लोकेन शोचितः

katiciddivasāṃstatra nītvā'nyatra jagāma saḥ | bhagīratho'yaṃ hā kaṣṭamiti lokena śocitaḥ

अथान्यत्रोपशान्तात्मा परिविश्रान्तधीः सुखी । आत्मारामं कदाचित्तु स प्राप त्रितलं गुरुम्

athānyatropaśāntātmā pariviśrāntadhīḥ sukhī | ātmārāmaṃ kadācittu sa prāpa tritalaṃ gurum

स्वमेव स्वागतं कृत्वा तेन सार्धं भगीरथः । कंचित्कालमुवासाद्रौ वने ग्रामे पुरे जने

svameva svāgataṃ kṛtvā tena sārdhaṃ bhagīrathaḥ | kaṃcitkālamuvāsādrau vane grāme pure jane

समतामुपयातौ तौ गुरुशिष्यौ समौ स्थितौ । कलयामासतुः स्वस्थौ विनोदं देहधारणम्

samatāmupayātau tau guruśiṣyau samau sthitau | kalayāmāsatuḥ svasthau vinodaṃ dehadhāraṇam

किमयं धार्यते देहः किं वानेनोज्झितेन नः । यथाक्रमं यथाचारं तिष्ठत्वेष यथास्थितम्

kimayaṃ dhāryate dehaḥ kiṃ vānenojjhitena naḥ | yathākramaṃ yathācāraṃ tiṣṭhatveṣa yathāsthitam

इति निश्चित्य तिष्ठन्तौ तौ वनाद्वनगामिनौ । अनानन्दं परानन्दं नासुखं न च मध्यमम्

iti niścitya tiṣṭhantau tau vanādvanagāminau | anānandaṃ parānandaṃ nāsukhaṃ na ca madhyamam

धनानि वाजिविभवाद्यैश्वर्यं चाष्टधोदितम् । सिद्धैरप्यर्पितं तुष्टैर्मेनाते जर्जरं तृणम्

dhanāni vājivibhavādyaiśvaryaṃ cāṣṭadhoditam | siddhairapyarpitaṃ tuṣṭairmenāte jarjaraṃ tṛṇam

6.1.75.20

स्वकर्मणैव देहोऽयं यावत्सत्त्वमनिच्छया । धारणीय इति स्वेन कर्मणैवाथ तस्थतुः

svakarmaṇaiva deho'yaṃ yāvatsattvamanicchayā | dhāraṇīya iti svena karmaṇaivātha tasthatuḥ

अभिननन्दतुरागतमुत्तमौ निजसमाचरणक्रमजं मुनी । सुखमसौख्यमभीप्सितवर्जितौ समसमेऽतिसमौ शमिनौ स्वतः

abhinanandaturāgatamuttamau nijasamācaraṇakramajaṃ munī | sukhamasaukhyamabhīpsitavarjitau samasame'tisamau śaminau svataḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषु निर्वाणप्रकरणे पू० भगीरथनिर्वाणं नाम पञ्चसप्ततितमः सर्ग

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 bhagīrathanirvāṇaṃ nāma pañcasaptatitamaḥ sarga

सर्गः ०७६

षट्सप्ततितमः सर्गः

ṣaṭsaptatitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथ कल्पान्तमरुति वहत्यवधुताचले । बलेनाम्भोधिकल्लोलैर्नभस्यावर्तकारिणि

śrīvasiṣṭha uvāca | atha kalpāntamaruti vahatyavadhutācale | balenāmbhodhikallolairnabhasyāvartakāriṇi

समुद्रेषु विमुद्रेषु मर्यादोल्लङ्घने घने । अधनेषु धनिष्वम्बुदारिद्र्योपद्रवद्रुते

samudreṣu vimudreṣu maryādollaṅghane ghane | adhaneṣu dhaniṣvambudāridryopadravadrute

भूतले भूतलेशांशवर्जिते वह्निभर्जिते । पातालमपि पाताले गते किमपि कालतः

bhūtale bhūtaleśāṃśavarjite vahnibharjite | pātālamapi pātāle gate kimapi kālataḥ

दिवि वा विद्यमानायां विशीर्णे सर्गवर्गके । लोके व्योमगतालोके शोकौकसि ककुब्गणे

divi vā vidyamānāyāṃ viśīrṇe sargavargake | loke vyomagatāloke śokaukasi kakubgaṇe

कुतोऽप्याकाशकुहराद्दृप्तदैत्यगणा इव । पुष्करावर्तका मेघाश्चक्रुर्गुलुगुलारवम्

kuto'pyākāśakuharāddṛptadaityagaṇā iva | puṣkarāvartakā meghāścakrurgulugulāravam

ब्रह्मविस्फोटितस्वाण्डकुड्यविस्फोटनोद्भटम् । अन्योन्यास्फालनोत्फालमत्तार्णवरवाविलम्

brahmavisphoṭitasvāṇḍakuḍyavisphoṭanodbhaṭam | anyonyāsphālanotphālamattārṇavaravāvilam

लोकार्णवपुरोद्गीर्णघनकोलाहलोल्वणम् । एतत्कुलाचलस्कन्धबद्धोग्ररवघर्घरम्

lokārṇavapurodgīrṇaghanakolāhalolvaṇam | etatkulācalaskandhabaddhograravaghargharam

ब्रह्माण्डशङ्खजठरपूरणावर्तमन्थरम् । स्वर्लोकरोदःपातालतलतोऽतिसगुल्मकम्

brahmāṇḍaśaṅkhajaṭharapūraṇāvartamantharam | svarlokarodaḥpātālatalato'tisagulmakam

समस्तदूरदिग्भित्तिहेलाहेलनघर्षुलम्। महाप्रलयसंपन्नापानकापानतर्षुलम्

samastadūradigbhittihelāhelanagharṣulam| mahāpralayasaṃpannāpānakāpānatarṣulam

प्रसृतप्रलयाख्येन्द्रमत्तैरावतबृंहितम् । आकल्पक्षुब्धमेघाब्धिनिर्ह्रादमिव संभृतम्

prasṛtapralayākhyendramattairāvatabṛṃhitam | ākalpakṣubdhameghābdhinirhrādamiva saṃbhṛtam

महाप्रलयसंक्षुब्धक्षीरोदमथनारवम् । ब्रह्माण्डोग्रारघट्टेऽस्मिन्वार्यन्त्रमिव सारवम्

mahāpralayasaṃkṣubdhakṣīrodamathanāravam | brahmāṇḍogrāraghaṭṭe'sminvāryantramiva sāravam

अथास्मिन्सति कल्पाग्नौ स्थितिमेति कथं घनः । इति विस्मितवानस्मि दृशं दिग्नवकेऽत्यजम्

athāsminsati kalpāgnau sthitimeti kathaṃ ghanaḥ | iti vismitavānasmi dṛśaṃ dignavake'tyajam

यावन्न क्वचिदेवात्र पश्याम्याशासु केवलम् । तरन्ति तरलास्फालमुल्मुकाशनिवृष्टयः

yāvanna kvacidevātra paśyāmyāśāsu kevalam | taranti taralāsphālamulmukāśanivṛṣṭayaḥ

तेन ज्वलनतापेन बहुयोजनकोटिषु । पदार्था भस्मतां यान्ति दूरे दिक्षु दशस्वपि

tena jvalanatāpena bahuyojanakoṭiṣu | padārthā bhasmatāṃ yānti dūre dikṣu daśasvapi

अनन्तरं क्षणाद्व्योम्नि दूरेऽहमनुभूतवान् । ऊर्ध्वतः शीतलं वातमधस्तादनलोपमम्

anantaraṃ kṣaṇādvyomni dūre'hamanubhūtavān | ūrdhvataḥ śītalaṃ vātamadhastādanalopamam

एतावति नभोमार्गे दूरे कल्पाम्बुदाः स्थिताः । यस्तेषामग्नितापानां विषयो न च सदृशाम्

etāvati nabhomārge dūre kalpāmbudāḥ sthitāḥ | yasteṣāmagnitāpānāṃ viṣayo na ca sadṛśām

अथ वारुणदिग्भागादाययौ कल्पमारुतः । यस्मिंस्तृणवदुह्यन्ते विन्ध्यमेरुहिमालयाः

atha vāruṇadigbhāgādāyayau kalpamārutaḥ | yasmiṃstṛṇavaduhyante vindhyameruhimālayāḥ

तेन ज्वालाचलाः प्रान्तोड्डीनाङ्गारविहंगमाः । लोलोल्मुकवनाक्रान्ता जग्मुरग्निदिशं द्रुतम्

tena jvālācalāḥ prāntoḍḍīnāṅgāravihaṃgamāḥ | lololmukavanākrāntā jagmuragnidiśaṃ drutam

संध्याभ्रसदृशाकारास्तेरुरङ्गारवारिदाः । भ्रेमुर्भस्मभराभ्राणि पूताङ्गाररजांसि खे

saṃdhyābhrasadṛśākārāsteruraṅgāravāridāḥ | bhremurbhasmabharābhrāṇi pūtāṅgārarajāṃsi khe

स ज्वालविलसद्वातो दुष्टोऽनलदृशं व्रजन् । हेमाद्रीणां सपक्षाणामनीकं द्रवतामिव

sa jvālavilasadvāto duṣṭo'naladṛśaṃ vrajan | hemādrīṇāṃ sapakṣāṇāmanīkaṃ dravatāmiva

धराद्रिमण्डलाभोगे सौम्याङ्गारभरात्मनि । ज्वालावलिगणे जाते भाते तेजसि भास्वताम्

dharādrimaṇḍalābhoge saumyāṅgārabharātmani | jvālāvaligaṇe jāte bhāte tejasi bhāsvatām

अर्णवेष्वनलार्णस्सु क्वथनोत्फालवारिषु । वनेष्वस्मृतपर्णेषु दीप्ताग्नितरुधारिषु

arṇaveṣvanalārṇassu kvathanotphālavāriṣu | vaneṣvasmṛtaparṇeṣu dīptāgnitarudhāriṣu

ब्रह्मलोकस्थनाथेषु ब्रह्मलोकपुरेषु च । साङ्गनाबालवृद्धेषु दग्धेषु निपतत्सु खम्

brahmalokasthanātheṣu brahmalokapureṣu ca | sāṅganābālavṛddheṣu dagdheṣu nipatatsu kham

कल्पान्तानलपद्मिन्या ब्रह्माग्रावसरोवरे । ज्वालापल्लवशालिन्याः सबीजायाः सटोल्मुकैः

kalpāntānalapadminyā brahmāgrāvasarovare | jvālāpallavaśālinyāḥ sabījāyāḥ saṭolmukaiḥ

अनिलात्मसु मूलेषु नागेषु च नगेषु च । आपातालं निमग्नेषु महत्यङ्गारकर्दमे

anilātmasu mūleṣu nāgeṣu ca nageṣu ca | āpātālaṃ nimagneṣu mahatyaṅgārakardame

उष्ट्रसैन्यमिवालक्ष्य गतिमन्निकटं नभः । आययावञ्जनश्यामः कल्पाम्बुदगणः क्वणन्

uṣṭrasainyamivālakṣya gatimannikaṭaṃ nabhaḥ | āyayāvañjanaśyāmaḥ kalpāmbudagaṇaḥ kvaṇan

स्थिरकल्पानलज्वालातुल्यविद्युन्मयाचलः । एककोणकविश्रान्तसप्तार्णवपयोभरः

sthirakalpānalajvālātulyavidyunmayācalaḥ | ekakoṇakaviśrāntasaptārṇavapayobharaḥ

भित्तिभासुरनीहारभारनिर्वारदिक्तटः । ब्रह्माण्डकुड्यनिविडमण्डलास्फोटपण्डितः

bhittibhāsuranīhārabhāranirvāradiktaṭaḥ | brahmāṇḍakuḍyaniviḍamaṇḍalāsphoṭapaṇḍitaḥ

कल्पान्तक्षुभिताम्भोधिर्वर्तुलावर्तवृत्तिमान् । तडिज्जलचरः सारनिर्ह्रादः खमिवागतः

kalpāntakṣubhitāmbhodhirvartulāvartavṛttimān | taḍijjalacaraḥ sāranirhrādaḥ khamivāgataḥ

मृतो दग्धो निशानाथस्ततो द्विगुणशीतलः । अन्यमाकारमाश्रित्य परं लोकमिवागतः

mṛto dagdho niśānāthastato dviguṇaśītalaḥ | anyamākāramāśritya paraṃ lokamivāgataḥ

हेमसंभाररूपेण हिमालयमिवाखिलम् । जाड्यस्तम्भितनिःशेषजलकाष्ठाचलं दधत्

hemasaṃbhārarūpeṇa himālayamivākhilam | jāḍyastambhitaniḥśeṣajalakāṣṭhācalaṃ dadhat

अथ ब्रह्माण्डविस्फोटकठिनं घटिताम्बरम् । प्राग्द्रुतोद्भटतौषारकाष्ठा वृष्टिः पपात ह

atha brahmāṇḍavisphoṭakaṭhinaṃ ghaṭitāmbaram | prāgdrutodbhaṭatauṣārakāṣṭhā vṛṣṭiḥ papāta ha

अग्निदाहवनाकाशविद्युदुन्मेषभीषणा । चटद्गडगडास्फोटस्फुटद्ब्रह्माण्डमण्डला

agnidāhavanākāśavidyudunmeṣabhīṣaṇā | caṭadgaḍagaḍāsphoṭasphuṭadbrahmāṇḍamaṇḍalā

प्रथितोत्थितसीत्कारशतक्ष्वेडाक्षयारवा । शीतसीकरनीहारभित्तिबन्धमयाम्बरा

prathitotthitasītkāraśatakṣveḍākṣayāravā | śītasīkaranīhārabhittibandhamayāmbarā

रोदोमण्डपवैदूर्यस्तम्भसंभारभासुरैः । धारासारैर्धराधुर्यशैलशातकशालिनी

rodomaṇḍapavaidūryastambhasaṃbhārabhāsuraiḥ | dhārāsārairdharādhuryaśailaśātakaśālinī

धराचटचटास्फोटस्फुटदङ्गारपत्तना । गर्जितोर्जितसंपातपतल्लोकान्तराकुला

dharācaṭacaṭāsphoṭasphuṭadaṅgārapattanā | garjitorjitasaṃpātapatallokāntarākulā

सा बभूवाथ साङ्गारजगद्गेहविलासिनी । कृतप्रत्युद्गमा वाष्पश्रियाऽज्वलनया भुवः

sā babhūvātha sāṅgārajagadgehavilāsinī | kṛtapratyudgamā vāṣpaśriyā'jvalanayā bhuvaḥ

ज्वालालवोल्ललनडम्बरमम्बरं त- द्व्यूढस्थलाब्जदलजालमिवालमासीत् । ज्वालाभ्रमद्भमरपङ्क्तिनिभास्तदासं- स्तत्र स्फुरच्छिशिरसीकरपक्षपुञ्जाः

jvālālavollalanaḍambaramambaraṃ ta- dvyūḍhasthalābjadalajālamivālamāsīt | jvālābhramadbhamarapaṅktinibhāstadāsaṃ- statra sphuracchiśirasīkarapakṣapuñjāḥ

उद्यद्बृहच्चटचटारवपूरिताशो भीमोऽभवत्सलिलदानलसंनिपातः । दुर्वारवैरिविषमो महतां बलानां संग्राम उग्र इव हेतिहतोग्रहेतिः

udyadbṛhaccaṭacaṭāravapūritāśo bhīmo'bhavatsaliladānalasaṃnipātaḥ | durvāravairiviṣamo mahatāṃ balānāṃ saṃgrāma ugra iva hetihatograhetiḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मी० दे० मो० निर्वाणप्रक० उत्तरार्धे पाषा० पुष्करावर्तडम्बरवर्णनं नाम षट्सप्ततितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī0 de0 mo0 nirvāṇapraka0 uttarārdhe pāṣā0 puṣkarāvartaḍambaravarṇanaṃ nāma ṣaṭsaptatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०७६

षट्सप्ततितमः सर्गः

ṣaṭsaptatitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथैकदा पुरे श्रेष्ठे कस्मिंश्चिन्मण्डलान्तरे । अनपत्ये नृपं मृत्युरहन्मत्स्य इवामिषम्

śrīvasiṣṭha uvāca | athaikadā pure śreṣṭhe kasmiṃścinmaṇḍalāntare | anapatye nṛpaṃ mṛtyurahanmatsya ivāmiṣam

तत्र प्रकृतयः खिन्ना नष्टदेशक्रमा नृपम् । अन्विष्यन्ति स्म संयुक्तं गुणलक्ष्म्या विशालया

tatra prakṛtayaḥ khinnā naṣṭadeśakramā nṛpam | anviṣyanti sma saṃyuktaṃ guṇalakṣmyā viśālayā

तं भगीरथमासाद्य स्थिरं भिक्षाचरं मुनिम् । परिज्ञाय समानीय सैन्ये चक्रुर्महीपतिम्

taṃ bhagīrathamāsādya sthiraṃ bhikṣācaraṃ munim | parijñāya samānīya sainye cakrurmahīpatim

भगीरथः क्षणेनैव प्रावृषीवाम्बुना सरः । वलितः सेनया गुर्व्या झटित्याशिश्रिये गजम्

bhagīrathaḥ kṣaṇenaiva prāvṛṣīvāmbunā saraḥ | valitaḥ senayā gurvyā jhaṭityāśiśriye gajam

भगीरथो जगन्नाथो जयतीति जनारवैः । नीरन्ध्रतामुपाजग्मुर्गिरीन्द्राणां महागुहा

bhagīratho jagannātho jayatīti janāravaiḥ | nīrandhratāmupājagmurgirīndrāṇāṃ mahāguhā

तत्र तं पालयन्तं तद्राज्यं राजानमादृताः । आजग्मुः प्राक्प्रकृतयः प्राहुरित्थं नृपाधिपम्

tatra taṃ pālayantaṃ tadrājyaṃ rājānamādṛtāḥ | ājagmuḥ prākprakṛtayaḥ prāhuritthaṃ nṛpādhipam

प्रकृतय ऊचुः । राजन्नस्माकमधिपो यस्त्वया स पुरस्कृतः । मृत्युना विनिगीर्णोऽसौ मत्स्येनेवामिषं मृदु

prakṛtaya ūcuḥ | rājannasmākamadhipo yastvayā sa puraskṛtaḥ | mṛtyunā vinigīrṇo'sau matsyenevāmiṣaṃ mṛdu

तत्तत्पालयितुं राज्यं प्रसादं कर्तुमर्हसि । अप्रार्थितोपयातानां त्यागोऽर्थानां च नोचितः

tattatpālayituṃ rājyaṃ prasādaṃ kartumarhasi | aprārthitopayātānāṃ tyāgo'rthānāṃ ca nocitaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । इति संप्रार्थितो राजा तदङ्गीकृत्य तद्वचः । सप्तसागरचिह्नायाः स बभूव भुवः पतिः

śrīvasiṣṭha uvāca | iti saṃprārthito rājā tadaṅgīkṛtya tadvacaḥ | saptasāgaracihnāyāḥ sa babhūva bhuvaḥ patiḥ

6.1.76.10

समः शान्तमना मौनी वीतरागो विमत्सरः । प्राप्तकार्यैककरणः स तिरोहितविस्मय

samaḥ śāntamanā maunī vītarāgo vimatsaraḥ | prāptakāryaikakaraṇaḥ sa tirohitavismaya

पातालतलनष्टानां सागराकारकारिणाम् । पितामहानां गङ्गाम्बु शुश्रुवे तारणक्षमम्

pātālatalanaṣṭānāṃ sāgarākārakāriṇām | pitāmahānāṃ gaṅgāmbu śuśruve tāraṇakṣamam

तदा किल स्वर्गनदी वहति स्म न भूतले । पितॄणां भूतविख्योऽभूत्तेन गङ्गाजलाञ्जलिः

tadā kila svarganadī vahati sma na bhūtale | pitṝṇāṃ bhūtavikhyo'bhūttena gaṅgājalāñjaliḥ

भगीरथेन च महीमवतारयितुं दिवः । गङ्गां गृहीतो नियमस्ततःप्रभृति भूभृता

bhagīrathena ca mahīmavatārayituṃ divaḥ | gaṅgāṃ gṛhīto niyamastataḥprabhṛti bhūbhṛtā

ततो राज्यं परित्यज्य मन्त्रिणां भूपतिः शमी । तपसे कार्यकार्येहो जगाम विजनं वनम्

tato rājyaṃ parityajya mantriṇāṃ bhūpatiḥ śamī | tapase kāryakāryeho jagāma vijanaṃ vanam

तत्र वर्षसहस्रैश्च समाराध्य पुनःपुनः । ब्रह्माणं शंकरं जह्नुं भुवि गङ्गामयोजयत्

tatra varṣasahasraiśca samārādhya punaḥpunaḥ | brahmāṇaṃ śaṃkaraṃ jahnuṃ bhuvi gaṅgāmayojayat

ततः प्रभृत्यमलतरङ्गभङ्गिनी जगत्पतेः शशिविभृदङ्गसङ्गिनी । नभस्तलान्निपतति गां त्रिमार्गगा महात्मनामिव बहुपुण्यसंततिः

tataḥ prabhṛtyamalataraṅgabhaṅginī jagatpateḥ śaśivibhṛdaṅgasaṅginī | nabhastalānnipatati gāṃ trimārgagā mahātmanāmiva bahupuṇyasaṃtatiḥ

स्फुरत्तरङ्गभङ्गिनी स्वफेनपुञ्जहासिनी प्रसन्नपुण्यमञ्जरीयुतेव धर्मसंततिः । भगीरथे महीपतौ यशःप्रचारवीथिका तदा हि सा त्रिमार्गगा महीतले बभूव ह

sphurattaraṅgabhaṅginī svaphenapuñjahāsinī prasannapuṇyamañjarīyuteva dharmasaṃtatiḥ | bhagīrathe mahīpatau yaśaḥpracāravīthikā tadā hi sā trimārgagā mahītale babhūva ha

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषु निर्वाणप्रकरणे पू० गङ्गावतरणं नाम षट्सप्ततितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 gaṅgāvataraṇaṃ nāma ṣaṭsaptatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०७७

सप्तसप्ततितमः सर्गः

saptasaptatitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथावनिपयस्तेजःपवनानां युगक्षये । जाते परमसंक्षोभे बभूवास्मिञ्जगत्त्रयम्

śrīvasiṣṭha uvāca | athāvanipayastejaḥpavanānāṃ yugakṣaye | jāte paramasaṃkṣobhe babhūvāsmiñjagattrayam

तापिच्छविपिनोड्डीतिनिभभस्माभ्रभासुरम् । महार्णवमहावर्तवृत्ति धूमविवर्तनम्

tāpicchavipinoḍḍītinibhabhasmābhrabhāsuram | mahārṇavamahāvartavṛtti dhūmavivartanam

नीलज्वालालवोल्लासहेलाटिमिटिमारटि । कृतभस्माभ्रसंभारपूर्णलोकान्तरान्तरम्

nīlajvālālavollāsahelāṭimiṭimāraṭi | kṛtabhasmābhrasaṃbhārapūrṇalokāntarāntaram

उच्छलद्दीर्घरुत्कारैश्छमच्छममयात्मकैः । तूर्यमुन्नमदासारविसारिजयघोषणम्

ucchaladdīrgharutkāraiśchamacchamamayātmakaiḥ | tūryamunnamadāsāravisārijayaghoṣaṇam

भ्रमद्भस्माभ्रधूम्राभ्रं बृहत्कल्पाभ्रसंभ्रमम् । बाष्पाभ्रविभ्रमोद्भ्रान्तसीकरोग्राभ्रवृन्दवत्

bhramadbhasmābhradhūmrābhraṃ bṛhatkalpābhrasaṃbhramam | bāṣpābhravibhramodbhrāntasīkarogrābhravṛndavat

ब्रह्माण्डभित्तिभांकारभीषणैर्मातरिश्वनः । प्रसरैरम्बरोड्डीनदग्धेन्द्रादिपुरोत्करम्

brahmāṇḍabhittibhāṃkārabhīṣaṇairmātariśvanaḥ | prasarairambaroḍḍīnadagdhendrādipurotkaram

जलानलानिलोल्लासस्फुटत्कोटिगताश्मनाम् । प्रविघट्टनटंकारैर्जडीभूताक्षकश्रुति

jalānalānilollāsasphuṭatkoṭigatāśmanām | pravighaṭṭanaṭaṃkārairjaḍībhūtākṣakaśruti

नभःस्तम्भनिभाबन्धधारानीरन्ध्रवर्षणैः । कर्षणैः कल्पवह्नीनां छमच्छमघनध्वनि

nabhaḥstambhanibhābandhadhārānīrandhravarṣaṇaiḥ | karṣaṇaiḥ kalpavahnīnāṃ chamacchamaghanadhvani

गङ्गा तरङ्गिका येषां तादृशैः सरितां गणैः । अभ्रैरिव नभोभीमैः पूर्यमाणाखिलार्णवम्

gaṅgā taraṅgikā yeṣāṃ tādṛśaiḥ saritāṃ gaṇaiḥ | abhrairiva nabhobhīmaiḥ pūryamāṇākhilārṇavam

तापिच्छपत्रवृन्दस्थपुष्पगुच्छसमोपमैः । तपद्भिरर्कैरालीढपीठकल्पाभ्रमण्डलम्

tāpicchapatravṛndasthapuṣpagucchasamopamaiḥ | tapadbhirarkairālīḍhapīṭhakalpābhramaṇḍalam

वहद्गिरिसरिद्व्यूहशिखरिद्वीपपत्तनम् । कल्पानिलघनक्षोभकृतपर्वतकुट्टनम्

vahadgirisaridvyūhaśikharidvīpapattanam | kalpānilaghanakṣobhakṛtaparvatakuṭṭanam

ग्रहतारागणैरुग्रैर्व्यग्रैर्विग्रहदुर्ग्रहैः । पतद्भिर्द्विगुणालातलतामावर्तपातिभिः

grahatārāgaṇairugrairvyagrairvigrahadurgrahaiḥ | patadbhirdviguṇālātalatāmāvartapātibhiḥ

आवहोत्थजलाद्रीन्द्रसंघट्टास्फोटघट्टितम् । महाप्रलयपर्यस्तपर्वतप्रान्तकुट्टिमम्

āvahotthajalādrīndrasaṃghaṭṭāsphoṭaghaṭṭitam | mahāpralayaparyastaparvataprāntakuṭṭimam

घनसीकृतबाष्पाभ्रैः कल्पाभ्रैरपि मेदुरैः । अन्धीकृतार्कजालांशुतमोनिविडमन्थरम्

ghanasīkṛtabāṣpābhraiḥ kalpābhrairapi meduraiḥ | andhīkṛtārkajālāṃśutamoniviḍamantharam

विशीर्णवसुधापीठखण्डखण्डैर्गलत्तटैः । उह्यमानैर्लुठच्छैलपतनैः संकटार्णवम्

viśīrṇavasudhāpīṭhakhaṇḍakhaṇḍairgalattaṭaiḥ | uhyamānairluṭhacchailapatanaiḥ saṃkaṭārṇavam

ऊर्म्युद्यदुपलच्छिन्नघनैर्घेस्मरमारुतैः । समुद्रघोषैर्निर्घातगम्भीरैर्भग्नदिक्तटम्

ūrmyudyadupalacchinnaghanairghesmaramārutaiḥ | samudraghoṣairnirghātagambhīrairbhagnadiktaṭam

ब्रह्माण्डकुड्यक्रोडाग्रकुट्टकैः कटुटांकृतैः । कल्पाभ्रविटपास्फोटैर्घट्टितैकार्णवारटि

brahmāṇḍakuḍyakroḍāgrakuṭṭakaiḥ kaṭuṭāṃkṛtaiḥ | kalpābhraviṭapāsphoṭairghaṭṭitaikārṇavāraṭi

स्वर्गपातालभूर्लोकखण्डखण्डैर्विमिश्रितैः । यथास्वभावं तिष्ठद्भिर्मरुबुध्नैर्वृताम्बरम्

svargapātālabhūrlokakhaṇḍakhaṇḍairvimiśritaiḥ | yathāsvabhāvaṃ tiṣṭhadbhirmarubudhnairvṛtāmbaram

मृतार्धमृतदग्धार्धदग्धाङ्गैर्देवदानवैः । अन्योन्यदर्शनाद्वातवेल्लितैर्भ्रामितायुधम्

mṛtārdhamṛtadagdhārdhadagdhāṅgairdevadānavaiḥ | anyonyadarśanādvātavellitairbhrāmitāyudham

कल्पान्तपवनोद्भ्रान्तैर्लोकान्तरजरत्तृणैः । आरब्धार्जुनवाताख्यास्तम्भमुद्भूतभस्मभिः

kalpāntapavanodbhrāntairlokāntarajarattṛṇaiḥ | ārabdhārjunavātākhyāstambhamudbhūtabhasmabhiḥ

उह्यमानशिलाजालप्रहारविलुठत्तटैः । पतल्लोकान्तरैः स्फारदुष्कालकटुटांकृतम्

uhyamānaśilājālaprahāraviluṭhattaṭaiḥ | patallokāntaraiḥ sphāraduṣkālakaṭuṭāṃkṛtam

वातोद्व्यूहगिरिव्रातगुहाभांकारभासुरम् । पतद्भिर्विहितावर्तलोकपालपुरीपुरैः

vātodvyūhagirivrātaguhābhāṃkārabhāsuram | patadbhirvihitāvartalokapālapurīpuraiḥ

कृतकर्कशनिर्ह्रादैरसुंरैरिव मारुतैः । उह्यमानवनव्यूहप्रोतवातायनैर्वृतम्

kṛtakarkaśanirhrādairasuṃrairiva mārutaiḥ | uhyamānavanavyūhaprotavātāyanairvṛtam

पुरमण्डलदैत्याग्निसुरनागविवस्वताम् । निकुरम्बं दधद्व्योम्नि मशकानामिवोच्चयम्

puramaṇḍaladaityāgnisuranāgavivasvatām | nikurambaṃ dadhadvyomni maśakānāmivoccayam

नश्यन्नगवराभोगैर्भागैर्भग्नसुरालयैः । आवर्तघर्घरारावैर्जलमूर्ध्वमधोनलम्

naśyannagavarābhogairbhāgairbhagnasurālayaiḥ | āvartaghargharārāvairjalamūrdhvamadhonalam

कुर्वज्जलाद्रिनिष्पेषैर्दिक्पालपुरकुट्टनम् । निपतद्देवदैत्येन्द्रसिद्धगन्धर्वपत्तनम्

kurvajjalādriniṣpeṣairdikpālapurakuṭṭanam | nipataddevadaityendrasiddhagandharvapattanam

कुट्टनं पर्वतादीनां प्रशान्ताङ्गाररूपिणाम् । वातैः कुर्वत्पदार्थानामसारं रजसामिव

kuṭṭanaṃ parvatādīnāṃ praśāntāṅgārarūpiṇām | vātaiḥ kurvatpadārthānāmasāraṃ rajasāmiva

पुराण्यमरदैत्यानां भ्रमद्भित्तीनि शातयत् । रत्नैः खणखणायन्ति पयांसीव पयस्वताम्

purāṇyamaradaityānāṃ bhramadbhittīni śātayat | ratnaiḥ khaṇakhaṇāyanti payāṃsīva payasvatām

पूर्णाम्बरं पतल्लोकलोकसप्तकमन्दिरैः । चक्रावृत्त्या भ्रमद्रूपैरमरैः सागरैरिव

pūrṇāmbaraṃ patallokalokasaptakamandiraiḥ | cakrāvṛttyā bhramadrūpairamaraiḥ sāgarairiva

डीनोड्डीनैः परिवृतं विचलद्वातवेल्लितैः । दग्धादग्धैः पदार्थैः खे शीर्णपर्णगणैरिव

ḍīnoḍḍīnaiḥ parivṛtaṃ vicaladvātavellitaiḥ | dagdhādagdhaiḥ padārthaiḥ khe śīrṇaparṇagaṇairiva

हेमस्फटिकवैदूर्यसुसारमणिमन्दिरैः । दिवः पतद्भिराकीर्णमुद्यज्झणझणस्वनैः

hemasphaṭikavaidūryasusāramaṇimandiraiḥ | divaḥ patadbhirākīrṇamudyajjhaṇajhaṇasvanaiḥ

उत्पेतुर्धूमभस्माब्दाः पेतुर्वारा पुरोत्कराः । उन्ममज्जुस्तरङ्गौघा ममज्जुर्भूतलाद्रयः

utpeturdhūmabhasmābdāḥ peturvārā purotkarāḥ | unmamajjustaraṅgaughā mamajjurbhūtalādrayaḥ

आवर्तघर्घरारावा मिथो विदलनोद्यताः । जुघूर्णुरर्णवाकीर्णपर्णवत्प्रौढपर्वताः

āvartaghargharārāvā mitho vidalanodyatāḥ | jughūrṇurarṇavākīrṇaparṇavatprauḍhaparvatāḥ

क्रन्दच्छिष्टामरगणं चलत्सज्जीवभूतकम् । भ्रमत्केतुशतोत्पातं दुष्प्रेक्ष्यमभवज्जगत्

krandacchiṣṭāmaragaṇaṃ calatsajjīvabhūtakam | bhramatketuśatotpātaṃ duṣprekṣyamabhavajjagat

मृतार्धमृतया भूतसंतत्यानिललोलया । अभून्नीरन्ध्रमाकाशं जीर्णपर्णसवर्णया

mṛtārdhamṛtayā bhūtasaṃtatyānilalolayā | abhūnnīrandhramākāśaṃ jīrṇaparṇasavarṇayā

जगदासीत्पतच्छृङ्गस्थूलधारौधनिर्भरम् । वहद्वहद्गिरिपुरवातपूर्णसरिच्छतम्

jagadāsītpatacchṛṅgasthūladhāraudhanirbharam | vahadvahadgiripuravātapūrṇasaricchatam

शाम्यच्छमशमाशब्दशतशाखहुताशनम् । चलाब्धिवलनान्दोललोलशैललसत्तटम्

śāmyacchamaśamāśabdaśataśākhahutāśanam | calābdhivalanāndolalolaśailalasattaṭam

तृणराशिसरिन्यायमिश्रद्वीपार्णवोत्कटम् । अत्यन्तदूरचिद्व्योमक्षणज्वालासहावनम्

tṛṇarāśisarinyāyamiśradvīpārṇavotkaṭam | atyantadūracidvyomakṣaṇajvālāsahāvanam

वर्षशाम्यद्हुताशोत्थभस्मामोदपतत्सुरम् । भूतपूर्वजगद्भूतं परिविस्मृतसर्गकम्

varṣaśāmyadhutāśotthabhasmāmodapatatsuram | bhūtapūrvajagadbhūtaṃ parivismṛtasargakam

निरर्गलोल्लसन्नादं सर्गलोपशमक्रमम् । सर्गलोपोल्लसच्छेषं सर्गलोपविवर्जितम्

nirargalollasannādaṃ sargalopaśamakramam | sargalopollasaccheṣaṃ sargalopavivarjitam

अनारतविपर्यासकारिमारुतनिर्वृतम् । बीजराशिरिवाजस्रं पूर्यमाणं पुनःपुनः

anārataviparyāsakārimārutanirvṛtam | bījarāśirivājasraṃ pūryamāṇaṃ punaḥpunaḥ

उल्मुकान्योन्यनिष्पेषवह्निचूर्णसुवर्णजैः । रजोभिर्विवृतैर्हेमकुट्टिमाकाशकोटरम्

ulmukānyonyaniṣpeṣavahnicūrṇasuvarṇajaiḥ | rajobhirvivṛtairhemakuṭṭimākāśakoṭaram

भूमण्डलबृहत्खण्डैर्भ्रष्टैः सद्वीपसागरैः । पूर्णसप्तमपातालं लुठत्पातालमण्डलैः

bhūmaṇḍalabṛhatkhaṇḍairbhraṣṭaiḥ sadvīpasāgaraiḥ | pūrṇasaptamapātālaṃ luṭhatpātālamaṇḍalaiḥ

आसप्तमसुतालान्तमामहीतलपर्वतम् । आव्योमैकार्णवीभूतं पूर्णं प्रलयवायुभिः

āsaptamasutālāntamāmahītalaparvatam | āvyomaikārṇavībhūtaṃ pūrṇaṃ pralayavāyubhiḥ

एकार्णवोऽथ ववृधे शनै शीघ्रं सरिच्छतैः । भुवने जलकल्लोलैः कोपो मूर्खाशये यथा

ekārṇavo'tha vavṛdhe śanai śīghraṃ saricchataiḥ | bhuvane jalakallolaiḥ kopo mūrkhāśaye yathā

मुसलोपमया पूर्वं ततः स्तम्भनिभाङ्गया । ततस्तालद्रुमाकारधारयासारसारया

musalopamayā pūrvaṃ tataḥ stambhanibhāṅgayā | tatastāladrumākāradhārayāsārasārayā

ततो नदीप्रवाहोग्रजलपातैकपातया । सप्तद्वीपमहीपीठसममेदुरमेघया

tato nadīpravāhograjalapātaikapātayā | saptadvīpamahīpīṭhasamamedurameghayā

वह्निर्विदाहकृदृष्ट्या शममभ्याययौ तथा । शास्त्रसज्जनसंगत्या गाढमापत्पदं यथा

vahnirvidāhakṛdṛṣṭyā śamamabhyāyayau tathā | śāstrasajjanasaṃgatyā gāḍhamāpatpadaṃ yathā

ऊर्ध्वाधरस्थपरिवृत्तपदार्थजात- मन्तःकणैः खणखणायितशैलमज्जम् । ब्रह्माण्डकोटरमभूद्विधुरं कुबाल- लीलाविलोलमिवबिल्वफलं विशुद्धम्

ūrdhvādharasthaparivṛttapadārthajāta- mantaḥkaṇaiḥ khaṇakhaṇāyitaśailamajjam | brahmāṇḍakoṭaramabhūdvidhuraṃ kubāla- līlāvilolamivabilvaphalaṃ viśuddham

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० नि० उ० पाषा० पुष्करावर्तवृष्टिविसंन्नुलजगद्वर्णनं नाम सप्तसप्ततितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 ni0 u0 pāṣā0 puṣkarāvartavṛṣṭivisaṃnnulajagadvarṇanaṃ nāma saptasaptatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०७७

सप्तसप्ततितमः सर्गः

saptasaptatitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । एतामवष्टभ्य दृशं भगीरथधिया धृताम् । समः स्वस्थो यथाप्राप्तं कार्यमाहर शान्तधीः

śrīvasiṣṭha uvāca | etāmavaṣṭabhya dṛśaṃ bhagīrathadhiyā dhṛtām | samaḥ svastho yathāprāptaṃ kāryamāhara śāntadhīḥ

इदं पूर्वं परित्यज्य क्रोडीकृत्य मनःखगम् । शान्तमात्मनि तिष्ठ त्वं शिखिध्वज इवाचलः

idaṃ pūrvaṃ parityajya kroḍīkṛtya manaḥkhagam | śāntamātmani tiṣṭha tvaṃ śikhidhvaja ivācalaḥ

श्रीराम उवाच । कोऽसौ शिखिध्वजो नाम कथं वा लब्धवान्पदम् । एतन्मे कथय ब्रह्मन्भूयो बोधविवृद्धये

śrīrāma uvāca | ko'sau śikhidhvajo nāma kathaṃ vā labdhavānpadam | etanme kathaya brahmanbhūyo bodhavivṛddhaye

श्रीवसिष्ठ उवाच । द्वापरे भवतां पूर्वमिदानीं च भविष्यतः । तेनैव संनिवेशेन दंपती स्निग्धतां गतौ

śrīvasiṣṭha uvāca | dvāpare bhavatāṃ pūrvamidānīṃ ca bhaviṣyataḥ | tenaiva saṃniveśena daṃpatī snigdhatāṃ gatau

श्रीराम उवाच । यत्पूर्वमासीद्भगवंस्तदिदानीं तथैव हि । भविष्यति किमर्थं वै वद मे वदतां वर

śrīrāma uvāca | yatpūrvamāsīdbhagavaṃstadidānīṃ tathaiva hi | bhaviṣyati kimarthaṃ vai vada me vadatāṃ vara

श्रीवसिष्ठ उवाच । जगन्निर्माणनियतेरस्या ब्रह्मादिसंविदः । ईदृश्यवस्थितिर्नित्यमनिवार्यस्वभावजा

śrīvasiṣṭha uvāca | jagannirmāṇaniyaterasyā brahmādisaṃvidaḥ | īdṛśyavasthitirnityamanivāryasvabhāvajā

यदन्यद्बहुशो भूत्वा पुनर्भवति भूरिशः । अभूत्वैव भवत्यन्यः पुनश्च न भवत्यलम्

yadanyadbahuśo bhūtvā punarbhavati bhūriśaḥ | abhūtvaiva bhavatyanyaḥ punaśca na bhavatyalam

अन्यत्प्राक्संनिवेशाढ्यं सादृश्येन विवल्गति । सदृशा विषमाश्चैव यथा सरसि वीचयः

anyatprāksaṃniveśāḍhyaṃ sādṛśyena vivalgati | sadṛśā viṣamāścaiva yathā sarasi vīcayaḥ

ता एवान्याश्च दृश्यन्ते व्यवस्थाः संसृतौ तथा । तस्माद्राजेव भूयोऽपि वक्ष्यमाणकथेश्वरः

tā evānyāśca dṛśyante vyavasthāḥ saṃsṛtau tathā | tasmādrājeva bhūyo'pi vakṣyamāṇakatheśvaraḥ

भविष्यति महातेजास्तद्वृत्तान्तमिमं श्रृणु । द्वापरे पूर्वमभवदतीते सप्तमे मनौ

bhaviṣyati mahātejāstadvṛttāntamimaṃ śrṛṇu | dvāpare pūrvamabhavadatīte saptame manau

चतुर्युगे चतुर्थे तु सर्गेऽस्मिन्कुरुणां कुले । जम्बूद्वीपे प्रसिद्धस्य विन्ध्यस्यादूरसंस्थिते

caturyuge caturthe tu sarge'sminkuruṇāṃ kule | jambūdvīpe prasiddhasya vindhyasyādūrasaṃsthite

मालवानां पुरे श्रीमाञ्छिखिध्वज इतीश्वरः । धैर्यौदार्यदशायुक्तः क्षमाशमदमान्वितः

mālavānāṃ pure śrīmāñchikhidhvaja itīśvaraḥ | dhairyaudāryadaśāyuktaḥ kṣamāśamadamānvitaḥ

शूरः शुभसमाचारो मौनी गुणगणाकरः । आहर्ता सर्वयज्ञानां जेता सर्वधनुष्मताम्

śūraḥ śubhasamācāro maunī guṇagaṇākaraḥ | āhartā sarvayajñānāṃ jetā sarvadhanuṣmatām

कर्ता सकलकार्याणां भर्ता पूर्ववपुर्भुवः । पेशलस्निग्धमधुरो विदग्धः प्रीतिसागरः

kartā sakalakāryāṇāṃ bhartā pūrvavapurbhuvaḥ | peśalasnigdhamadhuro vidagdhaḥ prītisāgaraḥ

सुन्दरः शान्तसुभगः प्रतापी धर्मवत्सलः । वदिता विनयार्थानां दाता सकलसंपदाम्

sundaraḥ śāntasubhagaḥ pratāpī dharmavatsalaḥ | vaditā vinayārthānāṃ dātā sakalasaṃpadām

भोक्ता सत्सङ्गसहितः सुश्रोता सकलश्रुतेः । वेदासौ माननाशून्यः स्त्रैणं तृणवदस्पृशन्

bhoktā satsaṅgasahitaḥ suśrotā sakalaśruteḥ | vedāsau mānanāśūnyaḥ straiṇaṃ tṛṇavadaspṛśan

पितरि स्वर्गमापन्ने बाल एवोत्तमौजसा । कृत्वा षोडशवर्षाणि स्वयं दिग्विजयं वशी

pitari svargamāpanne bāla evottamaujasā | kṛtvā ṣoḍaśavarṣāṇi svayaṃ digvijayaṃ vaśī

नूनं साम्राज्यसंपत्त्या भूमण्डलमयोजयत् । अतिष्ठद्विगताशङ्कं पालयन्धर्मतः प्रजाः

nūnaṃ sāmrājyasaṃpattyā bhūmaṇḍalamayojayat | atiṣṭhadvigatāśaṅkaṃ pālayandharmataḥ prajāḥ

स धीमान्मन्त्रिभिः सार्धं यशसा शुक्लयन्दिशः । अथ गच्छत्सु वर्षेषु वसन्ते प्रोल्लसत्यलम्

sa dhīmānmantribhiḥ sārdhaṃ yaśasā śuklayandiśaḥ | atha gacchatsu varṣeṣu vasante prollasatyalam

पुष्पेषु जृम्भमाणेषु स्फुरत्सु शशिरश्मिषु । मञ्जरीजालदोलासु विटपान्तःपुरान्तरे

puṣpeṣu jṛmbhamāṇeṣu sphuratsu śaśiraśmiṣu | mañjarījāladolāsu viṭapāntaḥpurāntare

रजःकर्पूरधवले वलद्दलकपाटके । आमोदविलसत्पुष्पगुलुच्छकवितानके

rajaḥkarpūradhavale valaddalakapāṭake | āmodavilasatpuṣpagulucchakavitānake

गायत्सु गहनेषूच्चैर्मिथुनेष्वलिनां मिथः । आवाति मधुरे वायौ शशिशीकरशीतले

gāyatsu gahaneṣūccairmithuneṣvalināṃ mithaḥ | āvāti madhure vāyau śaśiśīkaraśītale

कदलीकन्दलीकच्छतलपल्लवलासिनि । कान्तां प्रति बभूवास्य वसच्चेतः समुऽत्सुकम्

kadalīkandalīkacchatalapallavalāsini | kāntāṃ prati babhūvāsya vasaccetaḥ samu'tsukam

क्षीबं कुसुमसंभारसौगन्ध्यमधुरासवैः । मनो नान्यास्पदं चक्रे सवसन्तमिवोदितम्

kṣībaṃ kusumasaṃbhārasaugandhyamadhurāsavaiḥ | mano nānyāspadaṃ cakre savasantamivoditam

उद्यानवनदोलासु लीलाकमलिनीषु च । कदा प्रणयिनीं मुग्धां हेमाब्जमुकुलस्तनीम्

udyānavanadolāsu līlākamalinīṣu ca | kadā praṇayinīṃ mugdhāṃ hemābjamukulastanīm

करिष्ये कामिनीमङ्के पर्यङ्के कुङ्कुमाङ्किताम् । कदा कमलवल्लीनां दोलास्वलिरिवालिनीम्

kariṣye kāminīmaṅke paryaṅke kuṅkumāṅkitām | kadā kamalavallīnāṃ dolāsvalirivālinīm

आलोला तां निवेक्ष्यामि बालां भुजलतानुगाम् । मृणालहारकुन्देन्दुवृन्दवल्लयभिलाषिणी

ālolā tāṃ nivekṣyāmi bālāṃ bhujalatānugām | mṛṇālahārakundenduvṛndavallayabhilāṣiṇī

मत्कृते मदनातप्ता कदा स्यादिन्दुसुन्दरी । इति चिन्तापरो भूत्वा कुसुमावचयोन्मुखः

matkṛte madanātaptā kadā syādindusundarī | iti cintāparo bhūtvā kusumāvacayonmukhaḥ

विजहार वनान्तेषु कुसुमोपवनेषु च । वनोपवनलेखासु लीलाकमलिनीषु च

vijahāra vanānteṣu kusumopavaneṣu ca | vanopavanalekhāsu līlākamalinīṣu ca

वल्लीवलयगेहेषु विविधोद्यानभूमिषु । वनोपवनविन्यासवर्णनावलितासु च

vallīvalayageheṣu vividhodyānabhūmiṣu | vanopavanavinyāsavarṇanāvalitāsu ca

श्रृङ्गाररसगर्भासु कथास्वरमतोन्मनाः । हृदि हारलसत्कायविलोलालकवल्लरीः

śrṛṅgārarasagarbhāsu kathāsvaramatonmanāḥ | hṛdi hāralasatkāyavilolālakavallarīḥ

कुमारीः पूजयामास सुवर्णकलशस्तनीः । एतन्मन्ये विदुर्भव्या मन्त्रिणो नृपनिश्चयम्

kumārīḥ pūjayāmāsa suvarṇakalaśastanīḥ | etanmanye vidurbhavyā mantriṇo nṛpaniścayam

इङ्गिताकारवेदित्वमेव मन्त्रिपदं परम् । अथ तस्य विवाहाय मन्त्रिवर्गो विचारयन्

iṅgitākāraveditvameva mantripadaṃ param | atha tasya vivāhāya mantrivargo vicārayan

सुराष्ट्राधिपतेः कन्यां ययाचे यौवतान्विताम् । नवयौवनसंपन्नां भार्यात्वे विधिनोत्तमाम्

surāṣṭrādhipateḥ kanyāṃ yayāce yauvatānvitām | navayauvanasaṃpannāṃ bhāryātve vidhinottamām

उपयेमे स तामात्मसदृशीं प्रतिमामिव । चूडालेति भुवि ख्याता नाम्ना नृपतिसुन्दरी

upayeme sa tāmātmasadṛśīṃ pratimāmiva | cūḍāleti bhuvi khyātā nāmnā nṛpatisundarī

सा तं भर्तारमासाद्य रेजे फुल्लेव पद्मिनी । नीलनीरजनेत्रां तां चूडालां स शिखिध्वजः

sā taṃ bhartāramāsādya reje phulleva padminī | nīlanīrajanetrāṃ tāṃ cūḍālāṃ sa śikhidhvajaḥ

स्नेहाद्विकासयामास सूर्यो देवो यथाब्जिनीम् । अवर्धत तयोः प्रीतिरन्योन्यार्पितचेतसोः

snehādvikāsayāmāsa sūryo devo yathābjinīm | avardhata tayoḥ prītiranyonyārpitacetasoḥ

हावभावविलासाढ्यैरङ्गैर्नवलतेव सा । सुमन्त्र्यर्पितसर्वार्थः स सुखी सुस्थितप्रजाः

hāvabhāvavilāsāḍhyairaṅgairnavalateva sā | sumantryarpitasarvārthaḥ sa sukhī susthitaprajāḥ

राजहंस इवाब्जिन्या रेमे दयितया तया । अन्तःपुरेषु दोलासु लीलाकमलिनीषु च

rājahaṃsa ivābjinyā reme dayitayā tayā | antaḥpureṣu dolāsu līlākamalinīṣu ca

उद्यानेषु विहारेषु लतापुष्पग्रहेषु च । कदम्बवनलेखासु चन्दनागुरुवीथिषु

udyāneṣu vihāreṣu latāpuṣpagraheṣu ca | kadambavanalekhāsu candanāguruvīthiṣu

मन्दारदामलोलासु कदलीकन्दलीषु च । पुरान्तेषु वनान्तेषु दिगन्तेषु सरस्सु च

mandāradāmalolāsu kadalīkandalīṣu ca | purānteṣu vanānteṣu diganteṣu sarassu ca

जंगलेषु जनान्तेषु जम्बूजम्बीरजातिषु । बभूवाह्लादकं सर्वं तयोरन्योन्यचेष्टितम्

jaṃgaleṣu janānteṣu jambūjambīrajātiṣu | babhūvāhlādakaṃ sarvaṃ tayoranyonyaceṣṭitam

सद्वर्षयोर्धुरवरैर्द्युभूम्योरिव कान्तयोः । नित्यमेव वियुक्तत्वात्प्रियत्वाच्चेष्टितस्य च

sadvarṣayordhuravarairdyubhūmyoriva kāntayoḥ | nityameva viyuktatvātpriyatvācceṣṭitasya ca

मिथः कलाकलापस्य कोविदौ तौ बभूवतुः । स्वरूपमेकमेवैतौ दधतुर्मित्रतां गतौ

mithaḥ kalākalāpasya kovidau tau babhūvatuḥ | svarūpamekamevaitau dadhaturmitratāṃ gatau

अन्योन्यहृदयस्थत्वादिव संक्रान्तमक्षतम् । सर्वशास्त्रार्थवैदग्ध्यं चित्राद्यपि मुखात्प्रभोः

anyonyahṛdayasthatvādiva saṃkrāntamakṣatam | sarvaśāstrārthavaidagdhyaṃ citrādyapi mukhātprabhoḥ

बालः कालादिवागृह्य साऽसीत्सर्वार्थपण्डिता । नृत्यवाद्यादि यावच्च चूडालावदनादसौ

bālaḥ kālādivāgṛhya sā'sītsarvārthapaṇḍitā | nṛtyavādyādi yāvacca cūḍālāvadanādasau

अशिक्षत बभूवाथ कलानामतिकोविदः । अमावास्यामिवेन्द्वर्कावन्योन्यविलसत्कलौ

aśikṣata babhūvātha kalānāmatikovidaḥ | amāvāsyāmivendvarkāvanyonyavilasatkalau

मिथो हृदयसंस्थौ तौ द्वावप्यैक्यमुपागतौ । तौ संस्थितावेकरसावन्योन्यं दयितावुभौ

mitho hṛdayasaṃsthau tau dvāvapyaikyamupāgatau | tau saṃsthitāvekarasāvanyonyaṃ dayitāvubhau

पुष्पामोदाविवाभिन्नौ भूतलस्थौ शिवाविव । वैदग्ध्यसुन्दरमती सर्वशास्त्रार्थपण्डितौ

puṣpāmodāvivābhinnau bhūtalasthau śivāviva | vaidagdhyasundaramatī sarvaśāstrārthapaṇḍitau

कार्यार्थं च भुवं प्राप्तौ कमलाकमलाधवौ । स्नेहात्प्रसन्नमधुरौ समविज्ञातवादिनौ

kāryārthaṃ ca bhuvaṃ prāptau kamalākamalādhavau | snehātprasannamadhurau samavijñātavādinau

अनुवृत्तिपरावास्तां लोकवृत्तान्ततद्विदौ । कलाकलापसंपन्नौ लसद्रसरसायनौ । शीतलस्निग्धमुग्धाङ्गौ शशाङ्कौ द्वाविवोदितौ

anuvṛttiparāvāstāṃ lokavṛttāntatadvidau | kalākalāpasaṃpannau lasadrasarasāyanau | śītalasnigdhamugdhāṅgau śaśāṅkau dvāvivoditau

रेजे लसच्च रतिभोगविलासकान्त- मन्तःपुरेषु मिथुनं तदनुत्तमश्रि । ब्रह्माण्डखण्डकुहरेष्विव राजहंस- युग्मं विकासिमदमन्मथमन्दचारि

reje lasacca ratibhogavilāsakānta- mantaḥpureṣu mithunaṃ tadanuttamaśri | brahmāṇḍakhaṇḍakuhareṣviva rājahaṃsa- yugmaṃ vikāsimadamanmathamandacāri

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामा० वा० दे० मो० निर्वाण० पू० चूडालोपाख्याने शिखिध्वजविलासकथनं नाम सप्तसप्ततितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmā0 vā0 de0 mo0 nirvāṇa0 pū0 cūḍālopākhyāne śikhidhvajavilāsakathanaṃ nāma saptasaptatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०७८

अष्टसप्ततितमः सर्गः

aṣṭasaptatitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । वातवर्षहिमोत्पातपातभग्ने धरातले । जडवेगोऽगमद्वृद्धिं कलाविव महीपतिः

śrīvasiṣṭha uvāca | vātavarṣahimotpātapātabhagne dharātale | jaḍavego'gamadvṛddhiṃ kalāviva mahīpatiḥ

गङ्गाप्रवाहपतितधारापातविवर्धितः । सरित्सहस्रैः सहसा मेरुमन्दरभासुरैः

gaṅgāpravāhapatitadhārāpātavivardhitaḥ | saritsahasraiḥ sahasā merumandarabhāsuraiḥ

आदित्यपथसंप्राप्तकन्दरो जडमन्थरः । एकार्णवः समुच्छून आसीन्मूर्ख इवेश्वरः

ādityapathasaṃprāptakandaro jaḍamantharaḥ | ekārṇavaḥ samucchūna āsīnmūrkha iveśvaraḥ

विपुलावर्तवृत्त्यात्तविवृत्ताद्रिजरत्तृणः । स्फुरत्तुङ्गतरङ्गाग्रनिगीर्णादित्यमण्डलः

vipulāvartavṛttyāttavivṛttādrijarattṛṇaḥ | sphurattuṅgataraṅgāgranigīrṇādityamaṇḍalaḥ

मेरुमन्दरकैलासविन्ध्यसह्यजलेचरः । गलितावनिपङ्कान्तर्लीनव्यालमृणालकः

merumandarakailāsavindhyasahyajalecaraḥ | galitāvanipaṅkāntarlīnavyālamṛṇālakaḥ

अर्धदग्धद्रुमवनव्यूहशैवलसंकटः । त्रैलोक्यभस्मसंसृष्ट आसीत्कर्दमकुत्सितः

ardhadagdhadrumavanavyūhaśaivalasaṃkaṭaḥ | trailokyabhasmasaṃsṛṣṭa āsītkardamakutsitaḥ

नभःस्तम्भवृहद्धानोत्तालभास्करपुष्करः । धाराजालमहाम्भोदविलीननलिनीदलः

nabhaḥstambhavṛhaddhānottālabhāskarapuṣkaraḥ | dhārājālamahāmbhodavilīnanalinīdalaḥ

डिण्डीरपर्वतप्रान्तनददुन्मत्तवारिदः । भ्रमदिन्द्रानिलार्केन्दुपुरपत्तनपूरणैः

ḍiṇḍīraparvataprāntanadadunmattavāridaḥ | bhramadindrānilārkendupurapattanapūraṇaiḥ

काष्ठवत्प्रोह्यमाणोग्रसुरासुरजनोत्करः । शनैः क्रमोच्छूनतया लिहन्नादित्यमण्डलम्

kāṣṭhavatprohyamāṇograsurāsurajanotkaraḥ | śanaiḥ kramocchūnatayā lihannādityamaṇḍalam

तरत्तारतरारावधाराधरसमुद्भवैः । बुद्बुदैः परिसंदिग्धप्रोह्यमाणमहाचलः

tarattāratarārāvadhārādharasamudbhavaiḥ | budbudaiḥ parisaṃdigdhaprohyamāṇamahācalaḥ

भ्रमद्बुद्बुदविश्रान्तभ्रान्तकल्पान्तवारिदः । उत्तालैस्तैरनाधारैः पश्यन्नपरवारिदम्

bhramadbudbudaviśrāntabhrāntakalpāntavāridaḥ | uttālaistairanādhāraiḥ paśyannaparavāridam

महाप्रवाहवार्योघघोषघुंघुमिताम्बरः । एकप्रवाहमहितसव्योमकुलपर्वतः

mahāpravāhavāryoghaghoṣaghuṃghumitāmbaraḥ | ekapravāhamahitasavyomakulaparvataḥ

चण्डवातकृतापूर्वजलौघकुलपर्वतैः । महाघुरघुरारावघर्घरोग्रमहारयः

caṇḍavātakṛtāpūrvajalaughakulaparvataiḥ | mahāghuraghurārāvaghargharogramahārayaḥ

ब्रह्माण्डखण्डसंघट्टपरावृत्तिभिरुद्धतः । कुर्वन्योजनलक्षाणि विततान्युन्नतानि च

brahmāṇḍakhaṇḍasaṃghaṭṭaparāvṛttibhiruddhataḥ | kurvanyojanalakṣāṇi vitatānyunnatāni ca

तृणैरिव तरङ्गेषु दोलान्दोलनमद्रिभिः । कुर्वद्भिरुपलाघातभग्नभास्करमण्डलः

tṛṇairiva taraṅgeṣu dolāndolanamadribhiḥ | kurvadbhirupalāghātabhagnabhāskaramaṇḍalaḥ

शून्यब्रह्माण्डविषुलजलघातकुलायके । नीलानचलकाकोलाञ्जहन्सलिलजालकैः

śūnyabrahmāṇḍaviṣulajalaghātakulāyake | nīlānacalakākolāñjahansalilajālakaiḥ

मृतामृतमहद्भूतमज्जनोन्मज्जनाकुलान् । तरंगमकरावर्तप्रतिबिम्बान्वितानिव

mṛtāmṛtamahadbhūtamajjanonmajjanākulān | taraṃgamakarāvartapratibimbānvitāniva

मृतशिष्टान्पुरभ्रष्टान्फेनाद्रितटिकोटिषु । दधज्जलबलश्रान्तांस्त्रिदशान्मशकानिव

mṛtaśiṣṭānpurabhraṣṭānphenādritaṭikoṭiṣu | dadhajjalabalaśrāntāṃstridaśānmaśakāniva

विपुलाद्यतनाकाशविपुलानम्बुबुदुदान् । सद्वस्रसंख्यान्कलयंल्लोचनानीव वासवः

vipulādyatanākāśavipulānambubududān | sadvasrasaṃkhyānkalayaṃllocanānīva vāsavaḥ

शरद्व्योमसमाभ्गेगैर्वलद्भिर्बुद्गुदेक्षणैः । पश्यन्निव नदीधारान्भेघानाताम्रपूरकान्

śaradvyomasamābhgegairvaladbhirbudgudekṣaṇaiḥ | paśyanniva nadīdhārānbheghānātāmrapūrakān

पुष्करावर्तकाभ्राणां बहुभिर्वीचिमण्डलैः । कुर्वन्नालिङ्गनानीव सपक्षाद्रिवदुत्थितैः

puṣkarāvartakābhrāṇāṃ bahubhirvīcimaṇḍalaiḥ | kurvannāliṅganānīva sapakṣādrivadutthitaiḥ

त्रिजगद्ग्राससंतृप्तः प्रगायन्निव घर्घरैः । स्वैर्नृत्यन्निव चोग्राद्रिकटकैर्वीचिदोर्द्रुमैः

trijagadgrāsasaṃtṛptaḥ pragāyanniva ghargharaiḥ | svairnṛtyanniva cogrādrikaṭakairvīcidordrumaiḥ

नदीधाराधरैरूर्ध्वे मध्ये दग्धैर्धराधरैः । अधो धराधरैर्नागैरधरः पङ्कगैर्वृतः

nadīdhārādharairūrdhve madhye dagdhairdharādharaiḥ | adho dharādharairnāgairadharaḥ paṅkagairvṛtaḥ

धारात्रिपथगापूरैर्निपतद्भिर्निरन्तरम् । मग्नोन्मग्नो ह्यमानाद्रिशृङ्गडिण्डीरबुद्बुदः

dhārātripathagāpūrairnipatadbhirnirantaram | magnonmagno hyamānādriśṛṅgaḍiṇḍīrabudbudaḥ

उह्यमानदलत्स्वर्गखण्डक्रन्दन्नभश्चरः । वहद्विद्याधरीवृन्दपद्मिनीसुन्दरान्तरः

uhyamānadalatsvargakhaṇḍakrandannabhaścaraḥ | vahadvidyādharīvṛndapadminīsundarāntaraḥ

एकार्णवपयःपूरैर्घर्घरारावरंहसि । त्रैलोक्यखण्डसंहारे प्रोह्यमाणे महाम्भसि

ekārṇavapayaḥpūrairghargharārāvaraṃhasi | trailokyakhaṇḍasaṃhāre prohyamāṇe mahāmbhasi

नासीत्कश्चित्परित्राता हन्ताऽवीचिवशोऽपि च । शक्नोति कः परित्रातुं कालेन कवलीकृतम्

nāsītkaścitparitrātā hantā'vīcivaśo'pi ca | śaknoti kaḥ paritrātuṃ kālena kavalīkṛtam

नाकाशमासीन्न दिगन्त आसी- दधोऽपि नासीन्न तदूर्ध्वमासीत् । भूतं न आसीन्न च सर्ग आसी- दासीत्परं केवलमेव वारि

nākāśamāsīnna diganta āsī- dadho'pi nāsīnna tadūrdhvamāsīt | bhūtaṃ na āsīnna ca sarga āsī- dāsītparaṃ kevalameva vāri

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषु निर्वाणप्रकरणे उ० पा० एकार्णववर्णनं नामाष्टसप्ततितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe u0 pā0 ekārṇavavarṇanaṃ nāmāṣṭasaptatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०७८

अष्टसप्ततितमः सर्गः

aṣṭasaptatitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । एवं बहूनि वर्षाणि मिथुनं निर्भरस्पृहम् । रेमे यौवनलीलाभिरमन्दाभिर्दिने दिने

śrīvasiṣṭha uvāca | evaṃ bahūni varṣāṇi mithunaṃ nirbharaspṛham | reme yauvanalīlābhiramandābhirdine dine

अथ यातेषु बहुषु वर्षेष्वावृत्तिशालिषु । शनैर्गलिततारुण्ये भिन्नकुम्भादिवाम्भसि

atha yāteṣu bahuṣu varṣeṣvāvṛttiśāliṣu | śanairgalitatāruṇye bhinnakumbhādivāmbhasi

तरङ्गनिकराकारभङ्गुरव्यवहारिणि । पातः पक्वफलस्येव मरणं दुर्निवारणम्

taraṅganikarākārabhaṅguravyavahāriṇi | pātaḥ pakvaphalasyeva maraṇaṃ durnivāraṇam

हिमाशनिरिवाम्भोजे जरा निपतनोन्मुखी । आयुर्गलत्यविरतं जलं करतलादिव

himāśanirivāmbhoje jarā nipatanonmukhī | āyurgalatyavirataṃ jalaṃ karatalādiva

प्रावृषीव लतातुम्बी तृष्णैका दीर्घतां गता । शैलनद्या रय इव संप्रयात्येव यौवनम्

prāvṛṣīva latātumbī tṛṣṇaikā dīrghatāṃ gatā | śailanadyā raya iva saṃprayātyeva yauvanam

इन्द्रजालमिवासत्यं जीवनं जीर्णसंस्थिति । सुखानि प्रपलायन्ते शरा इव धनुश्च्युताः

indrajālamivāsatyaṃ jīvanaṃ jīrṇasaṃsthiti | sukhāni prapalāyante śarā iva dhanuścyutāḥ

पतन्ति चेतो दुःखानि तृष्णा गृध्र इवामिषम् । बुद्बुदः प्रावृषीवाप्सु शरीरं क्षणभङ्गुरम्

patanti ceto duḥkhāni tṛṣṇā gṛdhra ivāmiṣam | budbudaḥ prāvṛṣīvāpsu śarīraṃ kṣaṇabhaṅguram

रम्भागर्भ इवासारो व्यवहारो विचारगः । सत्वरं युवता याति कान्तेवाप्रियकामिनः

rambhāgarbha ivāsāro vyavahāro vicāragaḥ | satvaraṃ yuvatā yāti kāntevāpriyakāminaḥ

बलादरतिरायाता वैरस्यमिव पादपम् । तदिह स्याच्छुभाकारं स्थिरं किमतिशोभनम्

balādaratirāyātā vairasyamiva pādapam | tadiha syācchubhākāraṃ sthiraṃ kimatiśobhanam

यदासाद्य पुनश्चेतो दशासु न विदूयते । इति निर्णीय युग्मं तत्संसारव्याधिभेषजम्

yadāsādya punaśceto daśāsu na vidūyate | iti nirṇīya yugmaṃ tatsaṃsāravyādhibheṣajam

चिरं विचारयामास शास्त्रमध्यात्मसंमतम् । आत्मज्ञानैकमात्रेण संसृत्याख्या विषूचिका

ciraṃ vicārayāmāsa śāstramadhyātmasaṃmatam | ātmajñānaikamātreṇa saṃsṛtyākhyā viṣūcikā

संशाम्यतीति निश्चित्य तावास्तां तत्परायणौ । तच्चित्तौ तद्गतप्राणौ तन्निष्ठौ तद्विदाश्रयौ

saṃśāmyatīti niścitya tāvāstāṃ tatparāyaṇau | taccittau tadgataprāṇau tanniṣṭhau tadvidāśrayau

तदा तदर्चनपरौ तदीहौ तौ विरेजतुः । तत्रैवातिघनाभ्यासौ बोधयन्तौ परस्परम्

tadā tadarcanaparau tadīhau tau virejatuḥ | tatraivātighanābhyāsau bodhayantau parasparam

तत्प्रीतौ तत्समारम्भावन्योन्यं तौ बभूवतुः । अथ साविरतं राम रमणीयपदक्रमान्

tatprītau tatsamārambhāvanyonyaṃ tau babhūvatuḥ | atha sāvirataṃ rāma ramaṇīyapadakramān

श्रुत्वाध्यात्मविदां वक्राच्छास्त्रार्थांस्तारणक्षमान् । इत्थं विचारयामास स्वमात्मानमहर्निशम्

śrutvādhyātmavidāṃ vakrācchāstrārthāṃstāraṇakṣamān | itthaṃ vicārayāmāsa svamātmānamaharniśam

अव्यापृता व्यापृता वा धिया धवलयेद्धया । प्रेक्षे तावत्स्वमात्मानं किमहं स्यामिति स्वयम्

avyāpṛtā vyāpṛtā vā dhiyā dhavalayeddhayā | prekṣe tāvatsvamātmānaṃ kimahaṃ syāmiti svayam

कस्यायमागतो मोहः कथमभ्युत्थितः क्व वा । देहस्तावज्जडो मूढो नाहमित्येव निश्चयः

kasyāyamāgato mohaḥ kathamabhyutthitaḥ kva vā | dehastāvajjaḍo mūḍho nāhamityeva niścayaḥ

आबालमेतत्संसिद्धं मतौ चैवानुभूयते । कर्मेन्द्रियगणश्चास्मादभिन्नावयवात्मकः

ābālametatsaṃsiddhaṃ matau caivānubhūyate | karmendriyagaṇaścāsmādabhinnāvayavātmakaḥ

अवयवावयविनोर्न भेदो जड एव च । बुद्धीन्द्रियगणोऽप्येवं जड एवेति दृश्यते

avayavāvayavinorna bhedo jaḍa eva ca | buddhīndriyagaṇo'pyevaṃ jaḍa eveti dṛśyate

प्रेर्यते मनसा यस्माद्यष्ट्येव भुवि लोष्टकः । मनश्चैव जडं मन्ये संकल्पात्मकशक्ति यत्

preryate manasā yasmādyaṣṭyeva bhuvi loṣṭakaḥ | manaścaiva jaḍaṃ manye saṃkalpātmakaśakti yat

क्षेपणैरिव पाषाणः प्रेर्यते बुद्धिनिश्चयैः । बुद्धिर्निश्चयरूपैवं जडा सत्तैव निश्चयः

kṣepaṇairiva pāṣāṇaḥ preryate buddhiniścayaiḥ | buddhirniścayarūpaivaṃ jaḍā sattaiva niścayaḥ

खातेनेव सरिन्नूनं साऽहंकारेण वाह्यते । अहंकारोऽपि निःसारो जड एव शवात्मकः

khāteneva sarinnūnaṃ sā'haṃkāreṇa vāhyate | ahaṃkāro'pi niḥsāro jaḍa eva śavātmakaḥ

जीवेन जन्यते यक्षो बालेनेव भ्रमात्मकः । जीवश्च चेतनाकाशो वातात्मा हृदये स्थितः

jīvena janyate yakṣo bāleneva bhramātmakaḥ | jīvaśca cetanākāśo vātātmā hṛdaye sthitaḥ

सुकुमारोऽन्तरन्येन केनापि परिजीवति । अहो नु ज्ञातमेतेन चेत्योल्लेखकलङ्किना

sukumāro'ntaranyena kenāpi parijīvati | aho nu jñātametena cetyollekhakalaṅkinā

जीवो जीवति जीर्णेन चिद्रूपेणात्मरूपिणा । चेत्यभ्रमवता जीवश्चिद्रूपेणैव जीवति

jīvo jīvati jīrṇena cidrūpeṇātmarūpiṇā | cetyabhramavatā jīvaścidrūpeṇaiva jīvati

आमोदः पवनेनेव खातेनेव सरिद्रयः । असत्यजडचेत्यांशचयनाच्चिद्वपुर्जडम्

āmodaḥ pavaneneva khāteneva saridrayaḥ | asatyajaḍacetyāṃśacayanāccidvapurjaḍam

महाजलगतो ह्यग्निरिव रूपं स्वमुज्झति । सद्वासद्वा यदाभाति चित्समाधौ सति स्वतः

mahājalagato hyagniriva rūpaṃ svamujjhati | sadvāsadvā yadābhāti citsamādhau sati svataḥ

स्वरूपमलमुत्सृज्य तदेव भवति क्षणात् । एवं चिद्रूपमप्येतच्चेत्योन्मुखतया स्वयम्

svarūpamalamutsṛjya tadeva bhavati kṣaṇāt | evaṃ cidrūpamapyetaccetyonmukhatayā svayam

जडं शून्यमसत्कल्पं चैतन्येन प्रबोध्यते । इति संचिन्त्य चूडाला केनैषा चित्प्रचेतनी

jaḍaṃ śūnyamasatkalpaṃ caitanyena prabodhyate | iti saṃcintya cūḍālā kenaiṣā citpracetanī

इति संचिन्तयामास चिरायेत्थं व्यबुध्यत । अहो नु चिरकालेन ज्ञातं ज्ञेयमनामयम्

iti saṃcintayāmāsa cirāyetthaṃ vyabudhyata | aho nu cirakālena jñātaṃ jñeyamanāmayam

यद्वै विज्ञेयतां कृत्वा न कश्चिद्धीयते पुनः । एते हि चिद्विलासान्ता मनोबुद्धीन्द्रियादयः

yadvai vijñeyatāṃ kṛtvā na kaściddhīyate punaḥ | ete hi cidvilāsāntā manobuddhīndriyādayaḥ

असन्तः सर्व एवाहो द्वितीयेन्दुपदस्थिताः । महाचिदेकैवास्तीह महासत्तेति योच्यते

asantaḥ sarva evāho dvitīyendupadasthitāḥ | mahācidekaivāstīha mahāsatteti yocyate

निष्कलङ्का समा शुद्धा निरहंकाररूपिणी । शुद्धसंवेदनाकारा शिवं सन्मात्रमच्युतम्

niṣkalaṅkā samā śuddhā nirahaṃkārarūpiṇī | śuddhasaṃvedanākārā śivaṃ sanmātramacyutam

सकृद्विभाता विमला नित्योदयवती सदा । सा ब्रह्मपरमात्मादिनामभिः परिगीयते

sakṛdvibhātā vimalā nityodayavatī sadā | sā brahmaparamātmādināmabhiḥ parigīyate

चेत्यचेतनचित्तादि नास्या भिन्नं न मानतः । तयैषा चैत्यते चिच्छ्रीः सैषाद्या चिदिति स्मृता

cetyacetanacittādi nāsyā bhinnaṃ na mānataḥ | tayaiṣā caityate cicchrīḥ saiṣādyā ciditi smṛtā

अचेत्यं यदिदं चित्त्वं तत्तस्या रूपमक्षतम् । मनोबुद्धीन्द्रियाद्यर्थरूपैः सैव विजृम्भते

acetyaṃ yadidaṃ cittvaṃ tattasyā rūpamakṣatam | manobuddhīndriyādyartharūpaiḥ saiva vijṛmbhate

तरङ्गकणकल्लोलकलनेयं चिदात्मनि । जगद्रूपपदार्थानां सत्ता स्फुरति मातरि

taraṅgakaṇakallolakalaneyaṃ cidātmani | jagadrūpapadārthānāṃ sattā sphurati mātari

यदिदं तत्परं रूपं तस्याः खलु महाचितेः । शुद्धचिन्मणिवत्सा हि सेयं समसमोदिता

yadidaṃ tatparaṃ rūpaṃ tasyāḥ khalu mahāciteḥ | śuddhacinmaṇivatsā hi seyaṃ samasamoditā

अनन्ययैव या शत्तया जगज्जृम्भिकया स्थिता । सत्ता मायातिरेकेण नान्या संभवतीह हि

ananyayaiva yā śattayā jagajjṛmbhikayā sthitā | sattā māyātirekeṇa nānyā saṃbhavatīha hi

विचित्रतेव भाण्डानां ननु हेमतया यथा । सा तथोदेति तद्रूपमात्मानं चेतति स्वयम्

vicitrateva bhāṇḍānāṃ nanu hematayā yathā | sā tathodeti tadrūpamātmānaṃ cetati svayam

स्वचित्तेन द्रवत्वेन तरङ्गादित्वमम्बुषु । महाचितौ जगच्चित्तादुदेतीवानुदेत्यपि

svacittena dravatvena taraṅgāditvamambuṣu | mahācitau jagaccittādudetīvānudetyapi

तदात्मैव यथा यातो रूपवान् जलधौ द्रवात् । एवं चिन्मात्रमेवाहमनहंभावमाततम्

tadātmaiva yathā yāto rūpavān jaladhau dravāt | evaṃ cinmātramevāhamanahaṃbhāvamātatam

न तस्य जन्ममरणे न तस्य सदसद्गती । न नाशः संभवत्यस्य चिन्मात्रनभसः क्वचित्

na tasya janmamaraṇe na tasya sadasadgatī | na nāśaḥ saṃbhavatyasya cinmātranabhasaḥ kvacit

अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयं चिदादित्योऽतिनिर्मलः । आहो नु चिरकालेन शान्तास्मि परिनिर्वृता

acchedyo'yamadāhyo'yaṃ cidādityo'tinirmalaḥ | āho nu cirakālena śāntāsmi parinirvṛtā

निर्वामि भ्रमनिर्मुक्तमासे निर्मन्दराब्धिवत् । असदाभासमत्यच्छमनन्तमजमच्युतम्

nirvāmi bhramanirmuktamāse nirmandarābdhivat | asadābhāsamatyacchamanantamajamacyutam

आत्माकाशमनाबाधममलं परमं चिरम् । अनन्तमिदमाकाशं फलौघाश्चाफलादिकाः

ātmākāśamanābādhamamalaṃ paramaṃ ciram | anantamidamākāśaṃ phalaughāścāphalādikāḥ

सुरासुरयुतं विश्वमेतन्मयमकृत्रिमम् । पुंस्त्वकर्ममयी सेना सर्वं मृन्मात्रकं यथा

surāsurayutaṃ viśvametanmayamakṛtrimam | puṃstvakarmamayī senā sarvaṃ mṛnmātrakaṃ yathā

द्रष्टृदृश्यमयी सत्ता चिन्मात्रैक्यमयी तथा । इदमैक्यमिदं द्वित्वमहं नाहमितीति च

draṣṭṛdṛśyamayī sattā cinmātraikyamayī tathā | idamaikyamidaṃ dvitvamahaṃ nāhamitīti ca

क इव भ्रमसंमोहः कथं कस्य कुतः क्व वा । स्वमनन्तमनायासमुपशान्तास्मि संस्थिता

ka iva bhramasaṃmohaḥ kathaṃ kasya kutaḥ kva vā | svamanantamanāyāsamupaśāntāsmi saṃsthitā

निर्वाणपरिनिर्वाणा गतमासे गतज्वरम् । अचेतनं चेतन वा योऽयमाभाति चेतति

nirvāṇaparinirvāṇā gatamāse gatajvaram | acetanaṃ cetana vā yo'yamābhāti cetati

भासमानात्म तद्रूपं खं महाचिति संस्थितम् । नेदं नाहं न चान्यच्च न भावाभावसंभवः । शान्तं सर्वं निरालम्बं केवलं संस्थितं परम्

bhāsamānātma tadrūpaṃ khaṃ mahāciti saṃsthitam | nedaṃ nāhaṃ na cānyacca na bhāvābhāvasaṃbhavaḥ | śāntaṃ sarvaṃ nirālambaṃ kevalaṃ saṃsthitaṃ param

इत्थंविचारणपरा परमप्रबोधा- द्बुद्ध्वा यथास्थितमिदं परमात्मतत्त्वम् । संशान्तरागभयमोहतमोविलासा शान्ता बभूव शरदम्बरलेखिकेव

itthaṃvicāraṇaparā paramaprabodhā- dbuddhvā yathāsthitamidaṃ paramātmatattvam | saṃśāntarāgabhayamohatamovilāsā śāntā babhūva śaradambaralekhikeva

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० निर्वाणप्रकरणे पूर्वार्धे चूडालाप्रबोधो नामाष्टसप्ततितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe pūrvārdhe cūḍālāprabodho nāmāṣṭasaptatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०७९

एकोनाशीतितमः सर्गः

ekonāśītitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । एतस्मिन्नन्तरे चक्षुर्व्योमस्थोऽहमथात्यजम् । ब्रह्मलोके महालोके प्रभातेऽर्कप्रभामिव

śrīvasiṣṭha uvāca | etasminnantare cakṣurvyomastho'hamathātyajam | brahmaloke mahāloke prabhāte'rkaprabhāmiva

यावद्दृष्टो मया तत्र शैलादिव विनिर्मितः । परमेष्ठी समाधिस्थः प्रधानपरिवारवान्

yāvaddṛṣṭo mayā tatra śailādiva vinirmitaḥ | parameṣṭhī samādhisthaḥ pradhānaparivāravān

समूहश्चैव देवानां मुनीनां भावितात्मनाम् । शुक्रो बृहस्पतिश्चैव शक्रो वैश्रवणो यमः

samūhaścaiva devānāṃ munīnāṃ bhāvitātmanām | śukro bṛhaspatiścaiva śakro vaiśravaṇo yamaḥ

सोमोऽथ वरुणोऽग्निश्च तथान्येऽपि सुरर्षयः । देवगन्धर्वसिद्धानां साध्यानां च विनायकाः

somo'tha varuṇo'gniśca tathānye'pi surarṣayaḥ | devagandharvasiddhānāṃ sādhyānāṃ ca vināyakāḥ

लिपिकर्मार्पिताकाराः सर्वे ध्यानपरायणाः । बद्धपद्मासनास्तत्र निर्जीवा इव संस्थिताः

lipikarmārpitākārāḥ sarve dhyānaparāyaṇāḥ | baddhapadmāsanāstatra nirjīvā iva saṃsthitāḥ

अथ ते द्वादशादित्यास्तमेवोद्देशमागताः । बद्धपद्मासनास्तस्थुस्तथैवाशु यथैव ते

atha te dvādaśādityāstamevoddeśamāgatāḥ | baddhapadmāsanāstasthustathaivāśu yathaiva te

ततो मुहूर्तमात्रेण दृष्टवानहमब्जजम् । पुरो विनिद्रतां यातः स्वप्नदृष्टमिवाग्रगम्

tato muhūrtamātreṇa dṛṣṭavānahamabjajam | puro vinidratāṃ yātaḥ svapnadṛṣṭamivāgragam

ब्रह्मलोकजनं सर्वं महतामिव वासनाम् । नापश्यं स्वप्ननगरं बुध्यमान इवाग्रगम्

brahmalokajanaṃ sarvaṃ mahatāmiva vāsanām | nāpaśyaṃ svapnanagaraṃ budhyamāna ivāgragam

अरण्यशून्यमेवासीत्तद्ब्रह्ममननं तदा । कठिनाकाण्डविध्वस्तं पृथिव्यामिव पत्तनम्

araṇyaśūnyamevāsīttadbrahmamananaṃ tadā | kaṭhinākāṇḍavidhvastaṃ pṛthivyāmiva pattanam

सर्व एव न च क्वापि ते तथा तादृशास्तदा । ऋषयो मुनयो देवा वेदा विद्याधरादयः

sarva eva na ca kvāpi te tathā tādṛśāstadā | ṛṣayo munayo devā vedā vidyādharādayaḥ

ज्ञातं ततोऽवधानेन मया नभसि तिष्ठता । यावन्निर्वाणमापन्ना ब्रह्मवत्सर्व एव ते

jñātaṃ tato'vadhānena mayā nabhasi tiṣṭhatā | yāvannirvāṇamāpannā brahmavatsarva eva te

वासनायां विलीनायामदर्शनमुपागताः । स्वप्नलोकाः प्रबुद्धानामिव स्वं रूपमागताः

vāsanāyāṃ vilīnāyāmadarśanamupāgatāḥ | svapnalokāḥ prabuddhānāmiva svaṃ rūpamāgatāḥ

आकाशात्मैव देहोऽयं भाति वासनया स्फुटः । तदभावात्तु नो भाति स्वप्नो बोधवतो यथा

ākāśātmaiva deho'yaṃ bhāti vāsanayā sphuṭaḥ | tadabhāvāttu no bhāti svapno bodhavato yathā

अन्तरिक्षगतो देहो यथा स्वप्ने विलोक्यते । बोधे तद्वासनाशान्तौ न किंचिदपि लक्ष्यते

antarikṣagato deho yathā svapne vilokyate | bodhe tadvāsanāśāntau na kiṃcidapi lakṣyate

जाग्रत्यपि तथैवायं वासनायाः परिक्षये । नैवातिवाहिको नैव लक्ष्यतेऽत्राधिभौतिकः

jāgratyapi tathaivāyaṃ vāsanāyāḥ parikṣaye | naivātivāhiko naiva lakṣyate'trādhibhautikaḥ

स्वप्नानुभव एषोऽत्र दृष्टान्तत्वेन लक्ष्यते । आबालमेतत्संसिद्धमनुभूतं श्रुतं स्मृतम्

svapnānubhava eṣo'tra dṛṣṭāntatvena lakṣyate | ābālametatsaṃsiddhamanubhūtaṃ śrutaṃ smṛtam

अपह्नुते च वा योऽपि स्वमेवानुभवं शठः । स त्याज्यः को ह्यलीकेन सुप्तमुद्वोधयेत्किल

apahnute ca vā yo'pi svamevānubhavaṃ śaṭhaḥ | sa tyājyaḥ ko hyalīkena suptamudvodhayetkila

देहकारणकः स्वप्नो देहाभावान्न दृश्यते । इति चेत्तददेहानां परलोकोऽपि नास्ति च

dehakāraṇakaḥ svapno dehābhāvānna dṛśyate | iti cettadadehānāṃ paraloko'pi nāsti ca

इत्येतदभविष्यच्चेत्तच्छरीरकसंक्षये । नाभविष्यदयं सर्गः स चास्त्येव च सर्वदा

ityetadabhaviṣyaccettaccharīrakasaṃkṣaye | nābhaviṣyadayaṃ sargaḥ sa cāstyeva ca sarvadā

अवयवविभागात्मन्यवश्यंभाविनि क्षये । न कदाचिदनित्थं तज्जगदित्यप्यसंस्थितम्

avayavavibhāgātmanyavaśyaṃbhāvini kṣaye | na kadācidanitthaṃ tajjagadityapyasaṃsthitam

न कदाचिज्जगन्नाशो देहोद्भूतगुणादिकम् । मदशक्तिरिव ज्ञप्तिरुदेतीति च वक्षि चेत्

na kadācijjagannāśo dehodbhūtaguṇādikam | madaśaktiriva jñaptirudetīti ca vakṣi cet

तत्पुराणेतिहासानां सर्वसंक्षयवादिनाम् । स्मृत्यादीनां सवेदानां वैयर्थ्यमुपजायते

tatpurāṇetihāsānāṃ sarvasaṃkṣayavādinām | smṛtyādīnāṃ savedānāṃ vaiyarthyamupajāyate

अप्रमाणतयैतस्मिन्नर्थे तेषां महामते । अन्यत्राणि प्रमाणत्वं वन्ध्यादावपि किं भवेत्

apramāṇatayaitasminnarthe teṣāṃ mahāmate | anyatrāṇi pramāṇatvaṃ vandhyādāvapi kiṃ bhavet

न चैतदिष्यते लोके जगदुच्छेदकारणात् । अन्यच्चास्तामेतदङ्ग ममेदमपरम श्रृणु

na caitadiṣyate loke jagaducchedakāraṇāt | anyaccāstāmetadaṅga mamedamaparama śrṛṇu

मदशक्त्यात्मनि ज्ञाने दृष्टा देशान्तरेषु या । प्रसृतानां पिशाचादिदेहता सा न सिध्यति

madaśaktyātmani jñāne dṛṣṭā deśāntareṣu yā | prasṛtānāṃ piśācādidehatā sā na sidhyati

अथ सापि मुधा भ्रान्तिर्यावद्देहं प्रदृश्यते । इति चेत्तन्मुधा नाम सत्यमित्येव वो भवेत्

atha sāpi mudhā bhrāntiryāvaddehaṃ pradṛśyate | iti cettanmudhā nāma satyamityeva vo bhavet

एवं चेत्तत्परो लोकः सत्स्वर्गनरकादिकम् । इत्येषापि न संवित्किं सत्यतामुपगच्छति

evaṃ cettatparo lokaḥ satsvarganarakādikam | ityeṣāpi na saṃvitkiṃ satyatāmupagacchati

न पिशाचप्रमा सत्या मदशक्तिमतोऽपि हि । प्रतिभास्य न सत्या स्यात्परलोकात्मिका कथम्

na piśācapramā satyā madaśaktimato'pi hi | pratibhāsya na satyā syātparalokātmikā katham

पिशाचोऽस्तीति चेत्संवित्सत्यार्था तेन संविदः । मृतस्यास्ति परो लोक इत्यस्यां किं न सत्यता

piśāco'stīti cetsaṃvitsatyārthā tena saṃvidaḥ | mṛtasyāsti paro loka ityasyāṃ kiṃ na satyatā

काकतालीयवद्देहात्पैशाची ज्ञप्तिरस्ति चेत् । परलोकार्थसंवित्तिः कथं नास्ति सकारणा

kākatālīyavaddehātpaiśācī jñaptirasti cet | paralokārthasaṃvittiḥ kathaṃ nāsti sakāraṇā

यान्तर्वेत्ति यथा संवित्सा तथानुभवत्यलम् । अस्तु सत्यमसत्यं वा सिद्धमित्यनुभूतितः

yāntarvetti yathā saṃvitsā tathānubhavatyalam | astu satyamasatyaṃ vā siddhamityanubhūtitaḥ

मृतस्यास्ति परो लोको विदित्येवंमयी भवेत् । सति वाऽसति देहेऽस्मिंस्तेन किं सदसच्च किम्

mṛtasyāsti paro loko vidityevaṃmayī bhavet | sati vā'sati dehe'smiṃstena kiṃ sadasacca kim

तस्मात्स्वभावः प्रथमं प्रस्फुरन्वेत्ति संविदम् । वासनाकारणं पश्चाद्बुद्ध्वा संपश्यति भ्रमम्

tasmātsvabhāvaḥ prathamaṃ prasphuranvetti saṃvidam | vāsanākāraṇaṃ paścādbuddhvā saṃpaśyati bhramam

तत्क्षयाच्छममायाति द्रष्टृदृश्यदृगामयः । तत्सत्तायामुदेतीयं संसृत्याख्या पिशाचिका

tatkṣayācchamamāyāti draṣṭṛdṛśyadṛgāmayaḥ | tatsattāyāmudetīyaṃ saṃsṛtyākhyā piśācikā

उपलम्भ उदेत्यादौ ब्रह्मणो वासना ततः । तच्छान्तिं विद्धि निर्वाणं तत्सत्तां संसृतिभ्रमम्

upalambha udetyādau brahmaṇo vāsanā tataḥ | tacchāntiṃ viddhi nirvāṇaṃ tatsattāṃ saṃsṛtibhramam

उत्पन्नैव च सानादौ परब्रह्मण्यसंभवात् । उत्पन्ना समयाद्यासौ ब्रह्मैव परमेव सत्

utpannaiva ca sānādau parabrahmaṇyasaṃbhavāt | utpannā samayādyāsau brahmaiva parameva sat

एतावद्यत्परिज्ञानं तन्निर्वाणं विदुर्बुधाः । यदत्रैवापरिज्ञानं तं बन्धं विद्धि राघव

etāvadyatparijñānaṃ tannirvāṇaṃ vidurbudhāḥ | yadatraivāparijñānaṃ taṃ bandhaṃ viddhi rāghava

विज्ञानघन एवायं कचनाकचनात्मकः । स्वयमेव कचत्यन्तर्न कचत्येव वा स्वयम्

vijñānaghana evāyaṃ kacanākacanātmakaḥ | svayameva kacatyantarna kacatyeva vā svayam

संविदंशपरावृत्तिमात्रे पेलवरूपिणि । बन्धदृङ्मोक्षदृक् चेति क्लेशस्तत्साधनं कियत्

saṃvidaṃśaparāvṛttimātre pelavarūpiṇi | bandhadṛṅmokṣadṛk ceti kleśastatsādhanaṃ kiyat

संविदुद्वोधने बन्धस्तदनुद्वोधने शिवम् । असत्सद्वज्जगद्भाति संविदुद्वोधनोदरम्

saṃvidudvodhane bandhastadanudvodhane śivam | asatsadvajjagadbhāti saṃvidudvodhanodaram

अजडं वेदनं सुप्तं मोक्ष इत्यभिधीयते । प्रबुद्धं बन्ध इत्याहुर्यदिच्छसि तदाहर

ajaḍaṃ vedanaṃ suptaṃ mokṣa ityabhidhīyate | prabuddhaṃ bandha ityāhuryadicchasi tadāhara

निर्वाणवासनमनन्तमनाद्यमच्छ- बोधैकतानमपयन्त्रणमस्तशङ्कम् । अद्वैतमैक्यरहितं च निरस्तशून्य- माकाशकोशविशदाशयशान्तमास्व

nirvāṇavāsanamanantamanādyamaccha- bodhaikatānamapayantraṇamastaśaṅkam | advaitamaikyarahitaṃ ca nirastaśūnya- mākāśakośaviśadāśayaśāntamāsva

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० निर्वा० उ० पा० वासनाभावप्रतिपादनं नामैकोनाशीतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvā0 u0 pā0 vāsanābhāvapratipādanaṃ nāmaikonāśītitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०७९

एकोनाशीतितमः सर्गः

ekonāśītitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । दिनानुदिनमित्येषा स्वात्मारामतया तया । नित्यमन्तर्मुखतया बभूव प्रकृतिस्थिता

śrīvasiṣṭha uvāca | dinānudinamityeṣā svātmārāmatayā tayā | nityamantarmukhatayā babhūva prakṛtisthitā

नीरागा निरुपासङ्गा निर्द्वन्द्वा निःसमीहिता । न जहाति न चादत्ते प्रकृताचारचारिणी

nīrāgā nirupāsaṅgā nirdvandvā niḥsamīhitā | na jahāti na cādatte prakṛtācāracāriṇī

परितीर्णभवाम्भोधिः शान्तसंदेहजालिका । परमात्ममहालाभपरिपूर्णान्तरात्मना

paritīrṇabhavāmbhodhiḥ śāntasaṃdehajālikā | paramātmamahālābhaparipūrṇāntarātmanā

विश्रान्ता सुचिरं श्रान्ता घनलब्धपदान्तरे । सर्वोपमातीततया जगामाव्यपदेश्यताम्

viśrāntā suciraṃ śrāntā ghanalabdhapadāntare | sarvopamātītatayā jagāmāvyapadeśyatām

इति सा भामिनी तस्य चूडाला वरवर्णिनी । स्वल्पेनैव हि कालेन ययौ विदितवेद्यताम्

iti sā bhāminī tasya cūḍālā varavarṇinī | svalpenaiva hi kālena yayau viditavedyatām

यथायमागतः कश्चिज्जागतः स्पन्दविभ्रमः । तथा विलीयते सर्वं तत्त्वज्ञानवति स्वयम्

yathāyamāgataḥ kaścijjāgataḥ spandavibhramaḥ | tathā vilīyate sarvaṃ tattvajñānavati svayam

अदृष्टसकले शान्ते पदे विश्रान्तिमेत्य सा । रराज शरदच्छाभ्रमालेव गतसंभ्रमा

adṛṣṭasakale śānte pade viśrāntimetya sā | rarāja śaradacchābhramāleva gatasaṃbhramā

अनाकुला समालोकमसंबन्धात्मनात्मनि । जरद्गवीव शैलाग्रं सतृणं प्राप्य संस्थिता

anākulā samālokamasaṃbandhātmanātmani | jaradgavīva śailāgraṃ satṛṇaṃ prāpya saṃsthitā

स्वविवेकघनाभ्यासवशादात्मोदयेन सा । शुशुभे शोभना पुष्पलतेवाभिनवोद्गता

svavivekaghanābhyāsavaśādātmodayena sā | śuśubhe śobhanā puṣpalatevābhinavodgatā

अथ तामनवद्याङ्गीं कदाचित्स शिखिध्वजः । अपूर्वशोभामालोक्य स्मयमान उवाच ह

atha tāmanavadyāṅgīṃ kadācitsa śikhidhvajaḥ | apūrvaśobhāmālokya smayamāna uvāca ha

भूयो यौवनयुक्तेव मण्डितेव पुनःपुनः । अधिकं राजसे तन्वि जगद्राजवती यथा

bhūyo yauvanayukteva maṇḍiteva punaḥpunaḥ | adhikaṃ rājase tanvi jagadrājavatī yathā

प्रपीतामृतसारेव लब्धा लभ्यपदेव च । आनन्दापूरपूर्णेव राजसे नितरां प्रिये

prapītāmṛtasāreva labdhā labhyapadeva ca | ānandāpūrapūrṇeva rājase nitarāṃ priye

उपशान्तं च कान्तं च दधाना सुन्दरं वपुः । अभिभूयेन्दुमायासि श्रियं कामपि कामिनि

upaśāntaṃ ca kāntaṃ ca dadhānā sundaraṃ vapuḥ | abhibhūyendumāyāsi śriyaṃ kāmapi kāmini

अभोगकृपणं शान्तमूर्जितं समतां गतम् । गम्भीरं च प्रशान्तं च चेतः पश्यामि ते प्रिये

abhogakṛpaṇaṃ śāntamūrjitaṃ samatāṃ gatam | gambhīraṃ ca praśāntaṃ ca cetaḥ paśyāmi te priye

तृणीकृत्य त्रिभुवनं पीताखिलजगद्रसम् । अनन्तोड्डामरं सौम्यं मनः पश्यामि ते प्रिये

tṛṇīkṛtya tribhuvanaṃ pītākhilajagadrasam | anantoḍḍāmaraṃ saumyaṃ manaḥ paśyāmi te priye

न केनचिन्महाभागे विभवानन्दवस्तुना । चेतस्तव तुलामेति मरुक्षीराब्धिसुन्दरम्

na kenacinmahābhāge vibhavānandavastunā | cetastava tulāmeti marukṣīrābdhisundaram

तैरेव बालकदलीमृणालाङ्कुरकोमलैः । अङ्गैः स्थितिमनुप्राप्तैर्वृद्धिं यातेव लक्ष्यसे

taireva bālakadalīmṛṇālāṅkurakomalaiḥ | aṅgaiḥ sthitimanuprāptairvṛddhiṃ yāteva lakṣyase

तथा तेनैव तेनैव संनिवेशेन संस्थिता । अन्यतामुपयातासि लतेव ऋतुपर्यये

tathā tenaiva tenaiva saṃniveśena saṃsthitā | anyatāmupayātāsi lateva ṛtuparyaye

किं त्वया पीतममृतं प्राप्तं साम्राज्यमेव वा । अमृत्युमेव संप्राप्ता प्रयोगायोगयुक्तितः

kiṃ tvayā pītamamṛtaṃ prāptaṃ sāmrājyameva vā | amṛtyumeva saṃprāptā prayogāyogayuktitaḥ

राज्याच्चिन्तामणेर्वापि त्रैलोक्याद्वा त्वयाधिकम् । अप्राप्तं किमनुप्राप्तं नीलोत्पलविलोचने

rājyāccintāmaṇervāpi trailokyādvā tvayādhikam | aprāptaṃ kimanuprāptaṃ nīlotpalavilocane

चूडालोवाच । नाकिंचित्किंचिदाकारमिदं त्यक्त्वाहमागता । नकिंचित्किंचिदाकारं तेनास्मि श्रीमती स्थिता

cūḍālovāca | nākiṃcitkiṃcidākāramidaṃ tyaktvāhamāgatā | nakiṃcitkiṃcidākāraṃ tenāsmi śrīmatī sthitā

इदं सर्वं परित्यज्य सर्वमन्यन्मयाश्रितम् । यत्तत्सत्यमसत्यं च तेनास्मि श्रीमती स्थिता

idaṃ sarvaṃ parityajya sarvamanyanmayāśritam | yattatsatyamasatyaṃ ca tenāsmi śrīmatī sthitā

यत्किंचिद्यन्न किंचिच्च तज्जानामि यथास्थितम् । यथोदयं यथानाशं तेनास्मि श्रीमती स्थिता

yatkiṃcidyanna kiṃcicca tajjānāmi yathāsthitam | yathodayaṃ yathānāśaṃ tenāsmi śrīmatī sthitā

भोगैरभुक्तैस्तुष्यामि भुक्तैरिव सुदूरगैः । न हृष्यामि न कुप्यामि तेनास्मि श्रीमती स्थिता

bhogairabhuktaistuṣyāmi bhuktairiva sudūragaiḥ | na hṛṣyāmi na kupyāmi tenāsmi śrīmatī sthitā

एकैवाकाशसंकाशे केवले हृदये रमे । न रमे राजलीलासु तेनास्मि श्रीमती स्थिता

ekaivākāśasaṃkāśe kevale hṛdaye rame | na rame rājalīlāsu tenāsmi śrīmatī sthitā

आत्मन्येव हि तिष्ठामि ह्यासनोद्यानसद्मसु । न भोगेषु न लज्जासु तेनाहं श्रीमती स्थिता

ātmanyeva hi tiṣṭhāmi hyāsanodyānasadmasu | na bhogeṣu na lajjāsu tenāhaṃ śrīmatī sthitā

जगतां प्रभुरेवास्मि नकिंचिन्मात्ररूपिणी । इत्यात्मन्येव तुष्यामि तेनाहं श्रीमती स्थिता

jagatāṃ prabhurevāsmi nakiṃcinmātrarūpiṇī | ityātmanyeva tuṣyāmi tenāhaṃ śrīmatī sthitā

इदं चाहमिदं नाहं सत्या चाहं न चाप्यहम् । सर्वमस्मि न किंचिच्च तेनाहं श्रीमती स्थिता

idaṃ cāhamidaṃ nāhaṃ satyā cāhaṃ na cāpyaham | sarvamasmi na kiṃcicca tenāhaṃ śrīmatī sthitā

न सुखं प्रार्थये नार्थं नानर्थं नेतरां स्थितिम् । यथाप्राप्तेन हृष्यामि तेनाहं श्रीमती स्थिता

na sukhaṃ prārthaye nārthaṃ nānarthaṃ netarāṃ sthitim | yathāprāptena hṛṣyāmi tenāhaṃ śrīmatī sthitā

तनुविद्वेषराजाभिः प्रज्ञाभिः शास्त्रदृष्टिभिः । रमे सह वयस्याभिस्तेनाहं श्रीमती स्थिता

tanuvidveṣarājābhiḥ prajñābhiḥ śāstradṛṣṭibhiḥ | rame saha vayasyābhistenāhaṃ śrīmatī sthitā

पश्यामि यन्नयनरश्मिभिरिन्द्रियैर्वा चित्तेन चेह हि तदङ्ग नकिंचिदेव । पश्यामि तद्विरहितं तु नकिंचिदन्तः पश्यामि सम्यगिति नाथ चिरोदयास्मि

paśyāmi yannayanaraśmibhirindriyairvā cittena ceha hi tadaṅga nakiṃcideva | paśyāmi tadvirahitaṃ tu nakiṃcidantaḥ paśyāmi samyagiti nātha cirodayāsmi

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मी० दे० मोक्षोपायेषु निर्वाणप्रकरणे पू० चू० चूडालात्मलाभो नामैकोनाशीतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī0 de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 cū0 cūḍālātmalābho nāmaikonāśītitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०८०

अशीतितमः सर्गः

aśītitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । इति ते सर्वं आयाता ब्रह्मलोकनिवासिनः । अदृश्यतामेव गता दीपाः क्षीणदशा इव

śrīvasiṣṭha uvāca | iti te sarvaṃ āyātā brahmalokanivāsinaḥ | adṛśyatāmeva gatā dīpāḥ kṣīṇadaśā iva

अथ ते द्वादशादित्या ब्रह्मणि ब्रह्मतां गते । जगद्वद्ब्रह्मलोकं तमदहन्भास्वरार्चिषः

atha te dvādaśādityā brahmaṇi brahmatāṃ gate | jagadvadbrahmalokaṃ tamadahanbhāsvarārciṣaḥ

वैरिञ्चनगरं दग्ध्वा ध्यानं कृत्वा विरञ्चिवत् । तेऽपि निर्वाणमाजग्मुर्निःस्नेहदशदीपवत्

vairiñcanagaraṃ dagdhvā dhyānaṃ kṛtvā virañcivat | te'pi nirvāṇamājagmurniḥsnehadaśadīpavat

तत एकार्णवापूरो विरिञ्चनगरान्तरम् । रात्रौ भुवमिव ध्वान्तं पूरयामास सूर्मिमान्

tata ekārṇavāpūro viriñcanagarāntaram | rātrau bhuvamiva dhvāntaṃ pūrayāmāsa sūrmimān

आब्रह्मलोकमभवज्जगदापूर्णमर्णसा । तुल्यं रसैकपूर्णेन पक्वद्राक्षाफलेन तत्

ābrahmalokamabhavajjagadāpūrṇamarṇasā | tulyaṃ rasaikapūrṇena pakvadrākṣāphalena tat

तत्तदूर्मिगिरिव्रातखगैरावलिताः खिलाः । विच्छिन्नाः कल्पजलदा जल एव निलिल्यिरे

tattadūrmigirivrātakhagairāvalitāḥ khilāḥ | vicchinnāḥ kalpajaladā jala eva nililyire

एतस्मिन्नन्तरे तत्र दृष्टवानहमम्बरात् । यावदभ्युदितं भीमं भीतः किंचिन्नभोन्तरात्

etasminnantare tatra dṛṣṭavānahamambarāt | yāvadabhyuditaṃ bhīmaṃ bhītaḥ kiṃcinnabhontarāt

कल्पान्तजगदाकारं कृष्णमापूरिताम्बरम् । आकल्पं संभृतं नैशं देहेनेवोत्थितं तमः

kalpāntajagadākāraṃ kṛṣṇamāpūritāmbaram | ākalpaṃ saṃbhṛtaṃ naiśaṃ dehenevotthitaṃ tamaḥ

तरुणादित्यलक्षाणां तेज आभास्वरं दधत् । आदित्यत्रयसंकाशैः स्थिरविद्युच्चयोल्वणैः

taruṇādityalakṣāṇāṃ teja ābhāsvaraṃ dadhat | ādityatrayasaṃkāśaiḥ sthiravidyuccayolvaṇaiḥ

नेत्रैराभास्वरमुखं ज्वालापुञ्जसमुद्गिरम् । पञ्चाननं दशभुजं त्रिनेत्रं शूलपाणिकम्

netrairābhāsvaramukhaṃ jvālāpuñjasamudgiram | pañcānanaṃ daśabhujaṃ trinetraṃ śūlapāṇikam

आयान्तमन्तमुक्तेऽपि व्योम्नीव वितताकृतिम् । खमिवासि घनश्यामं देहमासाद्य संस्थितम्

āyāntamantamukte'pi vyomnīva vitatākṛtim | khamivāsi ghanaśyāmaṃ dehamāsādya saṃsthitam

स्थितमेकार्णवापूर्णाद्ब्रह्माण्डाद्वहिरम्बरे । व्योमेव हस्तपादादिसंनिवेशेन लक्षितम्

sthitamekārṇavāpūrṇādbrahmāṇḍādvahirambare | vyomeva hastapādādisaṃniveśena lakṣitam

घोणानिलपरावृत्तिविधूतैकमहार्णवम् । गोविन्दमिव दोर्दण्डक्षोभितक्षीरसागरम्

ghoṇānilaparāvṛttividhūtaikamahārṇavam | govindamiva dordaṇḍakṣobhitakṣīrasāgaram

कल्पार्णवजलापूरं पुंस्त्वेनेव समुत्थितम् । मूर्तियुक्तमहंकारमस्तकारणमागतम्

kalpārṇavajalāpūraṃ puṃstveneva samutthitam | mūrtiyuktamahaṃkāramastakāraṇamāgatam

कुलाचलबृहद्वृन्दमिवोड्डयनडम्बरैः । पक्षौघैरुत्थितं व्योम समस्तमभिपूरयत्

kulācalabṛhadvṛndamivoḍḍayanaḍambaraiḥ | pakṣaughairutthitaṃ vyoma samastamabhipūrayat

ततस्त्रिशूलनयनैर्मया रुद्रोऽयमित्यसौ । दूरादेव परिज्ञाय परमेशो नमस्कृतः

tatastriśūlanayanairmayā rudro'yamityasau | dūrādeva parijñāya parameśo namaskṛtaḥ

श्रीराम उवाच । किं स तादृग्विधो रुद्रः किं कृष्णः किं महाकृतिः । किं पञ्चवदनः कस्माद्दशबाहुः स तिष्ठति

śrīrāma uvāca | kiṃ sa tādṛgvidho rudraḥ kiṃ kṛṣṇaḥ kiṃ mahākṛtiḥ | kiṃ pañcavadanaḥ kasmāddaśabāhuḥ sa tiṣṭhati

किं त्रिनेत्रः किमुग्रात्मा किमेकः किंप्रयोजनः । केनेरितः किमकरोच्छायासीद्वद का मुने

kiṃ trinetraḥ kimugrātmā kimekaḥ kiṃprayojanaḥ | keneritaḥ kimakarocchāyāsīdvada kā mune

श्रीवसिष्ठ उवाच । काकुत्स्थ रुद्रनामासावहंकारतयोत्थितः । विषमैकाभिमानात्मा मूर्तिरस्यामलं नभः

śrīvasiṣṭha uvāca | kākutstha rudranāmāsāvahaṃkāratayotthitaḥ | viṣamaikābhimānātmā mūrtirasyāmalaṃ nabhaḥ

व्योमाकृतिः स भगवाम्व्योमवर्णो महाद्युतिः । चिद्व्योममात्रसारत्वादाकाशात्मा स उच्यते

vyomākṛtiḥ sa bhagavāmvyomavarṇo mahādyutiḥ | cidvyomamātrasāratvādākāśātmā sa ucyate

सर्वभूतात्मभूतत्वात्सर्वगत्वान्महाकृतिः । यानि तस्यानुषक्तानि पञ्च खानीन्द्रियाण्यलम्

sarvabhūtātmabhūtatvātsarvagatvānmahākṛtiḥ | yāni tasyānuṣaktāni pañca khānīndriyāṇyalam

तानि तस्य मुखान्याहुस्तपद्रूपाणि सर्वतः । कर्मेन्द्रियाणि विषयास्ते हि तस्य भुजा दश

tāni tasya mukhānyāhustapadrūpāṇi sarvataḥ | karmendriyāṇi viṣayāste hi tasya bhujā daśa

सर्वभूतनरैः सार्धं ब्रह्मणा परमेयुषा । यदासौ संपरित्यक्तस्तदा स्वां मूर्तिमागतः

sarvabhūtanaraiḥ sārdhaṃ brahmaṇā parameyuṣā | yadāsau saṃparityaktastadā svāṃ mūrtimāgataḥ

स चैकांशैकरूपात्मा नास्ति तस्य हि साकृतिः । तथा दृश्यत एवासौ भ्रान्तिमात्रेण मूर्तिमान्

sa caikāṃśaikarūpātmā nāsti tasya hi sākṛtiḥ | tathā dṛśyata evāsau bhrāntimātreṇa mūrtimān

चिदाकाशगते स्फारे भूताकाशे स तिष्ठति । देहे च सर्वभूतानां नित्यं वायुरिवेश्वरः

cidākāśagate sphāre bhūtākāśe sa tiṣṭhati | dehe ca sarvabhūtānāṃ nityaṃ vāyuriveśvaraḥ

सर्वभूतपरित्यक्तस्तस्मिन्काले खमूर्तिमान् । क्षोभयन्स क्षणं क्षीणः परमां शान्तिमेष्यति

sarvabhūtaparityaktastasminkāle khamūrtimān | kṣobhayansa kṣaṇaṃ kṣīṇaḥ paramāṃ śāntimeṣyati

ये गुणाकृतयः कालाश्चित्ताहंकारबुद्धयः । प्रणवस्य च ये वर्णा ये च वेदास्तथा त्रयः

ye guṇākṛtayaḥ kālāścittāhaṃkārabuddhayaḥ | praṇavasya ca ye varṇā ye ca vedāstathā trayaḥ

रुद्रस्य तस्य ते नेत्रसंनिवेशेन संस्थिताः । त्रिशूलं तेन त्रैलोक्यं गृहीतं करकोटरे

rudrasya tasya te netrasaṃniveśena saṃsthitāḥ | triśūlaṃ tena trailokyaṃ gṛhītaṃ karakoṭare

यस्मात्तद्व्यतिरेकेण सर्वभूतगणेष्वपि । अन्यन्न विद्यते किंचिद्देहात्मैव ततः स्थितः

yasmāttadvyatirekeṇa sarvabhūtagaṇeṣvapi | anyanna vidyate kiṃciddehātmaiva tataḥ sthitaḥ

सर्वसत्त्वोपलम्भात्मा स्वभावोऽस्य प्रयोजनम् । ईरितः शिवरूपेण चिन्मात्राकाशरूपिणा

sarvasattvopalambhātmā svabhāvo'sya prayojanam | īritaḥ śivarūpeṇa cinmātrākāśarūpiṇā

तेनैव च निगीर्णः सन्परमां शान्तिमेत्यसौ । निर्मलाकाशरूपाप्मा कृष्ण इत्येष ईश्वरः

tenaiva ca nigīrṇaḥ sanparamāṃ śāntimetyasau | nirmalākāśarūpāpmā kṛṣṇa ityeṣa īśvaraḥ

कृत्वा कल्पं जगत्सर्वं तत्पीत्वैकार्णवं तदा । स प्रयाति परां शान्तिमभूयःसंनिवृत्तये

kṛtvā kalpaṃ jagatsarvaṃ tatpītvaikārṇavaṃ tadā | sa prayāti parāṃ śāntimabhūyaḥsaṃnivṛttaye

अनन्तरं मया दृष्टस्तत्रासौ यावदुद्यमात् । प्रवृत्तः प्राणवेगेन तमाक्रष्टुं महार्णवम्

anantaraṃ mayā dṛṣṭastatrāsau yāvadudyamāt | pravṛttaḥ prāṇavegena tamākraṣṭuṃ mahārṇavam

अथ तस्य मुखं स्फारं ज्वालामालाकुलान्तरम् । प्राणाकृष्टो महाम्भोधिर्वाडवाग्निमिवाविशत्

atha tasya mukhaṃ sphāraṃ jvālāmālākulāntaram | prāṇākṛṣṭo mahāmbhodhirvāḍavāgnimivāviśat

स एव वाडवो भूत्वा वह्निराकल्पमर्णवे । अहंकारः पिबत्यम्बु रुद्रः सर्वं तु तत्तदा

sa eva vāḍavo bhūtvā vahnirākalpamarṇave | ahaṃkāraḥ pibatyambu rudraḥ sarvaṃ tu tattadā

पातालमिव पानीयं सर्पो बिलमिव क्षणात् । पञ्चवायुरिवाकाशमविशत्तन्मुखं जवात्

pātālamiva pānīyaṃ sarpo bilamiva kṣaṇāt | pañcavāyurivākāśamaviśattanmukhaṃ javāt

समुपेत्यापिबद्रुद्रः स मुहूर्तेन तत्पयः । कृष्णाङ्गोऽर्क इव ध्वान्तं सत्संपर्क इवागुणम्

samupetyāpibadrudraḥ sa muhūrtena tatpayaḥ | kṛṣṇāṅgo'rka iva dhvāntaṃ satsaṃparka ivāguṇam

आब्रह्मलोकपातालं शान्तं शून्यमथाभवत् । रजोधूमानिलाम्भोधिभूतमुक्तं समं नभः

ābrahmalokapātālaṃ śāntaṃ śūnyamathābhavat | rajodhūmānilāmbhodhibhūtamuktaṃ samaṃ nabhaḥ

केवलं तत्र दृश्यन्ते चत्वारो व्योमनिर्मलाः । इमे पदार्था निस्पन्दाः श्रृणु तान्रघुनन्दन

kevalaṃ tatra dṛśyante catvāro vyomanirmalāḥ | ime padārthā nispandāḥ śrṛṇu tānraghunandana

एकस्तावदसौ मध्ये रुद्रः कृष्णाम्बराकृतिः । निराधारः स्थितो व्योम्नि निस्पन्दामोदबिम्बवत्

ekastāvadasau madhye rudraḥ kṛṣṇāmbarākṛtiḥ | nirādhāraḥ sthito vyomni nispandāmodabimbavat

द्वितीयोऽवस्थितो दूरे पृथ्व्याकाशतलोपमः । भागो ब्रह्माण्डसदनस्याधः पातालसप्तकात्

dvitīyo'vasthito dūre pṛthvyākāśatalopamaḥ | bhāgo brahmāṇḍasadanasyādhaḥ pātālasaptakāt

पातालभूतलदिवां सशैलेन्द्रदिवौकसाम् । व्याप्तः पार्थिवभागेन पङ्कमात्रात्मनात्मभाक्

pātālabhūtaladivāṃ saśailendradivaukasām | vyāptaḥ pārthivabhāgena paṅkamātrātmanātmabhāk

तृतीयोऽत्र पदार्थोऽभूदूर्ध्वं ब्रह्माण्डभागभूः । दृष्टिक्षयात्सुदूरत्वाद्दुर्लक्ष्यगगनासितः

tṛtīyo'tra padārtho'bhūdūrdhvaṃ brahmāṇḍabhāgabhūḥ | dṛṣṭikṣayātsudūratvāddurlakṣyagaganāsitaḥ

दूरविश्लिष्टयोर्मध्यं यत्तद्ब्रह्माण्डखण्डयोः । तदाकाशमनाद्यन्तं ब्रह्म निर्मलमाततम्

dūraviśliṣṭayormadhyaṃ yattadbrahmāṇḍakhaṇḍayoḥ | tadākāśamanādyantaṃ brahma nirmalamātatam

चतुर्थोऽसौ पदार्थस्तु तदा संलक्षितो मया । चतुष्टयादत्र नान्यदेतस्मादेव किंचन

caturtho'sau padārthastu tadā saṃlakṣito mayā | catuṣṭayādatra nānyadetasmādeva kiṃcana

श्रीराम उवाच । बहिः किं विद्यते ब्रह्मन्ब्रह्मसद्मकटाहतः । कास्तत्रावरणा ब्रूहि कियत्यः संस्थिताः कथम्

śrīrāma uvāca | bahiḥ kiṃ vidyate brahmanbrahmasadmakaṭāhataḥ | kāstatrāvaraṇā brūhi kiyatyaḥ saṃsthitāḥ katham

श्रीवसिष्ठ उवाच । ब्रह्माण्डखण्डयोः पारे ततो दशगुणं जलम् । संध्याकाशमनन्तं तद्वर्जयित्वा ततः स्थितम्

śrīvasiṣṭha uvāca | brahmāṇḍakhaṇḍayoḥ pāre tato daśaguṇaṃ jalam | saṃdhyākāśamanantaṃ tadvarjayitvā tataḥ sthitam

ततस्तथैव ज्वालात्म तेजो दशगुणं स्थितम् । ततस्तथैव पवनः पवनो निर्मलः स्थितः

tatastathaiva jvālātma tejo daśaguṇaṃ sthitam | tatastathaiva pavanaḥ pavano nirmalaḥ sthitaḥ

ततस्तथैव विमलं नभो दशगुणं स्मृतम् । ततः परममत्यच्छं ब्रह्माकाशमनन्तकम्

tatastathaiva vimalaṃ nabho daśaguṇaṃ smṛtam | tataḥ paramamatyacchaṃ brahmākāśamanantakam

अन्यत्रान्यत्र तस्याथ दृष्टयोऽन्यास्तथैव खे । कचन्त्यनन्ता दूरस्था मिथो दृष्टात्मसृष्टयः

anyatrānyatra tasyātha dṛṣṭayo'nyāstathaiva khe | kacantyanantā dūrasthā mitho dṛṣṭātmasṛṣṭayaḥ

श्रीराम उवाच । ऊर्ध्वे ब्रह्माण्डखण्डस्य तथाधस्तान्मुनीश्वर । तज्जलादिमहाकारं क्व कथं केन धार्यते

śrīrāma uvāca | ūrdhve brahmāṇḍakhaṇḍasya tathādhastānmunīśvara | tajjalādimahākāraṃ kva kathaṃ kena dhāryate

श्रीवसिष्ठ उवाच । स पार्थिवपदार्थानां स्थितः पुष्करपत्रवत् । भागस्तमेवाधावन्ति ते सुता मातरं यथा

śrīvasiṣṭha uvāca | sa pārthivapadārthānāṃ sthitaḥ puṣkarapatravat | bhāgastamevādhāvanti te sutā mātaraṃ yathā

अतो यदेव नेदीयो ब्रह्माण्डाख्यं महावपुः । तत्पदार्थाः प्रधावन्ति तृषिताः सलिलं यथा

ato yadeva nedīyo brahmāṇḍākhyaṃ mahāvapuḥ | tatpadārthāḥ pradhāvanti tṛṣitāḥ salilaṃ yathā

अवलम्ब्य तदेवान्तः संस्थितास्तैजसादयः । न स्थितिं प्रविमुञ्चन्ति स्वां यथावयवा इव

avalambya tadevāntaḥ saṃsthitāstaijasādayaḥ | na sthitiṃ pravimuñcanti svāṃ yathāvayavā iva

श्रीराम उवाच । ब्रह्मन्ब्रह्माण्डखण्डे ते तिष्ठतः कथमुच्यताम् । किमाकृती धृते केन कथं वा परिनश्यतः

śrīrāma uvāca | brahmanbrahmāṇḍakhaṇḍe te tiṣṭhataḥ kathamucyatām | kimākṛtī dhṛte kena kathaṃ vā parinaśyataḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अधृतं धृतमेवोच्चैरपतच्चैव वा पतत् । अनाकृत्येव साकारं जगत्स्वप्नपुरं यथा

śrīvasiṣṭha uvāca | adhṛtaṃ dhṛtamevoccairapataccaiva vā patat | anākṛtyeva sākāraṃ jagatsvapnapuraṃ yathā

किमस्य नाम पतति किंवा केनास्य धार्यते । यथा संवित्ति कचनं तथैतदवतिष्ठते

kimasya nāma patati kiṃvā kenāsya dhāryate | yathā saṃvitti kacanaṃ tathaitadavatiṣṭhate

यथा केशोण्ड्रकं व्योम्नि यथा च व्योम्नि शून्यता । यथा वा पवने स्पन्दो जगच्चिद्गगने तथा

yathā keśoṇḍrakaṃ vyomni yathā ca vyomni śūnyatā | yathā vā pavane spando jagaccidgagane tathā

चितौ संकल्पनगरं ब्रह्माण्डाख्यं जगद्गृहम् । खे खमेवाप्यनाकारं प्रत्याकारमिव स्थितम्

citau saṃkalpanagaraṃ brahmāṇḍākhyaṃ jagadgṛham | khe khamevāpyanākāraṃ pratyākāramiva sthitam

पातसंवित्समुद्भूतं पतदास्ते दिवानिशम् । गच्छन्त्या संविदोद्भूतं गच्छदास्ते दिवानिशम्

pātasaṃvitsamudbhūtaṃ patadāste divāniśam | gacchantyā saṃvidodbhūtaṃ gacchadāste divāniśam

स्थितसंवित्समुद्भूतं तिष्ठदास्ते दिवानिशम् । उत्पतन्त्या चितोद्भूतमुत्पतच्चैव तिष्ठति

sthitasaṃvitsamudbhūtaṃ tiṣṭhadāste divāniśam | utpatantyā citodbhūtamutpataccaiva tiṣṭhati

एति नाशविदा नाशं महाकल्पादिवेदनैः । जायते जन्मसंवित्त्या व्योम्नि सर्वादिवेदनैः

eti nāśavidā nāśaṃ mahākalpādivedanaiḥ | jāyate janmasaṃvittyā vyomni sarvādivedanaiḥ

आभाति मौक्तिकगणः शरदम्बरान्त- र्दृष्टावसत्य उदितोऽप्यतिसत्यरुपः । भ्रान्त्या यथा नभसि च स्फुरतां तथैषां संख्यां विधातुमिह को जगतां समर्थः

ābhāti mauktikagaṇaḥ śaradambarānta- rdṛṣṭāvasatya udito'pyatisatyarupaḥ | bhrāntyā yathā nabhasi ca sphuratāṃ tathaiṣāṃ saṃkhyāṃ vidhātumiha ko jagatāṃ samarthaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मी० दे० मो० निर्वाणप्रकरणे उ० पाषा० भ्रान्तिमात्रत्वप्रतिपादनं नामाशीतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī0 de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe u0 pāṣā0 bhrāntimātratvapratipādanaṃ nāmāśītitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०८०

अशीतितमः सर्गः

aśītitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । एवमात्मनि विश्रान्तां वदन्तीं तां वराननाम् । अबुद्ध्वा तद्गिरामर्थं विहस्योवाच भूपतिः

śrīvasiṣṭha uvāca | evamātmani viśrāntāṃ vadantīṃ tāṃ varānanām | abuddhvā tadgirāmarthaṃ vihasyovāca bhūpatiḥ

शिखिध्वज उवाच । असंबद्धप्रलापासि बालासि वरवर्णिनि । रमसे राजलीलाभी रमस्वावनिपात्मजे

śikhidhvaja uvāca | asaṃbaddhapralāpāsi bālāsi varavarṇini | ramase rājalīlābhī ramasvāvanipātmaje

किंचित्त्यक्त्वा नकिंचिद्यो गतो प्रत्यक्षसंस्थितम् । त्यक्तप्रत्यक्षसद्रूपः स कथं किल शोभते

kiṃcittyaktvā nakiṃcidyo gato pratyakṣasaṃsthitam | tyaktapratyakṣasadrūpaḥ sa kathaṃ kila śobhate

भोगैरभुक्तैस्तुष्टोऽहमिति भोगान्जहाति यः । रुषेवासनशय्यादीन्स कथं किल शोभते

bhogairabhuktaistuṣṭo'hamiti bhogānjahāti yaḥ | ruṣevāsanaśayyādīnsa kathaṃ kila śobhate

भोगाभोगे परित्यज्य खे शून्ये रमते तु यः । एक एवाखिलं त्यक्त्वा स कथं किल शोभते

bhogābhoge parityajya khe śūnye ramate tu yaḥ | eka evākhilaṃ tyaktvā sa kathaṃ kila śobhate

वसनाशनशय्यादीन्सर्वान्संत्यज्य धीरधीः । यस्तिष्ठत्यात्मनैवैकः स कथं किल शोभते

vasanāśanaśayyādīnsarvānsaṃtyajya dhīradhīḥ | yastiṣṭhatyātmanaivaikaḥ sa kathaṃ kila śobhate

नाहं देहोऽन्यथा चाहं नकिंचित्सर्वमेव च । एवं प्रलापो यस्यास्ति स कथं किल शोभते

nāhaṃ deho'nyathā cāhaṃ nakiṃcitsarvameva ca | evaṃ pralāpo yasyāsti sa kathaṃ kila śobhate

यत्पश्यामि न पश्यामि तत्पश्याम्यन्यदेव यत् । प्रलाप इत्यसंन्यस्य स कथं किल शोभते

yatpaśyāmi na paśyāmi tatpaśyāmyanyadeva yat | pralāpa ityasaṃnyasya sa kathaṃ kila śobhate

तस्माद्बालासि मुग्धासि चपलासि विलासिनि । नानालापविलासेन क्रीडामि क्रीड सुन्दरि

tasmādbālāsi mugdhāsi capalāsi vilāsini | nānālāpavilāsena krīḍāmi krīḍa sundari

प्रविहस्याट्टहासेन शिखिध्वज इति प्रियाम् । मध्याह्ने स्नातुमुत्थाय निर्जगामाङ्गनागृहात्

pravihasyāṭṭahāsena śikhidhvaja iti priyām | madhyāhne snātumutthāya nirjagāmāṅganāgṛhāt

कष्टं नात्मनि विश्रान्तो मद्वचांसि न बुद्धवान् । राजेति खिन्ना चूडाला स्वव्यापारपराभवत्

kaṣṭaṃ nātmani viśrānto madvacāṃsi na buddhavān | rājeti khinnā cūḍālā svavyāpāraparābhavat

तदा तथाङ्ग तत्राथ तादृगाशययोस्तयोः । ताभिः पार्थिवलीलाभिः कालो बहुतिथो ययौ

tadā tathāṅga tatrātha tādṛgāśayayostayoḥ | tābhiḥ pārthivalīlābhiḥ kālo bahutitho yayau

एकदा नित्यतृप्ताया निरिच्छाया अपि स्वयम् । चूडालाया बभूवेच्छा लीलया खगमागमे

ekadā nityatṛptāyā niricchāyā api svayam | cūḍālāyā babhūvecchā līlayā khagamāgame

खगमागमसिद्ध्यर्थमथ सा नृपकन्यका । सर्वभोगाननादृत्य समागम्य च निर्जनम्

khagamāgamasiddhyarthamatha sā nṛpakanyakā | sarvabhogānanādṛtya samāgamya ca nirjanam

एकैवैकान्तनिरता स्वासनावस्थिताङ्गिका । ऊर्ध्वगप्राणपवनचिराभ्यासं चकार ह

ekaivaikāntaniratā svāsanāvasthitāṅgikā | ūrdhvagaprāṇapavanacirābhyāsaṃ cakāra ha

श्रीराम उवाच । यदिदं दृश्यते किंचिज्जगत्स्थावरजंगमम् । स्पन्दच्युतं क्रियानाम्नः कथमित्यनुभूयते

śrīrāma uvāca | yadidaṃ dṛśyate kiṃcijjagatsthāvarajaṃgamam | spandacyutaṃ kriyānāmnaḥ kathamityanubhūyate

कस्य स्पन्दविलासस्य घनाभ्यासस्य मे वद । ब्रह्मन्खगमनाद्येतत्फलं यत्नैकशालिनः

kasya spandavilāsasya ghanābhyāsasya me vada | brahmankhagamanādyetatphalaṃ yatnaikaśālinaḥ

आत्मज्ञो वाप्यनात्मज्ञः सिद्ध्यर्थे लीलयाथवा । कथं संसाधयत्येतद्यथा तद्वद मे प्रभो

ātmajño vāpyanātmajñaḥ siddhyarthe līlayāthavā | kathaṃ saṃsādhayatyetadyathā tadvada me prabho

श्रीवसिष्ठ उवाच । त्रिविधं संभवत्यङ्ग साध्यं वस्त्विह सर्वतः । उपादेयं च हेयं च तथोपेक्ष्यं च राघव

śrīvasiṣṭha uvāca | trividhaṃ saṃbhavatyaṅga sādhyaṃ vastviha sarvataḥ | upādeyaṃ ca heyaṃ ca tathopekṣyaṃ ca rāghava

आत्मभूतं प्रयत्नेन उपादेयं च साध्यते । हेयं संत्यज्यते ज्ञात्वा उपेक्ष्यं मध्यमेतयोः

ātmabhūtaṃ prayatnena upādeyaṃ ca sādhyate | heyaṃ saṃtyajyate jñātvā upekṣyaṃ madhyametayoḥ

यद्यदाह्लादनकरमादेयं तच्च सन्मते । तद्विरुद्धमनादेयमुपेक्ष्यं मध्यमं विदुः

yadyadāhlādanakaramādeyaṃ tacca sanmate | tadviruddhamanādeyamupekṣyaṃ madhyamaṃ viduḥ

सन्मतेर्विदुषो ज्ञस्य सर्वमात्ममयं यदा । त्रय एते तदा पक्षाः संभवन्ति न केचन

sanmaterviduṣo jñasya sarvamātmamayaṃ yadā | traya ete tadā pakṣāḥ saṃbhavanti na kecana

केवलं सर्वमेवेदं कदाचिल्लीलया तया । उपेक्षापक्षनिक्षिप्तमालोकयति वा न वा

kevalaṃ sarvamevedaṃ kadācillīlayā tayā | upekṣāpakṣanikṣiptamālokayati vā na vā

ज्ञस्योपेक्षात्मकं नाम मूढस्यादेयतां गतम् । हेयं स्फारविरागस्य श्रृणु सिद्धिक्रमः कथम्

jñasyopekṣātmakaṃ nāma mūḍhasyādeyatāṃ gatam | heyaṃ sphāravirāgasya śrṛṇu siddhikramaḥ katham

देशकालक्रियाद्रव्यसाधनाः सर्वसिद्धयः । जीवमाह्लादयन्तीह वसन्त इव भूतलम्

deśakālakriyādravyasādhanāḥ sarvasiddhayaḥ | jīvamāhlādayantīha vasanta iva bhūtalam

मध्ये चतुर्णामेवैषां क्रियाप्राधान्यकल्पना । सिद्ध्यादिसाधने साधो तन्मयास्ते यतः क्रमाः

madhye caturṇāmevaiṣāṃ kriyāprādhānyakalpanā | siddhyādisādhane sādho tanmayāste yataḥ kramāḥ

गुटिकाञ्जनखङ्गादिक्रियाक्रमनिरूपणम् । तत्रासतां च दोषोऽत्र विस्तारः प्रकृतार्थहा

guṭikāñjanakhaṅgādikriyākramanirūpaṇam | tatrāsatāṃ ca doṣo'tra vistāraḥ prakṛtārthahā

रत्नौषधितपोमन्त्रक्रियाक्रमनिरूपणम् । आस्तामेव किलैषोऽपि विस्तारः प्रकृतार्थहा

ratnauṣadhitapomantrakriyākramanirūpaṇam | āstāmeva kilaiṣo'pi vistāraḥ prakṛtārthahā

श्रीशैले सिद्धदेशे च मेर्वादौ वा निवासतः । सिद्धिरित्यपि विस्तारः कृतार्थ प्रकृतार्थहा

śrīśaile siddhadeśe ca mervādau vā nivāsataḥ | siddhirityapi vistāraḥ kṛtārtha prakṛtārthahā

तस्माच्छिखिध्वजकथाप्रसङ्गपतितामिमाम् । प्राणादिपवनाभ्यासक्रियां सिद्धिफलां श्रृणु

tasmācchikhidhvajakathāprasaṅgapatitāmimām | prāṇādipavanābhyāsakriyāṃ siddhiphalāṃ śrṛṇu

अन्तस्था ह्यखिलास्त्यक्त्वा साध्यार्थेतरवासनाः । गुदादिद्वारसंकोचान्स्थानकादिक्रियाक्रमैः

antasthā hyakhilāstyaktvā sādhyārthetaravāsanāḥ | gudādidvārasaṃkocānsthānakādikriyākramaiḥ

भोजनासनशुद्ध्या च साधुशास्त्रार्थभावनात् । स्वाचारात्सुजनासङ्गात्सर्वत्यागात्सुखासनात्

bhojanāsanaśuddhyā ca sādhuśāstrārthabhāvanāt | svācārātsujanāsaṅgātsarvatyāgātsukhāsanāt

प्राणायामघनाभ्यासाद्राम कालेन केनचित् । कोपलोभादिसंत्यागाद्भोगत्यागाच्च सुव्रत

prāṇāyāmaghanābhyāsādrāma kālena kenacit | kopalobhādisaṃtyāgādbhogatyāgācca suvrata

त्यागादाननिरोधेषु भृशं यान्ति विधेयताम् । प्राणाः प्रभुत्वात्तज्ज्ञस्य पुंसो भृत्या इवाखिलाः

tyāgādānanirodheṣu bhṛśaṃ yānti vidheyatām | prāṇāḥ prabhutvāttajjñasya puṃso bhṛtyā ivākhilāḥ

राज्यादिमोक्षपर्यन्ताः समस्ता एव संपदः । देहानिलविधेयत्वात्साध्याः सर्वस्य राघव

rājyādimokṣaparyantāḥ samastā eva saṃpadaḥ | dehānilavidheyatvātsādhyāḥ sarvasya rāghava

परिमण्डलिताकारा मर्मस्थानं समाश्रिता । आन्त्रवेष्टनिका नाम नाडी नाडीशताश्रिता

parimaṇḍalitākārā marmasthānaṃ samāśritā | āntraveṣṭanikā nāma nāḍī nāḍīśatāśritā

वीणाग्रावर्तसदृशी सलिलावर्तसंनिभा । लिप्यार्धौकारसंस्थाना कुण्डलावर्तसंस्थिता

vīṇāgrāvartasadṛśī salilāvartasaṃnibhā | lipyārdhaukārasaṃsthānā kuṇḍalāvartasaṃsthitā

देवासुरमनुष्येषु मृगनक्रखगादिषु । कीटादिष्वब्जजान्तेषु सर्वेषु प्राणिषूदिता

devāsuramanuṣyeṣu mṛganakrakhagādiṣu | kīṭādiṣvabjajānteṣu sarveṣu prāṇiṣūditā

शीतार्तसुप्तभोगीन्द्रभोगवद्बद्धमण्डला । सिता कल्पाग्निविगलदिन्दुवद्बद्धकुण्डली

śītārtasuptabhogīndrabhogavadbaddhamaṇḍalā | sitā kalpāgnivigaladinduvadbaddhakuṇḍalī

ऊरोर्भ्रूमध्यरन्ध्राणि स्पृशन्ती वृत्तिचञ्चला । अनारतं च सस्पन्दा पवमानेन तिष्ठति

ūrorbhrūmadhyarandhrāṇi spṛśantī vṛtticañcalā | anārataṃ ca saspandā pavamānena tiṣṭhati

तस्यास्त्वभ्यन्तरे तस्मिन्कदलीकोशकोमले । या परा शक्तिः स्फुरति वीणावेगलसद्गतिः

tasyāstvabhyantare tasminkadalīkośakomale | yā parā śaktiḥ sphurati vīṇāvegalasadgatiḥ

सा चोक्ता कुण्डलीनाम्ना कुण्डलाकारवाहिनी । प्राणिनां परमा शक्तिः सर्वशक्तिजवप्रदा

sā coktā kuṇḍalīnāmnā kuṇḍalākāravāhinī | prāṇināṃ paramā śaktiḥ sarvaśaktijavapradā

अनिशं निःश्वसद्रूपा रुषितेव भुजंगमी । संस्थितोर्ध्वीकृतमुखी स्पन्दनाहेतुतां गता

aniśaṃ niḥśvasadrūpā ruṣiteva bhujaṃgamī | saṃsthitordhvīkṛtamukhī spandanāhetutāṃ gatā

यदा प्राणानिलो याति हृदि कुण्डलिनीपदम् । तदा संविदुदेत्यन्तर्भूततन्मात्रबीजभूः

yadā prāṇānilo yāti hṛdi kuṇḍalinīpadam | tadā saṃvidudetyantarbhūtatanmātrabījabhūḥ

यथा कुण्डलिनी देहे स्फुरत्यब्ज इवालिनी । तथा संविदुदेत्यन्तर्मृदुस्पर्शवशोदया

yathā kuṇḍalinī dehe sphuratyabja ivālinī | tathā saṃvidudetyantarmṛdusparśavaśodayā

स्पर्शनं मृदुनान्योन्यालिङ्गिका तत्र यन्त्रयोः । यथा संविदुदेत्युच्चैस्तथा कुण्डलिनी जवात्

sparśanaṃ mṛdunānyonyāliṅgikā tatra yantrayoḥ | yathā saṃvidudetyuccaistathā kuṇḍalinī javāt

तस्यां समस्ताः संबद्धा नाड्यो हृदयकोशगाः । उत्पद्यन्ते विलीयन्ते महार्णव इवापगाः

tasyāṃ samastāḥ saṃbaddhā nāḍyo hṛdayakośagāḥ | utpadyante vilīyante mahārṇava ivāpagāḥ

नित्यं पातोत्सुकतया प्रवेशोन्मुखया तया । सा सर्वसंविदां बीजं ह्येका सामान्युदाहृता

nityaṃ pātotsukatayā praveśonmukhayā tayā | sā sarvasaṃvidāṃ bījaṃ hyekā sāmānyudāhṛtā

श्रीराम उवाच । आकल्पादनवच्छिन्ना चित्संवित्सर्वमस्ति हि । तस्मात्कुण्डलिनीकोशात्केनार्थेनोदयः स्फुटः

śrīrāma uvāca | ākalpādanavacchinnā citsaṃvitsarvamasti hi | tasmātkuṇḍalinīkośātkenārthenodayaḥ sphuṭaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । सर्वत्र सर्वदा सर्वं चित्संविद्विद्यतेऽनघ । किंत्वस्या भूततन्मात्रवशादभ्युदयः क्वचित्

śrīvasiṣṭha uvāca | sarvatra sarvadā sarvaṃ citsaṃvidvidyate'nagha | kiṃtvasyā bhūtatanmātravaśādabhyudayaḥ kvacit

सर्वत्र विद्यमानापि देहेषु तरलायते । सर्वगोऽप्यातपः सौरो भित्यादौ वै विजृम्भते

sarvatra vidyamānāpi deheṣu taralāyate | sarvago'pyātapaḥ sauro bhityādau vai vijṛmbhate

क्वचिन्नष्टं क्वचित्स्पष्टं क्वचिदुच्छन्नतां गतम् । वस्तु वस्तुनि दृष्टं तत्तत्सद्भावैर्विजृम्भितम्

kvacinnaṣṭaṃ kvacitspaṣṭaṃ kvaciducchannatāṃ gatam | vastu vastuni dṛṣṭaṃ tattatsadbhāvairvijṛmbhitam

एतद्भूयः क्रमेणाहं शृणु वक्ष्यामि तेऽनघ । देहे स्वे च यथोदेति भृशं संविन्मयक्रमः

etadbhūyaḥ krameṇāhaṃ śṛṇu vakṣyāmi te'nagha | dehe sve ca yathodeti bhṛśaṃ saṃvinmayakramaḥ

चेतनाचेतनं भूतजातं व्योम तथाखिलम् । सर्वं चिन्मात्रसन्मात्रं शून्यमात्रं यथा नभः

cetanācetanaṃ bhūtajātaṃ vyoma tathākhilam | sarvaṃ cinmātrasanmātraṃ śūnyamātraṃ yathā nabhaḥ

तद्धि चिन्मात्रसन्मात्रमविकारं स्वनामयम् । क्वचित्स्थितं संविदेव भूततन्मात्रपञ्चकम्

taddhi cinmātrasanmātramavikāraṃ svanāmayam | kvacitsthitaṃ saṃvideva bhūtatanmātrapañcakam

तत्पञ्चधा गतं द्वित्वं लक्षसे त्वं स्वसंविदम् । अन्तर्भूतविकारादि दीपाद्दीपशतं यथा

tatpañcadhā gataṃ dvitvaṃ lakṣase tvaṃ svasaṃvidam | antarbhūtavikārādi dīpāddīpaśataṃ yathā

स्वसत्तामात्रकेणैव संकल्पलवरूपिणा । पञ्चकानि व्रजन्तीह देहत्वं तानि कानिचित्

svasattāmātrakeṇaiva saṃkalpalavarūpiṇā | pañcakāni vrajantīha dehatvaṃ tāni kānicit

कानिचित्तिर्यगादित्वं हेमादित्वं च कानिचित् । कानिचिद्देशतादित्वं द्रव्यादित्वं च कानिचित्

kānicittiryagāditvaṃ hemāditvaṃ ca kānicit | kāniciddeśatāditvaṃ dravyāditvaṃ ca kānicit

एवं हि पञ्चकस्पन्दमात्रं जगदिति स्थितम् । चित्संविदत्र सर्वत्र विद्यते रघुनन्दन

evaṃ hi pañcakaspandamātraṃ jagaditi sthitam | citsaṃvidatra sarvatra vidyate raghunandana

केवलं पञ्चकवशाद्देहादौ चेतनाभिधा । जडस्पन्दाभिधा क्वापि स्थावरादौ जडाभिधा

kevalaṃ pañcakavaśāddehādau cetanābhidhā | jaḍaspandābhidhā kvāpi sthāvarādau jaḍābhidhā

यथा स्तब्धः स्थितो वीचिरिव स्थलमिवास्थितः । पञ्चकेषु तथैतच्चिल्लोलरूपा जडान्विता

yathā stabdhaḥ sthito vīciriva sthalamivāsthitaḥ | pañcakeṣu tathaitaccillolarūpā jaḍānvitā

इतः सौम्य इतो लोलः किमब्धिरिति नो यथा । विकल्पादौ तथैवैतत्पञ्चकं हि जडाजडम्

itaḥ saumya ito lolaḥ kimabdhiriti no yathā | vikalpādau tathaivaitatpañcakaṃ hi jaḍājaḍam

देहादिपञ्चकं जीवः स्पन्दः शैलादिकं जडम् । स्थावराद्यनिलस्पन्दि स्वभाववशतोऽनघ

dehādipañcakaṃ jīvaḥ spandaḥ śailādikaṃ jaḍam | sthāvarādyanilaspandi svabhāvavaśato'nagha

वाचः पर्यनुयोक्तव्याः स्वभावाद्रघुनन्दन । शीतोष्णादि हिमाग्न्यादि वाक्चेति परिदृश्यते

vācaḥ paryanuyoktavyāḥ svabhāvādraghunandana | śītoṣṇādi himāgnyādi vākceti paridṛśyate

गृहीतवासनांशानां पुष्टाभावविकारिणाम् । स्थितयः पञ्चकानां हि योज्याः पर्यनुयोजने

gṛhītavāsanāṃśānāṃ puṣṭābhāvavikāriṇām | sthitayaḥ pañcakānāṃ hi yojyāḥ paryanuyojane

वासनास्तु विपर्यस्ता इतो नेतुमितश्च ताः । पुंसा प्राज्ञेन शक्यन्ते सुखं पर्यनुयोजितुम्

vāsanāstu viparyastā ito netumitaśca tāḥ | puṃsā prājñena śakyante sukhaṃ paryanuyojitum

अशुभे वा शुभे वापि तेन पर्यनुयोज्यते । प्रबुद्धवासनं चान्यत्पञ्चकं सुप्तवासनम्

aśubhe vā śubhe vāpi tena paryanuyojyate | prabuddhavāsanaṃ cānyatpañcakaṃ suptavāsanam

यत्र पर्यनुयोगस्य फलं समनुभूयते । तत्र तं संप्रयुञ्जीत नाकाशं मुष्टिभिः क्षिपेत्

yatra paryanuyogasya phalaṃ samanubhūyate | tatra taṃ saṃprayuñjīta nākāśaṃ muṣṭibhiḥ kṣipet

तृणाग्रनिष्ठा मेर्वाद्याः पञ्चकानां हि राशयः । विवेकनिष्ठाः कीटाद्या एते स्थावरजंगमाः

tṛṇāgraniṣṭhā mervādyāḥ pañcakānāṃ hi rāśayaḥ | vivekaniṣṭhāḥ kīṭādyā ete sthāvarajaṃgamāḥ

प्रसुप्तवासनाः केचिद्यथा स्थावरजातयः । प्रबुद्धवासनाः केचिद्यथा नरसुरादयः

prasuptavāsanāḥ kecidyathā sthāvarajātayaḥ | prabuddhavāsanāḥ kecidyathā narasurādayaḥ

सवासनाविलाः केचिद्यथैते तिर्यगादयः । प्रक्षिप्तवासनाः केचिद्यथैते मोक्षगामिनः

savāsanāvilāḥ kecidyathaite tiryagādayaḥ | prakṣiptavāsanāḥ kecidyathaite mokṣagāminaḥ

अथ स्वास्वेव संवित्सु मनोबुद्ध्यादिकाः कृताः । हस्तपादादिसंयुक्तैः संज्ञाः पञ्चकराशिभिः

atha svāsveva saṃvitsu manobuddhyādikāḥ kṛtāḥ | hastapādādisaṃyuktaiḥ saṃjñāḥ pañcakarāśibhiḥ

तिर्यगादिभिरप्यन्यैरन्याः संज्ञाः प्रकल्पिताः । स्थावरादिभिरप्यन्यैरन्यान्याः संविदः कृताः

tiryagādibhirapyanyairanyāḥ saṃjñāḥ prakalpitāḥ | sthāvarādibhirapyanyairanyānyāḥ saṃvidaḥ kṛtāḥ

इति साधो स्फुरन्तीमे चित्राः पञ्चकराशयः । रूपैराद्यन्तमध्येषु चलाचलजडाजडैः

iti sādho sphurantīme citrāḥ pañcakarāśayaḥ | rūpairādyantamadhyeṣu calācalajaḍājaḍaiḥ

एषामेकोऽभिसंकल्पः परमाणुर्महीपते । बीजमाकाशवृक्षाणां सर्गाणां तेष्विमानि तु

eṣāmeko'bhisaṃkalpaḥ paramāṇurmahīpate | bījamākāśavṛkṣāṇāṃ sargāṇāṃ teṣvimāni tu

इन्द्रियाणि च पुष्पादि विषयामोदवर्ति हि । इच्छाभ्रमर्यो राजन्त्यो मञ्जर्यश्चञ्चलक्रियाः

indriyāṇi ca puṣpādi viṣayāmodavarti hi | icchābhramaryo rājantyo mañjaryaścañcalakriyāḥ

लोकान्तराणि स्वच्छानि गुल्मा मूलं समेरवः । पल्लवा नीलजलदा लता लोला दिशो दश

lokāntarāṇi svacchāni gulmā mūlaṃ sameravaḥ | pallavā nīlajaladā latā lolā diśo daśa

वर्तमानानि भूतानि भविष्यन्ति च यानि तत् । जयन्ति तान्यसंख्यानि फलानि रघुनन्दन

vartamānāni bhūtāni bhaviṣyanti ca yāni tat | jayanti tānyasaṃkhyāni phalāni raghunandana

पञ्चबीजास्त एते हि राम पञ्चकपादपाः । स्वयं स्वभावाज्जायन्ते स्वयं नश्यन्ति कालतः

pañcabījāsta ete hi rāma pañcakapādapāḥ | svayaṃ svabhāvājjāyante svayaṃ naśyanti kālataḥ

स्वयं नानात्वमायान्ति चिरं जाड्यात्स्फुरन्ति च । स्वविविक्ताः शमं यान्ति तरङ्गा इव वारिधौ

svayaṃ nānātvamāyānti ciraṃ jāḍyātsphuranti ca | svaviviktāḥ śamaṃ yānti taraṅgā iva vāridhau

इतो यान्ति समुत्सेधमितो यान्ति शमं स्वयम् । एते जाड्यविवेकाभ्यां तरङ्गा इव तोयधौ

ito yānti samutsedhamito yānti śamaṃ svayam | ete jāḍyavivekābhyāṃ taraṅgā iva toyadhau

ये विवेकवशमालयं गता राम पञ्चकविलासराशयः । तेन भूय इह यान्ति संस्थितिं प्रभ्रमन्ति जगतीतरे मुहुः

ye vivekavaśamālayaṃ gatā rāma pañcakavilāsarāśayaḥ | tena bhūya iha yānti saṃsthitiṃ prabhramanti jagatītare muhuḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषु निर्वाणप्रकरणे पू० चू० पञ्चकविलासो नामाशीतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 cū0 pañcakavilāso nāmāśītitamaḥ sargaḥ

अध्यायः ८१

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथ राघव रुद्रं तं तदा तस्मिन्महाम्बरे । प्रवृत्तं नर्तितुं मत्तमपश्यं वितताकृतिम्

śrīvasiṣṭha uvāca | atha rāghava rudraṃ taṃ tadā tasminmahāmbare | pravṛttaṃ nartituṃ mattamapaśyaṃ vitatākṛtim

व्योमेवाकृतिमापन्नमजहद्व्यापितां निजाम् । महाकारं घनश्यामं दशाशापरिपूरकम्

vyomevākṛtimāpannamajahadvyāpitāṃ nijām | mahākāraṃ ghanaśyāmaṃ daśāśāparipūrakam

अर्केन्दुवह्निनयनं चलद्दशदिगम्बरम् । घनदीर्घप्रभाजालमालानं श्यामलार्चिषाम्

arkenduvahninayanaṃ caladdaśadigambaram | ghanadīrghaprabhājālamālānaṃ śyāmalārciṣām

वडवाग्निदृशं लोलभुजोर्मिभरभासुरम् । एकार्णवार्णो द्राग्देहबन्धेनेव समुत्थितम्

vaḍavāgnidṛśaṃ lolabhujormibharabhāsuram | ekārṇavārṇo drāgdehabandheneva samutthitam

पश्याम्यनन्तरमहं यावत्तस्य शरीरतः । छायेव परिनिर्याति नर्तनानुविधायिनी

paśyāmyanantaramahaṃ yāvattasya śarīrataḥ | chāyeva pariniryāti nartanānuvidhāyinī

सूर्येष्वविद्यमानेषु महातमसि चाम्बरे । स्थिता कथमियं छाया भवेदिति मतिर्मम

sūryeṣvavidyamāneṣu mahātamasi cāmbare | sthitā kathamiyaṃ chāyā bhavediti matirmama

यावद्विचारयाम्याशु तावत्तस्य तदा पुरः । सा स्थिता परिनृत्यन्ती विस्तीर्णा श्रीत्रिलोचना

yāvadvicārayāmyāśu tāvattasya tadā puraḥ | sā sthitā parinṛtyantī vistīrṇā śrītrilocanā

कृष्णा कृशा शिरालाङ्गी जर्जरा वितताकृतिः । ज्वालाकुलानलालोलवनसंभारशेखरा

kṛṣṇā kṛśā śirālāṅgī jarjarā vitatākṛtiḥ | jvālākulānalālolavanasaṃbhāraśekharā

मिन्नाञ्जनतमःश्यामा यामिनोवाकृतिं गता । तमःश्रीर्देहयुक्तेव साकारेवाम्बरद्युतिः

minnāñjanatamaḥśyāmā yāminovākṛtiṃ gatā | tamaḥśrīrdehayukteva sākārevāmbaradyutiḥ

अतिदीर्घा करालास्या नभो मातुमिवोद्यता । दीर्घजानुभुजभ्रान्त्या मातुकामेव दिङ्मुखम्

atidīrghā karālāsyā nabho mātumivodyatā | dīrghajānubhujabhrāntyā mātukāmeva diṅmukham

कृशा बहूपवासेव परिनिम्नमहातनुः । कज्जलश्यामला मेघमालेव पवनाकुला

kṛśā bahūpavāseva parinimnamahātanuḥ | kajjalaśyāmalā meghamāleva pavanākulā

कृशाशक्ता यदा स्थातुं सुदीर्घा विधिना तदा । ग्रथितेव शिरारूपैर्दामभिर्दैर्घ्यशालिभिः

kṛśāśaktā yadā sthātuṃ sudīrghā vidhinā tadā | grathiteva śirārūpairdāmabhirdairghyaśālibhiḥ

तथा नाम सुदीर्घा सा यथा तस्याः शिरःखुरम् । मया दृष्टं प्रयत्नेन चिरोर्ध्वाधोगमागमैः

tathā nāma sudīrghā sā yathā tasyāḥ śiraḥkhuram | mayā dṛṣṭaṃ prayatnena cirordhvādhogamāgamaiḥ

अन्त्रान्त्रतन्त्रीग्रशितशिरःकरखुरोत्करा । आमूलात्सूत्रवलिता कण्टकानामिव स्थली

antrāntratantrīgraśitaśiraḥkarakhurotkarā | āmūlātsūtravalitā kaṇṭakānāmiva sthalī

विश्वरूपमयार्कादिशिरःकमलजालकैः । कृतमालामलालोकवातवह्निमयाञ्चला

viśvarūpamayārkādiśiraḥkamalajālakaiḥ | kṛtamālāmalālokavātavahnimayāñcalā

प्रलम्बकर्णालुलितनागा नृशवकुण्डला । शुष्कतुम्बीलताष्ठीलादीर्घालोलासितस्तनी

pralambakarṇālulitanāgā nṛśavakuṇḍalā | śuṣkatumbīlatāṣṭhīlādīrghālolāsitastanī

कुमारबर्हिपिच्छौघैर्ब्राह्ममूर्धजमण्डलैः । लाञ्छितोच्चसुराधीशशिरःखट्वाङ्गमण्डला

kumārabarhipicchaughairbrāhmamūrdhajamaṇḍalaiḥ | lāñchitoccasurādhīśaśiraḥkhaṭvāṅgamaṇḍalā

दन्तेन्दुमालाविमला विमलोद्दयोतपाततः । तमोर्णवोर्द्ध्वलेखेव वृत्तावर्तविवर्तिनी

dantendumālāvimalā vimaloddayotapātataḥ | tamorṇavorddhvalekheva vṛttāvartavivartinī

शुष्कतुम्बीलतेवोच्चैराकाशतरुसंस्थिता । विलोलावयवाष्ठीला वातैः पटपटारवा

śuṣkatumbīlatevoccairākāśatarusaṃsthitā | vilolāvayavāṣṭhīlā vātaiḥ paṭapaṭāravā

बृहत्तरङ्गोर्ध्वभुजा श्यामलोल्लासशालिनी । एकार्णवोर्मिमालेव नृत्तावृत्तिविवर्तिनी

bṛhattaraṅgordhvabhujā śyāmalollāsaśālinī | ekārṇavormimāleva nṛttāvṛttivivartinī

क्षणमेकभुजाकारा क्षणं बहुभुजाकुला । अनन्तोग्रभुजाक्षिप्तजगन्नर्तनमण्डपा

kṣaṇamekabhujākārā kṣaṇaṃ bahubhujākulā | anantograbhujākṣiptajagannartanamaṇḍapā

क्षिप्रमेकमुखाकारा क्षिप्रं बहुमुखाकृतिः । अनन्तोग्रमुखी क्षिप्रं निर्मुखी चापि च क्षणम्

kṣipramekamukhākārā kṣipraṃ bahumukhākṛtiḥ | anantogramukhī kṣipraṃ nirmukhī cāpi ca kṣaṇam

एकपादान्विता क्षिप्रं क्षिप्रं पादशतान्विता । क्षणं चानन्तपादाढ्या निष्पादाकारिणी क्षणम्

ekapādānvitā kṣipraṃ kṣipraṃ pādaśatānvitā | kṣaṇaṃ cānantapādāḍhyā niṣpādākāriṇī kṣaṇam

कालरात्रिरियं सेति मयानुमितदेहिका । काली भगवती सेयमितिनिर्णीतसज्जना

kālarātririyaṃ seti mayānumitadehikā | kālī bhagavatī seyamitinirṇītasajjanā

ज्वालापूर्णारघट्टोग्रखाताभनयनत्रया । ज्वलद्धरेन्द्रनीलाद्रिसानूपमललाटभूः

jvālāpūrṇāraghaṭṭograkhātābhanayanatrayā | jvaladdharendranīlādrisānūpamalalāṭabhūḥ

लोकालोकेन्द्रनीलोग्रश्वभ्रभीमहनुद्वया । वातस्कन्धगुणप्रोततारामुक्ताकलापिनी

lokālokendranīlograśvabhrabhīmahanudvayā | vātaskandhaguṇaprotatārāmuktākalāpinī

इन्द्रनीलाद्रितुल्योच्चतोरणोच्चैःप्रभाम्बरे । विश्रान्तकाचशैलाभभगभीषणवायसी

indranīlādritulyoccatoraṇoccaiḥprabhāmbare | viśrāntakācaśailābhabhagabhīṣaṇavāyasī

नृत्यद्भुजलतापुष्पैर्नखशुभ्राभ्रमण्डलैः । पूर्णचन्द्रशतानीव भ्रमन्ती नभस्तले

nṛtyadbhujalatāpuṣpairnakhaśubhrābhramaṇḍalaiḥ | pūrṇacandraśatānīva bhramantī nabhastale

भ्रमद्भिर्व्याप्तदिक्चक्रा भुजैः कल्पाम्बुदैरिव । वर्षद्भिः प्राणिजप्रान्ततारालेखाबृहत्प्रभाः

bhramadbhirvyāptadikcakrā bhujaiḥ kalpāmbudairiva | varṣadbhiḥ prāṇijaprāntatārālekhābṛhatprabhāḥ

नखपुष्पाङ्गुलीवल्लीजालैर्भ्रान्तभुजद्रुमैः । कृष्णैः काननिताशेषगगनाग्रोग्रमूर्तिभिः

nakhapuṣpāṅgulīvallījālairbhrāntabhujadrumaiḥ | kṛṣṇaiḥ kānanitāśeṣagaganāgrogramūrtibhiḥ

तमालतालतः स्थूलां भुवं दग्धमहावनैः । विडम्बयन्ती वलितां जङ्घासङ्घेन लोलता

tamālatālataḥ sthūlāṃ bhuvaṃ dagdhamahāvanaiḥ | viḍambayantī valitāṃ jaṅghāsaṅghena lolatā

अप्यनन्ते महाव्योम्नि पारं प्राप्तैः शिरोरुहैः । कुर्वाणेवाततं वासं चरत्तिमिरदन्तिनः

apyanante mahāvyomni pāraṃ prāptaiḥ śiroruhaiḥ | kurvāṇevātataṃ vāsaṃ carattimiradantinaḥ

उह्यन्ते मेरवो येन तेन निश्वासवायुना । घनघुंघुमदिक्चक्रगगनग्रामघोषिणा

uhyante meravo yena tena niśvāsavāyunā | ghanaghuṃghumadikcakragaganagrāmaghoṣiṇā

घनमारुतफूत्कारक्ष्वेडगेयं प्रगायता । नियतानुनयेनेव चलिता सानुवृत्तिना

ghanamārutaphūtkārakṣveḍageyaṃ pragāyatā | niyatānunayeneva calitā sānuvṛttinā

ततो नृत्तवशावेशाद्वर्धमानशरीरिणी । मया दृष्टावधानेन गगनाभोगभूरिणा

tato nṛttavaśāveśādvardhamānaśarīriṇī | mayā dṛṣṭāvadhānena gaganābhogabhūriṇā

यावत्तयाऽऽवृऽता देहे हेलावलनसारया । माला मलयकेलाससह्यमन्दरमेरुभिः

yāvattayā''vṛ'tā dehe helāvalanasārayā | mālā malayakelāsasahyamandaramerubhiḥ

आसीत्तस्या युगान्ताभ्रमालिका पट्टपट्टिका । आदर्शमण्डलान्यङ्गे त्रीणि लोकान्तराणि च

āsīttasyā yugāntābhramālikā paṭṭapaṭṭikā | ādarśamaṇḍalānyaṅge trīṇi lokāntarāṇi ca

कर्णयोर्हिमवन्मेरू रूप्यकाञ्चनमुद्रिके । ब्रह्माण्डघुंघुमैर्माला महती कटिमेखला

karṇayorhimavanmerū rūpyakāñcanamudrike | brahmāṇḍaghuṃghumairmālā mahatī kaṭimekhalā

स्रजः कुलाचलाः शृङ्गवनपत्तनगुच्छकाः । जरत्पुरवनद्वीपग्रामपेलवपल्लवाः

srajaḥ kulācalāḥ śṛṅgavanapattanagucchakāḥ | jaratpuravanadvīpagrāmapelavapallavāḥ

तस्या अङ्गेषु दृष्टानि पुराणि नगराणि च । ऋतवश्च त्रयो लोका मासाहोरात्रमालिकाः

tasyā aṅgeṣu dṛṣṭāni purāṇi nagarāṇi ca | ṛtavaśca trayo lokā māsāhorātramālikāḥ

मुक्तालतादिकं नद्यः कालिन्दीत्त्रिपथादिकाः । धर्माधर्मावुभौ कर्णभूषणे चान्यकर्णयोः

muktālatādikaṃ nadyaḥ kālindīttripathādikāḥ | dharmādharmāvubhau karṇabhūṣaṇe cānyakarṇayoḥ

स्तनास्तस्यास्तु चत्वारः स्रवद्घर्मपयोलवाः । वेदाः सकलशास्त्रार्थचतुःसंस्थानचूचुकाः

stanāstasyāstu catvāraḥ sravadgharmapayolavāḥ | vedāḥ sakalaśāstrārthacatuḥsaṃsthānacūcukāḥ

त्रिशूलैः पट्टिशैः प्रासैः शरशक्त्यृष्टिमुद्गरैः । निर्यदायुधजालानि स्रग्दामानि बिभर्ति सा

triśūlaiḥ paṭṭiśaiḥ prāsaiḥ śaraśaktyṛṣṭimudgaraiḥ | niryadāyudhajālāni sragdāmāni bibharti sā

चतुर्दशविधा भूतजातयो याः सुरादिकाः । तस्याः शरीरशालिन्यास्ता लोमावलयः स्थिताः

caturdaśavidhā bhūtajātayo yāḥ surādikāḥ | tasyāḥ śarīraśālinyāstā lomāvalayaḥ sthitāḥ

तस्याश्च नगरग्रामगिरयो देहशायिनः । नृत्यन्त्या सह नृत्यन्ति पुनर्जन्म मुदेव ते

tasyāśca nagaragrāmagirayo dehaśāyinaḥ | nṛtyantyā saha nṛtyanti punarjanma mudeva te

जङ्गमात्मैकमेवैतज्जगदस्थावरं तदा । नृत्यतीति मया ज्ञातं परलोके सुखं स्थितम्

jaṅgamātmaikamevaitajjagadasthāvaraṃ tadā | nṛtyatīti mayā jñātaṃ paraloke sukhaṃ sthitam

निगीर्णं जगदङ्गस्थं कृत्वा तृप्तिमुपागता । परिनृत्यति सा मत्ता जगज्जीर्णाहि चातकी

nigīrṇaṃ jagadaṅgasthaṃ kṛtvā tṛptimupāgatā | parinṛtyati sā mattā jagajjīrṇāhi cātakī

आदर्शप्रतिबिम्बस्थमिवाभात्यखिलं जगत् । तस्या वपुषि विस्तीर्णे स्वरूपिणि सरूपधृक्

ādarśapratibimbasthamivābhātyakhilaṃ jagat | tasyā vapuṣi vistīrṇe svarūpiṇi sarūpadhṛk

सा न नृत्यति तत्सर्वं सशैलवनकाननम् । जगन्नृत्यति नानात्म मृत्वा पुनरुपागतम्

sā na nṛtyati tatsarvaṃ saśailavanakānanam | jagannṛtyati nānātma mṛtvā punarupāgatam

तज्जगन्नर्तन चारु तद्देहादर्शसंस्थितम् । चिरं मया तदा दृष्टमविनष्टं पुनः स्थितम्

tajjagannartana cāru taddehādarśasaṃsthitam | ciraṃ mayā tadā dṛṣṭamavinaṣṭaṃ punaḥ sthitam

विचलत्तारकाजालं भ्रमत्पर्वतमण्डलम् । मशकव्यूहवद्वातव्याधूतामरदानवम्

vicalattārakājālaṃ bhramatparvatamaṇḍalam | maśakavyūhavadvātavyādhūtāmaradānavam

संग्रामोन्मुक्तचक्राभद्वीपार्णववृताम्बरम् । हेलाविवलनावर्त प्रौढशैलधरातृणम्

saṃgrāmonmuktacakrābhadvīpārṇavavṛtāmbaram | helāvivalanāvarta prauḍhaśailadharātṛṇam

नीलगेघांशुकावृत्तिवातघुंघुमिताम्बरम् । काष्ठास्थ्यादिस्फुटास्फोटपटत्पटपटारवम्

nīlageghāṃśukāvṛttivātaghuṃghumitāmbaram | kāṣṭhāsthyādisphuṭāsphoṭapaṭatpaṭapaṭāravam

जगत्पदार्थैर्व्यामिश्रैरमिश्रैर्मुकुरैर्यथा । व्याप्तमाभोगिभाकारैरङ्गैरङ्गभ्रमैस्तथा

jagatpadārthairvyāmiśrairamiśrairmukurairyathā | vyāptamābhogibhākārairaṅgairaṅgabhramaistathā

मेरुर्नृत्यति लोलोच्चकुलाचलबृहद्भुजः । भ्रमदभ्रपटोपेतनमत्तनुतूनूरुहः

merurnṛtyati loloccakulācalabṛhadbhujaḥ | bhramadabhrapaṭopetanamattanutūnūruhaḥ

अत्यजन्तः समुद्राश्च मर्यादामुद्रणं द्रुमाः । भूमेर्नभस्तलं यान्ति नभसो यान्ति भूतलम्

atyajantaḥ samudrāśca maryādāmudraṇaṃ drumāḥ | bhūmernabhastalaṃ yānti nabhaso yānti bhūtalam

पुराणि घर्घरारावैर्दृश्यन्ते लुतितान्यधः । सगृहाट्टालवास्तव्यं न च किंचिल्लुठत्यधः

purāṇi ghargharārāvairdṛśyante lutitānyadhaḥ | sagṛhāṭṭālavāstavyaṃ na ca kiṃcilluṭhatyadhaḥ

तस्यां भ्रमन्त्यां चतुरं चन्द्रार्कदिनरात्रयः । नखाग्रलेखालोकान्तर्भ्रान्तिकाञ्चनसूत्रवत्

tasyāṃ bhramantyāṃ caturaṃ candrārkadinarātrayaḥ | nakhāgralekhālokāntarbhrāntikāñcanasūtravat

विभान्ति सृष्टयस्तस्या घर्माणि जलजालिकाः । इव नीहारहारिण्या नीलवारिदवाससः

vibhānti sṛṣṭayastasyā gharmāṇi jalajālikāḥ | iva nīhārahāriṇyā nīlavāridavāsasaḥ

खमेव तस्याः संपन्नं कबरीमण्डलं बृहत् । पातालं चरणौ भूमिरुदरं बाहवो दिशः

khameva tasyāḥ saṃpannaṃ kabarīmaṇḍalaṃ bṛhat | pātālaṃ caraṇau bhūmirudaraṃ bāhavo diśaḥ

द्वीपाब्धयोऽन्त्रवलयः पार्श्वकाः सर्वपर्वताः । प्राणापानावलीदोलाः पवनस्कन्धशालिकाः

dvīpābdhayo'ntravalayaḥ pārśvakāḥ sarvaparvatāḥ | prāṇāpānāvalīdolāḥ pavanaskandhaśālikāḥ

तदानुभूत्ं नृत्यन्त्यास्तस्या वपुषि विस्तृते । हिमवन्मेरुस्रह्याद्यैर्दोलनभ्रममद्रिभिः

tadānubhūtṃ nṛtyantyāstasyā vapuṣi vistṛte | himavanmerusrahyādyairdolanabhramamadribhiḥ

तरदद्रिगुलुच्छास्ता वलयन्त्या तया स्रजः । पुनः कल्पान्त आरब्ध इव ताण्डवहेलया

taradadrigulucchāstā valayantyā tayā srajaḥ | punaḥ kalpānta ārabdha iva tāṇḍavahelayā

सुरासुरोरगानीकरोमशाङ्गः शरीरकः । निस्पन्दं स्थातुमशकन्नसौ भ्रमति चक्रवत्

surāsuroragānīkaromaśāṅgaḥ śarīrakaḥ | nispandaṃ sthātumaśakannasau bhramati cakravat

नानाविभवविज्ञानयज्ञयज्ञोपवीतिनी । सा सरन्ती नभस्यासीद्धनघूत्कारघोषिणी

nānāvibhavavijñānayajñayajñopavītinī | sā sarantī nabhasyāsīddhanaghūtkāraghoṣiṇī

तत्र भूतलमाकाशमाकाशमपि भूतलम् । प्रतिकृतिं भवत्यन्तर्न च किंचिद्विवर्तते

tatra bhūtalamākāśamākāśamapi bhūtalam | pratikṛtiṃ bhavatyantarna ca kiṃcidvivartate

बृहन्नासागुहागेहनिर्गता घनघुंघुमाः । तत्रोग्रा वायवो वान्ति घोरघूत्कारकारिणः

bṛhannāsāguhāgehanirgatā ghanaghuṃghumāḥ | tatrogrā vāyavo vānti ghoraghūtkārakāriṇaḥ

नभःकरशतैस्तस्याश्चतुरावृत्तिवर्तिभिः । भाति चण्डानिलोद्धूतैराकीर्णमिव पल्लवैः

nabhaḥkaraśataistasyāścaturāvṛttivartibhiḥ | bhāti caṇḍāniloddhūtairākīrṇamiva pallavaiḥ

तदङ्गजजगद्वस्तुजातभ्रमणसंभवात् । दृष्टिर्धीरापि मे मोहे सन्ना सेनेव संगरे

tadaṅgajajagadvastujātabhramaṇasaṃbhavāt | dṛṣṭirdhīrāpi me mohe sannā seneva saṃgare

प्रोह्यन्ते यन्त्रवच्छैला निपतन्ति नभश्चराः । लुठन्त्यमरगेहानि वलिते देहदर्पणे

prohyante yantravacchailā nipatanti nabhaścarāḥ | luṭhantyamaragehāni valite dehadarpaṇe

मेरवः पर्णवद्व्यूढा मलयाः पल्लवा इव । हिमाद्रयो हिमकणा इवौर्व्योऽब्जलता इव

meravaḥ parṇavadvyūḍhā malayāḥ pallavā iva | himādrayo himakaṇā ivaurvyo'bjalatā iva

सह्या मह्यामिव खगा विन्ध्या विद्याधरा इव । वृक्षावर्ते भ्रमन्तोऽन्ता राजहंसा इवाम्बरे

sahyā mahyāmiva khagā vindhyā vidyādharā iva | vṛkṣāvarte bhramanto'ntā rājahaṃsā ivāmbare

द्वीपान्यपि तृणानीव समुदा वलया इव । सुरलोकालयः पद्मा आसंस्तद्देहवारिणि

dvīpānyapi tṛṇānīva samudā valayā iva | suralokālayaḥ padmā āsaṃstaddehavāriṇi

विशदाकाशसंकाशे स्वप्नाञ्जनपुरोपमे । अङ्गे तस्या बृहज्जङ्घे पिण्डादित्यसमत्विषि

viśadākāśasaṃkāśe svapnāñjanapuropame | aṅge tasyā bṛhajjaṅghe piṇḍādityasamatviṣi

विन्ध्यो नृत्यति काञ्चनाचलवने सह्यश्च सह्यो गिरिः कैलासो मलयो महेन्द्रशिखरी क्रौञ्चाचलो मन्दरः । गोकर्णो गगनाङ्गणे वसुमती विद्याधराणां पुरं सर्वे जंगमतां गता वनभुवस्तस्याः शरीरे सदा

vindhyo nṛtyati kāñcanācalavane sahyaśca sahyo giriḥ kailāso malayo mahendraśikharī krauñcācalo mandaraḥ | gokarṇo gaganāṅgaṇe vasumatī vidyādharāṇāṃ puraṃ sarve jaṃgamatāṃ gatā vanabhuvastasyāḥ śarīre sadā

अब्धिर्नृत्यति पर्वते गिरिरपि प्रोच्चैर्नभःकोटरे व्योमापीन्दुदिवाकरैः क्व चलितं भूमेरधस्ताद्गतम् । सद्वीपाचलपत्तनो वनगणः प्रोत्कीर्णपुष्पो दिवि व्यालोलं जगदम्बुधाविव तृणं दिक्चक्रके भ्राम्यति

abdhirnṛtyati parvate girirapi proccairnabhaḥkoṭare vyomāpīndudivākaraiḥ kva calitaṃ bhūmeradhastādgatam | sadvīpācalapattano vanagaṇaḥ protkīrṇapuṣpo divi vyālolaṃ jagadambudhāviva tṛṇaṃ dikcakrake bhrāmyati

व्योम्नि भ्रमन्ति गिरयोऽम्बुधयो दिगन्ते लोकान्तराणि पुरपत्तनमण्डलानि । नद्यः सरांसि मुकुरान्तरिव प्रवृद्धवातावकीर्णतृणविक्रमणक्रमेण

vyomni bhramanti girayo'mbudhayo digante lokāntarāṇi purapattanamaṇḍalāni | nadyaḥ sarāṃsi mukurāntariva pravṛddhavātāvakīrṇatṛṇavikramaṇakrameṇa

मत्स्याश्चरन्ति च मरौ वरवारिणीव व्योम्नि स्थिराणि नगराणि भुवीव भान्ति । खे भूधरा गगनसंक्षयवारिवाहमुत्पातवातपरिवृत्तगिरिस्थितं तत्

matsyāścaranti ca marau varavāriṇīva vyomni sthirāṇi nagarāṇi bhuvīva bhānti | khe bhūdharā gaganasaṃkṣayavārivāhamutpātavātaparivṛttagiristhitaṃ tat

ऋक्षोत्करो भ्रमति दीपसहस्रयन्त्रचक्रक्रमेण मणिवर्षणवेगचारुः । अन्तर्बहिश्च परितः प्रणयेन मुक्त विद्याधरामरगणैरिव पुष्पवर्षम्

ṛkṣotkaro bhramati dīpasahasrayantracakrakrameṇa maṇivarṣaṇavegacāruḥ | antarbahiśca paritaḥ praṇayena mukta vidyādharāmaragaṇairiva puṣpavarṣam

संहारसर्गनिचया दिनरात्रिभागे बिन्दूपमा रजतयोर्दिवसोत्कराश्च । कृष्णाः सिताश्च परितोऽमलशुक्लकृष्णस्वादर्शमण्डलवदाकुलमुल्लसन्ति

saṃhārasarganicayā dinarātribhāge bindūpamā rajatayordivasotkarāśca | kṛṣṇāḥ sitāśca parito'malaśuklakṛṣṇasvādarśamaṇḍalavadākulamullasanti

रत्नानि भास्करनिशाकरमण्डलानि तारोत्करास्तरलमण्डलकान्तिहाराः । स्वच्छाम्बराणि वलितानि महाम्बराणि कुर्वन्त्यनारतमनल्पमलातलेखाः

ratnāni bhāskaraniśākaramaṇḍalāni tārotkarāstaralamaṇḍalakāntihārāḥ | svacchāmbarāṇi valitāni mahāmbarāṇi kurvantyanāratamanalpamalātalekhāḥ

कल्पान्तकालविलुठत्त्रिजगन्मणीनि व्यावर्तनैर्झगिति जातझणज्झणानि । तेजांसि झंकृततयोर्ध्वमधश्च यान्ति नानाविधानि गुणवन्ति विभूषणानि

kalpāntakālaviluṭhattrijaganmaṇīni vyāvartanairjhagiti jātajhaṇajjhaṇāni | tejāṃsi jhaṃkṛtatayordhvamadhaśca yānti nānāvidhāni guṇavanti vibhūṣaṇāni

संग्राममत्तभटखङ्गमरीचिवीचि श्यामायमानसकलातपवासराणाम् । व्यावृत्तिभिर्विलुठतामपि सुस्थिराणामाकर्ण्यते कलकलो जनमण्डलानाम्

saṃgrāmamattabhaṭakhaṅgamarīcivīci śyāmāyamānasakalātapavāsarāṇām | vyāvṛttibhirviluṭhatāmapi susthirāṇāmākarṇyate kalakalo janamaṇḍalānām

ब्रह्मेन्द्रविष्णुहरवह्निरवीन्दुपूर्वा देवासुराः परिविवृत्तिभिरापतन्तः । अन्येऽन्य एव विविधा उपयान्ति यान्ति वातावधूतमशकाशनिविभ्रमेण

brahmendraviṣṇuharavahniravīndupūrvā devāsurāḥ parivivṛttibhirāpatantaḥ | anye'nya eva vividhā upayānti yānti vātāvadhūtamaśakāśanivibhrameṇa

संहारसर्गसुखदुःखभवाभवेहा-नीहानिषेधविधिजन्ममृतिभ्रमाद्याः । सार्धं पृथक्च विलसन्ति सदैव सर्गे व्यामिश्रतामुपगता अपि तत्र भावाः

saṃhārasargasukhaduḥkhabhavābhavehā-nīhāniṣedhavidhijanmamṛtibhramādyāḥ | sārdhaṃ pṛthakca vilasanti sadaiva sarge vyāmiśratāmupagatā api tatra bhāvāḥ

भावोद्भवस्थितिविपत्करणभ्रमाणां संहारसर्गभुवनावनिविभ्रमाणाम् । मिथ्यैव खे प्रकचतां खशरीरकाणां संलक्ष्यतेऽत्र न मनागपि नाम संख्या

bhāvodbhavasthitivipatkaraṇabhramāṇāṃ saṃhārasargabhuvanāvanivibhramāṇām | mithyaiva khe prakacatāṃ khaśarīrakāṇāṃ saṃlakṣyate'tra na manāgapi nāma saṃkhyā

उत्पातशान्तिमरणोत्सवयुद्धसाम्य-विद्वेषरागभयविश्वसनादि तत्र । एकत्र कोश इव रत्नचयो विभाति नानारसाप्रतिघसर्गपरम्परं तत्

utpātaśāntimaraṇotsavayuddhasāmya-vidveṣarāgabhayaviśvasanādi tatra | ekatra kośa iva ratnacayo vibhāti nānārasāpratighasargaparamparaṃ tat

तस्याश्चिदम्बरमये वपुषि स्वभाव-भूतास्फुटानुभवभावजगद्व्यवस्थाः । सर्वक्षया मलिनदृक्कलिताम्बरस्थ- केशोण्ड्रकस्फुरणवत्परितः स्फुरन्ति

tasyāścidambaramaye vapuṣi svabhāva-bhūtāsphuṭānubhavabhāvajagadvyavasthāḥ | sarvakṣayā malinadṛkkalitāmbarastha- keśoṇḍrakasphuraṇavatparitaḥ sphuranti

जगत्संक्षुब्धमक्षुब्धं दृश्यते स्थितिसंस्थिति । संचाल्यमानमुकुरप्रतिबिम्ब इवास्थितम्

jagatsaṃkṣubdhamakṣubdhaṃ dṛśyate sthitisaṃsthiti | saṃcālyamānamukurapratibimba ivāsthitam

नृत्यस्फुरत्प्रतापान्तर्जगदर्थाः प्रतिक्षणम् । स्थितिं त्यजन्ति गृह्णन्ति बालसंकल्पसर्गवत्

nṛtyasphuratpratāpāntarjagadarthāḥ pratikṣaṇam | sthitiṃ tyajanti gṛhṇanti bālasaṃkalpasargavat

क्रियाशक्तिः शरीरेऽन्तः पूर्यमाणा अनारतम् । राशीभूय विशीर्यन्ते जगन्मुद्गकणोत्कराः

kriyāśaktiḥ śarīre'ntaḥ pūryamāṇā anāratam | rāśībhūya viśīryante jaganmudgakaṇotkarāḥ

क्षणमालक्ष्यते किंचिन्न किंचिदपि सा क्षणम् । क्षणमङ्गुष्ठमात्रैव क्षणमाकाशपूरिणी

kṣaṇamālakṣyate kiṃcinna kiṃcidapi sā kṣaṇam | kṣaṇamaṅguṣṭhamātraiva kṣaṇamākāśapūriṇī

यस्मात्सा सकला देवी संविच्छक्तिर्जगन्मयी । अनन्ता परमाकाशकोशशुद्धशरीरिणी

yasmātsā sakalā devī saṃvicchaktirjaganmayī | anantā paramākāśakośaśuddhaśarīriṇī

कालत्रयस्थितजगत्त्रितयान्तरी हि चित्सा तथा कचति तेन यथास्थितेन। । रूपेण चित्रकृदुदारमनःस्थचित्र-संसारजालसदृशेन कचज्जवेन

kālatrayasthitajagattritayāntarī hi citsā tathā kacati tena yathāsthitena| | rūpeṇa citrakṛdudāramanaḥsthacitra-saṃsārajālasadṛśena kacajjavena

सर्वात्मकैकवपुरेकचिदात्मकत्वा-त्संशान्तखैकवपुरेकचिदात्मतत्वात् । एवं निमेषणसमुन्मिषितैकरूपं सा बिभ्रती वपुरनन्तमनादि भाति

sarvātmakaikavapurekacidātmakatvā-tsaṃśāntakhaikavapurekacidātmatatvāt | evaṃ nimeṣaṇasamunmiṣitaikarūpaṃ sā bibhratī vapuranantamanādi bhāti

तस्यां विभाति तदनन्तशिलात्मकोशे लेखाब्जचक्ररचनादिवदेव दृश्यम् । व्योमात्मकं गगनमात्रशरीरवत्यां चित्त्वाद्द्रवज्जलधिकोश इवोर्मिलेखा

tasyāṃ vibhāti tadanantaśilātmakośe lekhābjacakraracanādivadeva dṛśyam | vyomātmakaṃ gaganamātraśarīravatyāṃ cittvāddravajjaladhikośa ivormilekhā

महती भैरवी देवी नृत्यन्त्यापूरिताम्बरा । तस्य कल्पान्तरुद्रस्य सा पुरो भैरवाकृतेः

mahatī bhairavī devī nṛtyantyāpūritāmbarā | tasya kalpāntarudrasya sā puro bhairavākṛteḥ

शिरोमन्दाश्रितोग्राग्निदग्धस्थाणुवनावनिः । कल्पान्तवातव्याधूता वनमालेव नृत्यति

śiromandāśritogrāgnidagdhasthāṇuvanāvaniḥ | kalpāntavātavyādhūtā vanamāleva nṛtyati

कुद्दालोलूखलबृसीफलकुम्भकरण्डकैः । मुसलोदञ्चनस्थालीस्तम्भैः स्रग्दामधारिणी

kuddālolūkhalabṛsīphalakumbhakaraṇḍakaiḥ | musalodañcanasthālīstambhaiḥ sragdāmadhāriṇī

100

एवंविधानां स्रग्दामजालानां कुसुमोत्करम् । किरन्ती संसृजन्तीव नृत्तक्षुब्धं क्षयक्षतम्

evaṃvidhānāṃ sragdāmajālānāṃ kusumotkaram | kirantī saṃsṛjantīva nṛttakṣubdhaṃ kṣayakṣatam

101

वन्द्यमानस्तया सोऽपि तथैवाकाशभैरवः । तथैव वितताकारस्तदोच्चैः परिनृत्यति

vandyamānastayā so'pi tathaivākāśabhairavaḥ | tathaiva vitatākārastadoccaiḥ parinṛtyati

102

डिंबं डिबं सुडिंबँ पच पच सहसाझम्य झम्यं प्रझम्यं नृत्यन्ती शब्दवाद्यैः स्रजमुरसि शिरःशेखरं तार्क्ष्यपक्षैः । पूर्णं रक्तासवानां यममहिषमहाशृङ्गमादाय पाणौ पायाद्वो वन्द्यमानः प्रलयमुदितया भैरवः कालरात्र्या

ḍiṃbaṃ ḍibaṃ suḍiṃbam̐ paca paca sahasājhamya jhamyaṃ prajhamyaṃ nṛtyantī śabdavādyaiḥ srajamurasi śiraḥśekharaṃ tārkṣyapakṣaiḥ | pūrṇaṃ raktāsavānāṃ yamamahiṣamahāśṛṅgamādāya pāṇau pāyādvo vandyamānaḥ pralayamuditayā bhairavaḥ kālarātryā

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० निर्वाणप्रकरणे उ० पाषा० कालरात्रिवर्णनं नामैकाशीतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe u0 pāṣā0 kālarātrivarṇanaṃ nāmaikāśītitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०८१

एकाशीतितमः सर्गः

ekāśītitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । एतत्पञ्चकबीजं तु कुण्डलिन्यां तदन्तरे । प्राणमारुतरूपेण तस्यां स्फुरति सर्वदा

śrīvasiṣṭha uvāca | etatpañcakabījaṃ tu kuṇḍalinyāṃ tadantare | prāṇamārutarūpeṇa tasyāṃ sphurati sarvadā

सान्तःकुण्डलिनीस्पन्दस्पर्शसंवित्कलामला । कलोक्ता कलनेनाशु कथिता चेतनेन चित्

sāntaḥkuṇḍalinīspandasparśasaṃvitkalāmalā | kaloktā kalanenāśu kathitā cetanena cit

जीवनाज्जीवतां याता मननाच्च मनःस्थिता । संकल्पाच्चैव संकल्पा बोधाद्बुद्धिरिति स्मृता

jīvanājjīvatāṃ yātā mananācca manaḥsthitā | saṃkalpāccaiva saṃkalpā bodhādbuddhiriti smṛtā

अहंकारात्मतां याता सैषा पुर्यष्टकाभिधा । स्थिता कुण्डलिनी देहे जीवशक्तिरनुत्तमा

ahaṃkārātmatāṃ yātā saiṣā puryaṣṭakābhidhā | sthitā kuṇḍalinī dehe jīvaśaktiranuttamā

अपानतामुपागत्य सततं प्रवहत्यधः । समाना नाभिमध्यस्था उदानाख्योपरि स्थिता

apānatāmupāgatya satataṃ pravahatyadhaḥ | samānā nābhimadhyasthā udānākhyopari sthitā

अधस्त्वपानरूपैव मध्ये सौम्यैव सर्वदा । पुष्टाप्युदानरूपैव पुंसः स्वस्यैव तिष्ठति

adhastvapānarūpaiva madhye saumyaiva sarvadā | puṣṭāpyudānarūpaiva puṃsaḥ svasyaiva tiṣṭhati

सर्वयत्नमधो याति यदि यत्नान्न धार्यते । तत्पुमान्मृतिमायाति तया निर्गतया बलात्

sarvayatnamadho yāti yadi yatnānna dhāryate | tatpumānmṛtimāyāti tayā nirgatayā balāt

समस्तैवोर्ध्वमायाति यदि युक्त्या न धार्यते । तत्पुमान्मृतिमायाति तया निर्गतया बलात्

samastaivordhvamāyāti yadi yuktyā na dhāryate | tatpumānmṛtimāyāti tayā nirgatayā balāt

सर्वथात्मनि तिष्ठेच्चेत्त्यक्त्वोर्ध्वाधोगमागमौ । तज्जन्तोर्हीयते व्याधिरन्तर्मारुतरोधतः

sarvathātmani tiṣṭheccettyaktvordhvādhogamāgamau | tajjantorhīyate vyādhirantarmārutarodhataḥ

6.1.81.10

सामान्यनाडीवैधुर्यात्सामान्यव्याधिसंभवः । प्रधाननाडीवैधुर्यात्प्रधानव्याधिसंभवः

sāmānyanāḍīvaidhuryātsāmānyavyādhisaṃbhavaḥ | pradhānanāḍīvaidhuryātpradhānavyādhisaṃbhavaḥ

श्रीराम उवाच । किंविनाशाः किमुत्पादाः शरीरेऽस्मिन्मुनीश्वर । आधयो व्याधयश्चैव यथावत्कथयाशु मे

śrīrāma uvāca | kiṃvināśāḥ kimutpādāḥ śarīre'sminmunīśvara | ādhayo vyādhayaścaiva yathāvatkathayāśu me

श्रीवसिष्ठ उवाच । आधयो व्याधयश्चैव द्वयं दुःखस्य कारणम् । तन्निवृत्तिः सुखं विद्यात्तत्क्षयो मोक्ष उच्यते

śrīvasiṣṭha uvāca | ādhayo vyādhayaścaiva dvayaṃ duḥkhasya kāraṇam | tannivṛttiḥ sukhaṃ vidyāttatkṣayo mokṣa ucyate

मिथः कदाचिज्जायेते कदाचित्सममेव च । पर्यायेण कदाचिच्च आधिव्याधी शरीरके

mithaḥ kadācijjāyete kadācitsamameva ca | paryāyeṇa kadācicca ādhivyādhī śarīrake

देहदुःखं विदुर्व्याधिमाध्याख्यं वासनामयम् । मौर्ख्यमूले हि ते विद्यात्तत्त्वज्ञाने परिक्षयः

dehaduḥkhaṃ vidurvyādhimādhyākhyaṃ vāsanāmayam | maurkhyamūle hi te vidyāttattvajñāne parikṣayaḥ

अतत्त्वज्ञानवशतः स्वेन्द्रियाक्रमणं विना । हृदि तानवमुत्सृज्य रागद्वेषेष्वनारतम्

atattvajñānavaśataḥ svendriyākramaṇaṃ vinā | hṛdi tānavamutsṛjya rāgadveṣeṣvanāratam

इदं प्राप्तमिदं नेति जाड्याद्वा घनमोहदाः । आधयः संप्रवर्तन्ते वर्षासु मिहिका इव

idaṃ prāptamidaṃ neti jāḍyādvā ghanamohadāḥ | ādhayaḥ saṃpravartante varṣāsu mihikā iva

भृशं स्फुरन्तीष्विच्छासु मौर्ख्ये चेतस्यनिर्जिते । दुरन्नाभ्यवहारेण दुर्देशाक्रमणेन च

bhṛśaṃ sphurantīṣvicchāsu maurkhye cetasyanirjite | durannābhyavahāreṇa durdeśākramaṇena ca

दुष्कालव्यवहारेण दुष्क्रियास्फुरणेन च । दुर्जनासङ्गदोषेण दुर्भावोद्भावनेन च

duṣkālavyavahāreṇa duṣkriyāsphuraṇena ca | durjanāsaṅgadoṣeṇa durbhāvodbhāvanena ca

क्षीणत्वाद्वा प्रपूर्णत्वान्नाडीनां रन्धसंततौ । प्राणे विधुरतां याते काये तु विकलीकृते

kṣīṇatvādvā prapūrṇatvānnāḍīnāṃ randhasaṃtatau | prāṇe vidhuratāṃ yāte kāye tu vikalīkṛte

6.1.81.20

दौःस्थित्यकारणं दोषाद्व्याधिर्देहे प्रवर्तते । नद्याः प्रावृण्निदाघाभ्यामिवाकारविपर्ययः

dauḥsthityakāraṇaṃ doṣādvyādhirdehe pravartate | nadyāḥ prāvṛṇnidāghābhyāmivākāraviparyayaḥ

प्राक्तनी चैहिकी वापि शुभा वाप्यशुभा मतिः । यैवाधिका सैव तथा तस्मिन्योजयति क्रमे

prāktanī caihikī vāpi śubhā vāpyaśubhā matiḥ | yaivādhikā saiva tathā tasminyojayati krame

आधयो व्याधयश्चैव जायन्ते भूतपञ्चके । कथं शृणु विनश्यन्ति राघवाणां कुलोद्वह

ādhayo vyādhayaścaiva jāyante bhūtapañcake | kathaṃ śṛṇu vinaśyanti rāghavāṇāṃ kulodvaha

द्विविधो व्याधिरस्तीह सामान्यः सार एव च । व्यवहारस्तु सामान्यः सारो जन्ममयः स्मृतः

dvividho vyādhirastīha sāmānyaḥ sāra eva ca | vyavahārastu sāmānyaḥ sāro janmamayaḥ smṛtaḥ

प्राप्तेनाभिमतेनैव नश्यन्ति व्यावहारिकाः । आधिक्षयेणाधिभवाः क्षीयन्ते व्याधयोऽप्यलम्

prāptenābhimatenaiva naśyanti vyāvahārikāḥ | ādhikṣayeṇādhibhavāḥ kṣīyante vyādhayo'pyalam

आत्मज्ञानं विना सारो नाधिर्नश्यति राघव । भूयो रज्ज्ववबोधेन रज्जुसर्पो हि नश्यति

ātmajñānaṃ vinā sāro nādhirnaśyati rāghava | bhūyo rajjvavabodhena rajjusarpo hi naśyati

आधिव्याधिविलासानां राम साराधिसंक्षयः । सर्वेषां मूलहा प्रावृण्नदीव तटवीरुधाम्

ādhivyādhivilāsānāṃ rāma sārādhisaṃkṣayaḥ | sarveṣāṃ mūlahā prāvṛṇnadīva taṭavīrudhām

अनाधिजा व्याधयस्तु द्रव्यमन्त्रशुभक्रमैः । चिकित्सकादिशास्त्रोक्तैर्नश्यन्त्यन्यैरिहाथवा

anādhijā vyādhayastu dravyamantraśubhakramaiḥ | cikitsakādiśāstroktairnaśyantyanyairihāthavā

स्नानमन्त्रौषधोपाया वक्तुश्चाधिगतानि च । त्वया चिकित्साशास्त्राणि किमन्यदुपदिश्यते

snānamantrauṣadhopāyā vaktuścādhigatāni ca | tvayā cikitsāśāstrāṇi kimanyadupadiśyate

श्रीराम उवाच । आधेः कथं भवेद्व्याधिः कथं च स विनश्यति । द्रव्यादितरया युक्त्या मन्त्रपुण्यादिरूपया

śrīrāma uvāca | ādheḥ kathaṃ bhavedvyādhiḥ kathaṃ ca sa vinaśyati | dravyāditarayā yuktyā mantrapuṇyādirūpayā

6.1.81.30

श्रीवसिष्ठ उवाच । चित्ते विधुरिते देहः संक्षोभमनुयात्यलम् । तथाहि रुषितो जन्तुरग्रमेव न पश्यति

śrīvasiṣṭha uvāca | citte vidhurite dehaḥ saṃkṣobhamanuyātyalam | tathāhi ruṣito janturagrameva na paśyati

अनवेक्ष्य पुरो मार्गममार्गमनुधावति । प्रकृतं मार्गमुत्सृज्य शरार्तो हरिणो यथा

anavekṣya puro mārgamamārgamanudhāvati | prakṛtaṃ mārgamutsṛjya śarārto hariṇo yathā

संक्षोभात्साम्यमुत्सृज्य वहन्ति प्राणवायवः । देहे गजप्रविष्टेन पयांसीव सरित्तटे

saṃkṣobhātsāmyamutsṛjya vahanti prāṇavāyavaḥ | dehe gajapraviṣṭena payāṃsīva sarittaṭe

असमं वहति प्राणे नाड्यो यान्ति विसंस्थितिम् । असम्यक्संस्थिते भूपे यथा वर्णाश्रमक्रमाः

asamaṃ vahati prāṇe nāḍyo yānti visaṃsthitim | asamyaksaṃsthite bhūpe yathā varṇāśramakramāḥ

काश्चिन्नाड्यः प्रपूर्णत्वं यान्ति काश्चिच्च रिक्तताम् । प्राणाऽऽविधुरिते देहे सर्वतः सरितो यथा

kāścinnāḍyaḥ prapūrṇatvaṃ yānti kāścicca riktatām | prāṇā''vidhurite dehe sarvataḥ sarito yathā

कुजीर्णत्वमजीर्णत्वमतिजीर्णत्वमेव वा । दोषायैव प्रयात्यन्नं प्राणसंचारदुष्क्रमात्

kujīrṇatvamajīrṇatvamatijīrṇatvameva vā | doṣāyaiva prayātyannaṃ prāṇasaṃcāraduṣkramāt

यथा काष्ठानि नयति प्राचीदेशं सरिद्रयः । तथान्नानि नयत्यन्तः प्राणवातः स्वमाश्रयम्

yathā kāṣṭhāni nayati prācīdeśaṃ saridrayaḥ | tathānnāni nayatyantaḥ prāṇavātaḥ svamāśrayam

यान्यन्नानि निरोधेन तिष्ठन्त्यन्तःशरीरके । तान्येव व्याधितां यान्ति परिणामस्वभावतः

yānyannāni nirodhena tiṣṭhantyantaḥśarīrake | tānyeva vyādhitāṃ yānti pariṇāmasvabhāvataḥ

एवमाधेर्भवेद्व्याधिस्तस्याभावाच्च नश्यति । यथा मन्त्रैर्विनश्यन्ति व्याधयस्तत्क्रमं शृणु

evamādherbhavedvyādhistasyābhāvācca naśyati | yathā mantrairvinaśyanti vyādhayastatkramaṃ śṛṇu

यथा विरेकं कुर्वन्ति हरीतक्यः स्वभावतः । भावनावशतः कायं तथा यरलवादयः

yathā virekaṃ kurvanti harītakyaḥ svabhāvataḥ | bhāvanāvaśataḥ kāyaṃ tathā yaralavādayaḥ

6.1.81.40

शुद्धया पुण्यया साधो क्रियया साधुसेवया । मनः प्रयाति नैर्मल्यं निकषेणेव काञ्चनम्

śuddhayā puṇyayā sādho kriyayā sādhusevayā | manaḥ prayāti nairmalyaṃ nikaṣeṇeva kāñcanam

आनन्दो वर्धते देहे शुद्धे चेतसि राघव । पूर्णेन्दावुदिते ह्यत्र नैर्मल्यं भुवने यथा

ānando vardhate dehe śuddhe cetasi rāghava | pūrṇendāvudite hyatra nairmalyaṃ bhuvane yathā

सत्त्वशुद्ध्या वहन्त्येते क्रमेण प्राणवायवः । जरयन्ति तथान्नानि व्याधिस्तेन विनश्यति

sattvaśuddhyā vahantyete krameṇa prāṇavāyavaḥ | jarayanti tathānnāni vyādhistena vinaśyati

आधिव्याध्योरिति प्रोक्तौ नाशोत्पत्तिक्रमौ त्वयि । कुण्डलिन्याः कथायोगादधुना प्रकृतं शृणु

ādhivyādhyoriti proktau nāśotpattikramau tvayi | kuṇḍalinyāḥ kathāyogādadhunā prakṛtaṃ śṛṇu

पुर्यष्टकपराख्यस्य जीवस्य प्राणनामिकाम् । विद्धि कुण्डलिनीमन्तरामोदस्येव मञ्जरीम्

puryaṣṭakaparākhyasya jīvasya prāṇanāmikām | viddhi kuṇḍalinīmantarāmodasyeva mañjarīm

तां यदा पूरकाभ्यासादापूर्य स्थीयते समम् । तदैति मैरवं स्थैर्यं कायस्यापीनता तथा

tāṃ yadā pūrakābhyāsādāpūrya sthīyate samam | tadaiti mairavaṃ sthairyaṃ kāyasyāpīnatā tathā

यदा पूरकपूर्णान्तरायतप्राणमारुतम् । नीयते संविदेवोर्ध्वं सोढुं घर्मक्लमं श्रमम्

yadā pūrakapūrṇāntarāyataprāṇamārutam | nīyate saṃvidevordhvaṃ soḍhuṃ gharmaklamaṃ śramam

सर्पीव त्वरितैवोर्ध्वं याति दण्डोपमां गता । नाडीः सर्वाः समादाय देहबद्धा लतोपमाः

sarpīva tvaritaivordhvaṃ yāti daṇḍopamāṃ gatā | nāḍīḥ sarvāḥ samādāya dehabaddhā latopamāḥ

तदा समस्तमेवेदमुत्प्लावयति देहकम् । नीरन्ध्रं पवनापूर्णं भस्त्रेवाम्बु ततान्तरम्

tadā samastamevedamutplāvayati dehakam | nīrandhraṃ pavanāpūrṇaṃ bhastrevāmbu tatāntaram

इत्यभ्यासविलासेन योगेन व्योमगामिना । योगिनः प्राप्नुवन्त्युच्चैर्दीना इन्द्रदशामिव

ityabhyāsavilāsena yogena vyomagāminā | yoginaḥ prāpnuvantyuccairdīnā indradaśāmiva

6.1.81.50

ब्रह्मनाडीप्रवाहेण शक्तिः कुण्डलिनी यदा । बहिरूर्ध्वं कपाटस्य द्वादशाङ्गुलमूर्धनि

brahmanāḍīpravāheṇa śaktiḥ kuṇḍalinī yadā | bahirūrdhvaṃ kapāṭasya dvādaśāṅgulamūrdhani

रेचकेन प्रयोगेण नाड्यन्तरनिरोधिना । मुहूर्ते स्थितिमाप्नोति तदा व्योमगदर्शनम्

recakena prayogeṇa nāḍyantaranirodhinā | muhūrte sthitimāpnoti tadā vyomagadarśanam

श्रीराम उवाच । दर्शनं कीदृशं ब्रह्मन्नयनांशुगणं विना । अदिव्यानामिन्द्रियाणां तत्त्वमेव कथं भवेत्

śrīrāma uvāca | darśanaṃ kīdṛśaṃ brahmannayanāṃśugaṇaṃ vinā | adivyānāmindriyāṇāṃ tattvameva kathaṃ bhavet

श्रीवसिष्ठ उवाच । न केचन महाबाहो भूचरेण नभस्वतः । अदिव्येनाश्रिता ज्ञानैर्दृश्यन्ते पुरुषेन्द्रियैः

śrīvasiṣṭha uvāca | na kecana mahābāho bhūcareṇa nabhasvataḥ | adivyenāśritā jñānairdṛśyante puruṣendriyaiḥ

विज्ञानाद्दूरसंस्थेन बुद्धिनेत्रेण राघव । दृश्यन्ते व्योमगा सिद्धाः स्वप्नवत्स्वार्थदा अपि

vijñānāddūrasaṃsthena buddhinetreṇa rāghava | dṛśyante vyomagā siddhāḥ svapnavatsvārthadā api

स्वप्नावलोकनं यद्वत्तद्वत्सिद्धावलोकनम् । केवलोऽथ विशेषोऽयं सिद्धप्राप्तौ स्थिरार्थता

svapnāvalokanaṃ yadvattadvatsiddhāvalokanam | kevalo'tha viśeṣo'yaṃ siddhaprāptau sthirārthatā

मुखाद्बहिर्द्वादशान्ते रेचकाभ्यासयुक्तितः । प्राणे चिरं स्थितिं नीते प्रविशत्यपरां पुरीम्

mukhādbahirdvādaśānte recakābhyāsayuktitaḥ | prāṇe ciraṃ sthitiṃ nīte praviśatyaparāṃ purīm

श्रीराम उवाच । वद स्वभावस्य कथं ब्रह्मन्नचलसंस्थितिः । वक्तारः सानुकम्पा हि दुष्प्रश्नेऽपि न खेदिनः

śrīrāma uvāca | vada svabhāvasya kathaṃ brahmannacalasaṃsthitiḥ | vaktāraḥ sānukampā hi duṣpraśne'pi na khedinaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । शक्तिर्या तु स्वभावाख्या यथा स्फुरति चात्मनः । सर्गादिषु तथैवासौ स्थितिं यातीति निश्चयः

śrīvasiṣṭha uvāca | śaktiryā tu svabhāvākhyā yathā sphurati cātmanaḥ | sargādiṣu tathaivāsau sthitiṃ yātīti niścayaḥ

अवस्तुत्वादविद्याया वस्तुशक्तिरपि क्वचित् । भिद्यते दृश्यते ह्यङ्ग वसन्ते शारदं फलम्

avastutvādavidyāyā vastuśaktirapi kvacit | bhidyate dṛśyate hyaṅga vasante śāradaṃ phalam

6.1.81.60

सर्वमेवमिदं ब्रह्म नानाऽनानातया स्थितम् । जृम्भते व्यवहारार्थं केवलं कथितस्थिति

sarvamevamidaṃ brahma nānā'nānātayā sthitam | jṛmbhate vyavahārārthaṃ kevalaṃ kathitasthiti

श्रीराम उवाच । सूक्ष्मच्छिद्रादिगत्यर्थं पूरणार्थं च खस्य वा । अणुतां स्थूलतां वापि कायोऽयं नीयते कथम्

śrīrāma uvāca | sūkṣmacchidrādigatyarthaṃ pūraṇārthaṃ ca khasya vā | aṇutāṃ sthūlatāṃ vāpi kāyo'yaṃ nīyate katham

श्रीवसिष्ठ उवाच । काष्ठक्रकचयोः श्लेषाद्यथा छेदः प्रवर्तते । द्वयोः संघर्षणादग्निः स्वभावाज्जायते तथा

śrīvasiṣṭha uvāca | kāṣṭhakrakacayoḥ śleṣādyathā chedaḥ pravartate | dvayoḥ saṃgharṣaṇādagniḥ svabhāvājjāyate tathā

मांसं कुयन्त्रजठरे स्थितं श्लिष्टमुखं मिथः । ऊर्ध्वाधःसंमिलत्स्थूलद्ध्यम्भःस्थैरिव वैतसम्

māṃsaṃ kuyantrajaṭhare sthitaṃ śliṣṭamukhaṃ mithaḥ | ūrdhvādhaḥsaṃmilatsthūladdhyambhaḥsthairiva vaitasam

तस्य कुण्डलिनी लक्ष्मीर्निलीनान्तर्निजास्पदे । पद्मरागसमुद्गस्य? कोशे मुक्तावली यथा

tasya kuṇḍalinī lakṣmīrnilīnāntarnijāspade | padmarāgasamudgasya? kośe muktāvalī yathā

आवर्तफलमालेव नित्यं सलसलायते । दण्डाहतेव भुजगी समुन्नतिविवर्तिनी

āvartaphalamāleva nityaṃ salasalāyate | daṇḍāhateva bhujagī samunnativivartinī

द्यावापृथिव्योर्मध्यस्था क्रियेव स्पन्दधर्मिणी । संविन्मधुविबोधार्को हृत्पद्मपुटषट्पदी

dyāvāpṛthivyormadhyasthā kriyeva spandadharmiṇī | saṃvinmadhuvibodhārko hṛtpadmapuṭaṣaṭpadī

तत्सर्वं शक्तिपद्मादि बाह्येनाभ्यन्तरैस्तया । हृदि व्याधूयते वातैः पत्रवृन्दमिवाभितः

tatsarvaṃ śaktipadmādi bāhyenābhyantaraistayā | hṛdi vyādhūyate vātaiḥ patravṛndamivābhitaḥ

यद्वद्व्योम स्फुरत्यङ्ग स्यभावात्तत्र वायवः । बलवन्मृदु यत्किंचिद्भृशं कवलयन्ति तत्

yadvadvyoma sphuratyaṅga syabhāvāttatra vāyavaḥ | balavanmṛdu yatkiṃcidbhṛśaṃ kavalayanti tat

वातैराहन्यमानं तत्पद्मादि तरलायते । हृद्यन्यान्यैति कार्येण पल्लवादि यथा तरोः

vātairāhanyamānaṃ tatpadmādi taralāyate | hṛdyanyānyaiti kāryeṇa pallavādi yathā taroḥ

6.1.81.70

देहेष्वाजरणं सर्वरसानां पवनोऽन्वहम् । जनयत्यग्निमन्योन्यसंघर्षाद्वनवेणुवत्

deheṣvājaraṇaṃ sarvarasānāṃ pavano'nvaham | janayatyagnimanyonyasaṃgharṣādvanaveṇuvat

स्वभावशीतवातात्मा देहस्तेनौष्ण्यमेत्यथ । उदितेन स सर्वाङ्गे भुवनं भानुना यथा

svabhāvaśītavātātmā dehastenauṣṇyametyatha | uditena sa sarvāṅge bhuvanaṃ bhānunā yathā

सर्वतो विचरेदस्मिंस्तत्तेजस्तारकाकृति । हृत्पद्महेमभ्रमरो योगिनां चिन्त्यतां गतम्

sarvato vicaredasmiṃstattejastārakākṛti | hṛtpadmahemabhramaro yogināṃ cintyatāṃ gatam

तत्प्रकाशमयं ज्ञानं चिन्तितं सत्प्रयच्छति । येन योजनलक्षस्थं वस्तु नित्यं हि दृश्यते

tatprakāśamayaṃ jñānaṃ cintitaṃ satprayacchati | yena yojanalakṣasthaṃ vastu nityaṃ hi dṛśyate

तस्याग्नेर्वाडवस्येव जलं संशुष्कमिन्धनम् । मांसपङ्कजखण्डाढ्यं हृत्सरः कोशवासिनः

tasyāgnervāḍavasyeva jalaṃ saṃśuṣkamindhanam | māṃsapaṅkajakhaṇḍāḍhyaṃ hṛtsaraḥ kośavāsinaḥ

यदच्छं शीतलत्वं च तदस्यात्मेन्दुरुच्यते । इतीन्दोरुत्थितः सोऽग्निरग्नीषोमौ हि देहकः

yadacchaṃ śītalatvaṃ ca tadasyātmendurucyate | itīndorutthitaḥ so'gniragnīṣomau hi dehakaḥ

सर्वं तूष्णात्मकं किंचित्तेजोऽर्काग्न्यभिधं विदुः । शीतात्मकं तु सोमाख्यमाभ्यामेव कृतं जगत्

sarvaṃ tūṣṇātmakaṃ kiṃcittejo'rkāgnyabhidhaṃ viduḥ | śītātmakaṃ tu somākhyamābhyāmeva kṛtaṃ jagat

विद्याविद्यास्वरूपेण सर्वं सदसदात्मना । जगद्वा येन निर्वृत्तं तदेवैवं विभज्यते

vidyāvidyāsvarūpeṇa sarvaṃ sadasadātmanā | jagadvā yena nirvṛttaṃ tadevaivaṃ vibhajyate

संवित्प्रकाशं विद्यादि सूर्यमग्निं विदुर्बुधाः । असज्जाड्यं तमो विद्याद्याहुः सोमं मनीषिणः

saṃvitprakāśaṃ vidyādi sūryamagniṃ vidurbudhāḥ | asajjāḍyaṃ tamo vidyādyāhuḥ somaṃ manīṣiṇaḥ

श्रीराम उवाच । वह्निर्वाय्वात्मनः सोमादुदेतीति मुनीश्वर । सोमस्योत्पत्तिमधुना वद मे वदतां वर

śrīrāma uvāca | vahnirvāyvātmanaḥ somādudetīti munīśvara | somasyotpattimadhunā vada me vadatāṃ vara

6.1.81.80

श्रीवसिष्ठ उवाच । अग्नीषोमौ मिथः कार्यकारणे च व्यवस्थिते । पर्यायेण समं चैतौ प्रजीषेते परस्परम्

śrīvasiṣṭha uvāca | agnīṣomau mithaḥ kāryakāraṇe ca vyavasthite | paryāyeṇa samaṃ caitau prajīṣete parasparam

जन्माङ्गबीजाङ्कुरवत्तथा दिवसरात्रिवत् । स्थितिश्छायातपसमा केवला सैतयोर्भवेत्

janmāṅgabījāṅkuravattathā divasarātrivat | sthitiśchāyātapasamā kevalā saitayorbhavet

तुल्यकालोपलम्भासावित्थं छायातपस्थितिः । केवलैकोपलम्भाढ्या स्थितिर्दिवसरात्रिवत्

tulyakālopalambhāsāvitthaṃ chāyātapasthitiḥ | kevalaikopalambhāḍhyā sthitirdivasarātrivat

कार्यकारणभावश्च द्विविधः कथितोऽनयोः । सद्रूपपरिणामोत्थो विनाशपरिणामजः

kāryakāraṇabhāvaśca dvividhaḥ kathito'nayoḥ | sadrūpapariṇāmottho vināśapariṇāmajaḥ

एकस्माद्यद्द्वितीयस्य संभवोऽङ्कुरबीजवत् । कार्यकारणभावोऽसौ सद्रूपपरिणामजः

ekasmādyaddvitīyasya saṃbhavo'ṅkurabījavat | kāryakāraṇabhāvo'sau sadrūpapariṇāmajaḥ

एकनाशे द्वितीयस्य यद्भावो दिनरात्रिवत् । कार्यकारणभावोऽसौ विनाशपरिणामजः

ekanāśe dvitīyasya yadbhāvo dinarātrivat | kāryakāraṇabhāvo'sau vināśapariṇāmajaḥ

सद्रूपपरिणामस्य मृद्घटक्रमसंस्थितेः । अक्षोपलम्भादितरत्प्रमाणं नोपयुज्यते

sadrūpapariṇāmasya mṛdghaṭakramasaṃsthiteḥ | akṣopalambhāditaratpramāṇaṃ nopayujyate

विनाशपरिणामस्य दिनरात्रिक्रमस्थितेः । अभावोऽप्येकवस्तुस्थो गतो मुख्यप्रमाणताम्

vināśapariṇāmasya dinarātrikramasthiteḥ | abhāvo'pyekavastustho gato mukhyapramāṇatām

अनास्था नास्ति कर्तृत्वमित्याद्याऽऽयुक्तिवादिनः । अवज्ञया बहिष्कार्याः स्वानुभूत्यपलापिनः

anāsthā nāsti kartṛtvamityādyā''yuktivādinaḥ | avajñayā bahiṣkāryāḥ svānubhūtyapalāpinaḥ

प्रत्यक्षवदभावोऽपि प्रमैव रघुनन्दन । अग्न्यभावोऽपि शीतस्य प्रमाणं सर्वजन्तुषु

pratyakṣavadabhāvo'pi pramaiva raghunandana | agnyabhāvo'pi śītasya pramāṇaṃ sarvajantuṣu

6.1.81.90

अग्निर्धूमतया भागाद्यां प्रयाति पयोदताम् । सद्रूपपरिणामेन तदग्निः सोमकारणम्

agnirdhūmatayā bhāgādyāṃ prayāti payodatām | sadrūpapariṇāmena tadagniḥ somakāraṇam

अग्निर्नष्टतया शैत्यादसावेव प्रयाति यत् । विनाशपरिणामेन तदग्निः सोमकारणम्

agnirnaṣṭatayā śaityādasāveva prayāti yat | vināśapariṇāmena tadagniḥ somakāraṇam

सप्ताम्बुधिपयः पीत्वा धूमोद्गारेण वाडवः । पयोदतां प्रयातेन तदेव जनयत्यलम्

saptāmbudhipayaḥ pītvā dhūmodgāreṇa vāḍavaḥ | payodatāṃ prayātena tadeva janayatyalam

अर्कः पीत्वा निशानाथमामावास्यं पुनःपुनः । उद्गिरत्यमले पक्षे मृणालमिव सारसः

arkaḥ pītvā niśānāthamāmāvāsyaṃ punaḥpunaḥ | udgiratyamale pakṣe mṛṇālamiva sārasaḥ

पीत्वामृतोपमं शीतं प्राणः सोममुखागमे । अभ्रागमात्पूरयति शरीरं पीनतां गतः

pītvāmṛtopamaṃ śītaṃ prāṇaḥ somamukhāgame | abhrāgamātpūrayati śarīraṃ pīnatāṃ gataḥ

जलमप्युदपां भोगे प्रयात्यर्कस्य रश्मिताम् । सद्रूपपरिणामेन तज्जलं वह्निकारणम्

jalamapyudapāṃ bhoge prayātyarkasya raśmitām | sadrūpapariṇāmena tajjalaṃ vahnikāraṇam

नाशात्मकतया तोयमौष्ण्यत्वादेति ह्यग्निताम् । विनाशपरिणामेन तत्तोयं वह्निकारणम्

nāśātmakatayā toyamauṣṇyatvādeti hyagnitām | vināśapariṇāmena tattoyaṃ vahnikāraṇam

अग्नेर्विनाशे सद्रूपपरिणामो निशाकरः । इन्दोर्विनाशे सद्रूपपरिणामो हुताशनः

agnervināśe sadrūpapariṇāmo niśākaraḥ | indorvināśe sadrūpapariṇāmo hutāśanaḥ

हुताशो नाशमागत्य सोमो भवति वै तथा । दिवसो नाशमागत्य रात्रिर्भवति वै यथा

hutāśo nāśamāgatya somo bhavati vai tathā | divaso nāśamāgatya rātrirbhavati vai yathā

तमःप्रकाशयोश्छायातपयोर्दिनरात्रयोः । मध्ये विलक्षणं रूपं प्राज्ञैरपि न लभ्यते

tamaḥprakāśayośchāyātapayordinarātrayoḥ | madhye vilakṣaṇaṃ rūpaṃ prājñairapi na labhyate

6.1.81.100

संधिरप्यविलोपः स्यादेतयोरेव तद्वपुः । भावाभावैर्यथैकास्थानिष्ठावेतौ तथैव हि

saṃdhirapyavilopaḥ syādetayoreva tadvapuḥ | bhāvābhāvairyathaikāsthāniṣṭhāvetau tathaiva hi

101

द्वाभ्यां चैतन्यजाड्याभ्यां भूतानि प्रस्फुरन्ति हि । यथा तमःप्रकाशाभ्यामहोरात्रा महीतले

dvābhyāṃ caitanyajāḍyābhyāṃ bhūtāni prasphuranti hi | yathā tamaḥprakāśābhyāmahorātrā mahītale

102

चिद्रूपजडरूपाभ्यामारब्धेयं जगत्स्थितिः । जलामृताभ्यां मिश्राभ्यां शीता तनुरिवैन्दवी

cidrūpajaḍarūpābhyāmārabdheyaṃ jagatsthitiḥ | jalāmṛtābhyāṃ miśrābhyāṃ śītā tanurivaindavī

103

प्रकाशमनलं सूर्यं चिद्रूपं विद्धि राघव । जडात्मकं तमोरूपं विद्धि सोमशरीरकम्

prakāśamanalaṃ sūryaṃ cidrūpaṃ viddhi rāghava | jaḍātmakaṃ tamorūpaṃ viddhi somaśarīrakam

104

चित्सूर्ये निर्मले दृष्टे नाम नश्येद्भवोदयम् । व्योमसूर्ये बहिर्दृष्टे यथा कृष्णनिशातमः

citsūrye nirmale dṛṣṭe nāma naśyedbhavodayam | vyomasūrye bahirdṛṣṭe yathā kṛṣṇaniśātamaḥ

सोमदेहे जडे दृष्टे चिन्निजे सत्यवद्भवेत् । निशीथे विलसत्यब्जे यथा सौरप्रभाभरः

somadehe jaḍe dṛṣṭe cinnije satyavadbhavet | niśīthe vilasatyabje yathā sauraprabhābharaḥ

106

सोमं प्रकटयत्यग्निश्चिद्देहस्य चिरं प्रभाम् । स्वसंविन्मयमिन्दुश्चिद्देहस्थं रूपमर्कजम्

somaṃ prakaṭayatyagniściddehasya ciraṃ prabhām | svasaṃvinmayaminduściddehasthaṃ rūpamarkajam

107

चिन्निष्क्रिया त्वनामा सा केवला नोपलभ्यते । आलोक इव दीपेन देहेनैवावगम्यते

cinniṣkriyā tvanāmā sā kevalā nopalabhyate | āloka iva dīpena dehenaivāvagamyate

108

चितश्चेत्योन्मुखत्वेन लाभः सैव च संसृतिः । निश्चेत्यायाः शुभो लाभो निर्वाणं वा तदेव हि

citaścetyonmukhatvena lābhaḥ saiva ca saṃsṛtiḥ | niścetyāyāḥ śubho lābho nirvāṇaṃ vā tadeva hi

109

अन्योन्यलब्धसद्वाक्यावेवं कुड्यप्रकाशवत् । अग्नीषोमाविमौ ज्ञेयो संपृक्तौ देहदेहिनौ

anyonyalabdhasadvākyāvevaṃ kuḍyaprakāśavat | agnīṣomāvimau jñeyo saṃpṛktau dehadehinau

6.1.81.110

अतिशायिनि निर्वाणे जाड्ये चैवातिशायिनि । अग्नीषोमस्य चैवाङ्ग स्थितिर्भवति केवला

atiśāyini nirvāṇe jāḍye caivātiśāyini | agnīṣomasya caivāṅga sthitirbhavati kevalā

111

प्राणोऽग्निरुष्णप्रकृतिरपानः शीतलः शशी । छायातपवदित्येतौ संस्थितौ मुखमार्गगौ

prāṇo'gniruṣṇaprakṛtirapānaḥ śītalaḥ śaśī | chāyātapavadityetau saṃsthitau mukhamārgagau

112

अपाने शीतले सत्तामेत्युष्णः प्राणपावकः । प्रतिबिम्बमिवादर्शे स च तस्मिंस्तथैव हि

apāne śītale sattāmetyuṣṇaḥ prāṇapāvakaḥ | pratibimbamivādarśe sa ca tasmiṃstathaiva hi

113

चिदग्निः पद्मपत्रस्थं सोमं वाचात्मकं त्विषा । जनयत्यनुभूत्येह कुड्यालोकं यथा बहिः

cidagniḥ padmapatrasthaṃ somaṃ vācātmakaṃ tviṣā | janayatyanubhūtyeha kuḍyālokaṃ yathā bahiḥ

114

संसृत्यादौ यथा काचित्संविच्छीतोष्णरूपिणी । अग्नीषोमाभिधां प्राप्ता सैव सर्गे नृणामिह

saṃsṛtyādau yathā kācitsaṃvicchītoṣṇarūpiṇī | agnīṣomābhidhāṃ prāptā saiva sarge nṛṇāmiha

115

यत्र सोमकला ग्रस्ता क्षणं सूर्येण षोडशी । मुखाद्वितस्तिमात्रं स्यात्तत्र बद्धपदो भव

yatra somakalā grastā kṣaṇaṃ sūryeṇa ṣoḍaśī | mukhādvitastimātraṃ syāttatra baddhapado bhava

116

नूनं सूर्यपदं प्राप्तो यत्र सोमो हृदम्बरे । नूनं केवलया स्थित्या तत्र बद्धपदो भव

nūnaṃ sūryapadaṃ prāpto yatra somo hṛdambare | nūnaṃ kevalayā sthityā tatra baddhapado bhava

117

उष्णमग्निश्चिदादित्यः शैत्यं सोम उदाहृतम् । यत्रैतौ प्रतिबिम्बस्थौ तत्र बद्धपदो भव

uṣṇamagniścidādityaḥ śaityaṃ soma udāhṛtam | yatraitau pratibimbasthau tatra baddhapado bhava

119

शरीरे सोमसूर्याग्निसंक्रान्तिज्ञो भवानघ । तत्र संक्रान्तिकाला हि बाह्यास्तृणसमाः स्मृताः ।। संक्रान्तिमुत्तरमथायनमङ्ग सम्य- क्कालं तथा विषुवतौ यदि देहवातैः । अन्तर्बहिष्ठमिव वेत्सि यथानुभूतं तच्छोभसेऽत्र न पुनः परमभ्युपेतः

śarīre somasūryāgnisaṃkrāntijño bhavānagha | tatra saṃkrāntikālā hi bāhyāstṛṇasamāḥ smṛtāḥ || saṃkrāntimuttaramathāyanamaṅga samya- kkālaṃ tathā viṣuvatau yadi dehavātaiḥ | antarbahiṣṭhamiva vetsi yathānubhūtaṃ tacchobhase'tra na punaḥ paramabhyupetaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मी० दे० मोक्षोपायेषु निर्वाणप्रकरणे पू० चू० अग्नीषोमविचारणं नामैकाशीतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī0 de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 cū0 agnīṣomavicāraṇaṃ nāmaikāśītitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०८२

द्व्यशीतितमः सर्गः

dvyaśītitamaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । किमेतद्भगवन्सर्वनाशे नृत्यति केन सा । किं शूर्पफलकुम्भाद्यस्तस्याः स्रग्दामधारणम्

śrīrāma uvāca | kimetadbhagavansarvanāśe nṛtyati kena sā | kiṃ śūrpaphalakumbhādyastasyāḥ sragdāmadhāraṇam

किं नष्टं त्रिजगद्भूयः किं काल्या देहसंस्थितम् । परिनृत्यति निर्वाणं कथं पुनरुपागतम्

kiṃ naṣṭaṃ trijagadbhūyaḥ kiṃ kālyā dehasaṃsthitam | parinṛtyati nirvāṇaṃ kathaṃ punarupāgatam

श्रीवसिष्ठ उवाच । नासौ पुमान्न चासौ स्त्री न तन्नृत्तं न तावुभौ । तथाभूते तथाचारे आकृती न च ते तयोः

śrīvasiṣṭha uvāca | nāsau pumānna cāsau strī na tannṛttaṃ na tāvubhau | tathābhūte tathācāre ākṛtī na ca te tayoḥ

अनादिचिन्मात्रनभो यत्तत्कारणकारणम् । अनन्तं शान्तमाभासमात्रमव्ययमाततम्

anādicinmātranabho yattatkāraṇakāraṇam | anantaṃ śāntamābhāsamātramavyayamātatam

शिवं तत्सच्छिवं साक्षाल्लक्ष्यते भैरवाकृति । तथास्थितो जगच्छान्तौ परमाकाश एव सः

śivaṃ tatsacchivaṃ sākṣāllakṣyate bhairavākṛti | tathāsthito jagacchāntau paramākāśa eva saḥ

चेतनत्वात्तथाभूतस्वभावविभवादृते । स्थातुं न युज्यते तस्य यथा हेम्नो निराकृति

cetanatvāttathābhūtasvabhāvavibhavādṛte | sthātuṃ na yujyate tasya yathā hemno nirākṛti

कथमास्तां वद प्राज्ञ चिन्मात्रं चेतनं विना । कथमास्तां वद प्राज्ञ मरिचं तिक्ततां विना

kathamāstāṃ vada prājña cinmātraṃ cetanaṃ vinā | kathamāstāṃ vada prājña maricaṃ tiktatāṃ vinā

कटकादि विना हेम कथमास्तां विलोच्यताम् । कथं स्वभावेन विना पदार्थस्य भवेत्स्थितिः

kaṭakādi vinā hema kathamāstāṃ vilocyatām | kathaṃ svabhāvena vinā padārthasya bhavetsthitiḥ

विना तिष्ठति माधुर्यं कथयेक्षुरसः कथम् । निर्माधुर्यश्च यस्त्विक्षुरसो न हि स तद्रसः

vinā tiṣṭhati mādhuryaṃ kathayekṣurasaḥ katham | nirmādhuryaśca yastvikṣuraso na hi sa tadrasaḥ

अचेतनं यच्चिन्मात्रं न तच्चिन्मात्रमुच्यते । न च चिन्मात्रनभसो नष्टं क्वचन युज्यते

acetanaṃ yaccinmātraṃ na taccinmātramucyate | na ca cinmātranabhaso naṣṭaṃ kvacana yujyate

स्वसत्तामात्रकादन्यत्किंचित्तस्य न युज्यते । अन्यत्वमुररीकर्तुं व्योमानन्यमसौ किल

svasattāmātrakādanyatkiṃcittasya na yujyate | anyatvamurarīkartuṃ vyomānanyamasau kila

तस्मात्तस्य यदक्षुब्धं सत्तामात्रं स्वभासनम् । अनादिमध्यपर्यन्तं सर्वशक्तिमयात्मकम्

tasmāttasya yadakṣubdhaṃ sattāmātraṃ svabhāsanam | anādimadhyaparyantaṃ sarvaśaktimayātmakam

तदेतत्त्रिजगत्सर्गकल्पान्तौ व्योम भूर्दिशः । नाश उत्पादनं नाम विनानाभासनं नभः

tadetattrijagatsargakalpāntau vyoma bhūrdiśaḥ | nāśa utpādanaṃ nāma vinānābhāsanaṃ nabhaḥ

जननं मरणं मायामोहं मान्द्यमवस्तुता । वस्तुता च विवेकश्च बन्धो मोक्षः शुभाशुभे

jananaṃ maraṇaṃ māyāmohaṃ māndyamavastutā | vastutā ca vivekaśca bandho mokṣaḥ śubhāśubhe

विद्याऽविद्या विदेहत्वं सदेहत्वं क्षणश्चिरम् । चञ्चलत्वं स्थिरत्वं वा त्वं चाहं चेतरश्च तत्

vidyā'vidyā videhatvaṃ sadehatvaṃ kṣaṇaściram | cañcalatvaṃ sthiratvaṃ vā tvaṃ cāhaṃ cetaraśca tat

सदसच्चाथ सदसन्मौर्ख्यं पाण्डित्यमेव च । देशकालक्रियाद्रव्यकलनाकेलिकल्पनम्

sadasaccātha sadasanmaurkhyaṃ pāṇḍityameva ca | deśakālakriyādravyakalanākelikalpanam

रूपालोकमनस्कारकर्मबुद्धीन्द्रियात्मकम् । तेजोवार्यनिलाकाशपृथ्व्यादिकमिदं ततम्

rūpālokamanaskārakarmabuddhīndriyātmakam | tejovāryanilākāśapṛthvyādikamidaṃ tatam

एतत्सर्वमसौ शुद्धचिदाकाशो निरामयः । अजहद्व्योमतामेव सर्वात्मैवैवमास्थितः

etatsarvamasau śuddhacidākāśo nirāmayaḥ | ajahadvyomatāmeva sarvātmaivaivamāsthitaḥ

एतत्सर्वं च विमलं खमेवात्र न संशयः । अस्मादनन्यत्स्वप्नादिर्दृष्टान्तोऽत्राविखण्डितः

etatsarvaṃ ca vimalaṃ khamevātra na saṃśayaḥ | asmādananyatsvapnādirdṛṣṭānto'trāvikhaṇḍitaḥ

चिन्मयः परमाकाशो य एव कथितो मया । एषोऽसौ शिव इत्युक्तो भवत्येष सनातनः

cinmayaḥ paramākāśo ya eva kathito mayā | eṣo'sau śiva ityukto bhavatyeṣa sanātanaḥ

स एष हरिरित्यास्ते भवत्येष पितामहः । चन्द्रोऽर्क इन्द्रो वरुणो यमो वैश्रवणोऽनलः

sa eṣa harirityāste bhavatyeṣa pitāmahaḥ | candro'rka indro varuṇo yamo vaiśravaṇo'nalaḥ

अनिलो जलदोम्भोधिर्ह्यो यद्वस्त्वस्ति नास्ति च । इत्येते चिन्मयाकाशकोशलेशाः स्फुरन्त्यलम्

anilo jaladombhodhirhyo yadvastvasti nāsti ca | ityete cinmayākāśakośaleśāḥ sphurantyalam

एवंविधाभिः संज्ञाभिर्मुधाभावनयेदृशाः । स्वभावमात्रबोधेन भवन्त्येते तु तादृशाः

evaṃvidhābhiḥ saṃjñābhirmudhābhāvanayedṛśāḥ | svabhāvamātrabodhena bhavantyete tu tādṛśāḥ

अबोधो बोध इत्येवं चिद्व्योमैवात्मनि स्थितम् । तस्माद्भेदो द्वैतमैक्यं नास्त्येवेति प्रशाम्यताम्

abodho bodha ityevaṃ cidvyomaivātmani sthitam | tasmādbhedo dvaitamaikyaṃ nāstyeveti praśāmyatām

तावत्तरङ्गत्वमयं करोति जीवः स्वसंसारमहासमुद्रे । यावन्न जानाति परं स्वभावं निरामयं तन्मयतामुपेतः

tāvattaraṅgatvamayaṃ karoti jīvaḥ svasaṃsāramahāsamudre | yāvanna jānāti paraṃ svabhāvaṃ nirāmayaṃ tanmayatāmupetaḥ

ज्ञाने तु शान्तिं स तथोपयाति यथा न सोऽब्धिर्न तरङ्गकोऽसौ । यथास्थितं सर्वमिदं च शान्तं भवत्यनन्तं परमेव तस्य

jñāne tu śāntiṃ sa tathopayāti yathā na so'bdhirna taraṅgako'sau | yathāsthitaṃ sarvamidaṃ ca śāntaṃ bhavatyanantaṃ parameva tasya

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० निर्वाणप्रकरणे उ० पाषा० शिवस्वरूपवर्णनं नाम द्व्यशीतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe u0 pāṣā0 śivasvarūpavarṇanaṃ nāma dvyaśītitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०८२

द्व्यशीतितमः सर्गः

dvyaśītitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अणुतां स्थूलतां वापि यथा गच्छति योगिनाम् । देहो नाम तथा सम्यग्वक्ष्यमाणमिदं श्रृणु

śrīvasiṣṭha uvāca | aṇutāṃ sthūlatāṃ vāpi yathā gacchati yoginām | deho nāma tathā samyagvakṣyamāṇamidaṃ śrṛṇu

हृद्यब्जचक्रकोशोर्ध्वं प्रस्फुरत्यानलः कणः । हेमभ्रमरवत्सांध्यविद्युल्लव इवाम्बुदे

hṛdyabjacakrakośordhvaṃ prasphuratyānalaḥ kaṇaḥ | hemabhramaravatsāṃdhyavidyullava ivāmbude

स प्रवर्धनसंवित्त्या वात्ययेवाशु वर्धते । संविद्रूपतया नूनमर्कवद्याति चोदयम्

sa pravardhanasaṃvittyā vātyayevāśu vardhate | saṃvidrūpatayā nūnamarkavadyāti codayam

संध्याभ्रप्रथमार्काभो वृद्धिमभ्यागतः क्षणात् । गालयत्यखिलं साङ्गं देहं हेम यथानलः

saṃdhyābhraprathamārkābho vṛddhimabhyāgataḥ kṣaṇāt | gālayatyakhilaṃ sāṅgaṃ dehaṃ hema yathānalaḥ

जलस्पर्शासहो युक्त्या गलयेत्प्रपदादपि । बाह्य एवानलः स्पर्शात्स्वान्ते वस्तुविशेषतः

jalasparśāsaho yuktyā galayetprapadādapi | bāhya evānalaḥ sparśātsvānte vastuviśeṣataḥ

स शरीरद्वयं पश्चाद्विधूय क्वापि लीयते । विक्षोभितेन प्राणेन नीहारो वात्यया यथा

sa śarīradvayaṃ paścādvidhūya kvāpi līyate | vikṣobhitena prāṇena nīhāro vātyayā yathā

आधारनाडीनिर्हीना व्योमस्थैवावशिष्यते । शक्तिः कुण्डलिनी वह्नेर्धूमलेखेव निर्गता

ādhāranāḍīnirhīnā vyomasthaivāvaśiṣyate | śaktiḥ kuṇḍalinī vahnerdhūmalekheva nirgatā

क्रोडीकृतमनोबुद्धिमयजीवाद्यहंकृतिः । अन्तःस्फुरच्चमत्कारा धूमलेखेव नागरी

kroḍīkṛtamanobuddhimayajīvādyahaṃkṛtiḥ | antaḥsphuraccamatkārā dhūmalekheva nāgarī

विसे शैले तृणे भित्तावुपले दिवि भूतले । सा यथा योज्यते यत्र तेन निर्यात्यलं तथा

vise śaile tṛṇe bhittāvupale divi bhūtale | sā yathā yojyate yatra tena niryātyalaṃ tathā

संवित्तिः सैव यात्यङ्ग रसाद्यन्तं यथाक्रमम् । रसेनापूर्णतामेति तन्त्रीभार इवाम्बुना

saṃvittiḥ saiva yātyaṅga rasādyantaṃ yathākramam | rasenāpūrṇatāmeti tantrībhāra ivāmbunā

रसापूर्णा यमाकारं भावयत्याशु तत्तथा । धत्ते चित्रकृतो बुद्धौ रेखा राम यथा कृतिम्

rasāpūrṇā yamākāraṃ bhāvayatyāśu tattathā | dhatte citrakṛto buddhau rekhā rāma yathā kṛtim

दृढभाववशादन्तरस्थीन्याप्नोति सा ततः । मातृगर्भनिषण्णेषु सुसूक्ष्मेवाङ्कुरस्थितिः

dṛḍhabhāvavaśādantarasthīnyāpnoti sā tataḥ | mātṛgarbhaniṣaṇṇeṣu susūkṣmevāṅkurasthitiḥ

यथाभिमतमाकारं प्रमाणं वेत्ति राघव । जीवशक्तिरवाप्नोति सुमेर्वादि तृणादि च

yathābhimatamākāraṃ pramāṇaṃ vetti rāghava | jīvaśaktiravāpnoti sumervādi tṛṇādi ca

श्रुतं त्वया योगसाध्यमणिमाद्यर्थसाधनम् । ज्ञानसाध्यमिदानीं त्वं श्रृणु श्रवणभूषणम्

śrutaṃ tvayā yogasādhyamaṇimādyarthasādhanam | jñānasādhyamidānīṃ tvaṃ śrṛṇu śravaṇabhūṣaṇam

एकं चिन्मात्रमस्तीह शुद्धं सौम्यमलक्षितम् । सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं शान्तं न जगन्न जगत्क्रिया

ekaṃ cinmātramastīha śuddhaṃ saumyamalakṣitam | sūkṣmātsūkṣmataraṃ śāntaṃ na jaganna jagatkriyā

तच्चिनोत्यात्मनात्मानं संकल्पोन्मुखतां गतम् । यदा तदा जीव इति प्रोक्तमाविलतां गतम्

taccinotyātmanātmānaṃ saṃkalponmukhatāṃ gatam | yadā tadā jīva iti proktamāvilatāṃ gatam

असत्यमेव संकल्पभ्रमेणेदं शरीरकम् । जीवः पश्यति मूढात्मा बालो यक्षमिवोद्धतम्

asatyameva saṃkalpabhrameṇedaṃ śarīrakam | jīvaḥ paśyati mūḍhātmā bālo yakṣamivoddhatam

यदा तु ज्ञानदीपेन सम्यगालोक आगतः । संकल्पमोहो जीवस्य क्षीयते शरदभ्रवत्

yadā tu jñānadīpena samyagāloka āgataḥ | saṃkalpamoho jīvasya kṣīyate śaradabhravat

शान्तिमायाति देहोऽयं सर्वसंकल्पसंक्षयात् । तदा राघव निःशेषं दीपस्तैलक्षये यथा

śāntimāyāti deho'yaṃ sarvasaṃkalpasaṃkṣayāt | tadā rāghava niḥśeṣaṃ dīpastailakṣaye yathā

निद्राव्यपगमे जन्तुर्यथा स्वप्नं न पश्यति । जीवो हि भाविते सत्ये तथा देहं न पश्यति

nidrāvyapagame janturyathā svapnaṃ na paśyati | jīvo hi bhāvite satye tathā dehaṃ na paśyati

अतत्त्वे तत्त्वभावेन जीवो देहावृतः स्थितः । निर्देहो भवति श्रीमान् सुखी तत्त्वैकभावनात्

atattve tattvabhāvena jīvo dehāvṛtaḥ sthitaḥ | nirdeho bhavati śrīmān sukhī tattvaikabhāvanāt

अनात्मनि शरीरादावात्मभावनमङ्ग यत् । सूर्याद्यालोकदुर्भेदं हार्दं तद्दारुणं तमः

anātmani śarīrādāvātmabhāvanamaṅga yat | sūryādyālokadurbhedaṃ hārdaṃ taddāruṇaṃ tamaḥ

आत्मन्येवात्मभावेन सर्वव्यापि निरञ्जनम् । चिन्मात्रममलोऽस्मीति ज्ञानादित्येन नश्यति

ātmanyevātmabhāvena sarvavyāpi nirañjanam | cinmātramamalo'smīti jñānādityena naśyati

अन्ये च विदितात्मानो भावयन्ति यथैव यत् । तत्तथैवाशु पश्यन्ति दृढभावनया तया

anye ca viditātmāno bhāvayanti yathaiva yat | tattathaivāśu paśyanti dṛḍhabhāvanayā tayā

दृढभावानुसंधानाद्विमूढा अपि राघव । विषं नयन्त्यमृतताममृतं विषतामपि

dṛḍhabhāvānusaṃdhānādvimūḍhā api rāghava | viṣaṃ nayantyamṛtatāmamṛtaṃ viṣatāmapi

एवं यथा यदेवेह भाव्यते दृढभावनात् । भूयते हि तदेवाशु तदित्यालोकितं मुहुः

evaṃ yathā yadeveha bhāvyate dṛḍhabhāvanāt | bhūyate hi tadevāśu tadityālokitaṃ muhuḥ

सत्यभावनदृष्टोऽयं देहो देहो भवत्यलम् । दृष्टस्त्वसत्यभावेन व्योमतां याति देहकः

satyabhāvanadṛṣṭo'yaṃ deho deho bhavatyalam | dṛṣṭastvasatyabhāvena vyomatāṃ yāti dehakaḥ

अणिमादिपदप्राप्तौ ज्ञानयुक्तिरिति श्रुता । भवता साधुना राम युक्तिमन्यामिमां श्रृणु

aṇimādipadaprāptau jñānayuktiriti śrutā | bhavatā sādhunā rāma yuktimanyāmimāṃ śrṛṇu

रेचकाभ्यासयोगेन जीवः कुण्डलिनीगृहात् । उद्धृत्य योज्यते यावदामोदः पवनादिव

recakābhyāsayogena jīvaḥ kuṇḍalinīgṛhāt | uddhṛtya yojyate yāvadāmodaḥ pavanādiva

त्यज्यते विरतस्पन्दो देहोऽयं काष्ठलोष्टवत् । देहेऽपि जीवेऽपि मतावासेचक इवादरः

tyajyate virataspando deho'yaṃ kāṣṭhaloṣṭavat | dehe'pi jīve'pi matāvāsecaka ivādaraḥ

स्थावरे जंगमे वापि यथाभिमतयेच्छया । भोक्तुं तत्संपदं सम्यग्जीवोऽन्तर्विनिवेश्यते

sthāvare jaṃgame vāpi yathābhimatayecchayā | bhoktuṃ tatsaṃpadaṃ samyagjīvo'ntarviniveśyate

इति सिद्धिश्रियं भुक्त्वा स्थितं चेत्तद्वपुः पुनः । प्रविश्यते स्वमन्यद्वा यद्यत्तात विरोचते

iti siddhiśriyaṃ bhuktvā sthitaṃ cettadvapuḥ punaḥ | praviśyate svamanyadvā yadyattāta virocate

देहादयस्तथा बिम्बान्व्याप्तवत्याखिलानथ । संविदा जगदापूर्य संपूर्ण स्थीयतेऽथवा

dehādayastathā bimbānvyāptavatyākhilānatha | saṃvidā jagadāpūrya saṃpūrṇa sthīyate'thavā

ज्ञात्वा सदाभ्युदितमुज्झितदोषमीशो यद्यद्यथा समभिवाञ्छति चित्प्रकाशः । प्राप्नोति तत्तदचिरेण तथैव राम सम्यक्पदं विदुरनावरणत्वमेव

jñātvā sadābhyuditamujjhitadoṣamīśo yadyadyathā samabhivāñchati citprakāśaḥ | prāpnoti tattadacireṇa tathaiva rāma samyakpadaṃ viduranāvaraṇatvameva

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मी० दे० मो० निर्वाणप्रकरणे पू० चू० अणिमादिलाभयोगोपदेशो नाम द्व्यशीतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī0 de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 cū0 aṇimādilābhayogopadeśo nāma dvyaśītitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०८३

त्र्यशीतितमः सर्गः

tryaśītitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । चिन्मात्रपरमाकाश एष यः कथितो मया । एषोऽसौ शिव इत्युक्तस्तदा रुद्रः प्रनृत्यति

śrīvasiṣṭha uvāca | cinmātraparamākāśa eṣa yaḥ kathito mayā | eṣo'sau śiva ityuktastadā rudraḥ pranṛtyati

यासौ तस्याकृतिर्नासावाकृतिः कृतिनां वर । तच्चिन्मात्रघनं व्योम तथा कचति तादृशम्

yāsau tasyākṛtirnāsāvākṛtiḥ kṛtināṃ vara | taccinmātraghanaṃ vyoma tathā kacati tādṛśam

मया दृष्टा तदाकाशमेव शान्तं तदाकृतिः । मयेव तत्परिज्ञातं नान्यः पश्यति तत्तथा

mayā dṛṣṭā tadākāśameva śāntaṃ tadākṛtiḥ | mayeva tatparijñātaṃ nānyaḥ paśyati tattathā

यथा नाम स कल्पान्तः स रुद्रः सा च भैरवी । मायामात्रं तथा सर्वं परिज्ञातमलं मया

yathā nāma sa kalpāntaḥ sa rudraḥ sā ca bhairavī | māyāmātraṃ tathā sarvaṃ parijñātamalaṃ mayā

चिद्व्योमैव परं शून्यं संनिवेशेन तेन तत् । तथा संलक्ष्यते नाम भैरवाकारतां गतम्

cidvyomaiva paraṃ śūnyaṃ saṃniveśena tena tat | tathā saṃlakṣyate nāma bhairavākāratāṃ gatam

वाच्यवाचकसंबन्धं विना बोधो न जायते । यस्मात्तस्मात्त्वयि मया दृष्टमेव प्रवर्णितम्

vācyavācakasaṃbandhaṃ vinā bodho na jāyate | yasmāttasmāttvayi mayā dṛṣṭameva pravarṇitam

यदेव वाच्युपारूढमेतद्राम सदैव ते । रूढाधिभौतिकदृशः क्षणान्मायात्मतां गतम्

yadeva vācyupārūḍhametadrāma sadaiva te | rūḍhādhibhautikadṛśaḥ kṣaṇānmāyātmatāṃ gatam

न भैरवी सा नैवासौ भैरवो नैव संक्षयः । समस्तमेव तद्भ्रान्तिमात्रं चिद्व्योम भासते

na bhairavī sā naivāsau bhairavo naiva saṃkṣayaḥ | samastameva tadbhrāntimātraṃ cidvyoma bhāsate

स्वप्ननिर्माणपुरवत्संकल्परणवेगवत् । कथार्थसार्थरसवन्मनोराज्यविलासवत्

svapnanirmāṇapuravatsaṃkalparaṇavegavat | kathārthasārtharasavanmanorājyavilāsavat

यथा स्वप्नपुरं स्वच्छे व्योम्नि मौक्तिकधीर्यथा । यथाकेशोण्ड्रकं व्योम्नि तथाऽचिद्भाति चिद्धने

yathā svapnapuraṃ svacche vyomni mauktikadhīryathā | yathākeśoṇḍrakaṃ vyomni tathā'cidbhāti ciddhane

चिन्मात्राकाशमेवाच्छं कचति स्वात्मनात्मनि । तथा नाम यदाभाति तदात्मैवं जगत्तया

cinmātrākāśamevācchaṃ kacati svātmanātmani | tathā nāma yadābhāti tadātmaivaṃ jagattayā

यथा चिद्व्योम्नि कचति स्व एवात्मा तथा पटे । तथा कचति तत्तत्र कल्पान्तानलनर्तने

yathā cidvyomni kacati sva evātmā tathā paṭe | tathā kacati tattatra kalpāntānalanartane

शिवयोरेवमाकारो निराकारोऽङ्ग वर्णितः । अधुना श्रृणु ते वक्ष्ये नृत्यस्यानृत्ततास्थितिम्

śivayorevamākāro nirākāro'ṅga varṇitaḥ | adhunā śrṛṇu te vakṣye nṛtyasyānṛttatāsthitim

चेतनं चेतनाधातोः किंचित्संस्पदनं विना । क्वचित्स्थातुं न शक्नोति वस्त्ववस्तुतया यथा

cetanaṃ cetanādhātoḥ kiṃcitsaṃspadanaṃ vinā | kvacitsthātuṃ na śaknoti vastvavastutayā yathā

स्वभावाच्चेतनं तस्माद्रुद्रत्वेन तथा स्थितम् । हेमेव रूपकत्वेन संनिवेशविलासिना

svabhāvāccetanaṃ tasmādrudratvena tathā sthitam | hemeva rūpakatvena saṃniveśavilāsinā

यन्नाम चेतनं यत्र तदवश्यं स्वभावतः । स्पन्दधर्मि भवत्येव वस्तुता हि स्वभावजा

yannāma cetanaṃ yatra tadavaśyaṃ svabhāvataḥ | spandadharmi bhavatyeva vastutā hi svabhāvajā

यः स्पन्दश्चिद्धनस्यास्य शिवस्यास्य स एव नः । स्ववासनावेशवशान्नृत्यमेव विराजते

yaḥ spandaściddhanasyāsya śivasyāsya sa eva naḥ | svavāsanāveśavaśānnṛtyameva virājate

अतः स कल्पान्तशिवो रुद्रो रौद्राकृतिर्द्रुतम् । यन्नृत्यति हि तद्विद्धि चिद्धनस्पन्दनं निजम्

ataḥ sa kalpāntaśivo rudro raudrākṛtirdrutam | yannṛtyati hi tadviddhi ciddhanaspandanaṃ nijam

श्रीराम उवाच । प्रामाणिकदृशा दृश्यमिदं नास्त्येव वस्तुतः । यदेवास्तीव तत्सर्वं कल्पान्ते प्रविनश्यति

śrīrāma uvāca | prāmāṇikadṛśā dṛśyamidaṃ nāstyeva vastutaḥ | yadevāstīva tatsarvaṃ kalpānte pravinaśyati

तत्कल्पान्तमहाशून्ये एतस्मिन्परमाम्बरे । कथं चिन्नाम वाऽचेत्यं चेता चेतति चिद्धनः

tatkalpāntamahāśūnye etasminparamāmbare | kathaṃ cinnāma vā'cetyaṃ cetā cetati ciddhanaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । एतदेव तदाप्यङ्ग द्वैतैक्याम्भोधिशान्तये । यदि चिन्मात्रनभसश्चेत्यमस्ति न किंचन

śrīvasiṣṭha uvāca | etadeva tadāpyaṅga dvaitaikyāmbhodhiśāntaye | yadi cinmātranabhasaścetyamasti na kiṃcana

न किंचिच्चेतति ततः क्वचित्किंचित्कदाचन । सर्वं शान्तं दृषन्मौनं विज्ञानघनमम्बरम्

na kiṃciccetati tataḥ kvacitkiṃcitkadācana | sarvaṃ śāntaṃ dṛṣanmaunaṃ vijñānaghanamambaram

यच्चेदं चेत्यते नाम तत्स्वभावोऽस्य वल्गति । चित्स्वभावस्य शान्तस्य स्वसत्तायामवस्थितेः

yaccedaṃ cetyate nāma tatsvabhāvo'sya valgati | citsvabhāvasya śāntasya svasattāyāmavasthiteḥ

यथा स्वप्ने चिदेवान्तः पुरपत्तनवद्भवेत् । पुरादि न तु तत्किंचिद्विज्ञानाकाशमेव तत्

yathā svapne cidevāntaḥ purapattanavadbhavet | purādi na tu tatkiṃcidvijñānākāśameva tat

आत्मनात्मनि चिच्छून्यं ज्ञात्वा च ज्ञेयमप्यलम् । तथा च सर्गादारभ्य वेत्ति स्वं कचनं च तत्

ātmanātmani cicchūnyaṃ jñātvā ca jñeyamapyalam | tathā ca sargādārabhya vetti svaṃ kacanaṃ ca tat

स्वयमन्तः कचन्ती चित्स्वभावाकाशकोटरे । क्षणकल्पजगद्भ्रान्तिं धत्ते कल्पनया स्वया

svayamantaḥ kacantī citsvabhāvākāśakoṭare | kṣaṇakalpajagadbhrāntiṃ dhatte kalpanayā svayā

स्वयमन्तः कचत्कान्तिश्चिदाकाशः स्वभावखे । अयं सोहमयं च त्वं करोतीत्यादिकल्पनम्

svayamantaḥ kacatkāntiścidākāśaḥ svabhāvakhe | ayaṃ sohamayaṃ ca tvaṃ karotītyādikalpanam

तस्मान्न द्वैतमस्तीह न चैक्यं न च शून्यता । न चेतनाचेतनं वै मौनमेव न तच्च वा

tasmānna dvaitamastīha na caikyaṃ na ca śūnyatā | na cetanācetanaṃ vai maunameva na tacca vā

न चेतति क्वचित्किंचित्कश्चिच्चेत्यात्मभावतः । तेन चेतापि नास्तीव मौनमेवावशिष्यते

na cetati kvacitkiṃcitkaściccetyātmabhāvataḥ | tena cetāpi nāstīva maunamevāvaśiṣyate

निर्विकल्पसमाधिर्हि सिद्धान्तः सर्ववाड्मये । तच्च जीवदृषन्मौनं तूष्णीमेवात आस्यताम्

nirvikalpasamādhirhi siddhāntaḥ sarvavāḍmaye | tacca jīvadṛṣanmaunaṃ tūṣṇīmevāta āsyatām

कुर्वन्निजं प्रकृतमेव यथाप्रवाह- माचारजालमचलः परमार्थमौनात् । निर्मानमोहमदभेदमनङ्गजीव- माकाशकोशविशदाशयशान्तमास्व

kurvannijaṃ prakṛtameva yathāpravāha- mācārajālamacalaḥ paramārthamaunāt | nirmānamohamadabhedamanaṅgajīva- mākāśakośaviśadāśayaśāntamāsva

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मी० दे० मोक्षो० निर्वाणप्रक० उत्तरार्धे पाषा० विश्वरूपदर्शनं नाम त्र्यशीतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī0 de0 mokṣo0 nirvāṇapraka0 uttarārdhe pāṣā0 viśvarūpadarśanaṃ nāma tryaśītitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०८३

त्र्यशीतितमः सर्गः

tryaśītitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अणिमादिगुणैश्वर्ययुक्ता सा नृपभामिनी । एवं बभूव चूडाला घनाभ्यासवती सती

śrīvasiṣṭha uvāca | aṇimādiguṇaiśvaryayuktā sā nṛpabhāminī | evaṃ babhūva cūḍālā ghanābhyāsavatī satī

जगामाकाशमार्गेण विवेशाम्बुधिकोटरम् । चचार वसुधापीठं गङ्गेवामलशीतला

jagāmākāśamārgeṇa viveśāmbudhikoṭaram | cacāra vasudhāpīṭhaṃ gaṅgevāmalaśītalā

क्षणमप्यगता भर्तुर्वक्षसश्चेतसस्तथा । सर्वेषूवास राज्येषु लक्ष्मीरिव जगत्सु च

kṣaṇamapyagatā bharturvakṣasaścetasastathā | sarveṣūvāsa rājyeṣu lakṣmīriva jagatsu ca

आकाशगामिनी श्यामा विद्युत्प्रारम्भभूषणा । बभ्राम मेघमालेव गिरिमाला महीतले

ākāśagāminī śyāmā vidyutprārambhabhūṣaṇā | babhrāma meghamāleva girimālā mahītale

काष्ठं तृणोपलं भूतं खं वातमनलं जलम् । निर्विघ्नमविशत्सर्वं तन्तुर्मुक्ताफलं यथा

kāṣṭhaṃ tṛṇopalaṃ bhūtaṃ khaṃ vātamanalaṃ jalam | nirvighnamaviśatsarvaṃ tanturmuktāphalaṃ yathā

मेरोरुपरि श्रृङ्गाणि लोकपालपुराणि च । दिग्व्योमोदररन्ध्राणि विजहार यथासुखम्

merorupari śrṛṅgāṇi lokapālapurāṇi ca | digvyomodararandhrāṇi vijahāra yathāsukham

तिर्यग्भूतपिशाचाद्यैः सहनागामरासुरैः । विद्याधराप्सरःसिद्धैर्व्यवहारं चकार सा

tiryagbhūtapiśācādyaiḥ sahanāgāmarāsuraiḥ | vidyādharāpsaraḥsiddhairvyavahāraṃ cakāra sā

यत्नेन तं च भर्तारमात्मज्ञानामृतं प्रति । बहुशो बोधयामास चूडाला न विवेद सः

yatnena taṃ ca bhartāramātmajñānāmṛtaṃ prati | bahuśo bodhayāmāsa cūḍālā na viveda saḥ

कलाविदग्धा मुग्धा च बालेयं गृहिणी मम । इत्येवं केवलं राजा स चूडालां विवेद ताम्

kalāvidagdhā mugdhā ca bāleyaṃ gṛhiṇī mama | ityevaṃ kevalaṃ rājā sa cūḍālāṃ viveda tām

एतावतापि कालेन तामेवंगुणशालिनीम् । बालो विद्यामिव नृपश्चूडालां न विवेद सः

etāvatāpi kālena tāmevaṃguṇaśālinīm | bālo vidyāmiva nṛpaścūḍālāṃ na viveda saḥ

साप्यलब्धात्मविश्रान्तेस्तां सिद्धिश्रियमात्मनः । दर्शयामास नो राज्ञः शूद्रस्येव मखक्रियाम्

sāpyalabdhātmaviśrāntestāṃ siddhiśriyamātmanaḥ | darśayāmāsa no rājñaḥ śūdrasyeva makhakriyām

श्रीराम उवाच । महत्याः सिद्धयोगिन्यास्तस्या अपि शिखिध्वजः । यत्नेन प्राप नो बोधं बुध्यतेऽन्यः कथं प्रभो

śrīrāma uvāca | mahatyāḥ siddhayoginyāstasyā api śikhidhvajaḥ | yatnena prāpa no bodhaṃ budhyate'nyaḥ kathaṃ prabho

श्रीवसिष्ठ उवाच । उपदेशक्रमो राम व्यवस्थामात्रपालनम् । ज्ञप्तेस्तु कारणं शुद्धा शिष्यप्रज्ञैव राघव

śrīvasiṣṭha uvāca | upadeśakramo rāma vyavasthāmātrapālanam | jñaptestu kāraṇaṃ śuddhā śiṣyaprajñaiva rāghava

न श्रुतेन न पुण्येन ज्ञायते ज्ञेयमात्मनः । जानात्यात्मानमात्मैव सर्पः सर्पपदानि व

na śrutena na puṇyena jñāyate jñeyamātmanaḥ | jānātyātmānamātmaiva sarpaḥ sarpapadāni va

श्रीराम उवाच । एवंस्थिते वाथ मुने कथमेतज्जगत्स्थितौ । क्रमो गुरूपदेशाख्यः स्वात्मज्ञानस्य कारणम्

śrīrāma uvāca | evaṃsthite vātha mune kathametajjagatsthitau | kramo gurūpadeśākhyaḥ svātmajñānasya kāraṇam

श्रीवसिष्ठ उवाच । अत्यन्तकृपणः कश्चित्किराटो धनधान्यवान् । अस्ति विन्ध्याटवीकक्षे कुटुम्बी ब्राह्मणो यथा

śrīvasiṣṭha uvāca | atyantakṛpaṇaḥ kaścitkirāṭo dhanadhānyavān | asti vindhyāṭavīkakṣe kuṭumbī brāhmaṇo yathā

तस्यैकदा निपतिता गच्छतो विन्ध्यजङ्गले । एका वराटिका राम तृणजालकसंवृते

tasyaikadā nipatitā gacchato vindhyajaṅgale | ekā varāṭikā rāma tṛṇajālakasaṃvṛte

कार्पण्यात्स प्रयत्नेन सर्वं तृणतुषादिकम् । कपर्दकार्थमभितो दुधाव दिवसत्रयम्

kārpaṇyātsa prayatnena sarvaṃ tṛṇatuṣādikam | kapardakārthamabhito dudhāva divasatrayam

कपर्दकाः स्युर्भवता चत्वारोऽष्टौ च कालतः । ततः शतं सहस्रं च सहस्रे चेति चेतसा

kapardakāḥ syurbhavatā catvāro'ṣṭau ca kālataḥ | tataḥ śataṃ sahasraṃ ca sahasre ceti cetasā

कलयञ्जङ्गले दीनो रात्रिंदिवमतन्द्रितः । जनहाससहस्राणि बुबुधे न परं तु सः

kalayañjaṅgale dīno rātriṃdivamatandritaḥ | janahāsasahasrāṇi bubudhe na paraṃ tu saḥ

ततो दिनत्रयस्यान्ते तेन तस्माच्च जङ्गलात् । पूर्णेन्दुबिम्बप्रतिमो लब्धश्चिन्तामणिर्महान्

tato dinatrayasyānte tena tasmācca jaṅgalāt | pūrṇendubimbapratimo labdhaścintāmaṇirmahān

तं प्राप्य तुष्टहृदयः समागम्य गृहं सुखम् । प्राप्ताखिलजगद्भूतिः शान्तसर्वतया स्थितः

taṃ prāpya tuṣṭahṛdayaḥ samāgamya gṛhaṃ sukham | prāptākhilajagadbhūtiḥ śāntasarvatayā sthitaḥ

एवं यथा किराटेन कपर्दान्वेषणेन तत् । रत्नं लब्धं जगन्मूल्यमहोरात्रमखेदिना

evaṃ yathā kirāṭena kapardānveṣaṇena tat | ratnaṃ labdhaṃ jaganmūlyamahorātramakhedinā

तथा श्रुतोपदेशेन स्वात्मज्ञानमवाप्यते । अन्यदन्विष्यते चान्यल्लभ्यते हि गुरुक्रमात्

tathā śrutopadeśena svātmajñānamavāpyate | anyadanviṣyate cānyallabhyate hi gurukramāt

ब्रह्म सर्वेन्द्रियातीतं श्रुतादीन्द्रियसंविदः । तेनोपदेशादनघ नात्मतत्त्वमवाप्यते

brahma sarvendriyātītaṃ śrutādīndriyasaṃvidaḥ | tenopadeśādanagha nātmatattvamavāpyate

गुरूपदेशं च विना नात्मतत्त्वागमो भवेत् । केन चिन्तामणिर्लब्धः कपर्दान्वेषणं विना

gurūpadeśaṃ ca vinā nātmatattvāgamo bhavet | kena cintāmaṇirlabdhaḥ kapardānveṣaṇaṃ vinā

तत्त्वस्यास्य महार्थस्य गुरूपकथनं गतम् । अकारणं कारणतां मणेरिव कपर्दकः

tattvasyāsya mahārthasya gurūpakathanaṃ gatam | akāraṇaṃ kāraṇatāṃ maṇeriva kapardakaḥ

पश्य राघव मायेयं मोहिनी महतामपि । अन्यदन्विष्यते यत्नादन्यदासाद्यते फलम्

paśya rāghava māyeyaṃ mohinī mahatāmapi | anyadanviṣyate yatnādanyadāsādyate phalam

अन्यत्करोति पुरुषः फलमन्यदेव प्राप्नोति यत्र्त्रिषु जगत्स्ववलोक्यते च । तस्मादनन्तरभवस्य जगद्भ्रमस्य श्रेयोऽतिवाहनमसङ्गमनिच्छयैव

anyatkaroti puruṣaḥ phalamanyadeva prāpnoti yatrtriṣu jagatsvavalokyate ca | tasmādanantarabhavasya jagadbhramasya śreyo'tivāhanamasaṅgamanicchayaiva

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मी० दे० मोक्षोपायेषु निर्वाणप्रकरणे पू० चू० किराटोपाख्यानं नाम त्र्यशीतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī0 de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 cū0 kirāṭopākhyānaṃ nāma tryaśītitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०८४

चतुरशीतितमः सर्गः

caturaśītitamaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । अनन्तरं मुने ब्रूहि काली किमिव नृत्यति । किं शूर्पफलकुद्दालमुसलादिस्रजाऽऽवृता ।। श्रीवसिष्ठ उवाच । स भैरवश्चिदाकाशः शिव इत्यभिधीयते । अनन्यां तस्य तां विद्धि स्पन्दशक्तिं मनोमयीम्

śrīrāma uvāca | anantaraṃ mune brūhi kālī kimiva nṛtyati | kiṃ śūrpaphalakuddālamusalādisrajā''vṛtā || śrīvasiṣṭha uvāca | sa bhairavaścidākāśaḥ śiva ityabhidhīyate | ananyāṃ tasya tāṃ viddhi spandaśaktiṃ manomayīm

यथैकं पवनस्पन्दमेकमौष्ण्यानलौ यथा । चिन्मात्रं स्पन्दशक्तिश्च तथैवैकात्म सर्वदा

yathaikaṃ pavanaspandamekamauṣṇyānalau yathā | cinmātraṃ spandaśaktiśca tathaivaikātma sarvadā

स्पन्देन लक्ष्यते वायुर्वह्निरौष्ण्येन लक्ष्यते । चिन्मात्रममलं शान्तं शिव इत्यभिधीयते

spandena lakṣyate vāyurvahnirauṣṇyena lakṣyate | cinmātramamalaṃ śāntaṃ śiva ityabhidhīyate

तत्स्पन्दमायाशक्त्यैव लक्ष्यते नान्यथा किल । शिवं ब्रह्म विदुः शान्तमवाच्यं वाग्विदामपि

tatspandamāyāśaktyaiva lakṣyate nānyathā kila | śivaṃ brahma viduḥ śāntamavācyaṃ vāgvidāmapi

स्पन्दशक्तिस्तदिच्छेदं दृश्याभासं तनोति सा । साकारस्य नरस्येच्छा यथा वै कल्पनापुरम्

spandaśaktistadicchedaṃ dṛśyābhāsaṃ tanoti sā | sākārasya narasyecchā yathā vai kalpanāpuram

करोत्येव शिवस्येच्छा करोतीदमनाकृतेः । सैषा चितिरिति प्रोक्ता जीवनाज्जीवितैषिणाम्

karotyeva śivasyecchā karotīdamanākṛteḥ | saiṣā citiriti proktā jīvanājjīvitaiṣiṇām

प्रकृतित्वेन सर्गस्य स्वयं प्रकृतितां गता । दृश्याभासानुभूतानां करणात्सोच्यते क्रिया

prakṛtitvena sargasya svayaṃ prakṛtitāṃ gatā | dṛśyābhāsānubhūtānāṃ karaṇātsocyate kriyā

वडवाग्निशिखाकाराच्छोष्याच्छुष्केति कथ्यते । चण्डित्वाच्चण्डिका प्रोक्ता सोत्पलोत्पलवर्णतः

vaḍavāgniśikhākārācchoṣyācchuṣketi kathyate | caṇḍitvāccaṇḍikā proktā sotpalotpalavarṇataḥ

जया जयैकनिष्ठत्वात्सिद्धा सिद्धिसमाश्रयात् । जयन्ती च जया प्रोक्ता विजया विजयाश्रयात्

jayā jayaikaniṣṭhatvātsiddhā siddhisamāśrayāt | jayantī ca jayā proktā vijayā vijayāśrayāt

प्रोक्ता पराजिता वीर्याद्दुर्गा दुर्ग्रहरूपतः । ओंकारसारशक्तित्वादुमेति परिकीर्तिता

proktā parājitā vīryāddurgā durgraharūpataḥ | oṃkārasāraśaktitvādumeti parikīrtitā

गायत्री गायनात्मत्वात्सावित्री प्रसवस्थितेः । सरणात्सर्वदृष्टीनां कथितैषा सरस्वती

gāyatrī gāyanātmatvātsāvitrī prasavasthiteḥ | saraṇātsarvadṛṣṭīnāṃ kathitaiṣā sarasvatī

गौरी गौराङ्गदेहत्वाद्भवदेहानुषङ्गिणी । सुप्तानामथ बुद्धानाममात्रोच्चारणाद्धृदि

gaurī gaurāṅgadehatvādbhavadehānuṣaṅgiṇī | suptānāmatha buddhānāmamātroccāraṇāddhṛdi

नित्यं त्रैलोक्यभूतानामुमेतीन्दुकलोच्यते । शिवयोर्व्योमरूपत्वादसितं लक्ष्यते वपुः

nityaṃ trailokyabhūtānāmumetīndukalocyate | śivayorvyomarūpatvādasitaṃ lakṣyate vapuḥ

नभो हि मांसमेताभ्यां दृष्टिदृष्टं विलोक्यते । अस्ति नभो नभस्येव तौ नभोनभसि स्थितौ

nabho hi māṃsametābhyāṃ dṛṣṭidṛṣṭaṃ vilokyate | asti nabho nabhasyeva tau nabhonabhasi sthitau

नभोनिभावभूताङ्गावच्छौ व्योम्न इवाग्रजौ । हस्तपादास्यमूर्ध्नो यद्वहुत्वाल्पत्वभेदतः

nabhonibhāvabhūtāṅgāvacchau vyomna ivāgrajau | hastapādāsyamūrdhno yadvahutvālpatvabhedataḥ

नानात्वं हलशूर्पादिस्रग्धरत्वं च तच्छृणु । सा हि क्रिया भगवती परिस्पन्दैकरूपिणी

nānātvaṃ halaśūrpādisragdharatvaṃ ca tacchṛṇu | sā hi kriyā bhagavatī parispandaikarūpiṇī

दद्यात्स्नायाच्च जुहुयादित्याद्यग्रशरीरिणी । चितिशक्तिरनाद्यन्ता तथा भातात्मनात्मनि

dadyātsnāyācca juhuyādityādyagraśarīriṇī | citiśaktiranādyantā tathā bhātātmanātmani

साकाशरूपिणी कान्ता दृश्यश्रीः स्पन्दधर्मिणी । देव्यास्तस्या हि याः काल्या नानाभिनयनर्तनाः

sākāśarūpiṇī kāntā dṛśyaśrīḥ spandadharmiṇī | devyāstasyā hi yāḥ kālyā nānābhinayanartanāḥ

ता इमा ब्रह्मणः सर्गजरामरणरीतयः । क्रियासौ ग्रामनगरद्वीपमण्डलमालिकाः

tā imā brahmaṇaḥ sargajarāmaraṇarītayaḥ | kriyāsau grāmanagaradvīpamaṇḍalamālikāḥ

स्पन्दान्करोति धत्तेऽन्तः कल्पितावयवात्मिका । काली कमलिनी काली क्रिया ब्रह्माण्डकालिका

spandānkaroti dhatte'ntaḥ kalpitāvayavātmikā | kālī kamalinī kālī kriyā brahmāṇḍakālikā

धत्ते स्वावयवीभूतां दृश्यलक्ष्मीमिमां हृदि । न कदाचन चिद्देवी निर्देश्यावयवा क्वचित्

dhatte svāvayavībhūtāṃ dṛśyalakṣmīmimāṃ hṛdi | na kadācana ciddevī nirdeśyāvayavā kvacit

शिवत्वाव्यतिरेकेण शिवतैवं विदृश्यताम् । यथाङ्ग शून्यता व्योम्नः स्पन्दनं मातरिश्वनः

śivatvāvyatirekeṇa śivataivaṃ vidṛśyatām | yathāṅga śūnyatā vyomnaḥ spandanaṃ mātariśvanaḥ

ज्योत्स्नायाश्चेत्यमेवं हि दृश्यमङ्गं चितेः क्रिया । शिवं शान्तमनायासमव्ययं विद्धि निर्मलम्

jyotsnāyāścetyamevaṃ hi dṛśyamaṅgaṃ citeḥ kriyā | śivaṃ śāntamanāyāsamavyayaṃ viddhi nirmalam

न मनागपि तत्रास्ति स्तैमित्यं स्पन्दधर्मता । सा क्रियैव तथारूपा सती बोधवशाद्यदा

na manāgapi tatrāsti staimityaṃ spandadharmatā | sā kriyaiva tathārūpā satī bodhavaśādyadā

व्यावृत्त्यैव तथैवास्ते शिव इत्युच्यते तदा । चितिशक्तेः क्रिया देव्याः प्रतिस्थानं यदात्मनि

vyāvṛttyaiva tathaivāste śiva ityucyate tadā | citiśakteḥ kriyā devyāḥ pratisthānaṃ yadātmani

यथाभूतस्थितेरेव तदेव शिव उच्यते । देव्याः क्रियायाश्चिच्छक्तेः स्वरूपिण्या महाकृतेः

yathābhūtasthitereva tadeva śiva ucyate | devyāḥ kriyāyāścicchakteḥ svarūpiṇyā mahākṛteḥ

कल्पिताकारधारिण्या अनन्यावयवा इमे । सर्गाः सज्जनतावर्गा लोका आलोकभास्वराः

kalpitākāradhāriṇyā ananyāvayavā ime | sargāḥ sajjanatāvargā lokā ālokabhāsvarāḥ

सद्वीपसागराः पृथ्व्यः सवनावनयोऽद्रयः । साङ्गोपाङ्गास्त्रयो वेदाः सविद्यास्थानगीतयः

sadvīpasāgarāḥ pṛthvyaḥ savanāvanayo'drayaḥ | sāṅgopāṅgāstrayo vedāḥ savidyāsthānagītayaḥ

सविधिप्रतिषेधार्थाः सशुभाशुभकल्पनाः । सदक्षिणाग्नयो यज्ञाः पुरोडाशाद्यशंसिनः

savidhipratiṣedhārthāḥ saśubhāśubhakalpanāḥ | sadakṣiṇāgnayo yajñāḥ puroḍāśādyaśaṃsinaḥ

भूपालोलूखलवृसीशूर्पयूपादिसयुताः । संग्रामाः सायुधग्रामाः सशूलशरशक्तयः

bhūpālolūkhalavṛsīśūrpayūpādisayutāḥ | saṃgrāmāḥ sāyudhagrāmāḥ saśūlaśaraśaktayaḥ

सभुशुण्डीगदाप्रासहयेभभटभासुराः । ज्ञातयो भूतसंघानां चतुर्दश सुरादिकाः । चतुर्दशाब्धिद्वीपोर्व्यस्तथा लोकाश्चतुर्दश

sabhuśuṇḍīgadāprāsahayebhabhaṭabhāsurāḥ | jñātayo bhūtasaṃghānāṃ caturdaśa surādikāḥ | caturdaśābdhidvīporvyastathā lokāścaturdaśa

श्रीराम उवाच । चितेः कल्पाः शरीरिण्याः सर्गा येऽङ्गे स्थितास्तथा । ते किमात्मनि तिष्ठन्ति उतासत्या वदेति भो

śrīrāma uvāca | citeḥ kalpāḥ śarīriṇyāḥ sargā ye'ṅge sthitāstathā | te kimātmani tiṣṭhanti utāsatyā vadeti bho

श्रीवसिष्ठ उवाच । रामासौ किल चिच्छक्तिस्तया यच्चोदितं तथा । तत्प्रचेतितमेवातः सत्यं चेदमिवाखिलम्

śrīvasiṣṭha uvāca | rāmāsau kila cicchaktistayā yaccoditaṃ tathā | tatpracetitamevātaḥ satyaṃ cedamivākhilam

तत्प्रतिबिम्बितं बाह्यान्मुकुरप्रतिबिम्ववत् । सत्यं तदन्तरेवास्ति चितेर्नासत्यमर्थतः

tatpratibimbitaṃ bāhyānmukurapratibimvavat | satyaṃ tadantarevāsti citernāsatyamarthataḥ

चिद्रूपस्य तथाप्यन्तः सत्संकल्पपुरं भवेत् । दृढध्यानाद्विशुद्धायाश्चितेर्भवतु सा कथम्

cidrūpasya tathāpyantaḥ satsaṃkalpapuraṃ bhavet | dṛḍhadhyānādviśuddhāyāściterbhavatu sā katham

आदर्शेष्वथवा स्वप्ने सर्गः संकल्पनेऽस्तु वा । स आत्मन्यर्थकारित्वात्सत्य इत्येव मे मतिः

ādarśeṣvathavā svapne sargaḥ saṃkalpane'stu vā | sa ātmanyarthakāritvātsatya ityeva me matiḥ

मम नार्थाय स इति वक्षि चेत्तत्कथं भवेत् । देशान्तरगताः सर्वे भवन्त्यर्थाय संप्रति

mama nārthāya sa iti vakṣi cettatkathaṃ bhavet | deśāntaragatāḥ sarve bhavantyarthāya saṃprati

यथा देशान्तरग्रामस्तद्गतस्यार्थकृद्भवेत् । सर्वे तथैव तद्भावं गतस्यार्थविनिश्चयात्

yathā deśāntaragrāmastadgatasyārthakṛdbhavet | sarve tathaiva tadbhāvaṃ gatasyārthaviniścayāt

यद्यथाभूतसर्वार्थक्रियाकारि प्रदृश्यते । तत्सत्यमात्मनोऽन्यस्य नैवातत्तामुपेयुषः

yadyathābhūtasarvārthakriyākāri pradṛśyate | tatsatyamātmano'nyasya naivātattāmupeyuṣaḥ

तस्माच्चिच्छक्तिकोशस्थाः सर्वाः सर्गपरम्पराः । सत्य आत्मेति तद्भावं गतस्यान्यस्य नाखिलाः

tasmāccicchaktikośasthāḥ sarvāḥ sargaparamparāḥ | satya ātmeti tadbhāvaṃ gatasyānyasya nākhilāḥ

भूतभव्यभविष्यस्थाः संकल्पस्वप्नपूर्गणाः । सर्वे सत्याः परं तत्त्वं सर्वात्मा कथमन्यथा

bhūtabhavyabhaviṣyasthāḥ saṃkalpasvapnapūrgaṇāḥ | sarve satyāḥ paraṃ tattvaṃ sarvātmā kathamanyathā

प्राप्यन्ते योगसिद्धेन तद्भावं तु गतेन ते । अन्येन पर्वता ग्रामा गत्या देशान्तरे यथा

prāpyante yogasiddhena tadbhāvaṃ tu gatena te | anyena parvatā grāmā gatyā deśāntare yathā

चालितस्य यथा गाढनिद्रस्य स्वप्नपत्तनम् । न लुठत्येव लुठितमित्यप्यनुमतं स्फुटम्

cālitasya yathā gāḍhanidrasya svapnapattanam | na luṭhatyeva luṭhitamityapyanumataṃ sphuṭam

तथा चलन्त्या लुठितं तस्या देहगतं जगत् । न लुठत्येव मुकुरप्रतिबिम्बमिव स्थितम्

tathā calantyā luṭhitaṃ tasyā dehagataṃ jagat | na luṭhatyeva mukurapratibimbamiva sthitam

स त्रैलोक्यमहारम्भः सत्योऽपि भ्रान्तिमात्रकम् । भ्रान्तिमात्रस्य के नाम लुठनालुठने वद

sa trailokyamahārambhaḥ satyo'pi bhrāntimātrakam | bhrāntimātrasya ke nāma luṭhanāluṭhane vada

कदा स्वप्नपुरं सत्यं कदा स्वप्नपुरं मुधा । कदा स्वप्नपुरं भग्नं कदा स्वप्नपुरं स्थितम्

kadā svapnapuraṃ satyaṃ kadā svapnapuraṃ mudhā | kadā svapnapuraṃ bhagnaṃ kadā svapnapuraṃ sthitam

भ्रान्तित्वं केवलं सैव दृश्यश्रीर्यावदग्रगा । त्वं विद्धीमामपि भ्रान्तिं जगल्लक्ष्मीमवास्तवीम्

bhrāntitvaṃ kevalaṃ saiva dṛśyaśrīryāvadagragā | tvaṃ viddhīmāmapi bhrāntiṃ jagallakṣmīmavāstavīm

संकल्पने मनोराज्ये स्वप्ने संकथने भ्रमे । यथापुरानुभवनं त्रैलोक्यानुभवं तथा

saṃkalpane manorājye svapne saṃkathane bhrame | yathāpurānubhavanaṃ trailokyānubhavaṃ tathā

अहमिति जगदिति नान्त- भ्रान्तिरियं प्रकचतीव चितः । परमाकाशकृशाख्या शाम्यति निपुणं परिज्ञाता

ahamiti jagaditi nānta- bhrāntiriyaṃ prakacatīva citaḥ | paramākāśakṛśākhyā śāmyati nipuṇaṃ parijñātā

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मी० दे० मो० निर्वाणप्रकरणे उ० पाषा० शिवशक्तिवर्णनं नाम चतुरशीतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī0 de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe u0 pāṣā0 śivaśaktivarṇanaṃ nāma caturaśītitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०८४

चतुरशीतितमः सर्गः

caturaśītitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । । ततः शिखिध्वजो राजा तत्त्वज्ञानपदं विना । आजगाम परं मोहं तमोन्धत्वमिवाप्रजाः

śrīvasiṣṭha uvāca | | tataḥ śikhidhvajo rājā tattvajñānapadaṃ vinā | ājagāma paraṃ mohaṃ tamondhatvamivāprajāḥ

दुःखाग्निदीपितमना मनागपि विभूतिषु । तास्वभीष्टोपनीतासु न रेमेऽग्निशिखास्विव

duḥkhāgnidīpitamanā manāgapi vibhūtiṣu | tāsvabhīṣṭopanītāsu na reme'gniśikhāsviva

एकान्तेषु दिगन्तेषु निर्झरेषु गुहासु च । आजगाम रतिं जन्तुर्मुक्तेषुर्व्याधतो यथा

ekānteṣu diganteṣu nirjhareṣu guhāsu ca | ājagāma ratiṃ janturmukteṣurvyādhato yathā

राघव त्वमिवाशेषाः सान्त्वानुनयबोधनैः । प्रार्थितः कार्यते भृत्यैर्महीपो दिवसक्रियाः

rāghava tvamivāśeṣāḥ sāntvānunayabodhanaiḥ | prārthitaḥ kāryate bhṛtyairmahīpo divasakriyāḥ

नित्यमुद्दामवैराग्यः परिव्राडिव शान्तधीः । खिद्यते च महाभोगान्स भोक्तुं च श्रियं स्थितः

nityamuddāmavairāgyaḥ parivrāḍiva śāntadhīḥ | khidyate ca mahābhogānsa bhoktuṃ ca śriyaṃ sthitaḥ

ददावतितरां दानं गोभूमिकनकादिकम् । देवेभ्यो ब्राह्मणेभ्यश्च स्वजनेभ्यश्च मानद

dadāvatitarāṃ dānaṃ gobhūmikanakādikam | devebhyo brāhmaṇebhyaśca svajanebhyaśca mānada

चचार च तपः कर्तुं कृच्छ्रचान्द्रायणादिकम् । परिबभ्राम तीर्थानि वनान्यायतनानि च

cacāra ca tapaḥ kartuṃ kṛcchracāndrāyaṇādikam | paribabhrāma tīrthāni vanānyāyatanāni ca

स तथापि विशोकत्वं न मनागपि लब्धवान् । अनिधानां खनन्भूमिं निधानार्थी निधिं यथा

sa tathāpi viśokatvaṃ na manāgapi labdhavān | anidhānāṃ khananbhūmiṃ nidhānārthī nidhiṃ yathā

रात्रिंदिवं महानेष शुष्यत्येव कृशानुना । चिन्तया चिन्तयामास संसारव्याधिभेषजम्

rātriṃdivaṃ mahāneṣa śuṣyatyeva kṛśānunā | cintayā cintayāmāsa saṃsāravyādhibheṣajam

चिन्तापरवशो दीनो राज्यं स्वस्य विषोपमम् । महाविभवमप्यग्रे नापश्यत्खिन्नया धिया

cintāparavaśo dīno rājyaṃ svasya viṣopamam | mahāvibhavamapyagre nāpaśyatkhinnayā dhiyā

अथैकदैकान्तगतां चूडालामङ्कमागताम् । इदं मधुरया वाचा समुवाच शिखिध्वजः

athaikadaikāntagatāṃ cūḍālāmaṅkamāgatām | idaṃ madhurayā vācā samuvāca śikhidhvajaḥ

शिखिध्वज उवाच । भुक्तं राज्यं चिरं कालं भुक्ता विभवभूमयः । अधुनास्मि विरागेण युक्तो गच्छामि काननम्

śikhidhvaja uvāca | bhuktaṃ rājyaṃ ciraṃ kālaṃ bhuktā vibhavabhūmayaḥ | adhunāsmi virāgeṇa yukto gacchāmi kānanam

न सुखानि न दुःखानि नापदो न च संपदः । क्रोडीकुर्वन्ति तन्वङ्गि मुनिं वननिवासिनम्

na sukhāni na duḥkhāni nāpado na ca saṃpadaḥ | kroḍīkurvanti tanvaṅgi muniṃ vananivāsinam

न देशभङ्गसंमोहो न संग्रामे जनक्षयः । राज्यादप्यधिकं मन्ये सुखं वननिवासिनाम्

na deśabhaṅgasaṃmoho na saṃgrāme janakṣayaḥ | rājyādapyadhikaṃ manye sukhaṃ vananivāsinām

स्तबकस्तनधारिण्यो रक्तपल्लवपाणयः । मञ्जरीजालहारिण्यो लोलशुभ्राम्बुदांशुकाः

stabakastanadhāriṇyo raktapallavapāṇayaḥ | mañjarījālahāriṇyo lolaśubhrāmbudāṃśukāḥ

स्वपरागाङ्गरागिण्यः कृतकौसुममण्डनाः । आसेव्यकाञ्चनशिलानितम्बतटशोभिताः

svaparāgāṅgarāgiṇyaḥ kṛtakausumamaṇḍanāḥ | āsevyakāñcanaśilānitambataṭaśobhitāḥ

तरङ्गमौक्तिकप्रोतसरिन्मुक्तालतावृताः । लतावयस्यावलिता मुग्धमुग्धमृगात्मजाः

taraṅgamauktikaprotasarinmuktālatāvṛtāḥ | latāvayasyāvalitā mugdhamugdhamṛgātmajāḥ

स्वभावोद्दामसौगन्ध्या वितीर्णफलभोजनाः । षट्पदश्रेणिनयनाः पुष्पापूरलताङ्गिकाः

svabhāvoddāmasaugandhyā vitīrṇaphalabhojanāḥ | ṣaṭpadaśreṇinayanāḥ puṣpāpūralatāṅgikāḥ

आस्वाद्यस्यन्दतां याताः शीतलामलगात्रिकाः । रमयन्ति त्वमिव मां वनवीथ्यो वरानने

āsvādyasyandatāṃ yātāḥ śītalāmalagātrikāḥ | ramayanti tvamiva māṃ vanavīthyo varānane

यथा विविक्तमेकान्ते मनो भवति निर्वृतम् । न तथा शशिबिम्बेषु न च ब्रह्मेन्द्रसद्मसु

yathā viviktamekānte mano bhavati nirvṛtam | na tathā śaśibimbeṣu na ca brahmendrasadmasu

अस्मिन्सन्मन्त्रणे तन्वि न विघ्नं कर्तुमर्हसि । भर्तुर्विघटयन्तीच्छां न स्वप्नेऽपि कुलस्त्रियः

asminsanmantraṇe tanvi na vighnaṃ kartumarhasi | bharturvighaṭayantīcchāṃ na svapne'pi kulastriyaḥ

चूडालोवाच । प्राप्तकालं कृतं कार्यं राजते नाथ नेतरत् । वसन्ते राजते पुष्पं फलं शरदि राजते

cūḍālovāca | prāptakālaṃ kṛtaṃ kāryaṃ rājate nātha netarat | vasante rājate puṣpaṃ phalaṃ śaradi rājate

जराजरठदेहानां युक्तो वनसमाश्रयः । न यूनां त्वादृशामेव तेनैतन्मे न रोचते

jarājaraṭhadehānāṃ yukto vanasamāśrayaḥ | na yūnāṃ tvādṛśāmeva tenaitanme na rocate

यौवनेन महाराज न यावद्वयमुज्झिताः । पुष्पौघेणेव तरवस्तावच्छोभामहे गृहे

yauvanena mahārāja na yāvadvayamujjhitāḥ | puṣpaugheṇeva taravastāvacchobhāmahe gṛhe

पुष्पधाना पुष्पमितजरसा सह काननम् । समं गृहाद्गमिष्यामो हंसा इव सरोवरात्

puṣpadhānā puṣpamitajarasā saha kānanam | samaṃ gṛhādgamiṣyāmo haṃsā iva sarovarāt

अप्राप्तकालं नृपतेः प्रजापालनमुज्झतः । राजन्यस्यैव रन्ध्रस्य महदेनो भविष्यति

aprāptakālaṃ nṛpateḥ prajāpālanamujjhataḥ | rājanyasyaiva randhrasya mahadeno bhaviṣyati

अप्राप्तकारिणं भूपं रोधयन्ति च वै प्रजाः । रोधयन्ति ह्यकार्येभ्यः प्रभुं भृत्याः परस्परम्

aprāptakāriṇaṃ bhūpaṃ rodhayanti ca vai prajāḥ | rodhayanti hyakāryebhyaḥ prabhuṃ bhṛtyāḥ parasparam

शिखिध्वज उवाच । अलमुत्पलपत्राक्षि विघ्नेनाभिमतस्य मे । विद्धि मां गतमेवेतो दूरमेकान्तकाननम्

śikhidhvaja uvāca | alamutpalapatrākṣi vighnenābhimatasya me | viddhi māṃ gatameveto dūramekāntakānanam

बाला त्वमनवद्याङ्गि नागन्तव्यं वनं त्वया । पुंसामपि हि मृद्वङ्गि दुर्विगाह्यो वनाश्रयः

bālā tvamanavadyāṅgi nāgantavyaṃ vanaṃ tvayā | puṃsāmapi hi mṛdvaṅgi durvigāhyo vanāśrayaḥ

समर्था न वनावासे योषितः कठिना अपि । कानने पुष्पमञ्जर्यः सोढुं शस्त्रालिमक्षमाः

samarthā na vanāvāse yoṣitaḥ kaṭhinā api | kānane puṣpamañjaryaḥ soḍhuṃ śastrālimakṣamāḥ

भवत्या पालयन्त्येह राज्ये स्थातव्यमुत्तमे । कुटुम्बभारोद्वहनं पत्यौ याते व्रतं स्त्रियः

bhavatyā pālayantyeha rājye sthātavyamuttame | kuṭumbabhārodvahanaṃ patyau yāte vrataṃ striyaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । इत्युक्त्वा दयितां राजा तामिन्दुवदनां वशी । उत्तस्थौ स्नातुमखिलं दिनकार्यं चकार च

śrīvasiṣṭha uvāca | ityuktvā dayitāṃ rājā tāminduvadanāṃ vaśī | uttasthau snātumakhilaṃ dinakāryaṃ cakāra ca

अथोज्झितप्रजाचेष्टो रविरस्ताचलं ययौ । शिखिध्वजो वनमिव समस्तजनदुर्गमम्

athojjhitaprajāceṣṭo ravirastācalaṃ yayau | śikhidhvajo vanamiva samastajanadurgamam

संहृत्य विततं रूपं तमेवानुययौ प्रभा । नाथं भवननिष्क्रान्तं चूडालेवानुरागिणी

saṃhṛtya vitataṃ rūpaṃ tamevānuyayau prabhā | nāthaṃ bhavananiṣkrāntaṃ cūḍālevānurāgiṇī

आययौ यामिनी श्यामा भुवनं भस्मधूसरम् । धृतव्योमापगं शर्वं संश्लेषा यमुनेव सा

āyayau yāminī śyāmā bhuvanaṃ bhasmadhūsaram | dhṛtavyomāpagaṃ śarvaṃ saṃśleṣā yamuneva sā

दिक्षु संध्याब्ददन्तासु स्थितासु कृतमण्डलम् । तमालबालकाङ्कासु ज्योत्स्नाहासोदयाङ्कितम्

dikṣu saṃdhyābdadantāsu sthitāsu kṛtamaṇḍalam | tamālabālakāṅkāsu jyotsnāhāsodayāṅkitam

गच्छतोरपरं पारं दंपत्योर्मैरव पदम् । देवोद्यानमयं रन्तुं दिनश्रीदिननाथयोः

gacchatoraparaṃ pāraṃ daṃpatyormairava padam | devodyānamayaṃ rantuṃ dinaśrīdinanāthayoḥ

आगच्छतोरिदं पारं ह्यघतीक्ष्णकरोज्झितम् । निशानिशानायकयोर्दंपत्योर्मैरवं पुनः

āgacchatoridaṃ pāraṃ hyaghatīkṣṇakarojjhitam | niśāniśānāyakayordaṃpatyormairavaṃ punaḥ

तारागणोऽथ ददृशे विकीर्णो व्योमकुट्टिमे । मुक्तो मङ्गललाजानां दिग्वधूभिरिवाञ्जलिः

tārāgaṇo'tha dadṛśe vikīrṇo vyomakuṭṭime | mukto maṅgalalājānāṃ digvadhūbhirivāñjaliḥ

चन्द्रानना तमःश्यामा श्रान्ता कुसुमहासिनी । यामिनी यौवनं प्राप सरोजमुकुलस्तनी

candrānanā tamaḥśyāmā śrāntā kusumahāsinī | yāminī yauvanaṃ prāpa sarojamukulastanī

कृतसंध्यासमाचारः सहचूडालयेष्टया । सुष्वाप शयने भूयो मैनाक इव सागरे

kṛtasaṃdhyāsamācāraḥ sahacūḍālayeṣṭayā | suṣvāpa śayane bhūyo maināka iva sāgare

अथार्धरात्रसमये देशे निःशब्दतां गते । घननिद्राशिलाकोशनिलीने सकले जने

athārdharātrasamaye deśe niḥśabdatāṃ gate | ghananidrāśilākośanilīne sakale jane

स तस्यां संप्रसुप्तायां शयने कोमलांशुके । भृशं निद्राविमूढायां भ्रमर्यामिव पङ्कजे

sa tasyāṃ saṃprasuptāyāṃ śayane komalāṃśuke | bhṛśaṃ nidrāvimūḍhāyāṃ bhramaryāmiva paṅkaje

तत्याज दयितां सुप्तामङ्काद्राजा शिखिध्वजः । स्वैरं स्वैरं मुखं राहोर्दिशं चान्द्रप्रभामिव

tatyāja dayitāṃ suptāmaṅkādrājā śikhidhvajaḥ | svairaṃ svairaṃ mukhaṃ rāhordiśaṃ cāndraprabhāmiva

उत्तस्थौ शयनाल्लीनवधूकार्धाञ्चलांशुकात् । सलक्ष्मीकान्तिलोलोर्मेर्हरिः क्षीरार्णवादिव

uttasthau śayanāllīnavadhūkārdhāñcalāṃśukāt | salakṣmīkāntilolormerhariḥ kṣīrārṇavādiva

वीरक्रमार्थं यामीति तत्रैवानुचरव्रजम् । योजयित्वा जगामासौ पुरान्निर्गत्य पूर्णधीः

vīrakramārthaṃ yāmīti tatraivānucaravrajam | yojayitvā jagāmāsau purānnirgatya pūrṇadhīḥ

राज्यलक्ष्मि नमस्तुभ्यमित्युक्त्वा मण्डलाद्गतः । विवेशोग्रामरण्यानीमेको नद इवार्णवम्

rājyalakṣmi namastubhyamityuktvā maṇḍalādgataḥ | viveśogrāmaraṇyānīmeko nada ivārṇavam

घनान्धकारगुल्माढ्या क्षुद्रभूतौघकर्कशा । सारण्यानी निशा सार्धं समं तेनातिवाहिता

ghanāndhakāragulmāḍhyā kṣudrabhūtaughakarkaśā | sāraṇyānī niśā sārdhaṃ samaṃ tenātivāhitā

प्रातः शून्यामरण्यानीं स नीत्वा विततं दिनम् । सममर्केण कस्यांचिद्विशश्राम वनावनौ

prātaḥ śūnyāmaraṇyānīṃ sa nītvā vitataṃ dinam | samamarkeṇa kasyāṃcidviśaśrāma vanāvanau

भानावदृश्यतां याते तत्र स्नानादिपूर्वकम् । किंचित्फलादिकं भुक्त्वा तां निनाय तमस्विनीम्

bhānāvadṛśyatāṃ yāte tatra snānādipūrvakam | kiṃcitphalādikaṃ bhuktvā tāṃ nināya tamasvinīm

पुनः प्रातः पुराण्युच्चैर्मण्डलानि गिरीन्नदीः । जवादुल्लङ्घयामास राजा द्वादशशर्वरीः

punaḥ prātaḥ purāṇyuccairmaṇḍalāni girīnnadīḥ | javādullaṅghayāmāsa rājā dvādaśaśarvarīḥ

ततो मन्दरशैलस्य तटस्थं जनदुर्गमम् । प्राप काननमत्यन्तदूरस्थजनतापुरम्

tato mandaraśailasya taṭasthaṃ janadurgamam | prāpa kānanamatyantadūrasthajanatāpuram

रटत्प्रणालसलिलवापीवलितपादपम् । शीर्णवेद्यालयज्ञातभूतपूर्वद्विजाश्रमम्

raṭatpraṇālasalilavāpīvalitapādapam | śīrṇavedyālayajñātabhūtapūrvadvijāśramam

क्षुद्रप्राणिविनिर्मुक्तसिद्धसेव्यलतालयम् । आपूर्णपादपलतं प्राणवृत्तिक्ररैः फलैः

kṣudraprāṇivinirmuktasiddhasevyalatālayam | āpūrṇapādapalataṃ prāṇavṛttikraraiḥ phalaiḥ

तत्रैकस्मिन्समे शुद्धे स्थले सलिलमालिते । शीतले शाद्वलश्यामे स्निग्धे सफलपादपे

tatraikasminsame śuddhe sthale salilamālite | śītale śādvalaśyāme snigdhe saphalapādape

समञ्जरीभिर्वल्लीभिः स चकारोटजालयम् । प्रावृट्कालः सविद्युद्भिर्नीलाभ्रैरिव पञ्जरम्

samañjarībhirvallībhiḥ sa cakāroṭajālayam | prāvṛṭkālaḥ savidyudbhirnīlābhrairiva pañjaram

मसृणं वैणवं दण्डं फलभोजनभाजनम् । अर्घपात्रं पुष्पभाण्डमक्षमालां कमण्डलुम्

masṛṇaṃ vaiṇavaṃ daṇḍaṃ phalabhojanabhājanam | arghapātraṃ puṣpabhāṇḍamakṣamālāṃ kamaṇḍalum

कन्थां शीतापनोदाय बृसीं चैव मृगाजिनम् । आनीयायोजयत्तस्मिन्मठिकामन्दिरे नृप

kanthāṃ śītāpanodāya bṛsīṃ caiva mṛgājinam | ānīyāyojayattasminmaṭhikāmandire nṛpa

यत्किंचिदन्यद्वा वस्तु योग्यं तापसकर्मणि । तत्तत्र स्थापयामास जगतीव क्रमं विधिः

yatkiṃcidanyadvā vastu yogyaṃ tāpasakarmaṇi | tattatra sthāpayāmāsa jagatīva kramaṃ vidhiḥ

संध्यापूर्वं जपं प्रातः प्रहरे स तदाकरोत् । पुष्पोच्चयं द्वितीये तु स्नानं देवार्चनं ततः

saṃdhyāpūrvaṃ japaṃ prātaḥ prahare sa tadākarot | puṣpoccayaṃ dvitīye tu snānaṃ devārcanaṃ tataḥ

पश्चाद्वनफलं किंचिद्वनकन्दं विसादि च । भुक्त्वा जप्यपरो भूत्वा निनायैको निशां वशी

paścādvanaphalaṃ kiṃcidvanakandaṃ visādi ca | bhuktvā japyaparo bhūtvā nināyaiko niśāṃ vaśī

इति दिवसमखेदं मन्दरोपान्तकच्छे विरचित उटजेऽन्तर्मालवेशो निनाय । नवनृपतिविलासं तं न सस्मार कं वा स्फुरति हृदि विवेके राज्यलक्ष्म्यो हरन्ति

iti divasamakhedaṃ mandaropāntakacche viracita uṭaje'ntarmālaveśo nināya | navanṛpativilāsaṃ taṃ na sasmāra kaṃ vā sphurati hṛdi viveke rājyalakṣmyo haranti

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मी० दे० मोक्षोपायेषु निर्वाणप्रकरणे पू० चू० शिखिध्वजप्रव्रज्या नाम चतुरशीतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī0 de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 cū0 śikhidhvajapravrajyā nāma caturaśītitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०८५

पञ्चाशीतितमः सर्गः

pañcāśītitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । इति नृत्यति सा देवी दीर्घदोर्दण्डमण्डलैः । परिस्पन्दात्मकैर्व्योम कुर्वाणा घनकाननम्

śrīvasiṣṭha uvāca | iti nṛtyati sā devī dīrghadordaṇḍamaṇḍalaiḥ | parispandātmakairvyoma kurvāṇā ghanakānanam

क्रियासौ नृत्यति तथा चितिशक्तिरनामया । अस्या विभूषणं शूर्पकुडालपटलादिकम् ।। ऐ शरशक्तिगदाप्रासमुसलादि शिलादि च । भावाभावपदार्थौघकलाकालक्रमादि च

kriyāsau nṛtyati tathā citiśaktiranāmayā | asyā vibhūṣaṇaṃ śūrpakuḍālapaṭalādikam || ai śaraśaktigadāprāsamusalādi śilādi ca | bhāvābhāvapadārthaughakalākālakramādi ca

चित्स्पन्दोऽन्तर्जगद्धत्ते कल्पनेव पुरं हृदि । सैव वा जगदित्येव कल्पनैव यथा पुरम्

citspando'ntarjagaddhatte kalpaneva puraṃ hṛdi | saiva vā jagadityeva kalpanaiva yathā puram

पवनस्य यथा स्पन्दस्तथैवेच्छा शिवस्य सा । यथास्पन्दोऽनिलस्यान्तः प्रशान्तेच्छस्तथा शिवः

pavanasya yathā spandastathaivecchā śivasya sā | yathāspando'nilasyāntaḥ praśāntecchastathā śivaḥ

अमूर्तो मूर्तमाकाशे शब्दाडम्बरमानिलः । यथा स्पन्दस्तनोत्येवं शिवेच्छा कुरुते जगत्

amūrto mūrtamākāśe śabdāḍambaramānilaḥ | yathā spandastanotyevaṃ śivecchā kurute jagat

नृत्यन्त्याथ यदा तत्र तथा तस्मिन्पराम्बरे । काकतालीययोगेन संरम्भवशतः स्वयम्

nṛtyantyātha yadā tatra tathā tasminparāmbare | kākatālīyayogena saṃrambhavaśataḥ svayam

निकटस्थः शिवः स्पृष्टः स मनागभ्रमन्तिकम् । वाडवोऽग्निः स्वनाशाय वहन्त्येवाम्बुलेखया

nikaṭasthaḥ śivaḥ spṛṣṭaḥ sa manāgabhramantikam | vāḍavo'gniḥ svanāśāya vahantyevāmbulekhayā

स्पृष्टमात्रे शिवे तस्मिंस्ततः परमकारणे । प्रवृत्ता प्रकृतिं गन्तुं सा शनैरुरजां तथा

spṛṣṭamātre śive tasmiṃstataḥ paramakāraṇe | pravṛttā prakṛtiṃ gantuṃ sā śanairurajāṃ tathā

अनन्ताकारतां त्यक्त्वा संपन्ना गिरिमात्रिका । ततो नगरमात्रासौ ततश्च द्रुमसुन्दरी

anantākāratāṃ tyaktvā saṃpannā girimātrikā | tato nagaramātrāsau tataśca drumasundarī

ततो व्योमसमाकारा शिवस्यैवाकृतिं ततः । सा प्रविष्टा सरिच्छान्तसंरम्भेव महार्णवम्

tato vyomasamākārā śivasyaivākṛtiṃ tataḥ | sā praviṣṭā saricchāntasaṃrambheva mahārṇavam

एक एवाभवदथो शिवया परिवर्जितः । शिव एव शिवः शान्त आकाशे शमनोऽभितः

eka evābhavadatho śivayā parivarjitaḥ | śiva eva śivaḥ śānta ākāśe śamano'bhitaḥ

श्रीराम उवाच । भगवञ्छिवसंस्पृष्टा सा शिवा परमेश्वरी । किमर्थमागता शान्तिमिति मे ब्रूहि तत्त्वतः

śrīrāma uvāca | bhagavañchivasaṃspṛṣṭā sā śivā parameśvarī | kimarthamāgatā śāntimiti me brūhi tattvataḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । सा राम प्रकृतिः प्रोक्ता शिवेच्छा पारमेश्वरी । जगन्मायेति विख्याता स्पन्दशक्तिरकृत्रिमा

śrīvasiṣṭha uvāca | sā rāma prakṛtiḥ proktā śivecchā pārameśvarī | jaganmāyeti vikhyātā spandaśaktirakṛtrimā

स परः प्रकृतेः प्रोक्तः पुरुषः पवनाकृतिः । शिवरूपधरः शान्तः शरदाकाशशान्तिमान्

sa paraḥ prakṛteḥ proktaḥ puruṣaḥ pavanākṛtiḥ | śivarūpadharaḥ śāntaḥ śaradākāśaśāntimān

भ्रमति प्रकृतिस्तावत्संसारे भ्रमरूपिणी । स्पन्दमात्रात्मिका सेच्छा चिच्छक्तिः पारमेश्वरी

bhramati prakṛtistāvatsaṃsāre bhramarūpiṇī | spandamātrātmikā secchā cicchaktiḥ pārameśvarī

यावन्न पश्यति शिवं नित्यतृप्तमनामयम् । अजरं परमाद्यन्तवर्जितं वर्जितद्वयम्

yāvanna paśyati śivaṃ nityatṛptamanāmayam | ajaraṃ paramādyantavarjitaṃ varjitadvayam

संविन्मात्रैकधर्मित्वात्काकतालीययोगतः । संविद्देवी शिवं स्पृष्ट्वा तन्मयीव भवत्यलम्

saṃvinmātraikadharmitvātkākatālīyayogataḥ | saṃviddevī śivaṃ spṛṣṭvā tanmayīva bhavatyalam

प्रकृतिः पुरुषं स्पृष्ट्वा प्रकृतित्वं समुज्झति । तदन्तरेकतां गत्वा नदीरूपमिवार्णवे

prakṛtiḥ puruṣaṃ spṛṣṭvā prakṛtitvaṃ samujjhati | tadantarekatāṃ gatvā nadīrūpamivārṇave

आपगा हि पयोमात्रं सङ्गे अर्णव एव सा । यदा तदा तमेवाशु प्राप्य तत्रैव लीयते

āpagā hi payomātraṃ saṅge arṇava eva sā | yadā tadā tamevāśu prāpya tatraiva līyate

चितिः शिवेच्छा सा देवं तमेवासाद्य शाम्यति । जन्मस्थानशिलां प्राप्य तीक्ष्णधारा यथायसी

citiḥ śivecchā sā devaṃ tamevāsādya śāmyati | janmasthānaśilāṃ prāpya tīkṣṇadhārā yathāyasī

पुंसश्छायां निजच्छाया प्रविष्टस्य शरीरकम् । यथाशु प्रविशत्येव प्रकृतिः पुरुषं तथा

puṃsaśchāyāṃ nijacchāyā praviṣṭasya śarīrakam | yathāśu praviśatyeva prakṛtiḥ puruṣaṃ tathā

चेतित्वा चिन्निजं भावं पुरुषाख्यं सनातनम् । भूयो भ्रमति संसारे नेह तत्तां प्रयाति हि

cetitvā cinnijaṃ bhāvaṃ puruṣākhyaṃ sanātanam | bhūyo bhramati saṃsāre neha tattāṃ prayāti hi

साधुर्वसति चोरौघे तावद्यावदसौ नतम् । परिजानाति विज्ञाय न तत्र रमते पुनः

sādhurvasati coraughe tāvadyāvadasau natam | parijānāti vijñāya na tatra ramate punaḥ

द्वैते तावदसद्रूपे रमते भ्रमते चितिः । परं पश्यति नो यावत्तं दृष्ट्वा तन्मयी भवेत्

dvaite tāvadasadrūpe ramate bhramate citiḥ | paraṃ paśyati no yāvattaṃ dṛṣṭvā tanmayī bhavet

चितिनिर्वाणरूपं यत्प्रकृतिः परमं पदम् । प्राप्य तत्तामवाप्नोति सरिदब्धाविवाब्धिताम्

citinirvāṇarūpaṃ yatprakṛtiḥ paramaṃ padam | prāpya tattāmavāpnoti saridabdhāvivābdhitām

तावद्विमोहवशतश्चितिराकुलेषु सर्गेषु संसरति जन्मदशासु तासु । यावन्न पश्यति परं तमथाशु दृष्ट्वा तत्रैव मज्जति घनं मधुनीव भृङ्गी

tāvadvimohavaśataścitirākuleṣu sargeṣu saṃsarati janmadaśāsu tāsu | yāvanna paśyati paraṃ tamathāśu dṛṣṭvā tatraiva majjati ghanaṃ madhunīva bhṛṅgī

संप्राप्य कस्त्यजति नाम तदात्मतत्त्वं प्राप्यानुभूय च जहाति रसायनं कः । शाम्यन्ति येन सकलानि निरन्तराणि दुःखानि जन्ममृतिमोहमयानि राम

saṃprāpya kastyajati nāma tadātmatattvaṃ prāpyānubhūya ca jahāti rasāyanaṃ kaḥ | śāmyanti yena sakalāni nirantarāṇi duḥkhāni janmamṛtimohamayāni rāma

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० निर्वाणप्रकरणे उ० पाषा० प्रकृतिपुरुषक्रमवर्णनं नाम पञ्चाशीतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe u0 pāṣā0 prakṛtipuruṣakramavarṇanaṃ nāma pañcāśītitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०८५

पञ्चाशीतितमः सर्गः

pañcāśītitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । एवं शिखिध्वजः पूर्णमठिकायां वने स्थितः । इदानीं श्रृणु चूडाला सा किं कृतवती गृहे

śrīvasiṣṭha uvāca | evaṃ śikhidhvajaḥ pūrṇamaṭhikāyāṃ vane sthitaḥ | idānīṃ śrṛṇu cūḍālā sā kiṃ kṛtavatī gṛhe

तत्रार्धरात्रसमये दूरं याते शिखिध्वजे । हरिणी ग्रामसुप्तेव चूडाला बुबुधे भयात्

tatrārdharātrasamaye dūraṃ yāte śikhidhvaje | hariṇī grāmasupteva cūḍālā bubudhe bhayāt

अपश्यत्पतिनिर्हीना शयनं शून्यता गतम् । अभास्करमपूर्णेन्दु शान्तशोभमिवाम्बरम्

apaśyatpatinirhīnā śayanaṃ śūnyatā gatam | abhāskaramapūrṇendu śāntaśobhamivāmbaram

उत्तस्थौ किंचिदाम्लानवदना खेदशालिनी । कुसिक्तेव महावल्ली निरुत्साहाङ्गपल्लवा

uttasthau kiṃcidāmlānavadanā khedaśālinī | kusikteva mahāvallī nirutsāhāṅgapallavā

न प्रसन्ना न विमला बभूवाकुलतां गता । दिनश्रीरिव नीहारधूसरा सा व्यतिष्ठत

na prasannā na vimalā babhūvākulatāṃ gatā | dinaśrīriva nīhāradhūsarā sā vyatiṣṭhata

क्षणं शय्योपविष्टैव चिन्तयामास चिन्तया । कष्टं राज्यं प्रभुस्त्यक्त्वा वनं यातो गृहादिति

kṣaṇaṃ śayyopaviṣṭaiva cintayāmāsa cintayā | kaṣṭaṃ rājyaṃ prabhustyaktvā vanaṃ yāto gṛhāditi

तन्मयेहाद्य किं कार्यं तत्समीपं व्रजाम्यहम् । भर्तैव गतिरुद्दिष्टा विधिना प्रकृता स्त्रियः

tanmayehādya kiṃ kāryaṃ tatsamīpaṃ vrajāmyaham | bhartaiva gatiruddiṣṭā vidhinā prakṛtā striyaḥ

इति संचिन्त्य भर्तारमनुगन्तुं समुत्थिता । चूडाला वातरन्ध्रेण निर्गत्याम्बरमाययौ

iti saṃcintya bhartāramanugantuṃ samutthitā | cūḍālā vātarandhreṇa nirgatyāmbaramāyayau

बभ्रामाम्बरमार्गेण वातस्कन्धेन योगिनी । कुर्वती सिद्धसार्थस्य मुखेनान्येन्दुविभ्रमम्

babhrāmāmbaramārgeṇa vātaskandhena yoginī | kurvatī siddhasārthasya mukhenānyenduvibhramam

ददर्शाथ यथायातं रात्रौ खङ्गधरं पतिम् । भ्रमन्तमेकमेकान्ते वेतालसमयोदितम्

dadarśātha yathāyātaṃ rātrau khaṅgadharaṃ patim | bhramantamekamekānte vetālasamayoditam

तादृशं पतिमालोक्य स्थित्वा गगनकोटरे । भविष्यच्चिन्तयामास सर्वं भर्तुरखण्डितम्

tādṛśaṃ patimālokya sthitvā gaganakoṭare | bhaviṣyaccintayāmāsa sarvaṃ bharturakhaṇḍitam

यथा येन यदा यत्र यावत्कार्यं यथोदयम् । यथा च निर्वृतिः स्फारा गन्तव्या तेन राघव

yathā yena yadā yatra yāvatkāryaṃ yathodayam | yathā ca nirvṛtiḥ sphārā gantavyā tena rāghava

अवश्यं भवितव्यं तद्भर्तुर्दृष्ट्वा पुरः स्थितम् । तदेव संवादयितुं गमनात्सा न्यवर्तत

avaśyaṃ bhavitavyaṃ tadbharturdṛṣṭvā puraḥ sthitam | tadeva saṃvādayituṃ gamanātsā nyavartata

आस्तां ममाद्य गमनं काले नातिचिरेण हि । मयास्य पार्श्वे गन्तव्यं नियतेरेष निश्चयः

āstāṃ mamādya gamanaṃ kāle nāticireṇa hi | mayāsya pārśve gantavyaṃ niyatereṣa niścayaḥ

इति संचिन्त्य चूडाला प्रविश्यान्तःपुरं पुनः । सुष्वाप शयने शंभोः शिरसीवैन्दवी कला

iti saṃcintya cūḍālā praviśyāntaḥpuraṃ punaḥ | suṣvāpa śayane śaṃbhoḥ śirasīvaindavī kalā

केनचित्कारणेनासौ गतः संप्रति भूपतिः । इति पौरं जनं सर्वमाश्वास्यातिष्ठदङ्गना

kenacitkāraṇenāsau gataḥ saṃprati bhūpatiḥ | iti pauraṃ janaṃ sarvamāśvāsyātiṣṭhadaṅganā

राज्यं ररक्ष भर्तुस्तत्क्रमेण समदर्शनात् । यथा कालेन केदारं पक्वं कलमगोपिका

rājyaṃ rarakṣa bhartustatkrameṇa samadarśanāt | yathā kālena kedāraṃ pakvaṃ kalamagopikā

तयोस्तदाऽवहत्कालो दंपत्योः स्थितयोस्तथा । अदृष्टान्योन्यमुखयो राज्यकाननपालयोः

tayostadā'vahatkālo daṃpatyoḥ sthitayostathā | adṛṣṭānyonyamukhayo rājyakānanapālayoḥ

जगामाथ दिनं पक्षो मासोऽथ ऋतुवत्सरः । शिखिध्वजस्य विपिने चूडालायाः स्वमन्दिरे

jagāmātha dinaṃ pakṣo māso'tha ṛtuvatsaraḥ | śikhidhvajasya vipine cūḍālāyāḥ svamandire

बहुनात्र किमुक्तेन वर्षाण्यष्टादशाङ्गना । चूडालोवास सदने वनगुच्छे शिखिध्वजः

bahunātra kimuktena varṣāṇyaṣṭādaśāṅganā | cūḍālovāsa sadane vanagucche śikhidhvajaḥ

अथ यातेषु बहुषु वर्षेषु जरसा वृते । शिखिध्वजे महाशैलतटकोटरवासिनि

atha yāteṣu bahuṣu varṣeṣu jarasā vṛte | śikhidhvaje mahāśailataṭakoṭaravāsini

भर्तुः कषायपाकं तदालक्ष्य पालितं चिरात् । तदा तस्याथ यातेषु वर्षेषु जरसा वने

bhartuḥ kaṣāyapākaṃ tadālakṣya pālitaṃ cirāt | tadā tasyātha yāteṣu varṣeṣu jarasā vane

तदा तस्यात्मकार्यस्य भवितव्यतया तथा । भर्तुः समीपगमने मम कालोऽयमित्यथ

tadā tasyātmakāryasya bhavitavyatayā tathā | bhartuḥ samīpagamane mama kālo'yamityatha

संचिन्त्य मन्दरोपान्तं गन्तुं बुद्धिं चकार सा । चचारान्तःपुराद्रात्रौ ततार नभसः पथम्

saṃcintya mandaropāntaṃ gantuṃ buddhiṃ cakāra sā | cacārāntaḥpurādrātrau tatāra nabhasaḥ patham

जगाम वातस्कन्धेन गच्छन्ती खे ददर्श सा । कल्पवृक्षांशुकच्छन्नरत्नस्तबकभूषिताः

jagāma vātaskandhena gacchantī khe dadarśa sā | kalpavṛkṣāṃśukacchannaratnastabakabhūṣitāḥ

नन्दनोद्याननिलया रक्ताः सिद्धाभिसारिकाः । परामृष्टेन्दुशकलान्प्रालेयकणवर्षिणः

nandanodyānanilayā raktāḥ siddhābhisārikāḥ | parāmṛṣṭenduśakalānprāleyakaṇavarṣiṇaḥ

सिद्धोत्तमात्तसौगन्ध्यान्स्पर्शयामास मारुतान् । चन्द्रबिम्बामृताम्भोधेर्महावीचिपरम्पराम्

siddhottamāttasaugandhyānsparśayāmāsa mārutān | candrabimbāmṛtāmbhodhermahāvīciparamparām

अपश्यन्निर्मलज्योत्स्नामम्बरान्तरतां गता । मेघान्तरेण गच्छन्ती मेघलग्नाश्च विद्युतः

apaśyannirmalajyotsnāmambarāntaratāṃ gatā | meghāntareṇa gacchantī meghalagnāśca vidyutaḥ

अवियुक्ताः स्वभर्त्रा सा भूयो भूयो व्यलोकयत् । उवाच चात्मनैवाहो यावज्जीवं शरीरिणाम्

aviyuktāḥ svabhartrā sā bhūyo bhūyo vyalokayat | uvāca cātmanaivāho yāvajjīvaṃ śarīriṇām

न स्वभावः शमं याति ममाप्युत्कण्ठितं मनः । कदा मृगेन्द्रस्कन्धं तं प्रणयप्रवणं पुनः

na svabhāvaḥ śamaṃ yāti mamāpyutkaṇṭhitaṃ manaḥ | kadā mṛgendraskandhaṃ taṃ praṇayapravaṇaṃ punaḥ

पश्यामि कान्तमित्युक्तं ममाप्युत्कण्ठते मनः । मञ्जरीजालवलितास्तरुं वल्ल्यः स्वकं पतिम्

paśyāmi kāntamityuktaṃ mamāpyutkaṇṭhate manaḥ | mañjarījālavalitāstaruṃ vallyaḥ svakaṃ patim

न मुञ्चन्ति क्षणमिति ममाप्युत्कण्ठते मनः । यथेयमग्रजा कान्तमेति सिद्धाभिसारिका

na muñcanti kṣaṇamiti mamāpyutkaṇṭhate manaḥ | yatheyamagrajā kāntameti siddhābhisārikā

तथा कदाहमेष्यामि ममापीति मनः स्थितम् । इमे मन्दाश्च मरुत एते च शशिनः कराः

tathā kadāhameṣyāmi mamāpīti manaḥ sthitam | ime mandāśca maruta ete ca śaśinaḥ karāḥ

वनराजय एताश्च ममाप्युत्कण्ठयन्त्यहो । हे चित्ताज्ञ मुधैवान्तः किं त्वं ताण्डवितं स्थितम्

vanarājaya etāśca mamāpyutkaṇṭhayantyaho | he cittājña mudhaivāntaḥ kiṃ tvaṃ tāṇḍavitaṃ sthitam

सा व्योमनिर्मला साधो क्व ते याता विवेकिता । अथवा चित्त भर्तारं स्वं प्रत्युत्कण्ठसे सखे

sā vyomanirmalā sādho kva te yātā vivekitā | athavā citta bhartāraṃ svaṃ pratyutkaṇṭhase sakhe

तिष्ठोत्कण्ठाभिवलितं किं समुत्कण्ठितेन मे । किं वृथोत्कण्ठसे वामे भर्ता यातो जरां भवेत्

tiṣṭhotkaṇṭhābhivalitaṃ kiṃ samutkaṇṭhitena me | kiṃ vṛthotkaṇṭhase vāme bhartā yāto jarāṃ bhavet

तपस्वी कृशगात्रश्च भवेन्निर्वासनस्तथा । मनो राज्याद्यभोगेभ्यो मन्येऽस्यामूलतां गतम्

tapasvī kṛśagātraśca bhavennirvāsanastathā | mano rājyādyabhogebhyo manye'syāmūlatāṃ gatam

वासनालतिका प्रावुण्नदी नदगता यथा । एकान्तरत एकात्मा नीरसः शान्तवासनः

vāsanālatikā prāvuṇnadī nadagatā yathā | ekāntarata ekātmā nīrasaḥ śāntavāsanaḥ

मन्ये भवति मे भर्ता शुष्कवृक्षसमस्थितिः । तथापि चित्त कोत्कण्ठा भवतोत्कण्ठयान्वितम्

manye bhavati me bhartā śuṣkavṛkṣasamasthitiḥ | tathāpi citta kotkaṇṭhā bhavatotkaṇṭhayānvitam

मतिमुद्बोध्य योगेन श्लेषयिष्याम्यहं पतिम् । प्रमृष्टकलनं भर्तुः समीकृत्य मनो मुनेः

matimudbodhya yogena śleṣayiṣyāmyahaṃ patim | pramṛṣṭakalanaṃ bhartuḥ samīkṛtya mano muneḥ

राज्य एव नियोक्ष्यामि निवत्स्यावः सुखं चिरम् । अहो नु चिरकालेन मनोरथमिमं शुभम्

rājya eva niyokṣyāmi nivatsyāvaḥ sukhaṃ ciram | aho nu cirakālena manorathamimaṃ śubham

अहमासादयिष्यामि यद्भर्ता समचिन्तितः । समग्रानन्दवृन्दानामेतदेवोपरि स्थितम्

ahamāsādayiṣyāmi yadbhartā samacintitaḥ | samagrānandavṛndānāmetadevopari sthitam

यत्समानमनोवृत्तिसङ्गमास्वादने सुखम् । इति चिन्तयती व्योम्ना चूडालोल्लङ्घ्य पर्वतान्

yatsamānamanovṛttisaṅgamāsvādane sukham | iti cintayatī vyomnā cūḍālollaṅghya parvatān

देशानब्दान्दिगन्तांश्च प्राप मन्दरकन्दरम् । अदृश्यैव नभःस्थैव प्रविवेश वनान्तरम्

deśānabdāndigantāṃśca prāpa mandarakandaram | adṛśyaiva nabhaḥsthaiva praviveśa vanāntaram

वात्येव पादपलतास्पन्दवेद्यगमागमा । वनैकदेशे कस्मिंश्चित्कृतपर्णोटजे पतिम्

vātyeva pādapalatāspandavedyagamāgamā | vanaikadeśe kasmiṃścitkṛtaparṇoṭaje patim

दृष्ट्वा योगेन बुबुधे देहान्तरमिवास्थितम् । हारकेयूरकटककुण्डलादिविभूषितः

dṛṣṭvā yogena bubudhe dehāntaramivāsthitam | hārakeyūrakaṭakakuṇḍalādivibhūṣitaḥ

अभवन्मेरुकान्तिर्यस्तमेवात्र ददर्श सा । कृशाङ्गं कृष्णवर्णं च जीर्णपर्णमिव स्थितम्

abhavanmerukāntiryastamevātra dadarśa sā | kṛśāṅgaṃ kṛṣṇavarṇaṃ ca jīrṇaparṇamiva sthitam

कज्जलाम्बुभरस्नातं भृङ्गीशमिव निस्पृहम् । चीराम्बरधरं शान्तमेकाकिनमवस्थितम्

kajjalāmbubharasnātaṃ bhṛṅgīśamiva nispṛham | cīrāmbaradharaṃ śāntamekākinamavasthitam

स्थलीनिषण्णं पुष्पाणि ग्रथयन्तं जटाङ्कितम् । तमालोक्यानवद्याङ्गी चूडाला पीवरस्तनी

sthalīniṣaṇṇaṃ puṣpāṇi grathayantaṃ jaṭāṅkitam | tamālokyānavadyāṅgī cūḍālā pīvarastanī

किंचिज्जातविषादैवमुवाचात्मनि चेतसा । अहो नु विषमं मौर्ख्यं तदनात्मज्ञतात्मकम्

kiṃcijjātaviṣādaivamuvācātmani cetasā | aho nu viṣamaṃ maurkhyaṃ tadanātmajñatātmakam

एवंविधाः समायान्ति दशा मौर्ख्यप्रसादतः । अयं स राजा लक्ष्मीवान्यतो मेऽतिप्रियः पतिः

evaṃvidhāḥ samāyānti daśā maurkhyaprasādataḥ | ayaṃ sa rājā lakṣmīvānyato me'tipriyaḥ patiḥ

हृदि मोहघनक्षुऽण्णामिमामभ्यागतो दशाम् । तदवश्यमिहाद्यैव नाथं विदितवेद्यताम्

hṛdi mohaghanakṣu'ṇṇāmimāmabhyāgato daśām | tadavaśyamihādyaiva nāthaṃ viditavedyatām

नयाम्यत्र न संदेहो भोगमोक्षश्रियं तथा । इदं रूपं परित्यज्य रूपेणान्येन केनचित्

nayāmyatra na saṃdeho bhogamokṣaśriyaṃ tathā | idaṃ rūpaṃ parityajya rūpeṇānyena kenacit

सकाशमस्य गच्छामि बोधं दातुमनुत्तमम् । बालेयं मम कान्तेति मदुक्तं न करोत्यलम्

sakāśamasya gacchāmi bodhaṃ dātumanuttamam | bāleyaṃ mama kānteti maduktaṃ na karotyalam

तस्मात्तापसरूपेण बोधयामि पतिं क्षणात् । भर्ता कषायपाकेन परिपक्वमतिः स्थितः

tasmāttāpasarūpeṇa bodhayāmi patiṃ kṣaṇāt | bhartā kaṣāyapākena paripakvamatiḥ sthitaḥ

चेतस्यस्याद्य विमले स्वं तत्त्वं प्रतिबिम्बति । इति संचित्य चूडाला बभूव द्विजदारकः

cetasyasyādya vimale svaṃ tattvaṃ pratibimbati | iti saṃcitya cūḍālā babhūva dvijadārakaḥ

ईषद्ध्यानाद्गतान्यत्वं क्षणादम्बुतरङ्गवत् । पपात विपिने तस्मिन्द्विजपुत्रकरूपिणी

īṣaddhyānādgatānyatvaṃ kṣaṇādambutaraṅgavat | papāta vipine tasmindvijaputrakarūpiṇī

भर्तुरध्याजगामाग्रं मन्दस्मितलसन्मुखी । ददर्श द्विजपुत्रं तं पुरो यातं शिखिध्वजः

bharturadhyājagāmāgraṃ mandasmitalasanmukhī | dadarśa dvijaputraṃ taṃ puro yātaṃ śikhidhvajaḥ

वनान्तरादुपायातं तपो मूर्तिमिवास्थितम् । द्रवत्कनकगौराङ्गं मुक्ताहारविभूषितम्

vanāntarādupāyātaṃ tapo mūrtimivāsthitam | dravatkanakagaurāṅgaṃ muktāhāravibhūṣitam

शुक्लयज्ञोपवीताङ्गं शुक्लाम्बरयुगावृतम् । कमण्डलुधरं कान्तं पुरो यातं शिखिध्वजः

śuklayajñopavītāṅgaṃ śuklāmbarayugāvṛtam | kamaṇḍaludharaṃ kāntaṃ puro yātaṃ śikhidhvajaḥ

व्याप्तप्रकोष्ठद्विगुणेनाक्षसूत्रेण चारुणा । भूमावलग्नगात्रेण किष्कुमात्रेण च स्थितम्

vyāptaprakoṣṭhadviguṇenākṣasūtreṇa cāruṇā | bhūmāvalagnagātreṇa kiṣkumātreṇa ca sthitam

कुन्तलव्याप्तमूर्धानं सालिमालमिवाम्बुजम् । भासयन्तं प्रदेशं तं शारीरैर्दीप्तिमण्डलैः

kuntalavyāptamūrdhānaṃ sālimālamivāmbujam | bhāsayantaṃ pradeśaṃ taṃ śārīrairdīptimaṇḍalaiḥ

कुण्डलाभूषितमुखं नवमर्कमिवोदितम् । शिखासंप्रोतमन्दारं श्रृङ्गस्थेन्दुमिवाचलम्

kuṇḍalābhūṣitamukhaṃ navamarkamivoditam | śikhāsaṃprotamandāraṃ śrṛṅgasthendumivācalam

कान्तोपशान्तवपुषमूर्जितं विजितेन्द्रियम् । हिमाभभस्मतिलकं भूषितालोकसुन्दरम्

kāntopaśāntavapuṣamūrjitaṃ vijitendriyam | himābhabhasmatilakaṃ bhūṣitālokasundaram

मेरुहेमतटीलीनपूर्णेन्दुमिव चञ्चलम् । तमालोक्य द्विजसुतं समुत्तस्थौ शिखिध्वजः

meruhemataṭīlīnapūrṇendumiva cañcalam | tamālokya dvijasutaṃ samuttasthau śikhidhvajaḥ

देवपुत्रागमधिया संपरित्यक्तपादुकः । देवपुत्र नमस्कार इदमासनमास्यताम्

devaputrāgamadhiyā saṃparityaktapādukaḥ | devaputra namaskāra idamāsanamāsyatām

इत्यस्य दर्शयामास पाणिना पत्रविष्टरम् । ददौ च द्विजपुत्रस्य पुष्पमुष्टिं करोत्करे

ityasya darśayāmāsa pāṇinā patraviṣṭaram | dadau ca dvijaputrasya puṣpamuṣṭiṃ karotkare

चन्द्रः कुमुदखण्डस्य प्रालेयमिव पल्लवे । हे राजर्षे नमस्तुभ्यमिति द्विजसुतोऽवदत्

candraḥ kumudakhaṇḍasya prāleyamiva pallave | he rājarṣe namastubhyamiti dvijasuto'vadat

गृहीत्वा कुसुमान्यस्माद्विवेश पत्रविष्टरे । शिखिध्वज उवाच । देवपुत्र महाभाग कुत आगमनं कृतम् । दिवसः सफलो मन्ये यत्त्वामद्यास्मि दृष्टवान्

gṛhītvā kusumānyasmādviveśa patraviṣṭare | śikhidhvaja uvāca | devaputra mahābhāga kuta āgamanaṃ kṛtam | divasaḥ saphalo manye yattvāmadyāsmi dṛṣṭavān

इदमर्घ्यमिदं पाद्यं पुष्पाणीमानि मानद । इमा प्रग्रथिता माला गृह्यन्तां भद्रमस्तु ते

idamarghyamidaṃ pādyaṃ puṣpāṇīmāni mānada | imā pragrathitā mālā gṛhyantāṃ bhadramastu te

श्रीवसिष्ठ उवाच । इत्युक्त्वा पाद्यमर्घ्यं च मालां पुष्पाणि चानघ । शिखिध्वजस्तदिष्टायै ददौ देव्यै यथाखिलम्

śrīvasiṣṭha uvāca | ityuktvā pādyamarghyaṃ ca mālāṃ puṣpāṇi cānagha | śikhidhvajastadiṣṭāyai dadau devyai yathākhilam

चूडालोवाच । सुबहूनि परिभ्रान्तो भूतलायतनान्यहम् । त्वत्तः पूजा यथा प्राप्ता मयेयं न तथान्यतः

cūḍālovāca | subahūni paribhrānto bhūtalāyatanānyaham | tvattaḥ pūjā yathā prāptā mayeyaṃ na tathānyataḥ

पेशलेनानुरूपेण प्रश्रयेणामुनानघ । मन्येऽहं नूनमत्यन्तचिरंजीवी भविष्यसि

peśalenānurūpeṇa praśrayeṇāmunānagha | manye'haṃ nūnamatyantaciraṃjīvī bhaviṣyasi

शान्तेन मनसोदारमारादुन्मुक्तकल्पनम् । निर्वाणार्थं तपः साधो कच्चित्संभृतवानसि

śāntena manasodāramārādunmuktakalpanam | nirvāṇārthaṃ tapaḥ sādho kaccitsaṃbhṛtavānasi

असिधारासमं सौम्य शान्तव्रतमिदं तव । स्फीतं यद्राज्यमुत्सृज्य महावननिषेवणम्

asidhārāsamaṃ saumya śāntavratamidaṃ tava | sphītaṃ yadrājyamutsṛjya mahāvananiṣevaṇam

शिखिध्वज उवाच । जानासि भगवन्सर्वं देवस्त्वं कोऽत्र विस्मयः । श्रियैव लोकोत्तरया ज्ञायसे चिह्नरूपया

śikhidhvaja uvāca | jānāsi bhagavansarvaṃ devastvaṃ ko'tra vismayaḥ | śriyaiva lokottarayā jñāyase cihnarūpayā

एतान्यङ्गानि ते चन्द्राद्धटितानीति मे मतिः । अथवा किं समालोकादमृतेनेव सिञ्चसि

etānyaṅgāni te candrāddhaṭitānīti me matiḥ | athavā kiṃ samālokādamṛteneva siñcasi

अस्ति मे दयिता कान्ता पाति मद्राज्यमद्य तत् । तवेव तस्या दृष्टानि तान्यङ्गानीह सुन्दर

asti me dayitā kāntā pāti madrājyamadya tat | taveva tasyā dṛṣṭāni tānyaṅgānīha sundara

उपशान्तं च कान्तं च वपुरापादमस्तकम् । श्रृङ्गं शुभ्राम्बुदेनेव पुष्पेणाच्छादयामुना

upaśāntaṃ ca kāntaṃ ca vapurāpādamastakam | śrṛṅgaṃ śubhrāmbudeneva puṣpeṇācchādayāmunā

निष्कलङ्केन्दुसंकाशमङ्गमादित्यतेजसा । मन्ये ते ग्लानिमायाति सुमनःपत्रपेलवम्

niṣkalaṅkendusaṃkāśamaṅgamādityatejasā | manye te glānimāyāti sumanaḥpatrapelavam

देवार्चनायोपचितमिदमित्थं सितं मया । अङ्ग त्वदङ्गसङ्गेन तत्प्रयातु कृतार्थताम्

devārcanāyopacitamidamitthaṃ sitaṃ mayā | aṅga tvadaṅgasaṅgena tatprayātu kṛtārthatām

जीवितं याति साफल्यं स्वमभ्यागतपूजया । देवादप्यधिकं पूज्यः सतामभ्यागतो जनः

jīvitaṃ yāti sāphalyaṃ svamabhyāgatapūjayā | devādapyadhikaṃ pūjyaḥ satāmabhyāgato janaḥ

तत्कस्त्वं कस्य पुत्रस्त्वं किमायातोऽस्यनुग्रहात् । एतन्मे संशयं छिन्धि विमलेन्दुसमानन

tatkastvaṃ kasya putrastvaṃ kimāyāto'syanugrahāt | etanme saṃśayaṃ chindhi vimalendusamānana

ब्राह्मण उवाच । राजन्मे शृणु वक्ष्यामि यथापृष्टमखण्डितम् । को नाम परिपृच्छन्तं विनीतं वञ्चयेत्पुमान्

brāhmaṇa uvāca | rājanme śṛṇu vakṣyāmi yathāpṛṣṭamakhaṇḍitam | ko nāma paripṛcchantaṃ vinītaṃ vañcayetpumān

अस्त्यस्मिञ्जगतीकोशे शुद्धात्मा नारदो मुनिः । पुण्यलक्ष्म्या मुखे कान्ते कर्पूरतिलकोपमः

astyasmiñjagatīkośe śuddhātmā nārado muniḥ | puṇyalakṣmyā mukhe kānte karpūratilakopamaḥ

स कदाचिन्मुनिर्देवो गुहायां ध्यानमास्थितः । तत्र हेमतटे गङ्गा वहत्युरुतरङ्गिणी

sa kadācinmunirdevo guhāyāṃ dhyānamāsthitaḥ | tatra hemataṭe gaṅgā vahatyurutaraṅgiṇī

मेरुलक्ष्म्यां स्फुरद्रूपा भान्ति हारलता यथा । एकदा नारदमुनिर्ध्यानान्ते स सरित्तटे

merulakṣmyāṃ sphuradrūpā bhānti hāralatā yathā | ekadā nāradamunirdhyānānte sa sarittaṭe

ध्वनद्वलयमश्रौषील्लीलाकलकलारवम् । किमेतदित्यसौ किंचिज्जातप्रायकुतूहलः

dhvanadvalayamaśrauṣīllīlākalakalāravam | kimetadityasau kiṃcijjātaprāyakutūhalaḥ

हेलयालोकयन्नद्यामपश्यल्ललनागणम् । रम्भातिलोत्तमाप्रायं निर्यातं जललीलया

helayālokayannadyāmapaśyallalanāgaṇam | rambhātilottamāprāyaṃ niryātaṃ jalalīlayā

क्रीडन्तं त्यक्तवसनं देशे पुरुषवर्जिते । काञ्चनाम्भोजमुकुलसंकाशैः स्तनमण्डलैः

krīḍantaṃ tyaktavasanaṃ deśe puruṣavarjite | kāñcanāmbhojamukulasaṃkāśaiḥ stanamaṇḍalaiḥ

परिवेल्लितमन्योन्यं फलकान्तं द्रुमं यथा । द्रुतहेमरसापूरनिर्भराभोगभासुरैः

parivellitamanyonyaṃ phalakāntaṃ drumaṃ yathā | drutahemarasāpūranirbharābhogabhāsuraiḥ

कुर्वन्तमुरुभिः काममन्दिरस्तम्भसंचयम् । निर्मलीकृतचन्द्रेण व्याप्तां व्योमविलासिनीम्

kurvantamurubhiḥ kāmamandirastambhasaṃcayam | nirmalīkṛtacandreṇa vyāptāṃ vyomavilāsinīm

लावण्यरसपूरेण तर्जयन्तमिवापगाम् । प्राकारैरमरोद्यानरथचक्रैर्मनोभुवः

lāvaṇyarasapūreṇa tarjayantamivāpagām | prākārairamarodyānarathacakrairmanobhuvaḥ

उत्पथार्पितगङ्गाम्बु नितम्बतटसेतुभिः । सर्वत्र दृष्टसर्वाङ्गं विश्वरूपमिव स्थितम्

utpathārpitagaṅgāmbu nitambataṭasetubhiḥ | sarvatra dṛṣṭasarvāṅgaṃ viśvarūpamiva sthitam

प्रतिबिम्बितसर्वाङ्गमन्योन्यादर्शतां गतम् । कालकल्पतरोर्वर्षविटपात्पक्षपल्लवात्

pratibimbitasarvāṅgamanyonyādarśatāṃ gatam | kālakalpatarorvarṣaviṭapātpakṣapallavāt

विविधर्तुलताजालाद्दिनश्रीकलिकाकुलात् । आलोकपुष्परजसो जाताद्गगनकानने

vividhartulatājālāddinaśrīkalikākulāt | ālokapuṣparajaso jātādgaganakānane

स्फुरज्जलखगप्रोतात्सप्ताब्ध्येकालवाडकात् । स्तनस्तबकवृन्देषु स्पर्धयातिरसान्वितम्

sphurajjalakhagaprotātsaptābdhyekālavāḍakāt | stanastabakavṛndeṣu spardhayātirasānvitam

उद्धृत्योद्धृत्य संपूर्णदलिताम्भोजपल्लवम् । आलोलालककेशाक्षितारकादिमधुव्रतम्

uddhṛtyoddhṛtya saṃpūrṇadalitāmbhojapallavam | ālolālakakeśākṣitārakādimadhuvratam

अमृतापद्विघाताय कोशसंचयकारिभिः । दुष्प्रापे भूतसंघानां विकसत्कनकाम्बुजे

amṛtāpadvighātāya kośasaṃcayakāribhiḥ | duṣprāpe bhūtasaṃghānāṃ vikasatkanakāmbuje

100

पद्मिनीपल्लवाच्छन्ने गुप्ते मेरोर्गुहान्तरे । शीतले स्वर्धुनीतीरे तोयोन्मृष्टमले सुरैः

padminīpallavācchanne gupte merorguhāntare | śītale svardhunītīre toyonmṛṣṭamale suraiḥ

101

चन्द्रबिम्बकलापूरमेकत्रैवोपसंहृतम् । स्त्रैणमालोक्य तत्कान्तं सहसैव मनो मुनेः

candrabimbakalāpūramekatraivopasaṃhṛtam | straiṇamālokya tatkāntaṃ sahasaiva mano muneḥ

102

अनाश्रितविवेकांशं बभूवानन्दितं स्फुरत् । आनन्दवलिते चित्ते क्षुब्धे प्राणानिले स्थिते

anāśritavivekāṃśaṃ babhūvānanditaṃ sphurat | ānandavalite citte kṣubdhe prāṇānile sthite

103

बभूव तस्य हृष्टस्य मदनस्खलितं तदा । फलं रसापूर्णमिव ग्रीष्मान्त इव तोयदः

babhūva tasya hṛṣṭasya madanaskhalitaṃ tadā | phalaṃ rasāpūrṇamiva grīṣmānta iva toyadaḥ

104

प्रत्यग्रपादपश्छिन्नलतावृन्त इवोत्तम । अवश्यायकणस्पन्दी शशाङ्क इव वा मुनिः

pratyagrapādapaśchinnalatāvṛnta ivottama | avaśyāyakaṇaspandī śaśāṅka iva vā muniḥ

105

विसं द्विधापातमिव गलत्साररसोऽभवत् । शिखिध्वज उवाच । तादृशोऽपि बहुज्ञोपि जीवन्मुक्तोऽप्यसौ मुनिः

visaṃ dvidhāpātamiva galatsāraraso'bhavat | śikhidhvaja uvāca | tādṛśo'pi bahujñopi jīvanmukto'pyasau muniḥ

106

निरिच्छोऽपि निरागोपि न किंचिदुपमोऽप्यलम् । सबाह्याभ्यन्तरं नित्यमाकाशविशदोपि च

niriccho'pi nirāgopi na kiṃcidupamo'pyalam | sabāhyābhyantaraṃ nityamākāśaviśadopi ca

107

नारदोपि कथं ब्रह्मन् मदनस्खलितोऽभवत् । चूडालोवाच । सर्वस्या एव राजर्षे भूतजातेर्जगत्र्त्रये

nāradopi kathaṃ brahman madanaskhalito'bhavat | cūḍālovāca | sarvasyā eva rājarṣe bhūtajāterjagatrtraye

108

देवादेरपि देहोयं द्वयात्मैव स्वभावतः । अज्ञमस्त्वथ तज्ज्ञं वा यावत्स्वान्तं शरीरकम्

devāderapi dehoyaṃ dvayātmaiva svabhāvataḥ | ajñamastvatha tajjñaṃ vā yāvatsvāntaṃ śarīrakam

109

सर्वमेव जगत्यङ्ग सुखदुःखमयं स्मृतम् । तृप्त्यादिना पदार्थेन केनचिद्वर्धते सुखम्

sarvameva jagatyaṅga sukhaduḥkhamayaṃ smṛtam | tṛptyādinā padārthena kenacidvardhate sukham

110

आलोक इव दीपेन महाम्बुधिरिवेन्दुना । क्षुधादिना पदार्थेन दुःखं केनचिदेव हि

āloka iva dīpena mahāmbudhirivendunā | kṣudhādinā padārthena duḥkhaṃ kenacideva hi

111

तमो मेघपटेनेव स्वभावो ह्यत्र कारणम् । स्वरूपे निर्मले सत्ये निमेषमपि विस्मृते

tamo meghapaṭeneva svabhāvo hyatra kāraṇam | svarūpe nirmale satye nimeṣamapi vismṛte

112

दृश्यमुल्लासमाप्नोति प्रावृषीव पयोधरः । अनारतानुसंधानादप्युन्मेषमविस्मृते

dṛśyamullāsamāpnoti prāvṛṣīva payodharaḥ | anāratānusaṃdhānādapyunmeṣamavismṛte

113

स्वरूपे नोल्लसत्येष चित्ते दृश्यपिशाचकः । यथा तमःप्रकाशाभ्यामहोरात्रौ स्थितिं गतौ

svarūpe nollasatyeṣa citte dṛśyapiśācakaḥ | yathā tamaḥprakāśābhyāmahorātrau sthitiṃ gatau

114

तथैव सुखदुःखाभ्यां शरीरं स्थितिमागतम् । एवं हि सुखदुःखे द्वे जन्मकारणदर्शनात्

tathaiva sukhaduḥkhābhyāṃ śarīraṃ sthitimāgatam | evaṃ hi sukhaduḥkhe dve janmakāraṇadarśanāt

115

अक्षस्य गाढतां याते पटे कुङ्कुमवद्दृढम् । तज्ज्ञस्य त्वङ्ग लगतो मनागपि न तद्वशात्

akṣasya gāḍhatāṃ yāte paṭe kuṅkumavaddṛḍham | tajjñasya tvaṅga lagato manāgapi na tadvaśāt

115

यथा शुभाशुभौ रागादिनाक्रान्ततरौ मणेः । पुरःस्थवस्तुभावेन रञ्जनां स्फटिको यथा

yathā śubhāśubhau rāgādinākrāntatarau maṇeḥ | puraḥsthavastubhāvena rañjanāṃ sphaṭiko yathā

117

तज्ज्ञस्तथा नैति बोधाज्जीवन्मुक्तमतिर्मुनिः । वस्तुनः श्लेषमात्रेण घनरञ्जितमेति धीः

tajjñastathā naiti bodhājjīvanmuktamatirmuniḥ | vastunaḥ śleṣamātreṇa ghanarañjitameti dhīḥ

118

गतेऽपि वस्तुनि दृढं बुद्धिर्यत्परितापिता । गतेऽपि कुङ्कुमे वस्त्रं तदीयमनुरञ्जनम्

gate'pi vastuni dṛḍhaṃ buddhiryatparitāpitā | gate'pi kuṅkume vastraṃ tadīyamanurañjanam

119

न जहाति यथा मूढस्तथा विषयरञ्जनम् । अनेनैव क्रमेणैतौ बन्धमोक्षौ व्यवस्थितौ

na jahāti yathā mūḍhastathā viṣayarañjanam | anenaiva krameṇaitau bandhamokṣau vyavasthitau

120

भावनातानवं मोक्षो बन्धो हि दृढभावना । शिखिध्वज उवाच । स्वोत्पत्तिकारणप्राप्तौ कथं दुःखं सुखं च वा

bhāvanātānavaṃ mokṣo bandho hi dṛḍhabhāvanā | śikhidhvaja uvāca | svotpattikāraṇaprāptau kathaṃ duḥkhaṃ sukhaṃ ca vā

121

अभ्युदेतीति वद मे दूरस्थानामपि प्रभो । अत्युदारमतीवाच्छं बह्वर्थं वचनं तव

abhyudetīti vada me dūrasthānāmapi prabho | atyudāramatīvācchaṃ bahvarthaṃ vacanaṃ tava

122

श्रोतुं तृप्तिं न गच्छामि मयूरोऽभ्ररवेष्विव । चूडालोवाच । स्वोत्पत्तिकारणं हृद्यं लब्ध्वा कायाक्षिपाणिभिः

śrotuṃ tṛptiṃ na gacchāmi mayūro'bhraraveṣviva | cūḍālovāca | svotpattikāraṇaṃ hṛdyaṃ labdhvā kāyākṣipāṇibhiḥ

123

सुखसंविदियं बाला नूनमुल्लसति स्वतः । हृद्गता क्षोभमायाता जीवं कुण्डलिनीगतम्

sukhasaṃvidiyaṃ bālā nūnamullasati svataḥ | hṛdgatā kṣobhamāyātā jīvaṃ kuṇḍalinīgatam

124

जीवस्य नियता नाड्यः पृथग्देहे स्थितिं गताः । प्राणावपूरिता नाडीर्जीव आक्रामति स्फुरन्

jīvasya niyatā nāḍyaḥ pṛthagdehe sthitiṃ gatāḥ | prāṇāvapūritā nāḍīrjīva ākrāmati sphuran

125

संस्पर्शैकप्रबुद्धात्मा रसो द्रुमलता इव । सुखप्रबोधसंचारे दुःखबोधागमे तथा

saṃsparśaikaprabuddhātmā raso drumalatā iva | sukhaprabodhasaṃcāre duḥkhabodhāgame tathā

126

जीवस्य नियता नाड्यः पृथग्देहस्थितिं गताः । सुखिनः प्रस्फुरत्येषा धीरताशु न दुःखिनः

jīvasya niyatā nāḍyaḥ pṛthagdehasthitiṃ gatāḥ | sukhinaḥ prasphuratyeṣā dhīratāśu na duḥkhinaḥ

127

ते हि मार्गाः सुवेषस्य कुवेषस्य न ते शुभाः । यावत्प्रमाणं जीवोऽयं संशाम्यत्यपरिस्फुरन्

te hi mārgāḥ suveṣasya kuveṣasya na te śubhāḥ | yāvatpramāṇaṃ jīvo'yaṃ saṃśāmyatyaparisphuran

128

तावत्प्रमाणमेवैनं मुक्तं मुक्तमवेहि वै । यावत्प्रमाणमधिकं स्फुरति क्षुब्धमारुतम्

tāvatpramāṇamevainaṃ muktaṃ muktamavehi vai | yāvatpramāṇamadhikaṃ sphurati kṣubdhamārutam

129

तावत्प्रमाणमेवैनं बद्धं बद्धमवेहि मे । सुखदुःखकलास्पन्दो बन्धो जीवस्य नेतरः

tāvatpramāṇamevainaṃ baddhaṃ baddhamavehi me | sukhaduḥkhakalāspando bandho jīvasya netaraḥ

130

तदभावे हि मोक्षः स्यादिति द्वेधा व्यवस्थितिः । सुखदुःखदशे यावदानीते नेन्द्रियैः शठैः

tadabhāve hi mokṣaḥ syāditi dvedhā vyavasthitiḥ | sukhaduḥkhadaśe yāvadānīte nendriyaiḥ śaṭhaiḥ

131

तावत्सुखसमः सौम्यो जीवस्तिष्ठति शान्तवत् । सुखमालोक्य वा दुःखमक्षातीतश्चलद्वपुः

tāvatsukhasamaḥ saumyo jīvastiṣṭhati śāntavat | sukhamālokya vā duḥkhamakṣātītaścaladvapuḥ

132

समुल्लसति जीवोऽन्तर्दृष्ट्वेन्दुमिव तोयधिः । जीवः क्षुभ्यति दृष्टेन संविदांग सुखादिना

samullasati jīvo'ntardṛṣṭvendumiva toyadhiḥ | jīvaḥ kṣubhyati dṛṣṭena saṃvidāṃga sukhādinā

133

आमिषेणेव मार्जारो मौर्ख्यमेवात्र कारणम् । शुद्धेन बोध्यबोधेन स्वात्मज्ञानमयात्मना

āmiṣeṇeva mārjāro maurkhyamevātra kāraṇam | śuddhena bodhyabodhena svātmajñānamayātmanā

134

सुखदुःखादि नास्तीति तेनासौ याति सौम्यताम् । न तत्सुखादि नो तन्मे मुधा चायमहं स्थितः

sukhaduḥkhādi nāstīti tenāsau yāti saumyatām | na tatsukhādi no tanme mudhā cāyamahaṃ sthitaḥ

135

इति जीवः प्रबुद्धो हि निर्वाणं याति शाम्यति । सुखाद्यवस्त्वतद्रूपमित्यन्तर्बोधसंविदा

iti jīvaḥ prabuddho hi nirvāṇaṃ yāti śāmyati | sukhādyavastvatadrūpamityantarbodhasaṃvidā

136

न तदुन्मुखतां याति जीवः शाम्यति केवलम् । सर्वमेव चिदाकाशं ब्रह्मेति घननिश्चये

na tadunmukhatāṃ yāti jīvaḥ śāmyati kevalam | sarvameva cidākāśaṃ brahmeti ghananiścaye

137

स्थितिं याते शमं याति जीवो निःस्नेहदीपवत् । दीपवच्छममायाति सुखादिस्नेहसंक्षये

sthitiṃ yāte śamaṃ yāti jīvo niḥsnehadīpavat | dīpavacchamamāyāti sukhādisnehasaṃkṣaye

138

सर्वमेवमिति ज्ञानाज्जीवोऽद्वित्वविभावनात् । सर्वमाकाशमेवेति बुद्ध्वा क्षोभं न गच्छति

sarvamevamiti jñānājjīvo'dvitvavibhāvanāt | sarvamākāśameveti buddhvā kṣobhaṃ na gacchati

139

जीवस्यानेन शून्यस्य कः किल क्षोभविभ्रमः । जीवेनेदृग्विधेनैव यथा प्रथमसर्गतः

jīvasyānena śūnyasya kaḥ kila kṣobhavibhramaḥ | jīvenedṛgvidhenaiva yathā prathamasargataḥ

140

स्वयं संविदितो मार्गस्तेनैवाद्यापि गच्छति । शिखिध्वज उवाच । सुखसंचारयोग्यासु जीवे सरति नाडिषु

svayaṃ saṃvidito mārgastenaivādyāpi gacchati | śikhidhvaja uvāca | sukhasaṃcārayogyāsu jīve sarati nāḍiṣu

141

देवपुत्र भवत्येव तद्वीर्यच्यवनं कथम् । चूडालोवाच । जीवः क्षोभयति क्षुब्धः प्राणादिपवनावलिम्

devaputra bhavatyeva tadvīryacyavanaṃ katham | cūḍālovāca | jīvaḥ kṣobhayati kṣubdhaḥ prāṇādipavanāvalim

142

संविदा ज्ञांशमात्रेण सेनामिव महीपतिः । वातस्पन्देन मेदोऽन्तर्मज्जासारश्च संस्थितः

saṃvidā jñāṃśamātreṇa senāmiva mahīpatiḥ | vātaspandena medo'ntarmajjāsāraśca saṃsthitaḥ

143

त्यजत्याशु प्रसौगन्ध्यं रजः पत्रफलादिकम् । चलितं तत्त्वधो याति गर्जादिव घनादि खे

tyajatyāśu prasaugandhyaṃ rajaḥ patraphalādikam | calitaṃ tattvadho yāti garjādiva ghanādi khe

144

देहनाडीप्रणालेन याति शुक्रं बहिः स्वतः । शिखिध्वज उवाच । देवपुत्रमहाज्ञोऽसि वेत्सि पूर्वां च तत्स्थितिम्

dehanāḍīpraṇālena yāti śukraṃ bahiḥ svataḥ | śikhidhvaja uvāca | devaputramahājño'si vetsi pūrvāṃ ca tatsthitim

145

ज्ञायसे वचनादेव स्वभावो हि किमुच्यते । चूडालोवाच । आद्यसर्गे यथा सद्यः स्फुरितं ब्रह्म ब्रह्मणि

jñāyase vacanādeva svabhāvo hi kimucyate | cūḍālovāca | ādyasarge yathā sadyaḥ sphuritaṃ brahma brahmaṇi

146

घटावटपटाद्यात्म तथैवाद्यव्यवस्थितम् । काकतालीयवद्वारिबुद्बुदोत्पत्तिनाशवत् । घुणाक्षरवदुच्छूनं तं स्वभावं विदुर्बुधाः

ghaṭāvaṭapaṭādyātma tathaivādyavyavasthitam | kākatālīyavadvāribudbudotpattināśavat | ghuṇākṣaravaducchūnaṃ taṃ svabhāvaṃ vidurbudhāḥ

147

अस्मिन्स्वभाववशतो जगति प्ररूढे देहा भ्रमन्ति परितो विविधा विकाराः । प्रक्षीणवासनतया न भवन्ति केचि- द्भूयो भवन्ति च पुनस्त्वितरे घनास्थाः

asminsvabhāvavaśato jagati prarūḍhe dehā bhramanti parito vividhā vikārāḥ | prakṣīṇavāsanatayā na bhavanti keci- dbhūyo bhavanti ca punastvitare ghanāsthāḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० निर्वाणप्रकरणे पू० चू० सुखविचारयोगोपदेशो नाम पञ्चाशीतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 cū0 sukhavicārayogopadeśo nāma pañcāśītitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०८६

षडशीतितमः सर्गः

ṣaḍaśītitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । श्रृणु राम कथं तत्र महाकाशे तथा स्थितः । देहे भ्रान्तिं तु तां त्यक्त्वा स रुद्रोऽप्युपशाम्यति

śrīvasiṣṭha uvāca | śrṛṇu rāma kathaṃ tatra mahākāśe tathā sthitaḥ | dehe bhrāntiṃ tu tāṃ tyaktvā sa rudro'pyupaśāmyati

स रुद्रस्तौ जगत्खण्डौ तदा चित्र इवार्पिताः । निस्पन्दा एव तत्रासन्प्रेक्षमाणे स्थिते मयि

sa rudrastau jagatkhaṇḍau tadā citra ivārpitāḥ | nispandā eva tatrāsanprekṣamāṇe sthite mayi

ततो मुहूर्तमात्रेण स रुद्रस्तौ नभोन्तरे । खण्डौ विलोकयामास दृशार्केणेव रोदसी

tato muhūrtamātreṇa sa rudrastau nabhontare | khaṇḍau vilokayāmāsa dṛśārkeṇeva rodasī

ततो निमेषमात्रेण घोणाश्वासेन खण्डकौ । तौ समानीय चिक्षेप पातालान्तरिवानने

tato nimeṣamātreṇa ghoṇāśvāsena khaṇḍakau | tau samānīya cikṣepa pātālāntarivānane

अतिष्ठदेक एवासावेकं खे खमिवाखिले । भुक्तब्रह्माण्डखण्डोग्रमण्डमण्डकमण्डलः

atiṣṭhadeka evāsāvekaṃ khe khamivākhile | bhuktabrahmāṇḍakhaṇḍogramaṇḍamaṇḍakamaṇḍalaḥ

ततो मुहूर्तमात्रेण लघुः सोऽभ्रमिवाभवत् । ततोऽभवद्यष्टिसमस्ततः प्रादेशमात्रकः

tato muhūrtamātreṇa laghuḥ so'bhramivābhavat | tato'bhavadyaṣṭisamastataḥ prādeśamātrakaḥ

ततः काचकणाकारो मया दृष्टः स तादृशः । ततः सोऽणूभवन्दृष्टो मया स्वाद्दिव्यदृष्टिना

tataḥ kācakaṇākāro mayā dṛṣṭaḥ sa tādṛśaḥ | tataḥ so'ṇūbhavandṛṣṭo mayā svāddivyadṛṣṭinā

परमाणुरथो भूत्वा ततस्त्वन्तर्द्धिमाययौ । इत्यसौ शममायातः शरदम्बुदखण्डवत्

paramāṇuratho bhūtvā tatastvantarddhimāyayau | ityasau śamamāyātaḥ śaradambudakhaṇḍavat

तादृशोऽपि महारम्भः पुरः पश्यत एव मे । इति सावरणे तेन ते ब्रह्माण्डकवाटके

tādṛśo'pi mahārambhaḥ puraḥ paśyata eva me | iti sāvaraṇe tena te brahmāṇḍakavāṭake

विनिगीर्णे क्षुधार्तेन हरिणेनेव पर्णके । अथाभून्निर्मलं व्योम शान्तं ब्रह्मैव केवलम्

vinigīrṇe kṣudhārtena hariṇeneva parṇake | athābhūnnirmalaṃ vyoma śāntaṃ brahmaiva kevalam

अनादिमध्यपर्यन्तं संविदाकाशमात्रकम् । इत्यहं दृष्टवांस्तत्र कल्पान्तमुरुविभ्रमम्

anādimadhyaparyantaṃ saṃvidākāśamātrakam | ityahaṃ dṛṣṭavāṃstatra kalpāntamuruvibhramam

दर्पणप्रतिबिम्बाभं शिलाशकलकोटरे । अथ तामङ्गनां स्मृत्वा तां शिलां तच्च विभ्रमम्

darpaṇapratibimbābhaṃ śilāśakalakoṭare | atha tāmaṅganāṃ smṛtvā tāṃ śilāṃ tacca vibhramam

राजद्वारगतो ग्राम्य इवाहं विस्मयं गतः । तामालोकितवान्भूयः कलूधौतशिलामहम्

rājadvāragato grāmya ivāhaṃ vismayaṃ gataḥ | tāmālokitavānbhūyaḥ kalūdhautaśilāmaham

यावत्सर्वत्र सन्त्यत्र सर्गाः काल्या इवाङ्गके । बुद्धिनेत्रेण दृश्यन्ते दिव्याक्ष्णा वा न ते यथा

yāvatsarvatra santyatra sargāḥ kālyā ivāṅgake | buddhinetreṇa dṛśyante divyākṣṇā vā na te yathā

सर्वत्र सर्वदा सर्वं यदस्त्येव तदा तथा । दूरवत्प्रेक्ष्यते मांसदृशा यद्येव सा शिला

sarvatra sarvadā sarvaṃ yadastyeva tadā tathā | dūravatprekṣyate māṃsadṛśā yadyeva sā śilā

दृश्यते तच्छिलैवैका न तु सर्गादि किंचन । सावस्थिता शिलैवैकरूपा निविडमण्डला

dṛśyate tacchilaivaikā na tu sargādi kiṃcana | sāvasthitā śilaivaikarūpā niviḍamaṇḍalā

कलधौतमयी स्फारा संध्याजलदसुन्दरी । ततोऽहं विस्मयाविष्टः प्रविचारितवान्पुनः

kaladhautamayī sphārā saṃdhyājaladasundarī | tato'haṃ vismayāviṣṭaḥ pravicāritavānpunaḥ

शिलायामपरं भागं तथैव परया दृशा । यावत्तमपि पश्यामि जगदारम्भमन्थरम्

śilāyāmaparaṃ bhāgaṃ tathaiva parayā dṛśā | yāvattamapi paśyāmi jagadārambhamantharam

तथैव सुषिराकार इव नानार्थसुन्दरम् । पुनरन्यं तथैवाहं प्रदेशं परिदृष्टवान्

tathaiva suṣirākāra iva nānārthasundaram | punaranyaṃ tathaivāhaṃ pradeśaṃ paridṛṣṭavān

सर्गसंरम्भवलितं यावत्तमपि तादृशम् । यं यं प्रदेशं पश्यामि शिलायास्तत्र तत्र वै

sargasaṃrambhavalitaṃ yāvattamapi tādṛśam | yaṃ yaṃ pradeśaṃ paśyāmi śilāyāstatra tatra vai

जगत्पश्यामि विमलमादर्श इव बिम्बितम् । मयातिकौतुकेनाथ सर्वास्तस्य गिरेः शिलाः

jagatpaśyāmi vimalamādarśa iva bimbitam | mayātikautukenātha sarvāstasya gireḥ śilāḥ

अन्विष्टा भूतिभागाश्च तृणगुल्मादयस्तथा । यावत्सर्वत्र तत्तादृग्जगदस्ति यथास्थितम्

anviṣṭā bhūtibhāgāśca tṛṇagulmādayastathā | yāvatsarvatra tattādṛgjagadasti yathāsthitam

बुद्ध्यैव दृश्यते नाक्ष्णा परया विविधाकृति । क्वचित्प्रथमसर्गात्म जायमानप्रजापति

buddhyaiva dṛśyate nākṣṇā parayā vividhākṛti | kvacitprathamasargātma jāyamānaprajāpati

कल्प्यमानर्क्षचन्द्रार्कदिनरात्र्यृतुवत्सरम् । क्वचित्क्वचिन्महीपीठसंपन्नजनमण्डलम्

kalpyamānarkṣacandrārkadinarātryṛtuvatsaram | kvacitkvacinmahīpīṭhasaṃpannajanamaṇḍalam

क्वचित्किंचिदखातोग्रचतुःसागरखातकम् । कचित्किंचिदसंजातसुरसंजातदानवम्

kvacitkiṃcidakhātogracatuḥsāgarakhātakam | kacitkiṃcidasaṃjātasurasaṃjātadānavam

क्वचित्किंचित्कृतयुगाचारसज्जनभूतकम् । क्वचित्किंचित्कलियुगाचारदुर्जनभूतकम्

kvacitkiṃcitkṛtayugācārasajjanabhūtakam | kvacitkiṃcitkaliyugācāradurjanabhūtakam

क्वचित्किंचित्पुरव्यूहदैत्यसंगरदुस्तरम्

kvacitkiṃcitpuravyūhadaityasaṃgaradustaram

क्वचित्किंचिन्महाशैलजालनिर्विवरावनि । क्वचित्किंचिदसंपन्नसर्गमेकाम्बुजोद्भवम्

kvacitkiṃcinmahāśailajālanirvivarāvani | kvacitkiṃcidasaṃpannasargamekāmbujodbhavam

क्वचित्किंचिज्जरामृत्यून्मुक्तभूतलमानवम् । क्वचित्किंचिदसंजातचन्द्रशून्यशिरःशिवम्

kvacitkiṃcijjarāmṛtyūnmuktabhūtalamānavam | kvacitkiṃcidasaṃjātacandraśūnyaśiraḥśivam

अनिर्मथितदुग्धाब्धिमृत्युमत्सुरपूरितम् । असंजातामृताश्वेभवैद्यगोकमलाविषम्

anirmathitadugdhābdhimṛtyumatsurapūritam | asaṃjātāmṛtāśvebhavaidyagokamalāviṣam

शुक्रामरमहाविद्यानाशनोत्कसुरव्रजम् । क्वचित्किंचिच्च गर्भाङ्गकर्तनोत्कसुरेश्वरम्

śukrāmaramahāvidyānāśanotkasuravrajam | kvacitkiṃcicca garbhāṅgakartanotkasureśvaram

अपरिम्लानधर्मत्वात्स्वप्रकाशाखिलव्रजम् । क्वचित्किंचिच्च पूर्वान्यसंनिवेशक्रमस्थिति

aparimlānadharmatvātsvaprakāśākhilavrajam | kvacitkiṃcicca pūrvānyasaṃniveśakramasthiti

अपूर्ववेदशास्त्रार्थसमाचारविचारणम् । क्वचित्किंचिन्न कल्पान्तसंक्षोभमिव संस्थितम्

apūrvavedaśāstrārthasamācāravicāraṇam | kvacitkiṃcinna kalpāntasaṃkṣobhamiva saṃsthitam

क्वचित्किंचिच्च दैत्यौघविलुण्ठितसुरालयम् । क्वचित्किंचित्सुरोद्यानगायद्गन्धर्वकिन्नरम् ।। ३४, क्वचित्किंचित्समारब्धगीर्वाणासुरसौहृदम् । भूतभव्यभविष्यत्स्थजगदाडम्बरं मया

kvacitkiṃcicca daityaughaviluṇṭhitasurālayam | kvacitkiṃcitsurodyānagāyadgandharvakinnaram || 34, kvacitkiṃcitsamārabdhagīrvāṇāsurasauhṛdam | bhūtabhavyabhaviṣyatsthajagadāḍambaraṃ mayā

तदानुभूतं वपुषि महाविश्वगणात्मनि । एकत्र कल्पविक्षुब्धपुष्करावर्तमन्थरम्

tadānubhūtaṃ vapuṣi mahāviśvagaṇātmani | ekatra kalpavikṣubdhapuṣkarāvartamantharam

एकत्र सौम्यसकलभूतसंततिसंस्थितम् । एकत्र समनुक्षुब्धसुरासुरनरेश्वरम्

ekatra saumyasakalabhūtasaṃtatisaṃsthitam | ekatra samanukṣubdhasurāsuranareśvaram

एकत्रासंभवद्भानुनित्याभिन्नतमोघनम् । एकत्रासंभवद्ध्वान्त कान्तं ज्वालोदरोपमम्

ekatrāsaṃbhavadbhānunityābhinnatamoghanam | ekatrāsaṃbhavaddhvānta kāntaṃ jvālodaropamam

एकत्र नलिनीनालनिलीनमधुकैटभम् । एकत्र पद्ममञ्जूषासुप्तबालनवाब्जजम्

ekatra nalinīnālanilīnamadhukaiṭabham | ekatra padmamañjūṣāsuptabālanavābjajam

एकत्रैकार्णवोदग्रवृक्षविश्रान्तमाधवम् । एकत्र कल्परजनीनिःशून्यतिमिराकुलम्

ekatraikārṇavodagravṛkṣaviśrāntamādhavam | ekatra kalparajanīniḥśūnyatimirākulam

शिलाजठरनिस्पन्दं व्योमैव वितताकृति । सुषुप्तजठराकारमप्रज्ञातमलक्षणम्

śilājaṭharanispandaṃ vyomaiva vitatākṛti | suṣuptajaṭharākāramaprajñātamalakṣaṇam

अप्रतर्क्यमविज्ञेयं सुषुप्तमिव सर्वतः । एकत्र पक्षविक्षुब्धशैलकाकाकुलाम्बरम्

apratarkyamavijñeyaṃ suṣuptamiva sarvataḥ | ekatra pakṣavikṣubdhaśailakākākulāmbaram

एकत्र वज्रनिष्पेषद्रवद्भूधरभासुरम् । एकत्रोद्वृत्तमत्ताब्धिह्रियमाणधराचलम्

ekatra vajraniṣpeṣadravadbhūdharabhāsuram | ekatrodvṛttamattābdhihriyamāṇadharācalam

एकत्र पुरवृत्रान्धवलिसंगरसंकुलम् । एकत्र मत्तपातालगजकम्पिवसुन्धरम्

ekatra puravṛtrāndhavalisaṃgarasaṃkulam | ekatra mattapātālagajakampivasundharam

एकत्र शेषशिरसः कल्पान्तलुठितावनि । क्वचिदल्पेन रामेण हतरावणराक्षसम्

ekatra śeṣaśirasaḥ kalpāntaluṭhitāvani | kvacidalpena rāmeṇa hatarāvaṇarākṣasam

रक्षसा रावणेनैव क्वचिद्विहतराघवम् । भूस्थपादेन देवाद्रिशिरस्थशिरसा परम्

rakṣasā rāvaṇenaiva kvacidvihatarāghavam | bhūsthapādena devādriśirasthaśirasā param

पश्याम्यम्बरमाक्रान्तं क्वचिद्वै कालनेमिना । क्वचिच्चापसुरैर्नित्यं दानवैरेव पालितम्

paśyāmyambaramākrāntaṃ kvacidvai kālaneminā | kvaciccāpasurairnityaṃ dānavaireva pālitam

क्वचिच्च भ्रष्टदनुजैरमरैरेव पालितम् । जिष्णुयुक्तेन गुप्तेन विष्णुपाण्डवकौरवैः

kvacicca bhraṣṭadanujairamaraireva pālitam | jiṣṇuyuktena guptena viṣṇupāṇḍavakauravaiḥ

क्वचिद्भारतयुद्धेन निहताक्षौहिणीगणम् । श्रीराम उवाच । किमहं भगवन्पूर्वमभवं कथयेति मे

kvacidbhāratayuddhena nihatākṣauhiṇīgaṇam | śrīrāma uvāca | kimahaṃ bhagavanpūrvamabhavaṃ kathayeti me

अभवं चेदनेनैव संनिवेशेन तत्कथम् । श्रीवसिष्ठ उवाच । सर्व एव विवर्तन्ते राम भावाः पुनःपुनः

abhavaṃ cedanenaiva saṃniveśena tatkatham | śrīvasiṣṭha uvāca | sarva eva vivartante rāma bhāvāḥ punaḥpunaḥ

पूर्यमाणा यथा माषाः क्रमेणान्येन तेन वा । सर्वक्रमसमाः केचित्तयैवान्येन वा मिथः

pūryamāṇā yathā māṣāḥ krameṇānyena tena vā | sarvakramasamāḥ kecittayaivānyena vā mithaḥ

स्फुरन्त्यर्थसमा भावाः केचिदब्धितरङ्गवत् । पुनस्त्वं पुनरेवाहं पुनः पुनरिमे जनाः

sphurantyarthasamā bhāvāḥ kecidabdhitaraṅgavat | punastvaṃ punarevāhaṃ punaḥ punarime janāḥ

न कदाचन नैवान्ये संभवन्त्यखिलं परे । त एवान्येऽथवाम्भोधौ तरङ्गा इव निर्णयः

na kadācana naivānye saṃbhavantyakhilaṃ pare | ta evānye'thavāmbhodhau taraṅgā iva nirṇayaḥ

यद्वन्न जायते तद्वद्भूतानां भ्रमतां भवेत् । आयान्ति यान्त्यनन्तानि भूतानीह भवद्भ्रमैः

yadvanna jāyate tadvadbhūtānāṃ bhramatāṃ bhavet | āyānti yāntyanantāni bhūtānīha bhavadbhramaiḥ

तान्येवान्यानि चान्यानि समानि विषमाणि च । आवृत्तिमन्ति तान्येव तथैवान्यानि चाभितः

tānyevānyāni cānyāni samāni viṣamāṇi ca | āvṛttimanti tānyeva tathaivānyāni cābhitaḥ

विद्धि सीकरजालानि भूतानि जगदम्बुधेः । वित्तबन्धुवयःकर्मविद्याविज्ञानचेष्टितैः

viddhi sīkarajālāni bhūtāni jagadambudheḥ | vittabandhuvayaḥkarmavidyāvijñānaceṣṭitaiḥ

तैरेव केचिज्जायन्ते भूयोभूयः शरीरिणः । अर्धैस्तैः सदृशाः केचित्केचित्पादेन तैः समाः

taireva kecijjāyante bhūyobhūyaḥ śarīriṇaḥ | ardhaistaiḥ sadṛśāḥ kecitkecitpādena taiḥ samāḥ

तज्जीवास्तैर्विसदृशा भवन्त्यन्यशरीरिणः । सर्वैरेभिः समाः केचित्कालेनैव विलक्षणाः । कालेन सदृशाः केचिदनेन च विलक्षणाः

tajjīvāstairvisadṛśā bhavantyanyaśarīriṇaḥ | sarvairebhiḥ samāḥ kecitkālenaiva vilakṣaṇāḥ | kālena sadṛśāḥ kecidanena ca vilakṣaṇāḥ

कालेनाकुलचेष्टयान्य इव ते गच्छन्त्यधोर्ध्वं पुन- देहालेखनखेदितान्यगणितान्यन्यानि चान्यान्यलम् भूताम्बूनि वहन्ति संसृतिमये तान्यम्बुधौ चञ्चले चक्रावृत्तिमयानि संकलयितुं शक्नोति कस्तान्यलम् इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० निर्वाण० उ० पाषा० जगदन्यायत्ववर्णनं नाम षडशीतितमः सर्गः

kālenākulaceṣṭayānya iva te gacchantyadhordhvaṃ puna- dehālekhanakheditānyagaṇitānyanyāni cānyānyalam bhūtāmbūni vahanti saṃsṛtimaye tānyambudhau cañcale cakrāvṛttimayāni saṃkalayituṃ śaknoti kastānyalam ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇa0 u0 pāṣā0 jagadanyāyatvavarṇanaṃ nāma ṣaḍaśītitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०८६

षडशीतितमः सर्गः

ṣaḍaśītitamaḥ sargaḥ

चूडालोवाच । । आत्मस्वभाववशतो जातं जगदिदं महत् । स्थितिं वासनयाभ्येत्य धर्माधर्मवशे स्थितम्

cūḍālovāca | | ātmasvabhāvavaśato jātaṃ jagadidaṃ mahat | sthitiṃ vāsanayābhyetya dharmādharmavaśe sthitam

वासनाह्रासमानीय धर्माधर्मैर्न गृह्यते । ततो न जायते जन्तुरिति नो दर्शनं मुने

vāsanāhrāsamānīya dharmādharmairna gṛhyate | tato na jāyate janturiti no darśanaṃ mune

शिखिध्वज उवाच । अत्युदारं महार्थं च वक्षि त्वं वदतां वर । अनुभूतिमुपारूढं गूढं च परमार्थवत्

śikhidhvaja uvāca | atyudāraṃ mahārthaṃ ca vakṣi tvaṃ vadatāṃ vara | anubhūtimupārūḍhaṃ gūḍhaṃ ca paramārthavat

त्वद्वाक्यविभवेनाद्य श्रुतेनानेन सुन्दर । पीतेनेवामृतेनाहमन्तर्यातोऽस्मि शीतताम्

tvadvākyavibhavenādya śrutenānena sundara | pītenevāmṛtenāhamantaryāto'smi śītatām

तत्समासेन तां तावदात्मोत्पत्तिं वदाशु मे । ततः श्रोष्यामि यत्नेन ज्ञानगर्भां गिरं तव

tatsamāsena tāṃ tāvadātmotpattiṃ vadāśu me | tataḥ śroṣyāmi yatnena jñānagarbhāṃ giraṃ tava

तेन पद्मजपुत्रेण मुनिना नारदेन तत् । क्व कृतं वीर्यमार्येण कथयाद्य यथास्थितम्

tena padmajaputreṇa muninā nāradena tat | kva kṛtaṃ vīryamāryeṇa kathayādya yathāsthitam

चूडालोवाच । ततो निबध्नता तेन मनोमत्तमतङ्गजम् । विवेकविपुलालाने शुद्धया धीवरत्रया

cūḍālovāca | tato nibadhnatā tena manomattamataṅgajam | vivekavipulālāne śuddhayā dhīvaratrayā

तद्वीर्यं कल्पकालाग्निगलितेन्दुद्रवोपमम् । रसानां पारदादीनां दिव्यानामनुरञ्जनम्

tadvīryaṃ kalpakālāgnigalitendudravopamam | rasānāṃ pāradādīnāṃ divyānāmanurañjanam

मुनिना पार्श्वगे कुम्भे स्फाटिके विलसद्रुचौ । अद्भुते विद्रुताकारं चन्द्रे चन्द्र इवार्पितम्

muninā pārśvage kumbhe sphāṭike vilasadrucau | adbhute vidrutākāraṃ candre candra ivārpitam

तत्र शैले बृहत्कान्ते स्थूलः पार्श्वेषु चाभितः । गम्भीरकुक्षिः सुदृढश्चोपलाहननक्षमः

tatra śaile bṛhatkānte sthūlaḥ pārśveṣu cābhitaḥ | gambhīrakukṣiḥ sudṛḍhaścopalāhananakṣamaḥ

संकल्पितेन क्षीरेण स कुम्भस्तेन पूरितः । अमृतापूरभिन्नेन विधिनेवामृतार्णवः

saṃkalpitena kṣīreṇa sa kumbhastena pūritaḥ | amṛtāpūrabhinnena vidhinevāmṛtārṇavaḥ

तत्र मासाद्गतो वृद्धिं मुनिमन्दाहुतिक्रमः । अमृताब्धौ शुभो गर्भ इन्दोरिन्दुरिवानुजः

tatra māsādgato vṛddhiṃ munimandāhutikramaḥ | amṛtābdhau śubho garbha indorindurivānujaḥ

इन्दुं मास इवापूर्णं कालेन सुषुवे घटः । गर्भं कमलपत्राक्षं प्रसूनमिव माधवः

induṃ māsa ivāpūrṇaṃ kālena suṣuve ghaṭaḥ | garbhaṃ kamalapatrākṣaṃ prasūnamiva mādhavaḥ

परिपूर्णसमस्ताङ्गः कुम्भाद्गर्भो विनिर्ययौ । इन्दुः सूक्ष्मादिवाम्भोधेरपरः क्षयवर्जितः

paripūrṇasamastāṅgaḥ kumbhādgarbho viniryayau | induḥ sūkṣmādivāmbhodheraparaḥ kṣayavarjitaḥ

दिनैः कतिपयैरेव वृद्धिमभ्याजगाम सः । अप्रमेयाङ्गसौन्दर्यः शुक्लपक्षे शशी यथा

dinaiḥ katipayaireva vṛddhimabhyājagāma saḥ | aprameyāṅgasaundaryaḥ śuklapakṣe śaśī yathā

सर्वसंस्कारसंपन्ने स तस्मिन्नारदो मुनिः । भाण्डाद्भाण्ड इवाशेषं विद्याधनमयोऽजयत्

sarvasaṃskārasaṃpanne sa tasminnārado muniḥ | bhāṇḍādbhāṇḍa ivāśeṣaṃ vidyādhanamayo'jayat

दिनैः कतिपयैरेव विज्ञाताशेषवाङ्मयम् । चकारैनं मुनिवरः प्रतिबिम्बमिवात्मनः

dinaiḥ katipayaireva vijñātāśeṣavāṅmayam | cakārainaṃ munivaraḥ pratibimbamivātmanaḥ

तेनाराजत पुत्रेण मुनिना मुनिनायकः । रत्नाद्रौ प्रतिबिम्बेन संध्योदित इवोडुराट्

tenārājata putreṇa muninā munināyakaḥ | ratnādrau pratibimbena saṃdhyodita ivoḍurāṭ

अथैनं पुत्रमादाय ब्रह्मलोकं स नारदः । जगामाथ स्वपितरं ब्रह्माणं चाभ्यवादयत्

athainaṃ putramādāya brahmalokaṃ sa nāradaḥ | jagāmātha svapitaraṃ brahmāṇaṃ cābhyavādayat

कृताभिवन्दनं ब्रह्मा पौत्रमादाय तं तदा । अभिवादितवेदादिं स्वयमङ्के न्यवेशयत्

kṛtābhivandanaṃ brahmā pautramādāya taṃ tadā | abhivāditavedādiṃ svayamaṅke nyaveśayat

अथाशीर्वादमात्रेण सर्वज्ञं ज्ञानपारगम् । पौत्रं तं कुम्भनामानं चकार कमलोद्भवः

athāśīrvādamātreṇa sarvajñaṃ jñānapāragam | pautraṃ taṃ kumbhanāmānaṃ cakāra kamalodbhavaḥ

साधो सोऽहमयं कुम्भः पौत्रोऽहं पद्मजन्मनः । पुत्रोऽहं नारदमुनेः कुम्भनामास्मि कुम्भजः

sādho so'hamayaṃ kumbhaḥ pautro'haṃ padmajanmanaḥ | putro'haṃ nāradamuneḥ kumbhanāmāsmi kumbhajaḥ

निवसाम्यब्जजपुरे पित्रा सह यथासुखम् । चत्वारः सुहृदो वेदा मम लीलाविलासिनः

nivasāmyabjajapure pitrā saha yathāsukham | catvāraḥ suhṛdo vedā mama līlāvilāsinaḥ

मातृष्वसा मे गायत्री मम माता सरस्वती । ब्रह्मलोके मम गृहं पौत्रस्तत्रास्मि सुस्थितः

mātṛṣvasā me gāyatrī mama mātā sarasvatī | brahmaloke mama gṛhaṃ pautrastatrāsmi susthitaḥ

यथाकाममशेषेण जगन्ति विहराम्यहम् । लीलया परिपूर्णत्वान्न तु कार्येण केनचित्

yathākāmamaśeṣeṇa jaganti viharāmyaham | līlayā paripūrṇatvānna tu kāryeṇa kenacit

धरां पतति मे पादौ पततो न महीतले । रजः स्पृशन्ति नाङ्गानि ग्लानिं नायाति मे वपुः

dharāṃ patati me pādau patato na mahītale | rajaḥ spṛśanti nāṅgāni glāniṃ nāyāti me vapuḥ

अद्याकाशपथा गच्छन्दृष्टवांस्त्वामहं पुरः । इह तेनागतोऽस्म्यङ्ग सर्वं कथितवानिति

adyākāśapathā gacchandṛṣṭavāṃstvāmahaṃ puraḥ | iha tenāgato'smyaṅga sarvaṃ kathitavāniti

एषोऽहमित्यखिलमेव यथानुभूतं ते वर्णितं ननु मया वनवासतज्ज्ञ । सन्तो हि संकथनमार्यजनोत्तमेषु निर्मान्त्यलं सुभगसंव्यवहारदक्षाः

eṣo'hamityakhilameva yathānubhūtaṃ te varṇitaṃ nanu mayā vanavāsatajjña | santo hi saṃkathanamāryajanottameṣu nirmāntyalaṃ subhagasaṃvyavahāradakṣāḥ

श्रीवाल्मीकिरुवाच । इत्युक्तवत्यथ मुनौ दिवसो जगाम सायंतनाय विधयेऽस्तमिनो जगाम । स्नातुं सभा कृतनमस्करणा जगाम श्यामाक्षये रविकरैश्च सहाजगाम

śrīvālmīkiruvāca | ityuktavatyatha munau divaso jagāma sāyaṃtanāya vidhaye'stamino jagāma | snātuṃ sabhā kṛtanamaskaraṇā jagāma śyāmākṣaye ravikaraiśca sahājagāma

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामा० वा० दे० मो० निर्वाणप्रकरणे पू० चूडालोपाख्याने कुम्भजननकथनं नाम षडशीतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmā0 vā0 de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 cūḍālopākhyāne kumbhajananakathanaṃ nāma ṣaḍaśītitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०८७

सप्ताशीतितमः सर्गः

saptāśītitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । ततश्चिदाकाशवपुर्व्याप्यनन्तो निरामयः । दत्तावधानो वपुषि तदा पश्याम्यहं क्वचित्

śrīvasiṣṭha uvāca | tataścidākāśavapurvyāpyananto nirāmayaḥ | dattāvadhāno vapuṣi tadā paśyāmyahaṃ kvacit

यावदन्तर्गतः सर्गः संस्थितोऽङ्कुरितोपमः । कुसूलस्येव बीजस्य सिक्तस्येवाङ्कुरो हृदि

yāvadantargataḥ sargaḥ saṃsthito'ṅkuritopamaḥ | kusūlasyeva bījasya siktasyevāṅkuro hṛdi

ऊर्ध्वमुच्छून एवान्तःसेकाद्बीजे यथाङ्कुरः । आकारवत्यनाकारे चित्त्वाचित्त्वे तथा जगत्

ūrdhvamucchūna evāntaḥsekādbīje yathāṅkuraḥ | ākāravatyanākāre cittvācittve tathā jagat

यथोन्मिषति दृश्यश्रीः सुषुप्ताद्बोधमेयुषः । जाग्रद्वा विगते स्वप्ने चिन्मात्रस्य स्वचेतनात् ।। तथैवात्मनि सर्गादावनुभूतस्वरूपिणि । हृदि सर्गोदयो नान्यरूप आकाशरूपतः

yathonmiṣati dṛśyaśrīḥ suṣuptādbodhameyuṣaḥ | jāgradvā vigate svapne cinmātrasya svacetanāt || tathaivātmani sargādāvanubhūtasvarūpiṇi | hṛdi sargodayo nānyarūpa ākāśarūpataḥ

श्रीराम उवाच। आकाशरूप आकाशे परमाकाश कथ्यताम् । भूयो निपुणबोधाय कथं सर्गः प्रवर्तते

śrīrāma uvāca| ākāśarūpa ākāśe paramākāśa kathyatām | bhūyo nipuṇabodhāya kathaṃ sargaḥ pravartate

श्रीवसिष्ठ उवाच । शृणु राम यथापूर्वं स्वयंभूत्वं मया तदा । अनुभूतमसत्सद्वदिदं स्वप्नपुरोपमम्

śrīvasiṣṭha uvāca | śṛṇu rāma yathāpūrvaṃ svayaṃbhūtvaṃ mayā tadā | anubhūtamasatsadvadidaṃ svapnapuropamam

तमालोक्य महाकल्पसंभ्रमं व्योमरूपिणा । भागेऽन्यत्र शरीरस्य संविदुन्मेषिता मया

tamālokya mahākalpasaṃbhramaṃ vyomarūpiṇā | bhāge'nyatra śarīrasya saṃvidunmeṣitā mayā

यदैव सामला संवित्किंचिदुन्मेषिता स्थिता । तदैवाहं क्वचित्तत्र पश्याम्याकाशतामिव

yadaiva sāmalā saṃvitkiṃcidunmeṣitā sthitā | tadaivāhaṃ kvacittatra paśyāmyākāśatāmiva

6.2.87.10

गतं स्वभावं चिद्व्योम यथा त्वं राम निद्रया । जाग्रद्वा स्वप्नलोकं वा विशन्वेत्सि ससं घनम्

gataṃ svabhāvaṃ cidvyoma yathā tvaṃ rāma nidrayā | jāgradvā svapnalokaṃ vā viśanvetsi sasaṃ ghanam

दिङ्मात्राकाशमेवादौ ततोऽस्मीत्येव वेदनम् । तद्घनं कथ्यते बुद्धिः सा घना मन उच्यते

diṅmātrākāśamevādau tato'smītyeva vedanam | tadghanaṃ kathyate buddhiḥ sā ghanā mana ucyate

तद्वेत्ति शब्दतन्मात्रं तन्मात्राणीतराण्यथ । पञ्चेन्द्रियाणि तत्स्थौल्यादितीन्द्रियगणोदयः

tadvetti śabdatanmātraṃ tanmātrāṇītarāṇyatha | pañcendriyāṇi tatsthaulyāditīndriyagaṇodayaḥ

सुषुप्ताद्विशतः स्वप्नं जगद्दृश्यघनोदयम् । यथा तथैव सर्गादौ दुःखं भाति निमेषतः

suṣuptādviśataḥ svapnaṃ jagaddṛśyaghanodayam | yathā tathaiva sargādau duḥkhaṃ bhāti nimeṣataḥ

तुल्यकालमनन्तेऽस्मिन्दृश्यजालावभासने । कथयन्ति क्रमं केचित्केचिन्न कथयन्ति च

tulyakālamanante'smindṛśyajālāvabhāsane | kathayanti kramaṃ kecitkecinna kathayanti ca

परमाणुकणे कान्ते संपन्नमनुभूतवान् । अहं चेतनमात्मानं वस्तुतोऽमलमेव खम्

paramāṇukaṇe kānte saṃpannamanubhūtavān | ahaṃ cetanamātmānaṃ vastuto'malameva kham

यथा स्वभावतो व्योम्नि चलत्येवानिशं मरुत् । तथा स्वभावात्सर्वत्र पश्यत्येव वपुस्त्विति

yathā svabhāvato vyomni calatyevāniśaṃ marut | tathā svabhāvātsarvatra paśyatyeva vapustviti

यादृशं चेतितं रूपं शक्त्या परमया तया । तच्छक्नोत्यन्यथाकर्तुं नैषा यत्नेन भूयसा

yādṛśaṃ cetitaṃ rūpaṃ śaktyā paramayā tayā | tacchaknotyanyathākartuṃ naiṣā yatnena bhūyasā

ततः पश्याम्यहं यावत्संपन्नोऽप्यणुरूपकः । चित्त्वाच्चेतस्तदेवाशु तथाभूतोऽस्मि संस्थितः

tataḥ paśyāmyahaṃ yāvatsaṃpanno'pyaṇurūpakaḥ | cittvāccetastadevāśu tathābhūto'smi saṃsthitaḥ

ततोऽहं बुद्धवान्रूपं तनु तेजःकणाकृति । तदेव भावयन्पश्चाद्गतोऽहं स्थूलतामिव

tato'haṃ buddhavānrūpaṃ tanu tejaḥkaṇākṛti | tadeva bhāvayanpaścādgato'haṃ sthūlatāmiva

6.2.87.20

प्रेक्षे तावदहं किंचिदिति बोधाल्लघोस्ततः । मनागालोकनायैव संप्रवृत्तोऽनुभूतवान्

prekṣe tāvadahaṃ kiṃciditi bodhāllaghostataḥ | manāgālokanāyaiva saṃpravṛtto'nubhūtavān

यन्नाम तत्र तत्किंचित्तस्येहाद्य रघूद्वह । शृणु नामानि मुख्यानि कल्पितानि भवादृशैः

yannāma tatra tatkiṃcittasyehādya raghūdvaha | śṛṇu nāmāni mukhyāni kalpitāni bhavādṛśaiḥ

द्रष्टुं प्रवृत्तो रन्ध्रेण येन तच्चक्षुरुच्यते । यच्च पश्यामि तद्दृश्यं दर्शनं तु फलं ततः

draṣṭuṃ pravṛtto randhreṇa yena taccakṣurucyate | yacca paśyāmi taddṛśyaṃ darśanaṃ tu phalaṃ tataḥ

यदा पश्यामि कालोऽसौ यथा पश्यामि स क्रमः । प्रौढा नियतिरित्यस्य यत्र पश्यामि तन्नभः

yadā paśyāmi kālo'sau yathā paśyāmi sa kramaḥ | prauḍhā niyatirityasya yatra paśyāmi tannabhaḥ

स्थितोऽस्मि यत्र देशोऽसावित्यद्यैषा प्रकल्पना । तदा त्वहं चिदुन्मेषमात्रात्तन्मात्रकारणम्

sthito'smi yatra deśo'sāvityadyaiṣā prakalpanā | tadā tvahaṃ cidunmeṣamātrāttanmātrakāraṇam

पश्यामीति ततस्तत्र मनाग्वोधो ममोदभूत् । ततो रन्ध्रद्वयेनाहमपश्यं यत्तदप्यखम्

paśyāmīti tatastatra manāgvodho mamodabhūt | tato randhradvayenāhamapaśyaṃ yattadapyakham

याभ्यामपश्यं रन्ध्राभ्यां त इमे लोचने स्थिते । ततः किंचिच्छृणोमीति संविदित्युदिता मम

yābhyāmapaśyaṃ randhrābhyāṃ ta ime locane sthite | tataḥ kiṃcicchṛṇomīti saṃvidityuditā mama

ततः किंचिन्मनाङ्मात्रं झंकारं श्रुतत्रानहम् । प्रध्मातस्येव शङ्खस्य शब्दं व्योम्नः स्वभावजम्

tataḥ kiṃcinmanāṅmātraṃ jhaṃkāraṃ śrutatrānaham | pradhmātasyeva śaṅkhasya śabdaṃ vyomnaḥ svabhāvajam

याभ्यामहमथाश्रौषं त इमे श्रवणव्रणे । प्रदेशाभ्यां विचरता मरुता विततस्वनम्

yābhyāmahamathāśrauṣaṃ ta ime śravaṇavraṇe | pradeśābhyāṃ vicaratā marutā vitatasvanam

स्पर्शसंवेदनं किंचिदहमत्रानुभूतवान् । येन नाम प्रदेशेन तेन सा त्वक्च कथ्यते

sparśasaṃvedanaṃ kiṃcidahamatrānubhūtavān | yena nāma pradeśena tena sā tvakca kathyate

6.2.87.30

येन स्पृष्टमिवाङ्गं तत्तदाहमनुभूतवान् । सत्संवेदनमात्रात्मा सोऽयं वायुरिति स्मृतः

yena spṛṣṭamivāṅgaṃ tattadāhamanubhūtavān | satsaṃvedanamātrātmā so'yaṃ vāyuriti smṛtaḥ

स्पर्शनेन्द्रियतन्मात्रमिति वेदिनि संस्थितम् । आस्वादसंविद्याभून्मे तदास्वाद्यरसेन्द्रियम्

sparśanendriyatanmātramiti vedini saṃsthitam | āsvādasaṃvidyābhūnme tadāsvādyarasendriyam

प्राणान्मे घ्राणतन्मात्रमुदितं व्योमरूपिणः । इत्थं न किंचित्संपन्नं सर्वं संपन्नमत्र मे

prāṇānme ghrāṇatanmātramuditaṃ vyomarūpiṇaḥ | itthaṃ na kiṃcitsaṃpannaṃ sarvaṃ saṃpannamatra me

एवमिन्द्रियतन्मात्रजालं चेत्तत्र संस्थितः । यावत्तावद्विदः पञ्च बलादेव ममोदिताः

evamindriyatanmātrajālaṃ cettatra saṃsthitaḥ | yāvattāvadvidaḥ pañca balādeva mamoditāḥ

शब्दरूपरसस्पर्शगन्धमात्रशरीरिकाः । अनाकारास्तथा भातस्वरूपिण्यो भ्रमात्मिकाः

śabdarūparasasparśagandhamātraśarīrikāḥ | anākārāstathā bhātasvarūpiṇyo bhramātmikāḥ

एवंरूपमहं जालं भावयन्यत्तदास्थितः । तदहंकार इत्यद्य कथ्यते त्वादृशैर्जनैः

evaṃrūpamahaṃ jālaṃ bhāvayanyattadāsthitaḥ | tadahaṃkāra ityadya kathyate tvādṛśairjanaiḥ

एष एव घनीभूतो बुद्धिरित्यभिधीयते । साथ बुद्धिर्घनीभूता मन इत्यभिधीयते

eṣa eva ghanībhūto buddhirityabhidhīyate | sātha buddhirghanībhūtā mana ityabhidhīyate

अन्तःकरणरूपत्वमेवमत्राहमास्थितः । आतिवाहिकदेहात्मा चिन्मयव्योमरूपवान्

antaḥkaraṇarūpatvamevamatrāhamāsthitaḥ | ātivāhikadehātmā cinmayavyomarūpavān

पवनाद्यप्यहं शून्यः केवलाकाशमात्रकः । सर्वेषामेव भावानां शून्याकृतिररोधकः

pavanādyapyahaṃ śūnyaḥ kevalākāśamātrakaḥ | sarveṣāmeva bhāvānāṃ śūnyākṛtirarodhakaḥ

अथैवंभावनाच्चाहं यदा तत्र चिरं स्थितः । तदाहं देहवान्दृष्ट इति मे प्रत्ययोऽभवत्

athaivaṃbhāvanāccāhaṃ yadā tatra ciraṃ sthitaḥ | tadāhaṃ dehavāndṛṣṭa iti me pratyayo'bhavat

6.2.87.40

तेनाहंप्रत्ययेनाथ शब्दं कर्तुं प्रवृत्तवान् । शून्य एव यथा सुप्तः स्वप्नोड्डीननरो रवम्

tenāhaṃpratyayenātha śabdaṃ kartuṃ pravṛttavān | śūnya eva yathā suptaḥ svapnoḍḍīnanaro ravam

अथ पूर्वं कृतः शब्दो बालेनेव तदोमिति । ततः स एष ओंकार इति नीतः पुनः प्रथाम्

atha pūrvaṃ kṛtaḥ śabdo bāleneva tadomiti | tataḥ sa eṣa oṃkāra iti nītaḥ punaḥ prathām

ततः स्वप्ननरेणेव यत्किंचिद्गदितं मया । तदेतद्विद्धि वाचं त्वं पश्चान्नीतां प्रथामिह

tataḥ svapnanareṇeva yatkiṃcidgaditaṃ mayā | tadetadviddhi vācaṃ tvaṃ paścānnītāṃ prathāmiha

ब्रह्मैव सोऽस्मि संपन्नः सृष्टेः कर्ता जगद्गुरुः । ततो मनोमयेनैव कल्पिताः सृष्टयो मया

brahmaiva so'smi saṃpannaḥ sṛṣṭeḥ kartā jagadguruḥ | tato manomayenaiva kalpitāḥ sṛṣṭayo mayā

एवमस्मि समुत्पन्नो न तु जातोऽस्मि किंचन । दृष्टवानस्मि ब्रह्माण्डं ब्रह्माण्डान्तं न किंचन

evamasmi samutpanno na tu jāto'smi kiṃcana | dṛṣṭavānasmi brahmāṇḍaṃ brahmāṇḍāntaṃ na kiṃcana

एवं जगति संपन्ने ममैतस्मिन्मनोमये । न किंचित्तत्र संपन्नं तच्छून्यं व्योम केवलम्

evaṃ jagati saṃpanne mamaitasminmanomaye | na kiṃcittatra saṃpannaṃ tacchūnyaṃ vyoma kevalam

इत्थं संशून्यमेवेदं सर्वं वेदनमात्रकम् । मनागपि न सन्त्येते भावाः पृथ्व्यादयः किल

itthaṃ saṃśūnyamevedaṃ sarvaṃ vedanamātrakam | manāgapi na santyete bhāvāḥ pṛthvyādayaḥ kila

जगन्मृगतृडम्बूनि भान्ति संविदि संविदः । न बाह्यमस्ति नो बाह्ये खे तद्व्योम तथा स्थितम्

jaganmṛgatṛḍambūni bhānti saṃvidi saṃvidaḥ | na bāhyamasti no bāhye khe tadvyoma tathā sthitam

मरौ नास्त्येव सलिलं संवित्पश्यति तत्तथा । निर्मूलमन्तःसंतप्ता स्वसंभ्रमवती भ्रमम्

marau nāstyeva salilaṃ saṃvitpaśyati tattathā | nirmūlamantaḥsaṃtaptā svasaṃbhramavatī bhramam

नास्त्येव ब्रह्मणि जगत् संवित्पश्यति तत्तथा । निर्मूलमेव संवित्त्वादेवं भ्रान्तेश्च संभ्रमम्

nāstyeva brahmaṇi jagat saṃvitpaśyati tattathā | nirmūlameva saṃvittvādevaṃ bhrānteśca saṃbhramam

6.2.87.50

असदेवेदमाभाति हृद्येव जगदाततम् । संकल्पनमनोराज्यं यथा स्वप्नपुरादिवत्

asadevedamābhāti hṛdyeva jagadātatam | saṃkalpanamanorājyaṃ yathā svapnapurādivat

पार्श्वसुप्तजनस्वप्नस्तच्चित्तावेशनं विना । यथा न किंचित्तच्चित्तावेशनादनुभूयते

pārśvasuptajanasvapnastaccittāveśanaṃ vinā | yathā na kiṃcittaccittāveśanādanubhūyate

तथा जगत्तद्दृषदं संप्रविश्यानुभूयते । आदर्शबिम्बिताकारं दृष्टमप्यन्यथाप्यसत्

tathā jagattaddṛṣadaṃ saṃpraviśyānubhūyate | ādarśabimbitākāraṃ dṛṣṭamapyanyathāpyasat

आधिभौतिकभावेन नेत्रेण यदि लक्ष्यते । तत्तन्न दृश्यते किंचिद्गिरिरेव प्रदृश्यते

ādhibhautikabhāvena netreṇa yadi lakṣyate | tattanna dṛśyate kiṃcidgirireva pradṛśyate

आतिवाहिकदेहेन परं बोधदृशा यदि । प्रेक्ष्यते दृश्यते सर्गः परमात्मैव चामलः

ātivāhikadehena paraṃ bodhadṛśā yadi | prekṣyate dṛśyate sargaḥ paramātmaiva cāmalaḥ

सर्वत्र सर्गनिर्वाणं प्रज्ञालोकेन लक्ष्यते । ब्रह्मात्मैवान्यथा चेत्तन्न किंचिदभिलक्ष्यते

sarvatra sarganirvāṇaṃ prajñālokena lakṣyate | brahmātmaivānyathā cettanna kiṃcidabhilakṣyate

यत्पश्यत्यवदाता धीः सोपपत्तिविचारणा । न तन्नेत्रैस्त्रिभिः शर्वो नेन्द्रो नेत्रशतैरपि

yatpaśyatyavadātā dhīḥ sopapattivicāraṇā | na tannetraistribhiḥ śarvo nendro netraśatairapi

यथा खमावृतं सर्गैस्तथा भूरिति बुद्धवान् । तदाहमभवं ध्याता धराधारणयान्वितः

yathā khamāvṛtaṃ sargaistathā bhūriti buddhavān | tadāhamabhavaṃ dhyātā dharādhāraṇayānvitaḥ

तया धराधारणया धरारूपधरोऽभवम् । अत्यजन्नेव चिद्व्योमवपुः सम्राडिवाचिरात्

tayā dharādhāraṇayā dharārūpadharo'bhavam | atyajanneva cidvyomavapuḥ samrāḍivācirāt

धराधारणया चैव धराधातूदरं गतः । द्वीपाद्रितृणवृक्षादिदेहोऽहमनुभूतवान्

dharādhāraṇayā caiva dharādhātūdaraṃ gataḥ | dvīpādritṛṇavṛkṣādideho'hamanubhūtavān

6.2.87.60

संपन्नोऽस्म्यथ भूपीठे नानावनतनूरुहम् । नानारत्नावलीव्याप्तॆ नानानगरभूषणम्

saṃpanno'smyatha bhūpīṭhe nānāvanatanūruham | nānāratnāvalīvyāptaॆ nānānagarabhūṣaṇam

ग्रामगह्वरपर्वाढ्यं पातालसुषिरोदरम् । कुलाचलभुजाश्लिष्टद्वीपाब्धिवलयान्वितम्

grāmagahvaraparvāḍhyaṃ pātālasuṣirodaram | kulācalabhujāśliṣṭadvīpābdhivalayānvitam

तृणौघतनुरोमाढ्यं गिरिखण्डकगुल्मकम् । दिग्वारणकटव्यूहधृतं शेषशिरःशतैः

tṛṇaughatanuromāḍhyaṃ girikhaṇḍakagulmakam | digvāraṇakaṭavyūhadhṛtaṃ śeṣaśiraḥśataiḥ

ह्रियमाणं महीपालः शोभमानेभतन्तुभिः । प्राणिभिर्भुज्यमानाङ्गं वर्धमानं व्यवस्थया

hriyamāṇaṃ mahīpālaḥ śobhamānebhatantubhiḥ | prāṇibhirbhujyamānāṅgaṃ vardhamānaṃ vyavasthayā

हिमवद्विन्ध्यसुस्कन्धं सुमेरूदारकन्धरम् । गङ्गादिसरिदापूरमुक्ताहाररणत्तनुम्

himavadvindhyasuskandhaṃ sumerūdārakandharam | gaṅgādisaridāpūramuktāhāraraṇattanum

गुहागहनकच्छादि सागरादर्शमण्डलम् । मरूषरस्थलश्वेतसुवराम्बरसुन्दरम्

guhāgahanakacchādi sāgarādarśamaṇḍalam | marūṣarasthalaśvetasuvarāmbarasundaram

भूतपूर्वैः परापूर्णं परिपूतं महार्णवैः । अलंकृतं पुष्पवनैः समारब्धं रजोघनैः

bhūtapūrvaiḥ parāpūrṇaṃ paripūtaṃ mahārṇavaiḥ | alaṃkṛtaṃ puṣpavanaiḥ samārabdhaṃ rajoghanaiḥ

नित्यं कृषीवलैः कृष्टं वीजितं शिशिरानिलैः । तापितं तपनैस्तप्तैरुक्षितं प्रावृडम्बुभिः

nityaṃ kṛṣīvalaiḥ kṛṣṭaṃ vījitaṃ śiśirānilaiḥ | tāpitaṃ tapanaistaptairukṣitaṃ prāvṛḍambubhiḥ

विपुलाग्रस्थलोरस्कं पद्माकरकृतेक्षणम् । सितासितघनोष्णीषं दशाशोदरमन्दिरम्

vipulāgrasthaloraskaṃ padmākarakṛtekṣaṇam | sitāsitaghanoṣṇīṣaṃ daśāśodaramandiram

लोकालोकमहाखातवलयोग्रास्यभीषणम् । अनन्तभूतसंघातपरिस्पन्दैकचेतनम्

lokālokamahākhātavalayogrāsyabhīṣaṇam | anantabhūtasaṃghātaparispandaikacetanam

6.2.87.70

व्याप्तमन्तर्बहिश्चैव नानाभूतगणैः पृथक् । देवदानवगन्धर्वैर्बहिरन्तस्तु कीटकैः

vyāptamantarbahiścaiva nānābhūtagaṇaiḥ pṛthak | devadānavagandharvairbahirantastu kīṭakaiḥ

पातालेन्द्रियरन्धेषु नागासुरकृमिव्रजैः । सप्तस्वर्णवकोशेषु नानाजातिजलेचरैः

pātālendriyarandheṣu nāgāsurakṛmivrajaiḥ | saptasvarṇavakośeṣu nānājātijalecaraiḥ

व्याप्तं नदीवनसमुद्रदिगन्तशैल- द्वीपाख्यजन्तुविषयस्थलजङ्गलौघैः । नानावलीवलितमण्डलकोशखण्डं वल्लीसरःसरिदरातिगणाब्जखण्डैः

vyāptaṃ nadīvanasamudradigantaśaila- dvīpākhyajantuviṣayasthalajaṅgalaughaiḥ | nānāvalīvalitamaṇḍalakośakhaṇḍaṃ vallīsaraḥsaridarātigaṇābjakhaṇḍaiḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो- नि० उ० पा० पार्थिवधात्वन्तर्गतजगदानन्त्यप्रतिपादनं नाम सप्ताशीतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo- ni0 u0 pā0 pārthivadhātvantargatajagadānantyapratipādanaṃ nāma saptāśītitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०८७

सप्ताशीतितमः सर्गः

saptāśītitamaḥ sargaḥ

शिखिध्वज उवाच । सर्गे स्फुरद्भिर्मत्पुण्यैर्मन्ये संप्रेषितो भवान् । अलक्ष्यैः संभृतैरद्रौ बृहद्वातैरिवाम्बुदः

śikhidhvaja uvāca | sarge sphuradbhirmatpuṇyairmanye saṃpreṣito bhavān | alakṣyaiḥ saṃbhṛtairadrau bṛhadvātairivāmbudaḥ

अद्य तिष्ठाम्यहं साधो धन्यानां धुरि धर्मतः । अमृतस्यन्दिवचसा यत्त्वयास्मि समागतः

adya tiṣṭhāmyahaṃ sādho dhanyānāṃ dhuri dharmataḥ | amṛtasyandivacasā yattvayāsmi samāgataḥ

न केचन तथा भावाश्चेतः शीतलयन्ति मे । राज्यलाभादयोऽप्येते यथा साधुसमागमः

na kecana tathā bhāvāścetaḥ śītalayanti me | rājyalābhādayo'pyete yathā sādhusamāgamaḥ

निरर्गलरसो यत्र सामान्येन विजृम्भते । मुक्तरागादिमननं तत्कल्पनसुखावहम्

nirargalaraso yatra sāmānyena vijṛmbhate | muktarāgādimananaṃ tatkalpanasukhāvaham

श्रीवसिष्ठ उवाच । एवंवादिनि सैवास्य वाक्यमाक्षिप्य भूपतेः । भूयः प्रोवाच चूडाला मुनिदारकरूपिणी

śrīvasiṣṭha uvāca | evaṃvādini saivāsya vākyamākṣipya bhūpateḥ | bhūyaḥ provāca cūḍālā munidārakarūpiṇī

चूडालोवाच । आस्तामेषा कथा तावत्सर्वं ते वर्णितं मया । त्वं मे कथय हे साधो कस्त्वमद्रौ करोषि किम्

cūḍālovāca | āstāmeṣā kathā tāvatsarvaṃ te varṇitaṃ mayā | tvaṃ me kathaya he sādho kastvamadrau karoṣi kim

कियत्पर्यवसानेयं भवतो वनवासिता । सत्यं कार्यं च नोऽसत्यं वक्तुं जानन्ति तापसाः

kiyatparyavasāneyaṃ bhavato vanavāsitā | satyaṃ kāryaṃ ca no'satyaṃ vaktuṃ jānanti tāpasāḥ

शिखिध्वज उवाच । देवपुत्रोऽसि जानासि सर्वमेव यथास्थितम् । लोकवृत्तान्ततज्ज्ञोऽसि किमन्यत्कथयाम्यहम्

śikhidhvaja uvāca | devaputro'si jānāsi sarvameva yathāsthitam | lokavṛttāntatajjño'si kimanyatkathayāmyaham

संसारभयभीतत्वान्निवसामि वनान्तरे । जानतोपि हि मामार्य कथयाम्येव ते मनाक्

saṃsārabhayabhītatvānnivasāmi vanāntare | jānatopi hi māmārya kathayāmyeva te manāk

शिखिध्वजोऽहं भूपालस्त्यक्त्वा राज्यमिहास्थितः । भृशं भीतोस्मि तत्त्वज्ञ संसृतौ जन्मनः पुनः

śikhidhvajo'haṃ bhūpālastyaktvā rājyamihāsthitaḥ | bhṛśaṃ bhītosmi tattvajña saṃsṛtau janmanaḥ punaḥ

सुखं पुनः पुनर्दुःखं पुनर्मरणजन्मनी । भवतस्तेन तप्येऽहं तत्त्वज्ञ वनवीथिषु

sukhaṃ punaḥ punarduḥkhaṃ punarmaraṇajanmanī | bhavatastena tapye'haṃ tattvajña vanavīthiṣu

भ्रमन्नपि दिगन्तेषु चरन्नपि परंतपः । नासादयामि विश्रान्तिमेकां निधिमिवाधनः

bhramannapi diganteṣu carannapi paraṃtapaḥ | nāsādayāmi viśrāntimekāṃ nidhimivādhanaḥ

अयत्नोऽप्यफलोऽप्येको ह्यपूर्णोऽप्यस्तसंगतिः । शुष्याम्यत्र वने साधो घुणक्षुण्ण इव द्रुमः

ayatno'pyaphalo'pyeko hyapūrṇo'pyastasaṃgatiḥ | śuṣyāmyatra vane sādho ghuṇakṣuṇṇa iva drumaḥ

इमामखण्डितां सम्यक् क्रियां संपादयन्नपि । दुःखाद्गच्छामि दुःखौघममृतं मे विषं स्थितम्

imāmakhaṇḍitāṃ samyak kriyāṃ saṃpādayannapi | duḥkhādgacchāmi duḥkhaughamamṛtaṃ me viṣaṃ sthitam

चूडालोवाच । पितामहमहं पूर्वं कदाचित्पृष्टवानिदम् । यत्क्रियाज्ञानयोरेकं श्रेयस्तद्ब्रूहि मे प्रभो

cūḍālovāca | pitāmahamahaṃ pūrvaṃ kadācitpṛṣṭavānidam | yatkriyājñānayorekaṃ śreyastadbrūhi me prabho

ब्रह्मोवाच । ज्ञानं हि परमं श्रेयः कैवल्यं तेन वेत्त्यलम् । कालातिवाहनायैव विनोदायोदिता क्रिया

brahmovāca | jñānaṃ hi paramaṃ śreyaḥ kaivalyaṃ tena vettyalam | kālātivāhanāyaiva vinodāyoditā kriyā

अलब्धज्ञानदृष्टीनां क्रिया पुत्रपरायणम् । यस्य नास्त्यम्बरं पट्टं कम्बलं किं त्यजत्यसौ

alabdhajñānadṛṣṭīnāṃ kriyā putraparāyaṇam | yasya nāstyambaraṃ paṭṭaṃ kambalaṃ kiṃ tyajatyasau

वासनामात्रसारत्वादज्ञस्य सफलाः क्रियाः । सर्वा एवाफला ज्ञस्य वासनामात्रसंक्षयात्

vāsanāmātrasāratvādajñasya saphalāḥ kriyāḥ | sarvā evāphalā jñasya vāsanāmātrasaṃkṣayāt

सर्वा हि वासनाभावे प्रयान्त्यफलतां क्रियाः । अशुभाः फलवन्त्योपि सेकाभावे लता इव

sarvā hi vāsanābhāve prayāntyaphalatāṃ kriyāḥ | aśubhāḥ phalavantyopi sekābhāve latā iva

ऋत्वन्तरे यथा याति विलयं पूर्वमार्तवम् । तथैव वासनानाशे नाशमेति क्रियाफलम्

ṛtvantare yathā yāti vilayaṃ pūrvamārtavam | tathaiva vāsanānāśe nāśameti kriyāphalam

न स्वभावेन फलति यथा शरलता फलम् । क्रिया निर्वासना पुत्र फलं फलति नो तथा

na svabhāvena phalati yathā śaralatā phalam | kriyā nirvāsanā putra phalaṃ phalati no tathā

सयक्षवासनो बालो यक्षं पश्यति नान्यथा । सदुःखवासनो मूढो दुःखं पश्यति नान्यथा

sayakṣavāsano bālo yakṣaṃ paśyati nānyathā | saduḥkhavāsano mūḍho duḥkhaṃ paśyati nānyathā

आकारभासुरात्युच्चैर्न ददाति फलं क्रिया । शुभाशुभा वा तज्ज्ञस्य फुल्ला शरलता यथा

ākārabhāsurātyuccairna dadāti phalaṃ kriyā | śubhāśubhā vā tajjñasya phullā śaralatā yathā

वासना चेह नास्त्येव साहंकारादिरूपिणी । असत्यैवोदिता मौर्ख्यान्मरुभूमाविवाम्बुधिः

vāsanā ceha nāstyeva sāhaṃkārādirūpiṇī | asatyaivoditā maurkhyānmarubhūmāvivāmbudhiḥ

यस्य मौर्ख्यं क्षयं यातं सर्वं ब्रह्मेति भावनात् । नोदेति वासना तस्य प्राज्ञस्येवाम्बुधिर्मरौ

yasya maurkhyaṃ kṣayaṃ yātaṃ sarvaṃ brahmeti bhāvanāt | nodeti vāsanā tasya prājñasyevāmbudhirmarau

वासनामात्रसंत्यागाज्जरामरणवर्जितम् । पदं भवति जीवोऽन्तर्भूयो जन्मविवर्जितम्

vāsanāmātrasaṃtyāgājjarāmaraṇavarjitam | padaṃ bhavati jīvo'ntarbhūyo janmavivarjitam

सवासनं मनो ज्ञेयं ज्ञानं निर्वासनं मनः । ज्ञानेन ज्ञेयमभ्येत्य पुनर्जीवो न जायते

savāsanaṃ mano jñeyaṃ jñānaṃ nirvāsanaṃ manaḥ | jñānena jñeyamabhyetya punarjīvo na jāyate

चूडालोवाच । ज्ञानमेव परं श्रेय इति ब्रह्मादयोऽपि ते । प्राहुर्महान्तो राजर्षे त्वं किमज्ञानवान्स्थितः

cūḍālovāca | jñānameva paraṃ śreya iti brahmādayo'pi te | prāhurmahānto rājarṣe tvaṃ kimajñānavānsthitaḥ

इतः कमण्डलुरितो दण्डकाष्ठमितो बृसी । इत्यनर्थविलासेऽस्मिन्रमसे किं महीपते

itaḥ kamaṇḍalurito daṇḍakāṣṭhamito bṛsī | ityanarthavilāse'sminramase kiṃ mahīpate

कोऽहं कथमिदं जातं कथं शाम्यति चेति भोः । राजन्नावेक्षसे कस्मात्किमज्ञ इव तिष्ठसि

ko'haṃ kathamidaṃ jātaṃ kathaṃ śāmyati ceti bhoḥ | rājannāvekṣase kasmātkimajña iva tiṣṭhasi

कथं बन्धः कथं मोक्ष इति प्रश्रानुदाहरन् । पारावारविदां पादान्कस्माद्राजन्न सेवसे

kathaṃ bandhaḥ kathaṃ mokṣa iti praśrānudāharan | pārāvāravidāṃ pādānkasmādrājanna sevase

दुःस्पन्दसंविदा शैलकोटरे क्रिययानया । जीवितं क्षिपयन्किं त्वं शिलाकीटवदास्थितः

duḥspandasaṃvidā śailakoṭare kriyayānayā | jīvitaṃ kṣipayankiṃ tvaṃ śilākīṭavadāsthitaḥ

साधूनां समदृष्टीनां परिप्रश्नेन सेवया । संगमेन च सा युक्तिर्लभ्यते मुच्यते यया

sādhūnāṃ samadṛṣṭīnāṃ paripraśnena sevayā | saṃgamena ca sā yuktirlabhyate mucyate yayā

साधुनैव समं ग्रासं भुञ्जानो वनकोटरे । तिष्ठावष्टब्धदुश्चेष्टो धराविवरकीटवत्

sādhunaiva samaṃ grāsaṃ bhuñjāno vanakoṭare | tiṣṭhāvaṣṭabdhaduśceṣṭo dharāvivarakīṭavat

श्रीवसिष्ठ उवाच । कान्तया देवरूपिण्या तयैवं प्रतिबोधितः । अश्रुपूर्णमुखो वाक्यं शिखिध्वज उवाच ह

śrīvasiṣṭha uvāca | kāntayā devarūpiṇyā tayaivaṃ pratibodhitaḥ | aśrupūrṇamukho vākyaṃ śikhidhvaja uvāca ha

शिखिध्वज उवाच । अहो नु बोधितोऽस्म्यद्य चिरात्सुरसुत त्वया । मौर्ख्यादार्यसमासङ्गं मुक्त्वाहमवसं वने

śikhidhvaja uvāca | aho nu bodhito'smyadya cirātsurasuta tvayā | maurkhyādāryasamāsaṅgaṃ muktvāhamavasaṃ vane

अहो नु मे क्षयं यातं मन्ये पापमशेषतः । यत्त्वमेव समागत्य संप्रबोधयसीह माम्

aho nu me kṣayaṃ yātaṃ manye pāpamaśeṣataḥ | yattvameva samāgatya saṃprabodhayasīha mām

गुरुस्त्वं मे पिता त्वं मे मित्रं त्वं मे वरानन । शिष्यो नमस्करोम्यद्य पादौ तव कृपां कुरु

gurustvaṃ me pitā tvaṃ me mitraṃ tvaṃ me varānana | śiṣyo namaskaromyadya pādau tava kṛpāṃ kuru

यदुदारतमं वेत्सि यस्मिन् ज्ञाते न शोच्यते । भवामि निर्वृतो येन तद्ब्रह्मोपदिशाशु मे

yadudāratamaṃ vetsi yasmin jñāte na śocyate | bhavāmi nirvṛto yena tadbrahmopadiśāśu me

घटज्ञानादयो ज्ञाने विभागाः सन्त्यनेकशः । ज्ञानानां परमं ज्ञानं कतरत्तारकं भवेत् ।। चूडालोवाच । यद्युपादेयवाक्योऽहं राजर्षे तद्वदामि ते । यथा ज्ञानमिदं किंचिन्न वक्ष्ये स्थाणुकाकवत्

ghaṭajñānādayo jñāne vibhāgāḥ santyanekaśaḥ | jñānānāṃ paramaṃ jñānaṃ katarattārakaṃ bhavet || cūḍālovāca | yadyupādeyavākyo'haṃ rājarṣe tadvadāmi te | yathā jñānamidaṃ kiṃcinna vakṣye sthāṇukākavat

अनुपादेयवाक्यस्य वक्तुः पृष्टस्य लीलया । व्रजन्त्यफलतां वाचस्तमसीवाक्षसंविदः

anupādeyavākyasya vaktuḥ pṛṣṭasya līlayā | vrajantyaphalatāṃ vācastamasīvākṣasaṃvidaḥ

शिखिध्वज उवाच । यद्वक्षि तदुपादेयं मया विधिरिव श्रुतेः । अविचारितमेवाशु सत्यमेतद्वचो मम

śikhidhvaja uvāca | yadvakṣi tadupādeyaṃ mayā vidhiriva śruteḥ | avicāritamevāśu satyametadvaco mama

चूडालोवाच । यथा बालः पितुर्वाक्यं मुक्तहेतूपपादनम् । आदत्ते हि तथैव त्वं गृहाणैतद्वचो मम

cūḍālovāca | yathā bālaḥ piturvākyaṃ muktahetūpapādanam | ādatte hi tathaiva tvaṃ gṛhāṇaitadvaco mama

श्रवणानन्तरं बुद्ध्या शुभमित्येव भावयन् । श्रृणु गीतमिव त्यक्त्वा हेत्वर्थित्वं वचो मम

śravaṇānantaraṃ buddhyā śubhamityeva bhāvayan | śrṛṇu gītamiva tyaktvā hetvarthitvaṃ vaco mama

स्वचरितसदृशं तथोदयन्त्या- श्चिरसमयेन विबोधनं च बुद्धेः । भवभयसुतरं महामतीनां श्रृणु कथयामि कथाक्रमं मनोज्ञम्

svacaritasadṛśaṃ tathodayantyā- ścirasamayena vibodhanaṃ ca buddheḥ | bhavabhayasutaraṃ mahāmatīnāṃ śrṛṇu kathayāmi kathākramaṃ manojñam

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषु निर्वाण० पू० चू० शिखिध्वजावबोधो नाम सप्ताशीतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇa0 pū0 cū0 śikhidhvajāvabodho nāma saptāśītitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०८८

अष्टाशीतितमः सर्गः

aṣṭāśītitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । भूपीठेन सता तत्र मया तदनु मानव । अनुभूतं नदनदीस्वसंवेदनसंस्थितेः

śrīvasiṣṭha uvāca | bhūpīṭhena satā tatra mayā tadanu mānava | anubhūtaṃ nadanadīsvasaṃvedanasaṃsthiteḥ

क्वचिन्मरणसाक्रन्दनारीकरुणवेदनम् । क्वचिदुत्ताण्डवस्त्रैणमहोत्सवमहासुखम्

kvacinmaraṇasākrandanārīkaruṇavedanam | kvaciduttāṇḍavastraiṇamahotsavamahāsukham

क्वचिद्दुर्वारदुर्भिक्षदुराक्रन्दं दुरीहितम् । क्वचित्सकलसस्यौघसंपन्नघनसौहृदम्

kvaciddurvāradurbhikṣadurākrandaṃ durīhitam | kvacitsakalasasyaughasaṃpannaghanasauhṛdam

क्वचिदग्निमहादाहदग्धदेहोग्रवेदनम् । क्वचिज्जलप्लवालूनपुरपत्तनखण्डकम्

kvacidagnimahādāhadagdhadehogravedanam | kvacijjalaplavālūnapurapattanakhaṇḍakam

क्वचिच्चपलसामन्तकृतलुण्ठनमण्डलम् । क्वचिदुद्दामदौरात्म्यरक्षःपैशाचमण्डलम्

kvaciccapalasāmantakṛtaluṇṭhanamaṇḍalam | kvaciduddāmadaurātmyarakṣaḥpaiśācamaṇḍalam

क्वचिज्जलाशयोल्लासवेल्लनोत्पुलकाग्रकम् । कन्दरोदरनिष्क्रान्तवातवेल्लितवारिदम्

kvacijjalāśayollāsavellanotpulakāgrakam | kandarodaraniṣkrāntavātavellitavāridam

संविद्बोधोन्नमत्स्वाङ्गकेशोत्थाङ्कुरलोमकम् । वारिवाहनविक्षोभनतोन्नतलसत्तलम्

saṃvidbodhonnamatsvāṅgakeśotthāṅkuralomakam | vārivāhanavikṣobhanatonnatalasattalam

सशृङ्गभैरवश्वभ्रपुराद्रिवनपत्तनम् । संविन्मण्डलसंचाललेखाङ्कमृदुकम्पनम्

saśṛṅgabhairavaśvabhrapurādrivanapattanam | saṃvinmaṇḍalasaṃcālalekhāṅkamṛdukampanam

क्वचित्सामन्तसंक्षुब्धसैन्यसंहरणं रणे । क्वचित्सौम्यसुखासीनसर्वसामन्तमण्डलम्

kvacitsāmantasaṃkṣubdhasainyasaṃharaṇaṃ raṇe | kvacitsaumyasukhāsīnasarvasāmantamaṇḍalam

6.2.88.10

अरण्यं क्वचिदाशून्यमुल्लसद्वातझंकृति । जंगलं क्वचिदालूनव्युप्तसंपन्नसस्यकम्

araṇyaṃ kvacidāśūnyamullasadvātajhaṃkṛti | jaṃgalaṃ kvacidālūnavyuptasaṃpannasasyakam

हंसकारण्डवाकीर्णसरः फुल्लाम्बुजं क्वचित् । क्वचिन्मरुस्थलस्थूलस्तम्भनार्जुनमारुतम्

haṃsakāraṇḍavākīrṇasaraḥ phullāmbujaṃ kvacit | kvacinmarusthalasthūlastambhanārjunamārutam

क्वचिन्नदनदीवाहहेलानिकषघर्घरम् । क्वचिदङ्कुरकार्याङ्गसिक्तबीजस्य जृम्भणम्

kvacinnadanadīvāhahelānikaṣaghargharam | kvacidaṅkurakāryāṅgasiktabījasya jṛmbhaṇam

क्वचिदन्तस्तु कीटास्यमृदुस्पन्दनवेदनम् । मां त्वमेवाशु बुद्ध्वेह त्रायस्वेतीव बोधनम्

kvacidantastu kīṭāsyamṛduspandanavedanam | māṃ tvamevāśu buddhveha trāyasvetīva bodhanam

शाखापरिकराभोगं मृद्भागाङ्गनिपीडनैः । मूलजालमवष्टभ्य क्वचिद्विटपधारिणम्

śākhāparikarābhogaṃ mṛdbhāgāṅganipīḍanaiḥ | mūlajālamavaṣṭabhya kvacidviṭapadhāriṇam

अन्योन्यमलमाक्रम्य दिक्तटाङ्गनिपीडनैः । क्वचिदद्र्य(?)स्थिनिबिडैरर्णवोल्लासवेल्लितम्

anyonyamalamākramya diktaṭāṅganipīḍanaiḥ | kvacidadrya(?)sthinibiḍairarṇavollāsavellitam

शुष्कपल्लवसंकोचनिबिडाङ्गनिपीडनम् । अमर्षणैः करैरार्कैः स्वरसाकर्षणं क्वचित्

śuṣkapallavasaṃkocanibiḍāṅganipīḍanam | amarṣaṇaiḥ karairārkaiḥ svarasākarṣaṇaṃ kvacit

शृङ्गमन्दिरमातङ्गप्रहाराशनिभूरुहाम् । निबिडाङ्गोत्कटस्थैर्यपरुषापतनं क्वचित्

śṛṅgamandiramātaṅgaprahārāśanibhūruhām | nibiḍāṅgotkaṭasthairyaparuṣāpatanaṃ kvacit

निमीलितैक्षणानन्दतनूनामसमाक्रमम् । क्वचित्सूक्ष्मतरोल्लेखमङ्कुरोल्लासनं नवम्

nimīlitaikṣaṇānandatanūnāmasamākramam | kvacitsūkṣmatarollekhamaṅkurollāsanaṃ navam

मक्षिकायौकमशकनिवाससदृशं क्वचित् । कुड्यलेशकुभृङ्गारिहलहेलानिकर्षणम्

makṣikāyaukamaśakanivāsasadṛśaṃ kvacit | kuḍyaleśakubhṛṅgārihalahelānikarṣaṇam

6.2.88.20

शीतं शीतविशीर्णाङ्गजर्जरत्वग्विकीर्णवत् । पाषाणीभूतसलिलं क्वचित्परुषमारुतम्

śītaṃ śītaviśīrṇāṅgajarjaratvagvikīrṇavat | pāṣāṇībhūtasalilaṃ kvacitparuṣamārutam

उद्दालीभूतमृद्वङ्गमज्जदन्तःकृमिव्रजम् । क्वचिदुद्भवदङ्गादिमूलं जलनिमज्जनम्

uddālībhūtamṛdvaṅgamajjadantaḥkṛmivrajam | kvacidudbhavadaṅgādimūlaṃ jalanimajjanam

शनैरन्तर्निलीनाम्बुकृताह्लादं बहिश्च र- -सोन्नामाङ्कुररोमौघं क्वचिद्वर्षविजृम्भितम्

śanairantarnilīnāmbukṛtāhlādaṃ bahiśca ra- -sonnāmāṅkuraromaughaṃ kvacidvarṣavijṛmbhitam

तनुतरपवनविकम्पितकोमलनलिनीदलास्तरणैः । विहरणमिव मे विहितं सरोभिरङ्गेषु निर्वाणम् ।। इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहा० वाल्मी० दे० मो० निर्वाणप्रकरणे उ० पाषा० भूमण्डलगतविशेषवर्णनं नामाष्टाशीतितमः सर्गः ।।८

tanutarapavanavikampitakomalanalinīdalāstaraṇaiḥ | viharaṇamiva me vihitaṃ sarobhiraṅgeṣu nirvāṇam || ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahā0 vālmī0 de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe u0 pāṣā0 bhūmaṇḍalagataviśeṣavarṇanaṃ nāmāṣṭāśītitamaḥ sargaḥ ||8

सर्गः ०८८

अष्टाशीतितमः सर्गः

aṣṭāśītitamaḥ sargaḥ

चूडालोवाच । अस्ति कश्चित्पुमान् श्रीमान् स्थानं नित्यविरुद्धयोः । गुणलक्ष्म्योरशेषेण यथाब्धिर्वाडवाम्बुनोः

cūḍālovāca | asti kaścitpumān śrīmān sthānaṃ nityaviruddhayoḥ | guṇalakṣmyoraśeṣeṇa yathābdhirvāḍavāmbunoḥ

कलावानस्त्रकुशलो व्यवहारविचक्षणः । सर्वसंकल्पसीमान्तो न तु जानाति तत्पदम्

kalāvānastrakuśalo vyavahāravicakṣaṇaḥ | sarvasaṃkalpasīmānto na tu jānāti tatpadam

अनन्तयत्नसंसाध्ये स चिन्तामणिसाधने । प्रवृत्तो वाडवो वह्निरब्धिसंशोषणे यथा

anantayatnasaṃsādhye sa cintāmaṇisādhane | pravṛtto vāḍavo vahnirabdhisaṃśoṣaṇe yathā

तस्य यत्नेन महता कालेनाध्यवसायिनः । सिद्धश्चिन्तामणिः किंवा न सिद्ध्यत्युद्यतात्मनाम्

tasya yatnena mahatā kālenādhyavasāyinaḥ | siddhaścintāmaṇiḥ kiṃvā na siddhyatyudyatātmanām

प्रवृत्तिमुद्यमं प्रज्ञां प्रयुंक्ते चेदखेदवान् । अकिंचनोऽपि शक्तत्वं समवाप्नोत्यविघ्नतः

pravṛttimudyamaṃ prajñāṃ prayuṃkte cedakhedavān | akiṃcano'pi śaktatvaṃ samavāpnotyavighnataḥ

मणिमग्रे स्थितप्रायं हस्तप्राप्यं ददर्श सः । मेरावुदयश्रृङ्गस्थो मुनिरिन्दुमिवोदितम्

maṇimagre sthitaprāyaṃ hastaprāpyaṃ dadarśa saḥ | merāvudayaśrṛṅgastho munirindumivoditam

बभूव मणिराजेन्द्रे न तु निश्चयवानसौ । राज्ये द्रागिति संप्राप्ते सुदीन इव पामरः

babhūva maṇirājendre na tu niścayavānasau | rājye drāgiti saṃprāpte sudīna iva pāmaraḥ

इदं संचिन्तयामास मनसा स्मयशालिना । संप्राप्तोपेक्षया दीर्घदुःखसंभ्रमशालिना

idaṃ saṃcintayāmāsa manasā smayaśālinā | saṃprāptopekṣayā dīrghaduḥkhasaṃbhramaśālinā

अयं मणिर्मणिर्नायं मणिश्चेत्तद्भवेन्न सः । स्पृशामि न स्पृशाम्येनं कदाचित्स्पर्शतो व्रजेत्

ayaṃ maṇirmaṇirnāyaṃ maṇiścettadbhavenna saḥ | spṛśāmi na spṛśāmyenaṃ kadācitsparśato vrajet

नैतावतैव कालेन मणीन्द्रः किल सिद्ध्यति । यत्नेन जीवितान्तेन सिद्ध्यतीत्यागमक्रमः

naitāvataiva kālena maṇīndraḥ kila siddhyati | yatnena jīvitāntena siddhyatītyāgamakramaḥ

कृपणः कूणितेनाक्ष्णा लोलालातलतोपमम् । रत्नालोकं प्रपश्यामि द्विचन्द्रत्वमिव भ्रमात्

kṛpaṇaḥ kūṇitenākṣṇā lolālātalatopamam | ratnālokaṃ prapaśyāmi dvicandratvamiva bhramāt

कुत एतावती स्फीता भाग्यसंपन्ममागता । अधुनैव यदाप्नोमि मणीन्द्रं सर्वसिद्धिदम्

kuta etāvatī sphītā bhāgyasaṃpanmamāgatā | adhunaiva yadāpnomi maṇīndraṃ sarvasiddhidam

केचिदेव महान्तस्ते महाभाग्या भवन्ति हि । येषामल्पेन कालेन भवन्त्यभिमुखाः श्रियः

kecideva mahāntaste mahābhāgyā bhavanti hi | yeṣāmalpena kālena bhavantyabhimukhāḥ śriyaḥ

अहमल्पतपाः साधुवराको मानुषः किल । सिद्धयः कथमायान्ति मामभाग्यैकभाजनम्

ahamalpatapāḥ sādhuvarāko mānuṣaḥ kila | siddhayaḥ kathamāyānti māmabhāgyaikabhājanam

एवं विकल्पसंकल्पैश्चिरमज्ञः परामृशन् । न मणिग्रहणे यत्नमकार्षीन्मौर्ख्यमोहितः

evaṃ vikalpasaṃkalpaiściramajñaḥ parāmṛśan | na maṇigrahaṇe yatnamakārṣīnmaurkhyamohitaḥ

न यदा येन लब्धव्यं न तत्प्राप्नोत्यसौ तदा । चिन्तामणिरवाप्तोऽपि दुर्धिया हेलयोज्झितः

na yadā yena labdhavyaṃ na tatprāpnotyasau tadā | cintāmaṇiravāpto'pi durdhiyā helayojjhitaḥ

इति तस्मिन्स्थिते यातो मणिरुड्डीय सिद्धयः । त्यजन्ति ह्यवमन्तारं शरो गुणमिवोज्झितः

iti tasminsthite yāto maṇiruḍḍīya siddhayaḥ | tyajanti hyavamantāraṃ śaro guṇamivojjhitaḥ

हत्वा प्राज्ञपदं पुंसः संयान्ति किल सिद्धयः । आगताः संप्रयच्छन्ति सर्वं यान्त्यसहत्यलम्

hatvā prājñapadaṃ puṃsaḥ saṃyānti kila siddhayaḥ | āgatāḥ saṃprayacchanti sarvaṃ yāntyasahatyalam

पुमान्भूयः क्रियायत्नं चक्रे रत्नेन्द्रसाधने । नोद्विजन्ते स्वकार्येषु जना अध्यवसायिनः

pumānbhūyaḥ kriyāyatnaṃ cakre ratnendrasādhane | nodvijante svakāryeṣu janā adhyavasāyinaḥ

ददर्शाथ कचद्रूपं काचखण्डमखण्डितम् । हसद्भिर्वञ्चकैः सिद्धैः पुरस्कृतमलक्षितैः

dadarśātha kacadrūpaṃ kācakhaṇḍamakhaṇḍitam | hasadbhirvañcakaiḥ siddhaiḥ puraskṛtamalakṣitaiḥ

अयं चिन्तामणिरिति मूढस्तस्मिन्स वस्तुताम् । बुबुधे मोहितो ह्यज्ञो मृदं हेमेति पश्यति

ayaṃ cintāmaṇiriti mūḍhastasminsa vastutām | bubudhe mohito hyajño mṛdaṃ hemeti paśyati

अष्टौ षष्ठं द्विषं मित्रं रज्जुं सर्पं स्थलं जलम् । चन्द्रौ द्वौ कुरुते चित्तगतो मोहोऽमृतं विषम्

aṣṭau ṣaṣṭhaṃ dviṣaṃ mitraṃ rajjuṃ sarpaṃ sthalaṃ jalam | candrau dvau kurute cittagato moho'mṛtaṃ viṣam

तं दग्धमणिमादाय प्राक्तनीं च श्रियं जहौ । सर्वं चितामणेरस्मात्प्राप्यते किं धनैरिह

taṃ dagdhamaṇimādāya prāktanīṃ ca śriyaṃ jahau | sarvaṃ citāmaṇerasmātprāpyate kiṃ dhanairiha

देशोऽयमसुखो रूक्षो जनैः पापिभिरावृतः । किं तद्गेहं गतप्रायं किं नाम मम बन्धवः

deśo'yamasukho rūkṣo janaiḥ pāpibhirāvṛtaḥ | kiṃ tadgehaṃ gataprāyaṃ kiṃ nāma mama bandhavaḥ

दूरं गत्वा यथाकामं सुखं तिष्ठामि संपदा । इत्यादाय मणिं मूढः शून्यकाननमाययौ

dūraṃ gatvā yathākāmaṃ sukhaṃ tiṣṭhāmi saṃpadā | ityādāya maṇiṃ mūḍhaḥ śūnyakānanamāyayau

तत्र काचकणेनासौ तेन तामापदं ययौ । कज्जलाद्रेरिव निभा मौर्ख्यस्यैवाङ्ग या समा

tatra kācakaṇenāsau tena tāmāpadaṃ yayau | kajjalādreriva nibhā maurkhyasyaivāṅga yā samā

दुःखानि मौर्ख्यविभवेन भवन्ति यानि नैवापदो न च जरामरणेन तानि । सर्वापदां शिरसि तिष्ठति मौर्ख्यमेकं कृष्णं जनस्य वपुषामिव केशजालम्

duḥkhāni maurkhyavibhavena bhavanti yāni naivāpado na ca jarāmaraṇena tāni | sarvāpadāṃ śirasi tiṣṭhati maurkhyamekaṃ kṛṣṇaṃ janasya vapuṣāmiva keśajālam

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मोक्षो० निर्वाणप्रकरणे पू० चूडा- मणिकाचोपाख्यानं नामाष्टाशीतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mokṣo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 cūḍā- maṇikācopākhyānaṃ nāmāṣṭāśītitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०८९

एकोननवतितमः सर्गः

ekonanavatitamaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । पार्थिवीं धारणां बद्ध्वा जगन्ति समवेक्षितुम् । संपन्नस्त्वमसौ भूमिलोकः किमुत मानसः

śrīrāma uvāca | pārthivīṃ dhāraṇāṃ baddhvā jaganti samavekṣitum | saṃpannastvamasau bhūmilokaḥ kimuta mānasaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । इदं च मानसं चाहं संपन्नः पृथुभूतलम् । नेदं न मानसं नैव संपन्नो वस्तुतस्त्वहम्

śrīvasiṣṭha uvāca | idaṃ ca mānasaṃ cāhaṃ saṃpannaḥ pṛthubhūtalam | nedaṃ na mānasaṃ naiva saṃpanno vastutastvaham

अमानसं महीपीठं न संभवति किंचन । यदसद्वेत्सि यत्सद्वा मनोमात्रकमेव तत्

amānasaṃ mahīpīṭhaṃ na saṃbhavati kiṃcana | yadasadvetsi yatsadvā manomātrakameva tat

चिदाकाशमहं शुद्धं तस्य मे तत्पदात्मनः । यच्चिन्मात्रात्मकचनं तत्संकल्पाभिदं स्मृतम्

cidākāśamahaṃ śuddhaṃ tasya me tatpadātmanaḥ | yaccinmātrātmakacanaṃ tatsaṃkalpābhidaṃ smṛtam

तन्मनस्तन्महीपृष्ठं तज्जगत्स पितामहः । संकल्पपुरवद्व्योम्नि कचत्येतन्मनोनभः

tanmanastanmahīpṛṣṭhaṃ tajjagatsa pitāmahaḥ | saṃkalpapuravadvyomni kacatyetanmanonabhaḥ

एवं संकल्पमात्रं मे मनोमात्रं तदाततम् । धारणाभ्याससंपुष्टं भूमण्डलमिति स्थितम्

evaṃ saṃkalpamātraṃ me manomātraṃ tadātatam | dhāraṇābhyāsasaṃpuṣṭaṃ bhūmaṇḍalamiti sthitam

नेदं भूमण्डलं तद्वै तदन्यद्धि मनोमयम् । आकाशमात्रकचनमचेत्यं कचनं चितेः

nedaṃ bhūmaṇḍalaṃ tadvai tadanyaddhi manomayam | ākāśamātrakacanamacetyaṃ kacanaṃ citeḥ

तदेवाकाशमात्रात्म तथाभूतं चिरं स्थितम् । इदं प्रत्ययलब्धत्वान्मानसत्वं समुज्झति

tadevākāśamātrātma tathābhūtaṃ ciraṃ sthitam | idaṃ pratyayalabdhatvānmānasatvaṃ samujjhati

इदं स्थिरं सुकठिनं विततं भूमिमण्डलम् । अस्तीति जायते बुद्धिर्व्योम्नीव चिरवेदनात्

idaṃ sthiraṃ sukaṭhinaṃ vitataṃ bhūmimaṇḍalam | astīti jāyate buddhirvyomnīva ciravedanāt

6.2.89.10

न्यायेनेदमिवानेन न स्थितं वसुधातलम् । इदं चैवैकमेवाद्यसर्गस्याद्यमुपागतम्

nyāyenedamivānena na sthitaṃ vasudhātalam | idaṃ caivaikamevādyasargasyādyamupāgatam

यथा स्वप्ने पुरत्वेन चिदेव व्योम्नि भासते । तथा चिदेव सर्गादाविदं जगदिति स्थितम्

yathā svapne puratvena cideva vyomni bhāsate | tathā cideva sargādāvidaṃ jagaditi sthitam

विद्धि चिद्रूपबालस्य मनोराज्यं जगत्त्रयम् । महीतलादिकं दृश्यमिदं सर्वं च सर्वदा

viddhi cidrūpabālasya manorājyaṃ jagattrayam | mahītalādikaṃ dṛśyamidaṃ sarvaṃ ca sarvadā

चिद्रूपस्यात्मनो नान्यः संकल्पस्तन्मयं जगत् । वस्तुतस्तु न सत्यात्म न पिण्डात्म न भासुरम्

cidrūpasyātmano nānyaḥ saṃkalpastanmayaṃ jagat | vastutastu na satyātma na piṇḍātma na bhāsuram

दृश्यमस्त्यपरिज्ञातं परिज्ञातं न विद्यते । परिज्ञातं तदेवास्य शृणोषि यदिदं चिरम्

dṛśyamastyaparijñātaṃ parijñātaṃ na vidyate | parijñātaṃ tadevāsya śṛṇoṣi yadidaṃ ciram

सर्वं चिन्मात्रमाशान्त प्रकचत्यात्मनात्मनि । भूमण्डलात्म दृश्यात्म द्वैतैक्याभ्यां विवर्जितम्

sarvaṃ cinmātramāśānta prakacatyātmanātmani | bhūmaṇḍalātma dṛśyātma dvaitaikyābhyāṃ vivarjitam

मणिर्यथा स्वभावेन शुक्लपीतादिकास्त्विषः । अकुर्वन्नेव कुरुते चिदाकाशस्तथा जगत्

maṇiryathā svabhāvena śuklapītādikāstviṣaḥ | akurvanneva kurute cidākāśastathā jagat

यतो न किंचित्कुरुते न च रूपं समुज्झति । तस्मान्न मानसं नेदं किंचिदस्ति महीतलम्

yato na kiṃcitkurute na ca rūpaṃ samujjhati | tasmānna mānasaṃ nedaṃ kiṃcidasti mahītalam

महीतलमिवाभाति चिद्व्योमैव निरन्तरम् । आत्मन्येवातलं व्योम यथामलतलं स्थितम्

mahītalamivābhāti cidvyomaiva nirantaram | ātmanyevātalaṃ vyoma yathāmalatalaṃ sthitam

स्वभावमात्रकचन तत्तदेव यथास्थितम् । भूमण्डलमिवात्यच्छं खमेव विशतान्तरम्

svabhāvamātrakacana tattadeva yathāsthitam | bhūmaṇḍalamivātyacchaṃ khameva viśatāntaram

6.2.89.20

इदं भूमण्डलं तच्च द्वयमेतन्महाचितेः । स्वरूपमेव कचति तव स्वप्नपुरं यथा

idaṃ bhūmaṇḍalaṃ tacca dvayametanmahāciteḥ | svarūpameva kacati tava svapnapuraṃ yathā

इदमाकाशमात्रात्म तदप्याकाशमात्रकम् । अज्ञानात्मपरिज्ञानाज्ज्ञानान्नेदं न तत्क्वचित्

idamākāśamātrātma tadapyākāśamātrakam | ajñānātmaparijñānājjñānānnedaṃ na tatkvacit

त्रैलोक्यभूतजालानां कालत्रितयभाविनाम् । संभ्रमः स्वप्नसंकल्पो मनोराज्यदशास्थितौ

trailokyabhūtajālānāṃ kālatritayabhāvinām | saṃbhramaḥ svapnasaṃkalpo manorājyadaśāsthitau

भूतान्यथ भविष्यन्ति वर्तमानानि यानि च । भूमण्डलानि तान्यत्र सत्ता सामान्यतां गता

bhūtānyatha bhaviṣyanti vartamānāni yāni ca | bhūmaṇḍalāni tānyatra sattā sāmānyatāṃ gatā

अहमेव समग्राणि तेषामन्तर्गतान्यपि । तेन तान्यनुभूतानि तथा दृष्टानि चाखिलम्

ahameva samagrāṇi teṣāmantargatānyapi | tena tānyanubhūtāni tathā dṛṣṭāni cākhilam

चिन्मात्रमेतदजरं परमात्मतत्त्वं शुद्धात्मतामजहदङ्गगतं बिभर्ति । सर्वं यथास्थितमिदं जगदात्तभेदं बुद्धं सदङ्ग न बिभर्ति तु किंचनापि

cinmātrametadajaraṃ paramātmatattvaṃ śuddhātmatāmajahadaṅgagataṃ bibharti | sarvaṃ yathāsthitamidaṃ jagadāttabhedaṃ buddhaṃ sadaṅga na bibharti tu kiṃcanāpi

इत्यार्षे श्रीवसिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० निर्वाणप्रकरणे उ० पा० दृश्यमनोमात्रत्वप्रतिपादनं नामैकोननवतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvasiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe u0 pā0 dṛśyamanomātratvapratipādanaṃ nāmaikonanavatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०८९

चूडालोवाच । अथेममपरं रम्यं वृत्तान्तं शृणु भूमिप । परं प्रबोधनं बुद्धेः साधो सदृशमात्मनः

cūḍālovāca | athemamaparaṃ ramyaṃ vṛttāntaṃ śṛṇu bhūmipa | paraṃ prabodhanaṃ buddheḥ sādho sadṛśamātmanaḥ

अस्ति विन्ध्यवने हस्ती महायूथपयूथपः । आगस्त्या शुद्धया बुद्ध्या विन्ध्येनेवोदितः स्वतः

asti vindhyavane hastī mahāyūthapayūthapaḥ | āgastyā śuddhayā buddhyā vindhyenevoditaḥ svataḥ

वज्रार्चिर्विषमौ दीर्घौ तस्यास्तां दशनौ सितौ । कल्पानलशिखातुल्यौ सुमेरून्मूलनक्षमौ

vajrārcirviṣamau dīrghau tasyāstāṃ daśanau sitau | kalpānalaśikhātulyau sumerūnmūlanakṣamau

स बद्धो लोहजालेन हस्तिपेन किलाभितः । मुनीन्द्रेणेव विन्ध्याद्रिरुपेन्द्रेणेव वा बलिः

sa baddho lohajālena hastipena kilābhitaḥ | munīndreṇeva vindhyādrirupendreṇeva vā baliḥ

निबद्धो यन्त्रणामाप शस्त्रकुम्भर्दितो गजः । तां जगाम व्यथां धीरो नवाग्नौ पुरमेति याम्

nibaddho yantraṇāmāpa śastrakumbhardito gajaḥ | tāṃ jagāma vyathāṃ dhīro navāgnau purameti yām

रिपौ हस्तिपके दूरादपश्यति स वारणः । अयःसमुद्गके यस्मिन्निनाय दिवसत्रयम्

ripau hastipake dūrādapaśyati sa vāraṇaḥ | ayaḥsamudgake yasminnināya divasatrayam

खेदान्निगडनिर्भेदे यत्नवान्स मतंगजः । चकार किकिणीक्वाणं मुखोद्धातैरथान्यदा

khedānnigaḍanirbhede yatnavānsa mataṃgajaḥ | cakāra kikiṇīkvāṇaṃ mukhoddhātairathānyadā

दन्ताभ्यां यत्नतस्ताभ्यां मुहूर्तद्वितयेन सः । बभञ्ज शृङ्खलाजालं स्वर्गार्गलमिवासुरः

dantābhyāṃ yatnatastābhyāṃ muhūrtadvitayena saḥ | babhañja śṛṅkhalājālaṃ svargārgalamivāsuraḥ

तं तस्य निगडच्छेदमपश्यद्दूरतो रिपुः । बलेः स्वर्गावदलनं हरिर्मेरुतलादिव

taṃ tasya nigaḍacchedamapaśyaddūrato ripuḥ | baleḥ svargāvadalanaṃ harirmerutalādiva

तस्य विच्छिन्नपाशस्य मूर्ध्नि तालतरो रिपुः । पपात क्रमतः स्वर्गं हरिर्मेरोर्बलेरिव

tasya vicchinnapāśasya mūrdhni tālataro ripuḥ | papāta kramataḥ svargaṃ harirmerorbaleriva

स पतन्पादपद्माभ्यामप्राप्य करिणः शिरः । पपातोर्व्यां फलं पक्वं वाताहतमिवाकुलः

sa patanpādapadmābhyāmaprāpya kariṇaḥ śiraḥ | papātorvyāṃ phalaṃ pakvaṃ vātāhatamivākulaḥ

तं पुरः पतितं दृष्ट्वा महेभः करुणां ययौ । स्फुरत्स्फारगुणाः सन्तः सन्ति तिर्यग्गतावपि

taṃ puraḥ patitaṃ dṛṣṭvā mahebhaḥ karuṇāṃ yayau | sphuratsphāraguṇāḥ santaḥ santi tiryaggatāvapi

पतितं दलयामीति किं नाम मम पौरुषम् । वारणोऽपीति कलयन्न जघान स तं रिपुम्

patitaṃ dalayāmīti kiṃ nāma mama pauruṣam | vāraṇo'pīti kalayanna jaghāna sa taṃ ripum

केवलं निगडव्यूहं विदार्याभिजगाम ह । विततं सेतुमुत्सार्य विपुलौघ इवाम्भसः

kevalaṃ nigaḍavyūhaṃ vidāryābhijagāma ha | vitataṃ setumutsārya vipulaugha ivāmbhasaḥ

दयामाश्रित्य मातङ्गो भङ्क्त्वा जालं जगाम ह । विदार्य मेघसंघातं नभसीव दिवाकरः

dayāmāśritya mātaṅgo bhaṅktvā jālaṃ jagāma ha | vidārya meghasaṃghātaṃ nabhasīva divākaraḥ

गते गजे समुत्तस्थौ हस्तिपः स्वस्थदेहधीः । गजेनैव समं तस्य व्यथा दूरतरं गता

gate gaje samuttasthau hastipaḥ svasthadehadhīḥ | gajenaiva samaṃ tasya vyathā dūrataraṃ gatā

प्रोच्चलत्तालशिखरात्स तथा पतितोऽपि सन् । न भेदमाप दुर्भेदा मन्ये देहा दुरात्मनाम्

proccalattālaśikharātsa tathā patito'pi san | na bhedamāpa durbhedā manye dehā durātmanām

वर्धते प्रावृषीवाभ्रं कुकार्येष्वसतां बलम् । आसीदधिकमुत्साही स च चंक्रमणे तदा

vardhate prāvṛṣīvābhraṃ kukāryeṣvasatāṃ balam | āsīdadhikamutsāhī sa ca caṃkramaṇe tadā

वारणारिरसिद्धाङ्गो गतेभो दुःखमाययौ । आगत्योपगतेऽन्तर्धिं निधान इव वर्धनः

vāraṇārirasiddhāṅgo gatebho duḥkhamāyayau | āgatyopagate'ntardhiṃ nidhāna iva vardhanaḥ

सोऽन्वियेष गजं यत्नाद्गुल्मकान्तरितं वने । पयोदपिण्डितं भोक्तुं राहुरिन्दुमिवाम्बरे

so'nviyeṣa gajaṃ yatnādgulmakāntaritaṃ vane | payodapiṇḍitaṃ bhoktuṃ rāhurindumivāmbare

चिरेणालभतेभेन्द्रं कस्मिंश्चित्कानने स्थितम् । विश्रान्तं तं तरुतले समरादिव निर्गतम्

cireṇālabhatebhendraṃ kasmiṃścitkānane sthitam | viśrāntaṃ taṃ tarutale samarādiva nirgatam

अथ यत्र स्थितो नागस्तत्र तद्बन्धनक्षमम् । परया राजसामग्र्या गजलम्पटभूमया

atha yatra sthito nāgastatra tadbandhanakṣamam | parayā rājasāmagryā gajalampaṭabhūmayā

स खातवलयं चक्रे हस्तिपः काननेऽभितः । सर्वदिक्कं विधिर्भूमौ समुद्रवलयं यथा

sa khātavalayaṃ cakre hastipaḥ kānane'bhitaḥ | sarvadikkaṃ vidhirbhūmau samudravalayaṃ yathā

उपर्यस्थगयद्वाललतौघेन स तं शठः । शून्यतातन्तुजालेन शरत्काल इवाम्बरम्

uparyasthagayadvālalataughena sa taṃ śaṭhaḥ | śūnyatātantujālena śaratkāla ivāmbaram

दिनैः कतिपयैरेव वारणो विहरन्वने । तस्मिन्निपतितः खाते शुष्काब्धाविव पर्वतः

dinaiḥ katipayaireva vāraṇo viharanvane | tasminnipatitaḥ khāte śuṣkābdhāviva parvataḥ

व्रजन्पर्याकृतौ कूपे पातालतलभीषणे । खातशुष्काब्ध्यधोभागे गजरत्नसमुद्गके

vrajanparyākṛtau kūpe pātālatalabhīṣaṇe | khātaśuṣkābdhyadhobhāge gajaratnasamudgake

इति भूयो दृढं बद्धस्तेन हस्तिपकेन सः । तिष्ठत्यद्यापि दुःखेन भूसद्मनि यथा बलिः

iti bhūyo dṛḍhaṃ baddhastena hastipakena saḥ | tiṣṭhatyadyāpi duḥkhena bhūsadmani yathā baliḥ

अहनिष्यत्पुरैवासौ यद्यग्रे पतितं रिपुम् । तन्नालप्स्यत्ततो दुःख गजः खातनिबन्धनम्

ahaniṣyatpuraivāsau yadyagre patitaṃ ripum | tannālapsyattato duḥkha gajaḥ khātanibandhanam

मौर्ख्यादागामिन कालं वर्तमानक्रियाक्रमैः । अशोधयन्नरो दुःखं याति विन्ध्यगजो यथा

maurkhyādāgāmina kālaṃ vartamānakriyākramaiḥ | aśodhayannaro duḥkhaṃ yāti vindhyagajo yathā

मुक्तोऽस्मि शस्त्रनिगडादिति तुष्टो हि वारणः । दूरस्थोऽपि पुनर्बद्धो मौर्ख्यं क्व च न बाधते

mukto'smi śastranigaḍāditi tuṣṭo hi vāraṇaḥ | dūrastho'pi punarbaddho maurkhyaṃ kva ca na bādhate

मौर्ख्यं हि बन्धनमवेहि परं महात्म- न्बद्धो न बद्ध इति चेतसि तद्विमुक्त्यै । आत्मोदयं त्रिजगदात्ममयं समस्तं मौर्ख्ये स्थितस्य सहसा ननु सर्वभूमिः

maurkhyaṃ hi bandhanamavehi paraṃ mahātma- nbaddho na baddha iti cetasi tadvimuktyai | ātmodayaṃ trijagadātmamayaṃ samastaṃ maurkhye sthitasya sahasā nanu sarvabhūmiḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मोक्षो० निर्वाणप्रकरणे पू० चू० हस्तिकोपाख्यानं नामैकोननवतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mokṣo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 cū0 hastikopākhyānaṃ nāmaikonanavatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०९०

नवतितमः सर्गः

navatitamaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । अनन्तरं वद ब्रह्मञ्जगन्ति भवता तदा । भूमण्डलानां हृदये क्वचिद्दृष्टानि नैव वा

śrīrāma uvāca | anantaraṃ vada brahmañjaganti bhavatā tadā | bhūmaṇḍalānāṃ hṛdaye kvaciddṛṣṭāni naiva vā

श्रीवसिष्ठ उवाच । परात्मजाग्रत्स्वप्नोर्वीमण्डलौघात्मना मया । ततोऽनुभूतं हृदये दृष्टं च परया दृशा

śrīvasiṣṭha uvāca | parātmajāgratsvapnorvīmaṇḍalaughātmanā mayā | tato'nubhūtaṃ hṛdaye dṛṣṭaṃ ca parayā dṛśā

यावत्तथैव सर्वत्र जगज्जालमवास्थितम् । सर्वं दृश्यमयं शान्तमपि द्वैतमयात्मकम्

yāvattathaiva sarvatra jagajjālamavāsthitam | sarvaṃ dṛśyamayaṃ śāntamapi dvaitamayātmakam

जगन्ति सन्ति सर्वत्र सर्वत्र ब्रह्म संस्थितम् । सर्वं शून्यं परं शान्तं सर्वमारम्भमन्थरम्

jaganti santi sarvatra sarvatra brahma saṃsthitam | sarvaṃ śūnyaṃ paraṃ śāntaṃ sarvamārambhamantharam

सर्वत्रैवास्ति पृथ्व्यादि स्थूलं तच्च न किंचन । चिद्व्योमैव यथा स्वप्नपुरं परमजातवत्

sarvatraivāsti pṛthvyādi sthūlaṃ tacca na kiṃcana | cidvyomaiva yathā svapnapuraṃ paramajātavat

नेह नानास्ति नो नाना न नास्तित्वं न चास्तिता । अहमित्येव नैवास्ति यत्र तत्र कुतोऽस्ति किम्

neha nānāsti no nānā na nāstitvaṃ na cāstitā | ahamityeva naivāsti yatra tatra kuto'sti kim

अनुभूतमपीदं सदहमित्यादिरूपकम् । नास्त्येव यदि वाप्यस्ति तद्ब्रह्माजमनामयम्

anubhūtamapīdaṃ sadahamityādirūpakam | nāstyeva yadi vāpyasti tadbrahmājamanāmayam

यत्स्वप्नपुरमेवेदं सर्गादावेव चिन्नभः । अस्तितानास्तिते तत्र कीदृशे क्व कुतः स्थिते

yatsvapnapuramevedaṃ sargādāveva cinnabhaḥ | astitānāstite tatra kīdṛśe kva kutaḥ sthite

यथाहं दृष्टवांस्तानि जगन्त्यवनिरूपधृक् । तथा मया जलीभूय दृष्टं तादृशमेव तत्

yathāhaṃ dṛṣṭavāṃstāni jagantyavanirūpadhṛk | tathā mayā jalībhūya dṛṣṭaṃ tādṛśameva tat

6.2.90.10

वारिधारणया वारि भूत्वा जडमिवाजडम् । समुद्रमन्दिरेष्वन्तश्चिरं गुलगुलायितम्

vāridhāraṇayā vāri bhūtvā jaḍamivājaḍam | samudramandireṣvantaściraṃ gulagulāyitam

तृणवृक्षलतागुल्मवल्लीनां स्तम्भनाडिषु । मृद्वलक्षितमारूढं तवाङ्गेष्विव यूकया

tṛṇavṛkṣalatāgulmavallīnāṃ stambhanāḍiṣu | mṛdvalakṣitamārūḍhaṃ tavāṅgeṣviva yūkayā

सर्वोत्थानोपमास्तम्भे तच्छेदे वलयोपमा । मृद्व्या कर्णाहिगत्येव रचना प्रकृतोदरे

sarvotthānopamāstambhe tacchede valayopamā | mṛdvyā karṇāhigatyeva racanā prakṛtodare

वल्लीतमालतालादिपल्लवेषु फलेषु च । विश्रम्य पुष्टयाऽऽकृत्या रेखाविरचनं कृतम्

vallītamālatālādipallaveṣu phaleṣu ca | viśramya puṣṭayā''kṛtyā rekhāviracanaṃ kṛtam

मुखेनाविश्य हृदयमृतुवैधुर्यधारिणा । हृता विधुरिता भुक्ता लूना देहेषु धातवः

mukhenāviśya hṛdayamṛtuvaidhuryadhāriṇā | hṛtā vidhuritā bhuktā lūnā deheṣu dhātavaḥ

सुप्तं पल्लवतल्पेषु प्रालेयकणरूपिणा । तुल्यकालमशेषेषु दिक्षु सर्वास्वखेदिना

suptaṃ pallavatalpeṣu prāleyakaṇarūpiṇā | tulyakālamaśeṣeṣu dikṣu sarvāsvakhedinā

नानाह्रदनदीगेहग्राहिणाऽविरताध्वना । विश्रान्तं सेतुसुहृदः प्रसादेन क्वचित्क्वचित्

nānāhradanadīgehagrāhiṇā'viratādhvanā | viśrāntaṃ setusuhṛdaḥ prasādena kvacitkvacit

विदाऽविदनुसंधानाज्जडेन तदनाश्रयात् । जडाशयेषूल्लसितं जलेनावर्तवर्तिना

vidā'vidanusaṃdhānājjaḍena tadanāśrayāt | jaḍāśayeṣūllasitaṃ jalenāvartavartinā

मया दुष्कृतिनेवोर्ध्वशिलास्वस्थेन भूभृताम् । स्वावर्तवर्तिना श्वभ्रपातेषु शतधा गतम्

mayā duṣkṛtinevordhvaśilāsvasthena bhūbhṛtām | svāvartavartinā śvabhrapāteṣu śatadhā gatam

धूमरूपेण निर्गत्य दारुभ्यो गगनार्णवे । कणरत्नेन नीलर्क्षमण्यन्तर्वर्तिना स्थितम्

dhūmarūpeṇa nirgatya dārubhyo gaganārṇave | kaṇaratnena nīlarkṣamaṇyantarvartinā sthitam

6.2.90.20

विश्रान्तमभ्रपीठेषु विद्युद्वनितया सह । भिन्नेन्द्रनीलनीलेन शेषाङ्गेष्विव शौरिणा

viśrāntamabhrapīṭheṣu vidyudvanitayā saha | bhinnendranīlanīlena śeṣāṅgeṣviva śauriṇā

परमाणुमये सर्गे पिण्डरूपेष्वलक्षितम् । स्थितमन्तःपदार्थेषु ब्रह्मणैवाखिलात्मना

paramāṇumaye sarge piṇḍarūpeṣvalakṣitam | sthitamantaḥpadārtheṣu brahmaṇaivākhilātmanā

प्राप्य जिह्वाणुभिः सङ्गमनुभूतिः कृतोत्तमा । यामात्मनो न देहस्य मन्ये ज्ञानस्य केवलम्

prāpya jihvāṇubhiḥ saṅgamanubhūtiḥ kṛtottamā | yāmātmano na dehasya manye jñānasya kevalam

न मया न च देहेन नान्येनास्वादितात्म यत् । तदन्तर्विवृतं चेत्यमज्ञानाय तदप्यसत्

na mayā na ca dehena nānyenāsvāditātma yat | tadantarvivṛtaṃ cetyamajñānāya tadapyasat

सर्वर्तुरसरूपेण नानामोदानि दिक्ष्वलम् । भुक्तानि पुष्पजालानि प्रोच्छिष्टं ददतालये

sarvarturasarūpeṇa nānāmodāni dikṣvalam | bhuktāni puṣpajālāni procchiṣṭaṃ dadatālaye

चतुर्दशप्रकाराणां भूतानामङ्गसन्धिषु । उषितं चेतनेनेव जडेनाप्यजडात्मना

caturdaśaprakārāṇāṃ bhūtānāmaṅgasandhiṣu | uṣitaṃ cetaneneva jaḍenāpyajaḍātmanā

सीकरोत्कररूपेण रथमारुह्य मारुतम् । आमोदेनेव विहितं विमलव्योमवीथिषु

sīkarotkararūpeṇa rathamāruhya mārutam | āmodeneva vihitaṃ vimalavyomavīthiṣu

राम तस्यामवस्थायां परमाणुकणं प्रति । अनुभूतमशेषेण यथास्थितमिदं जगत्

rāma tasyāmavasthāyāṃ paramāṇukaṇaṃ prati | anubhūtamaśeṣeṇa yathāsthitamidaṃ jagat

अजडेन जडेनेव समया जालया तया । अन्तःसर्वपदार्थानां ज्ञाताज्ञातेन संस्थितम्

ajaḍena jaḍeneva samayā jālayā tayā | antaḥsarvapadārthānāṃ jñātājñātena saṃsthitam

जगतां तत्र लक्षाणि नाशोत्पातशतानि च । मया दृष्टानि रूढानि कदलीदलपीठवत्

jagatāṃ tatra lakṣāṇi nāśotpātaśatāni ca | mayā dṛṣṭāni rūḍhāni kadalīdalapīṭhavat

6.2.90.30

एवं जगच्चाजगद्वा साकारं वा निराकृति । चिन्मात्रगगनं सर्वमाकाशाधिकनिर्मलम्

evaṃ jagaccājagadvā sākāraṃ vā nirākṛti | cinmātragaganaṃ sarvamākāśādhikanirmalam

न किंचनत्वं च न किंचनेदं शुद्धः परो बोध इदं विभाति । स चापि नो किंचन नापि शून्य- माकाशमेवासि विकासमास्व

na kiṃcanatvaṃ ca na kiṃcanedaṃ śuddhaḥ paro bodha idaṃ vibhāti | sa cāpi no kiṃcana nāpi śūnya- mākāśamevāsi vikāsamāsva

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० निर्वाणप्रकरणे उ० पाषा० जलजगद्वर्णनं नाम नवतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe u0 pāṣā0 jalajagadvarṇanaṃ nāma navatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०९०

शिखिध्वज उवाच । मणिसाधकविन्ध्येभबन्धनाद्यमरात्मज । सूचितं यत्कथाजालं पुनर्मे प्रकटीकुरु

śikhidhvaja uvāca | maṇisādhakavindhyebhabandhanādyamarātmaja | sūcitaṃ yatkathājālaṃ punarme prakaṭīkuru

चूडालोवाच । वाक्यार्थदृष्टेर्निष्पत्त्या हृद्गृहे चित्तभित्तिषु । शृणु स्वयं कथां चित्रां चित्रमुन्मीलयामि ते

cūḍālovāca | vākyārthadṛṣṭerniṣpattyā hṛdgṛhe cittabhittiṣu | śṛṇu svayaṃ kathāṃ citrāṃ citramunmīlayāmi te

योऽसौ शास्त्रार्थकुशलस्तत्त्वज्ञाने त्वपण्डितः । रत्नसंसाधकः प्रोक्तः स त्वमेव महीपते

yo'sau śāstrārthakuśalastattvajñāne tvapaṇḍitaḥ | ratnasaṃsādhakaḥ proktaḥ sa tvameva mahīpate

तज्ज्ञो भवसि शास्त्रेषु रविर्मेरुतटेष्विव । तत्त्वज्ञाने तु विश्रान्तो न त्वं दृषदिवाम्भसि

tajjño bhavasi śāstreṣu ravirmerutaṭeṣviva | tattvajñāne tu viśrānto na tvaṃ dṛṣadivāmbhasi

विद्धि चिन्तामणिं साधो सर्वत्यागमकृत्रिमम् । तमन्तं सर्वदुःखानां त्वं साधयसि शुद्धधीः

viddhi cintāmaṇiṃ sādho sarvatyāgamakṛtrimam | tamantaṃ sarvaduḥkhānāṃ tvaṃ sādhayasi śuddhadhīḥ

सर्वत्यागेन शुद्धेन सर्वमासाद्यतेऽनघ । सर्वत्यागो हि साम्राज्यं किं चिन्तामणितो भवेत्

sarvatyāgena śuddhena sarvamāsādyate'nagha | sarvatyāgo hi sāmrājyaṃ kiṃ cintāmaṇito bhavet

सिद्धः सर्वपरित्यागः साधो संसाध्यतस्तव । खर्वीकृतजगद्भूतिर्विद्यास्वात्मोदयस्तथा

siddhaḥ sarvaparityāgaḥ sādho saṃsādhyatastava | kharvīkṛtajagadbhūtirvidyāsvātmodayastathā

संत्यक्तं भवता राज्यं सदारधनबान्धवम् । ब्रह्मणेव जगत्सर्गव्यापारः स्वनिशागमे

saṃtyaktaṃ bhavatā rājyaṃ sadāradhanabāndhavam | brahmaṇeva jagatsargavyāpāraḥ svaniśāgame

स्वदेशस्यातिदूरस्थमागतोऽसि ममाश्रमम् । भुवोऽन्तमिव विश्रान्त्यै वैनतेयः सकच्छपः

svadeśasyātidūrasthamāgato'si mamāśramam | bhuvo'ntamiva viśrāntyai vainateyaḥ sakacchapaḥ

केवलं सर्वसंत्यागे शेषिताहंमतिस्त्वया । मृष्टाखिलकलङ्केन स्वसत्तेवानिलेन खे

kevalaṃ sarvasaṃtyāge śeṣitāhaṃmatistvayā | mṛṣṭākhilakalaṅkena svasattevānilena khe

मनोमात्रे हृदस्त्यक्ते जगदायाति पूर्णताम् । त्यागात्यागविकल्पैस्त्वं खमम्भोदैरिवावृतः

manomātre hṛdastyakte jagadāyāti pūrṇatām | tyāgātyāgavikalpaistvaṃ khamambhodairivāvṛtaḥ

नायं स परमानन्दः सर्वत्यागो महोदयः । कोऽप्युच्चैरन्य एवासौ चिरसाध्यो महानिति

nāyaṃ sa paramānandaḥ sarvatyāgo mahodayaḥ | ko'pyuccairanya evāsau cirasādhyo mahāniti

चिन्तयेति गते वृद्धिं संकल्पग्रहणे शनैः । वात्ययेव वनस्पन्दे त्यागः प्रोड्डीय ते गतः

cintayeti gate vṛddhiṃ saṃkalpagrahaṇe śanaiḥ | vātyayeva vanaspande tyāgaḥ proḍḍīya te gataḥ

त्यागिता स्यात्कुतस्तस्य चिन्तामप्यावृणोति यः । पवनस्पन्दयुक्तस्य निःस्पन्दत्वं कुतस्तरोः

tyāgitā syātkutastasya cintāmapyāvṛṇoti yaḥ | pavanaspandayuktasya niḥspandatvaṃ kutastaroḥ

चिन्तैव चित्तमित्याहुः संकल्पेतरनामकम् । तस्यामेव स्फुरन्त्यां तु चित्तं त्यक्तं कथं भवेत्

cintaiva cittamityāhuḥ saṃkalpetaranāmakam | tasyāmeva sphurantyāṃ tu cittaṃ tyaktaṃ kathaṃ bhavet

चित्ते चिन्तागृहीते तु त्रिजगज्जालके क्षणात् । कथमासाद्यते साधो सर्वत्यागो निरञ्जनः

citte cintāgṛhīte tu trijagajjālake kṣaṇāt | kathamāsādyate sādho sarvatyāgo nirañjanaḥ

संकल्पग्रहणेनान्तस्त्यागः प्रोड्डीय ते गतः । शब्दसंश्रवणेनाङ्ग यथा ग्रामविहंगमः

saṃkalpagrahaṇenāntastyāgaḥ proḍḍīya te gataḥ | śabdasaṃśravaṇenāṅga yathā grāmavihaṃgamaḥ

निश्चिन्तत्वं परं सर्वं त्याग आदाय ते गतः । आमन्त्र्यापूजितो जन्तुः स दुःखं न करोति किम्

niścintatvaṃ paraṃ sarvaṃ tyāga ādāya te gataḥ | āmantryāpūjito jantuḥ sa duḥkhaṃ na karoti kim

सर्वत्यागमणावेवं गते कमललोचन । तपःकाचमणिर्दृष्टस्त्वया संकल्पचक्षुषा

sarvatyāgamaṇāvevaṃ gate kamalalocana | tapaḥkācamaṇirdṛṣṭastvayā saṃkalpacakṣuṣā

त्वया तस्मिंस्तपस्येव दुःखे दृष्टिभ्रमोदिते । ग्राह्यैकभावना बद्धा जलेन्दौ शशिनो यथा

tvayā tasmiṃstapasyeva duḥkhe dṛṣṭibhramodite | grāhyaikabhāvanā baddhā jalendau śaśino yathā

अवासनमनासक्त्या कृतानन्ता सवासना । आद्यन्तमध्यविषमा दुःखायैव तपःक्रिया

avāsanamanāsaktyā kṛtānantā savāsanā | ādyantamadhyaviṣamā duḥkhāyaiva tapaḥkriyā

अमितानन्दमुत्सृज्य सुसाध्यं यः प्रवर्तते । मिते वस्तुनि दुःसाध्ये स्वात्महा स शठः स्मृतः

amitānandamutsṛjya susādhyaṃ yaḥ pravartate | mite vastuni duḥsādhye svātmahā sa śaṭhaḥ smṛtaḥ

सर्वत्यागं समारभ्य न चैष साधितस्त्वया । तथा दुःखैकताज्ञानबद्धेन वनसद्मनि

sarvatyāgaṃ samārabhya na caiṣa sādhitastvayā | tathā duḥkhaikatājñānabaddhena vanasadmani

राज्यबन्धाद्विनिष्क्रम्य प्रसरदुःखपूरितात् । वनवासाभिधैः साधो बद्धोऽसि दृष्टबन्धनैः

rājyabandhādviniṣkramya prasaraduḥkhapūritāt | vanavāsābhidhaiḥ sādho baddho'si dṛṣṭabandhanaiḥ

द्विगुणा एव ते चिन्ताः शीतवातातपादयः । बन्धनादधिकं मन्ये वनवासमजानताम्

dviguṇā eva te cintāḥ śītavātātapādayaḥ | bandhanādadhikaṃ manye vanavāsamajānatām

चिन्तामणिर्मया प्राप्त इत्यलं बुद्धवानसि । न लब्धवान्भवान्साधो स्फटिकस्यापि खण्डिकाम्

cintāmaṇirmayā prāpta ityalaṃ buddhavānasi | na labdhavānbhavānsādho sphaṭikasyāpi khaṇḍikām

इत्येतदङ्ग मणियत्नकथासमानं सम्यङ्मया प्रकथितं तव पद्मनेत्र । तद्बोध्यमेवममलं स्वयमेव बुद्ध्वा यद्वेत्सि तत्परिणतिं नय चित्तकोशे

ityetadaṅga maṇiyatnakathāsamānaṃ samyaṅmayā prakathitaṃ tava padmanetra | tadbodhyamevamamalaṃ svayameva buddhvā yadvetsi tatpariṇatiṃ naya cittakośe

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मोक्षो० निर्वाण० पू० चू० चिन्तामणिसाधकवृत्तान्तविवरणं नाम नवतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mokṣo0 nirvāṇa0 pū0 cū0 cintāmaṇisādhakavṛttāntavivaraṇaṃ nāma navatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०९१

एकनवतितमः सर्गः

ekanavatitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । ततोऽहमभवं तेजस्तेजोधारणयेद्धया । चन्द्रार्कतारकाग्न्यादिविचित्रावयवान्वितम्

śrīvasiṣṭha uvāca | tato'hamabhavaṃ tejastejodhāraṇayeddhayā | candrārkatārakāgnyādivicitrāvayavānvitam

नित्यं सत्त्वप्रधानत्वात्प्रकाशाकृतिराजगत् । सर्वं दृश्यमृते सर्वचौरध्वान्तप्रतापयुक्

nityaṃ sattvapradhānatvātprakāśākṛtirājagat | sarvaṃ dṛśyamṛte sarvacauradhvāntapratāpayuk

दीपादिभिः शनैः स्निग्धैर्दशाशतविहारिभिः । प्रत्यक्षीकृतसर्वार्थं प्रतिगेहं सुराजवत्

dīpādibhiḥ śanaiḥ snigdhairdaśāśatavihāribhiḥ | pratyakṣīkṛtasarvārthaṃ pratigehaṃ surājavat

लोकालोके च हृषितैश्चन्द्रार्काद्यंशुरोमभिः । परप्रकाशैकरतैर्दूरोत्क्षिप्ताम्बराम्बरम्

lokāloke ca hṛṣitaiścandrārkādyaṃśuromabhiḥ | paraprakāśaikaratairdūrotkṣiptāmbarāmbaram

अन्धकारस्य दैन्यस्य समस्तगुणनाशिनः । दृश्यं सदृश्यमनिशं सर्वस्य गुणशालिनः

andhakārasya dainyasya samastaguṇanāśinaḥ | dṛśyaṃ sadṛśyamaniśaṃ sarvasya guṇaśālinaḥ

तमस्तमालपरशुः परशुद्धिकरं पदम् । सुवर्णमणिमाणिक्यमुक्तादिजनजीवितम्

tamastamālaparaśuḥ paraśuddhikaraṃ padam | suvarṇamaṇimāṇikyamuktādijanajīvitam

शुक्लकृष्णारुणादीनां नित्यं ज्योत्स्नाङ्गशायिनाम् । पुत्राणामिव वर्णानां सर्वेषां देहदः पिता

śuklakṛṣṇāruṇādīnāṃ nityaṃ jyotsnāṅgaśāyinām | putrāṇāmiva varṇānāṃ sarveṣāṃ dehadaḥ pitā

घनस्नेहरसं पृथ्व्या रक्षितानलवेधनम् । गृहं प्रति घनानन्दैर्वृतदीपकपुत्रकम्

ghanasneharasaṃ pṛthvyā rakṣitānalavedhanam | gṛhaṃ prati ghanānandairvṛtadīpakaputrakam

दृष्टं पातालकेष्वीषत्तमोरूपेषु पावकम् । अर्धदृष्टं रजोरूपे भूतले भूतमालिते

dṛṣṭaṃ pātālakeṣvīṣattamorūpeṣu pāvakam | ardhadṛṣṭaṃ rajorūpe bhūtale bhūtamālite

6.2.91.10

सत्त्वात्मसु महासत्त्वं नित्यत्वं देवसद्मसु । जगज्जीर्णकुटीदीपः कूपोम्भस्तमसोर्महान्

sattvātmasu mahāsattvaṃ nityatvaṃ devasadmasu | jagajjīrṇakuṭīdīpaḥ kūpombhastamasormahān

दिग्वधूविमलादर्शो निशानीहारमारुतः । सत्त्वं चन्द्रार्कवह्नीनां कुङ्कुमालेपनं दिवः

digvadhūvimalādarśo niśānīhāramārutaḥ | sattvaṃ candrārkavahnīnāṃ kuṅkumālepanaṃ divaḥ

केदारं दिनसस्यानां तमोच्छूनामनुग्रहः । नभःकाचबृहत्पात्रक्षालनाम्बु समुल्लसत्

kedāraṃ dinasasyānāṃ tamocchūnāmanugrahaḥ | nabhaḥkācabṛhatpātrakṣālanāmbu samullasat

सत्ताप्रदतयार्थानां प्रकाशकतयापि च । चिन्मात्रपरमार्थस्य सहोदर इवानुजः

sattāpradatayārthānāṃ prakāśakatayāpi ca | cinmātraparamārthasya sahodara ivānujaḥ

क्रियाकमलिनीभानुर्भूतलोदरजीवितम् । रूपालोकमनस्कारचमत्कारश्चितेर्यथा

kriyākamalinībhānurbhūtalodarajīvitam | rūpālokamanaskāracamatkāraściteryathā

नभस्तलगतासंख्यनक्षत्रमणिमालितः । दिनर्तुवत्सराबृंह्यवाडवाग्न्यादिफेनिलः

nabhastalagatāsaṃkhyanakṣatramaṇimālitaḥ | dinartuvatsarābṛṃhyavāḍavāgnyādiphenilaḥ

चन्द्रार्कादितरङ्गान्तरजडं पङ्किलो महान् । बृहद्ब्रह्माण्डखातस्थो नित्यमेकार्णवोऽक्षयः

candrārkāditaraṅgāntarajaḍaṃ paṅkilo mahān | bṛhadbrahmāṇḍakhātastho nityamekārṇavo'kṣayaḥ

हेमादिषु सुवर्णत्वं नरादिषु पराक्रमः । काचकच्यं च रत्नादौ वर्षादिष्ववभासनम्

hemādiṣu suvarṇatvaṃ narādiṣu parākramaḥ | kācakacyaṃ ca ratnādau varṣādiṣvavabhāsanam

ज्योत्स्ना मुखेन्दुबिम्बेषु पक्ष्मलेक्षणलक्ष्मसु । स्रवत्स्नेहामृतापूरो हाससौहार्दभासनम्

jyotsnā mukhendubimbeṣu pakṣmalekṣaṇalakṣmasu | sravatsnehāmṛtāpūro hāsasauhārdabhāsanam

कपोलबाहुनेत्राक्षिभ्रूकरालकलासकः । निजोऽजेयतया जातो विलासः कामिनीजने

kapolabāhunetrākṣibhrūkarālakalāsakaḥ | nijo'jeyatayā jāto vilāsaḥ kāminījane

6.2.91.20

तृणीकृतत्रिभुवनचपेटास्फोटितद्विषाम् । शिरःसु वज्रीकरणं वीर्यं सिंहादिचेतसि

tṛṇīkṛtatribhuvanacapeṭāsphoṭitadviṣām | śiraḥsu vajrīkaraṇaṃ vīryaṃ siṃhādicetasi

कटुकङ्कटकुट्टाकखड्गसंघट्टटांकृतैः । पटुस्फुटाटोपरटि भटेष्वटनमुद्भटम्

kaṭukaṅkaṭakuṭṭākakhaḍgasaṃghaṭṭaṭāṃkṛtaiḥ | paṭusphuṭāṭoparaṭi bhaṭeṣvaṭanamudbhaṭam

देवेषु दानवारित्वं सुरारित्वं सुरादिषु । सर्वभूतेषु सोजस्त्वमुन्नामः स्थावरादिषु

deveṣu dānavāritvaṃ surāritvaṃ surādiṣu | sarvabhūteṣu sojastvamunnāmaḥ sthāvarādiṣu

अथ ते मरुवद्भास्वांस्तत्राहमनुभूतवान् । जगदाकाशकोशेषु तेषु तामरसेक्षण

atha te maruvadbhāsvāṃstatrāhamanubhūtavān | jagadākāśakośeṣu teṣu tāmarasekṣaṇa

दिगन्तदशनिस्तीर्णैः करजालैर्जगत्खगम् । गृह्णदद्व्यङ्गमर्कत्वं ग्रामवदृष्टभूतलम्

digantadaśanistīrṇaiḥ karajālairjagatkhagam | gṛhṇadadvyaṅgamarkatvaṃ grāmavadṛṣṭabhūtalam

कामोत्पले कोशचक्रं वाडवं तिमिरार्णवे । ब्रह्माण्डसदने दीपं वृक्षं दिनफलावलेः

kāmotpale kośacakraṃ vāḍavaṃ timirārṇave | brahmāṇḍasadane dīpaṃ vṛkṣaṃ dinaphalāvaleḥ

रसायनह्रदाकारमिन्दुत्वं वदनं दिवः । निशानिशाचरीहासं विकासं रजनीविशाम्

rasāyanahradākāramindutvaṃ vadanaṃ divaḥ | niśāniśācarīhāsaṃ vikāsaṃ rajanīviśām

जगल्लावण्यलक्ष्मीणां सर्वासामुपमास्पदम् । रजनीरोहिणीनारीकैरवाणां परं प्रियम्

jagallāvaṇyalakṣmīṇāṃ sarvāsāmupamāspadam | rajanīrohiṇīnārīkairavāṇāṃ paraṃ priyam

नेत्रवृन्दस्य वक्त्रस्य द्युलतापुष्पजालकम् । स्वर्गौघमशकव्यूहं तारकापटलं मृदु

netravṛndasya vaktrasya dyulatāpuṣpajālakam | svargaughamaśakavyūhaṃ tārakāpaṭalaṃ mṛdu

वणिङ्मात्रे वणिग्घस्ततुलातोलनदोलितम् । रत्नत्वं जलकल्लोलहस्तान्दोलनमब्धिभिः

vaṇiṅmātre vaṇigghastatulātolanadolitam | ratnatvaṃ jalakallolahastāndolanamabdhibhiḥ

6.2.91.30

अब्धाऽब्धौ शफरावर्तमब्धा गोमञ्जरीगणः । अब्दादौ दावदहनं वैद्युतं द्योतनं तनौ

abdhā'bdhau śapharāvartamabdhā gomañjarīgaṇaḥ | abdādau dāvadahanaṃ vaidyutaṃ dyotanaṃ tanau

दारुदारणदुर्वारदीप्तं ज्वलनमाततम् । यज्ञाग्निदाहकल्याणं विस्फोटकठिनारवम्

dārudāraṇadurvāradīptaṃ jvalanamātatam | yajñāgnidāhakalyāṇaṃ visphoṭakaṭhināravam

कचत्काञ्चनमाणिक्यमुक्तामणिमयं महः । तपस्तां नीतमाक्षिप्य पाण्डित्यमिव पामरैः

kacatkāñcanamāṇikyamuktāmaṇimayaṃ mahaḥ | tapastāṃ nītamākṣipya pāṇḍityamiva pāmaraiḥ

विभ्रान्तं स्तनशृङ्गेषु मुक्ताहारतया तया । असुरोरगगन्धर्वनरनायकयोषिताम्

vibhrāntaṃ stanaśṛṅgeṣu muktāhāratayā tayā | asuroragagandharvanaranāyakayoṣitām

पादाहतिं गतं मार्गे तिलकत्वं वधूमुखे । खद्योतेन मया लब्धं पश्यावस्थासु चापलम्

pādāhatiṃ gataṃ mārge tilakatvaṃ vadhūmukhe | khadyotena mayā labdhaṃ paśyāvasthāsu cāpalam

क्वचिद्विद्युत्तया तेषु शफर्या चार्णवेष्विव । खस्थेषु विकृतं चारु वार्यावर्तविराविषु

kvacidvidyuttayā teṣu śapharyā cārṇaveṣviva | khastheṣu vikṛtaṃ cāru vāryāvartavirāviṣu

क्वचिद्दीपतयानीय कलिकाकोमलाङ्गया । अन्तःपुरेषु कान्तानां सुरतालोकनं कृतम्

kvaciddīpatayānīya kalikākomalāṅgayā | antaḥpureṣu kāntānāṃ suratālokanaṃ kṛtam

क्वचित्कज्जलजालस्य ज्वालाकनकदाकृते । खेदिना घनकूर्माभं सङ्गेनैव स्वकोटरे

kvacitkajjalajālasya jvālākanakadākṛte | khedinā ghanakūrmābhaṃ saṅgenaiva svakoṭare

कल्पान्तेषु क्वचित्सर्वजगद्भ्रमघनश्रमात् । खे कज्जलासिते लीनं रुद्रेभ इव विद्युता

kalpānteṣu kvacitsarvajagadbhramaghanaśramāt | khe kajjalāsite līnaṃ rudrebha iva vidyutā

क्वचिदाकल्पमापीय वाडवाग्नितया जलम् । जगत्सु गगनेष्वन्ते ननृते जलराशिषु

kvacidākalpamāpīya vāḍavāgnitayā jalam | jagatsu gaganeṣvante nanṛte jalarāśiṣu

6.2.91.40

क्वचिदुल्मुकदन्तेन मया ज्वालाभुजात्मना । विलोलधूमावर्तोग्रकुन्तलेनाकुलौजसा

kvacidulmukadantena mayā jvālābhujātmanā | viloladhūmāvartograkuntalenākulaujasā

पुरपल्वलदाहेषु कवलीकृतजन्तुना । कृताः कृताष्ट काष्ठादिपदार्थाः खादनोचिताः

purapalvaladāheṣu kavalīkṛtajantunā | kṛtāḥ kṛtāṣṭa kāṣṭhādipadārthāḥ khādanocitāḥ

हतेन शस्त्रपाषाणैरयःपिण्डादिवासिना । हन्तृदाहार्थमुद्गीर्णाः कणकोपलताः क्वचित्

hatena śastrapāṣāṇairayaḥpiṇḍādivāsinā | hantṛdāhārthamudgīrṇāḥ kaṇakopalatāḥ kvacit

क्वचिन्महाशिलाकोशे पाषाणमणिना मया । समस्तभूतादृश्येन स्थितं युगशतान्यपि

kvacinmahāśilākośe pāṣāṇamaṇinā mayā | samastabhūtādṛśyena sthitaṃ yugaśatānyapi

श्रीराम उवाच । मुने तस्यामवस्थायामनुभूतं त्वया सुखम् । उत दुःखमिति ब्रूहि बोधाय मम मानद

śrīrāma uvāca | mune tasyāmavasthāyāmanubhūtaṃ tvayā sukham | uta duḥkhamiti brūhi bodhāya mama mānada

श्रीवसिष्ठ उवाच । यथा याति नरः सुप्तो जडतां चेतनोऽपि सन् । चिद्व्योम गच्छेद्दृश्यत्वं तथा जाड्यं प्रचेतति

śrīvasiṣṭha uvāca | yathā yāti naraḥ supto jaḍatāṃ cetano'pi san | cidvyoma gaccheddṛśyatvaṃ tathā jāḍyaṃ pracetati

आत्मानं चेतति ब्रह्म पृथ्व्यादीव यदा तदा । सुप्तं जडमिवास्तेऽन्तः स्यादस्य न तदन्यथा

ātmānaṃ cetati brahma pṛthvyādīva yadā tadā | suptaṃ jaḍamivāste'ntaḥ syādasya na tadanyathā

वस्तुतस्तस्य खोर्व्यादि नासद्रूपं न सन्मयम् । द्रष्टृदृश्यमिवाभाति ब्रह्म चैतत्समं स्थितम्

vastutastasya khorvyādi nāsadrūpaṃ na sanmayam | draṣṭṛdṛśyamivābhāti brahma caitatsamaṃ sthitam

एतत्सत्यपरिज्ञानं यस्योत्पन्नमखण्डितम् । न तस्य पञ्चभूतानि न दृश्यद्रष्टृविभ्रमः

etatsatyaparijñānaṃ yasyotpannamakhaṇḍitam | na tasya pañcabhūtāni na dṛśyadraṣṭṛvibhramaḥ

तदा मयैवं शुद्धेन तत्कृतं ब्रह्मरूपिणा । ब्रह्मरूपादृते किंचिदेतत्कर्तुर्न युज्यते

tadā mayaivaṃ śuddhena tatkṛtaṃ brahmarūpiṇā | brahmarūpādṛte kiṃcidetatkarturna yujyate

6.2.91.50

यदा सर्वमिदं दृश्यं जातं ब्रह्म निरामयम् । तदा ब्रह्मपदस्थेन मयात्मैवैवमीक्षितः

yadā sarvamidaṃ dṛśyaṃ jātaṃ brahma nirāmayam | tadā brahmapadasthena mayātmaivaivamīkṣitaḥ

यदा पुनरहं पञ्चभूतानीत्येव भासयन् । भवामि जड एवाहं तदा चेतामि किं किल

yadā punarahaṃ pañcabhūtānītyeva bhāsayan | bhavāmi jaḍa evāhaṃ tadā cetāmi kiṃ kila

सुप्तोऽस्मीति दृढं भावं बुद्धवांश्चेतनोऽपि सन् । नैद्रमेवैत्यलं जाड्यं लसच्चेतति किंचन

supto'smīti dṛḍhaṃ bhāvaṃ buddhavāṃścetano'pi san | naidramevaityalaṃ jāḍyaṃ lasaccetati kiṃcana

यस्तु ज्ञानप्रबुद्धात्मा देहस्तस्याधिभौतिकः । शाम्यत्युदेति विमलो बोधात्मैवातिवाहिकः

yastu jñānaprabuddhātmā dehastasyādhibhautikaḥ | śāmyatyudeti vimalo bodhātmaivātivāhikaḥ

आतिवाहिकदेहेन तेन बोधात्मनाणुना । बृहता वा यथाकामं निर्वाणात्मावतिष्ठते

ātivāhikadehena tena bodhātmanāṇunā | bṛhatā vā yathākāmaṃ nirvāṇātmāvatiṣṭhate

बोधदेहेन हृदयं शिलानामप्यभेदिनाम् । प्रविश्याशु विनिर्याति याति पातालमम्बरम्

bodhadehena hṛdayaṃ śilānāmapyabhedinām | praviśyāśu viniryāti yāti pātālamambaram

तस्मान्मया पुरा राम बोधदेहेन तत्तदा । तथा कृतमनन्तेन चिन्मयव्योमरूपिणा

tasmānmayā purā rāma bodhadehena tattadā | tathā kṛtamanantena cinmayavyomarūpiṇā

वज्रपाषाणपातालनभोम्बरगमागमान् । कुर्वतस्तादृशस्याशु न विघ्न उपजायते

vajrapāṣāṇapātālanabhombaragamāgamān | kurvatastādṛśasyāśu na vighna upajāyate

बोधमात्रशरीरेण यावदास्ते जडेष्वसौ । पदार्थेषु तथाभूतस्तावत्तत्रावतिष्ठते

bodhamātraśarīreṇa yāvadāste jaḍeṣvasau | padārtheṣu tathābhūtastāvattatrāvatiṣṭhate

स्वेच्छयैव चलित्वाथ ततोऽन्यत्र प्रयाति चेत् । तच्चैव स्थितिं याति तत्तथैवागतिर्यथा

svecchayaiva calitvātha tato'nyatra prayāti cet | taccaiva sthitiṃ yāti tattathaivāgatiryathā

6.2.91.60

बोधमात्रं विदुर्देहमातिवाहिकमव्ययम् । इदानीं त्वं तमेवेह बुधोऽनुभवसि स्वयम्

bodhamātraṃ vidurdehamātivāhikamavyayam | idānīṃ tvaṃ tameveha budho'nubhavasi svayam

चिन्मात्रव्योमरूपोऽस्मीत्यर्कादाविति बोधतः । आत्मैवास्तमुपानीतः सन्नेवासन्निवात्मना

cinmātravyomarūpo'smītyarkādāviti bodhataḥ | ātmaivāstamupānītaḥ sannevāsannivātmanā

स्थितं स्वप्नादिजगति तमसेवासतेव च । आवृतेनेव वान्यासामलभ्येन सता दृशम्

sthitaṃ svapnādijagati tamasevāsateva ca | āvṛteneva vānyāsāmalabhyena satā dṛśam

तरङ्गलेखयाङ्गारसरितः स्वाङ्गलग्नया । मनोराज्यश्रियेवाशुक् प्रोत्पन्नस्तद्वदेहया

taraṅgalekhayāṅgārasaritaḥ svāṅgalagnayā | manorājyaśriyevāśuk protpannastadvadehayā

कज्जलालिकया वह्निविपिनं पुष्पशोभया । फुल्लस्थलाम्बुजाकारं किंशुकाशोकरूपया

kajjalālikayā vahnivipinaṃ puṣpaśobhayā | phullasthalāmbujākāraṃ kiṃśukāśokarūpayā

विततारम्भयाप्युच्चैर्ज्वालाज्वलतयेद्धया । उपोत्थायाङ्ग गलितं खललक्ष्म्येव लीलया

vitatārambhayāpyuccairjvālājvalatayeddhayā | upotthāyāṅga galitaṃ khalalakṣmyeva līlayā

तेजस्तयापि परमाणुकणोदरेऽपि दृष्टेत्थमेवमिह राम मया जगच्छ्रीः । अन्या च सा न च चिदम्बरतः परस्मा- त्स्वप्ने पुराचलगणोऽत्र निदर्शनं वः

tejastayāpi paramāṇukaṇodare'pi dṛṣṭetthamevamiha rāma mayā jagacchrīḥ | anyā ca sā na ca cidambarataḥ parasmā- tsvapne purācalagaṇo'tra nidarśanaṃ vaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षो० निर्वाणप्रकरणे उ० पाषा० तैजसजगद्वर्णनं नामैकनवतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣo0 nirvāṇaprakaraṇe u0 pāṣā0 taijasajagadvarṇanaṃ nāmaikanavatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०९१

चूडालोवाच । इदानीं राजशार्दूल वस्तुसंप्रतिपत्तये । शृणु विन्ध्येभवृत्तान्तविवृतिं स्मयकारिणीम्

cūḍālovāca | idānīṃ rājaśārdūla vastusaṃpratipattaye | śṛṇu vindhyebhavṛttāntavivṛtiṃ smayakāriṇīm

योऽसौ विन्ध्यवने हस्ती सोऽस्मिन्भूमितले भवान् । यौ वैराग्यविवेकौ तौ द्वौ तस्य दशनौ सितौ

yo'sau vindhyavane hastī so'sminbhūmitale bhavān | yau vairāgyavivekau tau dvau tasya daśanau sitau

यश्चासौ वारणाक्रान्तितत्परो हस्तिपः स्थितः । तदज्ञानं तवाक्रान्तितत्परं तव दुःखदम्

yaścāsau vāraṇākrāntitatparo hastipaḥ sthitaḥ | tadajñānaṃ tavākrāntitatparaṃ tava duḥkhadam

अतिशक्तोऽप्यशक्तेन दुःखाद्दुःखं भयाद्भयम् । हस्ती हस्तिपकेनेव राजन्मौर्ख्येण नीयसे

atiśakto'pyaśaktena duḥkhādduḥkhaṃ bhayādbhayam | hastī hastipakeneva rājanmaurkhyeṇa nīyase

यल्लोहवज्रसारेण वारणः परियन्त्रितः । तदाशापाशजालेन भवानापदमावृतः

yallohavajrasāreṇa vāraṇaḥ pariyantritaḥ | tadāśāpāśajālena bhavānāpadamāvṛtaḥ

आशा हि लोहरज्जुभ्यो विषमा विपुला दृढा । कालेन क्षीयते लोहं तृष्णा तु परिवर्धते

āśā hi loharajjubhyo viṣamā vipulā dṛḍhā | kālena kṣīyate lohaṃ tṛṣṇā tu parivardhate

यद्द्वन्द्वं प्रेक्षते वैरी गजमारादलक्षितः । प्रेक्षते त्वां तदज्ञानं क्रीडार्थं बद्धमेककम्

yaddvandvaṃ prekṣate vairī gajamārādalakṣitaḥ | prekṣate tvāṃ tadajñānaṃ krīḍārthaṃ baddhamekakam

यद्बभञ्ज गजः शत्रोः शृङ्खलाजालबन्धनम् । तत्तत्याज भवान्भोगभूमिं राज्यमकण्टकम्

yadbabhañja gajaḥ śatroḥ śṛṅkhalājālabandhanam | tattatyāja bhavānbhogabhūmiṃ rājyamakaṇṭakam

कदाचित्सुकरं शस्त्रशृङ्खलाबन्धभेदनम् । न त्वस्य मनसः साधो भोगाशाविनिवारणम्

kadācitsukaraṃ śastraśṛṅkhalābandhabhedanam | na tvasya manasaḥ sādho bhogāśāvinivāraṇam

यदिभे पाटयत्युच्चैर्बन्धं हस्तिपकोऽपतत् । त्वयि त्यजति तद्राज्यमज्ञानं पतितं कृतम्

yadibhe pāṭayatyuccairbandhaṃ hastipako'patat | tvayi tyajati tadrājyamajñānaṃ patitaṃ kṛtam

यदा विरक्तः पुरुषो भोगाशां त्यक्तुमिच्छति । तदा प्रकम्पतेऽज्ञानं छेद्ये वृक्षे पिशाचवत्

yadā viraktaḥ puruṣo bhogāśāṃ tyaktumicchati | tadā prakampate'jñānaṃ chedye vṛkṣe piśācavat

यदा विवेकी पुरुषो भोगान्संत्यज्य तिष्ठति । तदा पलायतेऽज्ञानं छिन्ने वृक्षे पिशाचवत्

yadā vivekī puruṣo bhogānsaṃtyajya tiṣṭhati | tadā palāyate'jñānaṃ chinne vṛkṣe piśācavat

भोगौघे नूनमुन्मुक्ते पतत्यज्ञानसंस्थितिः । पादपे क्रकचच्छिन्ने कुलायस्तद्गतो यथा

bhogaughe nūnamunmukte patatyajñānasaṃsthitiḥ | pādape krakacacchinne kulāyastadgato yathā

यदा वनं प्रयातस्त्वं तदाऽज्ञानं क्षतं त्वया । पतितं सन्न निहतं मनस्त्यागमहासिना

yadā vanaṃ prayātastvaṃ tadā'jñānaṃ kṣataṃ tvayā | patitaṃ sanna nihataṃ manastyāgamahāsinā

तेन भूयः समुत्थाय स्मृत्वा परिभवं कृतम् । तपःप्रपञ्चखातेऽस्मिन्गहने त्वं नियोजितः

tena bhūyaḥ samutthāya smṛtvā paribhavaṃ kṛtam | tapaḥprapañcakhāte'smingahane tvaṃ niyojitaḥ

तदैवाघातयिष्यस्त्वं यद्यज्ञानं तथागतम् । राज्यत्यागविधौ तत्त्वां नाहनिष्यत्क्षयं गतम्

tadaivāghātayiṣyastvaṃ yadyajñānaṃ tathāgatam | rājyatyāgavidhau tattvāṃ nāhaniṣyatkṣayaṃ gatam

यत्खातवलयस्तेन वैरिणा हस्तिनः कृतः । तत्तपोदुःखमखिलमज्ञानेन तवार्पितम्

yatkhātavalayastena vairiṇā hastinaḥ kṛtaḥ | tattapoduḥkhamakhilamajñānena tavārpitam

या तस्य राजराजश्रीर्गजारेर्नृपसत्तम । सा त्ववज्ञाननृपतेश्चिन्ताभ्यन्तरचारिणी

yā tasya rājarājaśrīrgajārernṛpasattama | sā tvavajñānanṛpateścintābhyantaracāriṇī

त्वं गजेन्द्रस्त्वयं साधो दीर्घे वनेऽगजोऽपि सन् । अज्ञानवैरिणा तेन निक्षिप्तस्तरसामितः

tvaṃ gajendrastvayaṃ sādho dīrghe vane'gajo'pi san | ajñānavairiṇā tena nikṣiptastarasāmitaḥ

यत्खातवलयो बाललताभिरवगुण्ठितः । आवृतं तत्तपोदुःखमीषत्सज्जनवृत्तिमिः

yatkhātavalayo bālalatābhiravaguṇṭhitaḥ | āvṛtaṃ tattapoduḥkhamīṣatsajjanavṛttimiḥ

इत्यद्यापि तपःखाते दुःखे ह्यस्मिन्सुदारुणे । स्थितोऽसि पातालतले नृप बद्धो यथा बलिः

ityadyāpi tapaḥkhāte duḥkhe hyasminsudāruṇe | sthito'si pātālatale nṛpa baddho yathā baliḥ

गजस्त्वमाशा निगडानि वैरी मोहो निखातः पुनरुग्रबन्धः । महीतलं विन्ध्य उदन्त इत्थं त्वदीय उक्तः कुरु यत्करोषि

gajastvamāśā nigaḍāni vairī moho nikhātaḥ punarugrabandhaḥ | mahītalaṃ vindhya udanta itthaṃ tvadīya uktaḥ kuru yatkaroṣi

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मी० दे० मो० निर्वाणप्र० पू० चू० हस्तिकाख्यानतात्पर्यविवरणं नामैकनवतितमः सर्गः ।।९

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī0 de0 mo0 nirvāṇapra0 pū0 cū0 hastikākhyānatātparyavivaraṇaṃ nāmaikanavatitamaḥ sargaḥ ||9

सर्गः ०९२

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथ वातमयीं कृत्वा जगत्प्रेक्षणकौतुकात् । धारणां धीरया वृत्त्या विततामहमागतः

śrīvasiṣṭha uvāca | atha vātamayīṃ kṛtvā jagatprekṣaṇakautukāt | dhāraṇāṃ dhīrayā vṛttyā vitatāmahamāgataḥ

संपन्नोऽस्म्यनिलो वल्लीललनालोकलासकः । कमलोत्पलकुन्दादिजालकामोदपालकः

saṃpanno'smyanilo vallīlalanālokalāsakaḥ | kamalotpalakundādijālakāmodapālakaḥ

सीकरोत्करनीहारहेलाहरणतत्परः । सुरतश्रान्तसर्वाङ्गसमाह्लादनतर्षुलः

sīkarotkaranīhārahelāharaṇatatparaḥ | surataśrāntasarvāṅgasamāhlādanatarṣulaḥ

तृणगुल्मलतावल्लीदलताण्डवपण्डितः । लतौषधिफलोल्लासकुसुमामोदमण्डितः

tṛṇagulmalatāvallīdalatāṇḍavapaṇḍitaḥ | latauṣadhiphalollāsakusumāmodamaṇḍitaḥ

मृदुर्मङ्गलकालेषु ललनालोकलालकः । भीम उत्पातकालेषु पर्णवत्प्रौढपर्वतः

mṛdurmaṅgalakāleṣu lalanālokalālakaḥ | bhīma utpātakāleṣu parṇavatprauḍhaparvataḥ

नन्दने कुन्दमन्दारमकरन्दरजोरुणः । नरकेऽङ्गारसंभारभूरिनीहारभासुरः

nandane kundamandāramakarandarajoruṇaḥ | narake'ṅgārasaṃbhārabhūrinīhārabhāsuraḥ

सागरे सरलावर्तलेखानुमितसर्पणः । दिवि वारिदसंचारमृष्टामृष्टेन्दुदर्पणः

sāgare saralāvartalekhānumitasarpaṇaḥ | divi vāridasaṃcāramṛṣṭāmṛṣṭendudarpaṇaḥ

नक्षत्रक्षत्रसैन्यस्य रथो रंहोविबृंहितः । त्रैलोक्यसिद्धसंचारविमानधरणे हितः

nakṣatrakṣatrasainyasya ratho raṃhovibṛṃhitaḥ | trailokyasiddhasaṃcāravimānadharaṇe hitaḥ

सहोदर इव क्षिप्रगामित्वादस्य चेतसः । अनङ्गोऽपि समस्ताङ्गः स्पन्दानन्दनचन्दनः

sahodara iva kṣipragāmitvādasya cetasaḥ | anaṅgo'pi samastāṅgaḥ spandānandanacandanaḥ

6.2.92.10

तुषारसीकरासारजरारोमविजर्जरः । आमोदयौवनोन्मादो मौनमार्दवशैशवः

tuṣārasīkarāsārajarāromavijarjaraḥ | āmodayauvanonmādo maunamārdavaśaiśavaḥ

नन्दनामोदमधुरो मधुरोदारसंसृतिः । चारुचैत्ररथोन्मुक्तो हृतकान्तारतश्रमः

nandanāmodamadhuro madhurodārasaṃsṛtiḥ | cārucaitrarathonmukto hṛtakāntārataśramaḥ

चिरं गङ्गातरङ्गाङ्गदोलान्दोलनसश्रमः । श्रमस्वरूपाज्ञतया निवारितततश्रमः

ciraṃ gaṅgātaraṅgāṅgadolāndolanasaśramaḥ | śramasvarūpājñatayā nivāritatataśramaḥ

पुष्पभारानताः स्पर्शैर्वसन्तवनितालताः । चिरं चपलयँल्लोलदलहस्तालिलोचनाः

puṣpabhārānatāḥ sparśairvasantavanitālatāḥ | ciraṃ capalayam̐lloladalahastālilocanāḥ

चिरं भुकत्वेन्दुबिम्बाग्रं सुप्ता पूर्णाभ्रतल्पके । विधूय कमलानीकमपनीतरतश्रमः

ciraṃ bhukatvendubimbāgraṃ suptā pūrṇābhratalpake | vidhūya kamalānīkamapanītarataśramaḥ

समस्तरजसामेको व्योमगामी तुरंगमः । आमोदमदमातङ्गसमुल्लासमहासुहृत्

samastarajasāmeko vyomagāmī turaṃgamaḥ | āmodamadamātaṅgasamullāsamahāsuhṛt

धीरेणाप्य तडिच्छृङ्गं पयोदपशुपालकः । तन्तुः सीकरमुक्तानामरिधर्मा रजोरुजाम्

dhīreṇāpya taḍicchṛṅgaṃ payodapaśupālakaḥ | tantuḥ sīkaramuktānāmaridharmā rajorujām

आकाशकुसुमामोदः सर्वशब्दसहोदरः । नाडीप्रणालीसलिलं भूताङ्गोपाङ्गवर्तकः

ākāśakusumāmodaḥ sarvaśabdasahodaraḥ | nāḍīpraṇālīsalilaṃ bhūtāṅgopāṅgavartakaḥ

मर्मकर्मकरैकात्मा हृद्गुहागेहकेसरी । नित्यमेकान्तपथिकः सारविज्जातवेदसः

marmakarmakaraikātmā hṛdguhāgehakesarī | nityamekāntapathikaḥ sāravijjātavedasaḥ

आमोदरत्नलुण्टाको विमाननगरावनिः । दाहान्धकारशीतांशुः शैत्येन्दुक्षीरसागरः

āmodaratnaluṇṭāko vimānanagarāvaniḥ | dāhāndhakāraśītāṃśuḥ śaityendukṣīrasāgaraḥ

6.2.92.20

प्राणापानकलारज्ज्वा प्राणिनां यन्त्रवाहकः । अरिर्मित्रं च द्वीपानां द्वीपसंचारणे रतः

prāṇāpānakalārajjvā prāṇināṃ yantravāhakaḥ | arirmitraṃ ca dvīpānāṃ dvīpasaṃcāraṇe rataḥ

पुरोगतोऽप्यदृश्यात्मा मनोराज्यपुरोपमः । तालवृन्ततिलेतैलमालानं स्पन्ददन्तिनः

purogato'pyadṛśyātmā manorājyapuropamaḥ | tālavṛntatiletailamālānaṃ spandadantinaḥ

एकक्षणलवेनैव चालिताखिलभूधरः । वर्णावलितरङ्गाणां गङ्गावाह इवैककृत्

ekakṣaṇalavenaiva cālitākhilabhūdharaḥ | varṇāvalitaraṅgāṇāṃ gaṅgāvāha ivaikakṛt

धूमाम्बुवाहरजसां महावर्तकृदम्भसाम् । द्युनदीवाहवार्योघनभोनीलोत्पलालिकः

dhūmāmbuvāharajasāṃ mahāvartakṛdambhasām | dyunadīvāhavāryoghanabhonīlotpalālikaḥ

शरीरावेष्टितोन्मुक्तपुराणतृणचोपनः । स्पन्दपद्मवनादित्यः शब्दवर्षैकवारिदः

śarīrāveṣṭitonmuktapurāṇatṛṇacopanaḥ | spandapadmavanādityaḥ śabdavarṣaikavāridaḥ

व्योमकाननमातङ्गः शरीरगृहगर्गटः । धूलीकदम्बविपिनमालालिङ्गननायकः

vyomakānanamātaṅgaḥ śarīragṛhagargaṭaḥ | dhūlīkadambavipinamālāliṅgananāyakaḥ

स्त्यानीकरणसंशोषधृतिस्पन्दनसौरभैः । सशैत्यैः कर्मभिः षड्भिरलब्धक्षण आक्षयम्

styānīkaraṇasaṃśoṣadhṛtispandanasaurabhaiḥ | saśaityaiḥ karmabhiḥ ṣaḍbhiralabdhakṣaṇa ākṣayam

रसाकर्षणसव्यग्रो नित्यं भ्रातेव तेजसः । हरणादानकर्तॄणामङ्गानां विनियोगकृत्

rasākarṣaṇasavyagro nityaṃ bhrāteva tejasaḥ | haraṇādānakartṝṇāmaṅgānāṃ viniyogakṛt

शरीरनगरे नाडीमार्गैर्गतिनिरर्गलः । रसभाण्डे परावर्तादायुर्मणिमहावणिक्

śarīranagare nāḍīmārgairgatinirargalaḥ | rasabhāṇḍe parāvartādāyurmaṇimahāvaṇik

शरीरनगरीनाशनिर्माणैकपरायणः । रसकिट्टकलाधातुपृथक्करणकोविदः

śarīranagarīnāśanirmāṇaikaparāyaṇaḥ | rasakiṭṭakalādhātupṛthakkaraṇakovidaḥ

6.2.92.30

प्रतिसूक्ष्माणुकं देहे ततो दृष्टं मया जगत् । तत्रेत्थं रूपवानस्मि स्फुटमाभोगि सुस्थिरम्

pratisūkṣmāṇukaṃ dehe tato dṛṣṭaṃ mayā jagat | tatretthaṃ rūpavānasmi sphuṭamābhogi susthiram

परमाणुप्रति त्वत्र प्रोह्यन्त इव सर्गकाः । न च किंचित्किलोह्यन्ते स्वा(खा?)कृते किमिवोह्यते

paramāṇuprati tvatra prohyanta iva sargakāḥ | na ca kiṃcitkilohyante svā(khā?)kṛte kimivohyate

सचन्द्रार्कानिलाग्नीन्द्रपद्मवैश्रवणेश्वराः । सब्रह्महरिगन्धर्वा विद्याधरमहोरगाः

sacandrārkānilāgnīndrapadmavaiśravaṇeśvarāḥ | sabrahmaharigandharvā vidyādharamahoragāḥ

ससागरगिरिद्वीपदिगन्तरमहार्णवाः । सलोकान्तरलोकेशक्रियाकालकलाक्रमाः

sasāgaragiridvīpadigantaramahārṇavāḥ | salokāntaralokeśakriyākālakalākramāḥ

सस्वर्गभूमिपातालततलोकान्तरान्तराः । सभावाभाववैधुर्यजरामरणसंभ्रमाः

sasvargabhūmipātālatatalokāntarāntarāḥ | sabhāvābhāvavaidhuryajarāmaraṇasaṃbhramāḥ

एवं नाम तदा राम भूतपञ्चकरूपिणा । मया प्रविहृतं तत्र त्रैलोक्यनलिनोदरे

evaṃ nāma tadā rāma bhūtapañcakarūpiṇā | mayā pravihṛtaṃ tatra trailokyanalinodare

रसः पीतोऽनुभूतश्च क्ष्माजलानिलतेजसाम् । मूलजालेन वृक्षाणां प्राणिनां वसता मया

rasaḥ pīto'nubhūtaśca kṣmājalānilatejasām | mūlajālena vṛkṣāṇāṃ prāṇināṃ vasatā mayā

रसायनघनाङ्गेषु चन्दनद्रवशोभिषु । लुठितं चन्द्रबिम्बेषु तुषारशयनेष्विव

rasāyanaghanāṅgeṣu candanadravaśobhiṣu | luṭhitaṃ candrabimbeṣu tuṣāraśayaneṣviva

सर्वर्तुवनजालेषु नानामोदानि दिक्ष्वलम् । भुक्तानि पुष्पजालानि प्रोच्छिष्टं ददताऽलये

sarvartuvanajāleṣu nānāmodāni dikṣvalam | bhuktāni puṣpajālāni procchiṣṭaṃ dadatā'laye

ततोन्नतासु मृद्वीषु स्वास्तीर्णास्वम्बराजिरे । सुप्तं शुभ्राभ्रमालासु नवनीतस्थलीष्विव

tatonnatāsu mṛdvīṣu svāstīrṇāsvambarājire | suptaṃ śubhrābhramālāsu navanītasthalīṣviva

6.2.92.40

सुमनःपत्रमृदुषु नीललक्ष्मीविलासिषु । सुरसिद्धाङ्गनाङ्गेषु दूरास्तस्मरवासनम्

sumanaḥpatramṛduṣu nīlalakṣmīvilāsiṣu | surasiddhāṅganāṅgeṣu dūrāstasmaravāsanam

कृतः कुमुदकह्रारकमले नलिनीवने । कोमलः कलहंसीभिर्लीलाकलकलारवः

kṛtaḥ kumudakahrārakamale nalinīvane | komalaḥ kalahaṃsībhirlīlākalakalāravaḥ

सरत्सरिच्छिरासारा मूलभूमण्डलान्विताः । अङ्गैरूढाः स्फुरद्भूता लोमालय इवाद्रयः

saratsaricchirāsārā mūlabhūmaṇḍalānvitāḥ | aṅgairūḍhāḥ sphuradbhūtā lomālaya ivādrayaḥ

खाद्रयः प्रथिता दीर्घसरित्सूत्रैः समुद्रकैः । आदर्शैरिव विश्रान्तमङ्गेषु प्रतिबिम्बिभिः

khādrayaḥ prathitā dīrghasaritsūtraiḥ samudrakaiḥ | ādarśairiva viśrāntamaṅgeṣu pratibimbibhiḥ

भूतसर्गेण विश्रान्तं सिद्धविद्याधरादिना । मद्देहे चेतितेनेव मक्षिकायौकरूपिणा

bhūtasargeṇa viśrāntaṃ siddhavidyādharādinā | maddehe cetiteneva makṣikāyaukarūpiṇā

मत्प्रसादेन मुदितैर्लब्धमर्कादिभिर्वपुः । कृष्णरक्तसितापीतहरितैर्हरितैरिव

matprasādena muditairlabdhamarkādibhirvapuḥ | kṛṣṇaraktasitāpītaharitairharitairiva

समुद्रमुद्रया सप्तद्वीपसप्तात्मरूपया । संस्थया स्थापिता भूमिः प्रकोष्ठे वलयोपमा

samudramudrayā saptadvīpasaptātmarūpayā | saṃsthayā sthāpitā bhūmiḥ prakoṣṭhe valayopamā

विद्याधरपुरन्ध्रीणां परामृष्टाङ्गयष्टिना । अदृष्टेनैव विहितः पुलकोल्लास आत्मना

vidyādharapurandhrīṇāṃ parāmṛṣṭāṅgayaṣṭinā | adṛṣṭenaiva vihitaḥ pulakollāsa ātmanā

सरिच्छिरामलस्फाररसानि सुषिराणि च । जगन्त्येवास्थिजालानि ममासन्संस्थितानि च

saricchirāmalasphārarasāni suṣirāṇi ca | jagantyevāsthijālāni mamāsansaṃsthitāni ca

असंख्यैर्व्योममातङ्गैश्चन्द्रार्कचलचामरैः । उदुम्बरान्तर्मशकैरिव मद्धृदये स्थितम्

asaṃkhyairvyomamātaṅgaiścandrārkacalacāmaraiḥ | udumbarāntarmaśakairiva maddhṛdaye sthitam

6.2.92.50

सर्वपातालपादेन भूतलोदरधारिणा । स्वमूर्ध्नापि तदा राम न त्यक्ताथ पराणुता

sarvapātālapādena bhūtalodaradhāriṇā | svamūrdhnāpi tadā rāma na tyaktātha parāṇutā

दिक्षु सर्वासु सर्वत्र सर्वदा सर्वकारिणा । सर्वात्मनाप्यसर्वेण शून्यरूपेण संस्थितम्

dikṣu sarvāsu sarvatra sarvadā sarvakāriṇā | sarvātmanāpyasarveṇa śūnyarūpeṇa saṃsthitam

किंचित्त्वे सदकिंचित्त्वं साकृतित्वं निराकृति । अनुभूतं सजाड्यं च चेतनत्वमलं मया

kiṃcittve sadakiṃcittvaṃ sākṛtitvaṃ nirākṛti | anubhūtaṃ sajāḍyaṃ ca cetanatvamalaṃ mayā

मैनाकमुग्धपीनस्य सागरस्यावनिं प्रति । सन्ति सर्गसहस्राणि स्थाणुभूतान्यथो मया

mainākamugdhapīnasya sāgarasyāvaniṃ prati | santi sargasahasrāṇi sthāṇubhūtānyatho mayā

जगन्त्यङ्गे मयोढानि गूढानि प्रकटान्यपि । प्रतिबिम्बपुराणीव मुकुरेणाजडात्मना

jagantyaṅge mayoḍhāni gūḍhāni prakaṭānyapi | pratibimbapurāṇīva mukureṇājaḍātmanā

एवं जलानिलाग्नित्वं भूमित्वं खात्मना मया । कृतं चितेव स्वप्नेषु बत मायाविजृम्भितम्

evaṃ jalānilāgnitvaṃ bhūmitvaṃ khātmanā mayā | kṛtaṃ citeva svapneṣu bata māyāvijṛmbhitam

अपि तस्यामवस्थायां जगन्त्याकाशकोशके । मया दृष्टान्यसंख्यानि परमाणुकणं प्रति

api tasyāmavasthāyāṃ jagantyākāśakośake | mayā dṛṣṭānyasaṃkhyāni paramāṇukaṇaṃ prati

परमाणु प्रति व्योम परमाणु प्रति स्थितम् । सर्गवृन्दं यथा स्वप्ने स्वप्नान्तरयुतं पुरम्

paramāṇu prati vyoma paramāṇu prati sthitam | sargavṛndaṃ yathā svapne svapnāntarayutaṃ puram

स्वमेवाहमभूवं भूमण्डलं द्वीपकुण्डलम् । सर्वात्मनापि न व्याप्तं किंचनापि मया क्वचित्

svamevāhamabhūvaṃ bhūmaṇḍalaṃ dvīpakuṇḍalam | sarvātmanāpi na vyāptaṃ kiṃcanāpi mayā kvacit

समुत्पादयताशेषं लतातरुतृणाङ्कुरम् । भूतलेन रसाः कृष्टा मयार्थेनैव पुंभृताम्

samutpādayatāśeṣaṃ latātarutṛṇāṅkuram | bhūtalena rasāḥ kṛṣṭā mayārthenaiva puṃbhṛtām

6.2.92.60

अवदाततमे युद्धबोधकालमुपेयुषि । जगल्लक्षाणि तिष्ठन्ति न तिष्ठन्ति च कानिचित्

avadātatame yuddhabodhakālamupeyuṣi | jagallakṣāṇi tiṣṭhanti na tiṣṭhanti ca kānicit

चिति यास्तु चमत्कारं चमत्कुर्वन्ति यस्त्वतः । स्वचमत्कृतयोऽन्तस्थास्तदेताः सृष्टिदृष्टयः

citi yāstu camatkāraṃ camatkurvanti yastvataḥ | svacamatkṛtayo'ntasthāstadetāḥ sṛṣṭidṛṣṭayaḥ

अनुभूतं कृतं कष्टं यावत्क्वचन किंचन । परमार्थचमत्कारादृते नेहोपलभ्यते

anubhūtaṃ kṛtaṃ kaṣṭaṃ yāvatkvacana kiṃcana | paramārthacamatkārādṛte nehopalabhyate

प्रत्येकं विश्वरूपात्मा सर्वकर्ता निरामयः । प्रबुद्धः शुद्धबोधात्मा सर्वं ब्रह्मात्मकं यतः

pratyekaṃ viśvarūpātmā sarvakartā nirāmayaḥ | prabuddhaḥ śuddhabodhātmā sarvaṃ brahmātmakaṃ yataḥ

सर्वः सर्वत्र सर्वात्मा सर्वगः सर्वसंश्रयः । एतत्प्रबुद्धविषयमप्रबुद्धं न वेद्म्यहम्

sarvaḥ sarvatra sarvātmā sarvagaḥ sarvasaṃśrayaḥ | etatprabuddhaviṣayamaprabuddhaṃ na vedmyaham

आकाशकोशविशदात्मनि चित्स्वरूपे येयं सदा कचति सर्गपरम्परेति । सान्तस्तदेव किल ताप इवान्तरूष्मा भेदोपलम्भ इति नास्ति सदस्त्यनन्तम्

ākāśakośaviśadātmani citsvarūpe yeyaṃ sadā kacati sargaparampareti | sāntastadeva kila tāpa ivāntarūṣmā bhedopalambha iti nāsti sadastyanantam

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० निर्वाणप्रकरणे उ० पाषा० परमार्थसर्गयोरैक्यप्रतिपादनं नाम द्विनवतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe u0 pāṣā0 paramārthasargayoraikyapratipādanaṃ nāma dvinavatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०९२

द्विनवतितमः सर्गः

dvinavatitamaḥ sargaḥ

चूडालोवाच । यदुक्तं नयशालिन्या तया विदितवेद्यया । तदा चूडालया ज्ञानं तत्कस्मान्नोररीकृतम्

cūḍālovāca | yaduktaṃ nayaśālinyā tayā viditavedyayā | tadā cūḍālayā jñānaṃ tatkasmānnorarīkṛtam

सा हि तत्त्वविदां मुख्या यद्यद्वक्ति करोति च । तत्सर्वं सत्यमेवाङ्ग तदनुष्ठेयमादरात्

sā hi tattvavidāṃ mukhyā yadyadvakti karoti ca | tatsarvaṃ satyamevāṅga tadanuṣṭheyamādarāt

अथ चेद्वचनं तस्यास्त्वया नानुष्ठितं नृप । तत्सर्वसंपरित्यागः कस्मान्न निपुणीकृतः

atha cedvacanaṃ tasyāstvayā nānuṣṭhitaṃ nṛpa | tatsarvasaṃparityāgaḥ kasmānna nipuṇīkṛtaḥ

शिखिध्वज उवाच । राज्यं त्यक्तं गृहं त्यक्तं देशस्त्यक्तस्तथाविधः । दारास्त्यक्तास्तथाप्यङ्ग सर्वत्यागो न किं कृतः

śikhidhvaja uvāca | rājyaṃ tyaktaṃ gṛhaṃ tyaktaṃ deśastyaktastathāvidhaḥ | dārāstyaktāstathāpyaṅga sarvatyāgo na kiṃ kṛtaḥ

चूडालोवाच । धनं दारा गृहं राज्यं भूमिश्छत्रं च बान्धवाः । इति सर्वं न ते राजन्सर्वत्यागो हि कस्तव

cūḍālovāca | dhanaṃ dārā gṛhaṃ rājyaṃ bhūmiśchatraṃ ca bāndhavāḥ | iti sarvaṃ na te rājansarvatyāgo hi kastava

तवास्त्येवापरित्यक्तः सर्वस्माद्भाग उत्तमः । तं परित्यज्य निःशेषमायास्यसि विशोकताम्

tavāstyevāparityaktaḥ sarvasmādbhāga uttamaḥ | taṃ parityajya niḥśeṣamāyāsyasi viśokatām

शिखिध्वज उवाच । राज्यं चेन्मम नो सर्वं तत्सर्वं वनमेव मे । शैलवृक्षादिगुल्माढ्यं तदप्येतत्त्यजाम्यहम्

śikhidhvaja uvāca | rājyaṃ cenmama no sarvaṃ tatsarvaṃ vanameva me | śailavṛkṣādigulmāḍhyaṃ tadapyetattyajāmyaham

श्रीवसिष्ठ उवाच । इति राम वदन्नेव कुम्भवाक्यप्रणोदितः । निमेषान्तरमात्रेण वशी वीरः शिखिध्वजः

śrīvasiṣṭha uvāca | iti rāma vadanneva kumbhavākyapraṇoditaḥ | nimeṣāntaramātreṇa vaśī vīraḥ śikhidhvajaḥ

प्रममार्ज वनास्थां तां कृतः सुदृढनिश्चयः । प्रावृडोघस्तटगतां रजोलेखामिवात्मना

pramamārja vanāsthāṃ tāṃ kṛtaḥ sudṛḍhaniścayaḥ | prāvṛḍoghastaṭagatāṃ rajolekhāmivātmanā

शिखिध्वज उवाच । सवृक्षाद्रिवनश्वभ्राद्विपिनादपि वासना । परित्यक्ता मया नूनं परित्यागः स्थितो मम

śikhidhvaja uvāca | savṛkṣādrivanaśvabhrādvipinādapi vāsanā | parityaktā mayā nūnaṃ parityāgaḥ sthito mama

कुम्भ उवाच । अद्रेस्तटं वनं श्वभ्रं सलिलं पादपस्थलम् । इत्यादि तव नो सर्वं सर्वत्यागः कथं तव

kumbha uvāca | adrestaṭaṃ vanaṃ śvabhraṃ salilaṃ pādapasthalam | ityādi tava no sarvaṃ sarvatyāgaḥ kathaṃ tava

तवास्त्येवापरित्यक्तः सर्वस्माद्भाग उत्तमः । तं परित्यज्य निःशेषं परामायास्यशोकताम्

tavāstyevāparityaktaḥ sarvasmādbhāga uttamaḥ | taṃ parityajya niḥśeṣaṃ parāmāyāsyaśokatām

शिखिध्वज उवाच । एतच्चेन्मम नो सर्वं तत्सर्वं स्वाश्रमो मम । वापीस्थलोटजयुतस्तमेवाशु त्यजाम्यहम्

śikhidhvaja uvāca | etaccenmama no sarvaṃ tatsarvaṃ svāśramo mama | vāpīsthaloṭajayutastamevāśu tyajāmyaham

श्रीवसिष्ठ उवाच । इति राम वदन्नेव कुम्भवाक्यप्रबोधितः । निमेषध्यानमात्रेण वशी वीरः शिखिध्वजः

śrīvasiṣṭha uvāca | iti rāma vadanneva kumbhavākyaprabodhitaḥ | nimeṣadhyānamātreṇa vaśī vīraḥ śikhidhvajaḥ

प्रममार्जाश्रमास्थां तां संविदा शुद्धया हृदि । स्फुरन्तीं स्फुरणेनैव रजोलेखामिवानिलः

pramamārjāśramāsthāṃ tāṃ saṃvidā śuddhayā hṛdi | sphurantīṃ sphuraṇenaiva rajolekhāmivānilaḥ

शिखिध्वज उवाच । स वृक्षोटजवीरुत्काद्वासना स्वाश्रमादपि । परित्यक्ता मया नूनं सर्वत्यागः स्थितो मम

śikhidhvaja uvāca | sa vṛkṣoṭajavīrutkādvāsanā svāśramādapi | parityaktā mayā nūnaṃ sarvatyāgaḥ sthito mama

कुम्भ उवाच । वृक्षो वापी स्थलं गुल्ममुटजं व्रततीवृतिः । इति किंचिन्न ते सर्वं सर्वत्यागः कुतस्तव

kumbha uvāca | vṛkṣo vāpī sthalaṃ gulmamuṭajaṃ vratatīvṛtiḥ | iti kiṃcinna te sarvaṃ sarvatyāgaḥ kutastava

तवास्त्यन्योऽपरित्यक्तः सर्वस्माद्भाग उत्तमः । तं परित्यज्य निःशेषं परामायास्यशोकताम्

tavāstyanyo'parityaktaḥ sarvasmādbhāga uttamaḥ | taṃ parityajya niḥśeṣaṃ parāmāyāsyaśokatām

शिखिध्वज उवाच । एतच्चेन्मम नो सर्वं तत्सर्वं भाजनादि मे । चर्मकुड्यकुटीरादि तत्तावत्संत्यजाम्यहम्

śikhidhvaja uvāca | etaccenmama no sarvaṃ tatsarvaṃ bhājanādi me | carmakuḍyakuṭīrādi tattāvatsaṃtyajāmyaham

श्रीवसिष्ठ उवाच । इत्युक्त्वा स समुत्तस्थावविक्षुब्धमतिः शमी । विष्टरादवदातात्मा श्रृङ्गादिव शरद्धनः

śrīvasiṣṭha uvāca | ityuktvā sa samuttasthāvavikṣubdhamatiḥ śamī | viṣṭarādavadātātmā śrṛṅgādiva śaraddhanaḥ

कुम्भस्त्वालोकयन्नेव तत्क्रियाः सस्मितः स्वयम् । आसने लोककार्येषु स्वस्यन्दन इवांशुमान्

kumbhastvālokayanneva tatkriyāḥ sasmitaḥ svayam | āsane lokakāryeṣu svasyandana ivāṃśumān

यत्करोति करोत्वेतदस्यैतत्पावनं परम् । इति तूष्णीं स्थितः कुम्भः शिखिध्वजमवैक्षत

yatkaroti karotvetadasyaitatpāvanaṃ param | iti tūṣṇīṃ sthitaḥ kumbhaḥ śikhidhvajamavaikṣata

शिखिध्वजस्तु तत्सर्वं भाण्डोपस्करमाश्रमात् । एकत्रैवानयामास भुवो वार्यब्धिभूरिव

śikhidhvajastu tatsarvaṃ bhāṇḍopaskaramāśramāt | ekatraivānayāmāsa bhuvo vāryabdhibhūriva

तत्संस्थाप्येन्धनैः शुष्कैर्ज्वालयामास पावकम् । करैः संचारवानर्कः सूर्यकान्तपदं यथा

tatsaṃsthāpyendhanaiḥ śuṣkairjvālayāmāsa pāvakam | karaiḥ saṃcāravānarkaḥ sūryakāntapadaṃ yathā

भाण्डोपस्करजालं तदग्नौ त्यक्त्वा विवेश सः । ध्वंसिकायां जगद्धुत्वा मेरुश्रृङ्गे यथा रविः

bhāṇḍopaskarajālaṃ tadagnau tyaktvā viveśa saḥ | dhvaṃsikāyāṃ jagaddhutvā meruśrṛṅge yathā raviḥ

एतावन्तं मया कालं वृत्ता यत्त्वं पतिप्रिये । अजातबुद्धिभेदेन तेनैव कृतमस्तु ते

etāvantaṃ mayā kālaṃ vṛttā yattvaṃ patipriye | ajātabuddhibhedena tenaiva kṛtamastu te

भ्रान्तौ तु विनिवर्तिन्यां नाधुनोपकरोषि माम् । मन्त्राटव्यां चिरं भ्रान्तं विहृतं कार्यवर्त्मसु

bhrāntau tu vinivartinyāṃ nādhunopakaroṣi mām | mantrāṭavyāṃ ciraṃ bhrāntaṃ vihṛtaṃ kāryavartmasu

दृष्टानि धर्मस्थानानि विश्राम्याम्यधुना सखि । इत्यक्षमालां ज्वलने चिक्षेपोक्त्वा शिखिध्वजः

dṛṣṭāni dharmasthānāni viśrāmyāmyadhunā sakhi | ityakṣamālāṃ jvalane cikṣepoktvā śikhidhvajaḥ

कल्पान्ताग्नाविव व्योम तारालीं पवनोऽमलाम् । मया नरमृगेण त्वं चिरं वनमृगाच्च्युतम्

kalpāntāgnāviva vyoma tārālīṃ pavano'malām | mayā naramṛgeṇa tvaṃ ciraṃ vanamṛgāccyutam

अबोधेन धृतं वृस्यामिदमेव मृगाजिनम् । इदानीं गच्छ तुच्छाय पन्थानः सन्तु ते शिवाः

abodhena dhṛtaṃ vṛsyāmidameva mṛgājinam | idānīṃ gaccha tucchāya panthānaḥ santu te śivāḥ

वह्निना व्योमतां गच्छ सतारं व्योम ते समम् । तद्वृस्यङ्गात्कराभ्यां स धृत्वा चर्माजहाविति

vahninā vyomatāṃ gaccha satāraṃ vyoma te samam | tadvṛsyaṅgātkarābhyāṃ sa dhṛtvā carmājahāviti

नृपोऽग्नावम्बुधेर्वातो दववह्नाविवाचलात् । महावृत्तेन भवता त्वया वारि धृतं मम

nṛpo'gnāvambudhervāto davavahnāvivācalāt | mahāvṛttena bhavatā tvayā vāri dhṛtaṃ mama

साधो कमण्डलो सम्यङ् न ते प्रतिकृतं कृतम् । सौहृदस्य मनोज्ञस्य सौजन्यस्यस्थिरस्य च

sādho kamaṇḍalo samyaṅ na te pratikṛtaṃ kṛtam | sauhṛdasya manojñasya saujanyasyasthirasya ca

साधुत्वस्य च सर्वस्य त्वमेव परमास्पदम् । येनैव वह्निना देहं संशोध्याभ्यागतोऽसि माम्

sādhutvasya ca sarvasya tvameva paramāspadam | yenaiva vahninā dehaṃ saṃśodhyābhyāgato'si mām

तेनैव गच्छ हे मित्र पन्थानः सन्तु ते शिवाः । इत्युक्त्वा श्रोत्रियायैव कमण्डलुमदात्तदा

tenaiva gaccha he mitra panthānaḥ santu te śivāḥ | ityuktvā śrotriyāyaiva kamaṇḍalumadāttadā

अग्नये महते वापि दातव्यं साधु यद्भवेत् । मूर्खस्येव मतिर्गुप्ते नित्यमेव पतस्यधः

agnaye mahate vāpi dātavyaṃ sādhu yadbhavet | mūrkhasyeva matirgupte nityameva patasyadhaḥ

उचिता ते गतिः सैव बृसिके भस्मतां व्रज । इत्युक्त्वादाय बृसिकामग्नावेव स मृद्विकाम्

ucitā te gatiḥ saiva bṛsike bhasmatāṃ vraja | ityuktvādāya bṛsikāmagnāveva sa mṛdvikām

शुद्ध्यर्थमासनार्थं वै चिति तत्याज भासुरे । यत्त्याज्यमचिरेणैव त्यक्तव्यं किल तत्सदा

śuddhyarthamāsanārthaṃ vai citi tatyāja bhāsure | yattyājyamacireṇaiva tyaktavyaṃ kila tatsadā

विस्तरः क्रियते सद्भिरुपादेये इति स्थितिः । शीघ्रमग्नाविदं सर्वं भाण्डजातं त्यजाम्यहम्

vistaraḥ kriyate sadbhirupādeye iti sthitiḥ | śīghramagnāvidaṃ sarvaṃ bhāṇḍajātaṃ tyajāmyaham

एकवारं दहत्यग्निर्दाह्यं भवति तुष्टये । साधो क्रियोपकरणं निष्क्रियाय त्यजाम्यहम् । न खेदस्तत्र कर्तव्यो नन्वयोग्यं बिभर्ति कः

ekavāraṃ dahatyagnirdāhyaṃ bhavati tuṣṭaye | sādho kriyopakaraṇaṃ niṣkriyāya tyajāmyaham | na khedastatra kartavyo nanvayogyaṃ bibharti kaḥ

इत्युक्तवान्झटिति भोजनभाजनाद्यं सर्वं जुहाव वनवासविलासयोग्यम् । तद्भाण्डजालमनले सममेव राजा कल्पान्ततेजसि जगज्ज्वलतीव कालः

ityuktavānjhaṭiti bhojanabhājanādyaṃ sarvaṃ juhāva vanavāsavilāsayogyam | tadbhāṇḍajālamanale samameva rājā kalpāntatejasi jagajjvalatīva kālaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषु निर्वाणप्रकरणे पू० चू० सर्वत्यागकरणं नाम द्विनवतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 cū0 sarvatyāgakaraṇaṃ nāma dvinavatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०९३

त्रिनवतितमः सर्गः

trinavatitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथैवंरूपसंवित्तेः परावृत्त्य प्रयत्नतः । तमम्बरकुटीकोशदेशमागतवानहम्

śrīvasiṣṭha uvāca | athaivaṃrūpasaṃvitteḥ parāvṛttya prayatnataḥ | tamambarakuṭīkośadeśamāgatavānaham

यावत्तत्र न पश्यामि स्वदेहं क्वचन स्थितम् । पश्यामि केवलं सिद्धं कमप्यन्यं पुरः स्थितम्

yāvattatra na paśyāmi svadehaṃ kvacana sthitam | paśyāmi kevalaṃ siddhaṃ kamapyanyaṃ puraḥ sthitam

उपविष्ट समाधाननिष्ठमिष्टं पदं गतम् । सौम्योदयमिवादित्यं दग्धेन्धनमिवानलम्

upaviṣṭa samādhānaniṣṭhamiṣṭaṃ padaṃ gatam | saumyodayamivādityaṃ dagdhendhanamivānalam

बद्धपद्मासनं शान्तं समाधाननिरिङ्गनम् । गुल्फद्वितयमध्यस्थवृषणं विषयातिगम्

baddhapadmāsanaṃ śāntaṃ samādhānaniriṅganam | gulphadvitayamadhyasthavṛṣaṇaṃ viṣayātigam

मृष्टसौम्यसमाभोगस्कन्धबन्धुरकन्धरम् । सुस्थिरोदारविश्रान्तरकारकस्थितिसुन्दरम्

mṛṣṭasaumyasamābhogaskandhabandhurakandharam | susthirodāraviśrāntarakārakasthitisundaram

नाभीनिकटगोत्तानपाणिद्वितयदीप्तिभिः । हृदयाम्भोजतेजोभिर्बहिष्ठैरिव भासितम्

nābhīnikaṭagottānapāṇidvitayadīptibhiḥ | hṛdayāmbhojatejobhirbahiṣṭhairiva bhāsitam

श्लिष्टपक्ष्मेक्षणं क्षीणसर्वेक्षं स्वच्छतां गतम् । सरो निमीलिताम्भोजमिव सुप्तं दिनात्यये

śliṣṭapakṣmekṣaṇaṃ kṣīṇasarvekṣaṃ svacchatāṃ gatam | saro nimīlitāmbhojamiva suptaṃ dinātyaye

अविक्षुभितमाशान्तमन्तःकरणकोटरम् । दधानं धीरया वृत्त्या शान्तोत्पातमिवाम्बरम्

avikṣubhitamāśāntamantaḥkaraṇakoṭaram | dadhānaṃ dhīrayā vṛttyā śāntotpātamivāmbaram

अपश्यता निजं देहं तं मुनिं पश्यता पुरः । इदं मया तदा तत्र चिन्तितं चारुचेतसा

apaśyatā nijaṃ dehaṃ taṃ muniṃ paśyatā puraḥ | idaṃ mayā tadā tatra cintitaṃ cārucetasā

अयं कश्चिन्महासिद्धः संप्राप्तोऽस्मिन्दिगन्तरे । विचार्याहमिवैकान्तं विश्रामार्थी महाम्बरम्

ayaṃ kaścinmahāsiddhaḥ saṃprāpto'smindigantare | vicāryāhamivaikāntaṃ viśrāmārthī mahāmbaram

समाधियोग्यमेकान्तं लभेयेतीह चिन्तया । कुटी दृष्टेयमेतेन सत्यसंकल्पशालिना

samādhiyogyamekāntaṃ labheyetīha cintayā | kuṭī dṛṣṭeyametena satyasaṃkalpaśālinā

मदागमनमेतेन ततोऽचिन्तयता चिरम् । तं स्वदेहं शवीभूतमपास्येह कृता स्थितिः

madāgamanametena tato'cintayatā ciram | taṃ svadehaṃ śavībhūtamapāsyeha kṛtā sthitiḥ

तदिहास्तमहं यामि स्वं लोकमिति निश्चयम् । यावद्गन्तुं प्रवृत्तोऽस्मि तावत्संकल्पनक्षयात्

tadihāstamahaṃ yāmi svaṃ lokamiti niścayam | yāvadgantuṃ pravṛtto'smi tāvatsaṃkalpanakṣayāt

सा निवृत्ता कुटी तत्र संपन्नं व्योम केवलम् । स सिद्धोऽपि निराधारः पतितोधः समाधिमान्

sā nivṛttā kuṭī tatra saṃpannaṃ vyoma kevalam | sa siddho'pi nirādhāraḥ patitodhaḥ samādhimān

स्वप्नसंकल्पसंशान्तौ स्वप्नसंकल्पपत्तनम् । यदा सा सुकुटी नष्टा मत्संकल्पोपशान्तितः

svapnasaṃkalpasaṃśāntau svapnasaṃkalpapattanam | yadā sā sukuṭī naṣṭā matsaṃkalpopaśāntitaḥ

स पपात ततो ध्यानी जलोत्पीड इवाम्बुदात् । खादिवानिलनुन्नोऽब्द इन्दुबिम्बमिव क्षये

sa papāta tato dhyānī jalotpīḍa ivāmbudāt | khādivānilanunno'bda indubimbamiva kṣaye

वैमानिक इवापुण्यश्छिन्नमूल इव द्रुमः । खात्त्यक्त इव पाषाणः स पपात ततोऽवनौ

vaimānika ivāpuṇyaśchinnamūla iva drumaḥ | khāttyakta iva pāṣāṇaḥ sa papāta tato'vanau

अहं यावदियं तावत्कुटिकास्त्विति कल्पने । क्षीणे कुटीक्षये जाते स सिद्धः पतितः क्षणात्

ahaṃ yāvadiyaṃ tāvatkuṭikāstviti kalpane | kṣīṇe kuṭīkṣaye jāte sa siddhaḥ patitaḥ kṣaṇāt

पतता तेन सिद्धेन ततः सौजन्यकौतुकः । मनसैवाहमगमं नभसो वसुधातलम्

patatā tena siddhena tataḥ saujanyakautukaḥ | manasaivāhamagamaṃ nabhaso vasudhātalam

सोऽपतत्पवनस्कन्धवलनावर्तवृत्तिभिः । सप्तद्वीपसमुद्रान्ते गीर्वाणरमणावनौ

so'patatpavanaskandhavalanāvartavṛttibhiḥ | saptadvīpasamudrānte gīrvāṇaramaṇāvanau

प्राणापानोर्ध्वगामित्वात्खाद्यथास्थितमेव सः । सृष्टपूर्वोर्ध्वमूर्धोर्व्यां बद्धपद्मासनोऽपतत्

prāṇāpānordhvagāmitvātkhādyathāsthitameva saḥ | sṛṣṭapūrvordhvamūrdhorvyāṃ baddhapadmāsano'patat

न प्रबुद्धो बभूवासौ विचरं तमचेतनः । पाषाणदेह इव वा तूलात्मेवैव वा लघुः

na prabuddho babhūvāsau vicaraṃ tamacetanaḥ | pāṣāṇadeha iva vā tūlātmevaiva vā laghuḥ

मया तदवबोधार्थमथ यत्नवता तदा । कृत्वा जलदतां व्योम्नि वृष्टं गर्जितमूर्जितम्

mayā tadavabodhārthamatha yatnavatā tadā | kṛtvā jaladatāṃ vyomni vṛṣṭaṃ garjitamūrjitam

करकाशनिपातेन तेन तस्मिन्दिगन्तरे । मयूरं प्रावृषेवामुं बुद्ध्या बोधितवानसौ

karakāśanipātena tena tasmindigantare | mayūraṃ prāvṛṣevāmuṃ buddhyā bodhitavānasau

बभूवाभासिताङ्गश्रीर्विकासितविलोचनः । धारानिकरफुल्लात्मा प्रावृषीवाम्बुजाकरः

babhūvābhāsitāṅgaśrīrvikāsitavilocanaḥ | dhārānikaraphullātmā prāvṛṣīvāmbujākaraḥ

प्रबुद्धं संप्रशान्तायां दृष्टौ तमहमग्रतः । अपृच्छं स्वच्छया वृत्त्या निवृत्तं परमार्थतः

prabuddhaṃ saṃpraśāntāyāṃ dṛṣṭau tamahamagrataḥ | apṛcchaṃ svacchayā vṛttyā nivṛttaṃ paramārthataḥ

क्व स्थितोऽसि करोषीदं किं च भो मुनिनायक । कस्त्वं कस्मादलं दूरान्न भ्रंशमपि चेतसि

kva sthito'si karoṣīdaṃ kiṃ ca bho munināyaka | kastvaṃ kasmādalaṃ dūrānna bhraṃśamapi cetasi

इत्युक्तो मामसौ प्रेक्ष्य संस्मृत्य प्राक्तनीं गतिम् । उवाच वचनं चारु चातको जलदं यथा

ityukto māmasau prekṣya saṃsmṛtya prāktanīṃ gatim | uvāca vacanaṃ cāru cātako jaladaṃ yathā

सिद्ध उवाच । प्रतिपालय मे यावत्स्ववृत्तान्तं स्मराम्यहम् । कथयिष्यामि ते पश्चात्पाश्चात्यं वृत्तमात्मनः

siddha uvāca | pratipālaya me yāvatsvavṛttāntaṃ smarāmyaham | kathayiṣyāmi te paścātpāścātyaṃ vṛttamātmanaḥ

इत्युक्त्वा चिन्तयित्वाशु स यथा वृत्तमक्षतम् । स्मृतवान्सायमह्नीव समाचरितमात्मनः

ityuktvā cintayitvāśu sa yathā vṛttamakṣatam | smṛtavānsāyamahnīva samācaritamātmanaḥ

मामथोवाच वचनं चारु चन्द्रांशुशीतलम् । आह्लादनमनिन्द्यं च निरवद्यं सुखोदयम्

māmathovāca vacanaṃ cāru candrāṃśuśītalam | āhlādanamanindyaṃ ca niravadyaṃ sukhodayam

सिद्ध उवाच । अधुना त्वं मया ब्रह्मन्परिज्ञातोऽभिवादये । अतिक्रमोऽयं क्षन्तव्यः स्वभावो हि सतां क्षमा

siddha uvāca | adhunā tvaṃ mayā brahmanparijñāto'bhivādaye | atikramo'yaṃ kṣantavyaḥ svabhāvo hi satāṃ kṣamā

मुने चिरमहं भ्रान्तो देवोपवनभूमिषु । भोगामोदविमोहेषु षट्पदः पद्मिनीष्विव

mune ciramahaṃ bhrānto devopavanabhūmiṣu | bhogāmodavimoheṣu ṣaṭpadaḥ padminīṣviva

दृश्यनद्यामथो चित्तजलकल्लोलहेलया । चक्रावर्तोह्यमानेन मयोद्विग्नेन चिन्तितम्

dṛśyanadyāmatho cittajalakallolahelayā | cakrāvartohyamānena mayodvignena cintitam

संसारसागरे दृश्यकल्लोलैरहमाकुलः । कालेनोद्वेगमायातश्चातकोऽवग्रहे यथा

saṃsārasāgare dṛśyakallolairahamākulaḥ | kālenodvegamāyātaścātako'vagrahe yathā

संविन्मात्रैकसारेषु रम्यं भोगेषु नाम किम् । अवतिष्ठे गतोद्वेगसंविद्व्योम्न्येव केवलम्

saṃvinmātraikasāreṣu ramyaṃ bhogeṣu nāma kim | avatiṣṭhe gatodvegasaṃvidvyomnyeva kevalam

शब्दरूपरसस्पर्शगन्धमात्रादृते परम् । नेह किंचन नामास्ति किमेतावत्यहं रमे

śabdarūparasasparśagandhamātrādṛte param | neha kiṃcana nāmāsti kimetāvatyahaṃ rame

चिन्मात्राकाशमेवैतत्सर्वं चिन्मात्रमेव वा । तत्किमत्रासदाकारे रमे नष्टमतिर्यथा

cinmātrākāśamevaitatsarvaṃ cinmātrameva vā | tatkimatrāsadākāre rame naṣṭamatiryathā

विषया विषवैषम्या वामाः कामविमोहदाः । रसाः सरसवैरस्या लुठन्नेषु न को हतः

viṣayā viṣavaiṣamyā vāmāḥ kāmavimohadāḥ | rasāḥ sarasavairasyā luṭhanneṣu na ko hataḥ

जीर्णा जीवितजम्बालजरच्छफरिकामतिः । कायं द्रुतगताऽऽदातुं जरेच्छति बृहद्वकी

jīrṇā jīvitajambālajaracchapharikāmatiḥ | kāyaṃ drutagatā''dātuṃ jarecchati bṛhadvakī

कायोऽयमचिरापायो बुद्बुदोऽम्बुनिधाविव । स्फुरन्नेव पुरोन्तर्द्धि याति दीपशिखा यथा

kāyo'yamacirāpāyo budbudo'mbunidhāviva | sphuranneva purontarddhi yāti dīpaśikhā yathā

विविधाकुलकल्लोला चक्रावर्तविधायिनी । मृतिजन्मवृहत्कूला सुखदुःखतरङ्गिणी

vividhākulakallolā cakrāvartavidhāyinī | mṛtijanmavṛhatkūlā sukhaduḥkhataraṅgiṇī

यौवनोल्लासकलिला जराधवलफेनिला । काकतालीययोगेन संपन्नसुखबुद्बुदा

yauvanollāsakalilā jarādhavalaphenilā | kākatālīyayogena saṃpannasukhabudbudā

व्यवहारमहावाहलेखाजडरवाकुला । रागद्वेषघनोल्लासा भूतलालोलदेहिका

vyavahāramahāvāhalekhājaḍaravākulā | rāgadveṣaghanollāsā bhūtalāloladehikā

लोभमोहमहावर्ता पातोत्पातविवर्तनी । हा तप्ता जीविताख्येयं नदी नदनशीतला

lobhamohamahāvartā pātotpātavivartanī | hā taptā jīvitākhyeyaṃ nadī nadanaśītalā

अपूर्वाण्युपगच्छन्ति तथा पूर्वाणि यान्त्यलम् । संसारसरिदम्बूनि संगतानि धनानि च

apūrvāṇyupagacchanti tathā pūrvāṇi yāntyalam | saṃsārasaridambūni saṃgatāni dhanāni ca

प्रवृत्ता ये निवर्तन्ते तैरलं हतभावकैः । अपूर्वा ये प्रवर्तन्ते तेष्वथास्थेह कीदृशी

pravṛttā ye nivartante tairalaṃ hatabhāvakaiḥ | apūrvā ye pravartante teṣvathāstheha kīdṛśī

सर्वस्याः सरितो वारि प्रयात्यायाति चाकरात् । देहनद्याः पयस्त्वायुर्यात्येवायाति नो पुनः

sarvasyāḥ sarito vāri prayātyāyāti cākarāt | dehanadyāḥ payastvāyuryātyevāyāti no punaḥ

शतशः परिवर्तन्ते प्रतिपिण्डं क्षणं प्रति । कुलालचक्रकाभावा इव भावा भवाम्बुधौ

śataśaḥ parivartante pratipiṇḍaṃ kṣaṇaṃ prati | kulālacakrakābhāvā iva bhāvā bhavāmbudhau

चरन्ति चतुराश्चौरा विषमा विषयारयः । हरन्ति भावसर्वस्वं जागर्मि स्वपिमीह किम्

caranti caturāścaurā viṣamā viṣayārayaḥ | haranti bhāvasarvasvaṃ jāgarmi svapimīha kim

आयुषः खण्डखण्डाश्च निपतन्तः पुनःपुनः । न कश्चिद्वेत्ति कालेन क्षतानि दिवसान्यहो

āyuṣaḥ khaṇḍakhaṇḍāśca nipatantaḥ punaḥpunaḥ | na kaścidvetti kālena kṣatāni divasānyaho

इदमद्य तथेदं च तथेदमिदमस्य मे । एवं कलनया लोको गतं प्राप्तं न वेत्त्यहो

idamadya tathedaṃ ca tathedamidamasya me | evaṃ kalanayā loko gataṃ prāptaṃ na vettyaho

भुक्तं पीतमनन्तासु भ्रान्तं च वनभूमिषु । दृष्टानि सुखदुःखानि किमन्यदिह साध्यते

bhuktaṃ pītamanantāsu bhrāntaṃ ca vanabhūmiṣu | dṛṣṭāni sukhaduḥkhāni kimanyadiha sādhyate

सुखदुःखानुभवनाद्भूयोभूयो विवर्तनात् । अनित्यत्वाच्च भावानां स्थिता निष्कौतुका वयम्

sukhaduḥkhānubhavanādbhūyobhūyo vivartanāt | anityatvācca bhāvānāṃ sthitā niṣkautukā vayam

भुक्तानि भोगवृन्दानि दृष्टा चानित्यता भृशम् । नोपलभ्यत एवाति विश्रान्तिरिह कुत्रचित्

bhuktāni bhogavṛndāni dṛṣṭā cānityatā bhṛśam | nopalabhyata evāti viśrāntiriha kutracit

भ्रान्तमुत्तुङ्गशृङ्गासु मेरूपवनभूमिषु । लोकपालपुरीषूच्चैः संप्राप्तं किमकृत्रिमम्

bhrāntamuttuṅgaśṛṅgāsu merūpavanabhūmiṣu | lokapālapurīṣūccaiḥ saṃprāptaṃ kimakṛtrimam

सर्वत्र दारुभिर्वृक्षा मांसैर्भूतानि भूर्मृदा । दुःखान्यनित्यता चेति कथमाश्वास्यते वद

sarvatra dārubhirvṛkṣā māṃsairbhūtāni bhūrmṛdā | duḥkhānyanityatā ceti kathamāśvāsyate vada

न धनानि न मित्राणि न सुखानि न बान्धवाः । शक्नुवन्ति परित्रातुं कालेनाकलितं जनम्

na dhanāni na mitrāṇi na sukhāni na bāndhavāḥ | śaknuvanti paritrātuṃ kālenākalitaṃ janam

जनो जीमूतजठरजलवद्गिरिकुक्षिषु । यात्यन्तःशून्य एवास्तं पांसूपचयपेलवः

jano jīmūtajaṭharajalavadgirikukṣiṣu | yātyantaḥśūnya evāstaṃ pāṃsūpacayapelavaḥ

न मे मनोरमाः कामा न च रम्या विभूतयः । इदं मत्ताङ्गनापाङ्गभङ्गलोलं च जीवितम्

na me manoramāḥ kāmā na ca ramyā vibhūtayaḥ | idaṃ mattāṅganāpāṅgabhaṅgalolaṃ ca jīvitam

क्वेव कस्य कथं नाम कुत आश्वासना मुने । अद्य श्वो वाऽऽपदं पापो मृत्युर्मूर्ध्नि नियच्छति

kveva kasya kathaṃ nāma kuta āśvāsanā mune | adya śvo vā''padaṃ pāpo mṛtyurmūrdhni niyacchati

शरीरं पर्णवद्भ्रंशि जीवितं जीर्णसंस्थिति । धीरधीरतया ग्रस्ता रसा नीरसतां गताः

śarīraṃ parṇavadbhraṃśi jīvitaṃ jīrṇasaṃsthiti | dhīradhīratayā grastā rasā nīrasatāṃ gatāḥ

नीतं मनोरथैरेव नीरसैर्वाऽऽयुराततम् । न मम स्वं चमत्कारकारि किंचिदपीहितम्

nītaṃ manorathaireva nīrasairvā''yurātatam | na mama svaṃ camatkārakāri kiṃcidapīhitam

मोहोऽद्य मान्यमायातो देहो नेहोपयुज्यते । अनास्थैवोत्तमावस्था स्थानास्थैवाधमा स्थितिः

moho'dya mānyamāyāto deho nehopayujyate | anāsthaivottamāvasthā sthānāsthaivādhamā sthitiḥ

आपदापतितैवेयमहो मोहविधायिनी । नित्यमित्येव मन्तव्यं सक्तव्यं नेह संसृतौ

āpadāpatitaiveyamaho mohavidhāyinī | nityamityeva mantavyaṃ saktavyaṃ neha saṃsṛtau

विधिभिः प्रतिषेधैश्च शाश्वतैरप्यशाश्वतैः । यथेष्टं नीयते लोको जलं निमनोन्नतैरिव

vidhibhiḥ pratiṣedhaiśca śāśvatairapyaśāśvataiḥ | yatheṣṭaṃ nīyate loko jalaṃ nimanonnatairiva

विवेकामोदसर्वस्वं चेतः कुसुमकोशतः । हृत्वा मूर्च्छां प्रयच्छन्ति विषया विषवायवः

vivekāmodasarvasvaṃ cetaḥ kusumakośataḥ | hṛtvā mūrcchāṃ prayacchanti viṣayā viṣavāyavaḥ

असदेव तथा नाम दृष्टं सत्तामुपागतम् । यथाऽसदेव सद्रूपं संपन्नमसदेव सत्

asadeva tathā nāma dṛṣṭaṃ sattāmupāgatam | yathā'sadeva sadrūpaṃ saṃpannamasadeva sat

दोलायन्त्योऽवनौ देहं सागरान्सागराङ्गनाः । यथा धावन्ति धावन्ति जनता विषयांस्तथा

dolāyantyo'vanau dehaṃ sāgarānsāgarāṅganāḥ | yathā dhāvanti dhāvanti janatā viṣayāṃstathā

धावन्ति विषयाँल्लक्ष्यमुन्मुक्ताश्चित्तसायकाः । स्पृशन्ति न गुणान्भूयः कृतघ्नाः सौहृदं यथा

dhāvanti viṣayām̐llakṣyamunmuktāścittasāyakāḥ | spṛśanti na guṇānbhūyaḥ kṛtaghnāḥ sauhṛdaṃ yathā

उत्पातवायुरेवायुर्मित्राण्येवातिशत्रवः । बन्धवो बन्धनान्येव धनान्येवाति नैधनम्

utpātavāyurevāyurmitrāṇyevātiśatravaḥ | bandhavo bandhanānyeva dhanānyevāti naidhanam

सुखान्येवातिदुःखानि संपदः परमापदः । भोगा भवमहारोगा रतिरेव परारतिः

sukhānyevātiduḥkhāni saṃpadaḥ paramāpadaḥ | bhogā bhavamahārogā ratireva parāratiḥ

आपदः संपदः सर्वाः सुखं दुःखाय केवलम् । जीवितं मरणायैव बत मायाविजृम्भितम्

āpadaḥ saṃpadaḥ sarvāḥ sukhaṃ duḥkhāya kevalam | jīvitaṃ maraṇāyaiva bata māyāvijṛmbhitam

बहून्कालपरावर्तानिष्टानिष्टान्सुखं मनाक् । पश्यन्प्रियवियोगांश्च याति जर्जरतां जनः

bahūnkālaparāvartāniṣṭāniṣṭānsukhaṃ manāk | paśyanpriyaviyogāṃśca yāti jarjaratāṃ janaḥ

भोगा विषयसंभोगा भोगा एव फणावताम् । दशन्त्येव मनाक् स्पृष्टा दृष्टा नष्टाः प्रतिक्षणम्

bhogā viṣayasaṃbhogā bhogā eva phaṇāvatām | daśantyeva manāk spṛṣṭā dṛṣṭā naṣṭāḥ pratikṣaṇam

आयुर्याति निरायासपदप्राप्तिविवर्जितैः । उदर्कभङ्गुराकारैः करालैः कष्टचेष्टितैः

āyuryāti nirāyāsapadaprāptivivarjitaiḥ | udarkabhaṅgurākāraiḥ karālaiḥ kaṣṭaceṣṭitaiḥ

भोगाशाबद्धतृष्णानामपमानः पदे पदे । आलानमवलीनानां वन्यानामिव दन्तिनाम्

bhogāśābaddhatṛṣṇānāmapamānaḥ pade pade | ālānamavalīnānāṃ vanyānāmiva dantinām

संपदः प्रमदाश्चैव तरङ्गोत्सङ्गभङ्गुराः । कस्तास्वहिफणाच्छत्रच्छायासु रमते बुधः

saṃpadaḥ pramadāścaiva taraṅgotsaṅgabhaṅgurāḥ | kastāsvahiphaṇācchatracchāyāsu ramate budhaḥ

सत्यं मनोरमाः कामाः सत्यं रम्या विभूतयः । किंतु मत्ताङ्गनापाङ्गभङ्गलोलं हि जीवितम्

satyaṃ manoramāḥ kāmāḥ satyaṃ ramyā vibhūtayaḥ | kiṃtu mattāṅganāpāṅgabhaṅgalolaṃ hi jīvitam

आपातरमणीयेषु रमन्ते विषयेषु ये । अत्यन्तविरसान्तेषु पतन्ति निरयेषु ते

āpātaramaṇīyeṣu ramante viṣayeṣu ye | atyantavirasānteṣu patanti nirayeṣu te

द्वन्द्वदोषोपरुद्धानि दुःसाध्यान्यस्थिराणि च । धनान्यभव्यसेव्यानि मम जातु न तुष्टये

dvandvadoṣoparuddhāni duḥsādhyānyasthirāṇi ca | dhanānyabhavyasevyāni mama jātu na tuṣṭaye

आपातमात्रमधुरा दुःखपर्यवसायिनी । मोहनायैव लोकस्य लक्ष्मीः क्षणविलासिनी

āpātamātramadhurā duḥkhaparyavasāyinī | mohanāyaiva lokasya lakṣmīḥ kṣaṇavilāsinī

आपातरमणीयानि विमर्दविसराण्यति । दुःखान्यापत्प्रदातृणि संगतानि खलैरिव

āpātaramaṇīyāni vimardavisarāṇyati | duḥkhānyāpatpradātṛṇi saṃgatāni khalairiva

शरदम्बुधरच्छायागत्वर्यो यौवनश्रियः । आपातरम्या विषयाः पर्यन्तपरितापिनः

śaradambudharacchāyāgatvaryo yauvanaśriyaḥ | āpātaramyā viṣayāḥ paryantaparitāpinaḥ

अन्तकः पर्यवस्थाता जीविते महतामपि । चलन्त्यायूंषि शाखाग्रलम्बाम्बूनीव देहिनाम्

antakaḥ paryavasthātā jīvite mahatāmapi | calantyāyūṃṣi śākhāgralambāmbūnīva dehinām

जीर्यन्ते जीर्यतः केशा हुत्वा जीर्यन्ति जीर्यतः । क्षीयते जीर्यते सर्वं तृष्णैवैका न जीर्यते

jīryante jīryataḥ keśā hutvā jīryanti jīryataḥ | kṣīyate jīryate sarvaṃ tṛṣṇaivaikā na jīryate

भोगाभोगातिगहने सर्वस्मिन्कायकानने । परमुल्लासमायाति तृष्णैका विषमञ्जरी

bhogābhogātigahane sarvasminkāyakānane | paramullāsamāyāti tṛṣṇaikā viṣamañjarī

बाल्यं यौवनवद्याति यौवनं याति बाल्यवत् । उपमानोपमेयत्वं भङ्गुरत्वं मिथोऽनयोः

bālyaṃ yauvanavadyāti yauvanaṃ yāti bālyavat | upamānopameyatvaṃ bhaṅguratvaṃ mitho'nayoḥ

जीवितं गलति क्षिप्रं जलमञ्जलिना यथा । प्रवाह इव वाहिन्या गतं न विनिवर्तते

jīvitaṃ galati kṣipraṃ jalamañjalinā yathā | pravāha iva vāhinyā gataṃ na vinivartate

झटित्येवागतो देहः कुतोऽप्यर्जुनवातवत् । याति पश्यत एवास्तं तरङ्गाम्बुददीपवत्

jhaṭityevāgato dehaḥ kuto'pyarjunavātavat | yāti paśyata evāstaṃ taraṅgāmbudadīpavat

रम्येष्वरम्यता दृष्टा स्थिरेष्वस्थिरतापि च । सत्येष्वसत्यतार्थेषु तेनेह विरसा वयम्

ramyeṣvaramyatā dṛṣṭā sthireṣvasthiratāpi ca | satyeṣvasatyatārtheṣu teneha virasā vayam

सुखं यदात्मविश्रान्तौ गते मनसि सत्त्वताम् । पाताले भूतले स्वर्गे तन्न भोगेषु केषुचित्

sukhaṃ yadātmaviśrāntau gate manasi sattvatām | pātāle bhūtale svarge tanna bhogeṣu keṣucit

अपि संपूर्णहृद्यार्थाः पञ्चापीन्द्रियवृत्तयः । तावज्जयन्ति मामेता भृङ्गं चित्रलता इव

api saṃpūrṇahṛdyārthāḥ pañcāpīndriyavṛttayaḥ | tāvajjayanti māmetā bhṛṅgaṃ citralatā iva

अद्य दीर्घेण कालेन निरहंकृतिना मया । स्वर्गापवर्गवैतृष्ण्यमिदमासादितं धिया

adya dīrgheṇa kālena nirahaṃkṛtinā mayā | svargāpavargavaitṛṣṇyamidamāsāditaṃ dhiyā

चिरमेकान्तविश्रान्त्यै तेनैतन्नभसः पदम् । त्वमिवागतवानत्र दृष्टवानस्मि तां कुटीम्

ciramekāntaviśrāntyai tenaitannabhasaḥ padam | tvamivāgatavānatra dṛṣṭavānasmi tāṃ kuṭīm

अद्यैतत्संपरिज्ञातं यदेषा भवतः कुटी । आगन्ता त्वं पुनश्चेति मया तन्न विचारितम्

adyaitatsaṃparijñātaṃ yadeṣā bhavataḥ kuṭī | āgantā tvaṃ punaśceti mayā tanna vicāritam

तदा त्वत्र मया ज्ञातं कश्चित्सिद्धोऽयमात्मना । देहं त्यक्त्वेह निर्वाणं गत इत्यनुमानतः

tadā tvatra mayā jñātaṃ kaścitsiddho'yamātmanā | dehaṃ tyaktveha nirvāṇaṃ gata ityanumānataḥ

एतन्मे भगवन्वृत्तमेषोऽस्मीति यथास्थितम् । मया ते कथितं सर्वं यथा जानासि तत्कुरु

etanme bhagavanvṛttameṣo'smīti yathāsthitam | mayā te kathitaṃ sarvaṃ yathā jānāsi tatkuru

सिद्धैर्न यावदवधानपरैर्विचार्य निर्णीतमुत्तमधियान्तरशेषवस्तु । तावत्त्रिकालकलनं न विदन्ति किंचि- दित्यब्जजादिमनसोऽपि मुने स्वभावः

siddhairna yāvadavadhānaparairvicārya nirṇītamuttamadhiyāntaraśeṣavastu | tāvattrikālakalanaṃ na vidanti kiṃci- dityabjajādimanaso'pi mune svabhāvaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० नि० उ० पा० आकाशमण्डपसिद्धसमागमगाथावर्णनं नाम त्रिनवतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 ni0 u0 pā0 ākāśamaṇḍapasiddhasamāgamagāthāvarṇanaṃ nāma trinavatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०९३

त्रिनवतितमः सर्गः

trinavatitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथोत्थाय ददाहासौ शुष्कं तत्तृणमन्दिरम् । अज्ञेन स्वेन मनसा वृथा संकल्पकल्पितम्

śrīvasiṣṭha uvāca | athotthāya dadāhāsau śuṣkaṃ tattṛṇamandiram | ajñena svena manasā vṛthā saṃkalpakalpitam

शिष्टं यत्किंचिदभवत्तत्सर्वं स शिखिध्वजः । असंरब्धमना मौनी क्रमेण समया धिया

śiṣṭaṃ yatkiṃcidabhavattatsarvaṃ sa śikhidhvajaḥ | asaṃrabdhamanā maunī krameṇa samayā dhiyā

ददाह च स चिक्षेप तत्याज च बभञ्ज वा । भाण्डजातं स्ववसनं भोजनाद्यपि तुष्टवत्

dadāha ca sa cikṣepa tatyāja ca babhañja vā | bhāṇḍajātaṃ svavasanaṃ bhojanādyapi tuṣṭavat

स बभूवाश्रमस्तस्य दृष्टनष्टजनस्थितिः । वीरभद्रबलध्वस्तदक्षयज्ञाश्रमोपमः

sa babhūvāśramastasya dṛṣṭanaṣṭajanasthitiḥ | vīrabhadrabaladhvastadakṣayajñāśramopamaḥ

आश्रमात्ते मृगगणास्त्यक्तरोमन्थमुद्ययुः । साग्निदाहात्पुरवराद्भीतभीतजना इव

āśramātte mṛgagaṇāstyaktaromanthamudyayuḥ | sāgnidāhātpuravarādbhītabhītajanā iva

भाण्डजातं दहत्यग्नौ सहशुष्केन्धनेन तत् । केवलाकृतिरस्नेहस्तुष्टिमानाह भूपतिः

bhāṇḍajātaṃ dahatyagnau sahaśuṣkendhanena tat | kevalākṛtirasnehastuṣṭimānāha bhūpatiḥ

शिखिध्वज उवाच । वासनां तत्र संत्यज्य सर्वत्यागी स्थितो ह्यहम् । अहो नु चिरकालेन देवपुत्र प्रबोधितः

śikhidhvaja uvāca | vāsanāṃ tatra saṃtyajya sarvatyāgī sthito hyaham | aho nu cirakālena devaputra prabodhitaḥ

संपन्नः केवलः शुद्धः सुखेनोद्बोधवानहम् । किं नाम किल वस्त्वेतद्भवेत्सांकल्पिकक्रमम्

saṃpannaḥ kevalaḥ śuddhaḥ sukhenodbodhavānaham | kiṃ nāma kila vastvetadbhavetsāṃkalpikakramam

यावद्यावत्प्रहीयन्ते विविधा बन्धहेतवः । तावत्तावत्समायाति परमां निर्वृतिं मनः

yāvadyāvatprahīyante vividhā bandhahetavaḥ | tāvattāvatsamāyāti paramāṃ nirvṛtiṃ manaḥ

शाम्यामि परिनिर्वामि सुखितोऽस्मि जयाम्यहम् । विबन्धाः प्रक्षयं याताः सर्वत्यागो मया कृतः

śāmyāmi parinirvāmi sukhito'smi jayāmyaham | vibandhāḥ prakṣayaṃ yātāḥ sarvatyāgo mayā kṛtaḥ

दिगम्बरो दिक्सदनो दिक्समोऽयमहं स्थितः । देवपुत्र महात्यागात्किमन्यदवशिष्यते

digambaro diksadano diksamo'yamahaṃ sthitaḥ | devaputra mahātyāgātkimanyadavaśiṣyate

कुम्भ उवाच । सर्वमेव न संत्यक्तं त्वया राजन् शिखिध्वज । सर्वत्यागपरानन्दे मा मुधाभिनयं कुरु

kumbha uvāca | sarvameva na saṃtyaktaṃ tvayā rājan śikhidhvaja | sarvatyāgaparānande mā mudhābhinayaṃ kuru

तवास्त्येवापरित्यक्तः सर्वस्माद्भाग उत्तमः । यं परित्यज्य निःशेषं परामायास्यशोकताम्

tavāstyevāparityaktaḥ sarvasmādbhāga uttamaḥ | yaṃ parityajya niḥśeṣaṃ parāmāyāsyaśokatām

श्रीवसिष्ठ उवाच । इति श्रुतवता तेन किंचित्संचिन्त्य भूभृता । इदमुक्तं महाबाहो राम राजीवलोचन

śrīvasiṣṭha uvāca | iti śrutavatā tena kiṃcitsaṃcintya bhūbhṛtā | idamuktaṃ mahābāho rāma rājīvalocana

शिखिध्वज उवाच । इन्द्रियव्यालसंघातो रक्तमांसमयाकृतिः । शिष्यते सर्वसंत्यागे देहो मे देवतात्मज

śikhidhvaja uvāca | indriyavyālasaṃghāto raktamāṃsamayākṛtiḥ | śiṣyate sarvasaṃtyāge deho me devatātmaja

तदुत्थाय पुनर्देहं भृगुपातादविघ्नतः । विनाशात्मकतां नीत्वा सर्वत्यागी भवाम्यहम्

tadutthāya punardehaṃ bhṛgupātādavighnataḥ | vināśātmakatāṃ nītvā sarvatyāgī bhavāmyaham

श्रीवसिष्ठ उवाच । इत्युक्त्वा देहमग्रस्थे श्वभ्रे त्यक्तुमसौ जवात् । करोति यावदुत्थानं तावत्कुम्भोऽप्युवाच ह

śrīvasiṣṭha uvāca | ityuktvā dehamagrasthe śvabhre tyaktumasau javāt | karoti yāvadutthānaṃ tāvatkumbho'pyuvāca ha

कुम्भ उवाच । राजन्किमिति देहं त्वं निरागस्कं महावटे । त्यजस्यज्ञो हि वृषभः कुपितो हन्ति तर्णकम्

kumbha uvāca | rājankimiti dehaṃ tvaṃ nirāgaskaṃ mahāvaṭe | tyajasyajño hi vṛṣabhaḥ kupito hanti tarṇakam

जडो वराको मूकात्मा तपस्वी देहको ह्ययम् । न कश्चन तवैतस्मिन्मा मुधैव तनुं त्यज

jaḍo varāko mūkātmā tapasvī dehako hyayam | na kaścana tavaitasminmā mudhaiva tanuṃ tyaja

आत्मन्येवैष मूकात्मा ध्यानवानवतिष्ठते । संचाल्यते परेणैव तरङ्गेणैव काष्ठकम्

ātmanyevaiṣa mūkātmā dhyānavānavatiṣṭhate | saṃcālyate pareṇaiva taraṅgeṇaiva kāṣṭhakam

क्षोभयत्यन्य एवैनं निग्रहार्हो मुहुर्बलात् । तपस्विनं यथैकान्तं संस्थितं मत्ततस्करः

kṣobhayatyanya evainaṃ nigrahārho muhurbalāt | tapasvinaṃ yathaikāntaṃ saṃsthitaṃ mattataskaraḥ

सुखदुःखादिभूत्या हि नापराधि शरीरकम् । नात्मनः फलवानात्मस्पन्दे वृक्षोऽपराधवान्

sukhaduḥkhādibhūtyā hi nāparādhi śarīrakam | nātmanaḥ phalavānātmaspande vṛkṣo'parādhavān

वातः फलशिरःपुष्पपातनं कुरुते स्फुरन् । तरुणा साधुना धीरापराद्धं किमात्मनः

vātaḥ phalaśiraḥpuṣpapātanaṃ kurute sphuran | taruṇā sādhunā dhīrāparāddhaṃ kimātmanaḥ

त्यक्तेनापि शरीरेण किल तामरसेक्षण । सर्वत्यागो न ते याति निष्पत्तिं विषमो हि सः

tyaktenāpi śarīreṇa kila tāmarasekṣaṇa | sarvatyāgo na te yāti niṣpattiṃ viṣamo hi saḥ

भृगौ केवलमेतत्त्वं निरागस्कं शरीरकम् । मुधा क्षिपसि नो देहत्यागे तत्त्यागिता भवेत्

bhṛgau kevalametattvaṃ nirāgaskaṃ śarīrakam | mudhā kṣipasi no dehatyāge tattyāgitā bhavet

येनायं क्षोभ्यते देहो मत्तेभेनेव पादपः । तत्संत्यजसि चेत्पापं तन्महात्यागवान्भवान्

yenāyaṃ kṣobhyate deho mattebheneva pādapaḥ | tatsaṃtyajasi cetpāpaṃ tanmahātyāgavānbhavān

तस्मिंस्त्यक्ते भवेत्त्यक्तं सर्वं देहादि भूपते । नो चेन्निमग्नमप्येतद्भूयोभूयः प्ररोहति

tasmiṃstyakte bhavettyaktaṃ sarvaṃ dehādi bhūpate | no cennimagnamapyetadbhūyobhūyaḥ prarohati

शिखिध्वज उवाच । केनायं चाल्यते देहः किं बीजं जन्मकर्मणाम् । कस्मिंस्त्यक्ते परित्यक्तं सर्वं भवति सुन्दर

śikhidhvaja uvāca | kenāyaṃ cālyate dehaḥ kiṃ bījaṃ janmakarmaṇām | kasmiṃstyakte parityaktaṃ sarvaṃ bhavati sundara

कुम्भ उवाच । साधो न देहत्यागेन न राज्यत्यजनेन च । न चोटजादिशोषेण सर्वत्यागो भवेन्नृप

kumbha uvāca | sādho na dehatyāgena na rājyatyajanena ca | na coṭajādiśoṣeṇa sarvatyāgo bhavennṛpa

यत्सर्वं सर्वतो यच्च तस्मिन्सर्वैककारणे । सर्वस्मिन्संपरित्यक्ते सर्वत्यागः कृतो भवेत्

yatsarvaṃ sarvato yacca tasminsarvaikakāraṇe | sarvasminsaṃparityakte sarvatyāgaḥ kṛto bhavet

शिखिध्वज उवाच । सर्वं सर्वगतं सर्वहेयं त्याज्यं च सर्वदा । सर्वं किमुच्यते ब्रूहि सर्वतत्त्वविदां वर

śikhidhvaja uvāca | sarvaṃ sarvagataṃ sarvaheyaṃ tyājyaṃ ca sarvadā | sarvaṃ kimucyate brūhi sarvatattvavidāṃ vara

कुम्भ उवाच । साधो सर्वगताकारं जीवप्राणादिनामकम् । न जडं नाजडं भ्रान्तं चित्तं सर्वमिति स्मृतम्

kumbha uvāca | sādho sarvagatākāraṃ jīvaprāṇādināmakam | na jaḍaṃ nājaḍaṃ bhrāntaṃ cittaṃ sarvamiti smṛtam

चित्तमेव भ्रमं विद्धि विद्धि चेतो नरं नृप । चित्तं विद्धि जगज्जालं चित्तं सर्वमिति स्मृतम्

cittameva bhramaṃ viddhi viddhi ceto naraṃ nṛpa | cittaṃ viddhi jagajjālaṃ cittaṃ sarvamiti smṛtam

राज्यादेरथ देहादेराश्रमादेर्महीपते । सर्वस्यैव मनो बीजं तरुबीजं तरोरिव

rājyāderatha dehāderāśramādermahīpate | sarvasyaiva mano bījaṃ tarubījaṃ taroriva

सर्वस्य बीजे संत्यक्ते सर्वं त्यक्तं भवत्यलम् । संभवासंभवाद्भूप सर्वत्यागो भवेदिति

sarvasya bīje saṃtyakte sarvaṃ tyaktaṃ bhavatyalam | saṃbhavāsaṃbhavādbhūpa sarvatyāgo bhavediti

सर्वधर्माद्यधर्मा वा राज्यादि विपिनादि वा । सचित्तस्य परं दुःखं निश्चित्तस्य परं सुखम्

sarvadharmādyadharmā vā rājyādi vipinādi vā | sacittasya paraṃ duḥkhaṃ niścittasya paraṃ sukham

इदं विवर्तते सर्वं चित्तमेव जगत्तया । देहाद्याकारजालेन बीजं वृक्षतया यथा

idaṃ vivartate sarvaṃ cittameva jagattayā | dehādyākārajālena bījaṃ vṛkṣatayā yathā

पादपः पवनेनेव भूकम्पेनेव पर्वतः । भस्त्रा भस्त्राभरेणायं देहश्चित्तेन चाल्यते

pādapaḥ pavaneneva bhūkampeneva parvataḥ | bhastrā bhastrābhareṇāyaṃ dehaścittena cālyate

सर्वभूतोपभोगानां जरामरणजन्मनाम् । महामुनीनां सुदृढं चित्तं विद्धि समुद्गकम्

sarvabhūtopabhogānāṃ jarāmaraṇajanmanām | mahāmunīnāṃ sudṛḍhaṃ cittaṃ viddhi samudgakam

इदं प्रवर्तते सर्वं चित्तमेव जगत्तया । देहाद्याकारजालेन चित्तं जीवो मनोमयम्

idaṃ pravartate sarvaṃ cittameva jagattayā | dehādyākārajālena cittaṃ jīvo manomayam

बुद्धिर्महदहंकारः प्राणश्चेत्यादिभिर्मुने । क्रियानुरूपैरभिधाव्यापारैः शान्तमुच्यते

buddhirmahadahaṃkāraḥ prāṇaścetyādibhirmune | kriyānurūpairabhidhāvyāpāraiḥ śāntamucyate

चित्तं सर्वमिति प्राहुस्तस्मिंस्त्यक्ते महीपते । सर्वाधिव्याधिसीमान्तः सर्वत्यागः कृतो भवेत्

cittaṃ sarvamiti prāhustasmiṃstyakte mahīpate | sarvādhivyādhisīmāntaḥ sarvatyāgaḥ kṛto bhavet

चित्तत्यागं विदुः सर्वत्यागं त्यागविदां वर । तस्मिन्सिद्धे महाबाहो सत्यं किं नानुभूयते

cittatyāgaṃ viduḥ sarvatyāgaṃ tyāgavidāṃ vara | tasminsiddhe mahābāho satyaṃ kiṃ nānubhūyate

चित्ते त्यक्ते लयं याति द्वैतमैक्यं च सर्वतः । शिष्यते परमं शान्तमच्छमेकमनामयम्

citte tyakte layaṃ yāti dvaitamaikyaṃ ca sarvataḥ | śiṣyate paramaṃ śāntamacchamekamanāmayam

अस्याश्चित्तं विदुः क्षेत्रं संसृतेः सस्यसंततेः । क्षेत्रे त्वक्षेत्रतां याते शालेः क इव संभवः

asyāścittaṃ viduḥ kṣetraṃ saṃsṛteḥ sasyasaṃtateḥ | kṣetre tvakṣetratāṃ yāte śāleḥ ka iva saṃbhavaḥ

चित्तमेव विचित्रेहं भावाभावविलासिना । विवर्ततेऽर्थभावेन जलमूर्मितया यथा

cittameva vicitrehaṃ bhāvābhāvavilāsinā | vivartate'rthabhāvena jalamūrmitayā yathā

चित्तोत्सादनरूपेण सर्वत्यागेन भूपते । सर्वमासाद्यते सम्यक् साम्राज्येनेव सर्वदा

cittotsādanarūpeṇa sarvatyāgena bhūpate | sarvamāsādyate samyak sāmrājyeneva sarvadā

सर्वत्यागस्य विषयो यथैवान्योऽस्ति ते तथा । त्वमप्यन्यस्य भवसि त्यागिन्गृह्णासि वै नृप

sarvatyāgasya viṣayo yathaivānyo'sti te tathā | tvamapyanyasya bhavasi tyāgingṛhṇāsi vai nṛpa

सूत्रं मुक्ताफलेनेव जगज्जालं त्रिकालकम् । सर्वमन्तः कृतं तेन येन सर्वं समुज्झितम्

sūtraṃ muktāphaleneva jagajjālaṃ trikālakam | sarvamantaḥ kṛtaṃ tena yena sarvaṃ samujjhitam

येन सर्वं परित्यक्तं तस्मिञ्छून्येऽपि संस्थितम् । जगत्सर्वं त्रिकालस्थं तन्तौ मुक्तावली यथा

yena sarvaṃ parityaktaṃ tasmiñchūnye'pi saṃsthitam | jagatsarvaṃ trikālasthaṃ tantau muktāvalī yathā

अस्नेहेनेव दीपेन येन सर्वं समुज्झितम् । सस्नेहेनेव दीपेन तेन सर्वं प्रकाशितम्

asneheneva dīpena yena sarvaṃ samujjhitam | sasneheneva dīpena tena sarvaṃ prakāśitam

स्थितं सर्वं परित्यज्य यः शेतेऽस्नेहदीपवत् । स राजते प्रकाशात्मा समः सस्नेहदीपवत्

sthitaṃ sarvaṃ parityajya yaḥ śete'snehadīpavat | sa rājate prakāśātmā samaḥ sasnehadīpavat

समस्तवस्तुनिष्कासे यथा त्वमवशिष्यसे । सर्वत्यागे कृते तादृग्विज्ञानमवशिष्यते

samastavastuniṣkāse yathā tvamavaśiṣyase | sarvatyāge kṛte tādṛgvijñānamavaśiṣyate

समस्तवस्तुदाहेऽपि यथा त्वं नेतरो नृप । सर्वत्यागत एवाङ्ग तथा निर्वाणमुच्यते

samastavastudāhe'pi yathā tvaṃ netaro nṛpa | sarvatyāgata evāṅga tathā nirvāṇamucyate

सर्वत्यागो हि शून्यात्मा आश्रयः सर्वसंविदाम् । अनन्तानामुदाराणां खमिवेदं दिवौकसाम्

sarvatyāgo hi śūnyātmā āśrayaḥ sarvasaṃvidām | anantānāmudārāṇāṃ khamivedaṃ divaukasām

सर्वत्यागरसापाने जरामरणभीतयः । न काश्चन प्रबाधन्ते खस्येव व्योमलेखिकाः

sarvatyāgarasāpāne jarāmaraṇabhītayaḥ | na kāścana prabādhante khasyeva vyomalekhikāḥ

सर्वत्यागो महत्त्वस्य कारणं निर्मलद्युतेः । सर्वं त्यजसि चेद्यस्माद्बुद्धिस्थैर्यं बृहत्तमम्

sarvatyāgo mahattvasya kāraṇaṃ nirmaladyuteḥ | sarvaṃ tyajasi cedyasmādbuddhisthairyaṃ bṛhattamam

सर्वत्यागः परानन्दो दुःखमन्यत्सुदारुणम् । इत्योमित्युररीकृत्य यदिच्छसि तदाचर

sarvatyāgaḥ parānando duḥkhamanyatsudāruṇam | ityomityurarīkṛtya yadicchasi tadācara

सर्वं त्यजति यस्तस्य सर्वमेवोपतिष्ठते । यथैवाम्बु विशत्यग्नौ तथैवायाति वारिधौ

sarvaṃ tyajati yastasya sarvamevopatiṣṭhate | yathaivāmbu viśatyagnau tathaivāyāti vāridhau

सर्वत्यागान्तरेवास्ति ज्ञानमात्मप्रसादकम् । यच्छून्यं किल भाण्डस्य तत्र रत्नादि तिष्ठति

sarvatyāgāntarevāsti jñānamātmaprasādakam | yacchūnyaṃ kila bhāṇḍasya tatra ratnādi tiṣṭhati

सर्वत्यागवशादेव हृतकाले कलावपि । शाक्येन विगताशङ्कं मुनिना मेरुवत्स्थितम्

sarvatyāgavaśādeva hṛtakāle kalāvapi | śākyena vigatāśaṅkaṃ muninā meruvatsthitam

सर्वत्यागो महाराज सर्वसंपत्समाश्रयः । न गृह्णाति हि यत्किंचित्सर्वं तस्मै प्रदीयते

sarvatyāgo mahārāja sarvasaṃpatsamāśrayaḥ | na gṛhṇāti hi yatkiṃcitsarvaṃ tasmai pradīyate

कृत्वा सर्वपरित्यागं शान्तः स्वस्थो वियत्समः । सौम्यो भवसि यद्रूपस्तद्रूपो भव भूपते

kṛtvā sarvaparityāgaṃ śāntaḥ svastho viyatsamaḥ | saumyo bhavasi yadrūpastadrūpo bhava bhūpate

सर्वं परित्यज्य महास्वभाव त्यजस्यथो येन च तद्विहाय । त्यागाभिमानं च मलं विमुच्य विमुक्तरूपो भव भूमिपाल

sarvaṃ parityajya mahāsvabhāva tyajasyatho yena ca tadvihāya | tyāgābhimānaṃ ca malaṃ vimucya vimuktarūpo bhava bhūmipāla

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामा० वाल्मी० दे० मोक्षो० निर्वाणप्रकरणे पू० चू० शिखिध्वजावबोधनं नाम त्रिनवतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmā0 vālmī0 de0 mokṣo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 cū0 śikhidhvajāvabodhanaṃ nāma trinavatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०९४

चतुर्नवतितमः सर्गः

caturnavatitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथ हेममयाकाशविस्तीर्णायां महाभुवि । सौहार्दादेव सिद्धस्य तस्येदमहमुक्तवान्

śrīvasiṣṭha uvāca | atha hemamayākāśavistīrṇāyāṃ mahābhuvi | sauhārdādeva siddhasya tasyedamahamuktavān

त्वया न केवलं तावन्मयापि न विचारितम् । आव्याप्तिरहिता नाम न संभवति देहिनाम्

tvayā na kevalaṃ tāvanmayāpi na vicāritam | āvyāptirahitā nāma na saṃbhavati dehinām

कस्मान्मया तवोदन्तं विचार्यासौ स्थिरीकृता । न कुटी व्योम्नि तेन त्वमभविष्यः स्थिरस्थितिः

kasmānmayā tavodantaṃ vicāryāsau sthirīkṛtā | na kuṭī vyomni tena tvamabhaviṣyaḥ sthirasthitiḥ

उत्तिष्ठ सिद्धलोकेषु निवसावो यथास्थितम् । स्वास्पदस्थितयः सौम्याः स्वात्मसिद्धौ सुसाधनम्

uttiṣṭha siddhalokeṣu nivasāvo yathāsthitam | svāspadasthitayaḥ saumyāḥ svātmasiddhau susādhanam

इति निर्णीय तावुच्चैरुत्सृतौ तारकोपमौ । सममेकपुटोड्डीनौ व्योम यन्त्रोपलाविव

iti nirṇīya tāvuccairutsṛtau tārakopamau | samamekapuṭoḍḍīnau vyoma yantropalāviva

प्रणामपूर्वमन्योन्यमथ कृत्वा विसर्जनम् । गतः सोऽभिमतं देशमहं चाभिमतं गतः

praṇāmapūrvamanyonyamatha kṛtvā visarjanam | gataḥ so'bhimataṃ deśamahaṃ cābhimataṃ gataḥ

इति वृत्तान्तमखिलमुक्तवानस्मि राघव । तवाश्चर्यमयीं पश्य संसृतीनां विचित्रताम्

iti vṛttāntamakhilamuktavānasmi rāghava | tavāścaryamayīṃ paśya saṃsṛtīnāṃ vicitratām

श्रीराम उवाच । भगवंस्तव देहोऽसौ पृथिव्यामणुतां गतः । भ्रान्तः केन शरीरेण सिद्धलोकांस्ततो भवान्

śrīrāma uvāca | bhagavaṃstava deho'sau pṛthivyāmaṇutāṃ gataḥ | bhrāntaḥ kena śarīreṇa siddhalokāṃstato bhavān

श्रीवसिष्ठ उवाच । आ स्मृतं श्रृणु वृत्तान्तं ततो मम जगद्गृहे । भ्रमतः सिद्धसेनासु लोकपालपुरीषु च

śrīvasiṣṭha uvāca | ā smṛtaṃ śrṛṇu vṛttāntaṃ tato mama jagadgṛhe | bhramataḥ siddhasenāsu lokapālapurīṣu ca

अहमिन्द्रपुरं प्राप्तो न कश्चित्तत्र दृष्टवान् । मामिमं देहरहितमातिवाहिकदेहिनम्

ahamindrapuraṃ prāpto na kaścittatra dṛṣṭavān | māmimaṃ deharahitamātivāhikadehinam

अह किल तदा राम संपन्नो गगनाकृतिः । न चाधारो न चाधेयश्चिदाकाशमयात्मकः

aha kila tadā rāma saṃpanno gaganākṛtiḥ | na cādhāro na cādheyaścidākāśamayātmakaḥ

न ग्रहीता न च ग्राह्यस्त्वादृशार्थावबोधिनाम् । न चैव देशकालानां क्वचिदावृत्तिकारकः

na grahītā na ca grāhyastvādṛśārthāvabodhinām | na caiva deśakālānāṃ kvacidāvṛttikārakaḥ

मनोमननमात्रात्मा पृथ्व्यादिपरिवर्जितः । संकल्पपुरुषाकारः पदार्थानामरोधकः

manomananamātrātmā pṛthvyādiparivarjitaḥ | saṃkalpapuruṣākāraḥ padārthānāmarodhakaḥ

अरुद्धश्च पदार्थौघैः स्वयं स्वानुभवोन्मुखः । व्यवहर्ता तथाभूतैरेवं पुंभिर्मनोमयैः

aruddhaśca padārthaughaiḥ svayaṃ svānubhavonmukhaḥ | vyavahartā tathābhūtairevaṃ puṃbhirmanomayaiḥ

स्वप्नानुभूतयो राम दृष्टान्तोऽत्राविखण्डितः । अनुभूत्यपलापं तु यः कुर्यात्तेन तेऽस्त्वलम्

svapnānubhūtayo rāma dṛṣṭānto'trāvikhaṇḍitaḥ | anubhūtyapalāpaṃ tu yaḥ kuryāttena te'stvalam

यथा स्वप्नचरो गेहे व्यवहर्ता न दृश्यते । तथा तदा न दृष्टोस्मि पुरस्थोऽपि नभोगतैः

yathā svapnacaro gehe vyavahartā na dṛśyate | tathā tadā na dṛṣṭosmi purastho'pi nabhogataiḥ

अहमन्यान्प्रपश्यामि पार्थिवाकारभासुरान् । मामातिवाहिकात्मानं न कश्चिदपि पश्यति

ahamanyānprapaśyāmi pārthivākārabhāsurān | māmātivāhikātmānaṃ na kaścidapi paśyati

श्रीराम उवाच । न दृश्यते विदेहत्वाद्भवान्व्योमवपुर्यदि । तत्कथं तेन सिद्धेन दृष्टोऽसि कनकावनौ

śrīrāma uvāca | na dṛśyate videhatvādbhavānvyomavapuryadi | tatkathaṃ tena siddhena dṛṣṭo'si kanakāvanau

श्रीवसिष्ठ उवाच । अस्मदादिर्जनो नाम यथा संकल्पकल्पितान् । नासंकल्पितमाप्नोति सत्यकामवपुर्यतः

śrīvasiṣṭha uvāca | asmadādirjano nāma yathā saṃkalpakalpitān | nāsaṃkalpitamāpnoti satyakāmavapuryataḥ

व्यवहारेषु मग्नेन लौकिकेष्वमलात्मना । क्षणाद्विस्मर्यते पुंसा आतिवाहिकमात्मनः

vyavahāreṣu magnena laukikeṣvamalātmanā | kṣaṇādvismaryate puṃsā ātivāhikamātmanaḥ

मया पश्यतु मामेष इति संकल्पितं तदा । तेन मां दृष्टवानेष स्वसंकल्पार्थभाजनम्

mayā paśyatu māmeṣa iti saṃkalpitaṃ tadā | tena māṃ dṛṣṭavāneṣa svasaṃkalpārthabhājanam

जनो जरठभेदत्वान्न संकल्पार्थभाजनम् । स एष जीर्णभेदत्वात्सत्यकामत्वभाजनम्

jano jaraṭhabhedatvānna saṃkalpārthabhājanam | sa eṣa jīrṇabhedatvātsatyakāmatvabhājanam

द्वयोस्तु सिद्धयोः सिद्धविरुद्धेप्सितयोर्मिथः । अधिकैकावदातात्मा जयी पुरुषयत्नवान्

dvayostu siddhayoḥ siddhaviruddhepsitayormithaḥ | adhikaikāvadātātmā jayī puruṣayatnavān

भ्रमतः सिद्धसेनासु लोकपालपुरीषु मे । विस्मृता व्यवहारौघैः सातिवाहिकतात्मनः

bhramataḥ siddhasenāsu lokapālapurīṣu me | vismṛtā vyavahāraughaiḥ sātivāhikatātmanaḥ

यदा तदाहमपरैर्व्यवहर्तुं महाम्बरे । प्रवृत्तो न च मां कश्चित्तत्र पश्यति चञ्चलम्

yadā tadāhamaparairvyavahartuṃ mahāmbare | pravṛtto na ca māṃ kaścittatra paśyati cañcalam

अत्यन्तमप्यारटतः शब्दो न श्रूयते मम । केनचित्सुरलोकेषु स्वप्नपुंस इवानघ

atyantamapyāraṭataḥ śabdo na śrūyate mama | kenacitsuralokeṣu svapnapuṃsa ivānagha

अवष्टब्धं प्रवृत्तस्य नान्यावष्टब्धये मम । संपद्यते किंचिदपि मनोमननदेहिनः

avaṣṭabdhaṃ pravṛttasya nānyāvaṣṭabdhaye mama | saṃpadyate kiṃcidapi manomananadehinaḥ

एवं व्योमपिशाचोऽहं संपन्नो रघुनन्दन । मयानुभूता काप्येषा देवागारपिशाचता

evaṃ vyomapiśāco'haṃ saṃpanno raghunandana | mayānubhūtā kāpyeṣā devāgārapiśācatā

श्रीराम उवाच । पिशाचाः सन्तिलोकेस्मिन्किमाकाराःकिमास्पदाः । किंजातीयाः किमाचाराः कीदृशाः कीदृशाशयाः ।। श्रीवसिष्ठ उवाच । पिशाचाः सन्ति लोकेऽस्मिन्यादृशास्तादृशान्श्रृणु । न सभ्योऽसौ न यो वक्ति प्रसङ्गापतितं वचः

śrīrāma uvāca | piśācāḥ santilokesminkimākārāḥkimāspadāḥ | kiṃjātīyāḥ kimācārāḥ kīdṛśāḥ kīdṛśāśayāḥ || śrīvasiṣṭha uvāca | piśācāḥ santi loke'sminyādṛśāstādṛśānśrṛṇu | na sabhyo'sau na yo vakti prasaṅgāpatitaṃ vacaḥ

पिशाचाः केचिदाकाशसदृशाः सूक्ष्मदेहकाः । हस्तपादादिसंयुक्ताः पश्यन्ति त्वमिवाकृतिम्

piśācāḥ kecidākāśasadṛśāḥ sūkṣmadehakāḥ | hastapādādisaṃyuktāḥ paśyanti tvamivākṛtim

छायया भयदायिन्या त्वन्यत्र भ्रमरूपया । ते चित्ताक्रमणं कृत्वा बोधयन्ति नराशयम्

chāyayā bhayadāyinyā tvanyatra bhramarūpayā | te cittākramaṇaṃ kṛtvā bodhayanti narāśayam

घ्नन्त्यदन्ति पिबन्त्याशु लघुसत्त्वबलं जनम् । बलं सत्त्वमथो जीवान्हिंसन्त्याक्रम्य चित्तकम्

ghnantyadanti pibantyāśu laghusattvabalaṃ janam | balaṃ sattvamatho jīvānhiṃsantyākramya cittakam

आकाशसदृशाः केचित्केचिन्नीहारसंनिभाः । केचित्स्वप्ननराकाराः साकारा अपि स्वात्मकाः

ākāśasadṛśāḥ kecitkecinnīhārasaṃnibhāḥ | kecitsvapnanarākārāḥ sākārā api svātmakāḥ

केचिदभ्रदलप्रख्याः केचित्पवनदेहकाः । केचिद्भ्रमात्मका एव सर्वे बुद्धिमनोमयाः

kecidabhradalaprakhyāḥ kecitpavanadehakāḥ | kecidbhramātmakā eva sarve buddhimanomayāḥ

ग्रहीतुं नैव युज्यन्ते ग्रहीतुं शक्नुवन्ति नो । आकाशशून्यवपुषः पश्यन्त्याकृतिमात्मनः

grahītuṃ naiva yujyante grahītuṃ śaknuvanti no | ākāśaśūnyavapuṣaḥ paśyantyākṛtimātmanaḥ

शीतातपादिविहितं सुखं दुःखं विदन्ति च । पातुमत्तुमवष्टब्धुमीहितुं शक्नुवन्ति नो

śītātapādivihitaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ vidanti ca | pātumattumavaṣṭabdhumīhituṃ śaknuvanti no

इच्छाद्वेषभयक्रोधलोभमोहसमन्विताः । मन्त्रौषधतपोदानधैर्यधर्मवशीकृताः

icchādveṣabhayakrodhalobhamohasamanvitāḥ | mantrauṣadhatapodānadhairyadharmavaśīkṛtāḥ

सत्त्वावष्टम्भयन्त्रेण मन्त्रेणाराधितेन वा । दृश्यन्तेऽपि च गृह्यन्ते कदाचित्केनचित्क्वचित्

sattvāvaṣṭambhayantreṇa mantreṇārādhitena vā | dṛśyante'pi ca gṛhyante kadācitkenacitkvacit

देवयोनिर्हि सा तेन केचिद्देवोपमादयः । केचिन्नरसमश्रीकाः केचिन्नागसमन्वयाः

devayonirhi sā tena keciddevopamādayaḥ | kecinnarasamaśrīkāḥ kecinnāgasamanvayāḥ

श्वशृगालोपमाः केचिद्ग्रामजङ्गलवासिनः । कुल्यावकररथ्यासु वसन्ति निरयेषु च

śvaśṛgālopamāḥ kecidgrāmajaṅgalavāsinaḥ | kulyāvakararathyāsu vasanti nirayeṣu ca

एतदास्पदमेतेषामित्याकाराः प्रकीर्तिताः । पिशाचा एवमाचारा जन्मैषां श्रूयतामिदम्

etadāspadameteṣāmityākārāḥ prakīrtitāḥ | piśācā evamācārā janmaiṣāṃ śrūyatāmidam

अचेत्यचिन्मयं ब्रह्म सर्वशक्तिस्वभावतः । यत्स्थितं बुद्धमेवान्तश्चेत्यं संकल्पयन्निव

acetyacinmayaṃ brahma sarvaśaktisvabhāvataḥ | yatsthitaṃ buddhamevāntaścetyaṃ saṃkalpayanniva

तं जीवं विद्धि स प्रौढस्त्वहंकार इति स्मृतः । सोऽहंकारः स्मृतः पुष्टो मन इत्युदितात्मभिः

taṃ jīvaṃ viddhi sa prauḍhastvahaṃkāra iti smṛtaḥ | so'haṃkāraḥ smṛtaḥ puṣṭo mana ityuditātmabhiḥ

स एव कथ्यते ब्रह्मा सकल्पाकाशरूपवान् । असदेवासतो बीजं जगतो विगताकृतिः

sa eva kathyate brahmā sakalpākāśarūpavān | asadevāsato bījaṃ jagato vigatākṛtiḥ

एवं मनःस्थितो ब्रह्मा सदेहोऽप्यमलं नभः । तत्स्वप्नपुरुषाकारः सन्नेवासद्वपुः सदा

evaṃ manaḥsthito brahmā sadeho'pyamalaṃ nabhaḥ | tatsvapnapuruṣākāraḥ sannevāsadvapuḥ sadā

पृथ्व्यादिमूर्तिरहितस्त्वातिवाहिकदेहवान् । पृथ्व्यादयः किल कुतः संकल्पपुरुषस्य खे

pṛthvyādimūrtirahitastvātivāhikadehavān | pṛthvyādayaḥ kila kutaḥ saṃkalpapuruṣasya khe

भवन्मनो यथाकाशपुरं पश्यति कल्पितम् । तथा मनोविरञ्चित्वं पश्यत्यात्मनि कल्पितम्

bhavanmano yathākāśapuraṃ paśyati kalpitam | tathā manovirañcitvaṃ paśyatyātmani kalpitam

यद्वेत्ति कल्पितं तत्सत्पश्यत्यनुभवत्यपि । यो यावन्मात्रकस्तत्स कस्मात्किल न पश्यति

yadvetti kalpitaṃ tatsatpaśyatyanubhavatyapi | yo yāvanmātrakastatsa kasmātkila na paśyati

स यत्पश्यति तत्तादृक् शून्यात्मा शून्यमम्बरे । ब्रह्म ब्रह्मणि वा ब्रह्मा तदिदं जगदुच्यते

sa yatpaśyati tattādṛk śūnyātmā śūnyamambare | brahma brahmaṇi vā brahmā tadidaṃ jagaducyate

तथा संप्रति भासोऽस्य चिरकालैकभावनात् । घनीभूतः स्थितः पुष्टः सुदीर्घस्वप्नसुन्दरः

tathā saṃprati bhāso'sya cirakālaikabhāvanāt | ghanībhūtaḥ sthitaḥ puṣṭaḥ sudīrghasvapnasundaraḥ

आतिवाहिकदेहस्य तस्य तच्चिरभावनात् । सर्गानुभवनं भूरि ब्रह्मणो ब्रह्मरूप्यपि

ātivāhikadehasya tasya taccirabhāvanāt | sargānubhavanaṃ bhūri brahmaṇo brahmarūpyapi

गतं प्रकटतोत्कर्षादाधिभौतिकदेहताम् । तेनैव सर्ग इत्युक्तो भेदसंततिभासुरः

gataṃ prakaṭatotkarṣādādhibhautikadehatām | tenaiva sarga ityukto bhedasaṃtatibhāsuraḥ

स ब्रह्मा ब्रह्ममात्रात्मा ब्रह्ममात्रात्मनोस्तयोः । अजातयोरेव सदा तदात्मजगतोर्द्वयोः

sa brahmā brahmamātrātmā brahmamātrātmanostayoḥ | ajātayoreva sadā tadātmajagatordvayoḥ

अभिन्नयोरेव भृशं शून्यत्वाम्बरयोरिव । ऐकात्म्येनैव वसतोः पवनस्पन्दयोरिव

abhinnayoreva bhṛśaṃ śūnyatvāmbarayoriva | aikātmyenaiva vasatoḥ pavanaspandayoriva

वेत्ति भूतमयत्वं तन्मिथ्यैव न तु वास्तवम् । तथा यथा त्वं संकल्पपुरुषस्य सतोऽसतः

vetti bhūtamayatvaṃ tanmithyaiva na tu vāstavam | tathā yathā tvaṃ saṃkalpapuruṣasya sato'sataḥ

ततः शरीरधातूनां तेन पृथ्व्यादिकाः कृताः । अभिधाः पञ्च चित्पुष्टा जगदित्येव ताः स्थिताः

tataḥ śarīradhātūnāṃ tena pṛthvyādikāḥ kṛtāḥ | abhidhāḥ pañca citpuṣṭā jagadityeva tāḥ sthitāḥ

यथा त्वसत्य एवायं संकल्पः सत्य एव ते । तथासावात्मसंकल्पं सत्यमेवानुभूतवान्

yathā tvasatya evāyaṃ saṃkalpaḥ satya eva te | tathāsāvātmasaṃkalpaṃ satyamevānubhūtavān

स स्वयं चिन्मयाकाशः स संकल्पश्चिदम्बरम् । अतः स्वप्नो जगत्सर्वं कृतौ नाशोद्भवौ स्थितौ

sa svayaṃ cinmayākāśaḥ sa saṃkalpaścidambaram | ataḥ svapno jagatsarvaṃ kṛtau nāśodbhavau sthitau

यथैवैतन्मनः सत्यं तदंशाः सत्यमेव ते । तथैव तत्कृताश्चन्द्ररुद्रार्केन्दुमरीचयः

yathaivaitanmanaḥ satyaṃ tadaṃśāḥ satyameva te | tathaiva tatkṛtāścandrarudrārkendumarīcayaḥ

एवं स्थिते जगज्जालं तन्मनोराज्यमुच्यते । तच्च शून्यं निरालम्बमाकाशकचनं चिति

evaṃ sthite jagajjālaṃ tanmanorājyamucyate | tacca śūnyaṃ nirālambamākāśakacanaṃ citi

यथा स्वप्नपुरं व्योम संकल्पाद्रिर्यथा नभः । तथा ब्रह्म जगच्चैव खमेवाच्छमनाकृति

yathā svapnapuraṃ vyoma saṃkalpādriryathā nabhaḥ | tathā brahma jagaccaiva khamevācchamanākṛti

एवमाभासमात्रस्य कचतोऽनिशमव्ययम् । सर्गादिमध्यान्तदृशो मुधैवात्रोदिताः स्थिताः

evamābhāsamātrasya kacato'niśamavyayam | sargādimadhyāntadṛśo mudhaivātroditāḥ sthitāḥ

किंचिदाकाशकोशस्य तव वा मम वानघ । जगतो वापि जायेत किं वा नश्यति मे वद

kiṃcidākāśakośasya tava vā mama vānagha | jagato vāpi jāyeta kiṃ vā naśyati me vada

तत्किमर्थमनर्थाय निरर्थकमपार्थकाः । कस्मादभ्युदिता ब्रूहि रागद्वेषभयादयः

tatkimarthamanarthāya nirarthakamapārthakāḥ | kasmādabhyuditā brūhi rāgadveṣabhayādayaḥ

वस्तुतोऽङ्ग न सर्गादिर्न सर्गो नाप्यसर्गता । विद्यते सकृदाभातमिदमित्थं सदैव तत्

vastuto'ṅga na sargādirna sargo nāpyasargatā | vidyate sakṛdābhātamidamitthaṃ sadaiva tat

आशून्ये विपुलाभोगे स्वच्छचिज्जलपूरिते । कलनापङ्ककलिले भविष्यति चिदम्बरे

āśūnye vipulābhoge svacchacijjalapūrite | kalanāpaṅkakalile bhaviṣyati cidambare

अन्तरिक्षाक्षयक्षेत्रे खात्मनो गगनात्मिका । तस्माद्बीजादियं जाता भूरिभूतशिलावलिः

antarikṣākṣayakṣetre khātmano gaganātmikā | tasmādbījādiyaṃ jātā bhūribhūtaśilāvaliḥ

नास्ति किंचिदिह क्षेत्रं व्युप्तं नाम न किंचन । न बीजमस्ति नो जातं किंचित्सर्वं च संस्थितम्

nāsti kiṃcidiha kṣetraṃ vyuptaṃ nāma na kiṃcana | na bījamasti no jātaṃ kiṃcitsarvaṃ ca saṃsthitam

याः शिलावलयस्तत्र पुष्टास्ता विबुधादयः । यास्तु वर्णोज्ज्वला एताः स्वास्थिता बुद्धबुद्धयः

yāḥ śilāvalayastatra puṣṭāstā vibudhādayaḥ | yāstu varṇojjvalā etāḥ svāsthitā buddhabuddhayaḥ

यास्त्वर्धपक्वास्ता एता नरनागादिजातयः । यास्त्वाश्याना रजोनष्टास्ताः कृमिस्थावरादयः

yāstvardhapakvāstā etā naranāgādijātayaḥ | yāstvāśyānā rajonaṣṭāstāḥ kṛmisthāvarādayaḥ

यास्तु गुर्व्यः फलैर्हीनाः शून्याकाराः क्षयक्षताः । अशरीराः शरीरिण्यस्ताःपिशाचादिकाः स्मृताः

yāstu gurvyaḥ phalairhīnāḥ śūnyākārāḥ kṣayakṣatāḥ | aśarīrāḥ śarīriṇyastāḥpiśācādikāḥ smṛtāḥ

न हि संकल्पितुः स्वेच्छा क्वचित्पर्यनुयुज्यते । तास्तथेच्छा विरिञ्चस्य तथा नाम तथोदिताः

na hi saṃkalpituḥ svecchā kvacitparyanuyujyate | tāstathecchā viriñcasya tathā nāma tathoditāḥ

सर्वा एव चिदाकाशरूपिण्यो भूतजातयः । आतिवाहिकदेहिन्यः पृथ्व्यादिरहितात्मिकाः

sarvā eva cidākāśarūpiṇyo bhūtajātayaḥ | ātivāhikadehinyaḥ pṛthvyādirahitātmikāḥ

ताश्चिराभ्यासवशतस्त्वाधिभौतिकसंविदम् । प्राप्ता दीर्घानुभवनात्स्वप्नजाग्रद्दशामिव

tāścirābhyāsavaśatastvādhibhautikasaṃvidam | prāptā dīrghānubhavanātsvapnajāgraddaśāmiva

पिशाचाद्यास्तथा एते तथाभूताधिभौतिकाः । तिष्ठन्ति तुष्टमनसः स्वसंसारविहारिणः

piśācādyāstathā ete tathābhūtādhibhautikāḥ | tiṣṭhanti tuṣṭamanasaḥ svasaṃsāravihāriṇaḥ

पश्यन्ति काश्चिदन्योन्यं ग्राम्या ग्राम्येयकानिव । स्वप्नैकलोकवास्तव्या इवैता भूतजातयः

paśyanti kāścidanyonyaṃ grāmyā grāmyeyakāniva | svapnaikalokavāstavyā ivaitā bhūtajātayaḥ

काश्चिद्वहुनरप्राप्तस्वप्ननिर्माणलोकवत् । नान्योन्यमपि पश्यन्ति नानासंस्थानसंस्थिताः

kāścidvahunaraprāptasvapnanirmāṇalokavat | nānyonyamapi paśyanti nānāsaṃsthānasaṃsthitāḥ

स्थिता यथैता जगति पिशाचाद्याः कुजातयः । प्रायस्तथैताः कुम्भाण्डयक्षप्रेतादयः स्थिताः

sthitā yathaitā jagati piśācādyāḥ kujātayaḥ | prāyastathaitāḥ kumbhāṇḍayakṣapretādayaḥ sthitāḥ

यथा यत्रेह वै निम्ना जलं तत्रावतिष्ठते । तथा यत्र पिशाचाद्यास्तमस्तत्रावतिष्ठते

yathā yatreha vai nimnā jalaṃ tatrāvatiṣṭhate | tathā yatra piśācādyāstamastatrāvatiṣṭhate

मध्याह्नेपि पिशाचश्चेदजिरे तिष्ठति स्वयम् । तत्तस्यान्धं तमस्तत्र संनिधानं करोत्यलम्

madhyāhnepi piśācaścedajire tiṣṭhati svayam | tattasyāndhaṃ tamastatra saṃnidhānaṃ karotyalam

न निहन्ति च तद्भानुर्न चान्यस्तत्प्रपश्यति । स एव चानुभवति पश्य मायाविजृम्भितम्

na nihanti ca tadbhānurna cānyastatprapaśyati | sa eva cānubhavati paśya māyāvijṛmbhitam

अग्नेरादित्यचन्द्रादेस्तैजसं मण्डलं यथा । पिशाचादेरजन्यात्म तामसं मण्डलं तथा

agnerādityacandrādestaijasaṃ maṇḍalaṃ yathā | piśācāderajanyātma tāmasaṃ maṇḍalaṃ tathā

याति तेजस्यनोजस्त्वं तमस्योजःप्रधानताम् । उलूकवत्पिशाचाद्या आश्चर्यं तत्स्वभावतः

yāti tejasyanojastvaṃ tamasyojaḥpradhānatām | ulūkavatpiśācādyā āścaryaṃ tatsvabhāvataḥ

एषा पिशाचाजनितस्य जातिः प्रोक्ता मया ते समयानपेता । पिशाचतुल्यः सुरलोकपाल- लोकेषु जातोऽहमिति प्रसङ्गात्

eṣā piśācājanitasya jātiḥ proktā mayā te samayānapetā | piśācatulyaḥ suralokapāla- lokeṣu jāto'hamiti prasaṅgāt

इत्यार्षे श्रीवा० वा० दे० मोक्षो० नि० उ० पा० पिशाचवर्णनप्रसङ्गेन जगद्ब्रह्मणोरैक्यप्रतिपादनं नाम चतुर्नवतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvā0 vā0 de0 mokṣo0 ni0 u0 pā0 piśācavarṇanaprasaṅgena jagadbrahmaṇoraikyapratipādanaṃ nāma caturnavatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०९४

चतुर्नवतितमः सर्गः

caturnavatitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । एवं वदति वै कुम्भे चित्तत्यागं मुहुर्मुहुः । अन्तर्विचारयन्सौम्यो राजा वचनमब्रवीत्

śrīvasiṣṭha uvāca | evaṃ vadati vai kumbhe cittatyāgaṃ muhurmuhuḥ | antarvicārayansaumyo rājā vacanamabravīt

शिखिध्वज उवाच । हृदयाकाशविहगो हृदयद्रुममर्कटः । भूयोभूयो निरस्तं हि समभ्येत्येव मे मनः

śikhidhvaja uvāca | hṛdayākāśavihago hṛdayadrumamarkaṭaḥ | bhūyobhūyo nirastaṃ hi samabhyetyeva me manaḥ

जानामि चैतदादातुं मत्स्यं जाल इवाकुलम् । त्यागमस्य न जानामि चित्तं द्रव्य इवोत्तम

jānāmi caitadādātuṃ matsyaṃ jāla ivākulam | tyāgamasya na jānāmi cittaṃ dravya ivottama

चित्तस्यादौ स्वरूपं मे यथावद्भगवन्वद । ततश्चित्तपरित्यागं यथावद्वद मे प्रभो

cittasyādau svarūpaṃ me yathāvadbhagavanvada | tataścittaparityāgaṃ yathāvadvada me prabho

कुम्भ उवाच । वासनैव महाराज स्वरूपं विद्धि चेतसः । चित्तशब्दस्तु पर्यायो वासनाया उदाहृतः

kumbha uvāca | vāsanaiva mahārāja svarūpaṃ viddhi cetasaḥ | cittaśabdastu paryāyo vāsanāyā udāhṛtaḥ

त्यागस्तस्यातिसुकरः सुसाध्यः स्पन्दनादपि । राज्यादप्यधिकानन्दः कुसुमादपि सुन्दरः

tyāgastasyātisukaraḥ susādhyaḥ spandanādapi | rājyādapyadhikānandaḥ kusumādapi sundaraḥ

मूर्खस्य तु मनस्त्यागो नूनं दुःसाध्यतां गतः । पामरस्येव साम्राज्यं तृणस्येव सुमेरुता

mūrkhasya tu manastyāgo nūnaṃ duḥsādhyatāṃ gataḥ | pāmarasyeva sāmrājyaṃ tṛṇasyeva sumerutā

शिखिध्वज उवाच । स्वरूपं वेद्मि चित्तस्य वासनामयमाकुलम् । त्यागः स मन्ये दुःसाध्यो वज्रनिर्गिलनादपि

śikhidhvaja uvāca | svarūpaṃ vedmi cittasya vāsanāmayamākulam | tyāgaḥ sa manye duḥsādhyo vajranirgilanādapi

संसृत्यामोदपुष्पस्य दुःखदाहानलस्य च । जगदब्जमृणालस्य मोहमारुतखस्य च

saṃsṛtyāmodapuṣpasya duḥkhadāhānalasya ca | jagadabjamṛṇālasya mohamārutakhasya ca

शरीरयन्त्रवाहस्य दृत्पद्मभ्रमरस्य च । अयत्नाच्चेतसस्त्यागो यथा भवति तद्वद

śarīrayantravāhasya dṛtpadmabhramarasya ca | ayatnāccetasastyāgo yathā bhavati tadvada

कुम्भ उवाच । सर्वनाशोऽस्य यः साधो चेतसः संसृतिक्षयः । स एव चित्तसंत्याग इत्युक्तं दीर्घदर्शिभिः

kumbha uvāca | sarvanāśo'sya yaḥ sādho cetasaḥ saṃsṛtikṣayaḥ | sa eva cittasaṃtyāga ityuktaṃ dīrghadarśibhiḥ

शिखिध्वज उवाच । चित्तत्यागादहं मन्ये चित्तनाशः सुसिद्धये । अभावः शतशो व्याधेः कथमस्यानुभूयते

śikhidhvaja uvāca | cittatyāgādahaṃ manye cittanāśaḥ susiddhaye | abhāvaḥ śataśo vyādheḥ kathamasyānubhūyate

कुम्भ उवाच । अहंबीजश्चित्तद्रुमः सशाखाफलपल्लवः । उन्मूलय समूलं तमाकाशहृदयो भव

kumbha uvāca | ahaṃbījaścittadrumaḥ saśākhāphalapallavaḥ | unmūlaya samūlaṃ tamākāśahṛdayo bhava

शिखिध्वज उवाच । चेतसः किं मुने मूलं कोऽकुंरः कोऽस्य संभवः । काःशास्त्राःकेच वा स्कन्धाः कथमुन्मूल्यते च सः ।। कुम्भ उवाच । अहमर्थोदयो योऽयं स चित्तावेदनात्मकः । एतच्चित्तद्रुमस्यास्य विद्धि बीजं महामते

śikhidhvaja uvāca | cetasaḥ kiṃ mune mūlaṃ ko'kuṃraḥ ko'sya saṃbhavaḥ | kāḥśāstrāḥkeca vā skandhāḥ kathamunmūlyate ca saḥ || kumbha uvāca | ahamarthodayo yo'yaṃ sa cittāvedanātmakaḥ | etaccittadrumasyāsya viddhi bījaṃ mahāmate

परमात्मपदं क्षेत्रं क्षेत्रं मायामयस्य तत् । एतस्मात्प्रथमोद्भिन्नादंकुरोऽनुभवाकृतिः

paramātmapadaṃ kṣetraṃ kṣetraṃ māyāmayasya tat | etasmātprathamodbhinnādaṃkuro'nubhavākṛtiḥ

निश्चयात्मा निराकारो बुद्धिरित्येव सोच्यते । अस्य बुद्ध्यभिधानस्य याङ्कुरस्य प्रपीनता

niścayātmā nirākāro buddhirityeva socyate | asya buddhyabhidhānasya yāṅkurasya prapīnatā

संकल्परूपिणी तस्याश्चित्तनाममनोभिधा । जीवो मिथ्योपलम्भात्मा शून्यात्मा ह्युपलोपमः

saṃkalparūpiṇī tasyāścittanāmamanobhidhā | jīvo mithyopalambhātmā śūnyātmā hyupalopamaḥ

स्तम्भः कायोऽयमेतस्य स्नाय्वस्थिरसरञ्जितः । देशान्तरेऽङ्कुरोद्देशे कालस्पन्दोऽस्य वासना

stambhaḥ kāyo'yametasya snāyvasthirasarañjitaḥ | deśāntare'ṅkuroddeśe kālaspando'sya vāsanā

शाखायाश्चित्तवृक्षस्य दीर्घा दूरगतास्तताः । इन्द्रियाण्यल्पभोगाश्च भावाभावात्मयोनयः

śākhāyāścittavṛkṣasya dīrghā dūragatāstatāḥ | indriyāṇyalpabhogāśca bhāvābhāvātmayonayaḥ

विटपौघा महान्तोऽस्य शुभाशुभफलाकुलाः । ईदृशस्यास्य चित्तस्य दुर्वृक्षस्य प्रतिक्षणम्

viṭapaughā mahānto'sya śubhāśubhaphalākulāḥ | īdṛśasyāsya cittasya durvṛkṣasya pratikṣaṇam

शास्त्राविलवनं कुर्वन्मूलकाषे भरं कुरु । शिखिध्वज उवाच । चित्तद्रुमस्य शाखादेः कुर्वाणोऽहं विकर्तनम्

śāstrāvilavanaṃ kurvanmūlakāṣe bharaṃ kuru | śikhidhvaja uvāca | cittadrumasya śākhādeḥ kurvāṇo'haṃ vikartanam

कथं करोमि मूलस्य निःशेषकषणं मुने । कुम्भ उवाच । वासना विविधाः शाखाः फलस्पन्दादिनान्विताः

kathaṃ karomi mūlasya niḥśeṣakaṣaṇaṃ mune | kumbha uvāca | vāsanā vividhāḥ śākhāḥ phalaspandādinānvitāḥ

अभाविता भवन्त्यन्तर्लूनाः संविद्वलेन ते । असंसक्तमना मौनी शान्तवादविचारणः

abhāvitā bhavantyantarlūnāḥ saṃvidvalena te | asaṃsaktamanā maunī śāntavādavicāraṇaḥ

संप्राप्तकारी यः सोऽन्तर्लूनश्चित्तलतो भवेत् । चित्तद्रुमलताजालं पौरुषेण विकर्तयन्

saṃprāptakārī yaḥ so'ntarlūnaścittalato bhavet | cittadrumalatājālaṃ pauruṣeṇa vikartayan

यस्तिष्ठति स मूलस्य योग्यो निकषणे भवेत् । गौणं शाखाविलवनं मुख्यं मूलविकर्तनम्

yastiṣṭhati sa mūlasya yogyo nikaṣaṇe bhavet | gauṇaṃ śākhāvilavanaṃ mukhyaṃ mūlavikartanam

चित्तवृक्षस्य तेन त्वं मूलकाषपरो भव । मुख्यत्वेन महाबुद्धे मूलदाहमलं कुरु

cittavṛkṣasya tena tvaṃ mūlakāṣaparo bhava | mukhyatvena mahābuddhe mūladāhamalaṃ kuru

चित्तकण्टकखण्डस्य भवत्येवमचित्तता । शिखिध्वज उवाच । अहंभावात्मनश्चित्तद्रुमबीजस्य हे मुने । कोऽनलो दहनाख्येऽस्मिन्कर्मण्यर्थकरो भवेत्

cittakaṇṭakakhaṇḍasya bhavatyevamacittatā | śikhidhvaja uvāca | ahaṃbhāvātmanaścittadrumabījasya he mune | ko'nalo dahanākhye'sminkarmaṇyarthakaro bhavet

कुम्भ उवाच । राजन्स्वात्मविचारोऽयं कोऽहं स्यामिति रूपधृक् । चित्तदुर्द्रुमबीजस्य दहने दहनः स्मृतः

kumbha uvāca | rājansvātmavicāro'yaṃ ko'haṃ syāmiti rūpadhṛk | cittadurdrumabījasya dahane dahanaḥ smṛtaḥ

शिखिध्वज उवाच । मुने मया स्वया बुद्ध्या बहुशः प्रविचारितम् । यावन्नाहं जगन्नोर्वीवनमण्डलमण्डितम्

śikhidhvaja uvāca | mune mayā svayā buddhyā bahuśaḥ pravicāritam | yāvannāhaṃ jagannorvīvanamaṇḍalamaṇḍitam

नाद्रेस्तटं न विपिनं न पर्णस्पन्दनादि च । जडत्वान्न च देहादि न मांसास्थ्यसृगादि च

nādrestaṭaṃ na vipinaṃ na parṇaspandanādi ca | jaḍatvānna ca dehādi na māṃsāsthyasṛgādi ca

कर्मेन्द्रियाण्यपि न च न च बुद्धीन्द्रियाणि च । न मनो नापि च मतिर्नाहंकारश्च जाड्यतः

karmendriyāṇyapi na ca na ca buddhīndriyāṇi ca | na mano nāpi ca matirnāhaṃkāraśca jāḍyataḥ

कटकत्वं यथा हेम्नि तथाहंत्वं चिदात्मनि । जडं त्वसद्रूपतया तेन तन्नास्ति हे मुने

kaṭakatvaṃ yathā hemni tathāhaṃtvaṃ cidātmani | jaḍaṃ tvasadrūpatayā tena tannāsti he mune

संनिवेशनिवासात्मा सर्वार्थादिः परे पदे । विद्यते नान्यदन्यत्वान्नभसीव महाद्रुमः

saṃniveśanivāsātmā sarvārthādiḥ pare pade | vidyate nānyadanyatvānnabhasīva mahādrumaḥ

जानन्नपीति भगवन्नहंत्वमलमार्जनम् । अन्तर्यज्ज्ञं न जानामि तेन तप्ये चिरं मुने

jānannapīti bhagavannahaṃtvamalamārjanam | antaryajjñaṃ na jānāmi tena tapye ciraṃ mune

कुम्भ उवाच । एतावन्मात्रकं वृन्दं यदि न त्वं महीपते । जडत्वात्तन्महाबुद्धे योऽसि तद्वद मेऽनघ

kumbha uvāca | etāvanmātrakaṃ vṛndaṃ yadi na tvaṃ mahīpate | jaḍatvāttanmahābuddhe yo'si tadvada me'nagha

शिखिध्वज उवाच । चिन्मात्रमहमच्छात्मवेदनं विदुषां वर । यत्र भावाः स्वदन्ते ते निर्णीयन्ते च येन वा

śikhidhvaja uvāca | cinmātramahamacchātmavedanaṃ viduṣāṃ vara | yatra bhāvāḥ svadante te nirṇīyante ca yena vā

एवंरूपस्य मे लग्नं नूनं मलमकारणम् । सकारणं वाहमिति यत्पदं च न वेद्म्यहम्

evaṃrūpasya me lagnaṃ nūnaṃ malamakāraṇam | sakāraṇaṃ vāhamiti yatpadaṃ ca na vedmyaham

असदेतदनात्मीयं प्रमार्ष्टुं मलमात्मनः । मुने यदा न शक्नोमि तेन तप्ये सुदारुणम्

asadetadanātmīyaṃ pramārṣṭuṃ malamātmanaḥ | mune yadā na śaknomi tena tapye sudāruṇam

कुम्भ उवाच । ब्रूहि किं तन्महाबाहो लग्नं तव मलं महत् । स्थितोऽसि येन संसारी सता वाप्यथवाऽसता

kumbha uvāca | brūhi kiṃ tanmahābāho lagnaṃ tava malaṃ mahat | sthito'si yena saṃsārī satā vāpyathavā'satā

शिखिध्वज उवाच । चित्तद्रुमस्य यद्बीजमहंभावश्च मे मलम् । तच्च त्यक्तुं न जानामि त्यक्तं त्यक्तमुपैति माम्

śikhidhvaja uvāca | cittadrumasya yadbījamahaṃbhāvaśca me malam | tacca tyaktuṃ na jānāmi tyaktaṃ tyaktamupaiti mām

कुम्भ उवाच । कारणाज्जायते कार्यं यत्तत्सर्वत्र संभवेत् । अन्यत्त्वसद्द्विचन्द्राभं दृष्टमेतन्न विद्यते

kumbha uvāca | kāraṇājjāyate kāryaṃ yattatsarvatra saṃbhavet | anyattvasaddvicandrābhaṃ dṛṣṭametanna vidyate

कारणाज्जायते कार्यमहंभावाद्भवाङ्कुरः । इति कारणमन्विष्य कथयस्व ममाधुना

kāraṇājjāyate kāryamahaṃbhāvādbhavāṅkuraḥ | iti kāraṇamanviṣya kathayasva mamādhunā

शिखिध्वज उवाच । मुनेऽहमिति दोषस्य वेदनं वेद्मि कारणम् । तद्यथोपशमं याति तन्मे वद मुनीश्वर

śikhidhvaja uvāca | mune'hamiti doṣasya vedanaṃ vedmi kāraṇam | tadyathopaśamaṃ yāti tanme vada munīśvara

चितश्चेत्योन्मुखत्वेन दुःखायायमहंस्थितः । चेत्योपशमनं ब्रूहि मुने तदुपशान्तये

citaścetyonmukhatvena duḥkhāyāyamahaṃsthitaḥ | cetyopaśamanaṃ brūhi mune tadupaśāntaye

कुम्भ उवाच । कारणं कारणज्ञोऽसि वेदनस्य वदाशु मे । ततस्त्वां बोधयिष्यामि कारणाकारणक्रमम्

kumbha uvāca | kāraṇaṃ kāraṇajño'si vedanasya vadāśu me | tatastvāṃ bodhayiṣyāmi kāraṇākāraṇakramam

वेद्यवेदनरूपस्य चेत्यसंचेतनस्य मे । अकारणं कारणतां यद्यातं तव तद्वद

vedyavedanarūpasya cetyasaṃcetanasya me | akāraṇaṃ kāraṇatāṃ yadyātaṃ tava tadvada

शिखिध्वज उवाच । चेत्यचेतनरूपस्य वेद्यसंवेदनाकृतेः । इयं पदार्थसत्तेह देहादि कारणं मुने

śikhidhvaja uvāca | cetyacetanarūpasya vedyasaṃvedanākṛteḥ | iyaṃ padārthasatteha dehādi kāraṇaṃ mune

शरीरादितयोदेति वेदनं वस्तुसत्तया । असत्याभासया स्पन्दो यथा पवनलेखया

śarīrāditayodeti vedanaṃ vastusattayā | asatyābhāsayā spando yathā pavanalekhayā

असत्ता वस्तुसत्ताया नावगच्छाम्यहं यथा । अहंत्ववेदनं चित्तबीजं समुपशाम्यति

asattā vastusattāyā nāvagacchāmyahaṃ yathā | ahaṃtvavedanaṃ cittabījaṃ samupaśāmyati

कुम्भ उवाच । विद्यते यदि देहादिवस्तुसत्ता तदस्ति ते । अभावाद्देहसत्तादेः किंनिष्ठं तव वेदनम्

kumbha uvāca | vidyate yadi dehādivastusattā tadasti te | abhāvāddehasattādeḥ kiṃniṣṭhaṃ tava vedanam

शिखिध्वज उवाच । यस्योपलभ्यते किंचित्स्वरूपं कलनात्मकम् । असद्रूपं कथं तत्स्यात्प्रकाशः स्यात्कथं तमः

śikhidhvaja uvāca | yasyopalabhyate kiṃcitsvarūpaṃ kalanātmakam | asadrūpaṃ kathaṃ tatsyātprakāśaḥ syātkathaṃ tamaḥ

हस्तपादादिसंयुक्तः क्रियाफलविलासवान् । सदानुभूयमानोऽयं देहो नास्ति कथं मुने

hastapādādisaṃyuktaḥ kriyāphalavilāsavān | sadānubhūyamāno'yaṃ deho nāsti kathaṃ mune

कुम्भ उवाच । कारणं यस्य कार्यस्य भूमिपाल न विद्यते । विद्यते नेह तत्कार्यं तत्संवित्तिस्तु विभ्रमः

kumbha uvāca | kāraṇaṃ yasya kāryasya bhūmipāla na vidyate | vidyate neha tatkāryaṃ tatsaṃvittistu vibhramaḥ

कारणेन विना कार्यं शरीरं न कदाचन । विद्यते यस्य नो बीजं तद्द्रव्यं क्वेव जायते

kāraṇena vinā kāryaṃ śarīraṃ na kadācana | vidyate yasya no bījaṃ taddravyaṃ kveva jāyate

अकारणं तु यत्कार्यं सदिवाग्रेऽनुभूयते । तद्द्रष्टुर्विभ्रमाद्विद्धि मृगतृष्णाजलोपमम्

akāraṇaṃ tu yatkāryaṃ sadivāgre'nubhūyate | taddraṣṭurvibhramādviddhi mṛgatṛṣṇājalopamam

अविद्यमानमेव त्वं विद्धि मिथ्याभ्रमोदितम् । नातियत्नवतोऽप्येतन्मृगतृष्णाम्बु लभ्यते

avidyamānameva tvaṃ viddhi mithyābhramoditam | nātiyatnavato'pyetanmṛgatṛṣṇāmbu labhyate

शिखिध्वज उवाच । असतो द्वीन्दुबिम्बादेर्न युक्तं कारणेक्षणम् । वन्ध्यातनयसर्वाङ्गमण्डनं कस्य राजते

śikhidhvaja uvāca | asato dvīndubimbāderna yuktaṃ kāraṇekṣaṇam | vandhyātanayasarvāṅgamaṇḍanaṃ kasya rājate

कुम्भ उवाच । कारणेन विना कार्यं शरीराद्यस्थिपञ्जरम् । अविद्यमानमेवेदं विद्ध्यसंभवतो नृप

kumbha uvāca | kāraṇena vinā kāryaṃ śarīrādyasthipañjaram | avidyamānamevedaṃ viddhyasaṃbhavato nṛpa

शिखिध्वज उवाच । हस्तपादादियुक्तस्य शरीरस्य मुनीश्वर । नित्यमालक्ष्यमाणस्य पिता कस्मान्न कारणम्

śikhidhvaja uvāca | hastapādādiyuktasya śarīrasya munīśvara | nityamālakṣyamāṇasya pitā kasmānna kāraṇam

कुम्भ उवाच । कारणाभावतो राजन्पिता नाम न विद्यते । असतो यत्तु संजातमसदेव तदुच्यते

kumbha uvāca | kāraṇābhāvato rājanpitā nāma na vidyate | asato yattu saṃjātamasadeva taducyate

पदार्थानां च कार्याणां कारणं बीजमुच्यते । संभवत्यङ्ग जगति न बीजेन विनाङ्कुरः

padārthānāṃ ca kāryāṇāṃ kāraṇaṃ bījamucyate | saṃbhavatyaṅga jagati na bījena vināṅkuraḥ

तस्मान्न कारणं यस्य कार्यस्येहोपपद्यते । बीजाभावे हि तन्नास्ति तत्संवित्तिस्तु विभ्रमः

tasmānna kāraṇaṃ yasya kāryasyehopapadyate | bījābhāve hi tannāsti tatsaṃvittistu vibhramaḥ

अवश्यं खलु यन्नास्ति निर्बीजं तन्मतिभ्रमः । द्वीन्दुत्वमरुभूम्यम्बुवन्ध्यापुत्रदशासमम्

avaśyaṃ khalu yannāsti nirbījaṃ tanmatibhramaḥ | dvīndutvamarubhūmyambuvandhyāputradaśāsamam

शिखिध्वज उवाच । पितामहानां पुत्राणां पितृणां च जगत्त्रये । आद्यः पितामहः कस्मात्पूर्वोत्पत्तौ न कारणम्

śikhidhvaja uvāca | pitāmahānāṃ putrāṇāṃ pitṛṇāṃ ca jagattraye | ādyaḥ pitāmahaḥ kasmātpūrvotpattau na kāraṇam

कुम्भ उवाच । आद्यः पितामहो यः स्यात्सोऽपि नास्त्येव भूपते । कारणाभावतो नित्यं यदा भावो न कस्यचित्

kumbha uvāca | ādyaḥ pitāmaho yaḥ syātso'pi nāstyeva bhūpate | kāraṇābhāvato nityaṃ yadā bhāvo na kasyacit

कारणस्य स्वबीजस्य नित्याभावात्पितामहः । अन्यः स दृश्यमानोपि भ्रमादन्यो न विद्यते

kāraṇasya svabījasya nityābhāvātpitāmahaḥ | anyaḥ sa dṛśyamānopi bhramādanyo na vidyate

मृगतृष्णाम्बुवद्भ्रान्तिरूप एवावभासते । पितामहार्थकारित्वमपि तस्य भ्रमात्मकम्

mṛgatṛṣṇāmbuvadbhrāntirūpa evāvabhāsate | pitāmahārthakāritvamapi tasya bhramātmakam

पितामहोदरे तस्य मिथ्याप्रत्ययतः स्थितिः । घना तव निवृत्तैव मार्जयिष्याम्यथेतरत्

pitāmahodare tasya mithyāpratyayataḥ sthitiḥ | ghanā tava nivṛttaiva mārjayiṣyāmyathetarat

तस्माच्चिदात्मकतयात्मनि चित्ततोऽयं नित्यं स्वयं कचति भूमिप देवदेवः । तेनैव पद्मज इति स्वयमात्मनात्मा प्रोक्तः स्वरूप इति शान्तमिदं समस्तम्

tasmāccidātmakatayātmani cittato'yaṃ nityaṃ svayaṃ kacati bhūmipa devadevaḥ | tenaiva padmaja iti svayamātmanātmā proktaḥ svarūpa iti śāntamidaṃ samastam

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषु निर्वाणप्रकरणे पू० शिखिध्वजावबोधनं नाम चतुर्नवतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 śikhidhvajāvabodhanaṃ nāma caturnavatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०९५

पञ्चनवतितमः सर्गः

pañcanavatitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । ततश्चिदाकाशवपुर्भूतपञ्चकवर्जितः । विहरन्नहमाकाशे पिशाच इव संस्थितः

śrīvasiṣṭha uvāca | tataścidākāśavapurbhūtapañcakavarjitaḥ | viharannahamākāśe piśāca iva saṃsthitaḥ

न मां पश्यन्ति चन्द्रार्कशक्रा हरिहरादयः । न देवसिद्धगन्धर्वकिंनरा नाप्सरोगणाः

na māṃ paśyanti candrārkaśakrā hariharādayaḥ | na devasiddhagandharvakiṃnarā nāpsarogaṇāḥ

नाक्रामन्ति मयाक्रान्ता न च श्रृण्वन्ति मद्वचः । इत्यहं मोहमापन्नो विक्रीत इव सज्जनः

nākrāmanti mayākrāntā na ca śrṛṇvanti madvacaḥ | ityahaṃ mohamāpanno vikrīta iva sajjanaḥ

अथ चिन्तितवानस्मि सत्यकामा इमे वयम् । पश्यन्तु मां सुरगणास्तेन तस्मिन्सुरालये

atha cintitavānasmi satyakāmā ime vayam | paśyantu māṃ suragaṇāstena tasminsurālaye

द्रष्टुं प्रवृत्ता मामग्रे वास्तव्याः सर्व एव ते । झटित्येव पुरं प्राप्तमिन्द्रजालद्रुमं यथा

draṣṭuṃ pravṛttā māmagre vāstavyāḥ sarva eva te | jhaṭityeva puraṃ prāptamindrajāladrumaṃ yathā

अथ गीर्वाणगेहेषु संपन्नो व्यवहार्यहम् । यथास्थितसमाचारः स्थितो निःशङ्कचेष्टितः

atha gīrvāṇageheṣu saṃpanno vyavahāryaham | yathāsthitasamācāraḥ sthito niḥśaṅkaceṣṭitaḥ

यैरविज्ञातवृत्तान्तैर्दृष्टोऽहमजिरोत्थितः । वसिष्ठः पार्थिव इति लोकेषु प्रथितोऽस्मि तैः

yairavijñātavṛttāntairdṛṣṭo'hamajirotthitaḥ | vasiṣṭhaḥ pārthiva iti lokeṣu prathito'smi taiḥ

व्योमन्यादित्यरश्मिभ्यो दृष्टोऽहं यैर्नभोगतैः । वसिष्ठस्तैजस इति लोकेषु प्रथितोऽस्मि तैः

vyomanyādityaraśmibhyo dṛṣṭo'haṃ yairnabhogataiḥ | vasiṣṭhastaijasa iti lokeṣu prathito'smi taiḥ

वातात्समुदितो दृष्टो यैरहं गगनास्पदैः । सिद्धैर्वातवसिष्ठाख्यस्तैरहं समुदाहृतः

vātātsamudito dṛṣṭo yairahaṃ gaganāspadaiḥ | siddhairvātavasiṣṭhākhyastairahaṃ samudāhṛtaḥ

यैरहं सलिलाद्दृष्टः प्रोत्थितस्तैर्मुनीश्वरैः । उक्तो वारिवसिष्ठोऽहमिति मे जन्मसंततिः

yairahaṃ salilāddṛṣṭaḥ protthitastairmunīśvaraiḥ | ukto vārivasiṣṭho'hamiti me janmasaṃtatiḥ

ततःप्रभृति लोकेऽहं पार्थिवः प्रथितः क्वचित् । अम्मयः क्वचिदन्येषां तैजसो मारुतः क्वचित्

tataḥprabhṛti loke'haṃ pārthivaḥ prathitaḥ kvacit | ammayaḥ kvacidanyeṣāṃ taijaso mārutaḥ kvacit

अथ कालेन मे तत्र तस्मिन्नेवातिवाहिके । आधिभौतिकता देहे रूढा रूढान्तरेरिता

atha kālena me tatra tasminnevātivāhike | ādhibhautikatā dehe rūḍhā rūḍhāntareritā

यदेतदातिवाहित्वमाधिभौतिकता च खम् । द्वयमप्येकदेहात्म ततः कचति मे चितिः

yadetadātivāhitvamādhibhautikatā ca kham | dvayamapyekadehātma tataḥ kacati me citiḥ

एवमात्म क्वचिद्व्योम कचनात्माप्यहं नभः । परमेव निराकारं युष्मास्वाकारवानपि

evamātma kvacidvyoma kacanātmāpyahaṃ nabhaḥ | parameva nirākāraṃ yuṣmāsvākāravānapi

जीवन्मुक्तो व्यवहरंस्तथास्ते ब्रह्मखात्मकः । तथैवादेहमुक्तोऽपि तिष्ठति ब्रह्ममात्रकः

jīvanmukto vyavaharaṃstathāste brahmakhātmakaḥ | tathaivādehamukto'pi tiṣṭhati brahmamātrakaḥ

मम न ब्रह्मतापेता तादृग्व्यवहृतेरपि । असंभवादन्यदृशो युष्मदादिष्वहं त्वहम्

mama na brahmatāpetā tādṛgvyavahṛterapi | asaṃbhavādanyadṛśo yuṣmadādiṣvahaṃ tvaham

यथाऽज्ञस्य स्वप्ननरे निर्जन्मनि निराकृतौ । आधिभौतिकताबुद्धिस्तथा मे जगतोपि च

yathā'jñasya svapnanare nirjanmani nirākṛtau | ādhibhautikatābuddhistathā me jagatopi ca

एवमेवावभासन्ते सर्व एव स्वयंभुवः । सर्गाश्च न तु जायन्ते प्रयाता इव चोदिताः

evamevāvabhāsante sarva eva svayaṃbhuvaḥ | sargāśca na tu jāyante prayātā iva coditāḥ

एष सोहमिहाकाशवसिष्ठः पुष्टतामिव । गतोऽद्य स्वात्मनाभ्यासाद्भवतां वा भवत्स्थितिः

eṣa sohamihākāśavasiṣṭhaḥ puṣṭatāmiva | gato'dya svātmanābhyāsādbhavatāṃ vā bhavatsthitiḥ

आकाशात्मान एवैते सर्व एव स्वयंभुवः । यथा त्वेतन्मनोमात्रमिमे सर्गास्तथैव हि

ākāśātmāna evaite sarva eva svayaṃbhuvaḥ | yathā tvetanmanomātramime sargāstathaiva hi

अहमादिरयं सर्गस्त्वपरिज्ञानदोषतः । वेताल इव बालानां गतो वो वज्रसारताम्

ahamādirayaṃ sargastvaparijñānadoṣataḥ | vetāla iva bālānāṃ gato vo vajrasāratām

परिज्ञातस्तु कालेन स्वल्पेनैवोपशाम्यति । वासनातानवात्स्नेहो बन्धौ दूरगते यथा

parijñātastu kālena svalpenaivopaśāmyati | vāsanātānavātsneho bandhau dūragate yathā

घनत्वमहमासाद्य तथा सर्गस्य शाम्यति । परिज्ञाता यथा स्वप्ननिधेरादेयभावना

ghanatvamahamāsādya tathā sargasya śāmyati | parijñātā yathā svapnanidherādeyabhāvanā

शाम्यन्ति संपरिज्ञाताः सकला दृश्यदृष्टयः । यथा मरुनदीवेगवारिग्रहणबुद्धयः

śāmyanti saṃparijñātāḥ sakalā dṛśyadṛṣṭayaḥ | yathā marunadīvegavārigrahaṇabuddhayaḥ

महारामायणप्रायशास्त्रप्रेक्षणमात्रतः । एतदासाद्यते नित्यं किमेतावति दुष्करम्

mahārāmāyaṇaprāyaśāstraprekṣaṇamātrataḥ | etadāsādyate nityaṃ kimetāvati duṣkaram

संसारवासनाभावरूपे सक्ता नु यस्य धीः । मन्दो मोक्षे निराकाङ्क्षी स श्वा कीटोऽथवा जनः

saṃsāravāsanābhāvarūpe saktā nu yasya dhīḥ | mando mokṣe nirākāṅkṣī sa śvā kīṭo'thavā janaḥ

भोगाभोगः किलायं यः स जीवन्मुक्तबुद्धिना । कीदृशो भुज्यमानः स्यात्कीदृक्स्यान्मौर्ख्यसेविना

bhogābhogaḥ kilāyaṃ yaḥ sa jīvanmuktabuddhinā | kīdṛśo bhujyamānaḥ syātkīdṛksyānmaurkhyasevinā

महारामायणप्रायशास्त्रप्रेक्षणमात्रतः । अन्तःशीतलतोदेति परार्थेषु हिमोपमा

mahārāmāyaṇaprāyaśāstraprekṣaṇamātrataḥ | antaḥśītalatodeti parārtheṣu himopamā

मोक्षः शीतलचित्तत्वं बन्धः संतप्तचित्तता । एतस्मिन्नपि नार्थित्वमहो लोकस्य मूढता

mokṣaḥ śītalacittatvaṃ bandhaḥ saṃtaptacittatā | etasminnapi nārthitvamaho lokasya mūḍhatā

अयं प्रकृत्या विषयैर्वशीकृतः परस्परं स्त्रीधनलोलुपो जनः । यथार्थसंदर्शनतः सुखी भवे- न्मुमुक्षुशास्त्रार्थविचारणादितः

ayaṃ prakṛtyā viṣayairvaśīkṛtaḥ parasparaṃ strīdhanalolupo janaḥ | yathārthasaṃdarśanataḥ sukhī bhave- nmumukṣuśāstrārthavicāraṇāditaḥ

śrīvālmīkiruvāca | ityuktavatyatha munau divaso jagāma sāyaṃtanāya vidhaye'stamino jagāma | snātuṃ sabhā kṛtanamaskaraṇā jagāma śyāmākṣaye ravikaraiśca sahājagāma

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० निर्वाणप्रकरणे उ० पाषा० वसिष्ठशरीरवर्णनं नाम पञ्चनवतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe u0 pāṣā0 vasiṣṭhaśarīravarṇanaṃ nāma pañcanavatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०९५

पञ्चनवतितमः सर्गः

pañcanavatitamaḥ sargaḥ

शिखिध्वज उवाच । आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं यद्ययं भासते भ्रमः । अर्थक्रियासमर्थश्च तत्कथं दुःखकारणम्

śikhidhvaja uvāca | ābrahmastambaparyantaṃ yadyayaṃ bhāsate bhramaḥ | arthakriyāsamarthaśca tatkathaṃ duḥkhakāraṇam

कुम्भ उवाच । एवं जगद्भ्रमस्यास्य भावनं तावदाततम् । शिलीभूतस्य शीतेन सलिलस्येव रूक्षता

kumbha uvāca | evaṃ jagadbhramasyāsya bhāvanaṃ tāvadātatam | śilībhūtasya śītena salilasyeva rūkṣatā

अज्ञानं शिथिलीभूतमेवं नष्टं विदुर्बुधाः । न नाशेन विनोदेति पूर्वसंस्थानविच्युतिः

ajñānaṃ śithilībhūtamevaṃ naṣṭaṃ vidurbudhāḥ | na nāśena vinodeti pūrvasaṃsthānavicyutiḥ

तनुत्वं सर्वबोधस्य यत्तदेव हि कारणम् । सर्गोपशमसंपत्तौ प्रतिपन्ने परे पदे

tanutvaṃ sarvabodhasya yattadeva hi kāraṇam | sargopaśamasaṃpattau pratipanne pare pade

तानवं दृश्यते यस्य तस्यानुक्रमतः स्वयम् । पूर्वसंस्थानविगमात्प्रशमोऽप्युपपद्यते

tānavaṃ dṛśyate yasya tasyānukramataḥ svayam | pūrvasaṃsthānavigamātpraśamo'pyupapadyate

अनेनैव क्रमेणैवं त्वमादिपुरुषो नृपः । भ्रमाकारोदयं विद्धि मृगतृष्णाम्बुवत्स्थितम्

anenaiva krameṇaivaṃ tvamādipuruṣo nṛpaḥ | bhramākārodayaṃ viddhi mṛgatṛṣṇāmbuvatsthitam

एषा पितामहाभावेऽप्यसती भूतसंततिः । न कदाचन तत्सिद्धं यदसिद्धेन साध्यते

eṣā pitāmahābhāve'pyasatī bhūtasaṃtatiḥ | na kadācana tatsiddhaṃ yadasiddhena sādhyate

अयं भूतोपलम्भो हि मृगतृष्णाम्ब्विवोदितः । विचाराद्विलयं याति शुक्तौ रजतधीरिव

ayaṃ bhūtopalambho hi mṛgatṛṣṇāmbvivoditaḥ | vicārādvilayaṃ yāti śuktau rajatadhīriva

कारणाभावतः कार्यमभूत्वा भवतीति यत् । मिथ्याज्ञानादृते तस्य न रूपमुपपद्यते

kāraṇābhāvataḥ kāryamabhūtvā bhavatīti yat | mithyājñānādṛte tasya na rūpamupapadyate

मिथ्यादृष्टिप्रेक्षितं तु न कदाचन विद्यते । मृगतृष्णाम्भसा केन घटकाः परिपूरिताः

mithyādṛṣṭiprekṣitaṃ tu na kadācana vidyate | mṛgatṛṣṇāmbhasā kena ghaṭakāḥ paripūritāḥ

शिखिध्वज उवाच । स्रष्टुराद्यस्य परमं ब्रह्म कस्मान्न कारणम् । अनन्तमजमव्यक्तमम्बरं शान्तमच्युतम्

śikhidhvaja uvāca | sraṣṭurādyasya paramaṃ brahma kasmānna kāraṇam | anantamajamavyaktamambaraṃ śāntamacyutam

कुम्भ उवाच । हेतुत्वाभावतो ब्रह्म कार्यत्वाभावतस्तथा । अद्वैतेनातिगन्तात्मा न च कार्यं न कारणम्

kumbha uvāca | hetutvābhāvato brahma kāryatvābhāvatastathā | advaitenātigantātmā na ca kāryaṃ na kāraṇam

अकर्तृकर्मकरणमकारणमबीजकम् । अप्रतर्क्यमविज्ञेयं ब्रह्म कर्तृ कथं भवेत्

akartṛkarmakaraṇamakāraṇamabījakam | apratarkyamavijñeyaṃ brahma kartṛ kathaṃ bhavet

अकारणत्वात्कार्यत्वरहितं तज्जगद्भवेत् । अद्वैतैक्यमनाद्यन्तं तदाद्यमुपलम्भनम्

akāraṇatvātkāryatvarahitaṃ tajjagadbhavet | advaitaikyamanādyantaṃ tadādyamupalambhanam

अप्रतर्क्यमविज्ञेयं यच्छिवं शान्तमव्ययम् । तत्कथं कस्य केनैव कर्तृ भोक्तृ कदा भवेत्

apratarkyamavijñeyaṃ yacchivaṃ śāntamavyayam | tatkathaṃ kasya kenaiva kartṛ bhoktṛ kadā bhavet

अतो नेदं कृतं किंचिज्जगदादि न विद्यते । न कर्तासि न भोक्तासि सर्वं शान्तमजं शिवम्

ato nedaṃ kṛtaṃ kiṃcijjagadādi na vidyate | na kartāsi na bhoktāsi sarvaṃ śāntamajaṃ śivam

कारणाभावतः कार्यं न कस्यचिदिदं जगत् । अकारणत्वात्कार्यत्वं भ्रमाद्विद्धि त्विदं जगत्

kāraṇābhāvataḥ kāryaṃ na kasyacididaṃ jagat | akāraṇatvātkāryatvaṃ bhramādviddhi tvidaṃ jagat

अकार्यत्वाच्च नास्त्येतत्सर्ग इत्थं न विद्यते । यदा न कस्यचित्कार्यं कारणस्य जगत्तदा

akāryatvācca nāstyetatsarga itthaṃ na vidyate | yadā na kasyacitkāryaṃ kāraṇasya jagattadā

पदार्थाभावसंसिद्धिस्तत्सिद्धौ कस्य वेदनम् । एवं तु वेदनाभावे नास्त्यहंत्वस्य कारणम्

padārthābhāvasaṃsiddhistatsiddhau kasya vedanam | evaṃ tu vedanābhāve nāstyahaṃtvasya kāraṇam

अतः शुद्धो विमुक्तोऽसि कैवोक्तिर्बन्धमोक्षयोः । शिखिध्वज उवाच । बुद्धोऽस्मि भगवन्युक्तियुक्तमुक्तं त्वयोत्तमम्

ataḥ śuddho vimukto'si kaivoktirbandhamokṣayoḥ | śikhidhvaja uvāca | buddho'smi bhagavanyuktiyuktamuktaṃ tvayottamam

कारणाभावतः कर्तृ नेदं ब्रह्मेति वेद्म्यहम् । कर्त्रभावाज्जगन्नास्ति तेन नास्ति पदार्थदृक्

kāraṇābhāvataḥ kartṛ nedaṃ brahmeti vedmyaham | kartrabhāvājjagannāsti tena nāsti padārthadṛk

नातश्चित्तादि तद्बीजं नातोऽहंतादि किंचन । एवंस्थिते विशुद्धोऽस्मि विबुद्धोस्मि शिवोस्मि वा

nātaścittādi tadbījaṃ nāto'haṃtādi kiṃcana | evaṃsthite viśuddho'smi vibuddhosmi śivosmi vā

नमो मह्यं परं चेत्यं न किंचिदिति बोधितः । पदार्थवेदनादित्थमसदेवावभासते । अहमाद्यन्तमेतेन शान्तमासे खकोशवत्

namo mahyaṃ paraṃ cetyaṃ na kiṃciditi bodhitaḥ | padārthavedanāditthamasadevāvabhāsate | ahamādyantametena śāntamāse khakośavat

जगत्पदार्थप्रविभागदृष्टिः सदेशदिक्कालकलाक्रियौघा । अहो तु कालेन चिरेण शान्ता ब्रह्मैव शान्तं स्थितमव्ययात्म

jagatpadārthapravibhāgadṛṣṭiḥ sadeśadikkālakalākriyaughā | aho tu kālena cireṇa śāntā brahmaiva śāntaṃ sthitamavyayātma

शाम्यामि निर्वामि परिस्थितोऽस्मि न यामि नोदेमि न चास्तमेमि । तिष्ठामि तिष्ठ स्वयथास्थितात्मा शिवं शुभं पावनमौनमस्मि

śāmyāmi nirvāmi paristhito'smi na yāmi nodemi na cāstamemi | tiṣṭhāmi tiṣṭha svayathāsthitātmā śivaṃ śubhaṃ pāvanamaunamasmi

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० निर्वाणप्रकरणे पू० चू० शिखिध्वजविश्रान्तिर्नाम पञ्चनवतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 cū0 śikhidhvajaviśrāntirnāma pañcanavatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०९६

षण्णवतितमः सर्गः

ṣaṇṇavatitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । पाषाणाख्यानमेतत्ते कथितं कार्यकोविद । अनयेमाः स्फुरद्दृष्ट्या सृष्टयो नभसि स्थिताः

śrīvasiṣṭha uvāca | pāṣāṇākhyānametatte kathitaṃ kāryakovida | anayemāḥ sphuraddṛṣṭyā sṛṣṭayo nabhasi sthitāḥ

न च स्थितं किंचनापि क्वचनापि कदाचन । स्थितं ब्रह्मघने ब्रह्म यथास्थितमखण्डितम्

na ca sthitaṃ kiṃcanāpi kvacanāpi kadācana | sthitaṃ brahmaghane brahma yathāsthitamakhaṇḍitam

ब्रह्म चिन्मात्रकं विद्धि तद्यथा स्वप्नदृष्टिषु । पुरं भवन्निजाद्रूपान्न कदाचन भिद्यते

brahma cinmātrakaṃ viddhi tadyathā svapnadṛṣṭiṣu | puraṃ bhavannijādrūpānna kadācana bhidyate

स्वयंभूत्वसमापत्तौ तथा दृश्यव्यवस्थितौ । स्वरूपमजहत्त्वेव चिदाकाशमजं स्थितम्

svayaṃbhūtvasamāpattau tathā dṛśyavyavasthitau | svarūpamajahattveva cidākāśamajaṃ sthitam

न स्वयंभूर्न च जगन्न स्वप्नपुरमस्त्यलम् । स्थितं संविन्महादृष्ट्या ब्रह्म चिन्मात्रमेतया

na svayaṃbhūrna ca jaganna svapnapuramastyalam | sthitaṃ saṃvinmahādṛṣṭyā brahma cinmātrametayā

यथा पुरं भवत्स्वप्ने चिद्रूपं स्वात्मनि स्थितम् । अखण्डमेवमासृष्टेरामहाप्रलयस्थितेः

yathā puraṃ bhavatsvapne cidrūpaṃ svātmani sthitam | akhaṇḍamevamāsṛṣṭerāmahāpralayasthiteḥ

हेमहेमाश्मनोः स्वप्नपुरचेतनयोर्यथा । भेदो न संभवत्येव न भेदश्चितिसर्गयोः

hemahemāśmanoḥ svapnapuracetanayoryathā | bhedo na saṃbhavatyeva na bhedaścitisargayoḥ

चितिरेकास्ति नो सर्गो हेमास्ति न तदूर्मिका । स्वप्नाचले चिदेवास्ति न तु काचन शैलता

citirekāsti no sargo hemāsti na tadūrmikā | svapnācale cidevāsti na tu kācana śailatā

चिदेव शैलवद्भाति यथा स्वप्ने निरामया । तथा ब्रह्म निराकारं सर्गवद्भाति नेतरत्

cideva śailavadbhāti yathā svapne nirāmayā | tathā brahma nirākāraṃ sargavadbhāti netarat

चिन्मात्रमिदमाकाशमनन्तमजमव्ययम् । महाकल्पसहस्रेषु नोदेति न च शाम्यति

cinmātramidamākāśamanantamajamavyayam | mahākalpasahasreṣu nodeti na ca śāmyati

चिदाकाशो हि पुरुषश्चिदाकाशो भवानयम् । चिदाकाशोऽहमजरश्चिदाकाशो जगत्त्रयम्

cidākāśo hi puruṣaścidākāśo bhavānayam | cidākāśo'hamajaraścidākāśo jagattrayam

चिदाकाशं वर्जयित्वा शवमेव शरीरकम् । अच्छेद्योऽसावदाह्योऽसौ चिदाकाशो न शाम्यति

cidākāśaṃ varjayitvā śavameva śarīrakam | acchedyo'sāvadāhyo'sau cidākāśo na śāmyati

अतो न किंचिन्म्रियते न च किंचन जायते । चित्त्वात्ततश्चित्कचनं जगदित्यनुभूयते

ato na kiṃcinmriyate na ca kiṃcana jāyate | cittvāttataścitkacanaṃ jagadityanubhūyate

चिन्मात्रपुरुषो जन्तुर्म्रियते यदि नाम वा । ततो मरिष्यत्तत्पुत्रो निःसंदेहं पितुर्मृतौ

cinmātrapuruṣo janturmriyate yadi nāma vā | tato mariṣyattatputro niḥsaṃdehaṃ piturmṛtau

एकस्मिन्प्रमृते जन्तावमरिष्यंस्तु सर्वदा । सर्व एव जनाः शून्यमभविष्यन्महीतलम्

ekasminpramṛte jantāvamariṣyaṃstu sarvadā | sarva eva janāḥ śūnyamabhaviṣyanmahītalam

न चाद्यापि मृतं राम चिन्मात्रं कस्यचित्क्वचित् । न च शून्या स्थिता भूमिस्तस्माच्चित्पुरुषोऽक्षयः

na cādyāpi mṛtaṃ rāma cinmātraṃ kasyacitkvacit | na ca śūnyā sthitā bhūmistasmāccitpuruṣo'kṣayaḥ

एकं चिन्मात्रमेवाहं न शरीरादयो मम । इति सत्यनुसंधाने क्व जन्ममरणादयः

ekaṃ cinmātramevāhaṃ na śarīrādayo mama | iti satyanusaṃdhāne kva janmamaraṇādayaḥ

अहं चिन्मात्रममलमित्यात्मानुभवं स्वयम् । अपहन्त्यात्महन्तारो निमज्जन्त्यापदर्णवे

ahaṃ cinmātramamalamityātmānubhavaṃ svayam | apahantyātmahantāro nimajjantyāpadarṇave

चिदहं गगनादच्छा नित्यानन्ता निरामया । किं जीवितं मे किं वापि मरणं वा सुखासुखे

cidahaṃ gaganādacchā nityānantā nirāmayā | kiṃ jīvitaṃ me kiṃ vāpi maraṇaṃ vā sukhāsukhe

व्योमात्मचेतनमहं के शरीरादयो मम । इत्यात्महापह्नुतेऽन्तर्योऽनुभूतं धिगस्तु तम्

vyomātmacetanamahaṃ ke śarīrādayo mama | ityātmahāpahnute'ntaryo'nubhūtaṃ dhigastu tam

चिदाकाशमहं स्वच्छमनुभूतिरिति स्फुटा । यस्यास्तमागता मूढं तं जीवन्तं शवं विदुः

cidākāśamahaṃ svacchamanubhūtiriti sphuṭā | yasyāstamāgatā mūḍhaṃ taṃ jīvantaṃ śavaṃ viduḥ

अहं वेदनमात्रात्मा कानि देहेन्द्रियाणि मे । लब्धात्मानमिति स्वच्छं प्रविलुम्पन्ति नापदः

ahaṃ vedanamātrātmā kāni dehendriyāṇi me | labdhātmānamiti svacchaṃ pravilumpanti nāpadaḥ

चिन्मात्रं शुद्धमात्मानं योऽवलम्ब्य स्थिरः स्थितः । नाधयस्तं विलुम्पन्ति महोपलमिवेषवः

cinmātraṃ śuddhamātmānaṃ yo'valambya sthiraḥ sthitaḥ | nādhayastaṃ vilumpanti mahopalamiveṣavaḥ

चित्त्वं स्वभावं विस्मृत्य बद्धास्था ये शरीरके । तैः सुवर्णं परित्यज्य गृहीतं भस्म वस्तुतः

cittvaṃ svabhāvaṃ vismṛtya baddhāsthā ye śarīrake | taiḥ suvarṇaṃ parityajya gṛhītaṃ bhasma vastutaḥ

बलं बुद्धिश्च तेजश्च देहोऽहमिति भावनात् । नश्यत्युदेत्येतदेव चिदेवाहमिति स्थितेः

balaṃ buddhiśca tejaśca deho'hamiti bhāvanāt | naśyatyudetyetadeva cidevāhamiti sthiteḥ

चिदाकाशमहं शुद्धं के मे मरणजन्मनी । एवं स्थिते स्युः किंनिष्ठा लोभमोहमदादयः

cidākāśamahaṃ śuddhaṃ ke me maraṇajanmanī | evaṃ sthite syuḥ kiṃniṣṭhā lobhamohamadādayaḥ

चिदाकाशादृते देहान्योऽन्यत्सारमवाप्नुयात् । तस्मै तद्युज्यते वक्तुं सन्ति लोभादयस्त्विति

cidākāśādṛte dehānyo'nyatsāramavāpnuyāt | tasmai tadyujyate vaktuṃ santi lobhādayastviti

न च्छिद्ये न च दह्येऽहं चिन्मात्रं वज्रवच्चिति । न देही निश्चयो यस्य तं प्रत्यन्तकरस्तृणम्

na cchidye na ca dahye'haṃ cinmātraṃ vajravacciti | na dehī niścayo yasya taṃ pratyantakarastṛṇam

अहो नु मुग्धता ज्ञानदृष्टीनां यद्विदन्त्यलम् । शरीरशकलाभावे नश्याम इति मोहिताः

aho nu mugdhatā jñānadṛṣṭīnāṃ yadvidantyalam | śarīraśakalābhāve naśyāma iti mohitāḥ

अहं चिन्नभ एवेति सत्ये भावे स्थिरे सति । वज्रपातयुगान्ताग्निदाहाः पुष्पोत्करोपमाः

ahaṃ cinnabha eveti satye bhāve sthire sati | vajrapātayugāntāgnidāhāḥ puṣpotkaropamāḥ

चिन्मात्रममरं नाहं यन्नश्यामीति रोदिति । अनष्ट एव तद्देहो जातापूर्वा खरोलिका

cinmātramamaraṃ nāhaṃ yannaśyāmīti roditi | anaṣṭa eva taddeho jātāpūrvā kharolikā

इदं चेतनमेवाहं नाहं देहादिदृष्टयः । इति निश्चयवान्योऽन्तर्न स मुह्यति कर्हिचित्

idaṃ cetanamevāhaṃ nāhaṃ dehādidṛṣṭayaḥ | iti niścayavānyo'ntarna sa muhyati karhicit

अहं चेतनमाकाशो नाशो मे नोपपद्यते । चेतनेन जगत्पूर्णं केव संदेहितात्र वः

ahaṃ cetanamākāśo nāśo me nopapadyate | cetanena jagatpūrṇaṃ keva saṃdehitātra vaḥ

चेतनं वर्जयित्वान्यत्किंचिद्यूयं जना यदि । यदुच्यतां महामूढाः स्वात्मा किमपलप्यते

cetanaṃ varjayitvānyatkiṃcidyūyaṃ janā yadi | yaducyatāṃ mahāmūḍhāḥ svātmā kimapalapyate

तच्चेतनं चेन्म्रियते तज्जनाः प्रत्यहं मृताः । ब्रूत किं न मृता यूयं तन्मृतं किल चेतनम्

taccetanaṃ cenmriyate tajjanāḥ pratyahaṃ mṛtāḥ | brūta kiṃ na mṛtā yūyaṃ tanmṛtaṃ kila cetanam

तस्मान्न म्रियते किंचिन्न च जीवति किंचन । जीवामीति मृतोऽस्मीति चिच्चेतति न नश्यति

tasmānna mriyate kiṃcinna ca jīvati kiṃcana | jīvāmīti mṛto'smīti ciccetati na naśyati

चिच्चेतति यथा वा यत्तत्तथा साशु पश्यति । आबालमेषोऽनुभवो न क्वचित्सा च नश्यति

ciccetati yathā vā yattattathā sāśu paśyati | ābālameṣo'nubhavo na kvacitsā ca naśyati

परिपश्यति संसारं परिपश्यति मुक्तताम् । सुखदुःखानि जानाति स्वरूपात्तन्न भिद्यते

paripaśyati saṃsāraṃ paripaśyati muktatām | sukhaduḥkhāni jānāti svarūpāttanna bhidyate

अपरिज्ञातदेहात्तु धत्ते मोहाभिधां स्वयम् । परिज्ञातस्वरूपात्तु धत्ते मोक्षाभिधां स्वयम्

aparijñātadehāttu dhatte mohābhidhāṃ svayam | parijñātasvarūpāttu dhatte mokṣābhidhāṃ svayam

नास्तमेति न चोदेति न कदाचन किंचन । सर्वमेव च चिन्मात्रमाकाशविशदं यतः

nāstameti na codeti na kadācana kiṃcana | sarvameva ca cinmātramākāśaviśadaṃ yataḥ

न तदस्ति न यत्सत्यं न तदस्ति न यन्मृषा । यद्यथा येन निर्णीतं तत्तथा तं प्रति स्थितम्

na tadasti na yatsatyaṃ na tadasti na yanmṛṣā | yadyathā yena nirṇītaṃ tattathā taṃ prati sthitam

यद्यद्यथा जगति चेतति चेतनात्मा तत्तत्तथानुभवतीत्यनुभूतिसिद्धम् । दृष्टं विषामृतदृशेव पदार्थजातं नातोस्ति संविदविधेयमितिप्रसिद्धम्

yadyadyathā jagati cetati cetanātmā tattattathānubhavatītyanubhūtisiddham | dṛṣṭaṃ viṣāmṛtadṛśeva padārthajātaṃ nātosti saṃvidavidheyamitiprasiddham

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० निर्वाणप्रकरणे उ० अमरत्वप्रतिपादनं नाम षण्णवतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe u0 amaratvapratipādanaṃ nāma ṣaṇṇavatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०९६

षण्णवतितमः सर्गः

ṣaṇṇavatitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । इति ब्रह्मणि विश्रान्तिमवाप्य स शिखिध्वजः । मुहूर्तमासीत्संशान्तमना निर्वातदीपवत्

śrīvasiṣṭha uvāca | iti brahmaṇi viśrāntimavāpya sa śikhidhvajaḥ | muhūrtamāsītsaṃśāntamanā nirvātadīpavat

निर्विकल्पसमाधानपरेणाशु विविक्षितम् । स्वलीलयेति कुम्भेन झटित्येव प्रबोधितः

nirvikalpasamādhānapareṇāśu vivikṣitam | svalīlayeti kumbhena jhaṭityeva prabodhitaḥ

कुम्भ उवाच । राजन्नज्ञाननिद्रातः प्रबुद्धोऽसि शिवः स्थितः । कार्यं नास्तमयेनैव न चानस्तमयेन ते

kumbha uvāca | rājannajñānanidrātaḥ prabuddho'si śivaḥ sthitaḥ | kāryaṃ nāstamayenaiva na cānastamayena te

सकृदेव विभातात्मा नष्टानिष्टपदात्मकः । कलाकलननिर्मुक्तो जीवन्मुक्तोऽङ्ग सांप्रतम्

sakṛdeva vibhātātmā naṣṭāniṣṭapadātmakaḥ | kalākalananirmukto jīvanmukto'ṅga sāṃpratam

श्रीवसिष्ठ उवाच । कुम्भेन बोधितस्त्वेवं स बभूवावबोधवान् । विनिर्गतो रराजोच्चैर्महामोहसमुद्गकात्

śrīvasiṣṭha uvāca | kumbhena bodhitastvevaṃ sa babhūvāvabodhavān | vinirgato rarājoccairmahāmohasamudgakāt

विश्रान्तधीः क्षणेनैव पश्यन्दृश्यस्य वस्तुनः । असत्तामेव मुक्तात्मा लीलया समुवाच ह

viśrāntadhīḥ kṣaṇenaiva paśyandṛśyasya vastunaḥ | asattāmeva muktātmā līlayā samuvāca ha

शिखिध्वज उवाच । ज्ञातप्रायमपीदं तु यत्पृच्छामि तदुच्यताम् । भूयो निपुणबोधाय मम मानद मोदद

śikhidhvaja uvāca | jñātaprāyamapīdaṃ tu yatpṛcchāmi taducyatām | bhūyo nipuṇabodhāya mama mānada modada

शिवे शान्ते निराभासे पदेऽनुल्लसितात्मनि । द्रष्टृदर्शनदृश्याख्यो विश्वात्मा प्रत्ययः कुतः

śive śānte nirābhāse pade'nullasitātmani | draṣṭṛdarśanadṛśyākhyo viśvātmā pratyayaḥ kutaḥ

कुम्भ उवाच । साधु पृष्टं महाराज राजसे वाथ भास्वरः । एतदेव हि ते शिष्टं ज्ञातुं यत्तदिदं श्रृणु

kumbha uvāca | sādhu pṛṣṭaṃ mahārāja rājase vātha bhāsvaraḥ | etadeva hi te śiṣṭaṃ jñātuṃ yattadidaṃ śrṛṇu

यदिदं दृश्यते किंचिज्जगत्स्थावरजंगमम् । सर्वं सर्वप्रकाराढ्यं कल्पान्ते तद्विनश्यति

yadidaṃ dṛśyate kiṃcijjagatsthāvarajaṃgamam | sarvaṃ sarvaprakārāḍhyaṃ kalpānte tadvinaśyati

ततः स्तिमितगम्भीरं न तेजो न तमस्ततम् । महाकल्पविलासान्ते सत्सारमवशिष्यते

tataḥ stimitagambhīraṃ na tejo na tamastatam | mahākalpavilāsānte satsāramavaśiṣyate

चिन्मात्रममलं शान्तमाभातं परमं नभः । समस्तकलनोन्मुक्तं युक्तं परमया धिया

cinmātramamalaṃ śāntamābhātaṃ paramaṃ nabhaḥ | samastakalanonmuktaṃ yuktaṃ paramayā dhiyā

यदेकोदितमत्यच्छं शान्तमाततमुज्ज्वलम् । परमात्मात्मकं तेजस्तिमितं ज्ञप्तिमात्रकम्

yadekoditamatyacchaṃ śāntamātatamujjvalam | paramātmātmakaṃ tejastimitaṃ jñaptimātrakam

अप्रतर्क्यमविज्ञेयं समं शिवमनिन्दितम् । ब्रह्मनिर्वाणमापूर्णमापूर्णोदितसंविदा

apratarkyamavijñeyaṃ samaṃ śivamaninditam | brahmanirvāṇamāpūrṇamāpūrṇoditasaṃvidā

अणीयसामणीयश्च स्थविष्ठं च स्थवीयसाम् । गरीयसां गरिष्ठं च श्रेष्ठं च श्रेयसामपि

aṇīyasāmaṇīyaśca sthaviṣṭhaṃ ca sthavīyasām | garīyasāṃ gariṣṭhaṃ ca śreṣṭhaṃ ca śreyasāmapi

ईदृशं तत्परं सूक्ष्मं तस्याग्रे यदिदं नभः । अणोः पार्श्वे महामेरुरिव स्थूलात्म लक्ष्यते

īdṛśaṃ tatparaṃ sūkṣmaṃ tasyāgre yadidaṃ nabhaḥ | aṇoḥ pārśve mahāmeruriva sthūlātma lakṣyate

ईदृशं तत्परं स्थूलं यस्याग्रे यदिदं जगत् । परमाणुवदाभाति क्वचिदेव न भाति च

īdṛśaṃ tatparaṃ sthūlaṃ yasyāgre yadidaṃ jagat | paramāṇuvadābhāti kvacideva na bhāti ca

विश्वात्मकचनं नाम पदेऽसंभववेधसः । तदहंवेदनं विद्धि विराडात्मा जगत्स्थितम्

viśvātmakacanaṃ nāma pade'saṃbhavavedhasaḥ | tadahaṃvedanaṃ viddhi virāḍātmā jagatsthitam

वातस्य वातस्पन्दस्य यथा भेदो न विद्यते । शून्यत्वखत्वोपमयोश्चिन्मात्राहंत्वयोस्तथा

vātasya vātaspandasya yathā bhedo na vidyate | śūnyatvakhatvopamayościnmātrāhaṃtvayostathā

जलेऽस्ति देशकालान्ते यथोर्म्यादि सकारणम् । परेऽसद्देशकालान्ते तथा जगदकारणम्

jale'sti deśakālānte yathormyādi sakāraṇam | pare'saddeśakālānte tathā jagadakāraṇam

हेम्न्यस्ति देशकालान्ते कटकादि सकारणम् । ब्रह्मण्यदेशकालान्ते तथा जगदकारणम्

hemnyasti deśakālānte kaṭakādi sakāraṇam | brahmaṇyadeśakālānte tathā jagadakāraṇam

ईदृशं तद्वरिष्ठं च जगद्राज्यं तदक्षतम् । न द्वैतममलं शान्तं जगत्तृणलवायते

īdṛśaṃ tadvariṣṭhaṃ ca jagadrājyaṃ tadakṣatam | na dvaitamamalaṃ śāntaṃ jagattṛṇalavāyate

ईदृशं तत्परं श्रेयस्तस्मिन्सति यदीश्वरे । जगत्पदार्थसार्थश्रीः सा सत्तामेति वेदनात्

īdṛśaṃ tatparaṃ śreyastasminsati yadīśvare | jagatpadārthasārthaśrīḥ sā sattāmeti vedanāt

तत्सारमेकमेवेह विद्यते भूपते ततम् । एकमेकान्तचित्कान्तं नैकमप्यद्वितावशात्

tatsāramekameveha vidyate bhūpate tatam | ekamekāntacitkāntaṃ naikamapyadvitāvaśāt

तस्माद्द्वितीया कलना काचिन्नाम न विद्यते । आत्मतत्त्वमलं भातं तदेवापूर्णमक्षयम्

tasmāddvitīyā kalanā kācinnāma na vidyate | ātmatattvamalaṃ bhātaṃ tadevāpūrṇamakṣayam

संस्थितं सर्वदा सर्वं सर्वाकारमिवोदितम् । अदृश्यत्वादलभ्यत्वान्न तत्कार्यं न कारणम्

saṃsthitaṃ sarvadā sarvaṃ sarvākāramivoditam | adṛśyatvādalabhyatvānna tatkāryaṃ na kāraṇam

प्रत्यक्षादेरगम्यत्वात्किमप्येव तदुत्तमम् । सर्वं सर्वात्मकं सूक्ष्ममच्छानुभवमात्रकम्

pratyakṣāderagamyatvātkimapyeva taduttamam | sarvaṃ sarvātmakaṃ sūkṣmamacchānubhavamātrakam

आख्यानाख्यास्वरूपस्य निराभासप्रभादृशः । सतो वाप्यसतो वाथ कथं कारणता भवेत्

ākhyānākhyāsvarūpasya nirābhāsaprabhādṛśaḥ | sato vāpyasato vātha kathaṃ kāraṇatā bhavet

यद्वै न कस्यचिद्बीजमनाख्यत्वान्न कारणम् । न किंचिज्जायते तस्मात्प्रमाणादि ततात्मनः

yadvai na kasyacidbījamanākhyatvānna kāraṇam | na kiṃcijjāyate tasmātpramāṇādi tatātmanaḥ

अकर्तृकर्मकरणं सत्यं चिद्धनमक्षतम् । आत्मरूपमनाभासं स्वयंवेदनमक्षतम्

akartṛkarmakaraṇaṃ satyaṃ ciddhanamakṣatam | ātmarūpamanābhāsaṃ svayaṃvedanamakṣatam

तस्मान्न जायते किंचित्परस्माद्ब्रह्मणो मुने । कथं किं लभ्यते केन यथोर्म्यादि सकारणम्

tasmānna jāyate kiṃcitparasmādbrahmaṇo mune | kathaṃ kiṃ labhyate kena yathormyādi sakāraṇam

परेऽसद्देशकालान्ते तथा जगदकारणम् । शिखिध्वज उवाच । जलादौ यत्तरङ्गादि तत्सकारणमस्ति हि

pare'saddeśakālānte tathā jagadakāraṇam | śikhidhvaja uvāca | jalādau yattaraṅgādi tatsakāraṇamasti hi

परे जगदहंतादि नाकारणमवैम्यहम् । कुम्भ उवाच । इदानीं तत्त्वतो ज्ञातमेतत्सत्यं महीपते

pare jagadahaṃtādi nākāraṇamavaimyaham | kumbha uvāca | idānīṃ tattvato jñātametatsatyaṃ mahīpate

इदं जगदहंतादि नेह किंचिन्न विद्यते । जगच्छब्दार्थरहितं जगदस्ति शिवात्मकम्

idaṃ jagadahaṃtādi neha kiṃcinna vidyate | jagacchabdārtharahitaṃ jagadasti śivātmakam

व्योम्न्येव निर्मितं शान्तं व्योम्ना सूक्ष्मतरेण च । यथा नभसि शून्यत्वं तथेदं जगदीश्वरे

vyomnyeva nirmitaṃ śāntaṃ vyomnā sūkṣmatareṇa ca | yathā nabhasi śūnyatvaṃ tathedaṃ jagadīśvare

सदृशं स्वस्वरूपेण न वा रूपेण केनचित् । एवंरूपं जगदिदं सम्यग्ज्ञातं शिवं भवेत्

sadṛśaṃ svasvarūpeṇa na vā rūpeṇa kenacit | evaṃrūpaṃ jagadidaṃ samyagjñātaṃ śivaṃ bhavet

सम्यग्ज्ञानप्रभावेण विषमप्यमृतायते । असम्यग्ज्ञातमशिवं जगद्दुःखप्रदं परम्

samyagjñānaprabhāveṇa viṣamapyamṛtāyate | asamyagjñātamaśivaṃ jagadduḥkhapradaṃ param

विषबुद्ध्यामृतमपि भुक्तं विषरसायते । ईदृशश्च यथा वेत्ति यद्यदेष चिदीश्वरः

viṣabuddhyāmṛtamapi bhuktaṃ viṣarasāyate | īdṛśaśca yathā vetti yadyadeṣa cidīśvaraḥ

तत्तथैवाशु भवति तादृग्रूपतया शिवः । यथा ज्वाला भ्रमाज्जाता विचित्राकारविभ्रमैः

tattathaivāśu bhavati tādṛgrūpatayā śivaḥ | yathā jvālā bhramājjātā vicitrākāravibhramaiḥ

तिष्ठत्यनन्यरूपैव ब्रह्मसत्ता तथैव हि । यत्परं चित्स्वरूपेण स्थितमात्मनि मन्थरम्

tiṣṭhatyananyarūpaiva brahmasattā tathaiva hi | yatparaṃ citsvarūpeṇa sthitamātmani mantharam

तत्तेन देहदेह्यादिर्जगदादीव लक्ष्यते । केवलं परमेवेत्थं परमं भासते शिवम्

tattena dehadehyādirjagadādīva lakṣyate | kevalaṃ paramevetthaṃ paramaṃ bhāsate śivam

अतो जगदहंतादि प्रश्न एवेति नोचितः । यद्वस्तु विद्यमानं सत्प्रश्नस्तत्र विराजते

ato jagadahaṃtādi praśna eveti nocitaḥ | yadvastu vidyamānaṃ satpraśnastatra virājate

प्रेक्षितं यत्तु नास्त्येव प्रेक्षाप्रश्नेन तत्र किम् । संनिवेशं विना सत्ता यथा हेम्नो न विद्यते

prekṣitaṃ yattu nāstyeva prekṣāpraśnena tatra kim | saṃniveśaṃ vinā sattā yathā hemno na vidyate

तथा जगदहंभावं विना नेशस्य संस्थितिः । । अकारणत्वान्नास्तीदं ब्रह्मैवेत्थं विजृम्भते

tathā jagadahaṃbhāvaṃ vinā neśasya saṃsthitiḥ | | akāraṇatvānnāstīdaṃ brahmaivetthaṃ vijṛmbhate

अजृम्भमाणमेवेदं जगत्त्वेनेव संस्थितम् । यन्मया एव तेनैव मिथः संप्रेरिताशयम्

ajṛmbhamāṇamevedaṃ jagattveneva saṃsthitam | yanmayā eva tenaiva mithaḥ saṃpreritāśayam

चमत्कुर्वन्त्यमी भावाः पञ्चके मिथुनौघवत् । चिन्मात्र एव चिन्मात्रं चिन्मात्रेणावधीयते

camatkurvantyamī bhāvāḥ pañcake mithunaughavat | cinmātra eva cinmātraṃ cinmātreṇāvadhīyate

नानात्मनैव नानेव स्वात्मज्ञानात्मनात्मवत् । पूर्णात्पूर्णान्युद्धरन्ति पूर्णात्पूर्णानि चक्रिरे

nānātmanaiva nāneva svātmajñānātmanātmavat | pūrṇātpūrṇānyuddharanti pūrṇātpūrṇāni cakrire

भवन्ति पूर्णात्पूर्णानि पूर्णमेवावशिष्यते । चिन्मात्रमेव कचति यच्चिन्मात्रमयात्मनि

bhavanti pūrṇātpūrṇāni pūrṇamevāvaśiṣyate | cinmātrameva kacati yaccinmātramayātmani

अकचित्वैव तन्नाम कचितं सर्गवेदनम् । अहं चिता चिदेवादौ भवतीव स्वयं ततः

akacitvaiva tannāma kacitaṃ sargavedanam | ahaṃ citā cidevādau bhavatīva svayaṃ tataḥ

अभवन्त्येव रूपं स्वमत्यजन्ती निरामयम् । तेजोमयमनाद्यन्तं मनोरूपमनन्तकम्

abhavantyeva rūpaṃ svamatyajantī nirāmayam | tejomayamanādyantaṃ manorūpamanantakam

सम्राट्संसारमाभासि भवतीव स्वयं वपुः । पश्यत्यथ सदेवेदं स्वरूपत्वात्सदेव वा । भावनाद्भूततामेति दृश्यं भवति च क्षणात्

samrāṭsaṃsāramābhāsi bhavatīva svayaṃ vapuḥ | paśyatyatha sadevedaṃ svarūpatvātsadeva vā | bhāvanādbhūtatāmeti dṛśyaṃ bhavati ca kṣaṇāt

शान्तं जगत्प्रसररूपतया स्वभाव- शब्दार्थमुक्तमिदमव्यपदेश्यमेकम् । वस्तु स्थितं निजचमत्करणावलोक- रूपं जगत्स्वरहितानुभवात्मतत्त्वम्

śāntaṃ jagatprasararūpatayā svabhāva- śabdārthamuktamidamavyapadeśyamekam | vastu sthitaṃ nijacamatkaraṇāvaloka- rūpaṃ jagatsvarahitānubhavātmatattvam

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० निर्वा० पू० चू० शिखिध्वजावबोधनं नाम षण्णवतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 nirvā0 pū0 cū0 śikhidhvajāvabodhanaṃ nāma ṣaṇṇavatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०९७

सप्तनवतितमः सर्गः

saptanavatitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । संविन्मयत्वाज्जगतः स्वप्नस्य परमात्मनः । ब्रह्माकाशतया सर्वं ब्रह्मैवेत्यनुभूयते

śrīvasiṣṭha uvāca | saṃvinmayatvājjagataḥ svapnasya paramātmanaḥ | brahmākāśatayā sarvaṃ brahmaivetyanubhūyate

भ्रमस्य चातिदृश्यत्वाददृश्यत्वान्महाचितेः । मदशक्तिवदात्मेति सत्यतास्यापि युज्यते

bhramasya cātidṛśyatvādadṛśyatvānmahāciteḥ | madaśaktivadātmeti satyatāsyāpi yujyate

असत्त्वाद्दृश्यविश्रान्तेरलभ्यत्वान्महाचितेः । उपलब्धुरभावाच्च शून्यनाम्नीव सत्यपि

asattvāddṛśyaviśrānteralabhyatvānmahāciteḥ | upalabdhurabhāvācca śūnyanāmnīva satyapi

चिन्मात्रं पुरुषोऽकर्ता समेत्यव्यक्ततो जगत् । एवंदृष्टेः सत्यमेतदेवमर्थानुभूतितः

cinmātraṃ puruṣo'kartā sametyavyaktato jagat | evaṃdṛṣṭeḥ satyametadevamarthānubhūtitaḥ

विवर्तो ब्रह्मणो दृश्यमित्येवंवादिनोऽपि सत् । मतमेवंस्वरूपाणामर्थानामनुभूतितः

vivarto brahmaṇo dṛśyamityevaṃvādino'pi sat | matamevaṃsvarūpāṇāmarthānāmanubhūtitaḥ

परमाणुसमूहात्म जगदित्यपि सत्यतः । संवेद्यते यथा यद्यत्तत्तथैवानुभूतितः

paramāṇusamūhātma jagadityapi satyataḥ | saṃvedyate yathā yadyattattathaivānubhūtitaḥ

यथा दृष्टं तथैवेदमिह लोके परत्र च । नासन्न सदिति प्रौढा सत्यमाध्यात्मिकी गतिः

yathā dṛṣṭaṃ tathaivedamiha loke paratra ca | nāsanna saditi prauḍhā satyamādhyātmikī gatiḥ

बाह्यमेवास्ति नास्त्यन्यदित्यन्ये सत्यवादिनः । स्वात्मन्यक्षगणातीतं प्राप्नुवन्ति न ते यतः

bāhyamevāsti nāstyanyadityanye satyavādinaḥ | svātmanyakṣagaṇātītaṃ prāpnuvanti na te yataḥ

अनारतविपर्यासदर्शनात्क्षणभङ्गधीः । युक्तैव तद्विदामाद्यं सर्वशक्ति हि तत्पदम्

anārataviparyāsadarśanātkṣaṇabhaṅgadhīḥ | yuktaiva tadvidāmādyaṃ sarvaśakti hi tatpadam

कलविङ्कघटन्यायो धर्म इत्यपि तद्विदाम् । तथात्मसिद्धेर्म्लेच्छानां तद्देशेषु न दुष्यति

kalaviṅkaghaṭanyāyo dharma ityapi tadvidām | tathātmasiddhermlecchānāṃ taddeśeṣu na duṣyati

समाः सन्तश्च विप्राग्निविषामृतमृतिष्वपि । भान्त्येवं तद्विदां सर्वमिदं सर्वात्मकं यतः

samāḥ santaśca viprāgniviṣāmṛtamṛtiṣvapi | bhāntyevaṃ tadvidāṃ sarvamidaṃ sarvātmakaṃ yataḥ

स्वभावसिद्धमेवेदं युक्तमित्येव तद्विदाम् । अन्विष्टा याति नो प्राप्तिं बुद्धिमत्सर्वकर्तृता

svabhāvasiddhamevedaṃ yuktamityeva tadvidām | anviṣṭā yāti no prāptiṃ buddhimatsarvakartṛtā

एकः सर्वत्र कर्तेति सत्यं तन्मयचेतसाम् । सोऽयं निश्चयवान्सोऽत्र तदाप्नोतीत्यबाधितम्

ekaḥ sarvatra karteti satyaṃ tanmayacetasām | so'yaṃ niścayavānso'tra tadāpnotītyabādhitam

अयं लोकः परश्चास्ति स्नानाग्न्यादि च नेतरत् । एतदेतादृशं सत्यं विद्धि भावितभावनम्

ayaṃ lokaḥ paraścāsti snānāgnyādi ca netarat | etadetādṛśaṃ satyaṃ viddhi bhāvitabhāvanam

अशेषं शून्यमेवेति बौद्धानामेतदेव सत् । लभ्यते तद्विचारेण यत्र किंचन नैव हि

aśeṣaṃ śūnyameveti bauddhānāmetadeva sat | labhyate tadvicāreṇa yatra kiṃcana naiva hi

चितिश्चिन्तामणिरिव कल्पद्रुम इवेप्सितम् । आशु संपादयत्यन्तरात्मनात्मनि खात्मिका

citiścintāmaṇiriva kalpadruma ivepsitam | āśu saṃpādayatyantarātmanātmani khātmikā

नेदं शून्यं न चाशून्यमित्यवस्तु न तद्विदाम् । सर्वशक्तिर्हि सा शक्तिर्न तद्विद्यत एव तत्

nedaṃ śūnyaṃ na cāśūnyamityavastu na tadvidām | sarvaśaktirhi sā śaktirna tadvidyata eva tat

तस्मात्स्वनिश्चये यस्मिन्यः स्थितः स तथा ततः । अवश्यं फलमाप्नोति न चेद्बाल्यान्निवर्तते

tasmātsvaniścaye yasminyaḥ sthitaḥ sa tathā tataḥ | avaśyaṃ phalamāpnoti na cedbālyānnivartate

विचार्य पण्डितैः सार्धं श्रेष्ठवस्तुनि धीमता । स रूढो निश्चयो ग्राह्यो नेतरत्र यथा तथा

vicārya paṇḍitaiḥ sārdhaṃ śreṣṭhavastuni dhīmatā | sa rūḍho niścayo grāhyo netaratra yathā tathā

संभवत्युत्तमप्रज्ञः शास्त्रतो व्यवहारतः । यो यत्र नाम तत्रासौ पण्डितस्तं समाश्रयेत्

saṃbhavatyuttamaprajñaḥ śāstrato vyavahārataḥ | yo yatra nāma tatrāsau paṇḍitastaṃ samāśrayet

सतां विवदमानानां सच्छास्त्रव्यवहारिणाम् । यः समाह्लादकोऽनिन्द्यः स श्रेष्ठस्तं समाश्रयेत्

satāṃ vivadamānānāṃ sacchāstravyavahāriṇām | yaḥ samāhlādako'nindyaḥ sa śreṣṭhastaṃ samāśrayet

सर्व एवानिशं श्रेयो धावन्ति प्राणिनो बलात् । परिनिम्नं पयांसीव तद्विचार्य समाश्रयेत्

sarva evāniśaṃ śreyo dhāvanti prāṇino balāt | parinimnaṃ payāṃsīva tadvicārya samāśrayet

कल्लोलैरुह्यमानानां नृणां संसारसागरे । अज्ञाता दिवसा यान्ति तृणानामिव बिन्दवः

kallolairuhyamānānāṃ nṛṇāṃ saṃsārasāgare | ajñātā divasā yānti tṛṇānāmiva bindavaḥ

श्रीराम उवाच । जगत्पूर्वं लतेवापि विश्रान्ता वितते पदे । पूर्वापरविचारेण के पराभावदर्शिनः

śrīrāma uvāca | jagatpūrvaṃ latevāpi viśrāntā vitate pade | pūrvāparavicāreṇa ke parābhāvadarśinaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । जातौ जातौ कतिपये व्यपदेश्या भवन्ति ते । येषां यान्ति प्रकाशेन दिवसा भास्वतामिव

śrīvasiṣṭha uvāca | jātau jātau katipaye vyapadeśyā bhavanti te | yeṣāṃ yānti prakāśena divasā bhāsvatāmiva

अधश्चोर्ध्वं च धावन्तश्चक्रावर्तविवर्तनैः । सर्वे तृणवदुह्यन्ते मूढा मोहभवाम्बुधौ

adhaścordhvaṃ ca dhāvantaścakrāvartavivartanaiḥ | sarve tṛṇavaduhyante mūḍhā mohabhavāmbudhau

नष्टात्मस्थितयो भोगवह्निषु प्रज्वलन्त्यलम् । देवा दिवि दवेनाद्रौ दह्यमाना द्रुमा इव

naṣṭātmasthitayo bhogavahniṣu prajvalantyalam | devā divi davenādrau dahyamānā drumā iva

पातिता मदसंपन्ना दानवा दानवारिभिः । गजा इव निरालाना घोरे नारायणावटे

pātitā madasaṃpannā dānavā dānavāribhiḥ | gajā iva nirālānā ghore nārāyaṇāvaṭe

न गन्धमपि गन्धर्वा दर्शयन्ति विवेकजम् । गीतपीतपरामर्शाः सरन्ति हरिणा इव

na gandhamapi gandharvā darśayanti vivekajam | gītapītaparāmarśāḥ saranti hariṇā iva

विद्याधराश्च विद्यानामाधारत्वेन मोहिताः । स्फुरितानामुदाराणामपि कुर्वन्ति नादरम्

vidyādharāśca vidyānāmādhāratvena mohitāḥ | sphuritānāmudārāṇāmapi kurvanti nādaram

यक्षा विक्षोभितभुवो दक्षतामक्षता इव । दर्शयन्त्यसहायेषु बालवृद्धातुरेषु च

yakṣā vikṣobhitabhuvo dakṣatāmakṣatā iva | darśayantyasahāyeṣu bālavṛddhātureṣu ca

दन्तिनामिव मत्तानां रंहसा हरिणारिणा । कृतः करिष्यसि त्वं च राक्षसानां परिक्षयम्

dantināmiva mattānāṃ raṃhasā hariṇāriṇā | kṛtaḥ kariṣyasi tvaṃ ca rākṣasānāṃ parikṣayam

भृशं पिशाचाः पश्यन्ति भूतभोजनचिन्तया । धूमान्धकारानिलया ज्वालयाहुतयो यथा

bhṛśaṃ piśācāḥ paśyanti bhūtabhojanacintayā | dhūmāndhakārānilayā jvālayāhutayo yathā

नागजालमृणालानि मग्नानि धरणीतले । नगानामिव मूलानि जडानीव स्थितान्यलम्

nāgajālamṛṇālāni magnāni dharaṇītale | nagānāmiva mūlāni jaḍānīva sthitānyalam

विवरं शरणं येषां कीटानामिव भूतले । तेषामसुरबालानां विवेकेषु कथैव का

vivaraṃ śaraṇaṃ yeṣāṃ kīṭānāmiva bhūtale | teṣāmasurabālānāṃ vivekeṣu kathaiva kā

अल्पमात्रकणार्थेन संचरन्ति दिवानिशम् । पिपीलिकासधर्माणः प्रायेण पुरुषा अपि

alpamātrakaṇārthena saṃcaranti divāniśam | pipīlikāsadharmāṇaḥ prāyeṇa puruṣā api

सर्वासां भूतजातीनां व्यग्राणां व्यर्थदीर्घया । क्षीबाणामिव गच्छन्ति दिवसानि दुरीहया

sarvāsāṃ bhūtajātīnāṃ vyagrāṇāṃ vyarthadīrghayā | kṣībāṇāmiva gacchanti divasāni durīhayā

न कंचित्संस्पृशत्यन्तर्विवेको विमलो जनम् । जलेऽगाधे निपतितं निमज्जन्तं रजो यथा

na kaṃcitsaṃspṛśatyantarviveko vimalo janam | jale'gādhe nipatitaṃ nimajjantaṃ rajo yathā

नीयन्ते नियमाधूता मानवा मानवायुभिः । काम्पिकैः स्फुटतापूताः किरारुनिकरा इव

nīyante niyamādhūtā mānavā mānavāyubhiḥ | kāmpikaiḥ sphuṭatāpūtāḥ kirārunikarā iva

पानभोजनजम्बाले गहने योगिनीगणाः । दुर्गन्धपल्वलोद्गारे पतिताः पामरा इव

pānabhojanajambāle gahane yoginīgaṇāḥ | durgandhapalvalodgāre patitāḥ pāmarā iva

केवलं यमचन्द्रेन्द्ररुद्रार्कवरुणानिलाः । जीवन्मुक्ता हरिब्रह्मगुरुशुक्रानलादयः

kevalaṃ yamacandrendrarudrārkavaruṇānilāḥ | jīvanmuktā haribrahmaguruśukrānalādayaḥ

प्रजापतीनां सप्तर्षिदक्षाद्याः कश्यपादयः । नारदाद्याः कुमाराद्याः सनकाद्याः सुरात्मजाः

prajāpatīnāṃ saptarṣidakṣādyāḥ kaśyapādayaḥ | nāradādyāḥ kumārādyāḥ sanakādyāḥ surātmajāḥ

दानवानां हिरण्याक्षबलिप्रह्लादशम्बराः । मयवृत्रान्धनमुचिकेशिपुत्रमुरादयः

dānavānāṃ hiraṇyākṣabaliprahlādaśambarāḥ | mayavṛtrāndhanamucikeśiputramurādayaḥ

बिभीषणाद्या रक्षस्सु प्रहस्तेन्द्रजिदादयः । शेषतक्षककर्कोटमहापद्मादयोऽहिषु

bibhīṣaṇādyā rakṣassu prahastendrajidādayaḥ | śeṣatakṣakakarkoṭamahāpadmādayo'hiṣu

ब्रह्मविष्ण्विन्द्रलोकेषु वास्तव्या मुक्तदेहिनः । मुक्तस्वभावास्तुषिताः सिद्धाः साध्याश्च केचन

brahmaviṣṇvindralokeṣu vāstavyā muktadehinaḥ | muktasvabhāvāstuṣitāḥ siddhāḥ sādhyāśca kecana

मानुषेषु च राजानो मुनयो ब्राह्मणोत्तमाः । जीवन्मुक्ताः संभवन्ति विरलास्तु रघूद्वह

mānuṣeṣu ca rājāno munayo brāhmaṇottamāḥ | jīvanmuktāḥ saṃbhavanti viralāstu raghūdvaha

भूतानि सन्ति सकलानि बहूनि दिक्षु बोधान्वितानि विरलानि भवन्ति किंतु । वृक्षा भवन्ति फलपल्लवजालयुक्ताः कल्पद्रुमास्तु विरलाः खलु संभवन्ति

bhūtāni santi sakalāni bahūni dikṣu bodhānvitāni viralāni bhavanti kiṃtu | vṛkṣā bhavanti phalapallavajālayuktāḥ kalpadrumāstu viralāḥ khalu saṃbhavanti

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षो० निर्वाणप्रकरणे उ० विवेकिविरलत्ववर्णनं नाम सप्तनवतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣo0 nirvāṇaprakaraṇe u0 vivekiviralatvavarṇanaṃ nāma saptanavatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०९७

सप्तनवतितमः सर्गः

saptanavatitamaḥ sargaḥ

कुम्भ उवाच । हेम्न्यस्ति देशकालान्ते इत्थं जन्यजनिक्रमः । न किंचिज्जायते शान्तान्न किंचित्प्रविलीयते

kumbha uvāca | hemnyasti deśakālānte itthaṃ janyajanikramaḥ | na kiṃcijjāyate śāntānna kiṃcitpravilīyate

स्वसत्तायां स्थितं ब्रह्म न बीजं न च कारणम् । शुद्धानुभवमात्रं तत्तस्मादन्यन्न विद्यते

svasattāyāṃ sthitaṃ brahma na bījaṃ na ca kāraṇam | śuddhānubhavamātraṃ tattasmādanyanna vidyate

किंचिज्जगदहंतादि तदेवानन्तमस्ति हि । शिखिध्वज उवाच । शिवे जगदहंतादि मुने नास्तीति वेद्म्यहम्

kiṃcijjagadahaṃtādi tadevānantamasti hi | śikhidhvaja uvāca | śive jagadahaṃtādi mune nāstīti vedmyaham

सर्गवेदनमाभाति कथमेतद्वदाशु मे । कुम्भ उवाच । विस्तारं तदनाद्यन्तं तत्संविदिव तिष्ठति

sargavedanamābhāti kathametadvadāśu me | kumbha uvāca | vistāraṃ tadanādyantaṃ tatsaṃvidiva tiṣṭhati

तत्तद्भुवनमत्यच्छं तत्तन्मात्रं जगद्वपुः । न विज्ञानमयोऽर्थोऽस्ति न बाह्यो नापि शून्यता

tattadbhuvanamatyacchaṃ tattanmātraṃ jagadvapuḥ | na vijñānamayo'rtho'sti na bāhyo nāpi śūnyatā

वेदनामात्रसारत्वाद्यथा चित्सार उच्यते । द्रवत्वं सलिलस्येव चिदचित्त्वमकारणम्

vedanāmātrasāratvādyathā citsāra ucyate | dravatvaṃ salilasyeva cidacittvamakāraṇam

स्वात्मनीशमनन्तं तद्यथास्थितमवस्थितम् । प्रतियोगिव्यवच्छेदाभावतः सत्त्वभावयोः

svātmanīśamanantaṃ tadyathāsthitamavasthitam | pratiyogivyavacchedābhāvataḥ sattvabhāvayoḥ

असत्त्वात्तेन परमे स्वच्छभावव्यवस्थता । यदि कारणतापत्तियोग्यं शान्तं पदं भवेत्

asattvāttena parame svacchabhāvavyavasthatā | yadi kāraṇatāpattiyogyaṃ śāntaṃ padaṃ bhavet

अनिङ्गितमनाभासमप्रतर्क्यं कथं भवेत् । अतो न कारणं नैव बीजं ब्रह्म कदाचन

aniṅgitamanābhāsamapratarkyaṃ kathaṃ bhavet | ato na kāraṇaṃ naiva bījaṃ brahma kadācana

कार्यस्य कस्यचिन्नाम तेन सर्गो न विद्यते । न चान्यथोपपत्तिर्हि सर्गस्यास्योपपद्यते

kāryasya kasyacinnāma tena sargo na vidyate | na cānyathopapattirhi sargasyāsyopapadyate

चिन्मात्रकादृते तस्माज्जडसर्गो न विद्यते । यदिदं दृश्यते किंचित्तच्चिद्धनमिवोत्थितम्

cinmātrakādṛte tasmājjaḍasargo na vidyate | yadidaṃ dṛśyate kiṃcittacciddhanamivotthitam

अहंभावजगच्छब्दशब्दार्थरसरञ्जनम् । कार्यं न कारणाभावात्पदार्थे तूपपद्यते

ahaṃbhāvajagacchabdaśabdārtharasarañjanam | kāryaṃ na kāraṇābhāvātpadārthe tūpapadyate

द्वित्वैक्याद्यात्मकं व्योमपुष्पवत्स्वानुभूतितः । वस्तु नाशैकनिष्ठत्वान्न वा ज्ञमुपपद्यते

dvitvaikyādyātmakaṃ vyomapuṣpavatsvānubhūtitaḥ | vastu nāśaikaniṣṭhatvānna vā jñamupapadyate

उपलम्भकरो नाशो जन्मनस्तस्य वा कुतः । अथ चैनं सदा सन्तं नित्यं नष्टं च वेत्सि वा

upalambhakaro nāśo janmanastasya vā kutaḥ | atha cainaṃ sadā santaṃ nityaṃ naṣṭaṃ ca vetsi vā

पदार्थौघं तदेवेत्थमेकरूपेऽपि किं व्यथा । उपलम्भस्तु यश्चायमेषा चित्तचमत्कृतिः

padārthaughaṃ tadevetthamekarūpe'pi kiṃ vyathā | upalambhastu yaścāyameṣā cittacamatkṛtiḥ

चित्तत्त्वमात्रसत्तास्ति द्वित्वमैक्यं च नास्त्यलम् । अतः पदार्थसत्ताया अभावे सति भूपते

cittattvamātrasattāsti dvitvamaikyaṃ ca nāstyalam | ataḥ padārthasattāyā abhāve sati bhūpate

असंभवाद्भावनस्य नाहंताभावनास्ति ते । अहंभावासंभवतश्चित्तमन्यत्किमुच्यते

asaṃbhavādbhāvanasya nāhaṃtābhāvanāsti te | ahaṃbhāvāsaṃbhavataścittamanyatkimucyate

इति चित्तमहंरूपं नास्त्यतो न च भिन्नता । निर्वासनः शान्तमना मौनी परनभोमयः

iti cittamahaṃrūpaṃ nāstyato na ca bhinnatā | nirvāsanaḥ śāntamanā maunī paranabhomayaḥ

सदेहो वा विदेहो वा भावस्थोऽप्यचलोपमः । संबन्धाच्छुद्धचिद्दृष्टेः पदार्थाभावसिद्धितः

sadeho vā videho vā bhāvastho'pyacalopamaḥ | saṃbandhācchuddhaciddṛṣṭeḥ padārthābhāvasiddhitaḥ

भावनाभावतश्चित्ते नास्त्येवाहमिति स्वयम् । एवं ब्रह्मेति वेदार्थभावनादनुभूतितः । चेतितार्थैकसत्यत्वाच्चिन्ता नाम क्व विद्यते

bhāvanābhāvataścitte nāstyevāhamiti svayam | evaṃ brahmeti vedārthabhāvanādanubhūtitaḥ | cetitārthaikasatyatvāccintā nāma kva vidyate

तेनासि निर्मलमकारणमादिमुक्तं तद्ब्रह्म शाश्वतमशेषमनेकमेकम् । शून्यं निरामयमसत्सदनादिमध्यं सर्वं जगच्चिदपि ब्रह्म यथास्थितं तत्

tenāsi nirmalamakāraṇamādimuktaṃ tadbrahma śāśvatamaśeṣamanekamekam | śūnyaṃ nirāmayamasatsadanādimadhyaṃ sarvaṃ jagaccidapi brahma yathāsthitaṃ tat

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० निर्वाणप्रकरणे पू० चू० शिखिध्वजप्रबोधनं नाम सप्तनवतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 cū0 śikhidhvajaprabodhanaṃ nāma saptanavatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०९८

अष्टनवतितमः सर्गः

aṣṭanavatitamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । विवेकिनो विरक्ता ये विश्रान्ता ये परे पदे । तेषां तनुत्वमायान्ति लोभमोहादयोऽरयः

śrīvasiṣṭha uvāca | vivekino viraktā ye viśrāntā ye pare pade | teṣāṃ tanutvamāyānti lobhamohādayo'rayaḥ

न हृष्यन्ति न कुप्यन्ति नाविशन्त्याहरन्ति च । उद्विजन्तेऽपि नो लोकाल्लोकान्नोद्वेजयन्ति च

na hṛṣyanti na kupyanti nāviśantyāharanti ca | udvijante'pi no lokāllokānnodvejayanti ca

न नास्तिक्यान्न चास्तिक्यात्कष्टानुष्ठानवैदिकाः । मनोज्ञमधुराचाराः प्रियपेशलवादिनः

na nāstikyānna cāstikyātkaṣṭānuṣṭhānavaidikāḥ | manojñamadhurācārāḥ priyapeśalavādinaḥ

सङ्गादाह्लादयन्त्यन्तः शशाङ्ककिरणा इव । विवेचितारः कार्याणां निर्णेतारः क्षणादपि

saṅgādāhlādayantyantaḥ śaśāṅkakiraṇā iva | vivecitāraḥ kāryāṇāṃ nirṇetāraḥ kṣaṇādapi

अनुद्वेगकराचारा बान्धवा नागरा इव । बहिः सर्वसमाचारा अन्तः सर्वार्थशीतलाः

anudvegakarācārā bāndhavā nāgarā iva | bahiḥ sarvasamācārā antaḥ sarvārthaśītalāḥ

शास्त्रार्थरसिकास्तज्ज्ञा ज्ञातलोकपरावराः । हेयोपादेयवेत्तारो यथाप्राप्ताभिपातिनः

śāstrārtharasikāstajjñā jñātalokaparāvarāḥ | heyopādeyavettāro yathāprāptābhipātinaḥ

विरुद्धकार्यविरता रसिका सज्जनस्थितौ । अनावरणसौगन्ध्यैः परास्पदसुखाशनैः

viruddhakāryaviratā rasikā sajjanasthitau | anāvaraṇasaugandhyaiḥ parāspadasukhāśanaiḥ

पूजयन्त्यागतं फुल्ला भृङ्गं पद्मा इवार्थिनम् । आवर्जयन्ति जनतां जनतापापहारिणः

pūjayantyāgataṃ phullā bhṛṅgaṃ padmā ivārthinam | āvarjayanti janatāṃ janatāpāpahāriṇaḥ

शीतलास्पदवत्स्निग्धाः प्रावृषीव पयोधराः । भूभृद्भङ्गकरं धीरा देशभङ्गदमाकुलम्

śītalāspadavatsnigdhāḥ prāvṛṣīva payodharāḥ | bhūbhṛdbhaṅgakaraṃ dhīrā deśabhaṅgadamākulam

रोधयन्त्यागतं क्षोभं भूकम्पमिव पर्वताः । उत्साहयन्ति विपदि सुखयन्ति च संपदि

rodhayantyāgataṃ kṣobhaṃ bhūkampamiva parvatāḥ | utsāhayanti vipadi sukhayanti ca saṃpadi

चन्द्रबिम्बोपमाकारा दारा इव गुणाकराः । यशःपुष्पामलदिशो भाविसत्फलहेतवः

candrabimbopamākārā dārā iva guṇākarāḥ | yaśaḥpuṣpāmaladiśo bhāvisatphalahetavaḥ

पुंस्कोकिलसमालापा माधवा इव साधवः । कल्लोलबहुलावर्तं व्यामोहमकरालयम्

puṃskokilasamālāpā mādhavā iva sādhavaḥ | kallolabahulāvartaṃ vyāmohamakarālayam

लुठन्तमिव हेमन्तं लोडयन्तं जनास्पदम् । वीचिविक्षोभचपलं परचित्तमहार्णवम्

luṭhantamiva hemantaṃ loḍayantaṃ janāspadam | vīcivikṣobhacapalaṃ paracittamahārṇavam

तच्च रोधयितुं शक्तास्तटस्थाः साधुपर्वताः । आपत्सु बुद्धिनाशेषु कल्लोलेष्वाकुलेषु च

tacca rodhayituṃ śaktāstaṭasthāḥ sādhuparvatāḥ | āpatsu buddhināśeṣu kalloleṣvākuleṣu ca

संकटेषु दुरन्तेषु सन्त एव गतिः सताम् । एभिश्चिह्नैरथान्यैश्च ज्ञात्वा तानुचिताशयान्

saṃkaṭeṣu duranteṣu santa eva gatiḥ satām | ebhiścihnairathānyaiśca jñātvā tānucitāśayān

आश्रयेतैकविश्रान्त्यै श्रान्तः संसारवर्त्मना । यस्मादत्यन्तविषमः संसारोरगसागरः

āśrayetaikaviśrāntyai śrāntaḥ saṃsāravartmanā | yasmādatyantaviṣamaḥ saṃsāroragasāgaraḥ

विना सत्सङ्गमन्येन पोतकेन न तीर्यते । आस्तां किं मे विचारेण यद्भवेदस्तु तन्मम

vinā satsaṅgamanyena potakena na tīryate | āstāṃ kiṃ me vicāreṇa yadbhavedastu tanmama

इत्यन्तः कल्कमासाद्य न स्थेयं गर्तकीटवत् । एकोऽपि विद्यते यस्य गुणस्तं सर्वमुत्सृजन्

ityantaḥ kalkamāsādya na stheyaṃ gartakīṭavat | eko'pi vidyate yasya guṇastaṃ sarvamutsṛjan

अनादृतान्यतद्दोषं तावन्मात्रं समाश्रयेत् । गुणान्दोषांश्च विज्ञातुमाबाल्यात्स्वप्रयत्नतः

anādṛtānyataddoṣaṃ tāvanmātraṃ samāśrayet | guṇāndoṣāṃśca vijñātumābālyātsvaprayatnataḥ

यथासंभवसत्सङ्गशास्त्रैः प्राग्धियमेधयेत् । दोषलेशमनादृत्य नित्यं सेवेत सज्जनम्

yathāsaṃbhavasatsaṅgaśāstraiḥ prāgdhiyamedhayet | doṣaleśamanādṛtya nityaṃ seveta sajjanam

स्थूलदोषं त्वनिर्वाणं शनैः परिहरेत्क्रमात् । याति रम्यमरम्यत्वं स्थिरमस्थिरतामपि

sthūladoṣaṃ tvanirvāṇaṃ śanaiḥ pariharetkramāt | yāti ramyamaramyatvaṃ sthiramasthiratāmapi

यथा दृष्टं तथा मन्ये याति साधुरसाधुताम् । एष सोऽत्यन्त उत्पातो यः साधुर्याति दुष्टताम्

yathā dṛṣṭaṃ tathā manye yāti sādhurasādhutām | eṣa so'tyanta utpāto yaḥ sādhuryāti duṣṭatām

देशकालवशात्पापैर्महोत्पातोऽपि दृश्यते । सर्वकर्माणि संत्यज्य कुर्यात्सज्जनसंगमम् । एतत्कर्म निराबाधं लोकद्वितयसाधनम्

deśakālavaśātpāpairmahotpāto'pi dṛśyate | sarvakarmāṇi saṃtyajya kuryātsajjanasaṃgamam | etatkarma nirābādhaṃ lokadvitayasādhanam

न सज्जनाद्दूरतरः क्वचिद्भवे- द्भजेत साधून्विनयक्रियान्वितः । स्पृशन्त्ययत्नेन हि तत्समीपगं विसारिणस्तद्गतपुष्परेणवः

na sajjanāddūrataraḥ kvacidbhave- dbhajeta sādhūnvinayakriyānvitaḥ | spṛśantyayatnena hi tatsamīpagaṃ visāriṇastadgatapuṣpareṇavaḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० निर्वाणप्रकरणे उ० सज्जनसमागमप्रशंसा नामाष्टनवतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe u0 sajjanasamāgamapraśaṃsā nāmāṣṭanavatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०९८

अष्टनवतितमः सर्गः

aṣṭanavatitamaḥ sargaḥ

शिखिध्वज उवाच । चित्तं नास्तीति मे बोधो यथा युक्त्या स्फुटं भवेत्। तामन्यामथवा ब्रूहि बुद्धं न निपुणं मया

śikhidhvaja uvāca | cittaṃ nāstīti me bodho yathā yuktyā sphuṭaṃ bhavet| tāmanyāmathavā brūhi buddhaṃ na nipuṇaṃ mayā

कुम्भ उवाच । चित्तं नास्त्येव हे राजन्कदाचित्किंचन क्वचित् । यच्चेदं चित्तवद्भाति तद्ब्रह्माभिधमव्ययम्

kumbha uvāca | cittaṃ nāstyeva he rājankadācitkiṃcana kvacit | yaccedaṃ cittavadbhāti tadbrahmābhidhamavyayam

अतोऽज्ञानात्मकं यत्तज्जगदेव न विद्यते । तत्राहंत्वंतदित्यादिकल्पिताः कलनाः कुतः

ato'jñānātmakaṃ yattajjagadeva na vidyate | tatrāhaṃtvaṃtadityādikalpitāḥ kalanāḥ kutaḥ

नास्त्येव जगदेवेदं यच्चेदं किंचनोदितम् । ब्रह्मैवास्तीह सकलं केन तद्बुध्यते कथम्

nāstyeva jagadevedaṃ yaccedaṃ kiṃcanoditam | brahmaivāstīha sakalaṃ kena tadbudhyate katham

महाप्रलयसर्गादावेवेदं नोदितं जगत् । निर्देशस्त्विदमित्यत्र त्वद्बोधाय मया कृतः

mahāpralayasargādāvevedaṃ noditaṃ jagat | nirdeśastvidamityatra tvadbodhāya mayā kṛtaḥ

उपादानात्मकादीनां कारणानामभावतः । अकारणं च भावानामशेषाणां त्वसंभवात्

upādānātmakādīnāṃ kāraṇānāmabhāvataḥ | akāraṇaṃ ca bhāvānāmaśeṣāṇāṃ tvasaṃbhavāt

एवमज्ञानबुद्ध्यात्म जगत्तस्मान्न विद्यते । तस्माद्यदिदमाभाति भासनं ब्रह्म नेतरत्

evamajñānabuddhyātma jagattasmānna vidyate | tasmādyadidamābhāti bhāsanaṃ brahma netarat

अनाख्येऽनाकृतौ देवे करोतीदमिति त्वसत् । भाषितं नोपपत्त्यात्म न सत्यं नानुभूयते

anākhye'nākṛtau deve karotīdamiti tvasat | bhāṣitaṃ nopapattyātma na satyaṃ nānubhūyate

अनाख्योऽप्रतिघः स्वात्मा निराकारो य ईश्वरः । स करोति जगदिति हासायैव वचोऽधियाम्

anākhyo'pratighaḥ svātmā nirākāro ya īśvaraḥ | sa karoti jagaditi hāsāyaiva vaco'dhiyām

अनेनैव प्रयोगेण राजंश्चित्तं न विद्यते । जगदेव न सत्साधो कुतश्चित्तादि तद्गतम्

anenaiva prayogeṇa rājaṃścittaṃ na vidyate | jagadeva na satsādho kutaścittādi tadgatam

चेतो हि वासनामात्रं वास्ये तु सति वासना । वास्यं जगत्तदेवासदतश्चित्तास्तिता कुतः

ceto hi vāsanāmātraṃ vāsye tu sati vāsanā | vāsyaṃ jagattadevāsadataścittāstitā kutaḥ

यदिदं कचति ब्रह्म स्वयमात्मात्मनात्मनि । कृतं तस्यैव तेनैव चित्तमित्यादिनामकम्

yadidaṃ kacati brahma svayamātmātmanātmani | kṛtaṃ tasyaiva tenaiva cittamityādināmakam

जगद्दृश्यमिदं वास्यं तदेवोत्पन्नमेव नो । कारणाभावतः पूर्वमेवातश्चित्तता कुतः

jagaddṛśyamidaṃ vāsyaṃ tadevotpannameva no | kāraṇābhāvataḥ pūrvamevātaścittatā kutaḥ

अतश्चिद्व्योममात्रात्म परमाकाशनामकम् । स्फारं वेदनमेवेदं कचत्यस्ति कुतो जगत्

ataścidvyomamātrātma paramākāśanāmakam | sphāraṃ vedanamevedaṃ kacatyasti kuto jagat

यत्किंचित्परमाकाश ईषत्कचकचायते । चिदादर्शे न जातत्वान्न चित्तं नो जगत्क्रिया

yatkiṃcitparamākāśa īṣatkacakacāyate | cidādarśe na jātatvānna cittaṃ no jagatkriyā

अहं त्वं जगदित्येषा प्रतिपत्तिर्न वास्तवी । मिथ्या स्वप्न इवाभाति नूनं मेऽशेषकारिणी

ahaṃ tvaṃ jagadityeṣā pratipattirna vāstavī | mithyā svapna ivābhāti nūnaṃ me'śeṣakāriṇī

वास्यस्य जगतोऽभावाद्यतो नास्त्येव वासना । अतस्तदात्मकं चित्तं कीदृशं क्व कुतः कथम्

vāsyasya jagato'bhāvādyato nāstyeva vāsanā | atastadātmakaṃ cittaṃ kīdṛśaṃ kva kutaḥ katham

अप्रबुद्धैरवगतं चित्तं दृश्यमिदं जगत् । असच्चित्तं निराकारं पूर्वमुत्पन्नमेव नो

aprabuddhairavagataṃ cittaṃ dṛśyamidaṃ jagat | asaccittaṃ nirākāraṃ pūrvamutpannameva no

नोत्पन्नं कारणाभावात्सर्गादावेव सर्वदा । लोकशास्त्रानुभवतो न च दृश्यस्य वस्तुनः

notpannaṃ kāraṇābhāvātsargādāveva sarvadā | lokaśāstrānubhavato na ca dṛśyasya vastunaḥ

अनादित्वमजत्वं वा स्थैर्यं वाप्युपपद्यते । साकारस्यास्य जगतः स्थूलस्य प्रतिघाकृतेः

anāditvamajatvaṃ vā sthairyaṃ vāpyupapadyate | sākārasyāsya jagataḥ sthūlasya pratighākṛteḥ

समस्तकारणाभावाल्लोकशास्त्रानुभूतिभिः । युज्यन्ते च निराकर्तुं न महाप्रलयादयः

samastakāraṇābhāvāllokaśāstrānubhūtibhiḥ | yujyante ca nirākartuṃ na mahāpralayādayaḥ

शास्त्रानुभववेदार्थसिद्धान्तैस्ते त्रयोऽपि वा । प्रलयाश्च न सन्तीति वक्त्युन्मत्तक एव च

śāstrānubhavavedārthasiddhāntaiste trayo'pi vā | pralayāśca na santīti vaktyunmattaka eva ca

लोकः शास्त्राणि वेदाश्च प्रमाणं यस्य नो मतेः । असद्भ्यो ह्यतिमूढः स सज्जनस्तं न संश्रयेत्

lokaḥ śāstrāṇi vedāśca pramāṇaṃ yasya no mateḥ | asadbhyo hyatimūḍhaḥ sa sajjanastaṃ na saṃśrayet

न च सप्रतिघस्यास्य दृश्यस्याप्रतिघं क्वचित् । कारणं भवितुं शक्तं साकारस्य निराकृति

na ca sapratighasyāsya dṛśyasyāpratighaṃ kvacit | kāraṇaṃ bhavituṃ śaktaṃ sākārasya nirākṛti

इत्थमालक्ष्यमाणं तत्तदेवं सततं मुने । न च नार्थक्रियाकारि भवेन्नेत्थमिदं जगत्

itthamālakṣyamāṇaṃ tattadevaṃ satataṃ mune | na ca nārthakriyākāri bhavennetthamidaṃ jagat

तस्मादिदं निरंशस्य चिद्व्योम्नोऽप्रतिघाकृतेः । निराकृतेरनन्तस्य पूर्वात्पूर्वनिरंशतः

tasmādidaṃ niraṃśasya cidvyomno'pratighākṛteḥ | nirākṛteranantasya pūrvātpūrvaniraṃśataḥ

ब्रह्मणः सर्वरूपस्य शान्तस्यात्तस्य यत्समम् । स्वत एवात्मकचनं सर्गप्रलयरूपधृक्

brahmaṇaḥ sarvarūpasya śāntasyāttasya yatsamam | svata evātmakacanaṃ sargapralayarūpadhṛk

स्वकं वपुश्च तेनैव ज्ञातं जगदिव क्षणात् । क्षणान्तरानुबुद्धं सद्ब्रह्मैवास्ते निरात्मनि

svakaṃ vapuśca tenaiva jñātaṃ jagadiva kṣaṇāt | kṣaṇāntarānubuddhaṃ sadbrahmaivāste nirātmani

ब्रह्मैवेदमतः सर्वं क्वचिन्न जगदादिधीः । क्वाचित्तादि क्वचित्तादि क्व द्वैतैक्यादिकल्पना

brahmaivedamataḥ sarvaṃ kvacinna jagadādidhīḥ | kvācittādi kvacittādi kva dvaitaikyādikalpanā

सर्वं निरालम्बमजं प्रशान्त- मनादिरित्यात्म यथास्थितं सत् । इदं तु नानेव न चाप्यनाना यथास्थितं तिष्ठ सुकाष्ठमौनम्

sarvaṃ nirālambamajaṃ praśānta- manādirityātma yathāsthitaṃ sat | idaṃ tu nāneva na cāpyanānā yathāsthitaṃ tiṣṭha sukāṣṭhamaunam

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषु निर्वाणप्रकरणे पू० चू० शिखिध्वजावबोधनं नामाष्टनवतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 cū0 śikhidhvajāvabodhanaṃ nāmāṣṭanavatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०९९

नवनवतितमः सर्गः

navanavatitamaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच। सन्ति दुःखक्षयेऽस्माकं शास्त्रसत्सङ्गयुक्तयः । मन्त्रौषधितपोदानतीर्थपुण्याश्रमाश्रयाः

śrīrāma uvāca| santi duḥkhakṣaye'smākaṃ śāstrasatsaṅgayuktayaḥ | mantrauṣadhitapodānatīrthapuṇyāśramāśrayāḥ

कृमिकीटपतङ्गाद्यास्तिर्यक्स्थावरजातयः । कथं स्थिताः किमारम्भास्तेषां दुःखक्षयः कथम्

kṛmikīṭapataṅgādyāstiryaksthāvarajātayaḥ | kathaṃ sthitāḥ kimārambhāsteṣāṃ duḥkhakṣayaḥ katham

श्रीवसिष्ठ उवाच । सर्वाण्येवेह भूतानि स्थावराणि चराणि च । आत्मोचितायां सत्तायां विश्रान्तानि स्थितान्यलम्

śrīvasiṣṭha uvāca | sarvāṇyeveha bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca | ātmocitāyāṃ sattāyāṃ viśrāntāni sthitānyalam

भूतानामणुमात्राणामप्यस्माकमिवैषणाः । किंत्वल्पास्था वयं विघ्नास्तेषां त्वचलसंनिभाः

bhūtānāmaṇumātrāṇāmapyasmākamivaiṣaṇāḥ | kiṃtvalpāsthā vayaṃ vighnāsteṣāṃ tvacalasaṃnibhāḥ

यथा विराट् प्रयतते बालखिल्यास्तथैव खे । बालमुष्ट्यल्पकायेऽपि पश्याहंकृतिजृम्भितम्

yathā virāṭ prayatate bālakhilyāstathaiva khe | bālamuṣṭyalpakāye'pi paśyāhaṃkṛtijṛmbhitam

जायन्ते च म्रियन्ते च निराधारेऽम्बरे खगाः । शून्यैकविषयास्तेषां स्वास्थ्यं न भवति क्षणम्

jāyante ca mriyante ca nirādhāre'mbare khagāḥ | śūnyaikaviṣayāsteṣāṃ svāsthyaṃ na bhavati kṣaṇam

पिपीलिकायाश्चेष्टाभिर्ग्रासावासात्मबन्धुभिः । अस्मद्दिवसकल्पोऽपि न पर्याप्तः क्षणो यथा

pipīlikāyāśceṣṭābhirgrāsāvāsātmabandhubhiḥ | asmaddivasakalpo'pi na paryāptaḥ kṣaṇo yathā

त्रसरेणुप्रमाणात्मा कृम्यणुस्तिमिनामकः । गमने व्यग्रता तस्य गरुडस्येव लक्ष्यते

trasareṇupramāṇātmā kṛmyaṇustimināmakaḥ | gamane vyagratā tasya garuḍasyeva lakṣyate

अयं सोहमिदं तन्म इत्याकल्पितकल्पनम् । जगद्यथा नृणां स्फारं तथैवोच्चैर्गुणैः कृमेः

ayaṃ sohamidaṃ tanma ityākalpitakalpanam | jagadyathā nṛṇāṃ sphāraṃ tathaivoccairguṇaiḥ kṛmeḥ

देशकालक्रियाद्रव्यव्यग्रया जर्जरीकृतम् । क्षीयते व्रणकीटानामस्माकमिव जीवितम्

deśakālakriyādravyavyagrayā jarjarīkṛtam | kṣīyate vraṇakīṭānāmasmākamiva jīvitam

पादपाः किंचिदुन्निद्रा घननिद्राः खलूपलाः । कृमिकीटादयः कार्ये नरवत्स्वप्नबोधिनः

pādapāḥ kiṃcidunnidrā ghananidrāḥ khalūpalāḥ | kṛmikīṭādayaḥ kārye naravatsvapnabodhinaḥ

शरीरनाश एवैषां सुखं संप्रति दुःखकृत् । अस्माकमिव तेषां तज्जीवितं तु सुखायते

śarīranāśa evaiṣāṃ sukhaṃ saṃprati duḥkhakṛt | asmākamiva teṣāṃ tajjīvitaṃ tu sukhāyate

जनो द्वीपान्तरं यादृग्विक्रीतः परिपश्यति । पदार्थजालं पश्यन्ति तादृक्पशुमृगादयः

jano dvīpāntaraṃ yādṛgvikrītaḥ paripaśyati | padārthajālaṃ paśyanti tādṛkpaśumṛgādayaḥ

अस्माकमिव संसारस्तिरश्चां सुखदुःखदः । पदार्थप्रविभागेन केवलं ते विवर्जिताः

asmākamiva saṃsārastiraścāṃ sukhaduḥkhadaḥ | padārthapravibhāgena kevalaṃ te vivarjitāḥ

हृदयात्सुखदुःखाभ्यां नासातो रशनागुणैः । पशवः परिकृष्यन्ते विक्रीताः पामरा अपि

hṛdayātsukhaduḥkhābhyāṃ nāsāto raśanāguṇaiḥ | paśavaḥ parikṛṣyante vikrītāḥ pāmarā api

सुप्तानां यादृगस्माकं वेदनं स्पष्टसुत्वचाम् । वृक्षगुल्माङ्कुरादीनां तादृगुद्दामवेदनम्

suptānāṃ yādṛgasmākaṃ vedanaṃ spaṣṭasutvacām | vṛkṣagulmāṅkurādīnāṃ tādṛguddāmavedanam

यादृगस्माकमीत्यर्थक्रमसंसारपातिनाम् । पदार्थवेदनं तादृक्तिरश्चां भ्रान्तमभ्रमम्

yādṛgasmākamītyarthakramasaṃsārapātinām | padārthavedanaṃ tādṛktiraścāṃ bhrāntamabhramam

आह्लादमात्रे सौम्यत्वं सुखतश्चेन्द्रकीटयोः । समं विकल्पविन्मुक्तं विकल्पस्त्वनतिक्रमः

āhlādamātre saumyatvaṃ sukhataścendrakīṭayoḥ | samaṃ vikalpavinmuktaṃ vikalpastvanatikramaḥ

रागद्वेषभयाहारमैथुनोत्थं सुखासुखम् । तिरश्चां जन्ममृत्यादिखेदः कश्चिन्न भिद्यते

rāgadveṣabhayāhāramaithunotthaṃ sukhāsukham | tiraścāṃ janmamṛtyādikhedaḥ kaścinna bhidyate

ऋते पदार्थभूतार्थभविष्यद्वस्तुबोधतः । शेषं बभ्र्वहिगोमायुगजादीनां नृभिः समम्

ṛte padārthabhūtārthabhaviṣyadvastubodhataḥ | śeṣaṃ babhrvahigomāyugajādīnāṃ nṛbhiḥ samam

निद्रामयानां वृक्षाणां स्वसत्तामचलादयः । स्थिता अनुभवन्तोऽन्ये चिदाकाशमखण्डितम्

nidrāmayānāṃ vṛkṣāṇāṃ svasattāmacalādayaḥ | sthitā anubhavanto'nye cidākāśamakhaṇḍitam

आपीननिद्रा वृक्षाद्याः स्वसत्तास्थास्तथाद्रयः । जङ्गमानि चिदाकाशं नाम किंचित्कदाचन

āpīnanidrā vṛkṣādyāḥ svasattāsthāstathādrayaḥ | jaṅgamāni cidākāśaṃ nāma kiṃcitkadācana

अखण्डचित्ता शैलादिसत्ता निद्रा च भूरुहाम् । द्वैतोपलम्भमुक्तत्वात्खमेवैकमतो जगत्

akhaṇḍacittā śailādisattā nidrā ca bhūruhām | dvaitopalambhamuktatvātkhamevaikamato jagat

परिज्ञातं जगद्यावदपरिज्ञानसंयुतम् । न त्वं नाहं न चैवास्तिनास्ती न च भविष्यति

parijñātaṃ jagadyāvadaparijñānasaṃyutam | na tvaṃ nāhaṃ na caivāstināstī na ca bhaviṣyati

यथास्थितं सदैवेदं मौनमेव शिलाघनम् । अनाद्यन्तमविच्छिद्रमनिद्रं च सनिद्रकम्

yathāsthitaṃ sadaivedaṃ maunameva śilāghanam | anādyantamavicchidramanidraṃ ca sanidrakam

पूर्वं सर्गाद्यथैवासीत्तथैवैकं समस्थितम् । भविष्यत्यधुनानन्तकालमेवं तथैव च

pūrvaṃ sargādyathaivāsīttathaivaikaṃ samasthitam | bhaviṣyatyadhunānantakālamevaṃ tathaiva ca

नैवात्मता न परता न जगत्ता न शून्यता । न मौनता न मौनित्वं किंचिन्नेहोपपद्यते

naivātmatā na paratā na jagattā na śūnyatā | na maunatā na maunitvaṃ kiṃcinnehopapadyate

त्वं यथास्थितमेवास्व यथास्थितमहं स्थितः । सुखासुखे पराकाशे शान्ते नेहास्ति किंचन

tvaṃ yathāsthitamevāsva yathāsthitamahaṃ sthitaḥ | sukhāsukhe parākāśe śānte nehāsti kiṃcana

परमाकाशतां मुक्त्वा किं स्वप्ननगरे वद । विद्यते किल तच्छान्तं चिद्व्योमाच्छमनामयम्

paramākāśatāṃ muktvā kiṃ svapnanagare vada | vidyate kila tacchāntaṃ cidvyomācchamanāmayam

अपरिज्ञप्तिरेवैका तत्र संभ्रमकारिणी । परिज्ञातमिदं यावद्विद्यते सापि न क्वचित्

aparijñaptirevaikā tatra saṃbhramakāriṇī | parijñātamidaṃ yāvadvidyate sāpi na kvacit

परिज्ञाते जगत्स्वप्ने यावत्सत्यं न किंचन । ग्रहस्तदेनं प्रति किं स्नेहो वन्ध्यासुते तु कः

parijñāte jagatsvapne yāvatsatyaṃ na kiṃcana | grahastadenaṃ prati kiṃ sneho vandhyāsute tu kaḥ

स्वप्नकाले परिज्ञाते जगत्स्वप्नमणावणौ । किमुपादेयता कास्था प्रबोधेऽसौ न किंचन

svapnakāle parijñāte jagatsvapnamaṇāvaṇau | kimupādeyatā kāsthā prabodhe'sau na kiṃcana

यन्न किंचित्प्रबोधोऽस्ति नाप्रबोधोऽस्ति तत्क्वचित् । यस्तूपलम्भस्तत्काले पूर्वावस्थैव सा तथा

yanna kiṃcitprabodho'sti nāprabodho'sti tatkvacit | yastūpalambhastatkāle pūrvāvasthaiva sā tathā

विद्यते वर्तमानत्वं भविष्यद्भूतता तथा । बोधाबोधश्च नो सत्यं वस्तु शान्तं किलाखिलम्

vidyate vartamānatvaṃ bhaviṣyadbhūtatā tathā | bodhābodhaśca no satyaṃ vastu śāntaṃ kilākhilam

यथोर्मिणोर्मौ निहते न काचित्पयसां क्षतिः । तथा देहेन निहते देहे नास्ति चितेः क्षतिः

yathormiṇormau nihate na kācitpayasāṃ kṣatiḥ | tathā dehena nihate dehe nāsti citeḥ kṣatiḥ

चितावाकाश एवाहं देह इत्युपजायते । संविदेव ततो देहे नष्टे किं नाम नश्यति

citāvākāśa evāhaṃ deha ityupajāyate | saṃvideva tato dehe naṣṭe kiṃ nāma naśyati

प्रबुद्धस्यैव चिद्व्योम्नः स्वप्नो जगदिति स्थितम् । पृथ्व्यादिरहितं यस्मात्तस्मात्स्वप्नात्मकं जगत्

prabuddhasyaiva cidvyomnaḥ svapno jagaditi sthitam | pṛthvyādirahitaṃ yasmāttasmātsvapnātmakaṃ jagat

सर्गादौ पूर्वचित्स्वप्नाज्जाता पृथ्व्यादिवस्तुधीः । स्वप्नार्थे सत्यताभ्रान्तिः कल्पनामात्ररूपिणी

sargādau pūrvacitsvapnājjātā pṛthvyādivastudhīḥ | svapnārthe satyatābhrāntiḥ kalpanāmātrarūpiṇī

पूर्वात्पूर्वतरस्यास्य स्वप्नस्यावयवस्थितौ । सत्येवासत्यरूपायां पृथ्व्यादिकलना कृता

pūrvātpūrvatarasyāsya svapnasyāvayavasthitau | satyevāsatyarūpāyāṃ pṛthvyādikalanā kṛtā

सा च भ्रान्तिस्तथा रूढा यथासत्यैव सत्यताम् । परमामागता तत्तु सत्यमत्यन्तनिर्मलम्

sā ca bhrāntistathā rūḍhā yathāsatyaiva satyatām | paramāmāgatā tattu satyamatyantanirmalam

वस्तुतस्तु यथाभूतं चिद्बब्रह्मैवाततं स्थितम् । न च तत्संस्थितं किंचित्स्मर्ताऽस्मर्ता किमात्मकः

vastutastu yathābhūtaṃ cidbabrahmaivātataṃ sthitam | na ca tatsaṃsthitaṃ kiṃcitsmartā'smartā kimātmakaḥ

एवं मात्रापरिज्ञानमेवात्र प्रतिबोधकम् । अत्रैव तु परिज्ञानं कवाटप्रविघाटनम्

evaṃ mātrāparijñānamevātra pratibodhakam | atraiva tu parijñānaṃ kavāṭapravighāṭanam

पारिशेष्यान्न पृथ्व्यादि किंचित्संभवति क्वचित् । यो द्रष्टा यच्च वा दृश्यं विमलं शिवमेव तत्

pāriśeṣyānna pṛthvyādi kiṃcitsaṃbhavati kvacit | yo draṣṭā yacca vā dṛśyaṃ vimalaṃ śivameva tat

मुकुरेऽन्तर्यथा बिम्बाद्विम्बं भाति जगत्तथा । चिद्व्योमनि स्वतो भातमबिम्बादेव बिम्बितम्

mukure'ntaryathā bimbādvimbaṃ bhāti jagattathā | cidvyomani svato bhātamabimbādeva bimbitam

मुकुरेऽन्तर्यथा बिम्बं न दृष्टमपि किंचन । तथा चिद्व्योमगं विश्वं न दृष्टमपि किंचन

mukure'ntaryathā bimbaṃ na dṛṣṭamapi kiṃcana | tathā cidvyomagaṃ viśvaṃ na dṛṣṭamapi kiṃcana

लभ्यते यद्विचारेण यत्सकारणकं स्थितम् । तत्सच्छेषं तु भामात्रमभूतं सत्कथं भवेत्

labhyate yadvicāreṇa yatsakāraṇakaṃ sthitam | tatsaccheṣaṃ tu bhāmātramabhūtaṃ satkathaṃ bhavet

भवेद्भ्रमात्मकमपि किंचिदर्थक्रियाकरम् । स्वप्नाङ्गनापि कुरुते सत्यामर्थक्रियां नृणाम्

bhavedbhramātmakamapi kiṃcidarthakriyākaram | svapnāṅganāpi kurute satyāmarthakriyāṃ nṛṇām

यत्तद्भानं तु सा चिद्भा परमं तच्चिदम्बरम् । इति क्वाहं क्व विश्वश्रीः क्व त्वं दृश्यदृशश्च काः

yattadbhānaṃ tu sā cidbhā paramaṃ taccidambaram | iti kvāhaṃ kva viśvaśrīḥ kva tvaṃ dṛśyadṛśaśca kāḥ

मृत्वा पुनर्भवनमस्ति किमङ्ग नष्टं मृत्वा न चेद्भवनमस्ति तथापि शान्तिः । विज्ञानदृष्टिवशतोऽस्त्यथ चेद्विमोक्ष- स्तन्नेह किंचिदपि दुःखमुदारबुद्धेः

mṛtvā punarbhavanamasti kimaṅga naṣṭaṃ mṛtvā na cedbhavanamasti tathāpi śāntiḥ | vijñānadṛṣṭivaśato'styatha cedvimokṣa- stanneha kiṃcidapi duḥkhamudārabuddheḥ

मूर्खस्य यादृशमिदं तु तदज्ञ एव जानात्यसौ न हि वयं किल तत्र तज्ज्ञाः । मत्स्यो हि यो मृगनदीसलिले स एव जानाति तच्चपलवीचिविवर्तनानि

mūrkhasya yādṛśamidaṃ tu tadajña eva jānātyasau na hi vayaṃ kila tatra tajjñāḥ | matsyo hi yo mṛganadīsalile sa eva jānāti taccapalavīcivivartanāni

अन्तर्बहिस्त्वमहमित्यपि चैवमादि सर्वात्मकं तपति चिन्नभ एकमेव । शाखाशिखाविटपपत्रफलैकदेहः संकल्पवृक्ष इव बोधखमात्रसारः

antarbahistvamahamityapi caivamādi sarvātmakaṃ tapati cinnabha ekameva | śākhāśikhāviṭapapatraphalaikadehaḥ saṃkalpavṛkṣa iva bodhakhamātrasāraḥ

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मोक्षोपायेषु निर्वाणप्रकरणे उ० परमार्थनिरूपणं नाम नवनवतितमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe u0 paramārthanirūpaṇaṃ nāma navanavatitamaḥ sargaḥ

सर्गः ०९९

एकोनशततमः सर्गः

ekonaśatatamaḥ sargaḥ

शिखिध्वज उवाच । नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्महामुने । स्थितोऽस्मि गतसंदेहो विश्रान्तमतिरात्मवान्

śikhidhvaja uvāca | naṣṭo mohaḥ smṛtirlabdhā tvatprasādānmahāmune | sthito'smi gatasaṃdeho viśrāntamatirātmavān

ज्ञातज्ञेयो महामौनी तीर्णमायामहार्णवः । शान्तोऽहमनहंरूपो ज्ञः स्थितोऽस्मि निरामयः

jñātajñeyo mahāmaunī tīrṇamāyāmahārṇavaḥ | śānto'hamanahaṃrūpo jñaḥ sthito'smi nirāmayaḥ

अहो नु सुचिरं कालं प्रभ्रान्तोऽहं भवाम्बुधौ । स्थानमक्षयमक्षुब्धमधुना प्राप्तवानहम्

aho nu suciraṃ kālaṃ prabhrānto'haṃ bhavāmbudhau | sthānamakṣayamakṣubdhamadhunā prāptavānaham

एवं स्थिते मुने नास्ति साहंतादिजगत्त्रयम् । मूर्खबुद्धमिदं भाति यत्तद्ब्रह्मेति वेद्म्यहम् ।। कुम्भ उवाच । जगदेव न यत्रास्ते तत्राहंत्वंविभासनम् । इत्थमम्बरसंसारः क्व कुतः कीदृशः कथम्

evaṃ sthite mune nāsti sāhaṃtādijagattrayam | mūrkhabuddhamidaṃ bhāti yattadbrahmeti vedmyaham || kumbha uvāca | jagadeva na yatrāste tatrāhaṃtvaṃvibhāsanam | itthamambarasaṃsāraḥ kva kutaḥ kīdṛśaḥ katham

यथास्थितव्यवहृतिर्मौनी शान्तमना मुनिः । सौम्यार्णवोदरावर्तपरिस्पन्दवदास्व भो

yathāsthitavyavahṛtirmaunī śāntamanā muniḥ | saumyārṇavodarāvartaparispandavadāsva bho

ब्रह्मरूपमिदं शान्तमित्थमस्ति यथास्थितम् । अहं जगदिदं चेति शब्दार्थात्म नभोमयम्

brahmarūpamidaṃ śāntamitthamasti yathāsthitam | ahaṃ jagadidaṃ ceti śabdārthātma nabhomayam

इदमाद्यन्तरहितं सर्वं संसारनामकम् । चिच्चमत्कृतिनामात्म नभः कचकचायते

idamādyantarahitaṃ sarvaṃ saṃsāranāmakam | ciccamatkṛtināmātma nabhaḥ kacakacāyate

संनिवेशदृशः शान्तौ तदस्ति कनकं यथा । जगदाद्यर्थसंशान्तौ ब्रह्मेदं विद्यते तथा

saṃniveśadṛśaḥ śāntau tadasti kanakaṃ yathā | jagadādyarthasaṃśāntau brahmedaṃ vidyate tathā

यथा स्वयंभूः संकल्पः स्वयं नाम तथैव हि । एतौ स्ववेदनायत्तौ बन्धमोक्षौ व्यवस्थितौ

yathā svayaṃbhūḥ saṃkalpaḥ svayaṃ nāma tathaiva hi | etau svavedanāyattau bandhamokṣau vyavasthitau

अहमित्येव संकल्पो बन्धायातिविनाशिने । नाहमित्येव संकल्पो मोक्षाय विमलात्मने

ahamityeva saṃkalpo bandhāyātivināśine | nāhamityeva saṃkalpo mokṣāya vimalātmane

यद्बन्धमोक्षसंकल्पशब्दार्थानां सदा सताम् । स्वरूपवेदनं तत्सत्केवलत्वं च कथ्यते

yadbandhamokṣasaṃkalpaśabdārthānāṃ sadā satām | svarūpavedanaṃ tatsatkevalatvaṃ ca kathyate

अनहंवेदनं सिद्धिरहंवेदनमापदः । सोऽहमेवानहमिति शुद्धबोधो भवात्मवान्

anahaṃvedanaṃ siddhirahaṃvedanamāpadaḥ | so'hamevānahamiti śuddhabodho bhavātmavān

असंकल्पनमात्रेण सम्यग्ज्ञानोदयात्मना । संकल्पः क्षीयते सिद्ध्यै स्वयमेवासदात्मकः

asaṃkalpanamātreṇa samyagjñānodayātmanā | saṃkalpaḥ kṣīyate siddhyai svayamevāsadātmakaḥ

अप्रतर्क्ये स्वरूपे हि नास्ति कारणता शिवे । कारणाभावतः कार्यपदार्थोऽपि न विद्यते

apratarkye svarūpe hi nāsti kāraṇatā śive | kāraṇābhāvataḥ kāryapadārtho'pi na vidyate

पदार्थाभावसंसिद्धौ वेदनं नोपपद्यते । कारणाभावतो नित्यमहंभावस्य नोदयः

padārthābhāvasaṃsiddhau vedanaṃ nopapadyate | kāraṇābhāvato nityamahaṃbhāvasya nodayaḥ

अहंभावानुदयतः संसारः कस्य कीदृशः । संसाराभावतः सर्वं परमेवावशिष्यते

ahaṃbhāvānudayataḥ saṃsāraḥ kasya kīdṛśaḥ | saṃsārābhāvataḥ sarvaṃ paramevāvaśiṣyate

यदिदं भासते तत्सत्परमेवात्मनि स्थितम् । परं परे परापूर्णं सममेव विजृम्भते

yadidaṃ bhāsate tatsatparamevātmani sthitam | paraṃ pare parāpūrṇaṃ samameva vijṛmbhate

तेन निस्तिमितं सर्वं शिलाकीर्णमिवाचलम् । विद्धि रश्मिमयाकारमिव ब्रह्म जगत्स्थितम्

tena nistimitaṃ sarvaṃ śilākīrṇamivācalam | viddhi raśmimayākāramiva brahma jagatsthitam

पुरः संकल्पके नष्टे संकल्पनगरस्य यत् । रूपं तद्विद्धि जगतः खादच्छं सदसन्मयम्

puraḥ saṃkalpake naṣṭe saṃkalpanagarasya yat | rūpaṃ tadviddhi jagataḥ khādacchaṃ sadasanmayam

छायापुरुषवत्स्पन्दि शान्तं निर्मननं जगत् । जगच्छब्दार्थरहितं यः पश्यति स पश्यति

chāyāpuruṣavatspandi śāntaṃ nirmananaṃ jagat | jagacchabdārtharahitaṃ yaḥ paśyati sa paśyati

रूपालोकमनस्कारा नीरसागमभावना । सम्यग्ज्ञानावबोधस्य निर्वाणं वै विदुर्बुधाः

rūpālokamanaskārā nīrasāgamabhāvanā | samyagjñānāvabodhasya nirvāṇaṃ vai vidurbudhāḥ

यथास्ति वातो निःस्पन्दो यथास्ति खगतोपि वा । यथा हेमासंनिवेशमस्ति ब्रह्म जगत्तथा

yathāsti vāto niḥspando yathāsti khagatopi vā | yathā hemāsaṃniveśamasti brahma jagattathā

नीरसा असदाभासा जगत्प्रत्ययकारिणः । रूपालोकमनस्काराः सन्तीमे ब्रह्मरूपिणः

nīrasā asadābhāsā jagatpratyayakāriṇaḥ | rūpālokamanaskārāḥ santīme brahmarūpiṇaḥ

ऊर्मिशब्दार्थरहितं यादृगम्बु बहून्यपि । सर्गशब्दार्थरहितं तादृग्ब्रह्म निसर्गवत्

ūrmiśabdārtharahitaṃ yādṛgambu bahūnyapi | sargaśabdārtharahitaṃ tādṛgbrahma nisargavat

सर्ग एव परं ब्रह्म परं ब्रह्मैव सर्गदृक् । सर्गशब्दार्थरहितो वाक्यार्थस्त्वेष शाश्वतः

sarga eva paraṃ brahma paraṃ brahmaiva sargadṛk | sargaśabdārtharahito vākyārthastveṣa śāśvataḥ

ब्रह्मशब्दार्थसंपत्तौ सर्गशब्दार्थधीः कृता । सर्गशब्दार्थसंसिद्धौ ब्रह्मशब्दार्थधीः कृता

brahmaśabdārthasaṃpattau sargaśabdārthadhīḥ kṛtā | sargaśabdārthasaṃsiddhau brahmaśabdārthadhīḥ kṛtā

समस्तशब्दशब्दार्थभावनाभावनोदयम् । शुद्धं तिष्ठति चिद्व्योम ब्रह्मशब्देन कथ्यते

samastaśabdaśabdārthabhāvanābhāvanodayam | śuddhaṃ tiṣṭhati cidvyoma brahmaśabdena kathyate

सम्यग्दर्शनसंसिद्धावुभयोरप्यवेदने । यच्छिष्टमजरं शान्तं ततो वाग्विनिवर्तते

samyagdarśanasaṃsiddhāvubhayorapyavedane | yacchiṣṭamajaraṃ śāntaṃ tato vāgvinivartate

संशान्तसर्वात्मकवेदनौघ- मस्तीदमेकात्मकस्वस्वरूपम् । यथास्थितं सर्वजगत्स्वरूपं पाषाणरूपं च परं ज्ञरूपम्

saṃśāntasarvātmakavedanaugha- mastīdamekātmakasvasvarūpam | yathāsthitaṃ sarvajagatsvarūpaṃ pāṣāṇarūpaṃ ca paraṃ jñarūpam

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषु निर्वाणप्रकरणे पू० चू० शिखिध्वजावबोधनं नामैकोनशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 cū0 śikhidhvajāvabodhanaṃ nāmaikonaśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १००

100

शततमः सर्गः

śatatamaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । युक्तिः स्यात्कीदृशी ब्रह्मन्संसारे दुःखशान्तये । तेषां येषामयं पक्षः श्रूयतामुच्यतां ततः

śrīrāma uvāca | yuktiḥ syātkīdṛśī brahmansaṃsāre duḥkhaśāntaye | teṣāṃ yeṣāmayaṃ pakṣaḥ śrūyatāmucyatāṃ tataḥ

यावज्जीवं सुखं जीवेन्नास्ति मृत्युरगोचरः । भस्मीभूतस्य शान्तस्य पुनरागमनं कुतः

yāvajjīvaṃ sukhaṃ jīvennāsti mṛtyuragocaraḥ | bhasmībhūtasya śāntasya punarāgamanaṃ kutaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । यं यं निश्चयमादत्ते संविदन्तरखण्डितम् । तत्तथैवानुभवति प्रत्यक्षमिति सर्वगम्

śrīvasiṣṭha uvāca | yaṃ yaṃ niścayamādatte saṃvidantarakhaṇḍitam | tattathaivānubhavati pratyakṣamiti sarvagam

यथा खं सर्वगं शान्तं तथा चिद्व्योम सर्वगम् । तदेवैक्यमथ द्वैतमन्यार्थस्यात्यसंभवात्

yathā khaṃ sarvagaṃ śāntaṃ tathā cidvyoma sarvagam | tadevaikyamatha dvaitamanyārthasyātyasaṃbhavāt

सर्गादौ तदृतेऽन्योऽर्थो महाप्रलयरूपिणि । अकाणरत्वान्नास्त्येव ब्रह्मैवेदमतस्ततम्

sargādau tadṛte'nyo'rtho mahāpralayarūpiṇi | akāṇaratvānnāstyeva brahmaivedamatastatam

समस्तवेदशास्त्रार्थं ये महाप्रलयादि च । नेच्छन्ति ते महामूढा निःशास्त्रा नो मृता इव

samastavedaśāstrārthaṃ ye mahāpralayādi ca | necchanti te mahāmūḍhā niḥśāstrā no mṛtā iva

सर्वशास्त्राविरुद्धेन सर्वं ब्रह्मेदमित्यलम् । स्थितं सानुभवं योक्तृ येषां तैर्न कथाक्रमः

sarvaśāstrāviruddhena sarvaṃ brahmedamityalam | sthitaṃ sānubhavaṃ yoktṛ yeṣāṃ tairna kathākramaḥ

नित्या निरन्तरोदेति यादृशी संविदाशये । भूयते तन्मयेनैव पुंसा देहोऽस्तु माथवा

nityā nirantarodeti yādṛśī saṃvidāśaye | bhūyate tanmayenaiva puṃsā deho'stu māthavā

बोधाच्चेत्संविदो जातः स दुःखी पुरुषो भवेत् । विरुद्धं वेदनं यावत्तावज्जीवोऽङ्ग तन्मयः

bodhāccetsaṃvido jātaḥ sa duḥkhī puruṣo bhavet | viruddhaṃ vedanaṃ yāvattāvajjīvo'ṅga tanmayaḥ

जगच्चिद्व्योमकचनमात्रमेवेति भाविते । तत्कथं वेदनं व्योम्ना बोधः कस्य कुतो भवेत्

jagaccidvyomakacanamātrameveti bhāvite | tatkathaṃ vedanaṃ vyomnā bodhaḥ kasya kuto bhavet

न कानिचित्प्रधावन्ति एकनिश्चयसंविदाम् । पुंसां सुखानि दुःखानि रजांसि नभसामिव

na kānicitpradhāvanti ekaniścayasaṃvidām | puṃsāṃ sukhāni duḥkhāni rajāṃsi nabhasāmiva

संवित्सत्यास्त्वसत्या वा निश्चयस्तावदीदृशः । आबालमेतत्संसिद्धं केनापह्नूयते कथम्

saṃvitsatyāstvasatyā vā niścayastāvadīdṛśaḥ | ābālametatsaṃsiddhaṃ kenāpahnūyate katham

न देहः पुरुषो वापि जीवोऽन्य उपलभ्यते । संवित्सर्वमिदं सा तु यथा वेत्ति तथा जगत्

na dehaḥ puruṣo vāpi jīvo'nya upalabhyate | saṃvitsarvamidaṃ sā tu yathā vetti tathā jagat

सा सत्याप्यथवासत्या तया देहोऽनुभूयते । स्वातन्त्र्येण यथा स्वप्ने पाताले खे जले दिवि

sā satyāpyathavāsatyā tayā deho'nubhūyate | svātantryeṇa yathā svapne pātāle khe jale divi

संवित्सत्यास्त्वसत्या वा तावन्मात्रः स्मृतः पुमान् । स यथानिश्चयो नूनं तत्सत्यमिति निश्चयः

saṃvitsatyāstvasatyā vā tāvanmātraḥ smṛtaḥ pumān | sa yathāniścayo nūnaṃ tatsatyamiti niścayaḥ

प्रामाण्यं सर्वशास्त्राणामेतेनैव प्रसिद्ध्यति । सर्वसिद्धान्तसिद्धान्त एष एवेति मे मतिः

prāmāṇyaṃ sarvaśāstrāṇāmetenaiva prasiddhyati | sarvasiddhāntasiddhānta eṣa eveti me matiḥ

तस्मादबोधता यास्ते यथा संवित्तथैव सा । भवत्यकलुषाकारा तथैव फलभागिनी

tasmādabodhatā yāste yathā saṃvittathaiva sā | bhavatyakaluṣākārā tathaiva phalabhāginī

देशकालक्रियाद्रव्यवेदशास्त्रैषणाभ्रमैः । अबोधता तु या संवित्कदाचित्सा न नश्यति

deśakālakriyādravyavedaśāstraiṣaṇābhramaiḥ | abodhatā tu yā saṃvitkadācitsā na naśyati

आविर्भवति सा भूयः क्षीणाशङ्का क्षणेन चेत् । तत्केन संविदो दुःखं कदा नामोपशाम्यति

āvirbhavati sā bhūyaḥ kṣīṇāśaṅkā kṣaṇena cet | tatkena saṃvido duḥkhaṃ kadā nāmopaśāmyati

संविदेव नृणां जीवः स यथा दृढभावनः । तथा सुखी वा दुःखी वा भवेदित्येष निश्चयः

saṃvideva nṛṇāṃ jīvaḥ sa yathā dṛḍhabhāvanaḥ | tathā sukhī vā duḥkhī vā bhavedityeṣa niścayaḥ

संविच्चेदस्ति तज्ज्ञानां शरणं भवभेदने । नास्ति चेत्तच्छिलामूकमान्ध्यमेवावशिष्यते

saṃviccedasti tajjñānāṃ śaraṇaṃ bhavabhedane | nāsti cettacchilāmūkamāndhyamevāvaśiṣyate

यत्तयैव च संवित्त्या वेदनेनैव लभ्यते । अयं स्वभावज्ञप्त्यान्तर्जाड्यं पुंसेव निद्रया

yattayaiva ca saṃvittyā vedanenaiva labhyate | ayaṃ svabhāvajñaptyāntarjāḍyaṃ puṃseva nidrayā

श्रीराम उवाच । दिक्ष्वधस्ताच्च नान्तोऽस्या भावी नापि जगत्क्षयः । अस्तीति भावितं येन संत्यक्ताऽभावबुद्धिना

śrīrāma uvāca | dikṣvadhastācca nānto'syā bhāvī nāpi jagatkṣayaḥ | astīti bhāvitaṃ yena saṃtyaktā'bhāvabuddhinā

विज्ञानघनमेवेदमिति नूनमपश्यता । पश्यता च यथादृष्टं सर्वक्षयमपश्यता

vijñānaghanamevedamiti nūnamapaśyatā | paśyatā ca yathādṛṣṭaṃ sarvakṣayamapaśyatā

तस्य स्यात्कीदृशी ब्रह्मत्युक्तिराधिविनाशने । इति मे संशयं छिन्धि भूयो बोधाभिवृद्धये

tasya syātkīdṛśī brahmatyuktirādhivināśane | iti me saṃśayaṃ chindhi bhūyo bodhābhivṛddhaye

श्रीवसिष्ठ उवाच । अत्रैकं तावदुचितं पूर्वमेव तथोत्तरम् । द्वितीयमुत्तरं न्याय्यं वक्ष्यमाणमिदं श्रृणु

śrīvasiṣṭha uvāca | atraikaṃ tāvaducitaṃ pūrvameva tathottaram | dvitīyamuttaraṃ nyāyyaṃ vakṣyamāṇamidaṃ śrṛṇu

ईदृग्भावस्त्वया प्रोक्तो यः पुमान्पुरुषोत्तम । स तावच्चेतनामात्रं भवतीत्यनुभूयते

īdṛgbhāvastvayā prokto yaḥ pumānpuruṣottama | sa tāvaccetanāmātraṃ bhavatītyanubhūyate

स चाकारविनाशेन युज्यते नात्र संशयः । अथाविनाशो देहश्चेत्तदुःखस्यात्र कः क्रमः

sa cākāravināśena yujyate nātra saṃśayaḥ | athāvināśo dehaścettaduḥkhasyātra kaḥ kramaḥ

भवेद्भागविभागात्मविनाशस्त्वविचारितः । अवश्यं तस्य भवति किलेति ननु निश्चयः

bhavedbhāgavibhāgātmavināśastvavicāritaḥ | avaśyaṃ tasya bhavati kileti nanu niścayaḥ

मृतः स संविदात्मत्वाद्भूयो नो वेत्ति संसृतिम् । ज्ञानधौता न या संविन्न सा तिष्ठत्यसंसृतिः

mṛtaḥ sa saṃvidātmatvādbhūyo no vetti saṃsṛtim | jñānadhautā na yā saṃvinna sā tiṣṭhatyasaṃsṛtiḥ

अथवा नास्ति संवित्तिरिति निश्चयवान्यदि । ततस्तादृग्वेदनतो भवत्येव दृषज्जडः

athavā nāsti saṃvittiriti niścayavānyadi | tatastādṛgvedanato bhavatyeva dṛṣajjaḍaḥ

यथावेदनमर्थेषु चित्त्वे देहक्षयात्क्षते । मृतिरेव परं श्रेयो दृष्टं नानुभवादिति

yathāvedanamartheṣu cittve dehakṣayātkṣate | mṛtireva paraṃ śreyo dṛṣṭaṃ nānubhavāditi

असंभवाच्छुद्धविदो निःशरीरा भवन्ति ये । जडभावा जडीभूय दुर्भेदान्ध्या भवन्ति ते

asaṃbhavācchuddhavido niḥśarīrā bhavanti ye | jaḍabhāvā jaḍībhūya durbhedāndhyā bhavanti te

ये चापि स्वप्नपुरवत्सर्वं पश्यन्ति चिन्मयाः । तेषामिदमिवाशेषं जगज्जालं प्रवर्तते

ye cāpi svapnapuravatsarvaṃ paśyanti cinmayāḥ | teṣāmidamivāśeṣaṃ jagajjālaṃ pravartate

स्थैर्यास्थैर्येण भूतानां किमपूर्वमतौ भवेत् । भूतस्थैर्ये तथास्थैर्ये सुखं चैवासुखं समम्

sthairyāsthairyeṇa bhūtānāṃ kimapūrvamatau bhavet | bhūtasthairye tathāsthairye sukhaṃ caivāsukhaṃ samam

स्थिरमस्त्वस्थिरं वापि मह्यादिमहतामपि । चिद्भामात्रमिदं भाति यावदज्ञानमाततम्

sthiramastvasthiraṃ vāpi mahyādimahatāmapi | cidbhāmātramidaṃ bhāti yāvadajñānamātatam

संविदा संविदोऽसत्तामिहाव्याप्य विनष्टया । निर्णीयाङ्गीकृतं यैर्वा जाड्यं तद्वालकैरलम्

saṃvidā saṃvido'sattāmihāvyāpya vinaṣṭayā | nirṇīyāṅgīkṛtaṃ yairvā jāḍyaṃ tadvālakairalam

येषां विद्भ्यः शरीराणि ते वन्द्याः पुरुषोत्तमाः । शरीरेभ्यो विदो येषां तैरलं पुरुषाधमैः

yeṣāṃ vidbhyaḥ śarīrāṇi te vandyāḥ puruṣottamāḥ | śarīrebhyo vido yeṣāṃ tairalaṃ puruṣādhamaiḥ

चिद्रूपो जीवबीजौघ आकाशकृमिजालवत् ऊर्ध्वं तिर्यगधो याति पूर्यमाण इव स्वयम्

cidrūpo jīvabījaugha ākāśakṛmijālavat ūrdhvaṃ tiryagadho yāti pūryamāṇa iva svayam

चेत्यते येन कर्तान्यो बीजौघेन स तत्परः । तथैवानुभवत्यन्तः स्वयमेव विवल्गति

cetyate yena kartānyo bījaughena sa tatparaḥ | tathaivānubhavatyantaḥ svayameva vivalgati

यद्यथा चेत्यते येन तज्जीवेनाशु तेन तत् । चिद्रूपेणाप्यते सिद्धमेतदाबालमक्षतम्

yadyathā cetyate yena tajjīvenāśu tena tat | cidrūpeṇāpyate siddhametadābālamakṣatam

यथा धूमस्य नभसि यथाम्भोधौ महाम्भसः । आवर्तवृत्तयश्चित्रास्तथा चिद्व्योम्नि संसृतेः

yathā dhūmasya nabhasi yathāmbhodhau mahāmbhasaḥ | āvartavṛttayaścitrāstathā cidvyomni saṃsṛteḥ

पुरी भवति चिद्व्योम यथा स्वप्ने नरं प्रति । तथादिसर्गात्प्रभृति तदेवेदं जगत्स्थितम्

purī bhavati cidvyoma yathā svapne naraṃ prati | tathādisargātprabhṛti tadevedaṃ jagatsthitam

सहकारिनिमित्तानि यथा स्वप्ने न सन्ति वै । पृथिव्यादीनि भूतानि तथैवादौ जगत्स्थितेः

sahakārinimittāni yathā svapne na santi vai | pṛthivyādīni bhūtāni tathaivādau jagatsthiteḥ

अङ्गानां स्वप्ननगरे वसुधा विविधाः कृताः । यास्ता एव जगत्स्वप्ननगरे पुष्टतां गताः

aṅgānāṃ svapnanagare vasudhā vividhāḥ kṛtāḥ | yāstā eva jagatsvapnanagare puṣṭatāṃ gatāḥ

चिन्मात्राकाशमेवेमाः प्रजा द्वैतैक्यवर्जिताः । के वात्र रञ्जनान्या खे यद्वाभाति खमेव तत्

cinmātrākāśamevemāḥ prajā dvaitaikyavarjitāḥ | ke vātra rañjanānyā khe yadvābhāti khameva tat

चिच्चन्द्रिका चतुर्दिक्कं शीतलाह्लादकारिणी । तनोति चेतनालोकं तस्येदं कचनं जगत्

ciccandrikā caturdikkaṃ śītalāhlādakāriṇī | tanoti cetanālokaṃ tasyedaṃ kacanaṃ jagat

अद्यैवाद्यन्तयोर्व्योम्नि चिन्मये सर्गदर्शनम् । चिदुन्मेषनिमेषाभ्यां खात्मोदेत्यस्तमेति च

adyaivādyantayorvyomni cinmaye sargadarśanam | cidunmeṣanimeṣābhyāṃ khātmodetyastameti ca

यद्यथा वेत्ति यत्तत्सत्तथैवानुभवत्यलम् । यस्मात्समस्तं चिन्मात्रं किमिवात्र न विद्यते

yadyathā vetti yattatsattathaivānubhavatyalam | yasmātsamastaṃ cinmātraṃ kimivātra na vidyate

शरदाकाशविशदं संविदः सौम्यमानसाः । असन्त एव तिष्ठन्ति सन्तोऽधिगततत्पदाः

śaradākāśaviśadaṃ saṃvidaḥ saumyamānasāḥ | asanta eva tiṣṭhanti santo'dhigatatatpadāḥ

निर्मानमोहा जितसङ्गदोषाः प्रवाहसंप्राप्तनिजार्थभाजः । तिष्ठन्ति कार्यव्यवहारदृष्टौ निरामया यन्त्रमया इवैते

nirmānamohā jitasaṅgadoṣāḥ pravāhasaṃprāptanijārthabhājaḥ | tiṣṭhanti kāryavyavahāradṛṣṭau nirāmayā yantramayā ivaite

100

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० निर्वाणप्रकरणे उत्तरार्धे नास्तिक्यनिराकरणं नाम शततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe nāstikyanirākaraṇaṃ nāma śatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १००

100

शततमः सर्गः

śatatamaḥ sargaḥ

शिखिध्वज उवाच । एवं चेत्तन्महाबुद्धे यादृशं कारणं परम् । कार्यं तादृशमेवेदं जगदित्येव वेद्म्यहम्

śikhidhvaja uvāca | evaṃ cettanmahābuddhe yādṛśaṃ kāraṇaṃ param | kāryaṃ tādṛśamevedaṃ jagadityeva vedmyaham

कुम्भ उवाच । यत्र कारणता तस्य कार्यं तदुपपद्यते । यन्न कारणमेवादौ तस्मात्कार्यं कुतो भवेत्

kumbha uvāca | yatra kāraṇatā tasya kāryaṃ tadupapadyate | yanna kāraṇamevādau tasmātkāryaṃ kuto bhavet

नेहास्ति कारणं किंचिन्न च कार्यं कदाचन । विद्यमानमिदं सर्वं सर्वं शान्तमजं जगत्

nehāsti kāraṇaṃ kiṃcinna ca kāryaṃ kadācana | vidyamānamidaṃ sarvaṃ sarvaṃ śāntamajaṃ jagat

जायते कारणात्कार्यं यत्तत्कारणवद्भवेत् । यन्न जायत एवेह तस्मिन्सदृशता कुतः

jāyate kāraṇātkāryaṃ yattatkāraṇavadbhavet | yanna jāyata eveha tasminsadṛśatā kutaḥ

बीजमेव न यस्यास्ति तत्कथं वद जायते । अप्रतर्क्यमनाख्यं च यत्तस्य क्वेव बीजता

bījameva na yasyāsti tatkathaṃ vada jāyate | apratarkyamanākhyaṃ ca yattasya kveva bījatā

देशकालवशात्सर्वे हेतुमन्तः प्रमाणगाः । अकर्तृब्रह्मविषयः प्रमा कारणयोः कथम्

deśakālavaśātsarve hetumantaḥ pramāṇagāḥ | akartṛbrahmaviṣayaḥ pramā kāraṇayoḥ katham

अकर्तृकर्मकरणे नास्ति कारणता शिवे । तस्मात्तत्कारणं नास्ति जगच्छब्दार्थवेदनम्

akartṛkarmakaraṇe nāsti kāraṇatā śive | tasmāttatkāraṇaṃ nāsti jagacchabdārthavedanam

ब्रह्मैव त्वं स्वरूपं सद्यत्स्थितं धारयस्व तत् । असम्यग्दर्शिविषयं तदेव जगदाचितम्

brahmaiva tvaṃ svarūpaṃ sadyatsthitaṃ dhārayasva tat | asamyagdarśiviṣayaṃ tadeva jagadācitam

चिन्मात्रमजरं शान्तं यदेकं तत्प्रमीयते । तेनैवायं जगद्ब्रह्म सच्छान्तं बुद्ध्यते वपुः

cinmātramajaraṃ śāntaṃ yadekaṃ tatpramīyate | tenaivāyaṃ jagadbrahma sacchāntaṃ buddhyate vapuḥ

अन्यथैव च यो भावश्चेतसः पृथिवीपते । स एव नाशः कथितः स्वानुभूतश्च पण्डितैः

anyathaiva ca yo bhāvaścetasaḥ pṛthivīpate | sa eva nāśaḥ kathitaḥ svānubhūtaśca paṇḍitaiḥ

चित्तं नाशस्वभावं तद्विद्धि नाशात्मकं नृप । क्षणनाशो यतः कल्पचित्तशब्देन कथ्यते

cittaṃ nāśasvabhāvaṃ tadviddhi nāśātmakaṃ nṛpa | kṣaṇanāśo yataḥ kalpacittaśabdena kathyate

asaṃkalpanamātreṇa samyagjñānodayātmanā | saṃkalpaḥ kṣīyate siddhyai svayamevāsadātmakaḥ

नाम्नैवाङ्गीकृताभावं यदि विश्वं हि कथ्यते । विद्यमानं कथं तत्स्यान्ननु तामरसेक्षण

nāmnaivāṅgīkṛtābhāvaṃ yadi viśvaṃ hi kathyate | vidyamānaṃ kathaṃ tatsyānnanu tāmarasekṣaṇa

हस्तावुत्क्षिप्य यो ब्रूते शद्रोऽस्मीति भृशं गिरा । कथं स विप्रो भवति विप्रत्वं त्वस्य कीदृशम्

hastāvutkṣipya yo brūte śadro'smīti bhṛśaṃ girā | kathaṃ sa vipro bhavati vipratvaṃ tvasya kīdṛśam

विवृत्तधातुरत्युच्चैर्मृतोऽस्मीति विरौति यः । मृतिमेवागतं विद्धि जीवनं तस्य संभ्रम

vivṛttadhāturatyuccairmṛto'smīti virauti yaḥ | mṛtimevāgataṃ viddhi jīvanaṃ tasya saṃbhrama

भ्रमाकृति यदस्तीह दृश्यतेऽलातचक्रवत् । मृगतृष्णाद्विचन्द्रादिबालवेतालकादिवत्

bhramākṛti yadastīha dṛśyate'lātacakravat | mṛgatṛṣṇādvicandrādibālavetālakādivat

तत्कथं किल नाम स्यात्सत्यं श्रमभरात्मकम् । अज्ञानभ्रान्तिरेवान्तश्चित्तमित्येव कथ्यते

tatkathaṃ kila nāma syātsatyaṃ śramabharātmakam | ajñānabhrāntirevāntaścittamityeva kathyate

अज्ञानमुच्यते चित्तमसत्सदिव संस्थितम् । असंवेदनमज्ञानं ज्ञानं संवेदनं भवेत्

ajñānamucyate cittamasatsadiva saṃsthitam | asaṃvedanamajñānaṃ jñānaṃ saṃvedanaṃ bhavet

अज्ञानसत्त्वसंवित्तेर्ज्ञानात्संवेदनात्क्षयः । जलज्ञानं मुधा भ्रान्तिः साधो मरुमरीचिषु

ajñānasattvasaṃvitterjñānātsaṃvedanātkṣayaḥ | jalajñānaṃ mudhā bhrāntiḥ sādho marumarīciṣu

नैतज्जलमिति ज्ञानात्संवित्तेः प्रविलीयते । इदं चित्तमिति प्रौढं यदज्ञानमलं हृदि

naitajjalamiti jñānātsaṃvitteḥ pravilīyate | idaṃ cittamiti prauḍhaṃ yadajñānamalaṃ hṛdi

नास्ति चित्तमिति ज्ञानात्तत्समूलं विनश्यति । यथा रज्ज्वां भुजङ्गत्वमज्ञानभ्रमसंभवम्

nāsti cittamiti jñānāttatsamūlaṃ vinaśyati | yathā rajjvāṃ bhujaṅgatvamajñānabhramasaṃbhavam

न सर्पोऽयमिति ज्ञानाद्हृदि रूढात्प्रणश्यति । तथात्मनि मनोभूतमज्ञानभ्रमसंभवम्

na sarpo'yamiti jñānādhṛdi rūḍhātpraṇaśyati | tathātmani manobhūtamajñānabhramasaṃbhavam

चित्तं नास्तीति विज्ञानाद्हृदि रूढाद्विनश्यति । चित्तं मनोऽहमित्यन्तर्यावदज्ञानसंभवम्

cittaṃ nāstīti vijñānādhṛdi rūḍhādvinaśyati | cittaṃ mano'hamityantaryāvadajñānasaṃbhavam

न चित्तमस्ति नो चैवमहंकारादिसंयुतम् । किंचिदेव जगत्यस्मिन्संविदेकान्तनिर्मला

na cittamasti no caivamahaṃkārādisaṃyutam | kiṃcideva jagatyasminsaṃvidekāntanirmalā

तया संकल्पचित्तादि कृतमासीद्विमूढया । अद्यासंकल्पतः सर्वं परित्यक्तं प्रबुद्धया

tayā saṃkalpacittādi kṛtamāsīdvimūḍhayā | adyāsaṃkalpataḥ sarvaṃ parityaktaṃ prabuddhayā

संकल्पेन यदा याति त्वसंकल्पेन गच्छति । पवनेन महाबाहो ज्वालाजालमिवानले

saṃkalpena yadā yāti tvasaṃkalpena gacchati | pavanena mahābāho jvālājālamivānale

आत्मतत्त्वैकघनया ततया ब्रह्मसत्तया । जगत्सर्वमिति व्याप्तं समुद्र इव वारिणा

ātmatattvaikaghanayā tatayā brahmasattayā | jagatsarvamiti vyāptaṃ samudra iva vāriṇā

नाहमस्मि न चान्योस्ति न त्वं नैते न चित्तकम् । नेन्द्रियाणि न चाकाशमात्मा त्वेकोऽस्ति निर्मलः

nāhamasmi na cānyosti na tvaṃ naite na cittakam | nendriyāṇi na cākāśamātmā tveko'sti nirmalaḥ

घटाद्याकाररूपेण स एवायं विलोक्यते । इदं चित्तमयं चाहमिति कैव कुकल्पना

ghaṭādyākārarūpeṇa sa evāyaṃ vilokyate | idaṃ cittamayaṃ cāhamiti kaiva kukalpanā

न जायते न म्रियते किंचिदस्मिञ्जगत्त्रये । केवलोऽयं चिदुल्लासः सदसद्भावनात्मना

na jāyate na mriyate kiṃcidasmiñjagattraye | kevalo'yaṃ cidullāsaḥ sadasadbhāvanātmanā

सर्वमात्मा परंब्रह्म सकृत्प्रकटमाततम् । द्वित्वैकत्वे न विद्येते न भ्रान्तिर्न च संभ्रमः

sarvamātmā paraṃbrahma sakṛtprakaṭamātatam | dvitvaikatve na vidyete na bhrāntirna ca saṃbhramaḥ

सर्वेन्द्रियगणाकारे सन्नेवासि सखे ततः । न दह्यसे महाबुद्धे न च क्वचन लिप्यसे

sarvendriyagaṇākāre sannevāsi sakhe tataḥ | na dahyase mahābuddhe na ca kvacana lipyase

न ते विनश्यति सखे न च किंचिद्विवर्धते । निर्मलाकाशरूपस्य कैवल्यानन्तरूपिणः

na te vinaśyati sakhe na ca kiṃcidvivardhate | nirmalākāśarūpasya kaivalyānantarūpiṇaḥ

इच्छानिच्छात्मिके शक्ती येतरापि त्वमेव च । न ह्यंशुव्यतिरेकेण शशाङ्क उपलभ्यते

icchānicchātmike śaktī yetarāpi tvameva ca | na hyaṃśuvyatirekeṇa śaśāṅka upalabhyate

अजमजरमनाद्यजस्वभावं सकृदमलं विलसत्सदैकरूपम् । विगलितकलनं कलाख्यलीलं सदुदितमाद्यमजं तदात्मतत्त्वम्

ajamajaramanādyajasvabhāvaṃ sakṛdamalaṃ vilasatsadaikarūpam | vigalitakalanaṃ kalākhyalīlaṃ saduditamādyamajaṃ tadātmatattvam

100

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मी० दे० मोक्षो० निर्वाणप्रकरणे पू० चू० शिखिध्वजपरमावबोधनं नाम शततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī0 de0 mokṣo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 cū0 śikhidhvajaparamāvabodhanaṃ nāma śatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १०१

101

एकाधिकशततमः सर्गः

ekādhikaśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । चिन्मात्रमेव पुरुषस्तदेवेत्थमवस्थितम् । चिन्मात्रव्यतिरेकेण किमन्यदुपपद्यते

śrīvasiṣṭha uvāca | cinmātrameva puruṣastadevetthamavasthitam | cinmātravyatirekeṇa kimanyadupapadyate

तच्चावदातमाकाशं तन्मये द्रष्टृ दृश्यते । तावन्मात्रं जगदतो हेयोपादेयधीः कुतः

taccāvadātamākāśaṃ tanmaye draṣṭṛ dṛśyate | tāvanmātraṃ jagadato heyopādeyadhīḥ kutaḥ

न विद्यते परो लोको बार्हस्पत्यस्य यस्य तु । विदोऽन्यत्तस्य किं सारं रागद्वेषावतः कुतः

na vidyate paro loko bārhaspatyasya yasya tu | vido'nyattasya kiṃ sāraṃ rāgadveṣāvataḥ kutaḥ

इष्टानिष्टदृशो रागद्वेषदोषाः किमात्मकाः । संविद्व्योममये स्वप्ने जगदाख्येऽङ्ग कथ्यताम्

iṣṭāniṣṭadṛśo rāgadveṣadoṣāḥ kimātmakāḥ | saṃvidvyomamaye svapne jagadākhye'ṅga kathyatām

इदं हेयमुपादेयं वेति संवित्खमात्मनि । निर्मले निर्मलं भाति केवात्र तदतद्दृशौ

idaṃ heyamupādeyaṃ veti saṃvitkhamātmani | nirmale nirmalaṃ bhāti kevātra tadataddṛśau

संविन्नरोऽमरो नागः संवित्स्थावरजंगमम् । भावाभावादयोऽस्याब्धेस्तरङ्गावर्तवृत्तयः

saṃvinnaro'maro nāgaḥ saṃvitsthāvarajaṃgamam | bhāvābhāvādayo'syābdhestaraṅgāvartavṛttayaḥ

संविदाकाशमेवाहं भवानपि जना अपि । म्रियामहे नो कदाचित्संवित्किल कदा मृता

saṃvidākāśamevāhaṃ bhavānapi janā api | mriyāmahe no kadācitsaṃvitkila kadā mṛtā

संविदो नास्ति संवेद्यं स्वयं संवेद्यतामिता । चित्त्वादतो विशालाक्ष द्वितैकत्वे क्व वा स्थिते

saṃvido nāsti saṃvedyaṃ svayaṃ saṃvedyatāmitā | cittvādato viśālākṣa dvitaikatve kva vā sthite

संविन्मात्रादृते तस्माद्भूतं किमिव कथ्यताम् । कथ्यतां म्रियते तच्चेत्तदद्येमे कुतो वयम्

saṃvinmātrādṛte tasmādbhūtaṃ kimiva kathyatām | kathyatāṃ mriyate taccettadadyeme kuto vayam

वादिनः सौगताद्या ये ये लोकायतिकादयः । संविदाकाशमुत्सृज्य यन्मन्यन्ते तदुच्यताम्

vādinaḥ saugatādyā ye ye lokāyatikādayaḥ | saṃvidākāśamutsṛjya yanmanyante taducyatām

संविदाकाशमेवैतत्केनचिद्ब्रह्म कथ्यते । केनचित्प्रोच्यते ज्ञानं केनचिच्छून्यमुच्यते

saṃvidākāśamevaitatkenacidbrahma kathyate | kenacitprocyate jñānaṃ kenacicchūnyamucyate

केनचिन्मदशक्त्याभं केनचित्पुरुषाभिधम् । केनचिच्च चिदाकाशं शिव आत्मा च केनचित्

kenacinmadaśaktyābhaṃ kenacitpuruṣābhidham | kenacicca cidākāśaṃ śiva ātmā ca kenacit

चिन्मात्रमेवमप्युक्तं याति न क्वचिदन्यताम् । यस्मात्स्वयं तदेवैवमात्मानं वेत्ति नेतरत्

cinmātramevamapyuktaṃ yāti na kvacidanyatām | yasmātsvayaṃ tadevaivamātmānaṃ vetti netarat

चूर्णतां यान्तु मेऽङ्गानि सन्तु मेरूपमानि च । का क्षतिः का च वा वृद्धिश्चिद्रूपवपुषो मम

cūrṇatāṃ yāntu me'ṅgāni santu merūpamāni ca | kā kṣatiḥ kā ca vā vṛddhiścidrūpavapuṣo mama

मृताः पितामहाद्याश्चिन्न मृता सा म्रियेत चेत् । तज्जन्म नैव नाम स्यादस्माकं मृतसंविदाम्

mṛtāḥ pitāmahādyāścinna mṛtā sā mriyeta cet | tajjanma naiva nāma syādasmākaṃ mṛtasaṃvidām

न जायते न म्रियते संविदाकाशमक्षयम् । भवेत्कथं कथय किं किलाकाशस्य संक्षयः

na jāyate na mriyate saṃvidākāśamakṣayam | bhavetkathaṃ kathaya kiṃ kilākāśasya saṃkṣayaḥ

जगद्रूपैककचनमविनाशि चिदम्बरम् । उदयास्तमयोन्मुक्तं स्थितमात्मनि केवलम्

jagadrūpaikakacanamavināśi cidambaram | udayāstamayonmuktaṃ sthitamātmani kevalam

जगद्भानं दधद्दाहं चिन्नभःस्फटिकाचलः । अनादिमध्यपर्यन्तः स्वच्छ आत्मनि तिष्ठति

jagadbhānaṃ dadhaddāhaṃ cinnabhaḥsphaṭikācalaḥ | anādimadhyaparyantaḥ svaccha ātmani tiṣṭhati

यथा यथान्धकारेण प्रेक्ष्यमाणं प्रणश्यति । किमप्यङ्गाभ्रचक्राभं तथेदं विश्वमात्मनि

yathā yathāndhakāreṇa prekṣyamāṇaṃ praṇaśyati | kimapyaṅgābhracakrābhaṃ tathedaṃ viśvamātmani

यथाम्बुधिः स्वयं याति तोयाद्यावर्तकादिकम् । स्थितो दधत्तथैवेदं चिदाकाशोऽङ्गमात्मनि

yathāmbudhiḥ svayaṃ yāti toyādyāvartakādikam | sthito dadhattathaivedaṃ cidākāśo'ṅgamātmani

चिन्मात्रमेव पुरुषः खवत्स च न नश्यति । कदाचनापि तद्व्यर्थं यन्नश्यामीति शोकिता

cinmātrameva puruṣaḥ khavatsa ca na naśyati | kadācanāpi tadvyarthaṃ yannaśyāmīti śokitā

देहाद्देहान्तरप्राप्तौ नव एव महोत्सवः । मरणात्मनि किं मूढा हर्षस्थाने विषीदथ

dehāddehāntaraprāptau nava eva mahotsavaḥ | maraṇātmani kiṃ mūḍhā harṣasthāne viṣīdatha

मृतश्चेन्न भवेद्भूयः सोऽत्राप्युपचयो महान् । भावाभावग्रहोत्सर्गज्वरः प्रशममागतः

mṛtaścenna bhavedbhūyaḥ so'trāpyupacayo mahān | bhāvābhāvagrahotsargajvaraḥ praśamamāgataḥ

मरणं जीवितं तस्मान्न दुःखं न सुखं यतः । नास्त्येवैतच्चिदाकाशः किलेत्थमभिजृम्भते

maraṇaṃ jīvitaṃ tasmānna duḥkhaṃ na sukhaṃ yataḥ | nāstyevaitaccidākāśaḥ kiletthamabhijṛmbhate

मृतस्य देहलाभश्चेन्नव एव तदुत्सवः । मृतिर्नाशो हि देहस्य सा मृतिः परमं सुखम्

mṛtasya dehalābhaścennava eva tadutsavaḥ | mṛtirnāśo hi dehasya sā mṛtiḥ paramaṃ sukham

मृतिरत्यन्तनाशश्चेत्तद्भवामयसंक्षयः । भूयः शरीरलाभश्चेन्नव एव तदुत्सवः

mṛtiratyantanāśaścettadbhavāmayasaṃkṣayaḥ | bhūyaḥ śarīralābhaścennava eva tadutsavaḥ

कुकर्मभ्योऽथ भीतिश्चेत्सा समेह परत्र च । तानि मा कार्ष भोस्तस्माल्लोकद्वितयसिद्धये

kukarmabhyo'tha bhītiścetsā sameha paratra ca | tāni mā kārṣa bhostasmāllokadvitayasiddhaye

मरिष्यामि मरिष्यामि मरिष्यामीति भाषसे । भविष्यामि भविष्यामि भविष्यामीति नेक्षसे

mariṣyāmi mariṣyāmi mariṣyāmīti bhāṣase | bhaviṣyāmi bhaviṣyāmi bhaviṣyāmīti nekṣase

क्व नाम जन्ममरणे क्व भवाभवभूमयः । संविदात्मकमेवेदं व्योम व्योम्नि विवर्तते

kva nāma janmamaraṇe kva bhavābhavabhūmayaḥ | saṃvidātmakamevedaṃ vyoma vyomni vivartate

संविदाकाशमात्रात्मा पिब भुंक्ष्वास्व निर्ममः । आकाशकोशकान्तस्य कुत इच्छोदयस्तव

saṃvidākāśamātrātmā piba bhuṃkṣvāsva nirmamaḥ | ākāśakośakāntasya kuta icchodayastava

स्वप्रवाहबलोद्युक्तदेशकालवशादितान् । भावान्भुङ्क्तेऽभयो भव्यः पावनान्पावनादपि

svapravāhabalodyuktadeśakālavaśāditān | bhāvānbhuṅkte'bhayo bhavyaḥ pāvanānpāvanādapi

मध्यमध्यगतान्दोषान्देशकालवशोदितान्। अनादृत्यान्तरेवास्ते सुप्तधीरवहेलयन्

madhyamadhyagatāndoṣāndeśakālavaśoditān| anādṛtyāntarevāste suptadhīravahelayan

न दुःखमेति मरणात्सुखमेति न जीवितात् । नाभिवाञ्छति न द्वेष्टि स तदास्ते विवासनः

na duḥkhameti maraṇātsukhameti na jīvitāt | nābhivāñchati na dveṣṭi sa tadāste vivāsanaḥ

मरणजीवितजन्मजरत्तृणा- न्यविमृशन्विगतेच्छमवासनः । विदितवेद्य इहाज्ञ इवोदितो वसति वीतभयस्त्वचलो यथा

maraṇajīvitajanmajarattṛṇā- nyavimṛśanvigatecchamavāsanaḥ | viditavedya ihājña ivodito vasati vītabhayastvacalo yathā

101

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० निर्वाणप्रकरणे उत्तरार्धे परमोपदेशो नामैकाधिकशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe paramopadeśo nāmaikādhikaśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १०१

101

एकाधिकशततमः सर्गः

ekādhikaśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । इति कुम्भवचो राजा भावयंस्तदकृत्रिमम् । स्वयमात्मपदे तस्मिन्क्षणं परिणतोऽभवत्

śrīvasiṣṭha uvāca | iti kumbhavaco rājā bhāvayaṃstadakṛtrimam | svayamātmapade tasminkṣaṇaṃ pariṇato'bhavat

बभूवामीलितमनोलोचनः शान्तवाङ्मुनिः । शिलातलादिवोत्कीर्णो निस्पन्दावयवाकृतिः

babhūvāmīlitamanolocanaḥ śāntavāṅmuniḥ | śilātalādivotkīrṇo nispandāvayavākṛtiḥ

ततो मुहूर्तमात्रेण प्रबुद्धं स्फुरितेक्षणम् । तमुवाच महाबाहो चूडाला कुम्भरूपिणी

tato muhūrtamātreṇa prabuddhaṃ sphuritekṣaṇam | tamuvāca mahābāho cūḍālā kumbharūpiṇī

कुम्भ उवाच । कच्चिदस्मिन्पदे स्फारे शुद्धे विततनिर्मले । सुतल्पे निर्विकल्पानां सुखं विश्रान्तवानसि

kumbha uvāca | kaccidasminpade sphāre śuddhe vitatanirmale | sutalpe nirvikalpānāṃ sukhaṃ viśrāntavānasi

कच्चिदन्तः प्रबुद्धोसि कच्चिद्भ्रान्तिस्त्वयोज्झिता । कच्चिज्ज्ञेयं परिज्ञातं दृष्टं द्रष्टव्यमेव वा

kaccidantaḥ prabuddhosi kaccidbhrāntistvayojjhitā | kaccijjñeyaṃ parijñātaṃ dṛṣṭaṃ draṣṭavyameva vā

शिखिध्वज उवाच । भगवंस्त्वत्प्रसादेन महाविभवभूमिका । महती पदवी दृष्टा सर्वस्योर्ध्वं स्थिता मया

śikhidhvaja uvāca | bhagavaṃstvatprasādena mahāvibhavabhūmikā | mahatī padavī dṛṣṭā sarvasyordhvaṃ sthitā mayā

सतां विदितवेद्यानामहो बत महात्मनाम् । अपूर्वैकामृतमयः सङ्गः सारफलप्रदः

satāṃ viditavedyānāmaho bata mahātmanām | apūrvaikāmṛtamayaḥ saṅgaḥ sāraphalapradaḥ

जन्मनापि मया लब्धं यन्नाम न महामृतम् । तदद्य त्वत्समासङ्गात्तेनैवासादितं स्वयम्

janmanāpi mayā labdhaṃ yannāma na mahāmṛtam | tadadya tvatsamāsaṅgāttenaivāsāditaṃ svayam

अनन्तमाद्यममृतं चैतत्कमललोचन । कथं नासादितमभूत्पूर्वमात्मपदं मया

anantamādyamamṛtaṃ caitatkamalalocana | kathaṃ nāsāditamabhūtpūrvamātmapadaṃ mayā

कुम्भ उवाच । मनस्युपशमं याते त्यक्तभोगैषणे स्थिते । कषायपाके निर्वृत्ते सर्वेन्द्रियगणस्य च

kumbha uvāca | manasyupaśamaṃ yāte tyaktabhogaiṣaṇe sthite | kaṣāyapāke nirvṛtte sarvendriyagaṇasya ca

यान्ति चेतसि विश्रान्तिं विमला देशिकोक्तयः । यथा सितांशुके शुद्धे बिन्दवः कुङ्कुमाम्भसः

yānti cetasi viśrāntiṃ vimalā deśikoktayaḥ | yathā sitāṃśuke śuddhe bindavaḥ kuṅkumāmbhasaḥ

कषायाणामनन्तानां संभृतानां शरीरकैः । स्ववासनास्वरूपाणामद्य पाकस्तवोदितः

kaṣāyāṇāmanantānāṃ saṃbhṛtānāṃ śarīrakaiḥ | svavāsanāsvarūpāṇāmadya pākastavoditaḥ

देहान्मलानि सर्वाणि कालेन कमलेक्षण । साधो वृक्षात्फलानीव पाकेन विगलन्त्यधः

dehānmalāni sarvāṇi kālena kamalekṣaṇa | sādho vṛkṣātphalānīva pākena vigalantyadhaḥ

वासनात्मसु यातेषु मलेषु विमलं सखे । यद्वक्ति गुरुरन्तस्तद्विशतीषुर्यथा विसे

vāsanātmasu yāteṣu maleṣu vimalaṃ sakhe | yadvakti gururantastadviśatīṣuryathā vise

कषायपाके संपन्ने त्वं मयाद्य विबोधितः । तेनाद्यैव तवाज्ञानक्षयो जातो महामते

kaṣāyapāke saṃpanne tvaṃ mayādya vibodhitaḥ | tenādyaiva tavājñānakṣayo jāto mahāmate

अद्य पक्वकषायस्त्वमद्यैव ज्ञानसंकथाम् । अद्येह सोपदेशस्त्वमद्यैवासि प्रबुद्धवान्

adya pakvakaṣāyastvamadyaiva jñānasaṃkathām | adyeha sopadeśastvamadyaivāsi prabuddhavān

शुभाशुभानां सर्वेषां कर्मणामद्य संक्षयः । सत्सङ्गव्यपदेशेन तव निष्पत्तिमागतः

śubhāśubhānāṃ sarveṣāṃ karmaṇāmadya saṃkṣayaḥ | satsaṅgavyapadeśena tava niṣpattimāgataḥ

यावदस्य दिनस्यैष पूर्वभागो महीपते । तावच्चेतोहंममेति तवाज्ञानं बभूव ह

yāvadasya dinasyaiṣa pūrvabhāgo mahīpate | tāvaccetohaṃmameti tavājñānaṃ babhūva ha

इदानीं मद्वचोबोधाच्चेतसि क्षयमागते । हृदयात्संपरित्यक्ते संप्रबुद्धोऽसि भूपते

idānīṃ madvacobodhāccetasi kṣayamāgate | hṛdayātsaṃparityakte saṃprabuddho'si bhūpate

हृदि यावन्मनःसत्ता तावदज्ञानसस्थितिः । चित्ते चित्ततया त्यक्ते ज्ञानस्याभ्युदयो भवेत्

hṛdi yāvanmanaḥsattā tāvadajñānasasthitiḥ | citte cittatayā tyakte jñānasyābhyudayo bhavet

द्वित्वैकत्वदृशौ चित्तं तदेवाज्ञानमुच्यते । एतयोर्यो लयो दृष्टेस्तज्ज्ञानं सा परा गतिः

dvitvaikatvadṛśau cittaṃ tadevājñānamucyate | etayoryo layo dṛṣṭestajjñānaṃ sā parā gatiḥ

प्रबुद्धोऽसि विमुक्तोऽसि त्यक्तं चित्तं त्वया नृप । सदसत्तामयत्वं हि त्वया त्यक्तमसत्पदम्

prabuddho'si vimukto'si tyaktaṃ cittaṃ tvayā nṛpa | sadasattāmayatvaṃ hi tvayā tyaktamasatpadam

वीतशोको निरायासो निःसङ्गोऽनन्य आत्मवान् । महोदयो मुनिर्मौनी स्वरूपे तिष्ठ निर्मले

vītaśoko nirāyāso niḥsaṅgo'nanya ātmavān | mahodayo munirmaunī svarūpe tiṣṭha nirmale

शिखिध्वज उवाच । एवं हि भगवन् जन्तोर्मूर्खस्यैवास्ति चित्तभूः । प्रबुद्धस्य न तज्ज्ञस्य चित्तं नाम किल प्रभो

śikhidhvaja uvāca | evaṃ hi bhagavan jantormūrkhasyaivāsti cittabhūḥ | prabuddhasya na tajjñasya cittaṃ nāma kila prabho

जीवन्मुक्तास्तदेते हि विहरन्ति कथं वद । अविद्यमानमनसो युष्मदाद्यास्तथा नराः

jīvanmuktāstadete hi viharanti kathaṃ vada | avidyamānamanaso yuṣmadādyāstathā narāḥ

इति मे कथयाशेषमन्यैः स्ववचनांशुभिः । हार्दं तमो मे निपुणमेवंप्रायैः प्रमार्जय

iti me kathayāśeṣamanyaiḥ svavacanāṃśubhiḥ | hārdaṃ tamo me nipuṇamevaṃprāyaiḥ pramārjaya

कुम्भ उवाच । यथा वदसि तत्त्वज्ञ तत्तथैव हि नान्यथा । चित्तं हि जीवन्मुक्तानां नास्त्यङ्कुर इवाश्मनाम्

kumbha uvāca | yathā vadasi tattvajña tattathaiva hi nānyathā | cittaṃ hi jīvanmuktānāṃ nāstyaṅkura ivāśmanām

पुनर्जननयोग्या या वासना घनवासना । सा प्रोक्ता चित्तशब्देन न सा तज्ज्ञस्य विद्यते

punarjananayogyā yā vāsanā ghanavāsanā | sā proktā cittaśabdena na sā tajjñasya vidyate

यया वासनया तज्ज्ञा विहरन्तीह कर्मसु । तां त्वं सत्त्वाभिधां विद्धि पुनर्जननवर्जिताम्

yayā vāsanayā tajjñā viharantīha karmasu | tāṃ tvaṃ sattvābhidhāṃ viddhi punarjananavarjitām

जीवन्मुक्ता महात्मानः सत्त्वस्थाः संयतेन्द्रियाः । विहरन्ति गतासङ्गं न चित्तस्थाः कदाचन

jīvanmuktā mahātmānaḥ sattvasthāḥ saṃyatendriyāḥ | viharanti gatāsaṅgaṃ na cittasthāḥ kadācana

मूढं चित्तं चित्तमाहुः प्रबुद्धं सत्त्वमुच्यते । अप्रबुद्धा हि चित्तस्थाः सत्त्वस्थास्तु महाधियः

mūḍhaṃ cittaṃ cittamāhuḥ prabuddhaṃ sattvamucyate | aprabuddhā hi cittasthāḥ sattvasthāstu mahādhiyaḥ

भूयः प्रजायते चित्तं सत्त्वं भूयो न जायते । अप्रबुद्धस्य बन्धोस्ति न प्रबुद्धस्य भूपते

bhūyaḥ prajāyate cittaṃ sattvaṃ bhūyo na jāyate | aprabuddhasya bandhosti na prabuddhasya bhūpate

सत्ववानसि संजातो महात्यागी स्थितो भवान् । अशेषेण त्वया चित्तं त्यक्तमद्येति वेद्म्यहम्

satvavānasi saṃjāto mahātyāgī sthito bhavān | aśeṣeṇa tvayā cittaṃ tyaktamadyeti vedmyaham

समस्तवासनोन्मुक्तो राजन्नद्यैव राजसे । आकाशसाम्यमायातं मन्ये तव मुने मनः

samastavāsanonmukto rājannadyaiva rājase | ākāśasāmyamāyātaṃ manye tava mune manaḥ

शमं प्राप्तोऽसि परमं सिद्धः समसमस्थितिः । अयं हि स महात्यागः सर्वं यत्तत्समुज्झितम्

śamaṃ prāpto'si paramaṃ siddhaḥ samasamasthitiḥ | ayaṃ hi sa mahātyāgaḥ sarvaṃ yattatsamujjhitam

स्वर्गापवर्गवित्तादि तपोदानफलाद्यपि । प्रबुद्धमेधया साधो धिया परमबोधया

svargāpavargavittādi tapodānaphalādyapi | prabuddhamedhayā sādho dhiyā paramabodhayā

तपो नाम कियन्मात्रदुःखक्षयकरं भवेत् । क्षयातिशयनिर्मुक्तं यत्सुखं समतामयम्

tapo nāma kiyanmātraduḥkhakṣayakaraṃ bhavet | kṣayātiśayanirmuktaṃ yatsukhaṃ samatāmayam

तत्सत्तद्वस्तु तत्किंचिन्न तु स्वर्गादि भङ्गुरम् । भावाभावैरुपारूढं स्थिताधिगतवेदनम्

tatsattadvastu tatkiṃcinna tu svargādi bhaṅguram | bhāvābhāvairupārūḍhaṃ sthitādhigatavedanam

स्वर्गो नाम किमानन्दः सोपि संदेहसंस्थितः । अप्राप्तस्वात्मसंसिद्धेः क्रियाकाण्डः शुभो भवेत्

svargo nāma kimānandaḥ sopi saṃdehasaṃsthitaḥ | aprāptasvātmasaṃsiddheḥ kriyākāṇḍaḥ śubho bhavet

येन नासादितं हेम रीतिं किं स परित्यजेत् । चूडालादिसमासङ्गाद्भवेज्ज्ञत्वं सुखेन ते

yena nāsāditaṃ hema rītiṃ kiṃ sa parityajet | cūḍālādisamāsaṅgādbhavejjñatvaṃ sukhena te

तत्किमर्थमनर्थेऽस्मिन्निमग्नस्त्वं तपोमये । आश्रमादिविकल्पांशसाध्यस्याद्य कुकर्मणः

tatkimarthamanarthe'sminnimagnastvaṃ tapomaye | āśramādivikalpāṃśasādhyasyādya kukarmaṇaḥ

आद्यन्तावस्य सुमते मध्य एव सुखं स्म भो । यतस्ते समयो जातो यस्मिन्परिणमन्ति च

ādyantāvasya sumate madhya eva sukhaṃ sma bho | yataste samayo jāto yasminpariṇamanti ca

तपोरूपा विकल्पांशास्तत्र बद्धपदो भव । चिद्व्योम्नोनभसोत्यच्छात्सर्वेभावाः समुत्थिताः

taporūpā vikalpāṃśāstatra baddhapado bhava | cidvyomnonabhasotyacchātsarvebhāvāḥ samutthitāḥ

तथैव परिदृश्यन्ते तत्रैव विलयं गताः । इदं कार्यमिदं नेति संकल्पा ब्रह्मबिन्दवः

tathaiva paridṛśyante tatraiva vilayaṃ gatāḥ | idaṃ kāryamidaṃ neti saṃkalpā brahmabindavaḥ

वन्ध्यं शिखिध्वज त्यक्त्वा पूर्णमेव समाश्रय । इष्टं मे प्रार्थयस्वेति यथैव प्रार्थ्यते सखे

vandhyaṃ śikhidhvaja tyaktvā pūrṇameva samāśraya | iṣṭaṃ me prārthayasveti yathaiva prārthyate sakhe

स्त्रिया तथैव स कथं दयितः प्रार्थ्यते स्वयम् । संकल्परचितानेतान्भावानापतभासुरान्

striyā tathaiva sa kathaṃ dayitaḥ prārthyate svayam | saṃkalparacitānetānbhāvānāpatabhāsurān

गृह्णन्ति न महात्मानः प्राज्ञा जलरवीनिव । स्वर्गमोक्षादिफलदं यत्किंचित्सर्वमेव तत्

gṛhṇanti na mahātmānaḥ prājñā jalaravīniva | svargamokṣādiphaladaṃ yatkiṃcitsarvameva tat

त्यक्त्वा समसमाभासो योऽस्यसावेव वै भव । सत्त्वं सत्त्वेन नाशेन नाश्यं हि विगतस्पृहः

tyaktvā samasamābhāso yo'syasāveva vai bhava | sattvaṃ sattvena nāśena nāśyaṃ hi vigataspṛhaḥ

पदार्थौघमिमं गृह्णंस्तिष्ठास्पन्दितचित्तभूः । अपरिस्पन्दचित्तस्य संसृतिर्नेह धावति

padārthaughamimaṃ gṛhṇaṃstiṣṭhāspanditacittabhūḥ | aparispandacittasya saṃsṛtirneha dhāvati

पौरुषप्रभवा साधो विपत्तिर्हि मतौ यथा । यानि यानीह दुःखानि प्रस्फुरन्ति जगत्त्रये

pauruṣaprabhavā sādho vipattirhi matau yathā | yāni yānīha duḥkhāni prasphuranti jagattraye

चेतश्चापलजान्येव तानि तानि महीपते । स्थिरं शान्तं गतस्पन्दं यस्य चित्तमचापलम् । सदैव स महानन्दी साम्राज्यस्य स भाजनम्

cetaścāpalajānyeva tāni tāni mahīpate | sthiraṃ śāntaṃ gataspandaṃ yasya cittamacāpalam | sadaiva sa mahānandī sāmrājyasya sa bhājanam

अथ चेतसि तत्त्वज्ञ स्पन्दास्पन्दौ त्वमेकताम् । नीत्वा तिष्ठ यथाकाममैक्यमागत्य शाश्वतम्

atha cetasi tattvajña spandāspandau tvamekatām | nītvā tiṣṭha yathākāmamaikyamāgatya śāśvatam

शिखिध्वज उवाच । कथमैक्यं विभो यातः स्पन्दास्पन्दाविमावुभौ । सर्वसंशयविच्छेदकारिन्नेतद्वदाशु मे

śikhidhvaja uvāca | kathamaikyaṃ vibho yātaḥ spandāspandāvimāvubhau | sarvasaṃśayavicchedakārinnetadvadāśu me

कुम्भ उवाच । एकं वस्तु जगत्सर्वं चिन्मात्रं वारिवाम्बुधि । तदेव स्पन्दते धीभिः शुद्धवारिव वीचिभिः

kumbha uvāca | ekaṃ vastu jagatsarvaṃ cinmātraṃ vārivāmbudhi | tadeva spandate dhībhiḥ śuddhavāriva vīcibhiḥ

ब्रह्म चिन्मात्रममलं सत्त्वमित्यादिनामकम् । यद्गीतं तदिदं मूढाः पश्यन्त्यङ्ग जगत्तया

brahma cinmātramamalaṃ sattvamityādināmakam | yadgītaṃ tadidaṃ mūḍhāḥ paśyantyaṅga jagattayā

चित्स्पन्द एव सर्वस्वं सर्गे तस्माद्धि संसृतिः । परिस्पन्दो हि विन्ध्यादिशब्दस्पन्दसमं परम्

citspanda eva sarvasvaṃ sarge tasmāddhi saṃsṛtiḥ | parispando hi vindhyādiśabdaspandasamaṃ param

चितः स एव चेत्स्पन्दस्तथाऽस्पन्दश्च भावितः । एकरूपतया नाम तत्रेदममलं शिवम्

citaḥ sa eva cetspandastathā'spandaśca bhāvitaḥ | ekarūpatayā nāma tatredamamalaṃ śivam

सर्गश्चित्स्पन्दमात्रात्मा सम्यग्दृष्टौ विलीयते । उदेत्यसम्यग्दृष्टीनां रज्ज्वां सर्पभ्रमो यथा

sargaścitspandamātrātmā samyagdṛṣṭau vilīyate | udetyasamyagdṛṣṭīnāṃ rajjvāṃ sarpabhramo yathā

सस्पन्दा चित्तदभिधा निःस्पन्दा त्वियमातता । तुर्यातीतपदारूढा वाचा वक्तुं न पार्यते

saspandā cittadabhidhā niḥspandā tviyamātatā | turyātītapadārūḍhā vācā vaktuṃ na pāryate

शास्त्रसज्जनसंपर्कसंतताभ्यासयोगतः । कालेनामलतां याते चेतसीन्दाविवोदिता

śāstrasajjanasaṃparkasaṃtatābhyāsayogataḥ | kālenāmalatāṃ yāte cetasīndāvivoditā

एतत्केवलमाभातं स्वानुभूतिभिराततम् । कथ्यते स्वानुभूतेषु स्वयं स्वं रूपमात्मना

etatkevalamābhātaṃ svānubhūtibhirātatam | kathyate svānubhūteṣu svayaṃ svaṃ rūpamātmanā

प्राप्तोऽसि सारं स्वमनादिमध्य- मत्रैव तिष्ठ स्वपदे निविष्टः । नो रूपनिर्भेदमहाचिदात्मा जातोऽसि साधो खलु वीतशोकः

prāpto'si sāraṃ svamanādimadhya- matraiva tiṣṭha svapade niviṣṭaḥ | no rūpanirbhedamahācidātmā jāto'si sādho khalu vītaśokaḥ

101

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० निर्वाणप्रकरणे पू० चू० शिखिध्वजबोधनं नामैकाधिकशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 cū0 śikhidhvajabodhanaṃ nāmaikādhikaśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १०२

102

द्व्यधिकशततमः सर्गः

dvyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । परिज्ञाते परे वस्तुन्यनादिनिधनात्मनि । संपद्यते वद ब्रह्मन्कीदृशः पुरुषोत्तमः

śrīrāma uvāca | parijñāte pare vastunyanādinidhanātmani | saṃpadyate vada brahmankīdṛśaḥ puruṣottamaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । श्रृणु संपद्यते कीदृग्ज्ञातज्ञेयो नरोत्तमः । यावज्जीवं कथं चैष किमाचारोऽवतिष्ठते

śrīvasiṣṭha uvāca | śrṛṇu saṃpadyate kīdṛgjñātajñeyo narottamaḥ | yāvajjīvaṃ kathaṃ caiṣa kimācāro'vatiṣṭhate

उपला अपि मित्राणि बन्धवो वनपादपाः । वनमध्ये स्थितस्यापि स्वजना मृगपोतकाः

upalā api mitrāṇi bandhavo vanapādapāḥ | vanamadhye sthitasyāpi svajanā mṛgapotakāḥ

आकीर्णं शून्यमेवास्य विपदश्चातिसंपदः । स्थितस्यापि महाराज्ये व्यसनान्येव सूत्सवाः

ākīrṇaṃ śūnyamevāsya vipadaścātisaṃpadaḥ | sthitasyāpi mahārājye vyasanānyeva sūtsavāḥ

असमाधिः समाधानं दुःखमेव महत्सुखम् । व्यवहारोऽपि सन्मौनं कर्माण्येवात्यकर्मता

asamādhiḥ samādhānaṃ duḥkhameva mahatsukham | vyavahāro'pi sanmaunaṃ karmāṇyevātyakarmatā

जाग्रदेव सुषुप्तस्थो जीवन्नेव मृतोपमः । करोति सर्वमाचारं न करोति च किंचन

jāgradeva suṣuptastho jīvanneva mṛtopamaḥ | karoti sarvamācāraṃ na karoti ca kiṃcana

रसिकोऽत्यन्तविरसो निर्घृणो बन्धुवत्सलः । निर्दयोऽत्यन्तकरुणो वितृष्णस्तृष्णयान्वितः

rasiko'tyantaviraso nirghṛṇo bandhuvatsalaḥ | nirdayo'tyantakaruṇo vitṛṣṇastṛṣṇayānvitaḥ

सर्वाभिनन्दिताचारः सर्वाचारबहिष्कृतः । वीतशोकभयायासः सशोक इव लक्ष्यते

sarvābhinanditācāraḥ sarvācārabahiṣkṛtaḥ | vītaśokabhayāyāsaḥ saśoka iva lakṣyate

तस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते तु सः । परमुद्वेगमापन्नः संसृतौ रसिकोऽपि सन्

tasmānnodvijate loko lokānnodvijate tu saḥ | paramudvegamāpannaḥ saṃsṛtau rasiko'pi san

नाभिनन्दति संप्राप्तं नाप्राप्तमभिवाञ्छति । आस्तेऽनुभूयमानेऽर्थे न च हर्षविषादयोः

nābhinandati saṃprāptaṃ nāprāptamabhivāñchati | āste'nubhūyamāne'rthe na ca harṣaviṣādayoḥ

दुःखिते दुःखितकथः सुखिते सुखसंकथः । आस्ते सर्वास्ववस्थासु हृदयेनापराजितः

duḥkhite duḥkhitakathaḥ sukhite sukhasaṃkathaḥ | āste sarvāsvavasthāsu hṛdayenāparājitaḥ

कर्मणः सुकृतादन्यदस्मै किंचिन्न रोचते । स्वभाव एव महतां ननु यन्न विचेष्टितम्

karmaṇaḥ sukṛtādanyadasmai kiṃcinna rocate | svabhāva eva mahatāṃ nanu yanna viceṣṭitam

नालम्बते रसिकतां न च नीरसतां क्वचित् । नार्थेषु विचरत्यर्थी वीतरागः सरागवत्

nālambate rasikatāṃ na ca nīrasatāṃ kvacit | nārtheṣu vicaratyarthī vītarāgaḥ sarāgavat

यथा शास्त्रव्यवहृतेः सुखदुःखैः क्रमागतैः । अनागतोऽपि चायाति न हर्षं न विषादिताम्

yathā śāstravyavahṛteḥ sukhaduḥkhaiḥ kramāgataiḥ | anāgato'pi cāyāti na harṣaṃ na viṣāditām

संप्रहृष्टाश्च लक्ष्यन्ते लक्ष्यन्ते दुःखितास्तथा । न स्वभावं त्यजन्त्यन्तः संसारारभटीनटाः

saṃprahṛṣṭāśca lakṣyante lakṣyante duḥkhitāstathā | na svabhāvaṃ tyajantyantaḥ saṃsārārabhaṭīnaṭāḥ

आत्मीयेष्वर्थजातेषु मिथ्यात्मसु सुतादिषु । बुद्बुदेष्विव तोयानां न स्नेहस्तत्त्वदर्शिनाम्

ātmīyeṣvarthajāteṣu mithyātmasu sutādiṣu | budbudeṣviva toyānāṃ na snehastattvadarśinām

अस्नेह एव सुघनस्नेहार्द्रहृदयो यथा । वत्सलां दर्शयन्वृत्तिं ज्ञस्तिष्ठति यथाक्रमम्

asneha eva sughanasnehārdrahṛdayo yathā | vatsalāṃ darśayanvṛttiṃ jñastiṣṭhati yathākramam

वायूनिव प्रवाहस्थाः स्पृशन्ति विषयान्मुधा । देहसत्ताविषान्मूढा लीयन्ते विषयोदरे

vāyūniva pravāhasthāḥ spṛśanti viṣayānmudhā | dehasattāviṣānmūḍhā līyante viṣayodare

बहिः सर्वसमाचारमन्तः सर्वार्थशीतलम् । नित्यमन्तरनाविष्ट आविष्ट इव तिष्ठति

bahiḥ sarvasamācāramantaḥ sarvārthaśītalam | nityamantaranāviṣṭa āviṣṭa iva tiṣṭhati

श्रीराम उवाच । स्वरूपमीदृशं तस्य को वेत्ति मुनिनायक । वद सत्यमसत्यं वा भवत्यज्ञो ह्यपीदृशः

śrīrāma uvāca | svarūpamīdṛśaṃ tasya ko vetti munināyaka | vada satyamasatyaṃ vā bhavatyajño hyapīdṛśaḥ

अश्ववद्ब्रह्मचर्येण चरन्तोऽचारुचेतसः । मिथ्यातपस्विदार्ढ्याय भवन्त्येवंविधा मुने

aśvavadbrahmacaryeṇa caranto'cārucetasaḥ | mithyātapasvidārḍhyāya bhavantyevaṃvidhā mune

श्रीवसिष्ठ उवाच । असत्यं वास्तु सत्यं वा स्वरूपं वरमीदृशम् । विद्धि वेदविदां त्वेष स्वभावानुभवस्थितः

śrīvasiṣṭha uvāca | asatyaṃ vāstu satyaṃ vā svarūpaṃ varamīdṛśam | viddhi vedavidāṃ tveṣa svabhāvānubhavasthitaḥ

अनाविष्टा विचेष्टन्ते वीतरागाः सरागवत् । गतहासा हसन्त्यज्ञान्सहसा करुणाकुलाः

anāviṣṭā viceṣṭante vītarāgāḥ sarāgavat | gatahāsā hasantyajñānsahasā karuṇākulāḥ

चित्तादर्शगतं दृश्यं सर्वं कपटकुट्टिमम् । पश्यन्त्यसत्परिज्ञातं स्वप्ने हेमेव हस्तगम्

cittādarśagataṃ dṛśyaṃ sarvaṃ kapaṭakuṭṭimam | paśyantyasatparijñātaṃ svapne hemeva hastagam

अन्तःशीतलतामेषां तां न जानन्ति केचन । दूराच्चन्दनदारूणामामोदमिव जन्तवः

antaḥśītalatāmeṣāṃ tāṃ na jānanti kecana | dūrāccandanadārūṇāmāmodamiva jantavaḥ

ये तु विज्ञातविज्ञेयास्तादृशाः पावनाशयाः । जानन्ति तांस्तथैवान्तरहेः पादानिवाहयः

ye tu vijñātavijñeyāstādṛśāḥ pāvanāśayāḥ | jānanti tāṃstathaivāntaraheḥ pādānivāhayaḥ

भावं निगूहयन्त्येते तमुत्तममनुत्तमाः । ग्राम्यैर्धनैः किलानर्घ्य कश्चिन्तामणिरापणे

bhāvaṃ nigūhayantyete tamuttamamanuttamāḥ | grāmyairdhanaiḥ kilānarghya kaścintāmaṇirāpaṇe

तस्मिन्निगूहने भावो यतस्तेषां न दर्शने । निर्वासना गतद्वैता गतमानाः किलाङ्ग ते

tasminnigūhane bhāvo yatasteṣāṃ na darśane | nirvāsanā gatadvaitā gatamānāḥ kilāṅga te

एकान्तामानदौर्गत्यजनावज्ञप्तयस्तु तान् । सुखयन्ति यथा राम न तथैव महर्द्धयः

ekāntāmānadaurgatyajanāvajñaptayastu tān | sukhayanti yathā rāma na tathaiva maharddhayaḥ

स्वसंवेदनसंवेद्यसारा विदितवेद्यता । नैषा दर्शयितुं शक्या दृश्यते न च तद्विदा

svasaṃvedanasaṃvedyasārā viditavedyatā | naiṣā darśayituṃ śakyā dṛśyate na ca tadvidā

गुणं ममेमं जानातु जनः पूजां करोतु मे । इत्यहंकारिणामीहा न तु तन्मुक्तचेतसाम्

guṇaṃ mamemaṃ jānātu janaḥ pūjāṃ karotu me | ityahaṃkāriṇāmīhā na tu tanmuktacetasām

क्रियाफलानि चिद्व्योमगमनादीनि राघव । अज्ञानामपि सिध्यन्ति मन्त्रौषधिवशादिह

kriyāphalāni cidvyomagamanādīni rāghava | ajñānāmapi sidhyanti mantrauṣadhivaśādiha

यो यादृक् क्लेशमाधातुं समर्थस्तादृगेव सः । अवश्यं फलमाप्नोति प्रबुद्धोऽस्त्वज्ञ एव वा

yo yādṛk kleśamādhātuṃ samarthastādṛgeva saḥ | avaśyaṃ phalamāpnoti prabuddho'stvajña eva vā

आमोदश्चन्दनस्येव स्पन्दनस्य फलं हृदि । सर्वस्यैवास्ति तन्नूनं तद्वता समवाप्यते

āmodaścandanasyeva spandanasya phalaṃ hṛdi | sarvasyaivāsti tannūnaṃ tadvatā samavāpyate

अहंतावासनाद्वैतं वस्तुता दृश्यवस्तुषु । यस्यास्त्यसौ साधयति खगमादिक्रियाफलम्

ahaṃtāvāsanādvaitaṃ vastutā dṛśyavastuṣu | yasyāstyasau sādhayati khagamādikriyāphalam

इदं न किंचिद्भ्रान्तिर्वा खं चेति ज्ञस्तु वेत्ति यः । सोऽवासनः कर्मवात्याः कथं साधयति क्रियाः

idaṃ na kiṃcidbhrāntirvā khaṃ ceti jñastu vetti yaḥ | so'vāsanaḥ karmavātyāḥ kathaṃ sādhayati kriyāḥ

नैव तस्य कृतेनार्थो नाऽकृतेनेह कश्चन । न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः

naiva tasya kṛtenārtho nā'kṛteneha kaścana | na cāsya sarvabhūteṣu kaścidarthavyapāśrayaḥ

न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा क्वचित् । यदुदारमनोवृत्तेर्लोभाय विदितात्मनः

na tadasti pṛthivyāṃ vā divi deveṣu vā kvacit | yadudāramanovṛtterlobhāya viditātmanaḥ

जगदेव तृणं यस्य न किंचिद्रज एव वा । किं नाम तस्य भवतु अन्यदादेयतां गतम्

jagadeva tṛṇaṃ yasya na kiṃcidraja eva vā | kiṃ nāma tasya bhavatu anyadādeyatāṃ gatam

निर्वाहितजगद्यात्रः परिपूर्णमना मुनिः । यथास्थितमसावास्ते संप्रयाति यथागतम्

nirvāhitajagadyātraḥ paripūrṇamanā muniḥ | yathāsthitamasāvāste saṃprayāti yathāgatam

नित्यान्तःशीतलो मौनी सत्त्वीभूतमनोवनिः । परिपूर्णार्णवाकारो गम्भीरप्रकटाशयः

nityāntaḥśītalo maunī sattvībhūtamanovaniḥ | paripūrṇārṇavākāro gambhīraprakaṭāśayaḥ

रसायनपरापूर्णहृदवत् ह्लादमात्मनि । धत्ते करोति वान्यस्य सकलेन्दुरिवामलः

rasāyanaparāpūrṇahṛdavat hlādamātmani | dhatte karoti vānyasya sakalendurivāmalaḥ

मन्दारमञ्जरीकुञ्जपिञ्जरा देवभूमयः । न तथा ह्लादयन्त्येता यथा पण्डितबुद्धयः

mandāramañjarīkuñjapiñjarā devabhūmayaḥ | na tathā hlādayantyetā yathā paṇḍitabuddhayaḥ

चन्द्रबिम्बैर्वसन्तैश्च महतामहताशयैः । सारं सौभाग्यसौगन्ध्यसौरभालोकभोगिषु

candrabimbairvasantaiśca mahatāmahatāśayaiḥ | sāraṃ saubhāgyasaugandhyasaurabhālokabhogiṣu

भ्रान्तिमात्रमिदं विश्वमिन्द्रजालमसन्मयम् । त्यजतीति विनिश्चित्य दिनानुदिनमेषणाः

bhrāntimātramidaṃ viśvamindrajālamasanmayam | tyajatīti viniścitya dinānudinameṣaṇāḥ

शीतातपादिदुःखानि निजदेहगतान्यपि । अन्यदेहगतानीव ज्ञः पश्यत्यवहेलया

śītātapādiduḥkhāni nijadehagatānyapi | anyadehagatānīva jñaḥ paśyatyavahelayā

करुणोदारया वृत्त्या वृत्त्या व्रततिधीरया । नीरसो नीरसारां तु सारतां सरति स्थितिम्

karuṇodārayā vṛttyā vṛttyā vratatidhīrayā | nīraso nīrasārāṃ tu sāratāṃ sarati sthitim

व्यवहारं यथाप्राप्तं लोकसामान्यमाचरन् । चराचराणां भूतानामुपर्येवावतिष्ठते

vyavahāraṃ yathāprāptaṃ lokasāmānyamācaran | carācarāṇāṃ bhūtānāmuparyevāvatiṣṭhate

प्रज्ञाप्रासादमारूढस्त्वशोच्यः शोचते जनान् । भूमिष्ठानिव शैलस्थः सर्वान्प्रज्ञोऽनुपश्यति

prajñāprāsādamārūḍhastvaśocyaḥ śocate janān | bhūmiṣṭhāniva śailasthaḥ sarvānprajño'nupaśyati

चिरं कल्लोलवलितः सुमना जलधौ भ्रमे । परं पारमुपागत्य परां विश्रान्तिमेति सः

ciraṃ kallolavalitaḥ sumanā jaladhau bhrame | paraṃ pāramupāgatya parāṃ viśrāntimeti saḥ

हसन्स शान्तया वृत्त्या प्राक्तनीर्जागतीर्गतीः । स्मयमान इवास्तेऽन्तर्जनताश्च घनभ्रमाः

hasansa śāntayā vṛttyā prāktanīrjāgatīrgatīḥ | smayamāna ivāste'ntarjanatāśca ghanabhramāḥ

एताः कान्तारनिर्मग्नमिताः संसारदृष्टयः । असत्यो हृतवत्यो मामित्यन्तर्याति विस्मयम्

etāḥ kāntāranirmagnamitāḥ saṃsāradṛṣṭayaḥ | asatyo hṛtavatyo māmityantaryāti vismayam

दृष्ट्याष्टगुणमैश्वर्यमनिष्टं मे तृणायते । इत्युपैत्युपशान्तत्वात्स्मयमानोऽपि न स्मयम्

dṛṣṭyāṣṭaguṇamaiśvaryamaniṣṭaṃ me tṛṇāyate | ityupaityupaśāntatvātsmayamāno'pi na smayam

कश्चिद्गिरिगुहागेहः कश्चित्पुण्याश्रमाश्रयः । कश्चिद्गृहस्थाश्रमवान्कश्चिद्वहुरटन्स्थितः

kaścidgiriguhāgehaḥ kaścitpuṇyāśramāśrayaḥ | kaścidgṛhasthāśramavānkaścidvahuraṭansthitaḥ

कश्चिद्भिक्षाचराचारः कश्चिदेकान्ततापसः । कश्चिन्मौनव्रतधरः कश्चिद्ध्यानपरायणः

kaścidbhikṣācarācāraḥ kaścidekāntatāpasaḥ | kaścinmaunavratadharaḥ kaściddhyānaparāyaṇaḥ

कश्चिद्विपश्चिद्विख्यातः कश्चिच्छ्रोता श्रुतेः स्मृतेः । कश्चिद्राजा द्विजः कश्चित्कश्चिदज्ञ इव स्थितः

kaścidvipaścidvikhyātaḥ kaścicchrotā śruteḥ smṛteḥ | kaścidrājā dvijaḥ kaścitkaścidajña iva sthitaḥ

गुटिकाञ्जनखङ्गादिसिद्धः कश्चिन्नभोगतः । कश्चिच्छिल्पकलाजीवी कश्चित्पामररूपभृत्

guṭikāñjanakhaṅgādisiddhaḥ kaścinnabhogataḥ | kaścicchilpakalājīvī kaścitpāmararūpabhṛt

कश्चित्त्यक्तसमाचारः कश्चिच्छ्रोत्रियनायकः । कश्चिदुन्मत्तचरितः प्रव्रज्यां कश्चिदाश्रितः

kaścittyaktasamācāraḥ kaścicchrotriyanāyakaḥ | kaścidunmattacaritaḥ pravrajyāṃ kaścidāśritaḥ

पुरुषो न शरीरादि न च चित्तादि किंचन । पुरुषश्चेतनं नाम न स नश्यति कर्हिचित्

puruṣo na śarīrādi na ca cittādi kiṃcana | puruṣaścetanaṃ nāma na sa naśyati karhicit

अच्छेद्योऽसावदाह्योऽसावक्लेद्योऽशोष्य एव च । नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽसौ सनातनः

acchedyo'sāvadāhyo'sāvakledyo'śoṣya eva ca | nityaḥ sarvagataḥ sthāṇuracalo'sau sanātanaḥ

इति सम्यक्प्रबुद्धो यः स यथा यत्र तिष्ठति । तथा तिष्ठतु तत्रात्र स्थानास्थानियमेन किम्

iti samyakprabuddho yaḥ sa yathā yatra tiṣṭhati | tathā tiṣṭhatu tatrātra sthānāsthāniyamena kim

पातालमाविशतु यातु नभो विलङ्घ्य दिङ्मण्डलं भ्रमतु पेषणमेव येन । चिन्मात्रमेतदजरं न तु यातु नाश- माकाशकोश इवशान्तमजं शिवं तत्

pātālamāviśatu yātu nabho vilaṅghya diṅmaṇḍalaṃ bhramatu peṣaṇameva yena | cinmātrametadajaraṃ na tu yātu nāśa- mākāśakośa ivaśāntamajaṃ śivaṃ tat

102

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० निर्वाणप्रकरणे उ० मरणाद्यभावोपदेशो नाम द्व्युत्तरशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe u0 maraṇādyabhāvopadeśo nāma dvyuttaraśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १०२

102

द्व्यधिकशततमः सर्गः

dvyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

कुम्भ उवाच । इति ते कथितं सर्वं शिखिध्वज महीपते । यथेदमुत्थितं सर्वं यथा च प्रविलीयते

kumbha uvāca | iti te kathitaṃ sarvaṃ śikhidhvaja mahīpate | yathedamutthitaṃ sarvaṃ yathā ca pravilīyate

एतच्छ्रुत्वा च बुद्ध्वा च मत्वा च मुनिनायक । यथेच्छसि तथा तिष्ठ दृष्टे स्पष्टे परे पदे

etacchrutvā ca buddhvā ca matvā ca munināyaka | yathecchasi tathā tiṣṭha dṛṣṭe spaṣṭe pare pade

स्वर्गं गच्छाम्यहं पर्वकालेऽस्मिन्नारदो मुनिः । ब्रह्मलोकात्समायातो भवत्यमरसंसदि

svargaṃ gacchāmyahaṃ parvakāle'sminnārado muniḥ | brahmalokātsamāyāto bhavatyamarasaṃsadi

न मां पश्यति चेत्तत्र तत्कोपमुपगच्छति । नोद्वेजनीया भव्येन गुरवो हि कदाचन

na māṃ paśyati cettatra tatkopamupagacchati | nodvejanīyā bhavyena guravo hi kadācana

त्यक्तसंकल्पलेखेन न किंचिदभिवाञ्छता । त्वया सदैव वस्तव्यं दृष्टिरेषैव पावनी

tyaktasaṃkalpalekhena na kiṃcidabhivāñchatā | tvayā sadaiva vastavyaṃ dṛṣṭireṣaiva pāvanī

श्रीवसिष्ठ उवाच । इति यावत्प्रतिवचः पुष्पहस्तः शिखिध्वजः । प्रणामाय ददात्येष तावदन्तर्धिमाययौ

śrīvasiṣṭha uvāca | iti yāvatprativacaḥ puṣpahastaḥ śikhidhvajaḥ | praṇāmāya dadātyeṣa tāvadantardhimāyayau

प्रतिभानगतं वस्तु यथैवान्ते न दृश्यते । न दृष्टवांस्तथा कुम्भमग्रे राजा शिखिध्वजः

pratibhānagataṃ vastu yathaivānte na dṛśyate | na dṛṣṭavāṃstathā kumbhamagre rājā śikhidhvajaḥ

गते कुम्भे महीपालः परं विस्मयमाययौ । तमेव चिन्तयंश्चित्रं चित्रार्पित इवाभवत्

gate kumbhe mahīpālaḥ paraṃ vismayamāyayau | tameva cintayaṃścitraṃ citrārpita ivābhavat

इदं संचिन्तयामास चित्रं विलसितं विधेः । यत्कुम्भव्यपदेशेन बोधितोऽस्मि चिरोदयम्

idaṃ saṃcintayāmāsa citraṃ vilasitaṃ vidheḥ | yatkumbhavyapadeśena bodhito'smi cirodayam

क्व नारदसुतः कुम्भः क्वाहं नाम शिखिध्वजः । केवलं कालयुक्त्यैव सोऽहं संपरिबोधितः

kva nāradasutaḥ kumbhaḥ kvāhaṃ nāma śikhidhvajaḥ | kevalaṃ kālayuktyaiva so'haṃ saṃparibodhitaḥ

अहो नु सम्यक्कथितं देवपुत्रेण युक्तिमत् । अहो नु संप्रबुद्धोऽस्मि मोहनिद्राकुलश्चिरात्

aho nu samyakkathitaṃ devaputreṇa yuktimat | aho nu saṃprabuddho'smi mohanidrākulaścirāt

क्वाहमासं विनिर्मग्नः क्रियाजालकुकर्दमे । इदं कार्यमिदं नेति मिथ्या विभ्रमचक्रके

kvāhamāsaṃ vinirmagnaḥ kriyājālakukardame | idaṃ kāryamidaṃ neti mithyā vibhramacakrake

अहो नु शीतला शुद्धा शान्तेयं पदवी निजा । रसायनोद्भवाकारा सत्त्वं शीतयतीह मे

aho nu śītalā śuddhā śānteyaṃ padavī nijā | rasāyanodbhavākārā sattvaṃ śītayatīha me

शाम्यामि परिनिर्वामि सुखमासे च केवलम् । तृणाग्रमपि नेच्छामि संस्थितोऽस्मि यथास्थितम्

śāmyāmi parinirvāmi sukhamāse ca kevalam | tṛṇāgramapi necchāmi saṃsthito'smi yathāsthitam

एवं संचिन्तयन्राजा नूनं निर्वासनाशयः । शैलादिव समुत्कीर्णो मौनमेवावतस्थिवान्

evaṃ saṃcintayanrājā nūnaṃ nirvāsanāśayaḥ | śailādiva samutkīrṇo maunamevāvatasthivān

तस्मिन्नेव ततो मौने निःसंकल्पे निराश्रये । प्रतिष्ठां निश्चलां प्राप्य स तस्थौ गिरिश्रृङ्गवत्

tasminneva tato maune niḥsaṃkalpe nirāśraye | pratiṣṭhāṃ niścalāṃ prāpya sa tasthau giriśrṛṅgavat

स तत्र संशान्तभयोऽचिरेण चिरेण विश्रान्तमतिः समात्मा । चिरेण संप्राप्तनिजामलात्मा योगेन सुष्वाप ततोऽदितात्मा

sa tatra saṃśāntabhayo'cireṇa cireṇa viśrāntamatiḥ samātmā | cireṇa saṃprāptanijāmalātmā yogena suṣvāpa tato'ditātmā

102

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० निर्वाणप्रकरणे पू० चू० शिखिध्वजसमाधानं नाम द्व्यधिकशततमःसर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 cū0 śikhidhvajasamādhānaṃ nāma dvyadhikaśatatamaḥsargaḥ

सर्गः १०३

103

त्र्यधिकशततमः सर्गः

tryadhikaśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । भामात्रं भानमात्रं वा शान्तं भासत एव च । चिन्मात्रं यदनाद्यन्तं तस्य नाशः कथं कदा

śrīvasiṣṭha uvāca | bhāmātraṃ bhānamātraṃ vā śāntaṃ bhāsata eva ca | cinmātraṃ yadanādyantaṃ tasya nāśaḥ kathaṃ kadā

तावन्मात्रं च पुरुषः कदाचित्स न नश्यति । यदि नश्यति चिन्मात्रं भूयो जायेत किं कथम्

tāvanmātraṃ ca puruṣaḥ kadācitsa na naśyati | yadi naśyati cinmātraṃ bhūyo jāyeta kiṃ katham

न चान्यदन्यच्चिन्मात्रं क्वचित्किंचन कस्यचित् । सर्वानुभवसादृश्ये कीदृशी नाम सान्यता

na cānyadanyaccinmātraṃ kvacitkiṃcana kasyacit | sarvānubhavasādṛśye kīdṛśī nāma sānyatā

सर्वस्यैव हिमं शीतमुष्णोऽग्निर्मधुरं पयः । चिन्मात्रस्यावदातस्य कीदृगन्यत्वमत्र तु

sarvasyaiva himaṃ śītamuṣṇo'gnirmadhuraṃ payaḥ | cinmātrasyāvadātasya kīdṛganyatvamatra tu

शरीरनाशे नाशश्चेच्चिन्मात्रस्य तदुच्यताम् । हर्षस्थाने विषादः किं मरणे संसृतिक्षये

śarīranāśe nāśaśceccinmātrasya taducyatām | harṣasthāne viṣādaḥ kiṃ maraṇe saṃsṛtikṣaye

न च नाम शरीरस्य नाशे नश्यति चिन्नभः । देहे नष्टेऽपि बन्धूनां म्लेच्छैर्दृष्टा पिशाचता

na ca nāma śarīrasya nāśe naśyati cinnabhaḥ | dehe naṣṭe'pi bandhūnāṃ mlecchairdṛṣṭā piśācatā

यावच्छरीरसत्ता चेच्चेतनस्य तदुच्यताम् । शवः कस्मान्न चलति सत्यखण्डे शरीरके

yāvaccharīrasattā ceccetanasya taducyatām | śavaḥ kasmānna calati satyakhaṇḍe śarīrake

पिशाचानुभवो जीवधर्मश्चेत्तत्स सर्वदा । किं न पश्यति किं बन्धौ मृते पश्यति तत्तथा

piśācānubhavo jīvadharmaścettatsa sarvadā | kiṃ na paśyati kiṃ bandhau mṛte paśyati tattathā

जीवधर्मो विशिष्टश्चेत्तादृशस्तं नरः कथम् । मिथ्या देशान्तरमृते पिशाचत्वं न पश्यति

jīvadharmo viśiṣṭaścettādṛśastaṃ naraḥ katham | mithyā deśāntaramṛte piśācatvaṃ na paśyati

तस्मात्सर्वात्मकत्वे तच्चिन्मात्रं न नियन्त्रितम् । यद्यद्यत्र यथा वेत्ति तत्तत्तत्रावगच्छति

tasmātsarvātmakatve taccinmātraṃ na niyantritam | yadyadyatra yathā vetti tattattatrāvagacchati

अवाधितैवैकघना संविद्भवति यादृशी । तादृश्येवानुभूतिर्हि तत्स्वभावोऽत्र कारणम्

avādhitaivaikaghanā saṃvidbhavati yādṛśī | tādṛśyevānubhūtirhi tatsvabhāvo'tra kāraṇam

अन्यन्न संभवत्यत्र सर्गादावेव कारणम् । यन्नाम तदिदानीं स्यात्कथ्यतां कीदृशं कथम्

anyanna saṃbhavatyatra sargādāveva kāraṇam | yannāma tadidānīṃ syātkathyatāṃ kīdṛśaṃ katham

सर्गादावेव नोत्पन्ना न चैवाद्यावभासते । विकल्पश्रीर्जगद्भासा केवलं भाति चिन्नभः

sargādāveva notpannā na caivādyāvabhāsate | vikalpaśrīrjagadbhāsā kevalaṃ bhāti cinnabhaḥ

आभासमात्रमेवेदं दृश्यमित्यवबुध्यते । दृश्यमित्यवबोधेन तदृते स्यात्क्व दृश्यता

ābhāsamātramevedaṃ dṛśyamityavabudhyate | dṛśyamityavabodhena tadṛte syātkva dṛśyatā

स्वचमत्कारचातुर्यं चारु चिन्नभसा रसात् । बोधेन बुध्यते दृश्यमित्यबोधान्न बुध्यते

svacamatkāracāturyaṃ cāru cinnabhasā rasāt | bodhena budhyate dṛśyamityabodhānna budhyate

बोधोऽबोधश्च तद्रूपमेवमेव निरामयम् । भेदोऽत्र वाचि न त्वर्थे तस्मान्नास्त्येव दृश्यता

bodho'bodhaśca tadrūpamevameva nirāmayam | bhedo'tra vāci na tvarthe tasmānnāstyeva dṛśyatā

या चासीद्दृश्यतैषां तां विद्धि त्वमविचारणाम् । सा चेदानीं विचारेण विनष्टातः क्व दृश्यते

yā cāsīddṛśyataiṣāṃ tāṃ viddhi tvamavicāraṇām | sā cedānīṃ vicāreṇa vinaṣṭātaḥ kva dṛśyate

अस्मिन्नेव धियो यत्न आत्मज्ञानविचारणे । यत्नेन परमोऽभ्यासः स लोकद्वयसिद्धिदः

asminneva dhiyo yatna ātmajñānavicāraṇe | yatnena paramo'bhyāsaḥ sa lokadvayasiddhidaḥ

अविद्योपशमस्त्वेष जातोऽपि भवतामिह । अभ्यासेन विना साधो न सिद्धिमुपगच्छति

avidyopaśamastveṣa jāto'pi bhavatāmiha | abhyāsena vinā sādho na siddhimupagacchati

न्रोद्वेगं संपरित्यज्य गृहीत्वानुदिनं क्षणम् । लोकद्वयहितं पथ्यमिदं शास्त्रं विचार्यताम्

nrodvegaṃ saṃparityajya gṛhītvānudinaṃ kṣaṇam | lokadvayahitaṃ pathyamidaṃ śāstraṃ vicāryatām

विज्ञातमप्यविज्ञातमात्मज्ञानमिदं भवेत् । भवतां भूरिभागानां संभूयाभ्यसनं विना

vijñātamapyavijñātamātmajñānamidaṃ bhavet | bhavatāṃ bhūribhāgānāṃ saṃbhūyābhyasanaṃ vinā

योऽयमर्थं प्रार्थयते तदर्थं यतते तथा । सोऽवश्यं तमवाप्नोति न चेच्छान्तो निवर्तते

yo'yamarthaṃ prārthayate tadarthaṃ yatate tathā | so'vaśyaṃ tamavāpnoti na cecchānto nivartate

तस्मादस्मान्निवर्तध्वमसच्छास्त्रविचारणात् । शान्तिं प्राप्स्यथ सच्छास्त्राज्जयलक्ष्मीं यथा रणात्

tasmādasmānnivartadhvamasacchāstravicāraṇāt | śāntiṃ prāpsyatha sacchāstrājjayalakṣmīṃ yathā raṇāt

विवेके चाविवेके च वहत्येषा मनोनदी । यत्रैव वाह्यते यत्नात्तत्रैव स्थितिमृच्छति

viveke cāviveke ca vahatyeṣā manonadī | yatraiva vāhyate yatnāttatraiva sthitimṛcchati

अस्माच्छास्त्रादृते श्रेयो न भूतं न भविष्यति । ततः परमबोधार्थमिदमेव विचार्यताम्

asmācchāstrādṛte śreyo na bhūtaṃ na bhaviṣyati | tataḥ paramabodhārthamidameva vicāryatām

स्वयमेव विचार्येदं परो बोधोऽनुभूयते । संसाराध्वश्रमहरो न त्वेतद्वरशापवत्

svayameva vicāryedaṃ paro bodho'nubhūyate | saṃsārādhvaśramaharo na tvetadvaraśāpavat

यन्न पित्रा न वा मात्रा न चापि सुकृतैः कृतम् । श्रेयस्तद्वः परिज्ञातमिदमाशु करिष्यति

yanna pitrā na vā mātrā na cāpi sukṛtaiḥ kṛtam | śreyastadvaḥ parijñātamidamāśu kariṣyati

भवबन्धमयी साधो विषमेयं विषूचिका । आत्मज्ञातादृते दीर्घा न कदाचन शाम्यति

bhavabandhamayī sādho viṣameyaṃ viṣūcikā | ātmajñātādṛte dīrghā na kadācana śāmyati

महामोहमयी माया मिथ्यैवाहमिति स्थिता । शास्त्रार्थभावनेनाशु मुच्यतां परशोच्यता

mahāmohamayī māyā mithyaivāhamiti sthitā | śāstrārthabhāvanenāśu mucyatāṃ paraśocyatā

यात माऽऽपातमधुरं व्योम व्योमैकरूपिणीम् । शून्यं वायुं लिहन्तोऽन्तर्लेलिहाना इवाहयः

yāta mā''pātamadhuraṃ vyoma vyomaikarūpiṇīm | śūnyaṃ vāyuṃ lihanto'ntarlelihānā ivāhayaḥ

यान्ति वो दिवसाः कष्टमविज्ञातगमागमाः । व्यवहारे हि तैरेव प्रतिपालयतां मृतिम्

yānti vo divasāḥ kaṣṭamavijñātagamāgamāḥ | vyavahāre hi taireva pratipālayatāṃ mṛtim

तावदाश्वासनैषास्ति भवतां भयभागिनाम् । दिनानि कतिचिद्यावन्नायाति मरणावधिः

tāvadāśvāsanaiṣāsti bhavatāṃ bhayabhāginām | dināni katicidyāvannāyāti maraṇāvadhiḥ

आगच्छन्त्यां मृतौ कष्टं परितापमवाप्स्यथ । तं यत्राङ्गाङ्गविच्छेदः शीतचन्दनलेपनम्

āgacchantyāṃ mṛtau kaṣṭaṃ paritāpamavāpsyatha | taṃ yatrāṅgāṅgavicchedaḥ śītacandanalepanam

क्रीणन्ति प्राणपण्येन धनं मानं घनभ्रमाः । यथाशास्त्रैः कथं बुद्ध्या न क्रीणन्त्यजरं पदम्

krīṇanti prāṇapaṇyena dhanaṃ mānaṃ ghanabhramāḥ | yathāśāstraiḥ kathaṃ buddhyā na krīṇantyajaraṃ padam

पदं परमयत्नेन क्रियते यैश्चिदम्बरे । कथं तैः सह्यतेऽज्ञानशत्रुपादः स्वमूर्धनि

padaṃ paramayatnena kriyate yaiścidambare | kathaṃ taiḥ sahyate'jñānaśatrupādaḥ svamūrdhani

निर्मानमोहमापन्ना गतिं गच्छत माधमाम् । क्रियते स्वात्मबोधेन मूलकाषो महापदाम्

nirmānamohamāpannā gatiṃ gacchata mādhamām | kriyate svātmabodhena mūlakāṣo mahāpadām

प्रलपन्तमहोरात्रं युष्मदर्थेन मामिमम् । यं प्रदृश्येदमाकर्ण्य स्वात्मनैवात्मतार्प्यताम्

pralapantamahorātraṃ yuṣmadarthena māmimam | yaṃ pradṛśyedamākarṇya svātmanaivātmatārpyatām

अद्यैव न चिकित्सां यः करोति मरणापदः । संप्राप्तायां मृतौ मूढः करिष्यति किमातुरः

adyaiva na cikitsāṃ yaḥ karoti maraṇāpadaḥ | saṃprāptāyāṃ mṛtau mūḍhaḥ kariṣyati kimāturaḥ

अस्माद्ग्रन्थादृते ग्रन्थो नान्यः स्वात्मावबोधने । नूनमर्थकरो ग्राह्यस्तिलस्तैलार्थिनामिव

asmādgranthādṛte grantho nānyaḥ svātmāvabodhane | nūnamarthakaro grāhyastilastailārthināmiva

आत्मज्ञानमिदं शास्त्रं प्रकाशयति दीपवत् । पितेव बोधयत्याशु कान्तेव रमयत्यलम्

ātmajñānamidaṃ śāstraṃ prakāśayati dīpavat | piteva bodhayatyāśu kānteva ramayatyalam

विद्यमानमपि ज्ञानं ज्ञातं शास्त्रगणान्न यत् । दुर्बोधं मधुरं तत्तु ज्ञास्यन्तीतो न संशयः

vidyamānamapi jñānaṃ jñātaṃ śāstragaṇānna yat | durbodhaṃ madhuraṃ tattu jñāsyantīto na saṃśayaḥ

इदमुत्तममाख्यानं मुख्यानां शास्त्रदृष्टिषु । सुखेन बोधदं हृद्यमपूर्वं न तु किंचन

idamuttamamākhyānaṃ mukhyānāṃ śāstradṛṣṭiṣu | sukhena bodhadaṃ hṛdyamapūrvaṃ na tu kiṃcana

नानाख्यानकथाचित्रं विनोदेन विचारयेत् । इदं शास्त्रं परं याति पुमान्नास्त्यत्र संशयः

nānākhyānakathācitraṃ vinodena vicārayet | idaṃ śāstraṃ paraṃ yāti pumānnāstyatra saṃśayaḥ

यो ह्यद्यापि न संप्राप्तः पण्डितैरविखण्डितैः । स इतः प्राप्यते बोधः सुवर्णमिव सैकतात्

yo hyadyāpi na saṃprāptaḥ paṇḍitairavikhaṇḍitaiḥ | sa itaḥ prāpyate bodhaḥ suvarṇamiva saikatāt

शास्त्रकर्तरि मङ्कतव्यं न कदाचन कुत्रचित् । शास्त्रार्थ एव तन्नित्यं युक्तियुक्तानुभूतिदे

śāstrakartari maṅkatavyaṃ na kadācana kutracit | śāstrārtha eva tannityaṃ yuktiyuktānubhūtide

अज्ञानान्मत्सरान्मोहादविचारिभिरेकता । अवहेलितशास्त्रार्थैः कर्तव्या नात्महन्तृभिः

ajñānānmatsarānmohādavicāribhirekatā | avahelitaśāstrārthaiḥ kartavyā nātmahantṛbhiḥ

जानाम्येव यथैवेमा यदहं त्वं यथा धियः । तथा बोधितकारुण्यात्स्वभावो हि ममेदृशः

jānāmyeva yathaivemā yadahaṃ tvaṃ yathā dhiyaḥ | tathā bodhitakāruṇyātsvabhāvo hi mamedṛśaḥ

युष्मत्संविल्लवः शुद्ध एवं वक्तुमिह स्थितः । अहं नरो न गन्धर्वो नामरो न च राक्षसः

yuṣmatsaṃvillavaḥ śuddha evaṃ vaktumiha sthitaḥ | ahaṃ naro na gandharvo nāmaro na ca rākṣasaḥ

संविन्मात्रा भवन्तो हि तद्भावोऽस्त्यतिनिर्मलः । स्थितोऽस्मीति भवत्पुण्यैर्ननु नास्मि न चापरः

saṃvinmātrā bhavanto hi tadbhāvo'styatinirmalaḥ | sthito'smīti bhavatpuṇyairnanu nāsmi na cāparaḥ

श्यामायमाना नायान्ति यावन्मरणवासराः । सारः संह्रियतां तावद्वैरस्यं वस्तुदृष्टिषु

śyāmāyamānā nāyānti yāvanmaraṇavāsarāḥ | sāraḥ saṃhriyatāṃ tāvadvairasyaṃ vastudṛṣṭiṣu

इहैव नरकव्याधेश्चिकित्सां न करोति यः । गत्वा निरौषधं स्थानं सरुजः किं करिष्यति

ihaiva narakavyādheścikitsāṃ na karoti yaḥ | gatvā nirauṣadhaṃ sthānaṃ sarujaḥ kiṃ kariṣyati

सर्वभावेषु वैरस्यं न यावत्समुपागतम् । भावानां भावना तावत्तानवं नोपगच्छति

sarvabhāveṣu vairasyaṃ na yāvatsamupāgatam | bhāvānāṃ bhāvanā tāvattānavaṃ nopagacchati

आत्मानमलमुद्धर्तुं वासनातानवादृते । नास्त्युपायो महाबुद्धे कश्चनापि कदाचन

ātmānamalamuddhartuṃ vāsanātānavādṛte | nāstyupāyo mahābuddhe kaścanāpi kadācana

भावास्तु यदि विद्यन्ते तद्धिते वस्तुभावना । किं त्वेते नैव सन्तीह शशश्रृङ्गादयो यथा

bhāvāstu yadi vidyante taddhite vastubhāvanā | kiṃ tvete naiva santīha śaśaśrṛṅgādayo yathā

सर्व एव जगद्भावा अविचारितचारवः । अविद्यमानसद्भावा विचाराद्विशरारवः

sarva eva jagadbhāvā avicāritacāravaḥ | avidyamānasadbhāvā vicārādviśarāravaḥ

प्रामाणिकविचारेषु न विद्यन्ते कृतेषु ये । कथं सन्ति जगद्भावास्ते के सन्ति सदैव वा

prāmāṇikavicāreṣu na vidyante kṛteṣu ye | kathaṃ santi jagadbhāvāste ke santi sadaiva vā

सर्व एव जगद्भावाः कारणाभावतो भृशम् । सर्गादावेव नोत्पन्ना यच्चेदं भाति तत्परम्

sarva eva jagadbhāvāḥ kāraṇābhāvato bhṛśam | sargādāveva notpannā yaccedaṃ bhāti tatparam

पदे सर्वेन्द्रियातीते मनःषष्ठेन्द्रियात्मनाम् । भावानां कारणं नास्ति मनःषष्ठेन्द्रियात्मकम्

pade sarvendriyātīte manaḥṣaṣṭhendriyātmanām | bhāvānāṃ kāraṇaṃ nāsti manaḥṣaṣṭhendriyātmakam

भावानां विविधाख्यानामनाख्यं कारणं कुतः । कुतो वस्तुन्यवस्तुत्वं व्योमन्यव्योमता कुतः

bhāvānāṃ vividhākhyānāmanākhyaṃ kāraṇaṃ kutaḥ | kuto vastunyavastutvaṃ vyomanyavyomatā kutaḥ

साकारस्य हि साकारं वटधानादिवद्भवेत् । बीजं तद्वस्तु साकारं जायतेऽन्यत्कुतोऽन्यथा

sākārasya hi sākāraṃ vaṭadhānādivadbhavet | bījaṃ tadvastu sākāraṃ jāyate'nyatkuto'nyathā

न किंचिदपि यत्रास्ति बीजमाकृतिमन्मनाक् । तत आकृतिमद्विश्वं भवतीति विडम्बनम्

na kiṃcidapi yatrāsti bījamākṛtimanmanāk | tata ākṛtimadviśvaṃ bhavatīti viḍambanam

कार्यकारणभावादि तस्मिन्नहि परे पदे । वाचालत्वेन यन्नाम कल्प्यते मौर्ख्यमेव तत्

kāryakāraṇabhāvādi tasminnahi pare pade | vācālatvena yannāma kalpyate maurkhyameva tat

सहकारिनिमित्तानामभावे हि न कारणात् । कार्यं भवेदन्यदेति बालैरप्यनुभूयते

sahakārinimittānāmabhāve hi na kāraṇāt | kāryaṃ bhavedanyadeti bālairapyanubhūyate

तन्मात्रवेदनं भूयः पृथ्व्यादीनां च कारणम् । किमस्ति कथ्यतां छाया कथमास्ते वदातपे

tanmātravedanaṃ bhūyaḥ pṛthvyādīnāṃ ca kāraṇam | kimasti kathyatāṃ chāyā kathamāste vadātape

परमाणुसमूहा ये जगदित्यप्यवास्तवम् । शशश्रृङ्गं धनुःप्रख्यमज्ञानादभिधीयते

paramāṇusamūhā ye jagadityapyavāstavam | śaśaśrṛṅgaṃ dhanuḥprakhyamajñānādabhidhīyate

परमाणुसमूहश्चेत्संभूय कुरुते जगत् । यदृच्छयैव तमसि शीर्यते च यदृच्छया

paramāṇusamūhaścetsaṃbhūya kurute jagat | yadṛcchayaiva tamasi śīryate ca yadṛcchayā

तदङ्गमिङ्गते नित्यं देशे देशे गृहे गृहे । अपूर्वात्म रजः श्रृङ्गं खातं वा स्याद्दिने दिने

tadaṅgamiṅgate nityaṃ deśe deśe gṛhe gṛhe | apūrvātma rajaḥ śrṛṅgaṃ khātaṃ vā syāddine dine

न च तद्दृश्यते किंचित्कस्य तत्कर्म तादृशम् । भवेद्व्यर्थमभव्यस्य जडास्तु परमाणवः

na ca taddṛśyate kiṃcitkasya tatkarma tādṛśam | bhavedvyarthamabhavyasya jaḍāstu paramāṇavaḥ

नाबुद्धिपूर्वं तत्कर्म संभवत्यङ्ग कस्यचित् । बुद्धिपूर्वं तु यद्व्यर्थं कुर्यादुन्मत्तको हि कः

nābuddhipūrvaṃ tatkarma saṃbhavatyaṅga kasyacit | buddhipūrvaṃ tu yadvyarthaṃ kuryādunmattako hi kaḥ

जडस्य बुद्धिपूर्वेहा मरुतो नास्ति तां विना । न संभवत्यणुचयो नान्यत्कर्तोपपद्यते

jaḍasya buddhipūrvehā maruto nāsti tāṃ vinā | na saṃbhavatyaṇucayo nānyatkartopapadyate

वयमात्मान एवेमे खात्मानः खात्मका जनाः । तथा स्थिता यथा स्वप्ने भवतां स्वप्नमानवाः

vayamātmāna eveme khātmānaḥ khātmakā janāḥ | tathā sthitā yathā svapne bhavatāṃ svapnamānavāḥ

तस्मान्न जायते किंचिद्विश्वं नापि च विद्यते । इत्थं चिन्नभ एवाच्छं प्रकचत्यात्मनात्मनि

tasmānna jāyate kiṃcidviśvaṃ nāpi ca vidyate | itthaṃ cinnabha evācchaṃ prakacatyātmanātmani

विश्वाकाशं चिदाकाशे विष्वग्विश्रान्तिमागतम् । स्पन्दो द्रवत्वं शून्यत्वमनिलेऽम्भसि खे यथा

viśvākāśaṃ cidākāśe viṣvagviśrāntimāgatam | spando dravatvaṃ śūnyatvamanile'mbhasi khe yathā

देशाद्देशान्तरप्राप्तौ निमेषेणातिदूरतः । संविदो यद्वपुर्मध्ये चिद्व्योम्नो विद्धि तद्वपुः

deśāddeśāntaraprāptau nimeṣeṇātidūrataḥ | saṃvido yadvapurmadhye cidvyomno viddhi tadvapuḥ

स स्वभावो हि सर्वेषामर्थानां ते च तन्मयाः । तादृशास्तन्नभोरूपास्तेन विश्वमतो नभः

sa svabhāvo hi sarveṣāmarthānāṃ te ca tanmayāḥ | tādṛśāstannabhorūpāstena viśvamato nabhaḥ

स्वभावस्य परा वृत्तिर्मनागेवाशु तस्य सा । स्वभावादविभिन्नैव सेदं जगदिति स्थिता

svabhāvasya parā vṛttirmanāgevāśu tasya sā | svabhāvādavibhinnaiva sedaṃ jagaditi sthitā

जगच्चिन्नभसोस्तस्मान्न कदाचन भिन्नता । एकमेव द्वयो रूपं पवनस्पन्दयोरिव

jagaccinnabhasostasmānna kadācana bhinnatā | ekameva dvayo rūpaṃ pavanaspandayoriva

देशाद्देशान्तरप्राप्तौ विदो मध्ये हि यद्वपुः । शान्ताशेषविशेषात्म तन्मुख्यं नेतरद्विदुः

deśāddeśāntaraprāptau vido madhye hi yadvapuḥ | śāntāśeṣaviśeṣātma tanmukhyaṃ netaradviduḥ

स स्वभावोऽङ्ग भूतानां तत्र तिष्ठन्ति पण्डिताः । तस्मान्न विचलन्त्येते नित्यध्यानाद्धरादयः

sa svabhāvo'ṅga bhūtānāṃ tatra tiṣṭhanti paṇḍitāḥ | tasmānna vicalantyete nityadhyānāddharādayaḥ

आभासाकाशमेवेदं भामात्रमवभासनम् । विश्वमाकाररहितं स्वभावं विदुरव्ययम्

ābhāsākāśamevedaṃ bhāmātramavabhāsanam | viśvamākārarahitaṃ svabhāvaṃ viduravyayam

न जायते न म्रियते न भूत्वा भावि कुत्रचित् । अनन्यदेव चिद्व्योम्नः शून्यत्वमिव खाज्जगत्

na jāyate na mriyate na bhūtvā bhāvi kutracit | ananyadeva cidvyomnaḥ śūnyatvamiva khājjagat

न विश्वमस्ति नैवासीन्न च नाम भविष्यति । इदमाभासते शान्तं चिद्व्योम परमात्मनि

na viśvamasti naivāsīnna ca nāma bhaviṣyati | idamābhāsate śāntaṃ cidvyoma paramātmani

चिन्मात्रमेव कचति स्वप्ने पुरतया यथा । तथैव जाग्रदाख्येऽस्मिन्स स्वप्ने कचति स्वयम्

cinmātrameva kacati svapne puratayā yathā | tathaiva jāgradākhye'sminsa svapne kacati svayam

सर्गादावेव भावानामसत्तेत्यस्ति देहकः । कुतस्तस्माच्छरीरत्वं स्वप्न एव नभश्चितेः

sargādāveva bhāvānāmasattetyasti dehakaḥ | kutastasmāccharīratvaṃ svapna eva nabhaściteḥ

स्वयंभ्वाख्यं शरीरं स्वं पूर्वः स्वप्नो महाचितेः । इत उत्थानास्तदनु स्वप्नात्स्वप्नान्तरं वयम्

svayaṃbhvākhyaṃ śarīraṃ svaṃ pūrvaḥ svapno mahāciteḥ | ita utthānāstadanu svapnātsvapnāntaraṃ vayam

गण्डस्योपरि जातानां स्फोटानामत एव नः । परमेण प्रयत्नेन न मनो नाम यास्यति

gaṇḍasyopari jātānāṃ sphoṭānāmata eva naḥ | parameṇa prayatnena na mano nāma yāsyati

ब्रह्मैवासत्यपुरुषः सत्यवच्चानुभूयते । स्थितं ततःप्रभृत्येव न त्वलीकमिदं ततम्

brahmaivāsatyapuruṣaḥ satyavaccānubhūyate | sthitaṃ tataḥprabhṛtyeva na tvalīkamidaṃ tatam

आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तमलीकं जायते जगत् । यथा स्वप्ने तथालीकमेवमाशु विनश्यति

ābrahmastambaparyantamalīkaṃ jāyate jagat | yathā svapne tathālīkamevamāśu vinaśyati

चिद्व्योमैवैत्य विश्वत्वं यथा स्वप्ने विनश्यति । अनुदित्वैव विश्वत्वं जाग्रदाख्ये तथैव च

cidvyomaivaitya viśvatvaṃ yathā svapne vinaśyati | anuditvaiva viśvatvaṃ jāgradākhye tathaiva ca

अनुभूतमलीकं चाप्यलीकं सत्यवत्स्थितम् । संविदेव यथा स्वप्ने नगरादितयोदिता

anubhūtamalīkaṃ cāpyalīkaṃ satyavatsthitam | saṃvideva yathā svapne nagarāditayoditā

साकारेव निराकारा स्थिता तद्वज्जगत्तया । संविदाकाशमाकाशादणु मेरोरणुर्यथा

sākāreva nirākārā sthitā tadvajjagattayā | saṃvidākāśamākāśādaṇu meroraṇuryathā

किल यत्तस्य नाम स्यादाकाशादणुता कुतः । कारणाभावतोऽन्यस्य नाकार उपपद्यते

kila yattasya nāma syādākāśādaṇutā kutaḥ | kāraṇābhāvato'nyasya nākāra upapadyate

सर्गादावेव योऽजातो जातोऽयं जगतः कुतः । यदेव वेदनाकाशे पुरं स्वप्ने तदेव नः

sargādāveva yo'jāto jāto'yaṃ jagataḥ kutaḥ | yadeva vedanākāśe puraṃ svapne tadeva naḥ

भेदः स्वप्नाद्रिचिद्व्योम्नोर्न शून्याम्बरयोरिव । यदेव चिन्नभो नाभ तदेव स्वप्नपत्तनम्

bhedaḥ svapnādricidvyomnorna śūnyāmbarayoriva | yadeva cinnabho nābha tadeva svapnapattanam

यदेव स्पन्दनं नाम स एव पवनो यथा । स्पन्दास्पन्दैकरूपात्मा वायुर्व्योमोपमो यथा

yadeva spandanaṃ nāma sa eva pavano yathā | spandāspandaikarūpātmā vāyurvyomopamo yathā

तस्माच्चिन्नभ एवेदं जगदाकृति लक्ष्यते । सर्वं शून्यं निरालम्बं भासनं चिद्विवस्वतः

tasmāccinnabha evedaṃ jagadākṛti lakṣyate | sarvaṃ śūnyaṃ nirālambaṃ bhāsanaṃ cidvivasvataḥ

शान्तमेवेदमखिलं निरस्तास्तमयोदयम् । सकृद्विभातममलं दृषन्मौनमनामयम्

śāntamevedamakhilaṃ nirastāstamayodayam | sakṛdvibhātamamalaṃ dṛṣanmaunamanāmayam

तस्माद्वद कथं भावाः कुतो भावाः क्व भावधीः । क्व द्वैतं क्वैकता क्वाहं क्व भावाः क्व च भावनाः

tasmādvada kathaṃ bhāvāḥ kuto bhāvāḥ kva bhāvadhīḥ | kva dvaitaṃ kvaikatā kvāhaṃ kva bhāvāḥ kva ca bhāvanāḥ

नित्योदितो व्यवहरन्नपि निर्विकारो द्वित्वैक्यमुक्तमतिरुत्तमशीतलोऽन्तः । निर्वाण आस्व विगतामयशुद्धबोध- बोधैकतामुपगतोऽङ्ग न सन्ति भावाः

nityodito vyavaharannapi nirvikāro dvitvaikyamuktamatiruttamaśītalo'ntaḥ | nirvāṇa āsva vigatāmayaśuddhabodha- bodhaikatāmupagato'ṅga na santi bhāvāḥ

103

इत्यार्षे श्रीवा० वाल्मी० दे० मो० निर्वा० उ० सकलभावाभावोपदेशेन परमार्थैकताप्रतिपादनं नाम त्र्यधिकशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvā0 vālmī0 de0 mo0 nirvā0 u0 sakalabhāvābhāvopadeśena paramārthaikatāpratipādanaṃ nāma tryadhikaśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १०३

103

त्र्यधिकशततमः सर्गः

tryadhikaśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । निर्विकल्पसमाधानात्काष्ठकुड्योपमस्थितिः । एवं शिखिध्वजो राजा चूडालामधुना श्रृणु

śrīvasiṣṭha uvāca | nirvikalpasamādhānātkāṣṭhakuḍyopamasthitiḥ | evaṃ śikhidhvajo rājā cūḍālāmadhunā śrṛṇu

शिखिध्वजं तं भर्तारं कुम्भवेषेण तेन सा । प्रबोध्यान्तर्धिमागत्य ततार तरसा नभः

śikhidhvajaṃ taṃ bhartāraṃ kumbhaveṣeṇa tena sā | prabodhyāntardhimāgatya tatāra tarasā nabhaḥ

देवपुत्राकृतिं व्योम्नि जहौ मायाविनिर्मिताम् । विदग्धमुग्धमाकारं स्त्रैणं जग्राह सुन्दरम्

devaputrākṛtiṃ vyomni jahau māyāvinirmitām | vidagdhamugdhamākāraṃ straiṇaṃ jagrāha sundaram

नभसा स्वपुरं प्राप विवेशान्तःपुरं क्षणात् । दृश्या बभूव लोकस्य नृपकर्म चकार च

nabhasā svapuraṃ prāpa viveśāntaḥpuraṃ kṣaṇāt | dṛśyā babhūva lokasya nṛpakarma cakāra ca

वासरत्रितयेनाथ पुनरम्बरमेत्य सा । बभूव कुम्भो योगेन शिखिध्वजवनं ययौ

vāsaratritayenātha punarambarametya sā | babhūva kumbho yogena śikhidhvajavanaṃ yayau

तथा तत्रैव तं भूपमपश्यद्वनभूमिगा । निर्विकल्पसमाधिस्थं समुत्कीर्णमिव द्रुमम्

tathā tatraiva taṃ bhūpamapaśyadvanabhūmigā | nirvikalpasamādhisthaṃ samutkīrṇamiva drumam

अहो नु खलु भो दिष्ट्या विश्रान्तोऽयमिहात्मनि । स्थितः स्वस्थः समः शान्त इत्युवाच पुनःपुनः

aho nu khalu bho diṣṭyā viśrānto'yamihātmani | sthitaḥ svasthaḥ samaḥ śānta ityuvāca punaḥpunaḥ

तदेनं तावदेतस्माद्बोधयामि परात्पदात् । इदानीमेव किं देहत्यागमेष करोति वै

tadenaṃ tāvadetasmādbodhayāmi parātpadāt | idānīmeva kiṃ dehatyāgameṣa karoti vai

किंचित्कालं स्फुरत्वेष राज्येन विपिनेन वा । सममेव गमिष्यावस्त्यक्तदेहाविमौ समौ

kiṃcitkālaṃ sphuratveṣa rājyena vipinena vā | samameva gamiṣyāvastyaktadehāvimau samau

तस्योपदेशो विषमः परिणामं न गच्छति । अनेनाभ्यासयोगेन तावदाबोधयाम्यहम्

tasyopadeśo viṣamaḥ pariṇāmaṃ na gacchati | anenābhyāsayogena tāvadābodhayāmyaham

इति संचिन्त्य चूडाला सिंहनादं चकार सा । भूयोभूयः प्रभोरग्रे वनेचरभयप्रदम्

iti saṃcintya cūḍālā siṃhanādaṃ cakāra sā | bhūyobhūyaḥ prabhoragre vanecarabhayapradam

न चचाल शिलेवाद्रौ यदा नादेन तेन सः । भूयोभूयः कृतेनापि तदा सा तं व्यचालयत्

na cacāla śilevādrau yadā nādena tena saḥ | bhūyobhūyaḥ kṛtenāpi tadā sā taṃ vyacālayat

चालितः पातितोऽप्येष यदा न बुबुधे नृपः । तदा संचिन्तयामास चूडाला कुम्भरूपिणी

cālitaḥ pātito'pyeṣa yadā na bubudhe nṛpaḥ | tadā saṃcintayāmāsa cūḍālā kumbharūpiṇī

अहो परिणतः साधुः स्वपदे भगवानयम् । तदेनं हि कया युक्त्या सांप्रतं बोधयाम्यहम्

aho pariṇataḥ sādhuḥ svapade bhagavānayam | tadenaṃ hi kayā yuktyā sāṃprataṃ bodhayāmyaham

अथवैनं महात्मानं किमर्थं बोधयाम्यहम् । विदेहं बोधमासाद्य तिष्ठत्वेष यथासुखम्

athavainaṃ mahātmānaṃ kimarthaṃ bodhayāmyaham | videhaṃ bodhamāsādya tiṣṭhatveṣa yathāsukham

अहमप्यंगनादेहमिमं त्यक्त्वा परं पदम् । अपुनर्जननायैव गच्छामीह हि किं समम्

ahamapyaṃganādehamimaṃ tyaktvā paraṃ padam | apunarjananāyaiva gacchāmīha hi kiṃ samam

इति संचिन्त्य देहं स्वं त्यक्तुमभ्युद्यता सती । पुनः संचिन्तयामास चूडाला सा महामतिः

iti saṃcintya dehaṃ svaṃ tyaktumabhyudyatā satī | punaḥ saṃcintayāmāsa cūḍālā sā mahāmatiḥ

आलोकयामि चैतावदेनं देहं महीपतेः । यद्यस्य सत्त्वशेषोऽस्ति बोधबीजं हृदन्तरे

ālokayāmi caitāvadenaṃ dehaṃ mahīpateḥ | yadyasya sattvaśeṣo'sti bodhabījaṃ hṛdantare

तत्कालेनैष भगवान्संप्रबोधमुपैष्यति । मूलकोशरसालीनं पुष्पजालमिव द्रुमे

tatkālenaiṣa bhagavānsaṃprabodhamupaiṣyati | mūlakośarasālīnaṃ puṣpajālamiva drume

तदेवं विरहञ्जीवन्मुक्त एव भवत्यलम् । मुक्तो भवत्यथ यदि मन्ये गच्छामि तत्समम्

tadevaṃ virahañjīvanmukta eva bhavatyalam | mukto bhavatyatha yadi manye gacchāmi tatsamam

इति संचिन्त्य चूडाला स्पर्शनेन नयेन च । पतिमालोक्य साशङ्कमुवाच वरवर्णिनी

iti saṃcintya cūḍālā sparśanena nayena ca | patimālokya sāśaṅkamuvāca varavarṇinī

अस्त्येव सत्त्वशेषोऽस्य हृदि संबोधकारणम् । संबोधहेतूदयेन सत्त्वशेषं व्यबुध्यत

astyeva sattvaśeṣo'sya hṛdi saṃbodhakāraṇam | saṃbodhahetūdayena sattvaśeṣaṃ vyabudhyata

श्रीराम उवाच । भृशं संशान्तचित्तस्य काष्ठलोष्टसमस्थितेः । सत्त्वशेषः कथं ब्रह्मन्ज्ञायते ध्यानशालिनः

śrīrāma uvāca | bhṛśaṃ saṃśāntacittasya kāṣṭhaloṣṭasamasthiteḥ | sattvaśeṣaḥ kathaṃ brahmanjñāyate dhyānaśālinaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । प्रबोधकारणं यस्य दुर्लक्ष्याणुवपुर्हृदि । विद्यते सत्त्वशेषोऽन्तर्बीजे पुष्पफलं यथा

śrīvasiṣṭha uvāca | prabodhakāraṇaṃ yasya durlakṣyāṇuvapurhṛdi | vidyate sattvaśeṣo'ntarbīje puṣpaphalaṃ yathā

चित्तस्पन्दवियुक्तस्य तस्यास्पन्दितसच्चितः । द्वित्वैकत्वविहीनस्य समस्याचलसंस्थितेः

cittaspandaviyuktasya tasyāspanditasaccitaḥ | dvitvaikatvavihīnasya samasyācalasaṃsthiteḥ

कायः समसमाभोगो न ग्लायति न हृष्यति । नास्तमेति न चोदेति सममेवावतिष्ठते

kāyaḥ samasamābhogo na glāyati na hṛṣyati | nāstameti na codeti samamevāvatiṣṭhate

द्वित्वैकत्वादियुक्तस्य यस्य प्रस्पन्दते मनः । तस्य देहोऽन्यतामेति नास्पन्दस्य कदाचन

dvitvaikatvādiyuktasya yasya praspandate manaḥ | tasya deho'nyatāmeti nāspandasya kadācana

चित्तस्पन्दो हि सर्वेषां कारणं जगतः स्थितेः । राम भावविकाराणां कुसुमानां यथा मधुः

cittaspando hi sarveṣāṃ kāraṇaṃ jagataḥ sthiteḥ | rāma bhāvavikārāṇāṃ kusumānāṃ yathā madhuḥ

अस्मिन्प्रयास्यतो देहे चेतसो हि मुहुर्मुहुः । हर्षः कोपो न संमोहो वशमेति रघूद्वह

asminprayāsyato dehe cetaso hi muhurmuhuḥ | harṣaḥ kopo na saṃmoho vaśameti raghūdvaha

चित्ते प्रशममायाते कायो यः सत्त्ववर्जितः । बाधते नाम्बरस्येव तस्य भावविकारभूः

citte praśamamāyāte kāyo yaḥ sattvavarjitaḥ | bādhate nāmbarasyeva tasya bhāvavikārabhūḥ

वीच्यादि न यथोदेति समाया जलसंततेः । तथा न दृश्यते दोषः समायाः सत्त्वसंततेः

vīcyādi na yathodeti samāyā jalasaṃtateḥ | tathā na dṛśyate doṣaḥ samāyāḥ sattvasaṃtateḥ

सत्त्वस्यानुपलम्भोऽस्ति न तस्योपशमादृते । यावद्भाति समं तत्त्वं कालाच्छाम्यति केवलम्

sattvasyānupalambho'sti na tasyopaśamādṛte | yāvadbhāti samaṃ tattvaṃ kālācchāmyati kevalam

देहे यस्मिंस्तु नो चित्तं नापि सत्त्वं च विद्यते । स तापे हिमवद्राम पञ्चत्वेन विलीयते

dehe yasmiṃstu no cittaṃ nāpi sattvaṃ ca vidyate | sa tāpe himavadrāma pañcatvena vilīyate

शिखिध्वजस्य देहोऽसौ निश्चित्तस्तेजसोर्जितः । सत्त्वांशेन च संयुक्तस्तेन न ग्लानिभाजनम्

śikhidhvajasya deho'sau niścittastejasorjitaḥ | sattvāṃśena ca saṃyuktastena na glānibhājanam

तं तथाभूतमालोक्य भर्तुर्देहं वराङ्गना । अनुज्झितवती देहं चिन्तयामास सत्वरम्

taṃ tathābhūtamālokya bharturdehaṃ varāṅganā | anujjhitavatī dehaṃ cintayāmāsa satvaram

चित्तत्त्वं सर्वगं शुद्धं प्रविश्याबोधयाम्यहम् । भविष्यद्बोधनं कान्तमथ तत्र हि संस्थिता

cittattvaṃ sarvagaṃ śuddhaṃ praviśyābodhayāmyaham | bhaviṣyadbodhanaṃ kāntamatha tatra hi saṃsthitā

न बोधयामि यद्येनं चिरात्तद्बुध्यते स्वयम् । किमेकैवावतिष्ठेऽहमित्येवं बोधयाम्यहम्

na bodhayāmi yadyenaṃ cirāttadbudhyate svayam | kimekaivāvatiṣṭhe'hamityevaṃ bodhayāmyaham

इति संचिन्त्य चूडाला देहं करणपञ्जरम् । संत्यज्य प्राप चित्तत्त्वे स्थितिमाद्यन्तवर्जिते

iti saṃcintya cūḍālā dehaṃ karaṇapañjaram | saṃtyajya prāpa cittattve sthitimādyantavarjite

तत्र सा चेतनास्पन्दं कृत्वा सत्त्ववतः प्रभोः । स्वं विवेश पुनर्देहं स्वं नीडमिव पक्षिणी

tatra sā cetanāspandaṃ kṛtvā sattvavataḥ prabhoḥ | svaṃ viveśa punardehaṃ svaṃ nīḍamiva pakṣiṇī

कुम्भाकृतिरथोत्थाय निविष्टा कुसुमस्थले । साम गातुं प्रवृत्ता सा भ्रमरीवृन्दनिःस्वना

kumbhākṛtirathotthāya niviṣṭā kusumasthale | sāma gātuṃ pravṛttā sā bhramarīvṛndaniḥsvanā

तं सामस्वनमाकर्ण्य चित्सत्त्वगुणशालिनी । बुबुधे भूपतेर्देहे वसन्त इव पद्मिनी

taṃ sāmasvanamākarṇya citsattvaguṇaśālinī | bubudhe bhūpaterdehe vasanta iva padminī

दृशं विकासयामास तां तदार्क इवाब्जिनीम् । गृहीतसत्त्वसंपत्तिः शिखिध्वजमहीपतिः

dṛśaṃ vikāsayāmāsa tāṃ tadārka ivābjinīm | gṛhītasattvasaṃpattiḥ śikhidhvajamahīpatiḥ

अपश्यत्कुम्भमग्रस्थं सामगायनतत्परम् । परेण वपुषा युक्तं सामवेदमिवापरम्

apaśyatkumbhamagrasthaṃ sāmagāyanatatparam | pareṇa vapuṣā yuktaṃ sāmavedamivāparam

अहो बत वयं धन्याः पुनः प्राप्तो मुनिः स्वतः । इत्येवोदाहरव्राजा कुम्भाय कुसुमं ददौ

aho bata vayaṃ dhanyāḥ punaḥ prāpto muniḥ svataḥ | ityevodāharavrājā kumbhāya kusumaṃ dadau

दिष्ट्योदिताः स्मो भगवंस्तव चेतसि पावने । के नाम वा महासत्त्वाः प्रसादेष्वङ्ग नो स्थिताः

diṣṭyoditāḥ smo bhagavaṃstava cetasi pāvane | ke nāma vā mahāsattvāḥ prasādeṣvaṅga no sthitāḥ

अस्मत्पवित्रीकरणमेवागमनकारणम् । न चेत्किं चागमे ब्रूहि द्वितीयं कारणं भवेत्

asmatpavitrīkaraṇamevāgamanakāraṇam | na cetkiṃ cāgame brūhi dvitīyaṃ kāraṇaṃ bhavet

कुम्भ उवाच । यतः प्रभृति यातोऽस्मि त्वत्सकाशादनिन्दितः । ततः प्रभृति चेतो मे त्वयैवेह समं स्थितम्

kumbha uvāca | yataḥ prabhṛti yāto'smi tvatsakāśādaninditaḥ | tataḥ prabhṛti ceto me tvayaiveha samaṃ sthitam

रम्ये स्वर्गे न तिष्ठामि समीपे तव सांप्रतम् । अभीष्टमुद्यदेवाङ्ग रम्याणां तत्पुरः स्थितम्

ramye svarge na tiṣṭhāmi samīpe tava sāṃpratam | abhīṣṭamudyadevāṅga ramyāṇāṃ tatpuraḥ sthitam

त्वादृशो बन्धुराप्तश्च सुहृन्मित्रं तथा सखा । विश्वास्यो वापि शिष्यश्च मन्ये जगति नास्ति मे

tvādṛśo bandhurāptaśca suhṛnmitraṃ tathā sakhā | viśvāsyo vāpi śiṣyaśca manye jagati nāsti me

शिखिध्वज उवाच । अहो नु फलितं पुण्यपादपैर्नः कुलाचले । यस्माद्भवानसङ्गोऽपि वाञ्छत्यस्मत्समागमम्

śikhidhvaja uvāca | aho nu phalitaṃ puṇyapādapairnaḥ kulācale | yasmādbhavānasaṅgo'pi vāñchatyasmatsamāgamam

इदं वनमिमे वृक्षा भृत्योऽयमहमादृतः । रोचते ते न चेतस्वर्गस्तदिह स्थीयतां प्रभो

idaṃ vanamime vṛkṣā bhṛtyo'yamahamādṛtaḥ | rocate te na cetasvargastadiha sthīyatāṃ prabho

भवद्वितीर्णया योगयुक्त्या विश्रान्तवानहम् । यथा साधो तथा मन्ये स्वर्गे विश्रमणं कुतः

bhavadvitīrṇayā yogayuktyā viśrāntavānaham | yathā sādho tathā manye svarge viśramaṇaṃ kutaḥ

तामेव संस्थितिं स्वच्छामवलम्ब्य प्रकाशिनीम् । विहरेह यथाकामं स्वर्गे भूमितले तथा

tāmeva saṃsthitiṃ svacchāmavalambya prakāśinīm | vihareha yathākāmaṃ svarge bhūmitale tathā

कुम्भ उवाच । परे पदे महानन्दे कच्चिद्विश्रान्तवानसि । इदं भेदमयं दुःखं कच्चित्संत्यक्तवानसि

kumbha uvāca | pare pade mahānande kaccidviśrāntavānasi | idaṃ bhedamayaṃ duḥkhaṃ kaccitsaṃtyaktavānasi

कच्चिदापातरम्येभ्यः संकल्पेभ्यो रतिर्भृशम् । निर्मूलतां गता राजन्भोगनीरसमेव ते

kaccidāpātaramyebhyaḥ saṃkalpebhyo ratirbhṛśam | nirmūlatāṃ gatā rājanbhoganīrasameva te

हेयादेयदशातीतं शान्तं शमसमस्थिति । यथाप्राप्तेष्वनुद्वेगं कच्चित्तव मनःस्थितम्

heyādeyadaśātītaṃ śāntaṃ śamasamasthiti | yathāprāpteṣvanudvegaṃ kaccittava manaḥsthitam

शिखिध्वज उवाच । त्वत्प्रसादेन भगवन्दृष्टा दृश्यातिगा गतिः । प्राप्तः संसारसीमान्तो लब्धो लब्धव्यनिश्चयः

śikhidhvaja uvāca | tvatprasādena bhagavandṛṣṭā dṛśyātigā gatiḥ | prāptaḥ saṃsārasīmānto labdho labdhavyaniścayaḥ

चिरादतिचिरेणैव विश्रान्तोऽस्मि निरामयः । लब्धं लव्धव्यमखिलं तृप्तः संश्चिरसंस्थितः

cirādaticireṇaiva viśrānto'smi nirāmayaḥ | labdhaṃ lavdhavyamakhilaṃ tṛptaḥ saṃścirasaṃsthitaḥ

नोपदेष्टव्यमस्माकं किंचिदप्युपयुज्यते । सर्वत्रैवातितृप्तोऽस्मि संस्थितोऽस्मि गतज्वरः

nopadeṣṭavyamasmākaṃ kiṃcidapyupayujyate | sarvatraivātitṛpto'smi saṃsthito'smi gatajvaraḥ

ज्ञातमज्ञातमप्राप्तं त्यक्तं त्यक्तव्यमाश्रितम् । तत्त्वं परत्वं सत्त्वं मे स्वस्यैवास्ति न किंचन

jñātamajñātamaprāptaṃ tyaktaṃ tyaktavyamāśritam | tattvaṃ paratvaṃ sattvaṃ me svasyaivāsti na kiṃcana

निःसंसृतिर्विगतमोहभयो विरागो नित्योदितः समसमाशयसर्वसौम्यः । सर्वात्मकः सकलसंकलनावियुक्त आकाशकोशविशदः सममास्थितोऽस्मि

niḥsaṃsṛtirvigatamohabhayo virāgo nityoditaḥ samasamāśayasarvasaumyaḥ | sarvātmakaḥ sakalasaṃkalanāviyukta ākāśakośaviśadaḥ samamāsthito'smi

103

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० निर्वाणप्रकरणे पू० चू० कुम्भपुनरागमनं नाम त्र्यधिकशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 cū0 kumbhapunarāgamanaṃ nāma tryadhikaśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १०४

104

चतुरधिकशततमः सर्गः

caturadhikaśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । आकाशः शब्दतन्मात्रं स्पर्शतन्मात्रकोऽनिलः । तत्सङ्गोत्कर्षजं तेजस्तच्छान्तिश्चेत्यपां स्थितिः

śrīvasiṣṭha uvāca | ākāśaḥ śabdatanmātraṃ sparśatanmātrako'nilaḥ | tatsaṅgotkarṣajaṃ tejastacchāntiścetyapāṃ sthitiḥ

भूरेषां सङ्घः स्वप्नाभे जगद्भाने क्रमस्त्विति । कथं नाम किलामूर्ताद्व्योम्नो मूर्तिः प्रवर्तते

bhūreṣāṃ saṅghaḥ svapnābhe jagadbhāne kramastviti | kathaṃ nāma kilāmūrtādvyomno mūrtiḥ pravartate

गत्वा सुदूरमप्येतज्ज्ञप्तेश्चेत्परिकल्प्यते । तदादावेव सत्यर्थे दोषोऽस्मिन्क इवामले

gatvā sudūramapyetajjñapteścetparikalpyate | tadādāveva satyarthe doṣo'sminka ivāmale

ज्ञप्तिरेवातिविमला स्वरूपात्मनि भाति यत् । तदेव जगदित्युक्तं सत्यमित्येव सत्यतः

jñaptirevātivimalā svarūpātmani bhāti yat | tadeva jagadityuktaṃ satyamityeva satyataḥ

न क्वचित्सन्ति भूतानि पञ्च कुट्यादयो न वा । असन्त्यप्यनुभूतानि ननु स्वप्नदशास्विव

na kvacitsanti bhūtāni pañca kuṭyādayo na vā | asantyapyanubhūtāni nanu svapnadaśāsviva

स्वभाव एव विमलो यथा स्वप्ने पुरादिवत् । कचत्येवं जाग्रतीदं जगद्वद्वस्तुतस्तु खम्

svabhāva eva vimalo yathā svapne purādivat | kacatyevaṃ jāgratīdaṃ jagadvadvastutastu kham

चेतनाकाश एवाहं तदेवेदं जगत्स्थितम् । इत्यहं जगदित्येकं खमेवैकं शिलाघनम्

cetanākāśa evāhaṃ tadevedaṃ jagatsthitam | ityahaṃ jagadityekaṃ khamevaikaṃ śilāghanam

यदादिसर्गजननं यत्कल्पान्तविवर्तनम् । यद्वा भुवनसंस्थानं तद्धि व्योम निराकृति

yadādisargajananaṃ yatkalpāntavivartanam | yadvā bhuvanasaṃsthānaṃ taddhi vyoma nirākṛti

सति वाऽसति वा देहे निर्दुःखसुखत्वमक्षयं मोक्षः । बुद्धेऽमले स्वभावे निर्भरविश्रान्तिरस्तु सर्वेह

sati vā'sati vā dehe nirduḥkhasukhatvamakṣayaṃ mokṣaḥ | buddhe'male svabhāve nirbharaviśrāntirastu sarveha

104

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मी० दे० मो० निर्वाणप्रकरणे उ० जगदसत्ताप्रतिपादनं नाम चतुरधिकशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī0 de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe u0 jagadasattāpratipādanaṃ nāma caturadhikaśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १०४

104

चतुरधिकशततमः सर्गः

caturadhikaśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । इत्यध्यात्मविचित्राभिः कथाभिस्तौ परस्परम् । आसाते वेद्यवेत्तारौ मुहूर्तत्रितयं वने

śrīvasiṣṭha uvāca | ityadhyātmavicitrābhiḥ kathābhistau parasparam | āsāte vedyavettārau muhūrtatritayaṃ vane

तत उत्थाय कस्मिंश्चित्सानौ सरससारसे । सरोवरे वने चैव विहृतौ नन्दने वने

tata utthāya kasmiṃścitsānau sarasasārase | sarovare vane caiva vihṛtau nandane vane

तेनाचारेण ताभिश्च कथाभिस्तौ वने ततः । नीतवन्तौ दिनान्यष्टौ तासु काननवीथिषु

tenācāreṇa tābhiśca kathābhistau vane tataḥ | nītavantau dinānyaṣṭau tāsu kānanavīthiṣu

अथ कुम्भ उवाचान्यद्वनं यावो गिराविति । तदोमिति नृपो मत्वा तावुभौ प्रविचेरतुः

atha kumbha uvācānyadvanaṃ yāvo girāviti | tadomiti nṛpo matvā tāvubhau praviceratuḥ

वनान्यनेकरूपाणि जङ्गलानि तटानि च । सरांसि गुल्मजालानि श्रृङ्गाणि गहनानि च

vanānyanekarūpāṇi jaṅgalāni taṭāni ca | sarāṃsi gulmajālāni śrṛṅgāṇi gahanāni ca

नदीर्देशांस्तथा ग्रामान्नगराणि वनानि च । मञ्जुघोषान्गिरीन्कुञ्जांस्तीर्थान्यायतनानि च

nadīrdeśāṃstathā grāmānnagarāṇi vanāni ca | mañjughoṣāngirīnkuñjāṃstīrthānyāyatanāni ca

सममेव समस्नेहौ समवेतौ स्थितावुभौ । समसत्त्वौ समोत्साहौ शंसन्तौ तस्थतुः सदा

samameva samasnehau samavetau sthitāvubhau | samasattvau samotsāhau śaṃsantau tasthatuḥ sadā

आनर्चतुः पितृन्देवान्बुभुजाते च राघव । समं तप्ते च सिक्ते च समबुद्धी बभूवतुः

ānarcatuḥ pitṛndevānbubhujāte ca rāghava | samaṃ tapte ca sikte ca samabuddhī babhūvatuḥ

तमालवनखण्डेषु मन्दारगहनेषु च । दंपती स्निग्धहृदयौ सुहृदौ तौ विरेजतुः

tamālavanakhaṇḍeṣu mandāragahaneṣu ca | daṃpatī snigdhahṛdayau suhṛdau tau virejatuḥ

इदं गेहमिदं नेति विकल्पकलना मनः । न जहार तयो राम वात्येव विबुधाचलम्

idaṃ gehamidaṃ neti vikalpakalanā manaḥ | na jahāra tayo rāma vātyeva vibudhācalam

विचेरतुस्तौ सुहृदौ क्वचिद्धूलिविधूसरौ । क्वचिच्चन्दनदिग्धाङ्गौ क्वचिद्भस्मानुरञ्जितौ

viceratustau suhṛdau kvaciddhūlividhūsarau | kvaciccandanadigdhāṅgau kvacidbhasmānurañjitau

क्वचिद्दिव्याम्बरधरौ चित्राम्बरधरौ क्वचित् । क्वचित्पल्लवसंछन्नौ क्वचित्कुसुममण्डितौ

kvaciddivyāmbaradharau citrāmbaradharau kvacit | kvacitpallavasaṃchannau kvacitkusumamaṇḍitau

दिनैः कतिपयैरेव समचित्ततया तया । सत्त्वोदात्ततया चैव राजा कुम्भवदाबभौ

dinaiḥ katipayaireva samacittatayā tayā | sattvodāttatayā caiva rājā kumbhavadābabhau

अथ तं सुरगर्भाभं चूडाला सा शिखिध्वजम् । दृष्ट्वा शोभामुपगतं चिन्तयामास मानिनी

atha taṃ suragarbhābhaṃ cūḍālā sā śikhidhvajam | dṛṣṭvā śobhāmupagataṃ cintayāmāsa māninī

अयं पतिरदीनात्मा रम्याश्च वनभूमयः । इयं स्थितिरनायासा या न कामेन वञ्चिता

ayaṃ patiradīnātmā ramyāśca vanabhūmayaḥ | iyaṃ sthitiranāyāsā yā na kāmena vañcitā

जीवन्मुक्तधियां भोगं यथाप्राप्तमतिष्ठताम् । एकाग्रहात्मिका तुच्छा मूढतैवोदिता भवेत्

jīvanmuktadhiyāṃ bhogaṃ yathāprāptamatiṣṭhatām | ekāgrahātmikā tucchā mūḍhataivoditā bhavet

निजः पतिरुदारात्मा निराधिश्च नवं वयः । गृहाणि पुष्पजालानि सा हता या न कामिनी

nijaḥ patirudārātmā nirādhiśca navaṃ vayaḥ | gṛhāṇi puṣpajālāni sā hatā yā na kāminī

वनपुष्पलतागेहे स्वायत्ते भर्तरि प्रिया । रमते या न निर्दुःखा सा हतैव दुरङ्गना

vanapuṣpalatāgehe svāyatte bhartari priyā | ramate yā na nirduḥkhā sā hataiva duraṅganā

रम्यं विवाहितं कान्तं पतिमासाद्य निर्जने । स्त्री सती या न रमते तां धिगस्तु दुरङ्गनाम्

ramyaṃ vivāhitaṃ kāntaṃ patimāsādya nirjane | strī satī yā na ramate tāṃ dhigastu duraṅganām

समुज्झता यथाप्राप्तमपि वेद्यविदा सदा । अनिन्द्यं समुदारार्थं किं तज्ज्ञेन कृतं भवेत्

samujjhatā yathāprāptamapi vedyavidā sadā | anindyaṃ samudārārthaṃ kiṃ tajjñena kṛtaṃ bhavet

तत्किंचिद्रचयाम्याशु प्रपञ्चं प्रेक्षया वने । येनायं भूपतिर्भर्ता रमते मयि मानदः

tatkiṃcidracayāmyāśu prapañcaṃ prekṣayā vane | yenāyaṃ bhūpatirbhartā ramate mayi mānadaḥ

इति संचिन्त्य चूडाला कुम्भवेषधरा पतिम् । प्राह काननगुल्मस्था कोकिलं कोकिला यथा

iti saṃcintya cūḍālā kumbhaveṣadharā patim | prāha kānanagulmasthā kokilaṃ kokilā yathā

कुम्भ उवाच । चैत्रमासस्य शुक्लोऽयं प्रतिपद्दिवसो महान् । अद्यास्थानं महारम्भं स्वर्गे भवति वै हरेः

kumbha uvāca | caitramāsasya śuklo'yaṃ pratipaddivaso mahān | adyāsthānaṃ mahārambhaṃ svarge bhavati vai hareḥ

संनिधानं मया तत्र कर्तव्यं पितुरग्रतः । यथास्थिता हि नियतिर्न संत्याज्या कदाचन

saṃnidhānaṃ mayā tatra kartavyaṃ pituragrataḥ | yathāsthitā hi niyatirna saṃtyājyā kadācana

प्रतिपालयितव्यं मे त्वयेह च वनावनौ । क्रीडता नवपुष्पायां समुद्वेगमगच्छता

pratipālayitavyaṃ me tvayeha ca vanāvanau | krīḍatā navapuṣpāyāṃ samudvegamagacchatā

आगच्छामि दिनान्तेऽद्य निर्विकल्पं नभस्तलात् । सर्गादतितरामेव त्वत्सङ्गो मम तुष्टये

āgacchāmi dinānte'dya nirvikalpaṃ nabhastalāt | sargādatitarāmeva tvatsaṅgo mama tuṣṭaye

इत्युक्त्वा मञ्जरीं कुम्भो ददौ मित्राय कौसुमीम् । प्रीतये स्वामिव प्रीतिं कान्तां नन्दनवृक्षजाम्

ityuktvā mañjarīṃ kumbho dadau mitrāya kausumīm | prītaye svāmiva prītiṃ kāntāṃ nandanavṛkṣajām

आगन्तव्यं त्वया शीघ्रमेवं वदति भूपतौ । षुप्लुवेऽथ वनाद्वयोम शरन्मुखपयोदवत्

āgantavyaṃ tvayā śīghramevaṃ vadati bhūpatau | ṣupluve'tha vanādvayoma śaranmukhapayodavat

पुष्पाञ्जलिं जहौ व्योम व्रजन्कुसुमदामजम् । विसारि वनवातेन हिमं हैम इवाम्बुदः

puṣpāñjaliṃ jahau vyoma vrajankusumadāmajam | visāri vanavātena himaṃ haima ivāmbudaḥ

शिखिध्वजो व्रजन्तं तं ददर्शाऽऽदर्शनं तदा । उन्निद्रोऽब्दं यथा बर्ही धीमत्प्रीतिर्हि दुस्त्यजा

śikhidhvajo vrajantaṃ taṃ dadarśā''darśanaṃ tadā | unnidro'bdaṃ yathā barhī dhīmatprītirhi dustyajā

शिखिध्वजदृशामन्ते व्योम्नि कुम्भवपुर्जहौ । शान्तावर्तेव वारिश्रीर्मुग्धा स्वं रूपमाययौ

śikhidhvajadṛśāmante vyomni kumbhavapurjahau | śāntāvarteva vāriśrīrmugdhā svaṃ rūpamāyayau

प्राप मञ्जरिताकारकल्पवृक्षोपमं पुरम् । स्फुरत्पताकमात्मीयं स्वर्गरम्यं दिवः पथा

prāpa mañjaritākārakalpavṛkṣopamaṃ puram | sphuratpatākamātmīyaṃ svargaramyaṃ divaḥ pathā

अन्तःपुरमदृश्यैव विवेश ललनाकुलम् । मधुमासमहालक्ष्मीर्लसल्लतमिव द्रुमम्

antaḥpuramadṛśyaiva viveśa lalanākulam | madhumāsamahālakṣmīrlasallatamiva drumam

राजकार्याणि सर्वाणि तत्र संपाद्य सत्वरम् । शिखिध्वजस्य पुरतः पपात फलपुष्पवत्

rājakāryāṇi sarvāṇi tatra saṃpādya satvaram | śikhidhvajasya purataḥ papāta phalapuṣpavat

तत्र कालद्युति मुखं चकाराखिन्नमानसा । इन्दुं सनीहारमिव श्यामा खिन्नमिवाम्बुजम्

tatra kāladyuti mukhaṃ cakārākhinnamānasā | induṃ sanīhāramiva śyāmā khinnamivāmbujam

तं दृष्ट्वा तादृशाकारं समुत्तस्थौ शिखिध्वजः । बभूव खिन्नचेताश्च समुवाचेदमादृतः

taṃ dṛṣṭvā tādṛśākāraṃ samuttasthau śikhidhvajaḥ | babhūva khinnacetāśca samuvācedamādṛtaḥ

देवपुत्र नमस्तेऽस्तु विमना इव लक्ष्यसे । कुम्भस्त्वं त्यज संरम्भमिदमासनमास्यताम्

devaputra namaste'stu vimanā iva lakṣyase | kumbhastvaṃ tyaja saṃrambhamidamāsanamāsyatām

सन्तो विदितवेद्या ये ते हि हर्षविषादजाम् । नाश्रयन्ति स्थितिं स्वस्थाः पद्मा इव जलार्द्रताम्

santo viditavedyā ye te hi harṣaviṣādajām | nāśrayanti sthitiṃ svasthāḥ padmā iva jalārdratām

श्रीवसिष्ठ उवाच । तेन क्ष्मापतिनेत्युक्ते कुम्भ आहासने विशन् । गिरा विषण्णया शीर्णवंशस्वनसमानया

śrīvasiṣṭha uvāca | tena kṣmāpatinetyukte kumbha āhāsane viśan | girā viṣaṇṇayā śīrṇavaṃśasvanasamānayā

यावद्देहमवस्थासु समचित्ततयैव ये । कर्मेन्द्रियैर्न तिष्ठन्ति न ते तत्त्वविदः शठाः

yāvaddehamavasthāsu samacittatayaiva ye | karmendriyairna tiṣṭhanti na te tattvavidaḥ śaṭhāḥ

ये ह्यतत्त्वविदो मूढा राजन्बालतयैव ते । अवस्थाभ्यः पलायन्ते गृहीताभ्यः स्वभावतः

ye hyatattvavido mūḍhā rājanbālatayaiva te | avasthābhyaḥ palāyante gṛhītābhyaḥ svabhāvataḥ

यावत्तिलं यथा तैलं यावद्देहं तथा दशा । यो न देहदशामेति स च्छिनत्त्यसिनाम्बरम्

yāvattilaṃ yathā tailaṃ yāvaddehaṃ tathā daśā | yo na dehadaśāmeti sa cchinattyasināmbaram

एष देहदशादुःखपरित्यागो ह्यनुत्तमः । यत्साम्यं चेतसो योगान्न तु कर्मेन्द्रियस्थितेः

eṣa dehadaśāduḥkhaparityāgo hyanuttamaḥ | yatsāmyaṃ cetaso yogānna tu karmendriyasthiteḥ

यावद्देहं यथाचारं दशास्वङ्ग विजानता । कर्मेन्द्रियैर्हि स्थातव्यं न तु बुद्धीन्द्रियैः क्वचित्

yāvaddehaṃ yathācāraṃ daśāsvaṅga vijānatā | karmendriyairhi sthātavyaṃ na tu buddhīndriyaiḥ kvacit

परमेष्ठिप्रभृतयः सर्व एवोदिताशयाः । देहावस्थासु तिष्ठन्ति नियतेरेष निश्चयः

parameṣṭhiprabhṛtayaḥ sarva evoditāśayāḥ | dehāvasthāsu tiṣṭhanti niyatereṣa niścayaḥ

अज्ञतत्त्वज्ञभूतानि दृश्यजातमिदं हि यत् । तत्सर्वमेव नियतिं धावत्यम्बु यथाम्बुधिम्

ajñatattvajñabhūtāni dṛśyajātamidaṃ hi yat | tatsarvameva niyatiṃ dhāvatyambu yathāmbudhim

तज्ज्ञा बुद्ध्यादिसाम्येन पाण्यादिचलनेन च । नियतिं यापयन्तीमां यावद्देहमखण्डिताम्

tajjñā buddhyādisāmyena pāṇyādicalanena ca | niyatiṃ yāpayantīmāṃ yāvaddehamakhaṇḍitām

अज्ञास्तु सर्वक्षोभेण सुखदुःखदशाहताः । नियतिं यापयन्त्यङ्ग देहलक्षैर्विखण्डिताम्

ajñāstu sarvakṣobheṇa sukhaduḥkhadaśāhatāḥ | niyatiṃ yāpayantyaṅga dehalakṣairvikhaṇḍitām

इत्थं सुखेषु ननु दुःखदशासु चेत्थं स्थातव्यमित्यधिगतं यदिहाङ्ग जीवैः । अज्ञज्ञभूतनिवहस्फुरितस्तदेवं दुर्लंघ्य एष नियतो नियतेर्विलासः

itthaṃ sukheṣu nanu duḥkhadaśāsu cetthaṃ sthātavyamityadhigataṃ yadihāṅga jīvaiḥ | ajñajñabhūtanivahasphuritastadevaṃ durlaṃghya eṣa niyato niyatervilāsaḥ

104

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० निवा० पू० चू० जीवन्मुक्तव्यवहारप्रतिपादनं नाम चतुरधिकशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 nivā0 pū0 cū0 jīvanmuktavyavahārapratipādanaṃ nāma caturadhikaśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १०५

105

पञ्चाधिकशततमः सर्गः

pañcādhikaśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । स्वभावं जगदाकारं चिद्भावोऽनुभवन्स्थितः । स्वतः स्वप्नमिवानन्यमात्मनः कल्पनाभिधम्

śrīvasiṣṭha uvāca | svabhāvaṃ jagadākāraṃ cidbhāvo'nubhavansthitaḥ | svataḥ svapnamivānanyamātmanaḥ kalpanābhidham

जाग्रत्सुषुप्तमेवेदं शिलाजठरमेव वा । आकाशमेव वा शून्यं जगत्त्वेन च नोज्झितम्

jāgratsuṣuptamevedaṃ śilājaṭharameva vā | ākāśameva vā śūnyaṃ jagattvena ca nojjhitam

स्वप्न एवात्र दृष्टान्तः पुरमण्डलमण्डितः । स्वप्ने जगन्न किंचित्सदित्थमाभाति भासुरम्

svapna evātra dṛṣṭāntaḥ puramaṇḍalamaṇḍitaḥ | svapne jaganna kiṃcitsaditthamābhāti bhāsuram

त्रैलोक्यमसदेवेदं यथा स्वप्नेऽवभासते । जाग्रत्यस्मिंस्तथैवेदं मनागप्यत्र नान्यथा

trailokyamasadevedaṃ yathā svapne'vabhāsate | jāgratyasmiṃstathaivedaṃ manāgapyatra nānyathā

न जाग्रति न च स्वप्ने जगच्छब्दार्थसंभवः । स्वं वस्तुतस्तु चिद्व्योम्नो भानं बुद्धं जगत्तया

na jāgrati na ca svapne jagacchabdārthasaṃbhavaḥ | svaṃ vastutastu cidvyomno bhānaṃ buddhaṃ jagattayā

चिद्व्योम्ना स्वचमत्कारो व्योमन्यश्चादिरूपभृत् । जगदित्येव बुद्धोऽन्तर्जाग्रत्स्वप्ने स्वयंभुवा

cidvyomnā svacamatkāro vyomanyaścādirūpabhṛt | jagadityeva buddho'ntarjāgratsvapne svayaṃbhuvā

जगन्न किंचिदेवेदं चिद्रूपं च न किंचन । एते किंचिदिवाभातो नभश्चिज्जगती मुधा

jaganna kiṃcidevedaṃ cidrūpaṃ ca na kiṃcana | ete kiṃcidivābhāto nabhaścijjagatī mudhā

आभातमेव त्रैलोक्यं यथा स्वप्ने न किंचन । शून्यमेव भवेदेवमेवं जाग्रति निर्वपुः

ābhātameva trailokyaṃ yathā svapne na kiṃcana | śūnyameva bhavedevamevaṃ jāgrati nirvapuḥ

स्वप्ने किल महाबुद्धे नानानिर्माणशालिनि । आरम्भा एव नारम्भा असत्सदिव चाततम्

svapne kila mahābuddhe nānānirmāṇaśālini | ārambhā eva nārambhā asatsadiva cātatam

अव्योमैवातिविततं व्योमान्तपरिवर्जितम् । व्योमैवाचलसंघातो नानापुरगणोत्करः

avyomaivātivitataṃ vyomāntaparivarjitam | vyomaivācalasaṃghāto nānāpuragaṇotkaraḥ

अप्यब्दाब्ध्यद्रिनिर्घोषो मौनमेव यथा तथा । न श्रृणोत्येव पार्श्वस्थः संप्रबुध्यापि किंचन

apyabdābdhyadrinirghoṣo maunameva yathā tathā | na śrṛṇotyeva pārśvasthaḥ saṃprabudhyāpi kiṃcana

प्रजायते वाऽजातोऽपि वन्ध्यायास्तनयो यथा । जातोऽप्यजात एवास्ते यथात्ममृतिविस्मृतौ

prajāyate vā'jāto'pi vandhyāyāstanayo yathā | jāto'pyajāta evāste yathātmamṛtivismṛtau

सदसद्भवति क्षिप्रं भुवोऽननुभवो यथा । विपर्यस्यति सर्वं च रात्रिरेव यथा दिनम्

sadasadbhavati kṣipraṃ bhuvo'nanubhavo yathā | viparyasyati sarvaṃ ca rātrireva yathā dinam

असद्यत्संभवत्याशु दिनमेव यथा निशा । असंभवः संभवति यथा स्वमृतिदर्शनम्

asadyatsaṃbhavatyāśu dinameva yathā niśā | asaṃbhavaḥ saṃbhavati yathā svamṛtidarśanam

असंभवः संभवति जगद्भानमिवाम्बरे । तम एव महालोको यः सनिद्रः सवासरः

asaṃbhavaḥ saṃbhavati jagadbhānamivāmbare | tama eva mahāloko yaḥ sanidraḥ savāsaraḥ

आलोक एवैति तमो यन्निद्रा स्वप्नवासरा । वसुधैव भवेद्व्योम श्वभ्रादिपतने यथा

āloka evaiti tamo yannidrā svapnavāsarā | vasudhaiva bhavedvyoma śvabhrādipatane yathā

असत्यरूपमेवेति भाति स्वप्ने जगद्यथा । तथैव जाग्रदाभाति मनागप्यत्र नान्यता

asatyarūpameveti bhāti svapne jagadyathā | tathaiva jāgradābhāti manāgapyatra nānyatā

यथा द्वौ सदृशौ सूर्यौ यथा द्वौ सदृशौ नरौ । जाग्रत्स्वप्नौ तथैवैतौ मनागप्यत्र नान्यता

yathā dvau sadṛśau sūryau yathā dvau sadṛśau narau | jāgratsvapnau tathaivaitau manāgapyatra nānyatā

श्रीराम उवाच । नैतदेवमपि क्षिप्रात्प्रत्ययो यत्र बाधकः । स्वप्ने तद्दर्शनेनान्तः कथं जाग्रन्समं भवेत्

śrīrāma uvāca | naitadevamapi kṣiprātpratyayo yatra bādhakaḥ | svapne taddarśanenāntaḥ kathaṃ jāgransamaṃ bhavet

श्रीवसिष्ठ उवाच । विहृत्य स्वप्नजगति स्वप्नबन्धुजनैः समम् । मृतिमाप्नोति तत्रासौ द्रष्टा स्वप्नस्य राघव

śrīvasiṣṭha uvāca | vihṛtya svapnajagati svapnabandhujanaiḥ samam | mṛtimāpnoti tatrāsau draṣṭā svapnasya rāghava

मृतः सन्स्वप्नजगति स्वप्नजन्तुवियोगवान् । इह प्रबुध्यते जन्तुर्निद्रामुक्तश्च कथ्यते

mṛtaḥ sansvapnajagati svapnajantuviyogavān | iha prabudhyate janturnidrāmuktaśca kathyate

सुखदुःखदशामोहान्दिनरात्रिविपर्ययान् । अनुभूय बहून्द्रष्टा म्रियते स्वप्नसंसृतौ

sukhaduḥkhadaśāmohāndinarātriviparyayān | anubhūya bahūndraṣṭā mriyate svapnasaṃsṛtau

गतनिद्रतया पश्चान्निद्रान्त इह जायते । न सत्यमेतदित्येवं ततः प्रत्ययवान्भवेत्

gatanidratayā paścānnidrānta iha jāyate | na satyametadityevaṃ tataḥ pratyayavānbhavet

स्वप्नद्रष्टा यथा स्वप्नसंसारे मृतिमाप्तवान् । अन्यं जाग्रन्मयं स्वप्नं द्रष्टुं भूयः प्रजायते

svapnadraṣṭā yathā svapnasaṃsāre mṛtimāptavān | anyaṃ jāgranmayaṃ svapnaṃ draṣṭuṃ bhūyaḥ prajāyate

जाग्रद्द्रष्टा तथा जाग्रत्संसारे मृतिमाप्तवान् । अन्यं जाग्रन्मयं स्वप्नं द्रष्टुं भूयः स जायते

jāgraddraṣṭā tathā jāgratsaṃsāre mṛtimāptavān | anyaṃ jāgranmayaṃ svapnaṃ draṣṭuṃ bhūyaḥ sa jāyate

न स्वप्नमसदित्येवं पूर्वस्मिञ्जाग्रदात्मनि । पुनः प्रत्ययमादत्ते स्वप्नात्स्वप्नान्तरं गतः

na svapnamasadityevaṃ pūrvasmiñjāgradātmani | punaḥ pratyayamādatte svapnātsvapnāntaraṃ gataḥ

स जाग्रत्प्रत्ययं तत्र पुनर्गृह्णाति मुग्धधीः । स्वप्नसंदर्शनं त्वन्यत्तत्राप्यनुभवत्यथ

sa jāgratpratyayaṃ tatra punargṛhṇāti mugdhadhīḥ | svapnasaṃdarśanaṃ tvanyattatrāpyanubhavatyatha

स्वप्नं जाग्रत्तया जाग्रत्स्वप्नत्वं चेति नामनि । न जायते न म्रियते जायते म्रियतेऽपि च

svapnaṃ jāgrattayā jāgratsvapnatvaṃ ceti nāmani | na jāyate na mriyate jāyate mriyate'pi ca

स्वप्नद्रष्टा स्वप्नमृतः प्रबुद्ध इह कथ्यते । इह जाग्रन्मृतो जन्तुः प्रबुद्धोऽन्यत्र कथ्यते

svapnadraṣṭā svapnamṛtaḥ prabuddha iha kathyate | iha jāgranmṛto jantuḥ prabuddho'nyatra kathyate

स्वप्नात्स्वप्नस्थितौ जाग्रज्जाग्रत्स्वप्नप्रदर्शनम् । मृत्वान्यत्र प्रबुद्धस्य जाग्रत्स्वप्नो भवत्यलम्

svapnātsvapnasthitau jāgrajjāgratsvapnapradarśanam | mṛtvānyatra prabuddhasya jāgratsvapno bhavatyalam

इतिहासमयावेव जाग्रत्स्वप्नावुभावपि । परस्परं गतावेतावुपमानोपमेयताम्

itihāsamayāveva jāgratsvapnāvubhāvapi | parasparaṃ gatāvetāvupamānopameyatām

स्वप्नो जाग्रदिवाभाति जाग्रत्स्वप्नमिवोदितम् । वस्तुतस्तु द्वयमसच्चित्खं कचति केवलम्

svapno jāgradivābhāti jāgratsvapnamivoditam | vastutastu dvayamasaccitkhaṃ kacati kevalam

स्थावरं जंगमं चैव भूतजातमशेषतः । चिन्मात्रव्यतिरेकेण किमन्यदुपपद्यते

sthāvaraṃ jaṃgamaṃ caiva bhūtajātamaśeṣataḥ | cinmātravyatirekeṇa kimanyadupapadyate

मृन्मयं तु यथा भाण्डं मृच्छून्यं नोपलभ्यते । चिच्चमत्कारमात्रात्म तथा काष्ठोपलाद्यपि

mṛnmayaṃ tu yathā bhāṇḍaṃ mṛcchūnyaṃ nopalabhyate | ciccamatkāramātrātma tathā kāṣṭhopalādyapi

वस्तुजातमिदं स्वप्ने जाग्रत्यपि तथैव नः । दृष्टो य उपलः स्वप्ने चिच्चमत्करणादृते

vastujātamidaṃ svapne jāgratyapi tathaiva naḥ | dṛṣṭo ya upalaḥ svapne ciccamatkaraṇādṛte

किमन्यत्संवद प्राज्ञ किलावश्यं चिदेव सा । ननु यादृग्वपुः स्वप्ने जाग्रत्तादृगखण्डितम्

kimanyatsaṃvada prājña kilāvaśyaṃ cideva sā | nanu yādṛgvapuḥ svapne jāgrattādṛgakhaṇḍitam

जगज्जातमतः सर्वं चिन्मात्रं ब्रह्मखण्डितम् । जगज्जातमतः सर्वं चिन्मात्रं ब्रह्मकुट्टिमम्

jagajjātamataḥ sarvaṃ cinmātraṃ brahmakhaṇḍitam | jagajjātamataḥ sarvaṃ cinmātraṃ brahmakuṭṭimam

मृन्मयं तु यथा भाण्डं मृच्छून्यं नोपलभ्यते । चिन्मयं तु तथा चेत्यं चिच्छून्यं नोपलभ्यते

mṛnmayaṃ tu yathā bhāṇḍaṃ mṛcchūnyaṃ nopalabhyate | cinmayaṃ tu tathā cetyaṃ cicchūnyaṃ nopalabhyate

शैलात्मकं यथा भाण्डं शैलशून्यं न लभ्यते । चिन्मयं तु तथा चेत्यं चिच्छून्यं नोपलभ्यते

śailātmakaṃ yathā bhāṇḍaṃ śailaśūnyaṃ na labhyate | cinmayaṃ tu tathā cetyaṃ cicchūnyaṃ nopalabhyate

द्रवरूपं यथा वारि द्रवरिक्तं न लभ्यते । चिन्मयं तु तथा चेत्यं चिच्छून्यं नोपलभ्यते

dravarūpaṃ yathā vāri dravariktaṃ na labhyate | cinmayaṃ tu tathā cetyaṃ cicchūnyaṃ nopalabhyate

ऊष्मरूपो यथा वह्निर्निरूष्मा नोपलभ्यते । चिन्मयं तु तथा चेत्यं चिच्छून्यं नोपलभ्यते

ūṣmarūpo yathā vahnirnirūṣmā nopalabhyate | cinmayaṃ tu tathā cetyaṃ cicchūnyaṃ nopalabhyate

यथा स्पन्दमयो वायुरस्पन्दो नोपलभ्यते । चिन्मयं तु तथा चेत्यं चिच्छून्यं नोपलभ्यते

yathā spandamayo vāyuraspando nopalabhyate | cinmayaṃ tu tathā cetyaṃ cicchūnyaṃ nopalabhyate

यद्यन्मयं तद्विना तु तत्कथं किल लभ्यते । क्वाशून्यं लभ्यते व्योम क्वाघना लभ्यते मही

yadyanmayaṃ tadvinā tu tatkathaṃ kila labhyate | kvāśūnyaṃ labhyate vyoma kvāghanā labhyate mahī

चिद्व्योममयमेवेदं यथा घटपटादिकम् । स्वप्ने तथेदं शैलादि चिद्व्योमाभासमात्रकम्

cidvyomamayamevedaṃ yathā ghaṭapaṭādikam | svapne tathedaṃ śailādi cidvyomābhāsamātrakam

स्वप्ने यथा गगनमेव पुराचलादि संविन्मयं सुभग जाग्रति तद्वदेव । स्वप्नोऽथ जाग्रदिति शान्तमनन्तमेकं चिन्मात्रमत्र ननु नाम विनास्तु वादः

svapne yathā gaganameva purācalādi saṃvinmayaṃ subhaga jāgrati tadvadeva | svapno'tha jāgraditi śāntamanantamekaṃ cinmātramatra nanu nāma vināstu vādaḥ

105

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० निर्वाणप्रकरणे उ० जाग्रत्स्वप्नैक्यप्रतिपादनं नाम पञ्चोत्तरशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe u0 jāgratsvapnaikyapratipādanaṃ nāma pañcottaraśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १०५

105

पञ्चाधिकशततमः सर्गः

pañcādhikaśatatamaḥ sargaḥ

शिखिध्वज उवाच । एवं स्थिते महाभाग कथमुद्वेगमीदृशम् । लब्धवानसि देवोऽपि वद वेद्यविदां वर

śikhidhvaja uvāca | evaṃ sthite mahābhāga kathamudvegamīdṛśam | labdhavānasi devo'pi vada vedyavidāṃ vara

कुम्भ उवाच । श्रृणु कार्यमिदं चित्तं मदीयं वसुधाधिप । कथयामि तवाशेषं सर्गे यद्वृत्तमद्य मे

kumbha uvāca | śrṛṇu kāryamidaṃ cittaṃ madīyaṃ vasudhādhipa | kathayāmi tavāśeṣaṃ sarge yadvṛttamadya me

सुहृद्यावेदितं दुःखं परमायाति तानवम् । घनं जडं कृष्णमपि मुक्तवृष्टिरिवाम्बुदः

suhṛdyāveditaṃ duḥkhaṃ paramāyāti tānavam | ghanaṃ jaḍaṃ kṛṣṇamapi muktavṛṣṭirivāmbudaḥ

सुहृदा पृच्छता साधु चेतो याति प्रसन्नताम् । स्वच्छतोपगतेनाशु कतकेन जलं यथा

suhṛdā pṛcchatā sādhu ceto yāti prasannatām | svacchatopagatenāśu katakena jalaṃ yathā

अहं तावदितो यातो भवते पुष्पमञ्जरीम् । दत्त्वा गगनमुल्लङ्घ्य संप्राप्तश्च त्रिविष्टपम्

ahaṃ tāvadito yāto bhavate puṣpamañjarīm | dattvā gaganamullaṅghya saṃprāptaśca triviṣṭapam

ततः पित्रा महेन्द्रस्य सभास्थाने यथाक्रमम् । स्थित्वोत्थाय तथोत्थानकाले पित्रा विवर्जितः

tataḥ pitrā mahendrasya sabhāsthāne yathākramam | sthitvotthāya tathotthānakāle pitrā vivarjitaḥ

इहागन्तुमहं त्यक्त्वा स्वर्गं संप्राप्तवान्नभः । दिवाकरहयैः सार्धं वहाम्यनिलवर्त्मनि

ihāgantumahaṃ tyaktvā svargaṃ saṃprāptavānnabhaḥ | divākarahayaiḥ sārdhaṃ vahāmyanilavartmani

अथैकत्र गतो भानुरेकेनान्येन वर्त्मना । आगच्छाम्यहमाकाशं सागरापतिताकृतिः

athaikatra gato bhānurekenānyena vartmanā | āgacchāmyahamākāśaṃ sāgarāpatitākṛtiḥ

अथाग्रे वारिपूर्णानां मेघानां मध्यवर्त्मना । अपश्यं मुनिमायान्तमहं दुर्वाससं जवात्

athāgre vāripūrṇānāṃ meghānāṃ madhyavartmanā | apaśyaṃ munimāyāntamahaṃ durvāsasaṃ javāt

पयोधरपटच्छन्नं विद्युद्वलयभूऽषितम् । अभिसारिकया तुल्यं धाराधौताङ्गचन्दनम्

payodharapaṭacchannaṃ vidyudvalayabhū'ṣitam | abhisārikayā tulyaṃ dhārādhautāṅgacandanam

स्थितां सुतरुसुच्छायामापगां वसुधातले । वेगेनाभिसरन्तं तां तपोलक्ष्मीमिव प्रियाम्

sthitāṃ sutarusucchāyāmāpagāṃ vasudhātale | vegenābhisarantaṃ tāṃ tapolakṣmīmiva priyām

तस्य कृत्वा नमस्कारमुक्तं खे वहता मया । मुने नीलाभ्रवस्त्रस्त्वमभिसारिकया समः

tasya kṛtvā namaskāramuktaṃ khe vahatā mayā | mune nīlābhravastrastvamabhisārikayā samaḥ

इत्याकर्ण्य मुमोचासौ मयि मानद शापकम् । स्तनकेशवती कान्ता हावभावविलासिनी

ityākarṇya mumocāsau mayi mānada śāpakam | stanakeśavatī kāntā hāvabhāvavilāsinī

गच्छानेन दुरुक्तेन रात्रौ योषा भविष्यसि । इति श्रुत्वाऽशुभं वाक्यमुत्थितं जर्जरद्विजात्

gacchānena duruktena rātrau yoṣā bhaviṣyasi | iti śrutvā'śubhaṃ vākyamutthitaṃ jarjaradvijāt

विमृशामि मनाग्यावत्तावदन्तर्हितो मुनिः । इत्युद्वेगमनाः साधो संप्राप्तोऽहं नभस्तलात्

vimṛśāmi manāgyāvattāvadantarhito muniḥ | ityudvegamanāḥ sādho saṃprāpto'haṃ nabhastalāt

एतत्ते कथितं सर्वं संपन्नोऽस्मि निशाङ्गना । अतिवाह्यं दिनान्तेषु स्त्रीत्वमेतन्मया कथम्

etatte kathitaṃ sarvaṃ saṃpanno'smi niśāṅganā | ativāhyaṃ dinānteṣu strītvametanmayā katham

योषित्स्तनवती रात्रौ वक्तव्यं किं मया पितुः । संसृतौ भवितव्यानामहो नु विषमा गतिः

yoṣitstanavatī rātrau vaktavyaṃ kiṃ mayā pituḥ | saṃsṛtau bhavitavyānāmaho nu viṣamā gatiḥ

अहमप्यद्य यद्दैवाद्यूनामामिषतां गतः । कष्टं मदपहारेण कलहो जायतेऽधुना

ahamapyadya yaddaivādyūnāmāmiṣatāṃ gataḥ | kaṣṭaṃ madapahāreṇa kalaho jāyate'dhunā

दिवि देवकुमाराणां कामाकुलधियामिह । गुरुदेवद्विजातीनां लज्जापरवशात्मना

divi devakumārāṇāṃ kāmākuladhiyāmiha | gurudevadvijātīnāṃ lajjāparavaśātmanā

कथमग्रे मया सम्यग्वस्तव्यं यामिनीस्त्रिया । श्रीवसिष्ठ उवाच । इत्युक्त्वा क्षणमेकं सा तूष्णीं स्थित्वा मुनिस्थितौ

kathamagre mayā samyagvastavyaṃ yāminīstriyā | śrīvasiṣṭha uvāca | ityuktvā kṣaṇamekaṃ sā tūṣṇīṃ sthitvā munisthitau

धैर्यमाश्रित्य कुम्भोऽत्र पुनराह रघूद्वह । किमज्ञ इव शोचामि किं मम क्षतमात्मनः

dhairyamāśritya kumbho'tra punarāha raghūdvaha | kimajña iva śocāmi kiṃ mama kṣatamātmanaḥ

यथागतमयं देहो मत्तोऽन्योऽनुभविष्यति । शिखिध्वज उवाच । परिदेवनया कोऽर्थो देवपुत्र तथैतया

yathāgatamayaṃ deho matto'nyo'nubhaviṣyati | śikhidhvaja uvāca | paridevanayā ko'rtho devaputra tathaitayā

यदायाति तदायातु देहस्यात्मा न लिप्यते । कानिचिद्यानि दुःखानि सुखानि विहितानि च

yadāyāti tadāyātu dehasyātmā na lipyate | kānicidyāni duḥkhāni sukhāni vihitāni ca

तानि सर्वाणि देहस्य देहिनो न तु कानिचित् । यदि त्वमपि कार्याणामखेदार्होऽपि खिद्यसे

tāni sarvāṇi dehasya dehino na tu kānicit | yadi tvamapi kāryāṇāmakhedārho'pi khidyase

तदन्येषामुपायः स्यात्क इवागमभूषणः । खेदे खेदोचितं वाच्यमिति किंचित्त्वमुक्तवान्

tadanyeṣāmupāyaḥ syātka ivāgamabhūṣaṇaḥ | khede khedocitaṃ vācyamiti kiṃcittvamuktavān

इदानीं समतामेत्य तिष्ठाखिन्नो यथास्थितम् । श्रीवसिष्ठ उवाच । तावेवमादिभिर्वाक्यैरन्योन्याश्वासनं स्वयम्

idānīṃ samatāmetya tiṣṭhākhinno yathāsthitam | śrīvasiṣṭha uvāca | tāvevamādibhirvākyairanyonyāśvāsanaṃ svayam

कृत्वा स्थितौ वनस्निग्धौ सुहृदौ खेदिनौ मिथः । अथार्कोऽप्यस्य कुम्भस्य स्त्रीत्वमुत्पादयन्निव

kṛtvā sthitau vanasnigdhau suhṛdau khedinau mithaḥ | athārko'pyasya kumbhasya strītvamutpādayanniva

जगामास्तं जगद्दीपो दीपः स्नेहक्षयादिव । व्यवहारभरैः सार्धं पद्माः संकोचमाययुः

jagāmāstaṃ jagaddīpo dīpaḥ snehakṣayādiva | vyavahārabharaiḥ sārdhaṃ padmāḥ saṃkocamāyayuḥ

मार्गाश्च पथिकैः सार्धं पान्थस्त्रीहृदयानि च । दाशवद्विहगान्सर्वान्कुर्वदेकत्र संचितान्

mārgāśca pathikaiḥ sārdhaṃ pānthastrīhṛdayāni ca | dāśavadvihagānsarvānkurvadekatra saṃcitān

तारकारत्नजालाढ्यं भुवने साम्यतां ययौ । खं हसदिव ताराढ्यं विकासिकुमुदाकरम्

tārakāratnajālāḍhyaṃ bhuvane sāmyatāṃ yayau | khaṃ hasadiva tārāḍhyaṃ vikāsikumudākaram

ययावुन्नादचक्राह्वभ्रमद्भ्रमरपेटकम् । सुहृदौ तावथोत्थाय संध्यामुद्यन्निशाकराम्

yayāvunnādacakrāhvabhramadbhramarapeṭakam | suhṛdau tāvathotthāya saṃdhyāmudyanniśākarām

वन्दयित्वा तथा कृत्वा जप्यं गुल्मान्तरे स्थितौ । ततः कुम्भः शनैस्तत्र स्त्रैणमभ्याहरन्वपुः

vandayitvā tathā kṛtvā japyaṃ gulmāntare sthitau | tataḥ kumbhaḥ śanaistatra straiṇamabhyāharanvapuḥ

शिखिध्वजं पुरःसंस्थं प्रोवाच गलदक्षरम् । पतामीव स्फुरामीव द्रवामीवाङ्गयष्टिभिः

śikhidhvajaṃ puraḥsaṃsthaṃ provāca galadakṣaram | patāmīva sphurāmīva dravāmīvāṅgayaṣṭibhiḥ

लज्जयैव च ते राजन्मन्ये स्त्रीत्वं व्रजाम्यहम् । पश्येमे परिवर्धन्ते राजन्मम शिरोरुहाः

lajjayaiva ca te rājanmanye strītvaṃ vrajāmyaham | paśyeme parivardhante rājanmama śiroruhāḥ

प्रस्फुरत्तारकामाला दिनान्ततिमिरा इव । पश्येमौ मम जायेते प्रोन्मुखावुरसि स्तनौ

prasphurattārakāmālā dināntatimirā iva | paśyemau mama jāyete pronmukhāvurasi stanau

कोरकाविव पद्मिन्या वसन्ते गगनोन्मुखौ । आगुल्फमेव लम्बानि संपद्यन्तेऽम्बराणि मे

korakāviva padminyā vasante gaganonmukhau | āgulphameva lambāni saṃpadyante'mbarāṇi me

देहादेव सखे पश्य स्त्रिया इव शनैः शनैः । भूषणान्युत रत्नानि माल्यानि विविधानि च

dehādeva sakhe paśya striyā iva śanaiḥ śanaiḥ | bhūṣaṇānyuta ratnāni mālyāni vividhāni ca

पश्येमान्यङ्ग जायन्ते स्वाङ्गेभ्यो वृक्षपुष्पवत् । पश्यायं स्वयमेवाद्य चन्द्रांशुकरशोभनः

paśyemānyaṅga jāyante svāṅgebhyo vṛkṣapuṣpavat | paśyāyaṃ svayamevādya candrāṃśukaraśobhanaḥ

मूर्ध्नि पट्टांशुको जातो नीहारोऽद्राविवाङ्ग मे । सर्वाणि कान्तालिङ्गानि जातानि मम मानद

mūrdhni paṭṭāṃśuko jāto nīhāro'drāvivāṅga me | sarvāṇi kāntāliṅgāni jātāni mama mānada

हा धिक्कष्टं विषादो मे किं करोम्यङ्गनास्म्यहम् । हा धिक्कष्टमहो साधो स्थित एवाहमङ्गना

hā dhikkaṣṭaṃ viṣādo me kiṃ karomyaṅganāsmyaham | hā dhikkaṣṭamaho sādho sthita evāhamaṅganā

संविदानुभवाम्यन्तर्नितम्बजघने त्विमे । विपिने कुम्भ इत्युक्त्वा तूष्णीं खिन्नो बभूव ह

saṃvidānubhavāmyantarnitambajaghane tvime | vipine kumbha ityuktvā tūṣṇīṃ khinno babhūva ha

राजापि च तमालोक्य तथैवासीद्विषण्णधीः । मुहूर्तमात्रेणोवाच शिखिध्वज इदं वचः

rājāpi ca tamālokya tathaivāsīdviṣaṇṇadhīḥ | muhūrtamātreṇovāca śikhidhvaja idaṃ vacaḥ

कष्टं सोऽयं महासत्त्वः संपन्ना वरवर्णिनी । साधो विदितवेद्यस्त्वं जानासि नियतेर्गतिम्

kaṣṭaṃ so'yaṃ mahāsattvaḥ saṃpannā varavarṇinī | sādho viditavedyastvaṃ jānāsi niyatergatim

अवश्यभाविन्यर्थेऽस्मिन्मा खिन्नहृदयो भव । आपतन्ति दशास्तास्ताः सुधियां देहमात्रके

avaśyabhāvinyarthe'sminmā khinnahṛdayo bhava | āpatanti daśāstāstāḥ sudhiyāṃ dehamātrake

न चेतस्यधियां त्वेताश्चित्तं यान्ति न देहकम् । कुम्भ उवाच । एवमस्त्वनुतिष्ठामि यामिनीस्त्रीत्वमात्मनः

na cetasyadhiyāṃ tvetāścittaṃ yānti na dehakam | kumbha uvāca | evamastvanutiṣṭhāmi yāminīstrītvamātmanaḥ

न खेदमनुगच्छामि नियतिः केन लङ्घ्यते । इति निर्णीय तौ खेदं तं नीत्वा तनुतामिव

na khedamanugacchāmi niyatiḥ kena laṅghyate | iti nirṇīya tau khedaṃ taṃ nītvā tanutāmiva

एकतल्पे निशां तूष्णीं नीतवन्तौ चिरेण ताम् । अथ प्रभाते तत्स्त्रैणं वपुरुत्सृज्य यौवनम्

ekatalpe niśāṃ tūṣṇīṃ nītavantau cireṇa tām | atha prabhāte tatstraiṇaṃ vapurutsṛjya yauvanam

बभूव कुम्भः कुम्भाभः कुचप्रोज्झितमूर्तिमान् । इति सा राजमहिषी चूडाला वरवर्णिनी

babhūva kumbhaḥ kumbhābhaḥ kucaprojjhitamūrtimān | iti sā rājamahiṣī cūḍālā varavarṇinī

कुम्भत्वमास्थिता भर्तुः पश्चात्स्त्रीत्वमुपागता । विजहार वनान्तेषु कुमारीधर्मिणी निशि । कुम्भरूपधरा चाह्नि भर्त्रा मित्रेण संयुता

kumbhatvamāsthitā bhartuḥ paścātstrītvamupāgatā | vijahāra vanānteṣu kumārīdharmiṇī niśi | kumbharūpadharā cāhni bhartrā mitreṇa saṃyutā

कैलासमन्दरमहेन्द्रसुमेरुसह्य- सानुष्वविस्खलितयोगगमागमा सा । साकं प्रियेण सुहृदा भवता यथेच्छं स्रग्दामहारवलिता विजहार नारी

kailāsamandaramahendrasumerusahya- sānuṣvaviskhalitayogagamāgamā sā | sākaṃ priyeṇa suhṛdā bhavatā yathecchaṃ sragdāmahāravalitā vijahāra nārī

105

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० निर्वाणप्रकरणे पू० चू० कुम्भस्य स्त्रीत्वलाभो नाम पञ्चाधिकशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 cū0 kumbhasya strītvalābho nāma pañcādhikaśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १०६

106

षडधिकशततमः सर्गः

ṣaḍadhikaśatatamaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । कीदृशं स्याच्चिदाकाशं तद्ब्रह्मन्ब्रह्म यत्परम् । भूयः कथय तृप्तिर्हि श्रृण्वतो नास्ति मेऽमृतम्

śrīrāma uvāca | kīdṛśaṃ syāccidākāśaṃ tadbrahmanbrahma yatparam | bhūyaḥ kathaya tṛptirhi śrṛṇvato nāsti me'mṛtam

श्रीवसिष्ठ उवाच । समयोर्यमयोर्भ्रात्रोर्व्यवहाराय नामनी । यद्वत्क्रियेते द्वे तद्वज्जाग्रत्स्वप्नशिलामये

śrīvasiṣṭha uvāca | samayoryamayorbhrātrorvyavahārāya nāmanī | yadvatkriyete dve tadvajjāgratsvapnaśilāmaye

वस्तुतस्त्वनयोर्भेदो न द्वयोः पयसोरिव । द्वयमप्येकमेवैतच्चिन्मात्रं व्योम निर्मलम्

vastutastvanayorbhedo na dvayoḥ payasoriva | dvayamapyekamevaitaccinmātraṃ vyoma nirmalam

देशाद्देशान्तरं दूरं प्राप्तायाः संविदो वपुः । निमिषेणैव तन्मध्ये चिदाकाशं तदुच्यते

deśāddeśāntaraṃ dūraṃ prāptāyāḥ saṃvido vapuḥ | nimiṣeṇaiva tanmadhye cidākāśaṃ taducyate

यादृशस्तिष्ठतः स्वच्छं रसमाकर्षतस्तरोः । भवेद्भावो नभःस्वच्छस्तादृशं चिन्नभः स्मृतम्

yādṛśastiṣṭhataḥ svacchaṃ rasamākarṣatastaroḥ | bhavedbhāvo nabhaḥsvacchastādṛśaṃ cinnabhaḥ smṛtam

विनिवृत्ताखिलेच्छस्य पुंसः संशान्तचेतसः । यादृशः स्यात्समो भावस्तादृशं चिन्नभः स्मृतम्

vinivṛttākhilecchasya puṃsaḥ saṃśāntacetasaḥ | yādṛśaḥ syātsamo bhāvastādṛśaṃ cinnabhaḥ smṛtam

अनागतायां निद्रायां मनोविषयसंक्षये । पुंसः स्वस्थस्य यो भावः स चिदाकाश उच्यते

anāgatāyāṃ nidrāyāṃ manoviṣayasaṃkṣaye | puṃsaḥ svasthasya yo bhāvaḥ sa cidākāśa ucyate

तृणगुल्मलतादीनां वृद्धिमागच्छतामृतौ । यः स्यादुन्ममतो भावः स चिदाकाश उच्यते

tṛṇagulmalatādīnāṃ vṛddhimāgacchatāmṛtau | yaḥ syādunmamato bhāvaḥ sa cidākāśa ucyate

रूपालोकमनस्कारविमुक्तस्यामृतस्य यः । भावः पुंसः शरद्वद्योमविशदस्तच्चिदम्बरम्

rūpālokamanaskāravimuktasyāmṛtasya yaḥ | bhāvaḥ puṃsaḥ śaradvadyomaviśadastaccidambaram

यदेतदासनं सृष्टं काष्ठपाषाणभूभृताम् । चेतनानां च सत्तात्म चिदाकाशः स उच्यते

yadetadāsanaṃ sṛṣṭaṃ kāṣṭhapāṣāṇabhūbhṛtām | cetanānāṃ ca sattātma cidākāśaḥ sa ucyate

द्रष्टृदर्शनदृश्यानां त्रयाणामुदयो यतः । यत्र वास्तमयश्चित्खं तद्विद्धि विगतामयम्

draṣṭṛdarśanadṛśyānāṃ trayāṇāmudayo yataḥ | yatra vāstamayaścitkhaṃ tadviddhi vigatāmayam

यत उद्यन्ति यस्मिंश्च चित्राः परिणमन्त्यलम् । पदार्थानुभवाः सर्वे चिदाकाशः स उच्यते

yata udyanti yasmiṃśca citrāḥ pariṇamantyalam | padārthānubhavāḥ sarve cidākāśaḥ sa ucyate

यस्मिन्सर्वं यतः सर्वं यः सर्वं सर्वतश्च यः । यश्च सर्वमयो नित्यं स चिदाकाश उच्यते

yasminsarvaṃ yataḥ sarvaṃ yaḥ sarvaṃ sarvataśca yaḥ | yaśca sarvamayo nityaṃ sa cidākāśa ucyate

दिवि भूमौ बहिश्चान्तस्तथान्यस्य समाभिधः । यो विभात्यवभासात्मा चिदाकाशः स उच्यते

divi bhūmau bahiścāntastathānyasya samābhidhaḥ | yo vibhātyavabhāsātmā cidākāśaḥ sa ucyate

यस्मिन्नित्ये तते तन्तौ दृढे स्रगिव तिष्ठति । सदसदुत्थितं विश्वं विश्वाङ्गे तच्चिदम्बरम्

yasminnitye tate tantau dṛḍhe sragiva tiṣṭhati | sadasadutthitaṃ viśvaṃ viśvāṅge taccidambaram

यस्मात्सर्वाः प्रसूयन्ते सर्गप्रलयविक्रियाः । यस्मिंश्चैव प्रलीयन्ते यन्मयास्तच्चिदम्बरम्

yasmātsarvāḥ prasūyante sargapralayavikriyāḥ | yasmiṃścaiva pralīyante yanmayāstaccidambaram

निद्रायां विनिवृत्तायां यतो विश्वं प्रवर्तते । निवर्तते च यच्छान्तौ तच्चिदम्बरमुच्यते

nidrāyāṃ vinivṛttāyāṃ yato viśvaṃ pravartate | nivartate ca yacchāntau taccidambaramucyate

यस्योन्मेषनिमेषाभ्यां जगत्सत्तालयोदयौ । स्वानुभूत्यात्मकं स्वान्तः स्थितं तद्विद्धिचिन्नभः

yasyonmeṣanimeṣābhyāṃ jagatsattālayodayau | svānubhūtyātmakaṃ svāntaḥ sthitaṃ tadviddhicinnabhaḥ

नेदं नेदं तदित्येवं सर्वं निर्णीय सर्वथा । यन्न किंचित्सदा सर्वं तच्चिद्व्योमेति कथ्यते

nedaṃ nedaṃ tadityevaṃ sarvaṃ nirṇīya sarvathā | yanna kiṃcitsadā sarvaṃ taccidvyometi kathyate

देशाद्देशान्तरप्राप्तौ यन्मध्ये संविदो वपुः । दूरतोऽर्धनिमेषेण तच्चिन्मात्रवपुः स्मृतम्

deśāddeśāntaraprāptau yanmadhye saṃvido vapuḥ | dūrato'rdhanimeṣeṇa taccinmātravapuḥ smṛtam

विश्वं तन्मयमेवेदं यथा भूतं यथा स्थितम् । रूपालोकमनस्कारैर्युक्तमप्येवमीदृशम्

viśvaṃ tanmayamevedaṃ yathā bhūtaṃ yathā sthitam | rūpālokamanaskārairyuktamapyevamīdṛśam

ईषदुन्मेषणादेतदन्यतामिव गच्छति । अनन्यरूपमपि सच्चिद्व्योम विमलाकृति

īṣadunmeṣaṇādetadanyatāmiva gacchati | ananyarūpamapi saccidvyoma vimalākṛti

पश्यन्नेवेन्द्रियैरर्थान्नूनं निर्वासनाशयः । प्रबुद्ध एवैकघनः सुषुप्तावस्थितो भव

paśyannevendriyairarthānnūnaṃ nirvāsanāśayaḥ | prabuddha evaikaghanaḥ suṣuptāvasthito bhava

निर्वासनः शान्तमना वद व्रज पिबाहर । पाषाण इव संजीवो नित्यं सुघनमौनवान्

nirvāsanaḥ śāntamanā vada vraja pibāhara | pāṣāṇa iva saṃjīvo nityaṃ sughanamaunavān

इदं न संभवत्येव दृश्यं पश्यसि यत्पुरः । मृगतृष्णाजलमिव द्वैतमिन्दाविवोदितम्

idaṃ na saṃbhavatyeva dṛśyaṃ paśyasi yatpuraḥ | mṛgatṛṣṇājalamiva dvaitamindāvivoditam

इदमादावनुत्पन्नं कारणाभावतः किल । कारणेन विना कार्यं न हि नामोपपद्यते

idamādāvanutpannaṃ kāraṇābhāvataḥ kila | kāraṇena vinā kāryaṃ na hi nāmopapadyate

यद्वोपपद्यते किंचित्तदकारणकोद्भवम् । यथास्थितं परं रूपमुद्भूतमिव लक्ष्यते

yadvopapadyate kiṃcittadakāraṇakodbhavam | yathāsthitaṃ paraṃ rūpamudbhūtamiva lakṣyate

तद्यथास्थितमेवाङ्ग पूर्वरूपमवस्थितम् । भवत्यद्वयमेवाच्छं द्वयेनाप्युपलक्षितम्

tadyathāsthitamevāṅga pūrvarūpamavasthitam | bhavatyadvayamevācchaṃ dvayenāpyupalakṣitam

तत्रेदंप्रत्ययः प्रौढो भवत्यनुभवो हि यः । समायातमिदं भ्रान्तं तत्स्वप्नस्त्रीसमं विदुः

tatredaṃpratyayaḥ prauḍho bhavatyanubhavo hi yaḥ | samāyātamidaṃ bhrāntaṃ tatsvapnastrīsamaṃ viduḥ

तस्माद्दृश्यं न चोत्पन्नं नैवास्ति न भविष्यति । न च नश्यति यन्नास्ति तस्य किं नाम नश्यति

tasmāddṛśyaṃ na cotpannaṃ naivāsti na bhaviṣyati | na ca naśyati yannāsti tasya kiṃ nāma naśyati

तत्तदेव परं शान्तं चिद्व्योमैव तथा स्थितम् । स्वरूपादच्युतं स्वस्थं सौम्यं जगदिवोदितम्

tattadeva paraṃ śāntaṃ cidvyomaiva tathā sthitam | svarūpādacyutaṃ svasthaṃ saumyaṃ jagadivoditam

न हीदमग्रे यद्दृष्टं दृश्यं तत्सत्कदाचन । न चापि द्रष्टा दृष्टार्थाभावे क्व द्रष्टृता किल

na hīdamagre yaddṛṣṭaṃ dṛśyaṃ tatsatkadācana | na cāpi draṣṭā dṛṣṭārthābhāve kva draṣṭṛtā kila

श्रीराम उवाच । एवं चेत्तद्वद ब्रह्मन्द्रष्टृदृश्यावभासनम् । किमिदं कथमाभाति भूयोऽपि वदतांवर

śrīrāma uvāca | evaṃ cettadvada brahmandraṣṭṛdṛśyāvabhāsanam | kimidaṃ kathamābhāti bhūyo'pi vadatāṃvara

श्रीवसिष्ठ उवाच । असद्रूपस्य दृश्यस्य कारणाभावतः सदा । दृश्यतास्येत्यपि प्रौढिनिर्देशस्यात्यसंभवात्

śrīvasiṣṭha uvāca | asadrūpasya dṛśyasya kāraṇābhāvataḥ sadā | dṛśyatāsyetyapi prauḍhinirdeśasyātyasaṃbhavāt

यदिदं भासते किंचिद्द्रष्टृदृश्यभ्रमात्मकम् । जगदादि परं रूपं तद्विद्धि परमात्मनः

yadidaṃ bhāsate kiṃciddraṣṭṛdṛśyabhramātmakam | jagadādi paraṃ rūpaṃ tadviddhi paramātmanaḥ

स्वप्ने चिन्मात्र एवास्ते यथा गगनकाननम् । तथा जगत्तया भाति स्वयं चिन्मात्रमात्मनि

svapne cinmātra evāste yathā gaganakānanam | tathā jagattayā bhāti svayaṃ cinmātramātmani

इहादिसर्गात्प्रभृति नास्त्युपादानकारणम् । किंचनापि क्वचिदपि भातीत्थं ब्रह्म केवलम्

ihādisargātprabhṛti nāstyupādānakāraṇam | kiṃcanāpi kvacidapi bhātītthaṃ brahma kevalam

यच्चिदाकाशकचनं स्वयमात्मनि जृम्भते । तदिदं भाति तस्यैव जगदित्युदितं वपुः

yaccidākāśakacanaṃ svayamātmani jṛmbhate | tadidaṃ bhāti tasyaiva jagadityuditaṃ vapuḥ

यथा भावस्य भावत्वं यथा शून्यस्य शून्यता । आकारिणो यथाकारस्तथा चिन्नभसो जगत्

yathā bhāvasya bhāvatvaṃ yathā śūnyasya śūnyatā | ākāriṇo yathākārastathā cinnabhaso jagat

इदं विद्धि चिदाभासं परमार्थघनं घनम् । इत्थं स्थितं स्वयं भातं द्रष्टृदृश्यदृगात्मकम्

idaṃ viddhi cidābhāsaṃ paramārthaghanaṃ ghanam | itthaṃ sthitaṃ svayaṃ bhātaṃ draṣṭṛdṛśyadṛgātmakam

वस्तुतस्तु द्वयाभावान्नाभासि न च भासनम् । किमपीदमनिर्देश्यं सद्वाऽसद्वेति वेत्ति कः

vastutastu dvayābhāvānnābhāsi na ca bhāsanam | kimapīdamanirdeśyaṃ sadvā'sadveti vetti kaḥ

श्रीराम उवाच । एवं चेत्तद्वद ब्रह्मन्कार्यकारणतादिकः । कथं भेदः किमायातः कथं सत्यत्वमागतः

śrīrāma uvāca | evaṃ cettadvada brahmankāryakāraṇatādikaḥ | kathaṃ bhedaḥ kimāyātaḥ kathaṃ satyatvamāgataḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । चित्प्रकाशो यथाभानं यदा भावयति स्वयम् । स्वात्मा तथा तदेवाशु पश्यसीत्यसि दृष्टवान्

śrīvasiṣṭha uvāca | citprakāśo yathābhānaṃ yadā bhāvayati svayam | svātmā tathā tadevāśu paśyasītyasi dṛṣṭavān

चिद्व्योमैवायमाकारः स्वे व्योम्न्येव न मुह्यति । स्वयमेव यथा स्वप्ने कोऽस्य पर्यनुयोगकृत्

cidvyomaivāyamākāraḥ sve vyomnyeva na muhyati | svayameva yathā svapne ko'sya paryanuyogakṛt

भावाद्भावान्तरप्राप्तौ मध्ये यत्संविदो वपुः । तच्चिद्व्योम तदेवेदं सर्वं च स्थिति नेतरत्

bhāvādbhāvāntaraprāptau madhye yatsaṃvido vapuḥ | taccidvyoma tadevedaṃ sarvaṃ ca sthiti netarat

कार्यकारणभावादिदृशोऽविद्याविजृम्भिकाः । जगद्वत्कल्पयत्येष कोऽस्य पर्यनुयोगकृत्

kāryakāraṇabhāvādidṛśo'vidyāvijṛmbhikāḥ | jagadvatkalpayatyeṣa ko'sya paryanuyogakṛt

द्रष्टा भोक्ताथ कर्ता वा कश्चित्स्यादितरो यदि । तत्कथं किमिदं दृश्यमिति युज्येत नान्यथा

draṣṭā bhoktātha kartā vā kaścitsyāditaro yadi | tatkathaṃ kimidaṃ dṛśyamiti yujyeta nānyathā

यत्र स्वप्ने निराभासं चिद्व्योमैव विराजते । शुद्धमेकमनेकात्म तत्र किं क्व विकल्प्यते

yatra svapne nirābhāsaṃ cidvyomaiva virājate | śuddhamekamanekātma tatra kiṃ kva vikalpyate

आस्वयंभुव एवेयं चिन्मात्रे भाति सर्गभाः । परिज्ञाता सती सा तु ब्रह्मैव भवति क्षणात्

āsvayaṃbhuva eveyaṃ cinmātre bhāti sargabhāḥ | parijñātā satī sā tu brahmaiva bhavati kṣaṇāt

एषैव त्वपरिज्ञाता भ्रान्तिर्मायेति कथ्यते । जगदित्युच्यते विद्या दृश्यमित्युपवर्ण्यते

eṣaiva tvaparijñātā bhrāntirmāyeti kathyate | jagadityucyate vidyā dṛśyamityupavarṇyate

चिदाकाशप्रकाशेन चित्ता दृश्यपिशाचकः । वेतालो बालकेनेव बुद्धोऽसन्नेव सन्निव

cidākāśaprakāśena cittā dṛśyapiśācakaḥ | vetālo bālakeneva buddho'sanneva sanniva

जगत्तात्मन्यसत्यापि चिद्व्योम्नैवानुभूयते । सत्येव साङ्गलेखेव स्वप्नेऽद्रिपुरता यथा

jagattātmanyasatyāpi cidvyomnaivānubhūyate | satyeva sāṅgalekheva svapne'dripuratā yathā

अहमद्रिरहं रुद्रः समुद्रोऽहमहं विराट् । चेत्यते खे चितैवेति स्वप्नेऽद्रिपुरता यथा

ahamadrirahaṃ rudraḥ samudro'hamahaṃ virāṭ | cetyate khe citaiveti svapne'dripuratā yathā

आकारि कारणाभावाज्जातं कार्यं न किंचन । महाप्रलयचिद्व्योम्नि चित्स्थितेत्थमिदन्तया

ākāri kāraṇābhāvājjātaṃ kāryaṃ na kiṃcana | mahāpralayacidvyomni citsthitetthamidantayā

अकारणकमेवेदं व्योम व्योम्नानुभूयते । जगदित्येव शून्याङ्गं चिन्मात्रात्म चिदात्मनि

akāraṇakamevedaṃ vyoma vyomnānubhūyate | jagadityeva śūnyāṅgaṃ cinmātrātma cidātmani

सर्व एव जडा जीर्णा दर्पणा इव जन्तवः । समीपगत एवान्तः कुर्वतस्तु विचारणम्

sarva eva jaḍā jīrṇā darpaṇā iva jantavaḥ | samīpagata evāntaḥ kurvatastu vicāraṇam

तत्तत्स्वरूपमुत्सृज्य बुद्ध्वा चिन्मात्रखं जगत् । अश्मना चेतनेनैव स्थेयं नास्थेतरोत्तमा

tattatsvarūpamutsṛjya buddhvā cinmātrakhaṃ jagat | aśmanā cetanenaiva stheyaṃ nāsthetarottamā

यथास्ते चलयद्देहं वार्यावर्तजगद्द्रवः । चेततीति तथा चित्त्वं स्थिता चित्तज्जगद्दृशा

yathāste calayaddehaṃ vāryāvartajagaddravaḥ | cetatīti tathā cittvaṃ sthitā cittajjagaddṛśā

यथा कल्पद्रुमोऽभीष्टं कुर्याच्चिन्तामणिर्यथा । तथा यद्भावितं स्वान्तस्तत्पूरयति चित्क्षणात्

yathā kalpadrumo'bhīṣṭaṃ kuryāccintāmaṇiryathā | tathā yadbhāvitaṃ svāntastatpūrayati citkṣaṇāt

citiścintāmaṇiriva kalpadruma ivepsitam | āśu saṃpādayatyantarātmanātmani khātmikā

देशाद्देशान्तरप्राप्तौ मध्यदेशे चितेर्वपुः । यत्तन्मयमिदं दृश्यं कुतो द्वैतैक्यविभ्रमः

deśāddeśāntaraprāptau madhyadeśe citervapuḥ | yattanmayamidaṃ dṛśyaṃ kuto dvaitaikyavibhramaḥ

चिच्छायैवं कचत्यच्छमनन्ता भास्वरोदरा । अङ्गरिक्तापि दृश्यान्तःशून्यता नीलतेव खे

cicchāyaivaṃ kacatyacchamanantā bhāsvarodarā | aṅgariktāpi dṛśyāntaḥśūnyatā nīlateva khe

विसदृशकार्यानुभवो न भवति सहकारिकारणाभावात् । सर्गादावत आद्या चिदेव दृश्यं यथा स्वप्ने

visadṛśakāryānubhavo na bhavati sahakārikāraṇābhāvāt | sargādāvata ādyā cideva dṛśyaṃ yathā svapne

106

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० निर्वा० उत्तरार्धे कार्यकारणनिरासो नाम षडधिकशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvā0 uttarārdhe kāryakāraṇanirāso nāma ṣaḍadhikaśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १०६

106

षडुत्तरशततमः सर्गः

ṣaḍuttaraśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । ततः कतिपयेष्वेव दिवसेषु गतेषु सा । इदं प्रोवाच भर्तारं कुम्भरूपधरा सती

śrīvasiṣṭha uvāca | tataḥ katipayeṣveva divaseṣu gateṣu sā | idaṃ provāca bhartāraṃ kumbharūpadharā satī

राजन्राजीवपत्राक्ष ममेदं वचनं श्रृणु । निशायां प्रत्यहं तावत्स्थित एवाहमङ्गना

rājanrājīvapatrākṣa mamedaṃ vacanaṃ śrṛṇu | niśāyāṃ pratyahaṃ tāvatsthita evāhamaṅganā

तदिच्छाम्यङ्गनाधर्मं निपुणीकर्तुमीदृशम् । भर्त्रे कस्मैचिदात्मानं विवाहेन ददाम्यहम्

tadicchāmyaṅganādharmaṃ nipuṇīkartumīdṛśam | bhartre kasmaicidātmānaṃ vivāhena dadāmyaham

तद्भवानेव मे भर्ता रोचते भुवनत्रये । गृहाण मां विवाहेन भार्यात्वे निशि सर्वदा

tadbhavāneva me bhartā rocate bhuvanatraye | gṛhāṇa māṃ vivāhena bhāryātve niśi sarvadā

अयत्नोपनतं साधो प्रियेण सुहृदा सह । स्त्रीसुखं भोक्तुमिच्छामि मा मे विघ्नकरो भव

ayatnopanataṃ sādho priyeṇa suhṛdā saha | strīsukhaṃ bhoktumicchāmi mā me vighnakaro bhava

क्रमप्रवृत्तमासृष्टेः सुखं साध्यं मनोरमम् । प्रकृतं कुर्वतः कार्यं दोषः क इव जायते

kramapravṛttamāsṛṣṭeḥ sukhaṃ sādhyaṃ manoramam | prakṛtaṃ kurvataḥ kāryaṃ doṣaḥ ka iva jāyate

इच्छानिच्छे फले त्यक्त्वा समन्तात्सर्ववस्तुषु । वयं न सेच्छा नानिच्छाः कुर्मस्तेनेदमीप्सितम्

icchānicche phale tyaktvā samantātsarvavastuṣu | vayaṃ na secchā nānicchāḥ kurmastenedamīpsitam

शिखिध्वज उवाच । कृतेनानेन कार्येण न शुभं नाशुभं सखे । पश्यामि तन्महाबुद्धे यथेच्छसि तथा कुरु

śikhidhvaja uvāca | kṛtenānena kāryeṇa na śubhaṃ nāśubhaṃ sakhe | paśyāmi tanmahābuddhe yathecchasi tathā kuru

समतां संप्रयातेन चेतसेदं जगत्त्रयम् । स्वरूपमेव पश्यामि यथेच्छसि तदाचर

samatāṃ saṃprayātena cetasedaṃ jagattrayam | svarūpameva paśyāmi yathecchasi tadācara

कुम्भ उवाच । यद्येवं तन्महीपाल लग्नमद्यैव शोभनम् । राकेयं श्रावणस्यास्य ह्यः सर्वं गणितं मया

kumbha uvāca | yadyevaṃ tanmahīpāla lagnamadyaiva śobhanam | rākeyaṃ śrāvaṇasyāsya hyaḥ sarvaṃ gaṇitaṃ mayā

रात्रावद्योदिते चन्द्रे परिपूर्णकलामले । जन्यत्रो नौ महाबाहो द्वयोरेव भविष्यति

rātrāvadyodite candre paripūrṇakalāmale | janyatro nau mahābāho dvayoreva bhaviṣyati

महेन्द्राद्रिशिरःश्रृङ्गसानावद्य मनोरमे । रत्नदीपप्रकाशाढ्ये मणिकन्दरमन्दिरे

mahendrādriśiraḥśrṛṅgasānāvadya manorame | ratnadīpaprakāśāḍhye maṇikandaramandire

पुष्पभारानतोत्तुङ्गवृक्षराजिविराजिते । वनपुष्पलतालास्यनारीनृत्यमनोहरे

puṣpabhārānatottuṅgavṛkṣarājivirājite | vanapuṣpalatālāsyanārīnṛtyamanohare

निशि व्योमगतास्तारा भर्त्रा पूर्णेन्दुना सह । आवयोः परिपश्यन्तु कर्णान्तायतलोचन

niśi vyomagatāstārā bhartrā pūrṇendunā saha | āvayoḥ paripaśyantu karṇāntāyatalocana

उत्तिष्ठात्मविवाहार्थं कुर्वः काननकोटरात् । राजेश्चन्दनपुष्पादिसंभारं रत्नसंयुतम्

uttiṣṭhātmavivāhārthaṃ kurvaḥ kānanakoṭarāt | rājeścandanapuṣpādisaṃbhāraṃ ratnasaṃyutam

इत्युक्त्वा कुम्भ उत्थाय सह तेन महीभृता । कुसुमावचयं चक्रे तथा रत्नादिसंचयम्

ityuktvā kumbha utthāya saha tena mahībhṛtā | kusumāvacayaṃ cakre tathā ratnādisaṃcayam

ततो मुहूर्तमात्रेण रत्नसानौ समे शुभे । समालम्भनपुष्पाणां ताभ्यां वै राशयः कृताः

tato muhūrtamātreṇa ratnasānau same śubhe | samālambhanapuṣpāṇāṃ tābhyāṃ vai rāśayaḥ kṛtāḥ

हाराम्बरमणीन्द्रादिराशयस्त्वपरेऽजिरे । सौभाग्यस्येव कामेन कोशाः कालेन संभृताः

hārāmbaramaṇīndrādirāśayastvapare'jire | saubhāgyasyeva kāmena kośāḥ kālena saṃbhṛtāḥ

तथा जन्यत्रसंभारं कृत्वा काञ्चनकन्दरे । ययतुस्तौ महामित्रे स्नातुं मन्दाकिनीं नदीम्

tathā janyatrasaṃbhāraṃ kṛtvā kāñcanakandare | yayatustau mahāmitre snātuṃ mandākinīṃ nadīm

तत्रैनं स्नापयामास महाराजं महादरात् । गजकुम्भोपमस्कन्धं कुम्भो मङ्गलपूर्वकम्

tatrainaṃ snāpayāmāsa mahārājaṃ mahādarāt | gajakumbhopamaskandhaṃ kumbho maṅgalapūrvakam

भविष्यद्दयितारूपां भविष्यद्दयितोऽङ्गनाम् । चूडालां स्नापयामास कुम्भरूपधरां प्रियाम्

bhaviṣyaddayitārūpāṃ bhaviṣyaddayito'ṅganām | cūḍālāṃ snāpayāmāsa kumbharūpadharāṃ priyām

पूजयामासतुः स्नातौ तत्र देवपितृन्मुनीन् । यथा क्रियाफलेऽनिच्छौ क्रियात्यागे तथैव तौ

pūjayāmāsatuḥ snātau tatra devapitṛnmunīn | yathā kriyāphale'nicchau kriyātyāge tathaiva tau

नित्यज्ञानरसातृप्तौ व्यवस्थायां जगत्स्थितेः । चक्राते भोजनं भव्यं तावन्योन्यसमीहितम्

nityajñānarasātṛptau vyavasthāyāṃ jagatsthiteḥ | cakrāte bhojanaṃ bhavyaṃ tāvanyonyasamīhitam

कल्पवृक्षदुकूलानि परिधाय सितानि तौ । फलानि भुक्त्वा जन्यत्रस्थानमाययतुः क्रमात्

kalpavṛkṣadukūlāni paridhāya sitāni tau | phalāni bhuktvā janyatrasthānamāyayatuḥ kramāt

एतावताथ कालेन तयोर्जन्यत्रसोत्कयोः । प्रियं कर्तुमिवास्ताद्रिं द्रागित्येवाविशद्रविः

etāvatātha kālena tayorjanyatrasotkayoḥ | priyaṃ kartumivāstādriṃ drāgityevāviśadraviḥ

अथ संध्याक्रमे वृत्ते कृते जप्याघमर्षणे । विवाहदर्शनायैव ताराजाले खमागते

atha saṃdhyākrame vṛtte kṛte japyāghamarṣaṇe | vivāhadarśanāyaiva tārājāle khamāgate

मिथुनैकसखीयामा कुमुदोत्करहासिनी । प्रालेयजालप्रकरं विकिरन्ती समाययौ

mithunaikasakhīyāmā kumudotkarahāsinī | prāleyajālaprakaraṃ vikirantī samāyayau

रत्नदीपान्बहून्सानौ कुम्भः सम्यगयोजयत् । ज्योतींषीन्द्वर्कयुक्तानि पद्मोद्भव इवाम्बरे

ratnadīpānbahūnsānau kumbhaḥ samyagayojayat | jyotīṃṣīndvarkayuktāni padmodbhava ivāmbare

भूषयामास राजानं स्त्रीत्वं गच्छन्निशागमे । चन्दनागुरुकर्पूरपूरैर्मृगजकुङ्कुमैः

bhūṣayāmāsa rājānaṃ strītvaṃ gacchanniśāgame | candanāgurukarpūrapūrairmṛgajakuṅkumaiḥ

हारकेयूरकटकैस्तथा कल्पलतांशुकैः । स्रगुद्दामावतंसैश्च माल्यैश्च विविधोचितैः

hārakeyūrakaṭakaistathā kalpalatāṃśukaiḥ | sraguddāmāvataṃsaiśca mālyaiśca vividhocitaiḥ

तथा कल्पलतागुच्छैर्मन्दारैः पारिजातकैः । संतानैर्बहुरत्नैश्च मौलिना चेन्दुरूपिणा

tathā kalpalatāgucchairmandāraiḥ pārijātakaiḥ | saṃtānairbahuratnaiśca maulinā cendurūpiṇā

एतावताथ कालेन वधूत्वं कुम्भ आययौ । घनस्तनभराक्रान्तो बभूवाशु विलासवान्

etāvatātha kālena vadhūtvaṃ kumbha āyayau | ghanastanabharākrānto babhūvāśu vilāsavān

इदं संचिन्तयामास संपन्नोऽयमहं वधूः । कामायात्मा मया देयः कार्यं कालोचितं किल

idaṃ saṃcintayāmāsa saṃpanno'yamahaṃ vadhūḥ | kāmāyātmā mayā deyaḥ kāryaṃ kālocitaṃ kila

इयमस्मि वधूः कान्ता भर्ता त्वं मे पुरःस्थितः । गृहाण काम मामेहि कालोऽयं तव हृच्छयः

iyamasmi vadhūḥ kāntā bhartā tvaṃ me puraḥsthitaḥ | gṛhāṇa kāma māmehi kālo'yaṃ tava hṛcchayaḥ

इति संचिन्त्य भर्तारमग्रस्थगहनस्थितम् । उदयन्तमिवादित्यं रतिः काममिवाभ्यगात्

iti saṃcintya bhartāramagrasthagahanasthitam | udayantamivādityaṃ ratiḥ kāmamivābhyagāt

अहं मदनिका नाम भार्यास्मि तव मानद । पादयोस्ते प्रणामोऽयं सस्नेहं क्रियते मया

ahaṃ madanikā nāma bhāryāsmi tava mānada | pādayoste praṇāmo'yaṃ sasnehaṃ kriyate mayā

इत्युक्त्वा सानवद्याङ्गी लज्जावनमितानना । लोलालकेन शिरसा प्रणनाम लसत्पतिम्

ityuktvā sānavadyāṅgī lajjāvanamitānanā | lolālakena śirasā praṇanāma lasatpatim

उवाचेदं च हे नाथ त्वं मां भूषय भूषणैः । क्रमेणाग्निं च संज्वाल्य मत्पाणिग्रहणं कुरु

uvācedaṃ ca he nātha tvaṃ māṃ bhūṣaya bhūṣaṇaiḥ | krameṇāgniṃ ca saṃjvālya matpāṇigrahaṇaṃ kuru

राजसेऽतितरां राजन्मां करोषि स्मरातुराम् । रतेर्विवाहे मदनमभिभूयाधितिष्ठसि

rājase'titarāṃ rājanmāṃ karoṣi smarāturām | ratervivāhe madanamabhibhūyādhitiṣṭhasi

इन्दोरिवांशुजालानि राजन्माल्यानि तानि ते । मेरुगङ्गाप्रवाहाभां धत्ते हारस्तवोरसि

indorivāṃśujālāni rājanmālyāni tāni te | merugaṅgāpravāhābhāṃ dhatte hārastavorasi

मन्दारकुसुमप्रोतैः कुन्तलैर्नृप राजसे । कनकाब्जमिवोल्लोलैर्भृङ्गैः खचितकेसरैः

mandārakusumaprotaiḥ kuntalairnṛpa rājase | kanakābjamivollolairbhṛṅgaiḥ khacitakesaraiḥ

रत्नांशुजालैः कुसुमैः श्रिया स्थैर्येण तेजसा । रत्नस्थानं विभो मेरुमभिभूयावतिष्ठसे

ratnāṃśujālaiḥ kusumaiḥ śriyā sthairyeṇa tejasā | ratnasthānaṃ vibho merumabhibhūyāvatiṣṭhase

एवमादि वदन्तौ तौ भविष्यन्नवदम्पती । प्रच्छन्नपूर्वदाम्पत्यौ मिथस्तुष्टौ बभूवतुः

evamādi vadantau tau bhaviṣyannavadampatī | pracchannapūrvadāmpatyau mithastuṣṭau babhūvatuḥ

महाराज्ञीं मदनिकां महाराजः शिखिध्वजः । काञ्चनोपलपर्यङ्के निविष्टो भूषयत्स्वयम्

mahārājñīṃ madanikāṃ mahārājaḥ śikhidhvajaḥ | kāñcanopalaparyaṅke niviṣṭo bhūṣayatsvayam

अवतंसैस्तथा माल्यैर्मणिरत्नविभूषणैः । वस्त्रैर्विलेपनैः पुष्पै रुचिरस्थानकार्पितैः

avataṃsaistathā mālyairmaṇiratnavibhūṣaṇaiḥ | vastrairvilepanaiḥ puṣpai rucirasthānakārpitaiḥ

सा बभौ भूषिता तन्वी मदनी मददायिनी । गिरिजेव विवाहोत्का कामकान्तेव कामिनी

sā babhau bhūṣitā tanvī madanī madadāyinī | girijeva vivāhotkā kāmakānteva kāminī

महाराजो महाराज्ञीं भूषयित्वेदमाह ताम् । राजसे मृगशावाक्षि लक्ष्मीरिव नवोदिता

mahārājo mahārājñīṃ bhūṣayitvedamāha tām | rājase mṛgaśāvākṣi lakṣmīriva navoditā

शक्रेण सह यच्छच्या यल्लक्ष्म्या हरिणा सह । यद्गौर्याः शंभुना सार्धं तत्ते भवतु मङ्गलम्

śakreṇa saha yacchacyā yallakṣmyā hariṇā saha | yadgauryāḥ śaṃbhunā sārdhaṃ tatte bhavatu maṅgalam

पद्मकोशाङ्कुरहृदा लोलनीलोत्पलेक्षणा । आमोदशुभझांकारा स्वास्थिता पद्मिनीव सा

padmakośāṅkurahṛdā lolanīlotpalekṣaṇā | āmodaśubhajhāṃkārā svāsthitā padminīva sā

सुरक्तपल्लवकरा स्तनस्तबकधारिणी । त्वमनेकफला मन्ये कामकल्पतरोर्लता

suraktapallavakarā stanastabakadhāriṇī | tvamanekaphalā manye kāmakalpatarorlatā

हिमशीतावदाताङ्गी ज्योत्स्नाप्रसरहासिनी । पूर्णेन्दुश्रीरिवोद्युक्ता हृष्टैवाह्लादयस्यलम्

himaśītāvadātāṅgī jyotsnāprasarahāsinī | pūrṇenduśrīrivodyuktā hṛṣṭaivāhlādayasyalam

तदुत्तिष्ठ वरारोहे वेदीं वैवाहिकीं स्वयम् । श्रीवसिष्ठ उवाच । तत्र पुष्पलताजालैः काण्डं प्रति शिलाङ्कितैः

taduttiṣṭha varārohe vedīṃ vaivāhikīṃ svayam | śrīvasiṣṭha uvāca | tatra puṣpalatājālaiḥ kāṇḍaṃ prati śilāṅkitaiḥ

मुक्ताकुसुमजालानां प्रकरैः स्तबकोपमैः । चतुर्दिक्कं चतुर्भिश्च नालिकेरमहाफलैः

muktākusumajālānāṃ prakaraiḥ stabakopamaiḥ | caturdikkaṃ caturbhiśca nālikeramahāphalaiḥ

पूर्णकुम्भैस्तथा गङ्गावारिपूर्णैः प्रकल्पितैः । ज्वालयामासतुस्तस्या मध्ये चन्दनदारुभिः

pūrṇakumbhaistathā gaṅgāvāripūrṇaiḥ prakalpitaiḥ | jvālayāmāsatustasyā madhye candanadārubhiḥ

ज्वलनं ज्वालितज्वालं दक्षिणस्थं प्रदक्षिणम् । पूर्वाभिमुखमेवाग्नेरग्रे पल्लवविष्टरे

jvalanaṃ jvālitajvālaṃ dakṣiṇasthaṃ pradakṣiṇam | pūrvābhimukhamevāgneragre pallavaviṣṭare

नियोज्य दंपती कान्तौ तयोर्विविशतुः स्वयम् । स हुत्वा तिललाजानि पावकाय शिखिध्वजः

niyojya daṃpatī kāntau tayorviviśatuḥ svayam | sa hutvā tilalājāni pāvakāya śikhidhvajaḥ

उत्थायोत्थाय कान्तां स पाणिभ्यां स्वयमाददे । अन्योन्यं शोभमानौ तौ भवाविव वने शिवौ

utthāyotthāya kāntāṃ sa pāṇibhyāṃ svayamādade | anyonyaṃ śobhamānau tau bhavāviva vane śivau

चक्रतुर्दंपती तस्य पावकस्य प्रदक्षिणम् । स्वदायं ज्ञानसर्वस्वं हृदयं प्रेम चापलम्

cakraturdaṃpatī tasya pāvakasya pradakṣiṇam | svadāyaṃ jñānasarvasvaṃ hṛdayaṃ prema cāpalam

ददतुस्तौ मिथोऽन्योन्यस्मितकान्तमुखश्रियौ । प्रदक्षिणत्रयं कृत्वा लाजांस्त्यक्त्वाथ वह्नये

dadatustau mitho'nyonyasmitakāntamukhaśriyau | pradakṣiṇatrayaṃ kṛtvā lājāṃstyaktvātha vahnaye

भार्यावरौ समं तुष्टौ करौ तत्यजतुः क्रमात् । स्मयमानमुखौ कान्तौ चन्द्राविव नवोदितौ

bhāryāvarau samaṃ tuṣṭau karau tatyajatuḥ kramāt | smayamānamukhau kāntau candrāviva navoditau

पूर्वोपरचिते पुष्पतल्पे विविशतुर्नवे । एतस्मिन्नन्तरे चन्द्रश्चतुर्भागं नभस्तलात्

pūrvoparacite puṣpatalpe viviśaturnave | etasminnantare candraścaturbhāgaṃ nabhastalāt

शनैराक्रमयामास शोभां द्रष्टुमिवानयोः । तस्मिंश्च ललनाछिद्रं द्रष्टुं दृष्टिरिवाभितः

śanairākramayāmāsa śobhāṃ draṣṭumivānayoḥ | tasmiṃśca lalanāchidraṃ draṣṭuṃ dṛṣṭirivābhitaḥ

लोलः संचरयामास करानिन्दुर्लतागृहे । तैस्तैर्नवकथालापैरिन्दावभ्युदिते त्वथ

lolaḥ saṃcarayāmāsa karānindurlatāgṛhe | taistairnavakathālāpairindāvabhyudite tvatha

तावासांचक्रतुः कान्तौ दंपती सुमुहूर्तकम् । अथोत्थाय ज्वलद्रत्नदीपां काञ्चनकन्दराम्

tāvāsāṃcakratuḥ kāntau daṃpatī sumuhūrtakam | athotthāya jvaladratnadīpāṃ kāñcanakandarām

स्वयं पूर्वोपरचितां गुप्तां विविशतुः प्रियौ । ददर्शतुर्नवं तत्र तल्पं कुसुमकल्पितम्

svayaṃ pūrvoparacitāṃ guptāṃ viviśatuḥ priyau | dadarśaturnavaṃ tatra talpaṃ kusumakalpitam

परितो व्याप्तमुत्कीर्णैर्हेमपङ्कजराशिभिः । मन्दारादिभिरन्यैश्च पुष्पैर्ग्लानिविवर्जितैः

parito vyāptamutkīrṇairhemapaṅkajarāśibhiḥ | mandārādibhiranyaiśca puṣpairglānivivarjitaiḥ

उच्चकैः सुप्रमाणेन निर्मितैः कुसुमैः समैः । दीर्घेन्दुबिम्बप्रतिमैस्तुषारस्थलशीतलैः

uccakaiḥ supramāṇena nirmitaiḥ kusumaiḥ samaiḥ | dīrghendubimbapratimaistuṣārasthalaśītalaiḥ

क्षीरोदजलधाराभं ज्योत्स्नासंपिण्डसुन्दरम् । प्रतिबिम्बमनङ्गस्य नतं भित्ताविव स्थितम्

kṣīrodajaladhārābhaṃ jyotsnāsaṃpiṇḍasundaram | pratibimbamanaṅgasya nataṃ bhittāviva sthitam

सुगन्धमुन्नतं कान्तं चिरादन्यतयोत्थितम् । मिथुनं पुष्पराशौ तन्न्यषीदत्परितोऽमले । तस्मिन्समसमाभोगे क्षीरोदे मन्दरो यथा

sugandhamunnataṃ kāntaṃ cirādanyatayotthitam | mithunaṃ puṣparāśau tannyaṣīdatparito'male | tasminsamasamābhoge kṣīrode mandaro yathā

तैस्तैर्मिथः प्रणयपेशलवाग्विलासै- स्तत्कालकार्यसुभगैः प्रणयोपचारैः । सत्कान्तयोर्नवनवेन तयोः सुखेन दीर्घा मुहूर्त इव सा रजनी जगाम

taistairmithaḥ praṇayapeśalavāgvilāsai- statkālakāryasubhagaiḥ praṇayopacāraiḥ | satkāntayornavanavena tayoḥ sukhena dīrghā muhūrta iva sā rajanī jagāma

106

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषु निर्वाणप्रकरणे पू० चू० लीलाविवाहो नाम षडुत्तरशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 cū0 līlāvivāho nāma ṣaḍuttaraśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १०७

107

सप्ताधिकशततमः सर्गः

saptādhikaśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अचेत्यचिन्मयं विश्वं विष्वगाभाति चिन्नभः । अत्र चिच्चेतनं चेदं चेत्यमप्येवमात्मकम्

śrīvasiṣṭha uvāca | acetyacinmayaṃ viśvaṃ viṣvagābhāti cinnabhaḥ | atra ciccetanaṃ cedaṃ cetyamapyevamātmakam

अतो जीवन्नपि मृत इव सर्वोऽवतिष्ठते । असावहं च त्वं चेति जीवन्तोऽपि मृता इव

ato jīvannapi mṛta iva sarvo'vatiṣṭhate | asāvahaṃ ca tvaṃ ceti jīvanto'pi mṛtā iva

काष्ठमौनमृता एव व्यवहारगता अपि । खगमा एव वा सर्वे भावाः स्थावरजङ्गमाः

kāṣṭhamaunamṛtā eva vyavahāragatā api | khagamā eva vā sarve bhāvāḥ sthāvarajaṅgamāḥ

आकाशकाचकच्यात्म यदिदं किंचिदाततम् । न किंचिदेव तद्विद्धि किंचिद्व्योम्नि कुतो भवेत्

ākāśakācakacyātma yadidaṃ kiṃcidātatam | na kiṃcideva tadviddhi kiṃcidvyomni kuto bhavet

केशोण्ड्रकनदीवाहधूमालीमौक्तिकादिवत् । यत्नं कचति तत्रास्ति नानुभूतेऽपि वस्तुता

keśoṇḍrakanadīvāhadhūmālīmauktikādivat | yatnaṃ kacati tatrāsti nānubhūte'pi vastutā

तथैवास्मिञ्जगन्नाम्नि चिद्व्योम्नि कचने चिते । अनुभूतेऽपि निःशून्ये कास्थास्थाभावकश्च कः

tathaivāsmiñjagannāmni cidvyomni kacane cite | anubhūte'pi niḥśūnye kāsthāsthābhāvakaśca kaḥ

चिद्वालकल्पनाजाले शून्यात्मनि निरर्थके । अवस्तुभूते पृथ्व्यादौ भ्रान्तिमात्राम्बरोदये

cidvālakalpanājāle śūnyātmani nirarthake | avastubhūte pṛthvyādau bhrāntimātrāmbarodaye

किमास्था बालका ब्रूत ममेदमहमित्यलम् । आ ज्ञातं रमते बालसंकल्पे बाल एव च

kimāsthā bālakā brūta mamedamahamityalam | ā jñātaṃ ramate bālasaṃkalpe bāla eva ca

पृथ्व्याद्यसद्विचारैर्वा व्यर्थं यास्यति जीवितम् । किंचिच्च न ज्ञास्यति भोराकाशक्षालनोद्यतः

pṛthvyādyasadvicārairvā vyarthaṃ yāsyati jīvitam | kiṃcicca na jñāsyati bhorākāśakṣālanodyataḥ

सहकार्यादिपूर्वाणां कारणानामभावतः । यदादावेव नोत्पन्नं तन्नामाद्य भवेत्कुतः

sahakāryādipūrvāṇāṃ kāraṇānāmabhāvataḥ | yadādāveva notpannaṃ tannāmādya bhavetkutaḥ

अजातेनासतार्थेन खेन व्यवहरन्ति ये । मूढा मृतमजातं वा तनयं पालयन्ति ते

ajātenāsatārthena khena vyavaharanti ye | mūḍhā mṛtamajātaṃ vā tanayaṃ pālayanti te

कुतः पृथ्व्यादयः केन के नाम कथमुत्थिताः । चिद्व्योमेत्थमिदं शान्तं प्रकचत्यात्मनात्मनि

kutaḥ pṛthvyādayaḥ kena ke nāma kathamutthitāḥ | cidvyometthamidaṃ śāntaṃ prakacatyātmanātmani

कार्यकारणकालादिकल्पनाकुलचेतसाम् । एवं पृथ्व्यादयः सन्ति तैर्बालैरलमस्तु नः

kāryakāraṇakālādikalpanākulacetasām | evaṃ pṛthvyādayaḥ santi tairbālairalamastu naḥ

अपृथ्व्यादि जगन्नाम सपृथ्व्यादि च खात्मकम् । कचतीत्थं नभोरूपं स्वप्नादिष्विव चिन्मणिः

apṛthvyādi jagannāma sapṛthvyādi ca khātmakam | kacatītthaṃ nabhorūpaṃ svapnādiṣviva cinmaṇiḥ

अङ्गं यदेतस्य चिदम्बरस्य निराकृति स्वानुभवानुमानम् । तदेतदाभाति महीतलादि- रूपेण वेद्येतिकृताभिधानम्

aṅgaṃ yadetasya cidambarasya nirākṛti svānubhavānumānam | tadetadābhāti mahītalādi- rūpeṇa vedyetikṛtābhidhānam

107

०इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० नि० उत्तरार्धे अविद्याभावप्रतिपादनं नाम सप्ताधिकशततमः सर्गः

0ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 ni0 uttarārdhe avidyābhāvapratipādanaṃ nāma saptādhikaśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १०७

107

सप्ताधिकशततमः सर्गः

saptādhikaśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथ सूर्याख्यरङ्गेण रञ्जिते भुवनोदरे । शिखिध्वजाङ्गना प्रातर्मदनी कुम्भतां ययौ

śrīvasiṣṭha uvāca | atha sūryākhyaraṅgeṇa rañjite bhuvanodare | śikhidhvajāṅganā prātarmadanī kumbhatāṃ yayau

एवं महेन्द्रदर्यां तावुभौ कुम्भशिखिध्वजौ । स्वयं विवाहिताविष्टौ संपन्नौ देवदंपती

evaṃ mahendradaryāṃ tāvubhau kumbhaśikhidhvajau | svayaṃ vivāhitāviṣṭau saṃpannau devadaṃpatī

विलेसतुर्विचित्रासु प्रत्यहं वनराजिषु । प्रपक्वफलभारासु पुष्पपल्लविनीषु च

vilesaturvicitrāsu pratyahaṃ vanarājiṣu | prapakvaphalabhārāsu puṣpapallavinīṣu ca

दिवा प्रीततरौ मित्रे यामिन्यामिष्टदंपती । प्रभादीपाविव श्लिष्टौ न वियुक्तौ बभूवतुः

divā prītatarau mitre yāminyāmiṣṭadaṃpatī | prabhādīpāviva śliṣṭau na viyuktau babhūvatuḥ

रेमाते वनकुञ्जेषु गुहासु च महीभृताम् । तमालजालखण्डेषु मन्दारगहनेषु च

remāte vanakuñjeṣu guhāsu ca mahībhṛtām | tamālajālakhaṇḍeṣu mandāragahaneṣu ca

सह्यदर्दुरकैलासमहेन्द्रमलयेषु च । गन्धमादनविन्ध्याद्रिलोकालोकतटेषु च

sahyadardurakailāsamahendramalayeṣu ca | gandhamādanavindhyādrilokālokataṭeṣu ca

दिनैस्त्रिभिस्त्रिभिर्गत्वा निद्रां गतवति प्रिये । चूडाला राजकार्याणि कृत्वा स्वभ्याययौ पुनः

dinaistribhistribhirgatvā nidrāṃ gatavati priye | cūḍālā rājakāryāṇi kṛtvā svabhyāyayau punaḥ

तौ दिवा सुहृदौ मित्रे दंपती कुम्भभूमिपौ । नानाकुसुमसंवीतौ तस्थतुर्मुदितौ मिथः

tau divā suhṛdau mitre daṃpatī kumbhabhūmipau | nānākusumasaṃvītau tasthaturmuditau mithaḥ

मासमेकं महेन्द्राद्रौ रम्ये सरलसंकुले । रत्नकुड्ये गुहागेहे पूजितौ सुरकिंनरैः

māsamekaṃ mahendrādrau ramye saralasaṃkule | ratnakuḍye guhāgehe pūjitau surakiṃnaraiḥ

हस्तलभ्योदितामोघमन्दारवनमालिते । एवं शुक्तिमतः पृष्ठे पक्षं कल्पलतागृहे

hastalabhyoditāmoghamandāravanamālite | evaṃ śuktimataḥ pṛṣṭhe pakṣaṃ kalpalatāgṛhe

मासद्वयं पक्षवतो गिरेर्दक्षिणदिक्तटे । पारिजातवने देवपुष्पस्तबकमण्डपे

māsadvayaṃ pakṣavato girerdakṣiṇadiktaṭe | pārijātavane devapuṣpastabakamaṇḍape

जम्बूखण्डतले मेरोः पादे जम्बूनदीतटे । जाम्बूनदमये मासं जम्बूफलरसासवैः

jambūkhaṇḍatale meroḥ pāde jambūnadītaṭe | jāmbūnadamaye māsaṃ jambūphalarasāsavaiḥ

दशोत्तरकुरूणां च मण्डले दिवसानि तौ । कोसलेषूत्तरस्थेषु सप्तविंशतिवासरान्

daśottarakurūṇāṃ ca maṇḍale divasāni tau | kosaleṣūttarastheṣu saptaviṃśativāsarān

एवमन्येषु देशेषु विचित्रेषु महीभृताम् । स्थितवन्तौ महाभागौ सुहृदौ निशि दम्पती

evamanyeṣu deśeṣu vicitreṣu mahībhṛtām | sthitavantau mahābhāgau suhṛdau niśi dampatī

ततो यातेषु मासेषु शनैः कतिपयेषु सा । चूडाला चिन्तयामास देवपुत्रकरूपिणी

tato yāteṣu māseṣu śanaiḥ katipayeṣu sā | cūḍālā cintayāmāsa devaputrakarūpiṇī

सुरूपभोगभारेण परीक्षेऽहं शिखिध्वजम् । मा कदाचन चेतोऽस्य भोगेषु रतिमेष्यति

surūpabhogabhāreṇa parīkṣe'haṃ śikhidhvajam | mā kadācana ceto'sya bhogeṣu ratimeṣyati

इति संचिन्त्य चूडाला मायया विपिनावनौ । आगतं दर्शयामास ससुराप्सरसं हरिम्

iti saṃcintya cūḍālā māyayā vipināvanau | āgataṃ darśayāmāsa sasurāpsarasaṃ harim

इन्द्रमभ्यागतं दृष्ट्वा परिवारसमन्वितम् । यथावत्पूजयामास वनसंस्थः शिखिध्वजः

indramabhyāgataṃ dṛṣṭvā parivārasamanvitam | yathāvatpūjayāmāsa vanasaṃsthaḥ śikhidhvajaḥ

शिखिध्वज उवाच । आत्मना किं कृता दूरादभ्यागमकदर्थना । देवराज यथा तन्मे प्रसादाद्वक्तुमर्हसि

śikhidhvaja uvāca | ātmanā kiṃ kṛtā dūrādabhyāgamakadarthanā | devarāja yathā tanme prasādādvaktumarhasi

इन्द्र उवाच । इमे वयमिहायातास्त्वद्गुणातिशयेन खात् । हृदि लग्नेन सूत्रेण खगा वनगता इव

indra uvāca | ime vayamihāyātāstvadguṇātiśayena khāt | hṛdi lagnena sūtreṇa khagā vanagatā iva

उत्तिष्ठ स्वर्गमागच्छ तत्र सर्वे त्वदुन्मुखाः । त्वद्गुणश्रवणाश्चर्याः स्थिता देवाङ्गनागणाः

uttiṣṭha svargamāgaccha tatra sarve tvadunmukhāḥ | tvadguṇaśravaṇāścaryāḥ sthitā devāṅganāgaṇāḥ

पादुकागुटिकाखङ्गरसादीदमथापि च । गृहीत्वा सिद्धमार्गेण स्वीकुरु स्वर्गमण्डलम्

pādukāguṭikākhaṅgarasādīdamathāpi ca | gṛhītvā siddhamārgeṇa svīkuru svargamaṇḍalam

आगत्य विविधा भोगास्त्वया विबुधसद्मनि । जीवन्मुक्तेन भोक्तव्यास्तेन त्वामहमागतः

āgatya vividhā bhogāstvayā vibudhasadmani | jīvanmuktena bhoktavyāstena tvāmahamāgataḥ

विमानयन्ति संप्राप्तां न तिरस्करणैः श्रियम् । नाभिवाञ्छन्ति न प्राप्तां त्वादृशाः साधु साधवः

vimānayanti saṃprāptāṃ na tiraskaraṇaiḥ śriyam | nābhivāñchanti na prāptāṃ tvādṛśāḥ sādhu sādhavaḥ

अविघ्नमागतेनाद्य सुखं विहरता त्वया । स्वर्गः पवित्रतां यातु हरिणेव जगत्त्रयम्

avighnamāgatenādya sukhaṃ viharatā tvayā | svargaḥ pavitratāṃ yātu hariṇeva jagattrayam

शिखिध्वज उवाच । सर्व स्वर्गसमाचारं वेद्मि देवाधिनायक । किंतु सर्वत्र मे स्वर्गो नियतो न तु कुत्रचित्

śikhidhvaja uvāca | sarva svargasamācāraṃ vedmi devādhināyaka | kiṃtu sarvatra me svargo niyato na tu kutracit

सर्वत्रैव हि तुष्यामि सर्वत्रैव रमे प्रभो । अवाञ्छनत्वान्मनसः सर्वत्रानन्दवानहम्

sarvatraiva hi tuṣyāmi sarvatraiva rame prabho | avāñchanatvānmanasaḥ sarvatrānandavānaham

नियतं किंचिदेकत्र स्थितं स्वर्गकमीदृशम् । शक्र गन्तुं न जानामि त्वदाज्ञां न करोम्यहम्

niyataṃ kiṃcidekatra sthitaṃ svargakamīdṛśam | śakra gantuṃ na jānāmi tvadājñāṃ na karomyaham

शक्र उवाच । साधो विदितवेद्यानां परिपूर्णधियां समम् । सज्जनाचरितं युक्तं मन्ये भोगोपसेवनम्

śakra uvāca | sādho viditavedyānāṃ paripūrṇadhiyāṃ samam | sajjanācaritaṃ yuktaṃ manye bhogopasevanam

देवेशे प्रोक्तवत्येवं तूष्णीमेव स्थिते नृपे । किमितो नापयाम्येष त्वमिति प्रोक्तवान् हरिः

deveśe proktavatyevaṃ tūṣṇīmeva sthite nṛpe | kimito nāpayāmyeṣa tvamiti proktavān hariḥ

नाहमद्यैव कालेन वदतीति शिखिध्वजे । कल्याणं तेऽस्तु कुम्भेति वदन्नन्तर्धिमाययौ

nāhamadyaiva kālena vadatīti śikhidhvaje | kalyāṇaṃ te'stu kumbheti vadannantardhimāyayau

तद्देववृन्दमखिलं त्रिदशेशयुक्तं तत्र क्षणादलमदृश्यमभूद्द्वितीयम् । कल्लोलराशिरिव वारिनिधौ प्रशान्ते वाते स्फुरन्मकरफेनफणीन्द्रवृन्दम्

taddevavṛndamakhilaṃ tridaśeśayuktaṃ tatra kṣaṇādalamadṛśyamabhūddvitīyam | kallolarāśiriva vārinidhau praśānte vāte sphuranmakaraphenaphaṇīndravṛndam

107

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० निर्वाणप्रकरणे पू० चू० शक्रगमनं नाम सप्तोत्तरशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 cū0 śakragamanaṃ nāma saptottaraśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १०८

108

अष्टाधिकशततमः सर्गः

aṣṭādhikaśatatamaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । अविद्या दृश्यरूपेयं कचन्ती यस्य विद्यते । चिन्नभःस्वप्ननगरी दृश्यमानापि शून्यकम्

śrīrāma uvāca | avidyā dṛśyarūpeyaṃ kacantī yasya vidyate | cinnabhaḥsvapnanagarī dṛśyamānāpi śūnyakam

तस्याज्ञस्य कियत्कालं किंरूपा स्यात्किमात्मिका । कियती सा च वेत्येवं मुने मे कथ्यतां पुनः

tasyājñasya kiyatkālaṃ kiṃrūpā syātkimātmikā | kiyatī sā ca vetyevaṃ mune me kathyatāṃ punaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अविद्या विद्यते येषामज्ञानां भूतलादिका । तेषामस्यां ब्रह्मणीव नास्त्यन्तोऽत्र कथां श्रृणु

śrīvasiṣṭha uvāca | avidyā vidyate yeṣāmajñānāṃ bhūtalādikā | teṣāmasyāṃ brahmaṇīva nāstyanto'tra kathāṃ śrṛṇu

सदृशं जगतोऽस्यास्ति क्वचिदम्बरकोणके । कस्मिंश्चिद्त्रिजगत्किंचिदनयैव व्यवस्थया

sadṛśaṃ jagato'syāsti kvacidambarakoṇake | kasmiṃścidtrijagatkiṃcidanayaiva vyavasthayā

अस्ति कश्चिद्भुवो भागो भूषणं तत्र भूस्थितेः । पुरी ततमितिर्नाम्ना सुव्यक्तकलनाऽवनौ

asti kaścidbhuvo bhāgo bhūṣaṇaṃ tatra bhūsthiteḥ | purī tatamitirnāmnā suvyaktakalanā'vanau

तत्रासीत्पार्थिवः कश्चिद्विपश्चिदिति विश्रुतः । यः सभायां सुसभ्यायां विपश्चित्त्वाद्विराजते

tatrāsītpārthivaḥ kaścidvipaściditi viśrutaḥ | yaḥ sabhāyāṃ susabhyāyāṃ vipaścittvādvirājate

राजहंस इवाब्जिन्यामृक्षचक्र इवोडुराट् । सुमेरुरिव शैलौघे यः सभायामराजत

rājahaṃsa ivābjinyāmṛkṣacakra ivoḍurāṭ | sumeruriva śailaughe yaḥ sabhāyāmarājata

निवर्तते यतोऽशक्त्या वचनं गुणवर्णनात् । कवीनामचलाकारा भवेद्भा भूधरो यथा

nivartate yato'śaktyā vacanaṃ guṇavarṇanāt | kavīnāmacalākārā bhavedbhā bhūdharo yathā

प्रातःप्रातर्विकसितात्सर्वाशाभासनोद्यतात् । यतः प्रतापजनितश्रीरुदेत्यम्बुजादिव

prātaḥprātarvikasitātsarvāśābhāsanodyatāt | yataḥ pratāpajanitaśrīrudetyambujādiva

स ब्रह्मण्यमतिर्मानी वह्निमेवाधिदैवतम् । अपूजयत्समं भक्त्या देव वेत्ति स्म नेतरम्

sa brahmaṇyamatirmānī vahnimevādhidaivatam | apūjayatsamaṃ bhaktyā deva vetti sma netaram

समत्स्यमकरव्यूहा गजवाजिगणान्विताः । आवर्तचक्रव्यूहाढ्याः कल्लोलबलमालिताः

samatsyamakaravyūhā gajavājigaṇānvitāḥ | āvartacakravyūhāḍhyāḥ kallolabalamālitāḥ

मर्यादापालने युक्ता अकम्पनबलाधिकाः । मन्त्रिष्वप्यस्य चत्वारो दिक्षु सत्सागरा इव

maryādāpālane yuktā akampanabalādhikāḥ | mantriṣvapyasya catvāro dikṣu satsāgarā iva

तैरशेषककुप्चक्रनाभिराभासितावनिः । आसीत्सुदुर्जयो जेता स सुदर्शनचक्रवत्

tairaśeṣakakupcakranābhirābhāsitāvaniḥ | āsītsudurjayo jetā sa sudarśanacakravat

तमेकदा ययौ पूर्वदिङ्मुखाच्चतुरश्चरः । स उवाच रहो रंहोगतिघोराक्षरं वचः

tamekadā yayau pūrvadiṅmukhāccaturaścaraḥ | sa uvāca raho raṃhogatighorākṣaraṃ vacaḥ

देव दोर्द्रुमविश्रान्तधरागोबन्धनाच्युत । श्रूयतां मन्मुखात्पश्चाद्यथाप्राप्तं विधीयताम्

deva dordrumaviśrāntadharāgobandhanācyuta | śrūyatāṃ manmukhātpaścādyathāprāptaṃ vidhīyatām

पूर्वदिङ्मुखसामन्तो ज्वरेणास्तमुपागतः । मन्ये जेतुं यमं यातस्त्वयारब्धो जितारिणा

pūrvadiṅmukhasāmanto jvareṇāstamupāgataḥ | manye jetuṃ yamaṃ yātastvayārabdho jitāriṇā

तस्मिन्समन्ततो जेतुं दक्षिणापथनायकः । पूर्वापराभ्यामाक्रम्य बलाभ्यामरिणाऽऽहतः

tasminsamantato jetuṃ dakṣiṇāpathanāyakaḥ | pūrvāparābhyāmākramya balābhyāmariṇā''hataḥ

तस्मिन्मृते समागम्य यावद्वारुणदिक्पतिः । बलेनायाति ककुभौ ते समादातुमादृतः

tasminmṛte samāgamya yāvadvāruṇadikpatiḥ | balenāyāti kakubhau te samādātumādṛtaḥ

पूर्वदेशनृपैः सार्धं दक्षिणापथपार्थिवैः । तावदेवारिभिरसावर्धमार्गे रणे हतः

pūrvadeśanṛpaiḥ sārdhaṃ dakṣiṇāpathapārthivaiḥ | tāvadevāribhirasāvardhamārge raṇe hataḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथास्मिन्कथयत्येवं त्वरार्तमपरश्चरः । उपप्लवजडोत्पीड इव हर्म्यं विवेश ह

śrīvasiṣṭha uvāca | athāsminkathayatyevaṃ tvarārtamaparaścaraḥ | upaplavajaḍotpīḍa iva harmyaṃ viveśa ha

चर उवाच । उत्तराशाबलाध्यक्षो देवारिभिरुपद्रुतः । इत आयाति सबलो भग्नसेत्वम्बुपूरवत्

cara uvāca | uttarāśābalādhyakṣo devāribhirupadrutaḥ | ita āyāti sabalo bhagnasetvambupūravat

श्रीवसिष्ठ उवाच । इति श्रुत्वा महीपालः कालक्षेपमवास्तवम् । मन्यमान उवाचेदं निर्गच्छन्वरमन्दिरात्

śrīvasiṣṭha uvāca | iti śrutvā mahīpālaḥ kālakṣepamavāstavam | manyamāna uvācedaṃ nirgacchanvaramandirāt

राज्ञः सन्नह्य सामन्तानानीयन्तां च मन्त्रिणः । उद्धाट्यन्तां हेतिशाला दीयन्तां घोरहेतयः

rājñaḥ sannahya sāmantānānīyantāṃ ca mantriṇaḥ | uddhāṭyantāṃ hetiśālā dīyantāṃ ghorahetayaḥ

श्लेष्यन्तां कंकटा देहेष्वागच्छन्तु पदातयः । गण्यन्तामाशु सैन्यानि क्रियन्तां वरकल्पनाः

śleṣyantāṃ kaṃkaṭā deheṣvāgacchantu padātayaḥ | gaṇyantāmāśu sainyāni kriyantāṃ varakalpanāḥ

कल्प्यन्तां च बलाध्यक्षाः प्रेष्यन्तामभितश्चराः । श्रीवसिष्ठ उवाच । वदत्येवं त्वरायुक्तं संरम्भवति राजनि

kalpyantāṃ ca balādhyakṣāḥ preṣyantāmabhitaścarāḥ | śrīvasiṣṭha uvāca | vadatyevaṃ tvarāyuktaṃ saṃrambhavati rājani

प्रतीहार उवाचेदं प्रविश्याकुलमानतः । प्रतीहार उवाच । उत्तराशाबलाध्यक्षो देव द्वार्यवतिष्ठति । काङ्क्षत्यब्जमिवार्कस्य देवदेवस्य दर्शनम्

pratīhāra uvācedaṃ praviśyākulamānataḥ | pratīhāra uvāca | uttarāśābalādhyakṣo deva dvāryavatiṣṭhati | kāṅkṣatyabjamivārkasya devadevasya darśanam

राजोवाच । गच्छाविलम्बितं तावदेनमेव प्रवेशय । जानीमः किं दिगन्तेषु वृत्तं वृत्तान्तसंश्रवात्

rājovāca | gacchāvilambitaṃ tāvadenameva praveśaya | jānīmaḥ kiṃ diganteṣu vṛttaṃ vṛttāntasaṃśravāt

श्रीवसिष्ठ उवाच । इत्युक्त उत्तराशेशं प्रतिहारप्रवेशितम् । प्रणामपरमग्रेऽसौ राजाऽपश्यद्वलाधिपम्

śrīvasiṣṭha uvāca | ityukta uttarāśeśaṃ pratihārapraveśitam | praṇāmaparamagre'sau rājā'paśyadvalādhipam

क्षतविक्षतसर्वाङ्गमङ्गमङ्गेषुसंततम् । श्वासाकुलं वमद्रक्तं धैर्येणाबलनिर्जितम्

kṣatavikṣatasarvāṅgamaṅgamaṅgeṣusaṃtatam | śvāsākulaṃ vamadraktaṃ dhairyeṇābalanirjitam

स प्रणम्य त्वरायुक्तमुवाचेदमुपक्रमम् । संस्तभ्याङ्गव्यथामाशु संततोच्छ्वासमुच्छ्वसन्

sa praṇamya tvarāyuktamuvācedamupakramam | saṃstabhyāṅgavyathāmāśu saṃtatocchvāsamucchvasan

बलाध्यक्ष उवाच । देव त्रयोऽपि दिक्पाला बलेन बहुना सह । त्वदाज्ञयेव निर्जेतुं यमं यमपुरं गताः

balādhyakṣa uvāca | deva trayo'pi dikpālā balena bahunā saha | tvadājñayeva nirjetuṃ yamaṃ yamapuraṃ gatāḥ

तद्देशपालनाद्यर्थमशक्तं मामिमं ततः । अनुद्रवन्तो बहवो भूपाः प्राप्ता बलादिह

taddeśapālanādyarthamaśaktaṃ māmimaṃ tataḥ | anudravanto bahavo bhūpāḥ prāptā balādiha

महत्परबलं प्राप्तमिदं देवस्य मण्डलम् । विधीयतां तथाप्राप्तं न देवस्यास्ति दुर्जयम्

mahatparabalaṃ prāptamidaṃ devasya maṇḍalam | vidhīyatāṃ tathāprāptaṃ na devasyāsti durjayam

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथ तस्मिन्वदत्येवमार्तिमत्याजिविक्षते । सहसैवाभ्युवाचेदं प्रविश्य पुरुषोऽपरः

śrīvasiṣṭha uvāca | atha tasminvadatyevamārtimatyājivikṣate | sahasaivābhyuvācedaṃ praviśya puruṣo'paraḥ

पुरुषा मण्डलस्यास्य विपुला दललीलया । स्थितान्यरिबलान्युच्चैश्चतुर्दिक्कं नरेश्वर

puruṣā maṇḍalasyāsya vipulā dalalīlayā | sthitānyaribalānyuccaiścaturdikkaṃ nareśvara

कचच्चक्रगदाप्रासकुन्तकाननकान्तिभिः । वलिता नोऽरिभिर्भूमिर्लोकालोकतटैरिव

kacaccakragadāprāsakuntakānanakāntibhiḥ | valitā no'ribhirbhūmirlokālokataṭairiva

पताकायुधयोध्रङ्गाश्चलत्परिकराकुलाः । विसरन्ति रथास्तत्र प्रोड्डीनत्रिपुरौघवत्

patākāyudhayodhraṅgāścalatparikarākulāḥ | visaranti rathāstatra proḍḍīnatripuraughavat

करानुन्नामयन्तः खे मांसवृक्षवनोपमाः । बृंहन्ति वारणव्यूहा वर्षावारिदवृन्दवत्

karānunnāmayantaḥ khe māṃsavṛkṣavanopamāḥ | bṛṃhanti vāraṇavyūhā varṣāvāridavṛndavat

नतोन्नतानि कुर्वन्तः स्पन्देनोर्वीनतोन्नतैः । हेषन्ते हयसंघाता वातस्पन्दमहाब्धिवत्

natonnatāni kurvantaḥ spandenorvīnatonnataiḥ | heṣante hayasaṃghātā vātaspandamahābdhivat

रसन्ति तुरगापुराः फेनिलावर्तपातिनः । सर्वतो वलयाकारा लवणार्णववारिवत्

rasanti turagāpurāḥ phenilāvartapātinaḥ | sarvato valayākārā lavaṇārṇavavārivat

आकाशकान्तिसन्नाहैर्दिशं प्रति बलं बलम् । उदेत्यलघुकल्लोलैः प्रलयार्णवपूरवत्

ākāśakāntisannāhairdiśaṃ prati balaṃ balam | udetyalaghukallolaiḥ pralayārṇavapūravat

शरास्त्रशस्त्रसन्नाहमुकुटाभरणत्विषः । कचन्ति त्वत्प्रतापाग्नेर्ज्वाला इव तदङ्गगाः

śarāstraśastrasannāhamukuṭābharaṇatviṣaḥ | kacanti tvatpratāpāgnerjvālā iva tadaṅgagāḥ

समत्स्यमकरव्यूहाः सचक्रावर्तवृत्तयः । उद्यन्ति सैन्यसंघट्टैः कल्लोला जलधेरिव

samatsyamakaravyūhāḥ sacakrāvartavṛttayaḥ | udyanti sainyasaṃghaṭṭaiḥ kallolā jaladheriva

परस्परपरामर्शात्कुन्ताद्यायुधपङ्क्तयः । कोपादिवोग्रहुंकारैर्ज्वलन्ति विरटन्ति च

parasparaparāmarśātkuntādyāyudhapaṅktayaḥ | kopādivograhuṃkārairjvalanti viraṭanti ca

इति कर्तुमहं देव विज्ञप्तिं स्वामिनेरितः । तस्मान्मण्डलसीमान्तगुल्माद्युद्धाय गच्छता

iti kartumahaṃ deva vijñaptiṃ svāmineritaḥ | tasmānmaṇḍalasīmāntagulmādyuddhāya gacchatā

तमहं देव गच्छामि शक्त्यृष्टिशरसंगतः । मयेहावेदितं सर्वं देवो जानात्यतः परम्

tamahaṃ deva gacchāmi śaktyṛṣṭiśarasaṃgataḥ | mayehāveditaṃ sarvaṃ devo jānātyataḥ param

श्रीवसिष्ठ उवाच । इत्युक्त्वाथ प्रणामं च स कृत्वा त्वरया ययौ । कृत्वा गुलुगुलारावं शान्तो वीचिरिवाम्बुधेः

śrīvasiṣṭha uvāca | ityuktvātha praṇāmaṃ ca sa kṛtvā tvarayā yayau | kṛtvā gulugulārāvaṃ śānto vīcirivāmbudheḥ

संभ्रान्तमन्त्रिनृपयोधनियोगिनाग- नारीरथाश्वपरिचारकनागरौघम् । राज्ञो गृहं स्वभयतोलितहेतिसार्थं चण्डानिलाकुलमहावनतुल्यमासीत्

saṃbhrāntamantrinṛpayodhaniyogināga- nārīrathāśvaparicārakanāgaraugham | rājño gṛhaṃ svabhayatolitahetisārthaṃ caṇḍānilākulamahāvanatulyamāsīt

सर्गः १०८

108

अष्टोत्तरशततमः सर्गः

aṣṭottaraśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । तां मायां शममानीय चूडाला समचिन्तयत् । दिष्टया भोगेच्छया नायं ह्रियते वसुधाधिपः

śrīvasiṣṭha uvāca | tāṃ māyāṃ śamamānīya cūḍālā samacintayat | diṣṭayā bhogecchayā nāyaṃ hriyate vasudhādhipaḥ

शान्तः समसमाभोग एवं शक्रसमागमे । असंरम्भमहेलं च कृतवान्व्यावहारिकम्

śāntaḥ samasamābhoga evaṃ śakrasamāgame | asaṃrambhamahelaṃ ca kṛtavānvyāvahārikam

भूय एव प्रपञ्चेन विमृशाम्येव सादरम् । रागद्वेषप्रधानेन केनचिद्बुद्धिहारिणा

bhūya eva prapañcena vimṛśāmyeva sādaram | rāgadveṣapradhānena kenacidbuddhihāriṇā

इति संचिन्त्य सा रात्राविन्दावभ्युदिते वने । गृहीतमङ्गनारूपं कान्ता मदनिका सती

iti saṃcintya sā rātrāvindāvabhyudite vane | gṛhītamaṅganārūpaṃ kāntā madanikā satī

वाते वहति फुल्लाढ्ये मधुरामोदमांसले । संध्याजप्यपरे नद्यास्तीरसंस्थे शिखिध्वजे

vāte vahati phullāḍhye madhurāmodamāṃsale | saṃdhyājapyapare nadyāstīrasaṃsthe śikhidhvaje

संतानकलतागेहं नीरन्ध्रैः पुष्पगुच्छकैः । शुद्धान्तं वनदेवीनां प्रविवेश मदान्विता

saṃtānakalatāgehaṃ nīrandhraiḥ puṣpagucchakaiḥ | śuddhāntaṃ vanadevīnāṃ praviveśa madānvitā

तत्र संकल्पिते पुष्पशयने माल्यमालिता । कण्ठे संकल्पितं कान्तं खिङ्गमादाय संस्थिता

tatra saṃkalpite puṣpaśayane mālyamālitā | kaṇṭhe saṃkalpitaṃ kāntaṃ khiṅgamādāya saṃsthitā

आगत्यान्विष्य कुञ्जात्स प्रददर्श शिखिध्वजः । लतागेहे मदनिकां कण्ठे खिङ्गं मनोहरम्

āgatyānviṣya kuñjātsa pradadarśa śikhidhvajaḥ | latāgehe madanikāṃ kaṇṭhe khiṅgaṃ manoharam

कुन्तलावलितस्कन्धं समालब्धं च चन्दनैः । शयनावृतिनिक्षेपपर्याकुलितशेखरम्

kuntalāvalitaskandhaṃ samālabdhaṃ ca candanaiḥ | śayanāvṛtinikṣepaparyākulitaśekharam

हेमाभे द्विगुणाकारबालाबाहूपधानके । संसक्तश्रवणापाङ्गकपोलतलकुन्तलम्

hemābhe dviguṇākārabālābāhūpadhānake | saṃsaktaśravaṇāpāṅgakapolatalakuntalam

मिथुनं तद्ददर्शाथ मिथः प्रहसिताननम् । अन्योन्यवदनासक्तं छन्नं कल्पलतांशुकैः

mithunaṃ taddadarśātha mithaḥ prahasitānanam | anyonyavadanāsaktaṃ channaṃ kalpalatāṃśukaiḥ

आलोलमाल्यशयनं मदनातुरमाकुलम् । अङ्गलग्नच्छलेनात्मरागमन्योन्यमर्पयत्

ālolamālyaśayanaṃ madanāturamākulam | aṅgalagnacchalenātmarāgamanyonyamarpayat

अभ्युन्मुखं समानन्दमुद्दाममदमन्थरम् । परस्पराहतं पुष्पैर्वक्षोभ्यां पीडितस्तनम्

abhyunmukhaṃ samānandamuddāmamadamantharam | parasparāhataṃ puṣpairvakṣobhyāṃ pīḍitastanam

तदालोक्याविकारेण चेतसालं तुतोष सः । अहो सुखं स्थितौ खिङ्गावित्याह स शिखिध्वजः

tadālokyāvikāreṇa cetasālaṃ tutoṣa saḥ | aho sukhaṃ sthitau khiṅgāvityāha sa śikhidhvajaḥ

तिष्ठताङ्ग यथाकामं सुखं खिङ्गौ यथास्थितम् । विघ्नं माकरवं भीतावित्युक्त्वा निर्जगाम सः

tiṣṭhatāṅga yathākāmaṃ sukhaṃ khiṅgau yathāsthitam | vighnaṃ mākaravaṃ bhītāvityuktvā nirjagāma saḥ

ततो मुहूर्तमात्रेण प्रपञ्चं तमुपेक्ष्य सा । निर्ययौ दर्शयन्ती स्वं रतिफुल्लाकुलं वपुः

tato muhūrtamātreṇa prapañcaṃ tamupekṣya sā | niryayau darśayantī svaṃ ratiphullākulaṃ vapuḥ

उपविष्टं ददर्शैनं नृपं हेमशिलातले । समाधिसंस्थमेकान्ते मनाग्विकसितेक्षणम्

upaviṣṭaṃ dadarśainaṃ nṛpaṃ hemaśilātale | samādhisaṃsthamekānte manāgvikasitekṣaṇam

तं प्रदेशमुपागम्य लज्जावनमितानना । तूष्णीमासीत्क्षणं खिन्ना म्लाना मदनिकाङ्गना

taṃ pradeśamupāgamya lajjāvanamitānanā | tūṣṇīmāsītkṣaṇaṃ khinnā mlānā madanikāṅganā

क्षणाच्छिखिध्वजो ध्यानाद्विरतस्तामुवाच ह । अत्यन्तमधुरं वाक्यमिदमक्षुब्धया धिया

kṣaṇācchikhidhvajo dhyānādviratastāmuvāca ha | atyantamadhuraṃ vākyamidamakṣubdhayā dhiyā

तन्वि किं शीघ्रमेव त्वं विघ्नितानन्दमागता । आनन्दायैव भूतानि यतन्ते यानि कानिचित्

tanvi kiṃ śīghrameva tvaṃ vighnitānandamāgatā | ānandāyaiva bhūtāni yatante yāni kānicit

भूयस्तोषय तं गच्छ कान्तं प्रणयवृत्तिभिः । परस्परेप्सितस्नेहो दुर्लभो हि जगत्त्रये

bhūyastoṣaya taṃ gaccha kāntaṃ praṇayavṛttibhiḥ | parasparepsitasneho durlabho hi jagattraye

अहमेतेन चार्थेन नोद्वेगं यामि मानिनि । यद्यदिष्टतमं लोके तत्तदेव विजानता

ahametena cārthena nodvegaṃ yāmi mānini | yadyadiṣṭatamaṃ loke tattadeva vijānatā

अहं कुम्भश्च तन्वङ्गि वीतरागाविहेतरा । दुर्वासःशापजा बाला त्वं यदिच्छसि तत्कुरु

ahaṃ kumbhaśca tanvaṅgi vītarāgāvihetarā | durvāsaḥśāpajā bālā tvaṃ yadicchasi tatkuru

मदनिकोवाच । एवमेष महाभाग स्त्रीस्वभावो हि चञ्चलः । कामो ह्यष्टगुणः स्त्रीणां न कोपं कर्तुमर्हसि

madanikovāca | evameṣa mahābhāga strīsvabhāvo hi cañcalaḥ | kāmo hyaṣṭaguṇaḥ strīṇāṃ na kopaṃ kartumarhasi

अबलाहमनेनास्मि रात्रौ गहनकानने । त्वयि संध्याजपपरे किं करोमि वराकिका

abalāhamanenāsmi rātrau gahanakānane | tvayi saṃdhyājapapare kiṃ karomi varākikā

अबला वा कुमारी वा जारं न रतिरोधनम् । करोति परिखिङ्गेन नाङ्गे स्वे विनिवेशितम्

abalā vā kumārī vā jāraṃ na ratirodhanam | karoti parikhiṅgena nāṅge sve viniveśitam

स्त्रियः सुन्दरतां याताः पुरपुंसामसङ्गमे । मन्युर्निषेध आक्रन्दः सतीत्वं किं करिष्यति

striyaḥ sundaratāṃ yātāḥ purapuṃsāmasaṅgame | manyurniṣedha ākrandaḥ satītvaṃ kiṃ kariṣyati

अबला स्त्री तथा बाला मूढाहमपराधिनी । क्षन्तुमर्हसि नाथ त्वं क्षमावन्तो हि साधवः

abalā strī tathā bālā mūḍhāhamaparādhinī | kṣantumarhasi nātha tvaṃ kṣamāvanto hi sādhavaḥ

शिखिध्वज उवाच । मन्युर्मम न बालेऽन्तर्विद्यते ख इव द्रुमः । केवलं साधुनिन्द्यत्वान्नेच्छामि त्वामहं वधूम्

śikhidhvaja uvāca | manyurmama na bāle'ntarvidyate kha iva drumaḥ | kevalaṃ sādhunindyatvānnecchāmi tvāmahaṃ vadhūm

सुहृत्त्वेन वनान्तेषु पूर्ववत्सुखमङ्गने । वीतरागतया नित्यं सममेव रमावहे

suhṛttvena vanānteṣu pūrvavatsukhamaṅgane | vītarāgatayā nityaṃ samameva ramāvahe

श्रीवसिष्ठ उवाच । एवं समतया तत्र स्थिते तस्मिञ्छिखिध्वजे । चूडाला चिन्तयामास तत्सत्त्वेनोदिताशया

śrīvasiṣṭha uvāca | evaṃ samatayā tatra sthite tasmiñchikhidhvaje | cūḍālā cintayāmāsa tatsattvenoditāśayā

अहो वत परं साम्यं भगवानयमागतः । वीतरागतयाऽक्रोधो जीवन्मुक्तोऽवतिष्ठते

aho vata paraṃ sāmyaṃ bhagavānayamāgataḥ | vītarāgatayā'krodho jīvanmukto'vatiṣṭhate

नैनं हरन्ति ते भोगा न महत्योऽपि सिद्धयः । न सुखानि न दुःखानि नापदो न च संपदः

nainaṃ haranti te bhogā na mahatyo'pi siddhayaḥ | na sukhāni na duḥkhāni nāpado na ca saṃpadaḥ

चिन्तिताः सकला एकं प्रयान्त्येनमनिन्दिताः । मन्ये महर्द्धयः कान्ता नारायणमिवापरम्

cintitāḥ sakalā ekaṃ prayāntyenamaninditāḥ | manye maharddhayaḥ kāntā nārāyaṇamivāparam

आत्मवृत्तान्तमखिलं तमेनं स्मारयाम्यहम् । कुम्भरूपमिदं त्यक्त्वा चूडालैव भवाम्यहम्

ātmavṛttāntamakhilaṃ tamenaṃ smārayāmyaham | kumbharūpamidaṃ tyaktvā cūḍālaiva bhavāmyaham

इति संचिन्त्य चूडाला चूडालावपुरक्षता । दर्शयामास तत्राशु त्यक्त्वा मदनिकावपुः

iti saṃcintya cūḍālā cūḍālāvapurakṣatā | darśayāmāsa tatrāśu tyaktvā madanikāvapuḥ

तस्मान्मदनिकादेहाच्चूडाला निर्गतेव सा । बभावस्य पुरो युक्ता निर्गतेव समुद्गकात्

tasmānmadanikādehāccūḍālā nirgateva sā | babhāvasya puro yuktā nirgateva samudgakāt

तां ददर्शानवद्याङ्गीं पुनः प्रणयपेशलाम् । कान्तां मदनिकामेव चूडालां दयितां स्थिताम्

tāṃ dadarśānavadyāṅgīṃ punaḥ praṇayapeśalām | kāntāṃ madanikāmeva cūḍālāṃ dayitāṃ sthitām

समुदितामिव माधवपद्मिनी- मुपगतामिव भूमितलाच्छ्रियम् । प्रकटितामिव रत्नसमुद्गका- त्परिददर्श निजां दयितां नृपः

samuditāmiva mādhavapadminī- mupagatāmiva bhūmitalācchriyam | prakaṭitāmiva ratnasamudgakā- tparidadarśa nijāṃ dayitāṃ nṛpaḥ

108

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मोक्षोपायेषु निर्वाणप्रकरणे पू० चू० चूडालास्वरूपदर्शनं नामाष्टोत्तरशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 cū0 cūḍālāsvarūpadarśanaṃ nāmāṣṭottaraśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १०९

109

नवाधिकशततमः सर्गः

navādhikaśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । एतस्मिन्नन्तरे सर्वे मन्त्रिणो नृपमाययुः । मुनयो वासवमिव दैत्याक्रान्तनभोभुवम्

śrīvasiṣṭha uvāca | etasminnantare sarve mantriṇo nṛpamāyayuḥ | munayo vāsavamiva daityākrāntanabhobhuvam

मन्त्रिण ऊचुः । देव निर्णीतमस्माभिर्यावन्न विषयोऽरयः । त्रयाणामप्युपायानां दण्डस्तेषु विधीयताम्

mantriṇa ūcuḥ | deva nirṇītamasmābhiryāvanna viṣayo'rayaḥ | trayāṇāmapyupāyānāṃ daṇḍasteṣu vidhīyatām

प्रणयोऽनुप्रवेशो वा न कदाचन यः कृतः । अधुना तेषु तं देव कुर्यात्तेषु कथैव का

praṇayo'nupraveśo vā na kadācana yaḥ kṛtaḥ | adhunā teṣu taṃ deva kuryātteṣu kathaiva kā

पापा म्लेच्छा धनाढ्याश्च नानादेश्याः सुसंहताः । बहवो लब्धरन्ध्राश्च सामादेर्नास्पदं द्विषः

pāpā mlecchā dhanāḍhyāśca nānādeśyāḥ susaṃhatāḥ | bahavo labdharandhrāśca sāmādernāspadaṃ dviṣaḥ

तत्सुसाहसमेवेदं वर्जयित्वा प्रतिक्रिया । नान्यास्ति शीघ्रमेवातो रणोद्योगो विधीयताम्

tatsusāhasamevedaṃ varjayitvā pratikriyā | nānyāsti śīghramevāto raṇodyogo vidhīyatām

वीराणां दीयतामाज्ञा पूज्यन्तामिष्टदेवताः । आहूयन्तां च सामन्ता हन्यतां रणदुण्दुभिः

vīrāṇāṃ dīyatāmājñā pūjyantāmiṣṭadevatāḥ | āhūyantāṃ ca sāmantā hanyatāṃ raṇaduṇdubhiḥ

सन्नह्यन्तामशेषेण निर्गच्छन्तु रणे भटाः । क्रियन्तां कालकम्पाभ्रमेदुरा राजिता दिशः

sannahyantāmaśeṣeṇa nirgacchantu raṇe bhaṭāḥ | kriyantāṃ kālakampābhramedurā rājitā diśaḥ

आस्फाल्यन्तां धनूंष्युच्चैः क्वणन्तु गुणपङ्क्तयः । भवन्तु जलदश्यामाः ककुभः खण्डमण्डलैः

āsphālyantāṃ dhanūṃṣyuccaiḥ kvaṇantu guṇapaṅktayaḥ | bhavantu jaladaśyāmāḥ kakubhaḥ khaṇḍamaṇḍalaiḥ

स्फुरज्ज्याविद्युतः शूरवारिदा घनगर्जिताः । नाराचधारा मुञ्चन्तु कचत्कोदण्डकुण्डलाः

sphurajjyāvidyutaḥ śūravāridā ghanagarjitāḥ | nārācadhārā muñcantu kacatkodaṇḍakuṇḍalāḥ

राजोवाच । गम्यतां सङ्गरायाशु संविधानं विधीयताम् । स्नात्वाहं पूजयित्वाग्निं निर्गच्छामि रणाजिरम्

rājovāca | gamyatāṃ saṅgarāyāśu saṃvidhānaṃ vidhīyatām | snātvāhaṃ pūjayitvāgniṃ nirgacchāmi raṇājiram

इत्युक्त्वा नृपतिः स्नातो महारम्भोऽपि स क्षणात् । प्रावृषीव नवोद्यानं गङ्गाजलधरैर्घटैः

ityuktvā nṛpatiḥ snāto mahārambho'pi sa kṣaṇāt | prāvṛṣīva navodyānaṃ gaṅgājaladharairghaṭaiḥ

अथ प्रविष्टोऽग्निगृहं पूजयित्वा हुताशनम् । आदरेण यथाशास्त्रं चिन्तयामास भूमिपः

atha praviṣṭo'gnigṛhaṃ pūjayitvā hutāśanam | ādareṇa yathāśāstraṃ cintayāmāsa bhūmipaḥ

नीतमायुरनायासविलासविभवश्रिया । प्रजाभ्यो दत्तमभयमासमुद्रसमुद्रितम्

nītamāyuranāyāsavilāsavibhavaśriyā | prajābhyo dattamabhayamāsamudrasamudritam

आक्रान्तवसुधापीठाः पादपीठे कृता द्विषः । लताः फलभरेणेव नमिताः ककुभो दश

ākrāntavasudhāpīṭhāḥ pādapīṭhe kṛtā dviṣaḥ | latāḥ phalabhareṇeva namitāḥ kakubho daśa

प्रजाचित्तेन्दुबिम्बेषु लिखितं धवलं यशः । भूमावारोपिता कीर्तिलता त्रिपथगामिनी

prajācittendubimbeṣu likhitaṃ dhavalaṃ yaśaḥ | bhūmāvāropitā kīrtilatā tripathagāminī

कोशवद्भरिता रत्नैः सुहृन्मित्रार्यबन्धवः । निपीतोऽर्णवतीरेषु नालिकेररसासवः

kośavadbharitā ratnaiḥ suhṛnmitrāryabandhavaḥ | nipīto'rṇavatīreṣu nālikerarasāsavaḥ

द्विषामाकम्पिता भेकगलाङ्गत्वगिवासवः । मच्छासनाङ्किता जाता द्वीपान्तरकुलाचलाः

dviṣāmākampitā bhekagalāṅgatvagivāsavaḥ | macchāsanāṅkitā jātā dvīpāntarakulācalāḥ

विहृतं सिद्धसेनासु दिगन्तनवभूमिषु । भूम्यन्तभूभृतां मूर्ध्नि विश्रान्तं मेघलीलया

vihṛtaṃ siddhasenāsu digantanavabhūmiṣu | bhūmyantabhūbhṛtāṃ mūrdhni viśrāntaṃ meghalīlayā

धियेवोच्चैःपदे ज्ञानपूर्णयैकान्तशीलया । विलब्धान्यविनष्टानि राष्ट्रानीष्टार्थकारिणा

dhiyevoccaiḥpade jñānapūrṇayaikāntaśīlayā | vilabdhānyavinaṣṭāni rāṣṭrānīṣṭārthakāriṇā

रक्षांस्यप्यविनीतानि बद्धानि निगडैर्घनैः । धर्मार्थकामैरन्योन्यं चयापचयवर्जितैः

rakṣāṃsyapyavinītāni baddhāni nigaḍairghanaiḥ | dharmārthakāmairanyonyaṃ cayāpacayavarjitaiḥ

अखण्डितैर्मया नीतं पीतातियशसा वयः । इदानीं शष्पविश्रान्तप्रालेयभरभासुरम्

akhaṇḍitairmayā nītaṃ pītātiyaśasā vayaḥ | idānīṃ śaṣpaviśrāntaprāleyabharabhāsuram

आगतं वार्धकं सर्वभोगसंरम्भमार्जनम् । तस्योपर्यरयो रौद्रा बलवन्तो रणैषिणः

āgataṃ vārdhakaṃ sarvabhogasaṃrambhamārjanam | tasyoparyarayo raudrā balavanto raṇaiṣiṇaḥ

संभूय सर्वतः प्राप्ताः संदिग्धो वर्तते जयः । तदिहैवानलायास्मै देवाय जयदायिने

saṃbhūya sarvataḥ prāptāḥ saṃdigdho vartate jayaḥ | tadihaivānalāyāsmai devāya jayadāyine

मस्तकाहुतिमेवेमां समुद्यम्य ददामि वै । राजोवाच । कृशानो देव मूर्धाऽयं तुभ्यमाहुतितां गतः

mastakāhutimevemāṃ samudyamya dadāmi vai | rājovāca | kṛśāno deva mūrdhā'yaṃ tubhyamāhutitāṃ gataḥ

मया पूर्वं पुरोडाश इव देवेश दीयते । यदि तुष्टोऽसि भगवंस्तदनेन कृतेन मे

mayā pūrvaṃ puroḍāśa iva deveśa dīyate | yadi tuṣṭo'si bhagavaṃstadanena kṛtena me

चत्वारो भवतः कुण्डात्स्वदेहाः प्रोद्भवन्तु मे । बलवन्तः श्रिया दीप्ता नारायणभुजा इव

catvāro bhavataḥ kuṇḍātsvadehāḥ prodbhavantu me | balavantaḥ śriyā dīptā nārāyaṇabhujā iva

तैश्चतुर्दिक्कमेवारीन्वध्यामहमविघ्नतः । त्वया च दर्शनं देयं मह्यं मतिमते विभो

taiścaturdikkamevārīnvadhyāmahamavighnataḥ | tvayā ca darśanaṃ deyaṃ mahyaṃ matimate vibho

श्रीवसिष्ठ उवाच । इत्युक्त्वा स महीपालः खङ्गमादाय चिच्छिदे । शिरः कमलमालोलं लीलयेवाशु बालकः

śrīvasiṣṭha uvāca | ityuktvā sa mahīpālaḥ khaṅgamādāya cicchide | śiraḥ kamalamālolaṃ līlayevāśu bālakaḥ

छिन्नमेष शिरो यावज्जुहोत्यसितवर्त्मने । तावच्छरीरेण सह पपाताग्नौ स पार्थिवः

chinnameṣa śiro yāvajjuhotyasitavartmane | tāvaccharīreṇa saha papātāgnau sa pārthivaḥ

भुक्त्वाथ वह्निस्तं देहं ददावस्मै चतुर्गुणम् । महतामुपयुक्तं हि सद्य एवाभिवर्धते

bhuktvātha vahnistaṃ dehaṃ dadāvasmai caturguṇam | mahatāmupayuktaṃ hi sadya evābhivardhate

चतुर्मूर्तिरथोत्तस्थौ पावकाद्बसुधाधिपः । प्रज्वलंस्तेजसां पुञ्जैर्नारायण इवार्णवात्

caturmūrtirathottasthau pāvakādbasudhādhipaḥ | prajvalaṃstejasāṃ puñjairnārāyaṇa ivārṇavāt

ते देहास्तस्य चत्वारो विरेजुर्भास्वरत्विषः । सहजातोत्तमोत्तंसभूषणायुधवाससः

te dehāstasya catvāro virejurbhāsvaratviṣaḥ | sahajātottamottaṃsabhūṣaṇāyudhavāsasaḥ

सकंकटशिरस्त्राणाः समौलिकटकाङ्गदाः । सहारकुण्डलाभोगाः सर्वाः सर्वे महाशयाः

sakaṃkaṭaśirastrāṇāḥ samaulikaṭakāṅgadāḥ | sahārakuṇḍalābhogāḥ sarvāḥ sarve mahāśayāḥ

सर्व एव समाकाराः सदृशावयवान्विताः । चञ्चलोच्चैःश्रवःप्रख्यं हयरत्नमवस्थिताः

sarva eva samākārāḥ sadṛśāvayavānvitāḥ | cañcaloccaiḥśravaḥprakhyaṃ hayaratnamavasthitāḥ

ससुवर्णशरापूर्णतूणीराः सुमहाशयाः । समानगुणकोदण्डाः समानवपुषः शुभाः

sasuvarṇaśarāpūrṇatūṇīrāḥ sumahāśayāḥ | samānaguṇakodaṇḍāḥ samānavapuṣaḥ śubhāḥ

समारोहन्ति ते यस्मिन्पुंसि नागे रथे हये । सर्वेषामरिदोषाणां नैव गम्यो भवत्यसौ

samārohanti te yasminpuṃsi nāge rathe haye | sarveṣāmaridoṣāṇāṃ naiva gamyo bhavatyasau

पीत्वा धृत्वा चिरं कालं गर्भे पुरुषतापिताः । वेद्यामिव हितास्तत्र सागरा वडवार्चिषा

pītvā dhṛtvā ciraṃ kālaṃ garbhe puruṣatāpitāḥ | vedyāmiva hitāstatra sāgarā vaḍavārciṣā

रत्नाश्वदेहकुसुमोत्करपूर्णदेहा- श्चत्वार इन्दुहसितैरवभासयन्तः । सन्मूर्तयो हरय एव यथाब्धयो वा वेदा इवाहुतिहुतादनलात्प्रसस्रुः

ratnāśvadehakusumotkarapūrṇadehā- ścatvāra induhasitairavabhāsayantaḥ | sanmūrtayo haraya eva yathābdhayo vā vedā ivāhutihutādanalātprasasruḥ

109

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठ० वाल्मी० मो० निर्वा० उ० अवि० वि० अग्निप्रवेशाद्देहलाभो नाम नवाधिकशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭha0 vālmī0 mo0 nirvā0 u0 avi0 vi0 agnipraveśāddehalābho nāma navādhikaśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १०९

109

नवाधिकशततमः सर्गः

navādhikaśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथ तां दयितां दृष्ट्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनः । शिखिध्वज उवाचेदमाश्चर्याकुलया गिरा

śrīvasiṣṭha uvāca | atha tāṃ dayitāṃ dṛṣṭvā vismayotphullalocanaḥ | śikhidhvaja uvācedamāścaryākulayā girā

का त्वमुत्पलपत्राक्षि कुतः प्राप्तासि सुन्दरि । किमिहासि कियत्कालं किमर्थमिह तिष्ठसि

kā tvamutpalapatrākṣi kutaḥ prāptāsi sundari | kimihāsi kiyatkālaṃ kimarthamiha tiṣṭhasi

अङ्गेन व्यवहारेण स्मितेनानुनयेन च । मम जायाविलासेन तत्कलेवोपलक्ष्यसे

aṅgena vyavahāreṇa smitenānunayena ca | mama jāyāvilāsena tatkalevopalakṣyase

चूडालोवाच । एवमेव प्रभो विद्धि चूडालास्मि न संशयः । अकृत्रिमेण देहेन लब्धोऽस्यद्य मया स्वयम्

cūḍālovāca | evameva prabho viddhi cūḍālāsmi na saṃśayaḥ | akṛtrimeṇa dehena labdho'syadya mayā svayam

कुम्भादिदेहनिर्माणैस्त्वां बोधयितुमेव मे । प्रपञ्चः शतशाखत्वमिह यातो वनान्तरे

kumbhādidehanirmāṇaistvāṃ bodhayitumeva me | prapañcaḥ śataśākhatvamiha yāto vanāntare

यदा राज्यं परित्यज्य मोहेन तपसे वनम् । त्वमागास्तत्प्रभृत्येव त्वद्बोधायाहमुद्यता

yadā rājyaṃ parityajya mohena tapase vanam | tvamāgāstatprabhṛtyeva tvadbodhāyāhamudyatā

अनेन कुम्भदेहेन मयैव त्वं विबोधितः । कुम्भादिदेहनिर्माणं त्वां बोधयितुमेव मे

anena kumbhadehena mayaiva tvaṃ vibodhitaḥ | kumbhādidehanirmāṇaṃ tvāṃ bodhayitumeva me

मायया न तु कुम्भादि किंचित्सत्यं महीपते । अथो विदितवेद्यस्त्वं ध्यानेनैतदखण्डितम्

māyayā na tu kumbhādi kiṃcitsatyaṃ mahīpate | atho viditavedyastvaṃ dhyānenaitadakhaṇḍitam

सर्वं पश्यसि तत्त्वज्ञ ध्यानेनाश्ववलोकय । अथ चूडालयेत्युक्तो बद्ध्वा परिकरं नृपः

sarvaṃ paśyasi tattvajña dhyānenāśvavalokaya | atha cūḍālayetyukto baddhvā parikaraṃ nṛpaḥ

आत्मोदन्तं विशेषेण ध्यानेनामलमैक्षत । अभिराज्यपरित्यागाच्चूडालादर्शनावधि

ātmodantaṃ viśeṣeṇa dhyānenāmalamaikṣata | abhirājyaparityāgāccūḍālādarśanāvadhi

सर्वं मुहूर्तध्यानेन चात्मोदन्तं ददर्श सः । आराज्यसंपरित्यागाद्वर्तमानक्षणक्रमम्

sarvaṃ muhūrtadhyānena cātmodantaṃ dadarśa saḥ | ārājyasaṃparityāgādvartamānakṣaṇakramam

सर्वमालोक्य भूपालो विरराम समाधितः । समाधिविरतो हर्षविकासिनयनाम्बुजः

sarvamālokya bhūpālo virarāma samādhitaḥ | samādhivirato harṣavikāsinayanāmbujaḥ

विसार्य तरसा बाहू पुलकोज्ज्वलतां गतौ । गलदङ्गं घनस्नेहं मुञ्चद्बाष्पं स्फुरत्स्पृहम्

visārya tarasā bāhū pulakojjvalatāṃ gatau | galadaṅgaṃ ghanasnehaṃ muñcadbāṣpaṃ sphuratspṛham

आलिलिङ्ग चिरं कान्तां नकुलो नकुलीमिव । तयोरालिङ्गने तस्मिंस्तत्र भावो बभूव यः

āliliṅga ciraṃ kāntāṃ nakulo nakulīmiva | tayorāliṅgane tasmiṃstatra bhāvo babhūva yaḥ

न स वासुकिजिह्नाभिर्वक्तुं हर्षेण शक्यते । दिविस्थाविव पङ्केन कृताविव मिलत्तनू

na sa vāsukijihnābhirvaktuṃ harṣeṇa śakyate | divisthāviva paṅkena kṛtāviva milattanū

शैलाविव समुत्कीर्णौ श्लिष्टावास्तां चिरं प्रियौ । मुहूर्तेन गलद्धर्मजलौ पुलकपीवरौ

śailāviva samutkīrṇau śliṣṭāvāstāṃ ciraṃ priyau | muhūrtena galaddharmajalau pulakapīvarau

बाहू विश्लथतामीषन्निन्यतुस्तौ शनैः प्रियौ । अमृतापूर्णहृदयौ संशून्यहृदयोपमौ

bāhū viślathatāmīṣanninyatustau śanaiḥ priyau | amṛtāpūrṇahṛdayau saṃśūnyahṛdayopamau

उन्मुक्तभुजमास्तां तावलक्षस्थितलोचनम् । घनानन्दक्षणं स्थित्वा तूष्णीं प्रणयपेशलम्

unmuktabhujamāstāṃ tāvalakṣasthitalocanam | ghanānandakṣaṇaṃ sthitvā tūṣṇīṃ praṇayapeśalam

कान्तां चिबुकसंलग्नकरः प्रोवाच भूपतिः । अत्यन्तमधुरस्निग्धः कान्तः स्वकुलयोषिताम्

kāntāṃ cibukasaṃlagnakaraḥ provāca bhūpatiḥ | atyantamadhurasnigdhaḥ kāntaḥ svakulayoṣitām

पुण्यश्च रतिनिष्पन्दः स्वादुर्नामामृतादपि । कियत्प्रमाणस्तन्वंग्या त्वया बालेन्दुमुग्धया

puṇyaśca ratiniṣpandaḥ svādurnāmāmṛtādapi | kiyatpramāṇastanvaṃgyā tvayā bālendumugdhayā

अनुभूतश्चिरं क्लेशो भर्तुरर्थेन दारुणः । एवं दुरुत्तरात्तस्मात्संसारकुहरादहम्

anubhūtaściraṃ kleśo bharturarthena dāruṇaḥ | evaṃ duruttarāttasmātsaṃsārakuharādaham

उत्तारितो यया बुद्ध्या सा हि केनोपमीयते । अरुन्धती शची गौरी गायत्री श्रीः सरस्वती

uttārito yayā buddhyā sā hi kenopamīyate | arundhatī śacī gaurī gāyatrī śrīḥ sarasvatī

समस्ताः पेलवायन्ते तव तन्व्या गुणश्रिया । धीः श्रीः कान्तिः क्षमा मैत्री करुणाद्यास्तु सुन्दरि

samastāḥ pelavāyante tava tanvyā guṇaśriyā | dhīḥ śrīḥ kāntiḥ kṣamā maitrī karuṇādyāstu sundari

कान्तास्वाकारकान्तासु प्रथमेवाभिलक्ष्यसे । परेणाध्यवसायेन त्वयाहमवबोधितः

kāntāsvākārakāntāsu prathamevābhilakṣyase | pareṇādhyavasāyena tvayāhamavabodhitaḥ

केन प्रत्युपकारेण परितुष्यति ते मनः । मोहादनादिगहनादनन्तगहनादपि

kena pratyupakāreṇa parituṣyati te manaḥ | mohādanādigahanādanantagahanādapi

पतितं व्यवसायिन्यस्तारयन्ति कुलस्त्रियः । शास्त्रार्थगुरुमन्त्रादि तथा नोत्तारणक्षमम्

patitaṃ vyavasāyinyastārayanti kulastriyaḥ | śāstrārthagurumantrādi tathā nottāraṇakṣamam

यथैताः स्नेहशालिन्यो भर्तृणां कुलयोषितः । सखा भ्राता सुहृद्भृत्यो गुरुर्मित्रं धने सुखम्

yathaitāḥ snehaśālinyo bhartṛṇāṃ kulayoṣitaḥ | sakhā bhrātā suhṛdbhṛtyo gururmitraṃ dhane sukham

शास्त्रमायतनं दासः सर्वम भर्तुः कुलाङ्गनाः । सर्वदा सर्वयत्नेन पूजनीयाः कुलाङ्गनाः

śāstramāyatanaṃ dāsaḥ sarvama bhartuḥ kulāṅganāḥ | sarvadā sarvayatnena pūjanīyāḥ kulāṅganāḥ

लोकद्वयसुखं सम्यक्सर्वं यासु प्रतिष्ठितम् । निरिच्छायाः प्रयातायाः पारं संसारवारिधेः

lokadvayasukhaṃ samyaksarvaṃ yāsu pratiṣṭhitam | niricchāyāḥ prayātāyāḥ pāraṃ saṃsāravāridheḥ

कथमस्योपकारस्य करिष्ये ते प्रतिक्रियाः । मन्ये कुलाङ्गनां लोके लोके सर्वास्त्वयाधुना

kathamasyopakārasya kariṣye te pratikriyāḥ | manye kulāṅganāṃ loke loke sarvāstvayādhunā

नारीसौजन्यचर्चासु व्यपदेश्या भविष्यसि । त्वां निर्मितवतो धातुर्गुणजालातिशायिनीम्

nārīsaujanyacarcāsu vyapadeśyā bhaviṣyasi | tvāṃ nirmitavato dhāturguṇajālātiśāyinīm

मन्ये प्रकुपिता नूनमरुन्धत्यादिकाः स्त्रियः । सती त्वं रूपसौजन्यगुणरत्नसमुद्गिके

manye prakupitā nūnamarundhatyādikāḥ striyaḥ | satī tvaṃ rūpasaujanyaguṇaratnasamudgike

एहि मे त्वद्गुणोत्कस्य पुनरालिङ्गनं कुरु । श्रीवसिष्ठ उवाच । इत्युक्त्वा मृगशावाक्षीं चूडालां तां शिखिध्वजः

ehi me tvadguṇotkasya punarāliṅganaṃ kuru | śrīvasiṣṭha uvāca | ityuktvā mṛgaśāvākṣīṃ cūḍālāṃ tāṃ śikhidhvajaḥ

आलिलिङ्ग पुनर्गाढं नकुलो नकुलीमिव । चूडालोवाच । देव शुष्कक्रियाजालपरे त्वय्याकुलात्मनि

āliliṅga punargāḍhaṃ nakulo nakulīmiva | cūḍālovāca | deva śuṣkakriyājālapare tvayyākulātmani

भूयोभूयो भृशमहं त्वदर्थं दुःखिताभवम् । तेन त्वदवबोधात्मा स्वार्थं एवोपपादितः

bhūyobhūyo bhṛśamahaṃ tvadarthaṃ duḥkhitābhavam | tena tvadavabodhātmā svārthaṃ evopapāditaḥ

मया तदत्र किं देव करोषि मम गौरवम् । शिखिध्वज उवाच । त्वया यथा वरारोहे स्वार्थः संपाद्यते शुभः

mayā tadatra kiṃ deva karoṣi mama gauravam | śikhidhvaja uvāca | tvayā yathā varārohe svārthaḥ saṃpādyate śubhaḥ

तमिदानीं तथा सर्वाः साधयन्तु कुलाङ्गनाः । चूडालोवाच । बुध्यसे कान्त विश्रान्तो जगज्जालतटे विभो

tamidānīṃ tathā sarvāḥ sādhayantu kulāṅganāḥ | cūḍālovāca | budhyase kānta viśrānto jagajjālataṭe vibho

अद्य तं प्राक्तनं किंचिन्मोहं समनुपश्यसि । इदं करोमि नेदं तु प्राप्नोमीदमिति स्थितिम्

adya taṃ prāktanaṃ kiṃcinmohaṃ samanupaśyasi | idaṃ karomi nedaṃ tu prāpnomīdamiti sthitim

अन्तर्हससि तां कच्चिद्दशापेलवतां धियः । तास्तुच्छतृष्णाकलनास्ताः संकल्पकुकल्पनाः

antarhasasi tāṃ kacciddaśāpelavatāṃ dhiyaḥ | tāstucchatṛṣṇākalanāstāḥ saṃkalpakukalpanāḥ

त्वयि नाद्यावलोक्यन्ते देव व्योम्नीव पर्वताः । किं त्वमद्याङ्ग संपन्नः किंनिष्ठोऽसि किमीहसे

tvayi nādyāvalokyante deva vyomnīva parvatāḥ | kiṃ tvamadyāṅga saṃpannaḥ kiṃniṣṭho'si kimīhase

कथं पश्यसि पाश्चात्यं देहचेष्टाक्रमं विभो । शिखिध्वज उवाच । सुमनःपूर्णनीलाब्जमालासारविलोचने

kathaṃ paśyasi pāścātyaṃ dehaceṣṭākramaṃ vibho | śikhidhvaja uvāca | sumanaḥpūrṇanīlābjamālāsāravilocane

त्वमेव यस्य यस्यान्तस्तत्तस्याहमुपास्थितः । निरीहोऽस्मि निरंशोऽस्मि नभःस्वच्छोऽस्मि निस्पृहः

tvameva yasya yasyāntastattasyāhamupāsthitaḥ | nirīho'smi niraṃśo'smi nabhaḥsvaccho'smi nispṛhaḥ

शान्तोऽहमर्थरूपोऽस्मि चिरायाहमहं स्थितः । तां दशामुपयातोऽस्मि यतश्चित्तैकवर्त्मनि

śānto'hamartharūpo'smi cirāyāhamahaṃ sthitaḥ | tāṃ daśāmupayāto'smi yataścittaikavartmani

प्रतिषेधन्ति सहसा न यां हरिहरादयः । नकिंचिन्मात्रचिन्मात्रनिष्ठोऽस्मि स्वस्थ आस्थितः

pratiṣedhanti sahasā na yāṃ hariharādayaḥ | nakiṃcinmātracinmātraniṣṭho'smi svastha āsthitaḥ

भ्रमेणाहं विमुक्तोऽस्मि संसारेणालिलोचने । न तुष्टोस्मि न खिन्नोऽस्मि नायमस्मि न चेतरत्

bhrameṇāhaṃ vimukto'smi saṃsāreṇālilocane | na tuṣṭosmi na khinno'smi nāyamasmi na cetarat

न स्थूलोऽस्मि न सूक्ष्मोऽस्मि सत्यमस्मि च सुन्दरि । तेजोबिम्बात्प्रयातेन भित्तावपतितेन च

na sthūlo'smi na sūkṣmo'smi satyamasmi ca sundari | tejobimbātprayātena bhittāvapatitena ca

क्षयातिशयमुक्तेन प्रकाशेनास्मि वै समः । शान्तोस्मि साम्यं नेतास्मि स्वस्थोस्मि विगताशयः

kṣayātiśayamuktena prakāśenāsmi vai samaḥ | śāntosmi sāmyaṃ netāsmi svasthosmi vigatāśayaḥ

परिनिर्वाण एवास्मि सदृशोऽस्मि पतिव्रते । यत्तदस्मि तदेवास्मि वक्तुं शक्रोमि नेतरत्

parinirvāṇa evāsmi sadṛśo'smi pativrate | yattadasmi tadevāsmi vaktuṃ śakromi netarat

तरङ्गतरलापाङ्गे गुरुस्त्वं मे नमोऽस्तु ते । प्रसादेन विशालाक्ष्यास्तीर्णोऽस्मि भवसागरात्

taraṅgataralāpāṅge gurustvaṃ me namo'stu te | prasādena viśālākṣyāstīrṇo'smi bhavasāgarāt

पुनर्मलं न गृह्णामि शतध्मातसुवर्णवत् । शान्तः स्वस्थो मृदुर्यत्तो वीतरागो निरंशधीः

punarmalaṃ na gṛhṇāmi śatadhmātasuvarṇavat | śāntaḥ svastho mṛduryatto vītarāgo niraṃśadhīḥ

सर्वातीतः सर्वगश्च खमिवायमहं स्थितः । चूडालोवाच । एवं स्थिते महासत्त्व प्राणेश हृदयप्रिय

sarvātītaḥ sarvagaśca khamivāyamahaṃ sthitaḥ | cūḍālovāca | evaṃ sthite mahāsattva prāṇeśa hṛdayapriya

किमिदानीं प्रभो ब्रूहि रोचते ते महामते । शिखिध्वज उवाच । प्रतिषेधं न जानामि न जानाम्यभिवाञ्छितम्

kimidānīṃ prabho brūhi rocate te mahāmate | śikhidhvaja uvāca | pratiṣedhaṃ na jānāmi na jānāmyabhivāñchitam

यदाचरसि तन्वि त्वं कदाचिद्वेद्मि तत्तथा । यद्यन्मतं ते सकलं तथास्त्वविकलं प्रिये

yadācarasi tanvi tvaṃ kadācidvedmi tattathā | yadyanmataṃ te sakalaṃ tathāstvavikalaṃ priye

न किंचिदनुसंधातुं जानाम्यम्बरसुन्दरः । यदेव किंचिज्जानासि तदेव कुरु सुन्दरि

na kiṃcidanusaṃdhātuṃ jānāmyambarasundaraḥ | yadeva kiṃcijjānāsi tadeva kuru sundari

तदेव धारयिष्यामि प्रतिबिम्बं यथा मणिः । चेतसा गलितेष्टेन यथाप्राप्तमनिन्दितम्

tadeva dhārayiṣyāmi pratibimbaṃ yathā maṇiḥ | cetasā galiteṣṭena yathāprāptamaninditam

न स्तौमि न च निन्दामि यदिच्छसि तदाचर । चूडालोवाच । यद्येवं तन्महाबाहो समाकर्णय मन्मतम्

na staumi na ca nindāmi yadicchasi tadācara | cūḍālovāca | yadyevaṃ tanmahābāho samākarṇaya manmatam

आकर्ण्य जीवन्मुक्तात्मस्तदेवाहर्तुमर्हसि । सर्वत्रैक्यावबोधेन मौर्ख्यक्षयभुवान्विताः

ākarṇya jīvanmuktātmastadevāhartumarhasi | sarvatraikyāvabodhena maurkhyakṣayabhuvānvitāḥ

निरिच्छास्तावदाकाशविशदाः संस्थिता वयम् । यादृगेषणमस्माकं तादृशं तदनेषणम्

niricchāstāvadākāśaviśadāḥ saṃsthitā vayam | yādṛgeṣaṇamasmākaṃ tādṛśaṃ tadaneṣaṇam

यत्प्राणानैषणे कोऽत्र चिन्मात्रोऽभ्यसते हि कः । तस्मादाद्यन्तमध्येषु ये वयं पुरुषोत्तम

yatprāṇānaiṣaṇe ko'tra cinmātro'bhyasate hi kaḥ | tasmādādyantamadhyeṣu ye vayaṃ puruṣottama

शेषमेकं परित्यज्य त एवेमे स्थिता वयम् । राज्येन सांप्रतेनेमं कालं नीत्वा क्रमेण वै

śeṣamekaṃ parityajya ta eveme sthitā vayam | rājyena sāṃpratenemaṃ kālaṃ nītvā krameṇa vai

विदेहतां प्रयास्यामः प्रभो कालेन केनचित् । शिखिध्वज उवाच । वयमाद्यन्तमध्येषु कीदृशास्तरले वद

videhatāṃ prayāsyāmaḥ prabho kālena kenacit | śikhidhvaja uvāca | vayamādyantamadhyeṣu kīdṛśāstarale vada

शेषमेकं परित्यज्य तिष्ठामः कथमेव वा । चूडालोवाच । वयमाद्यन्तमध्येषु राजानो राजसत्तम

śeṣamekaṃ parityajya tiṣṭhāmaḥ kathameva vā | cūḍālovāca | vayamādyantamadhyeṣu rājāno rājasattama

मोहमेकं परित्यज्य भवामः पुनरेव ते । स्व एव नगरे राजा भव त्वं स्वासने स्थितः

mohamekaṃ parityajya bhavāmaḥ punareva te | sva eva nagare rājā bhava tvaṃ svāsane sthitaḥ

ललामो ननु कान्तानां महिषी ते भवाम्यहम् । सनृपा मत्तवास्तव्या नृत्यन्नवनवाङ्गना

lalāmo nanu kāntānāṃ mahiṣī te bhavāmyaham | sanṛpā mattavāstavyā nṛtyannavanavāṅganā

सपताका ध्वनत्तूर्या पुष्पप्रकरिणी पुरी । लसद्वल्ल्या समञ्जर्या रणत्पुष्पालिमालया । मधुमासलतालक्ष्म्या चिराद्भवतु सा समा

sapatākā dhvanattūryā puṣpaprakariṇī purī | lasadvallyā samañjaryā raṇatpuṣpālimālayā | madhumāsalatālakṣmyā cirādbhavatu sā samā

श्रीवसिष्ठ उवाच । इति चूडालया प्रोक्तो विहस्य स शिखिध्वजः । प्रोवाच मधुरं वाक्यमक्षुब्धं विगतज्वरः

śrīvasiṣṭha uvāca | iti cūḍālayā prokto vihasya sa śikhidhvajaḥ | provāca madhuraṃ vākyamakṣubdhaṃ vigatajvaraḥ

एवं चेत्तद्विशालाक्षि स्वायत्ता नस्त्रिविष्टपे । सिद्धभोगश्रियस्तासु निवसामि न किं प्रिये

evaṃ cettadviśālākṣi svāyattā nastriviṣṭape | siddhabhogaśriyastāsu nivasāmi na kiṃ priye

चूडालोवाच । न राजन्मम भोगेषु वाञ्छा नापि विभूतिषु । स्वभावस्य वशादेव यथाप्राप्तेन मे स्थितिः

cūḍālovāca | na rājanmama bhogeṣu vāñchā nāpi vibhūtiṣu | svabhāvasya vaśādeva yathāprāptena me sthitiḥ

न सुखाय मम स्वर्गो न राज्यं नापि च क्रिया । यथास्थितमविक्षुब्धं तिष्ठामि स्वस्थचेष्टिता

na sukhāya mama svargo na rājyaṃ nāpi ca kriyā | yathāsthitamavikṣubdhaṃ tiṣṭhāmi svasthaceṣṭitā

इदं सुखमिदं नेति मिथुने क्षयमागते । सममेव पदे शान्ते तिष्ठामीह यथासुखम्

idaṃ sukhamidaṃ neti mithune kṣayamāgate | samameva pade śānte tiṣṭhāmīha yathāsukham

शिखिध्वज उवाच । युक्तमुक्तं विशालाक्षि त्वयैतत्समया धिया । को वार्थः किल राज्यस्य ग्रहे त्यागेऽपि वा भवेत्

śikhidhvaja uvāca | yuktamuktaṃ viśālākṣi tvayaitatsamayā dhiyā | ko vārthaḥ kila rājyasya grahe tyāge'pi vā bhavet

सुखदुःखदशाचिन्तां त्यक्त्वा विगतमत्सरम् । यथासंस्थानमेवेमौ तिष्ठावः स्वस्थतां गतौ

sukhaduḥkhadaśācintāṃ tyaktvā vigatamatsaram | yathāsaṃsthānamevemau tiṣṭhāvaḥ svasthatāṃ gatau

इति तत्र कथालापकथनेन तयोर्द्वयोः । कान्तयोश्चिरदंपत्योर्वासरस्तनुतां ययौ

iti tatra kathālāpakathanena tayordvayoḥ | kāntayościradaṃpatyorvāsarastanutāṃ yayau

अथोत्थाय दिनाचारं यथाप्राप्तमनिन्दितौ । सोत्कण्ठावप्यनुत्कण्ठौ चक्रतुः कार्यकोविदौ

athotthāya dinācāraṃ yathāprāptamaninditau | sotkaṇṭhāvapyanutkaṇṭhau cakratuḥ kāryakovidau

स्वर्गसिद्धिमनादृत्य तस्थतुः पूर्णचेतसौ । एकस्मिन्नेव शयने तैस्तैः प्रणयचेष्टितैः । सा व्यतीयाय रजनी तयोर्जीवद्विमुक्तयोः

svargasiddhimanādṛtya tasthatuḥ pūrṇacetasau | ekasminneva śayane taistaiḥ praṇayaceṣṭitaiḥ | sā vyatīyāya rajanī tayorjīvadvimuktayoḥ

तद्भोगमोक्षसुखमुत्तमयोः स्वय स- माशंसतोः प्रणयवाक्यविलासगर्भम् । उत्कण्ठतां प्रणयिनोर्धियमानयन्ती दीर्घा मुहूर्तवदसौ रजनी जगाम

tadbhogamokṣasukhamuttamayoḥ svaya sa- māśaṃsatoḥ praṇayavākyavilāsagarbham | utkaṇṭhatāṃ praṇayinordhiyamānayantī dīrghā muhūrtavadasau rajanī jagāma

109

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० निर्वाणप्रकरणे पू० चू० चूडालाप्रकटीकरणं नाम नवोत्तरशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 cū0 cūḍālāprakaṭīkaraṇaṃ nāma navottaraśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः ११०

110

दशाधिकशततमः सर्गः

daśādhikaśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । पुरोपकण्ठसंप्राप्तैश्चतुर्दिक्कं सहारिभिः । एतस्मिन्नन्तरे तत्र प्रवृत्तं दारुणं रणम्

śrīvasiṣṭha uvāca | puropakaṇṭhasaṃprāptaiścaturdikkaṃ sahāribhiḥ | etasminnantare tatra pravṛttaṃ dāruṇaṃ raṇam

लुण्ठितग्रामनगरं प्रजाकुलमहाकुलम् । अग्निदाहज्वलद्देहं धूमाभ्रपटलावृतम्

luṇṭhitagrāmanagaraṃ prajākulamahākulam | agnidāhajvaladdehaṃ dhūmābhrapaṭalāvṛtam

शरजालमहाधूमच्छन्नार्कविलसत्तमः । क्षिप्रदृष्टरवि क्षिप्रमदृष्टरविमण्डलम्

śarajālamahādhūmacchannārkavilasattamaḥ | kṣipradṛṣṭaravi kṣipramadṛṣṭaravimaṇḍalam

अग्निदाहमहातापप्रतपत्पर्णकाननम् । लोलालातलताशलमुसलोपलपूर्णखम्

agnidāhamahātāpapratapatparṇakānanam | lolālātalatāśalamusalopalapūrṇakham

अनलप्रतिबिम्बौघैर्द्विगुणज्वलनायुधम् । रणभग्नमहाशूरप्राप्तेन्द्रवनितासुधम्

analapratibimbaughairdviguṇajvalanāyudham | raṇabhagnamahāśūraprāptendravanitāsudham

उद्दामवारणारावै रणलम्पटहर्षदम् । भुशुण्डीमण्डलप्रासशूलतोमरवर्षदम्

uddāmavāraṇārāvai raṇalampaṭaharṣadam | bhuśuṇḍīmaṇḍalaprāsaśūlatomaravarṣadam

भटकोलाहलोल्लासहृद्भङ्गमृतपामरम् । रजःपटलशुभ्राभ्रकृतद्युपथवारणम्

bhaṭakolāhalollāsahṛdbhaṅgamṛtapāmaram | rajaḥpaṭalaśubhrābhrakṛtadyupathavāraṇam

मरणव्यग्रसामन्तमुक्तनादव्रजद्रजम् । इतश्चेतश्च निपतद्वैद्युतोपहतप्रजम्

maraṇavyagrasāmantamuktanādavrajadrajam | itaścetaśca nipatadvaidyutopahataprajam

अग्निदग्धपतद्गेहप्रोज्झिताग्निमयाम्बुदम् । मरणाह्लाददासंख्यशरधारामयाम्बुदम्

agnidagdhapatadgehaprojjhitāgnimayāmbudam | maraṇāhlādadāsaṃkhyaśaradhārāmayāmbudam

जितसागरकल्लोलं तुरङ्गमतरङ्गकैः । दन्तिदन्तविनिष्पेषतारक्रेंकारकर्कशम्

jitasāgarakallolaṃ turaṅgamataraṅgakaiḥ | dantidantaviniṣpeṣatārakreṃkārakarkaśam

कोटकोटिकुटीकुड्यकण्टकोद्भटसद्भटम् । चठत्कुण्ठितकोटाट्टकृटाटननटच्छटम्

koṭakoṭikuṭīkuḍyakaṇṭakodbhaṭasadbhaṭam | caṭhatkuṇṭhitakoṭāṭṭakṛṭāṭananaṭacchaṭam

लुठत्पटनकुट्टाकसाटोपस्फुटपट्टिशम् । खे वटत्केतुपट्टाट्टपटत्पटपटारवम्

luṭhatpaṭanakuṭṭākasāṭopasphuṭapaṭṭiśam | khe vaṭatketupaṭṭāṭṭapaṭatpaṭapaṭāravam

दन्तिदन्तगुणोद्गीर्णैर्हेतिपाषाणघर्षणैः । तारक्रेंकारहुंकारैराहूतसुरवारणम्

dantidantaguṇodgīrṇairhetipāṣāṇagharṣaṇaiḥ | tārakreṃkārahuṃkārairāhūtasuravāraṇam

वहच्छरनदीपूरपूर्णाम्बरमहार्णवम् । विचलच्चक्रकुन्तासिधारामकरकर्कशम्

vahaccharanadīpūrapūrṇāmbaramahārṇavam | vicalaccakrakuntāsidhārāmakarakarkaśam

उन्नादयोधसंघट्टकंकटोत्कटटांकृतैः । लसज्झणझणारावैर्घटितद्वीपमण्डलम्

unnādayodhasaṃghaṭṭakaṃkaṭotkaṭaṭāṃkṛtaiḥ | lasajjhaṇajhaṇārāvairghaṭitadvīpamaṇḍalam

पादपातपरापिष्टशरसंजातकर्दमम् । वहद्रक्तनदीरंहःप्रोह्यमाणरथद्विपम्

pādapātaparāpiṣṭaśarasaṃjātakardamam | vahadraktanadīraṃhaḥprohyamāṇarathadvipam

सुपर्णहेलानिपतत्प्रोत्पतत्पट्टपट्टिशम् । शरवारितरङ्गार्तभग्नायुधजलेचरम्

suparṇahelānipatatprotpatatpaṭṭapaṭṭiśam | śaravāritaraṅgārtabhagnāyudhajalecaram

हेतिसंघट्टनिष्क्रान्तज्वालाप्रज्वलिताम्बरम् । वलीपलितनिर्मुक्तशूराक्रान्तत्रिविष्टपम्

hetisaṃghaṭṭaniṣkrāntajvālāprajvalitāmbaram | valīpalitanirmuktaśūrākrāntatriviṣṭapam

पाण्डुपांसुपयोवाहकचच्चक्राचिरद्युति । हेतिनिर्विवराकाशयुधानाधारभूतलम्

pāṇḍupāṃsupayovāhakacaccakrāciradyuti | hetinirvivarākāśayudhānādhārabhūtalam

कटद्भटभटाटोपरटत्प्रतिभटोत्कटम् । चटच्छकटसंघट्टपिष्टकाष्ठलुठद्रथम्

kaṭadbhaṭabhaṭāṭoparaṭatpratibhaṭotkaṭam | caṭacchakaṭasaṃghaṭṭapiṣṭakāṣṭhaluṭhadratham

कबन्धभटवेतालमिश्रकण्टकसंकटम् । वेतालभुज्यमानाग्र्यशवमांसहृदम्बुजम्

kabandhabhaṭavetālamiśrakaṇṭakasaṃkaṭam | vetālabhujyamānāgryaśavamāṃsahṛdambujam

शूरशातितशीरार्धशिरःकरखुरोरुकम् । कबन्धदोर्द्रुमस्पन्दवनीकृतनभस्तलम्

śūraśātitaśīrārdhaśiraḥkarakhurorukam | kabandhadordrumaspandavanīkṛtanabhastalam

तरल्लोलास्यवेतालहासघट्टितपेटकम् । कंकटोत्कटसाटोपभटभ्रुकुटिभीषणम्

tarallolāsyavetālahāsaghaṭṭitapeṭakam | kaṃkaṭotkaṭasāṭopabhaṭabhrukuṭibhīṣaṇam

एकान्तमारणैकान्तमरणैकान्तभूषणम् । प्रहारदानग्रहणकार्पण्यापारदूषणम्

ekāntamāraṇaikāntamaraṇaikāntabhūṣaṇam | prahāradānagrahaṇakārpaṇyāpāradūṣaṇam

शूरवारणसामन्तमदवारिविशोषणम् । मारणैकान्तरसिककृतान्तानन्दपोषणम्

śūravāraṇasāmantamadavāriviśoṣaṇam | māraṇaikāntarasikakṛtāntānandapoṣaṇam

अविकत्थनगुप्तानां शूराणां जयघोषणम् । अशूराणां च गुप्तानां प्रभावुद्धोषणं परम्

avikatthanaguptānāṃ śūrāṇāṃ jayaghoṣaṇam | aśūrāṇāṃ ca guptānāṃ prabhāvuddhoṣaṇaṃ param

शौर्यादीनां प्रसुप्तानां स्वगुणानां प्रबोधनम् । धनमाधारभूतानां राष्ट्रेषु भुजशालिनाम्

śauryādīnāṃ prasuptānāṃ svaguṇānāṃ prabodhanam | dhanamādhārabhūtānāṃ rāṣṭreṣu bhujaśālinām

दन्त्यारूढरथास्फोटप्रभग्नकटवारणम् । समस्तमत्तगन्धेभदानवारिनिवारणम्

dantyārūḍharathāsphoṭaprabhagnakaṭavāraṇam | samastamattagandhebhadānavārinivāraṇam

सारसारवसामन्तमुक्तमत्तमतङ्गजम् । जरज्जितकरानीककल्पितासीकवेदनम्

sārasāravasāmantamuktamattamataṅgajam | jarajjitakarānīkakalpitāsīkavedanam

दिनं दिनकरस्येव नृपस्य शरणं गतम् । अनागतभटव्रातपिष्टार्धमृतमानवम्

dinaṃ dinakarasyeva nṛpasya śaraṇaṃ gatam | anāgatabhaṭavrātapiṣṭārdhamṛtamānavam

मानवायुबलोन्मत्तनतप्रारब्धकुट्टनम् । धनानां प्राणपण्यानां नवमापणपत्तनम्

mānavāyubalonmattanataprārabdhakuṭṭanam | dhanānāṃ prāṇapaṇyānāṃ navamāpaṇapattanam

पटनद्धपताकौघजातसंचारिदोर्द्रुमम् । रक्तोज्ज्वलत्वात्त्रैलोक्यलक्ष्म्या भूषणविद्रुमम्

paṭanaddhapatākaughajātasaṃcāridordrumam | raktojjvalatvāttrailokyalakṣmyā bhūṣaṇavidrumam

मन्दराहननोद्भूतक्षीरोदजलसुन्दरैः । छत्रैश्छादितहेत्योघपुष्पाढ्यगगनाङ्गनम्

mandarāhananodbhūtakṣīrodajalasundaraiḥ | chatraiśchāditahetyoghapuṣpāḍhyagaganāṅganam

गणगीर्वाणगन्धर्वगीतशूराशयं कृतम् । तद्भातरलतालाग्रहेतिहालाहलायुधम्

gaṇagīrvāṇagandharvagītaśūrāśayaṃ kṛtam | tadbhātaralatālāgrahetihālāhalāyudham

संघप्रहरणासंख्ययातुधानाझणज्झणम् । भुक्त्वा चाद्रिगुहागेहपूरितापूर्वदुर्द्रुमम्

saṃghapraharaṇāsaṃkhyayātudhānājhaṇajjhaṇam | bhuktvā cādriguhāgehapūritāpūrvadurdrumam

कचत्कुन्तवनव्यस्तशिरःकरवृताम्बरम् । क्षेपणोन्मुक्तपाषाणपूरप्लुतककुब्लतम्

kacatkuntavanavyastaśiraḥkaravṛtāmbaram | kṣepaṇonmuktapāṣāṇapūraplutakakublatam

महाचटचटाशब्दस्फुटद्रववृहद्द्रुमम् । नारीहलहलारावरणन्नगरमन्दिरम्

mahācaṭacaṭāśabdasphuṭadravavṛhaddrumam | nārīhalahalārāvaraṇannagaramandiram

मन्दरावानलाकारनभोभातायुधव्रजम् । परित्यज्य धनं गेहं दूरोर्वीविद्रुतप्रजम्

mandarāvānalākāranabhobhātāyudhavrajam | parityajya dhanaṃ gehaṃ dūrorvīvidrutaprajam

सर्वतोहेतिवहनात्समक्षप्रेक्षकोज्झितम् । वर्जितं भीरुभिः पक्षिराजवृन्दमिवाहिभिः

sarvatohetivahanātsamakṣaprekṣakojjhitam | varjitaṃ bhīrubhiḥ pakṣirājavṛndamivāhibhiḥ

दन्तिदन्तविनिष्पिष्टशिष्टसद्भटसंकटम् । कटे मृत्योरिव नरद्राक्षापीडनयन्त्रके

dantidantaviniṣpiṣṭaśiṣṭasadbhaṭasaṃkaṭam | kaṭe mṛtyoriva naradrākṣāpīḍanayantrake

यन्त्रपाषाणसंघट्टपिष्टाम्बरगतायुधम् । योधनादनदद्दन्तिवृन्दबन्धुरकन्दरम्

yantrapāṣāṇasaṃghaṭṭapiṣṭāmbaragatāyudham | yodhanādanadaddantivṛndabandhurakandaram

धराधरदरीरन्तःप्रतिश्रुत्प्रोतगर्जितम् । अर्जितं प्राणसर्वस्वमर्जयद्भिरुपार्जितम्

dharādharadarīrantaḥpratiśrutprotagarjitam | arjitaṃ prāṇasarvasvamarjayadbhirupārjitam

भर्जितं हेतिदहनैरग्निदाहैश्च संततैः । तैरेवान्यैरथान्यैश्च द्वन्द्वयुद्धैरनिष्ठितम्

bharjitaṃ hetidahanairagnidāhaiśca saṃtataiḥ | tairevānyairathānyaiśca dvandvayuddhairaniṣṭhitam

वेष्टितं मृतशिष्टैश्च सारैः सुभटपेटकैः । कैलासैरिव संशुद्धैरीश्वराधारतां गतैः

veṣṭitaṃ mṛtaśiṣṭaiśca sāraiḥ subhaṭapeṭakaiḥ | kailāsairiva saṃśuddhairīśvarādhāratāṃ gataiḥ

तैरुदारैः समाक्रान्तं ये मृत्योरपि मृत्यवः । मरणं जीवितं येषां जीवितं मरणं रणे

tairudāraiḥ samākrāntaṃ ye mṛtyorapi mṛtyavaḥ | maraṇaṃ jīvitaṃ yeṣāṃ jīvitaṃ maraṇaṃ raṇe

रणे नभसि निर्लूनवरवारणवारिजे । सारसाः सरसीवात्र रेजुरत्युद्भटा भटाः

raṇe nabhasi nirlūnavaravāraṇavārije | sārasāḥ sarasīvātra rejuratyudbhaṭā bhaṭāḥ

यन्त्राश्मक्षेपणानां प्रसरणसरितां घूकृतैः फूत्कृतैर्द्राक् क्रान्तानां व्योम्नि मूर्ध्नां शरसलिलमुचां सैनिकानां च नादैः । टांकारैरायुधानां नभसि विसरता- मश्वचक्रेभशब्दै- रासीन्निःसंधिबन्धोपलजठरजडं जीर्णकर्णं गतं तत्

yantrāśmakṣepaṇānāṃ prasaraṇasaritāṃ ghūkṛtaiḥ phūtkṛtairdrāk krāntānāṃ vyomni mūrdhnāṃ śarasalilamucāṃ sainikānāṃ ca nādaiḥ | ṭāṃkārairāyudhānāṃ nabhasi visaratā- maśvacakrebhaśabdai- rāsīnniḥsaṃdhibandhopalajaṭharajaḍaṃ jīrṇakarṇaṃ gataṃ tat

110

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० निर्वा० उ० अविद्यो० विप० संग्रामवर्णनं नाम दशाधिकशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 nirvā0 u0 avidyo0 vipa0 saṃgrāmavarṇanaṃ nāma daśādhikaśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः ११०

110

दशाधिकशततमः सर्गः

daśādhikaśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । ततः समुदिते सूर्ये वितमस्यम्बरे स्थिते । समुद्गकादिव जगन्मणौ तस्मिन्विनिर्गते

śrīvasiṣṭha uvāca | tataḥ samudite sūrye vitamasyambare sthite | samudgakādiva jaganmaṇau tasminvinirgate

विकसत्यरुणोपान्ते चक्षुषीवाम्बुजाकरे । आचारेष्विव लोकेषु प्रसृतेष्वर्करश्मिषु

vikasatyaruṇopānte cakṣuṣīvāmbujākare | ācāreṣviva lokeṣu prasṛteṣvarkaraśmiṣu

दंपती तौ समुत्थाय कृतसंध्याक्रमौ स्थितौ । पत्रासने मृदुस्निग्धे कान्तौ काञ्चनकन्दरे

daṃpatī tau samutthāya kṛtasaṃdhyākramau sthitau | patrāsane mṛdusnigdhe kāntau kāñcanakandare

अथोत्थायात्र चूडाला रत्नकुम्भं पुरःस्थितम् । कान्ता संकल्पयामास पूर्णं सप्ताब्धिवारिभिः

athotthāyātra cūḍālā ratnakumbhaṃ puraḥsthitam | kāntā saṃkalpayāmāsa pūrṇaṃ saptābdhivāribhiḥ

तेन मङ्गलकुम्भेन तं पूर्वाभिमुखं स्थितम् । भार्या भर्तारमेकान्ते स्वराज्येऽभिषिषेच सा

tena maṅgalakumbhena taṃ pūrvābhimukhaṃ sthitam | bhāryā bhartāramekānte svarājye'bhiṣiṣeca sā

संकल्पोपगते हैमे स्वभिषिक्तं स्वविष्टरे । स्थितं प्रोवाच तन्वी सा चूडाला देवरूपिणी

saṃkalpopagate haime svabhiṣiktaṃ svaviṣṭare | sthitaṃ provāca tanvī sā cūḍālā devarūpiṇī

केवल मौनमुत्सृज्य तेजः शान्तमिदं प्रभो । अष्टानां लोकपालानां तेजस्त्वं भर्तुमर्हसि

kevala maunamutsṛjya tejaḥ śāntamidaṃ prabho | aṣṭānāṃ lokapālānāṃ tejastvaṃ bhartumarhasi

चूडालयेति संप्रोक्तो वने राजा शिखिध्वजः । वदन्नेवं करोमीति महाराजत्वमाययौ

cūḍālayeti saṃprokto vane rājā śikhidhvajaḥ | vadannevaṃ karomīti mahārājatvamāyayau

अथ प्रतीहारपदे तिष्ठन्तीमाह मानिनीम् । अद्य देवीपदे राज्ञीं त्वां करोम्यभिषेकिनीम्

atha pratīhārapade tiṣṭhantīmāha māninīm | adya devīpade rājñīṃ tvāṃ karomyabhiṣekinīm

इत्युक्त्वा सरसि स्नाप्य महादेवीपदे तथा । अभिषिक्तां नृपः कृत्वा स तामाह निजां प्रियाम्

ityuktvā sarasi snāpya mahādevīpade tathā | abhiṣiktāṃ nṛpaḥ kṛtvā sa tāmāha nijāṃ priyām

प्रिये कमलपत्राक्षि क्षणात्संकल्पसंभवम् । महाविभवमुद्दामं सैन्यमाहर्तुमर्हसि

priye kamalapatrākṣi kṣaṇātsaṃkalpasaṃbhavam | mahāvibhavamuddāmaṃ sainyamāhartumarhasi

इति कान्तवचः श्रुत्वा चूडाला वरवर्णिनी । सैन्यं संकल्पयामास प्रावृड्घनमिवोद्भटम्

iti kāntavacaḥ śrutvā cūḍālā varavarṇinī | sainyaṃ saṃkalpayāmāsa prāvṛḍghanamivodbhaṭam

सैन्यं ददृशतुस्तत्तौ वाजिवारणसंकुलम् । पताकापूरिताकाशं नीरन्ध्रीकृतकाननम्

sainyaṃ dadṛśatustattau vājivāraṇasaṃkulam | patākāpūritākāśaṃ nīrandhrīkṛtakānanam

तूर्यारवध्वनच्छैलगुहागहनकोटरम् । मौलिरत्नमहोद्द्योतविचूर्णिततमःपटम्

tūryāravadhvanacchailaguhāgahanakoṭaram | mauliratnamahoddyotavicūrṇitatamaḥpaṭam

तत्र गन्धद्विपवरे कृतपार्थिवमण्डले । रक्षिते हृष्टसामन्तैरारूढौ नृपदंपती

tatra gandhadvipavare kṛtapārthivamaṇḍale | rakṣite hṛṣṭasāmantairārūḍhau nṛpadaṃpatī

ततः शिखिध्वजो राजा महिष्या सममिष्टया । पदातिरथसंबाधं कर्षन्नतिवृलो बलम्

tataḥ śikhidhvajo rājā mahiṣyā samamiṣṭayā | padātirathasaṃbādhaṃ karṣannativṛlo balam

चचालाचलचालिन्या सेनया स ततो वनात् । भिन्दन्निव रसाशैलं वात्ययेवाशु भौमया

cacālācalacālinyā senayā sa tato vanāt | bhindanniva rasāśailaṃ vātyayevāśu bhaumayā

तस्मान्महेन्द्रशैलेन्द्राच्चलितः स महीपतिः । पथि पश्यन्गिरीन्देशान्नदीर्ग्रामान्सजङ्गलान्

tasmānmahendraśailendrāccalitaḥ sa mahīpatiḥ | pathi paśyangirīndeśānnadīrgrāmānsajaṅgalān

दर्शयन्स्वप्रियायास्तमात्मवृत्तान्तसंचयम् । प्रागल्पेनैव कालेन स्वां पुरीं स्वर्गशोभनाम्

darśayansvapriyāyāstamātmavṛttāntasaṃcayam | prāgalpenaiva kālena svāṃ purīṃ svargaśobhanām

तत्र ते तस्य सामन्तास्तदागमनमादृताः । विविदुर्जयशब्देन निर्जग्मुश्चोदिताशयाः

tatra te tasya sāmantāstadāgamanamādṛtāḥ | vividurjayaśabdena nirjagmuścoditāśayāḥ

एकतां संप्रयातेन तारतूर्यनिनादिना । बलद्वयेन तेनासौ विवेश नगरं नृपः

ekatāṃ saṃprayātena tāratūryaninādinā | baladvayena tenāsau viveśa nagaraṃ nṛpaḥ

लाजपुष्पाञ्जलिव्रातैरावृष्टः पौरयोषिताम् । वणिङ्मार्गमसौ पश्यन्परंपरमनुत्तमम्

lājapuṣpāñjalivrātairāvṛṣṭaḥ paurayoṣitām | vaṇiṅmārgamasau paśyanparaṃparamanuttamam

पताकाध्वजसंबाधं मुक्ताजालमनोरमम् । नृत्यगेयपरस्त्रीकं स्वभूमावचलं स्थितम्

patākādhvajasaṃbādhaṃ muktājālamanoramam | nṛtyageyaparastrīkaṃ svabhūmāvacalaṃ sthitam

प्रविश्याथ गृहं तैस्तैः संयुतं नृपमङ्गलैः । सम्यक्संमानयामास प्रणतं प्रकृतिव्रजम्

praviśyātha gṛhaṃ taistaiḥ saṃyutaṃ nṛpamaṅgalaiḥ | samyaksaṃmānayāmāsa praṇataṃ prakṛtivrajam

पुरोत्सवं भृशं कृत्वा दिनसप्तकमुत्तमम् । अकरोद्राजकार्याणि स्वानि स्वान्तःपुरे नृपः

purotsavaṃ bhṛśaṃ kṛtvā dinasaptakamuttamam | akarodrājakāryāṇi svāni svāntaḥpure nṛpaḥ

दशवर्षसहस्राणि राज्यं कृत्वा महीतले । सहचूडालया राम विरतो देहधारणात्

daśavarṣasahasrāṇi rājyaṃ kṛtvā mahītale | sahacūḍālayā rāma virato dehadhāraṇāt

देहमुत्सृज्य निर्वाणमस्नेह इव दीपकः । अपुनर्जन्मने राम जगामेति महामतिः

dehamutsṛjya nirvāṇamasneha iva dīpakaḥ | apunarjanmane rāma jagāmeti mahāmatiḥ

दशवर्षसहस्राणि समदृष्टितया तया । राज्यं तयाऽऽरमय्यापि निर्वाणं पदमाप्तवान्

daśavarṣasahasrāṇi samadṛṣṭitayā tayā | rājyaṃ tayā''ramayyāpi nirvāṇaṃ padamāptavān

विगतभयविषादो मानमात्सर्यमुक्तः प्रकृतसहजकर्मा भुक्तनीरागबुद्धिः । इति समसमदृष्टिर्मृत्युमार्योऽथ जित्वा दशशिशिरसहस्राण्येकराज्यं चकार

vigatabhayaviṣādo mānamātsaryamuktaḥ prakṛtasahajakarmā bhuktanīrāgabuddhiḥ | iti samasamadṛṣṭirmṛtyumāryo'tha jitvā daśaśiśirasahasrāṇyekarājyaṃ cakāra

भुक्त्वा भोगाननेकान्भुवि सकलमहीपालचूडा- मणित्वे स्थित्वा वै दीर्घकालं परममृतपदं प्राप्तवान्सत्त्वशेषः । एवं रामागतं त्वं प्रकृतमनुसरन्कार्यजातं विशोक- स्तिष्ठोत्तिष्ठ स्वयं वा प्रसभमनुभवन्भोगमोक्षादि- लक्ष्मीः

bhuktvā bhogānanekānbhuvi sakalamahīpālacūḍā- maṇitve sthitvā vai dīrghakālaṃ paramamṛtapadaṃ prāptavānsattvaśeṣaḥ | evaṃ rāmāgataṃ tvaṃ prakṛtamanusarankāryajātaṃ viśoka- stiṣṭhottiṣṭha svayaṃ vā prasabhamanubhavanbhogamokṣādi- lakṣmīḥ

110

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे०मो० निर्वाणप्रकरणे पू० चू० शिखिध्वजनिर्वाणं नाम दशोत्तरशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0mo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 cū0 śikhidhvajanirvāṇaṃ nāma daśottaraśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १११

111

एकादशाधिकशततमः सर्गः

ekādaśādhikaśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । इति कल्पान्तसदृशे यत्ते समरसंभ्रमे । पतन्तीषूत्पतन्तीषु सेनासु समरेजिरे

śrīvasiṣṭha uvāca | iti kalpāntasadṛśe yatte samarasaṃbhrame | patantīṣūtpatantīṣu senāsu samarejire

तूर्यभेरीमहाशङ्खखङ्गेषु खे नदत्सु च । धनुर्ध्वनिषु वीराणां तारक्रेंकारकारिषु

tūryabherīmahāśaṅkhakhaṅgeṣu khe nadatsu ca | dhanurdhvaniṣu vīrāṇāṃ tārakreṃkārakāriṣu

अन्योन्यकठिनास्फोटविकटे भटपेटके । कवत्कटकटाटोपे कटुकुट्टितकङ्कटे

anyonyakaṭhināsphoṭavikaṭe bhaṭapeṭake | kavatkaṭakaṭāṭope kaṭukuṭṭitakaṅkaṭe

किंचित्प्रभज्यमानासु विशत्कश्मासु संगरे । विपश्चित्पक्षसेनासु लूयमानलतास्विव

kiṃcitprabhajyamānāsu viśatkaśmāsu saṃgare | vipaścitpakṣasenāsu lūyamānalatāsviva

उदभूत्पूरयन्नाशा नृपनिर्याणदुन्दुभिः । चतुर्धाशनिसंपूर्णकल्पाभ्ररवमांसलः

udabhūtpūrayannāśā nṛpaniryāṇadundubhiḥ | caturdhāśanisaṃpūrṇakalpābhraravamāṃsalaḥ

स्फुटतां कुलशैलानां तुल्यकालमिवोत्कटः । स्फुटच्चटचटास्फोटैर्जडिताखिलदिक्तटः

sphuṭatāṃ kulaśailānāṃ tulyakālamivotkaṭaḥ | sphuṭaccaṭacaṭāsphoṭairjaḍitākhiladiktaṭaḥ

लोकपालैरिवाकारैर्नारायणभुजैरिव । स चतुर्भिश्चतुर्दिक्कं निर्जगाम महीपतिः

lokapālairivākārairnārāyaṇabhujairiva | sa caturbhiścaturdikkaṃ nirjagāma mahīpatiḥ

चतुरङ्गेण महता सैन्येन परिवारितः । अट्टालवलयात्कृच्छ्रान्निर्गत्य नगराद्बहिः

caturaṅgeṇa mahatā sainyena parivāritaḥ | aṭṭālavalayātkṛcchrānnirgatya nagarādbahiḥ

ददर्शात्मबलं रिक्तं बलवद्रिपुमण्डलम् । गर्जन्तं च लयाकृत्या भीमं युद्धोद्धतार्णवम्

dadarśātmabalaṃ riktaṃ balavadripumaṇḍalam | garjantaṃ ca layākṛtyā bhīmaṃ yuddhoddhatārṇavam

शरसीकरनीरन्ध्रं मकरव्यूहसंकुलम् । वारणव्यूहवलितं तरङ्गव्यूहविस्तृतम्

śarasīkaranīrandhraṃ makaravyūhasaṃkulam | vāraṇavyūhavalitaṃ taraṅgavyūhavistṛtam

चक्रावर्तवहद्व्यूहकल्लोलकलितान्तरम् । चलद्रथशतावर्तं पताकालहरीगणम्

cakrāvartavahadvyūhakallolakalitāntaram | caladrathaśatāvartaṃ patākālaharīgaṇam

प्रस्फुरच्छत्रफेनाढ्यं हयहेषितफीत्कृतम् । समुल्लसद्धेतिजलं कचद्धाराकरं परम्

prasphuracchatraphenāḍhyaṃ hayaheṣitaphītkṛtam | samullasaddhetijalaṃ kacaddhārākaraṃ param

तरत्तरलमातङ्गतुरङ्गौघतरङ्गकम् । हेत्यम्भसि कचत्पापमुद्यद्गुलुगुलोदरम्

tarattaralamātaṅgaturaṅgaughataraṅgakam | hetyambhasi kacatpāpamudyadgulugulodaram

दरीदलनसंक्षुब्धमरुज्जनितघुंघुमम् । नतोन्नतकृताद्रीन्द्रमहास्पन्दशरीरकम्

darīdalanasaṃkṣubdhamarujjanitaghuṃghumam | natonnatakṛtādrīndramahāspandaśarīrakam

मज्जन्मातङ्गतुरगहेलाहतमहीधरम् । अपारविचरत्पूरकल्लोलालमहाजलम्

majjanmātaṅgaturagahelāhatamahīdharam | apāravicaratpūrakallolālamahājalam

अकालकल्पान्तदशासमुत्थानघनाकृतिम् । आक्रान्तरोदसीरन्ध्ररुधिरैकमहार्णवम्

akālakalpāntadaśāsamutthānaghanākṛtim | ākrāntarodasīrandhrarudhiraikamahārṇavam

कचदायुधखण्डौघडीनरत्नावृतोदरम् । चलद्व्यूहचलट्यस्तयन्त्राश्मक्षेपणाश्मकम्

kacadāyudhakhaṇḍaughaḍīnaratnāvṛtodaram | caladvyūhacalaṭyastayantrāśmakṣepaṇāśmakam

रत्नसीकरनीहारसंध्याभ्रपटलानतम् । क्वचित्पांसुपयोवाहपीतहेतिपयोधरम्

ratnasīkaranīhārasaṃdhyābhrapaṭalānatam | kvacitpāṃsupayovāhapītahetipayodharam

तमालोक्य रणाम्भोधिमगस्त्योऽस्य भवाम्यहम् । इति संचिन्त्य मनसा स पातुं तं रणार्णवम्

tamālokya raṇāmbhodhimagastyo'sya bhavāmyaham | iti saṃcintya manasā sa pātuṃ taṃ raṇārṇavam

अस्त्रं सस्मार वायव्यं चतुर्दिक्कं च संदधे । धनुषि शिखराधारे त्रिपुरान्त इवोद्यतः

astraṃ sasmāra vāyavyaṃ caturdikkaṃ ca saṃdadhe | dhanuṣi śikharādhāre tripurānta ivodyataḥ

आत्मीयदेशसैन्यानां श्रेयोर्थं शान्तयेऽनलम् । नमस्कृत्याथ जप्त्वाशु स तत्तत्याज दारुणम्

ātmīyadeśasainyānāṃ śreyorthaṃ śāntaye'nalam | namaskṛtyātha japtvāśu sa tattatyāja dāruṇam

यथा तथैव तत्याज तस्य साहायकाय सः । पर्जन्यास्त्रं महास्त्रैशं द्विषदातपशान्तये

yathā tathaiva tatyāja tasya sāhāyakāya saḥ | parjanyāstraṃ mahāstraiśaṃ dviṣadātapaśāntaye

तस्मादस्त्रजुषो घोराद्धनुषः परिनिर्गताः । अष्टमूर्तेश्चतुर्दिक्कमाशाकुहरपूरकाः

tasmādastrajuṣo ghorāddhanuṣaḥ parinirgatāḥ | aṣṭamūrteścaturdikkamāśākuharapūrakāḥ

निर्ययुर्बाणसरितस्त्रिशूलसरितस्तथा । शक्तीनामुग्रसरितो भुशुण्डीसरितस्तथा

niryayurbāṇasaritastriśūlasaritastathā | śaktīnāmugrasarito bhuśuṇḍīsaritastathā

मुद्गराणां च सरितः प्रासानां सरितो रयात् । चक्राणां चैव सरितः परश्वधनदीरयाः

mudgarāṇāṃ ca saritaḥ prāsānāṃ sarito rayāt | cakrāṇāṃ caiva saritaḥ paraśvadhanadīrayāḥ

तोमराणां च सरितो भिन्दिपालमहापगाः । पाषाणानां च सरितो वाताः कल्पान्तशंसिनः

tomarāṇāṃ ca sarito bhindipālamahāpagāḥ | pāṣāṇānāṃ ca sarito vātāḥ kalpāntaśaṃsinaḥ

अशनीनां च सरितो विद्युतां सरितस्तथा । जलधारासरित्पूराः खङ्गवर्षसमन्विताः

aśanīnāṃ ca sarito vidyutāṃ saritastathā | jaladhārāsaritpūrāḥ khaṅgavarṣasamanvitāḥ

सनाराचा महावर्षहर्षलोत्पातपीवराः । नागाश्च युगपर्यन्तस्फुटिताद्रीन्द्रजा इव

sanārācā mahāvarṣaharṣalotpātapīvarāḥ | nāgāśca yugaparyantasphuṭitādrīndrajā iva

तेनास्त्रवर्षवेगेन धुतः सोऽरिबलार्णवः । झटित्येव न कालेन पांसुराशिरिवाभितः

tenāstravarṣavegena dhutaḥ so'ribalārṇavaḥ | jhaṭityeva na kālena pāṃsurāśirivābhitaḥ

सलिलाशनिशस्त्राणामासारैश्चण्डमारुतैः । सरांसीव विसेतूनि सैन्यानि परिदुद्रुवुः

salilāśaniśastrāṇāmāsāraiścaṇḍamārutaiḥ | sarāṃsīva visetūni sainyāni paridudruvuḥ

चतुरङ्गश्चतुर्दिक्कं बलौघः स पराङ्मुखः । ययौ प्रावृङ्गिरिणदीमहावाह इव द्रुतः

caturaṅgaścaturdikkaṃ balaughaḥ sa parāṅmukhaḥ | yayau prāvṛṅgiriṇadīmahāvāha iva drutaḥ

वहत्स्विन्नबृहच्छिन्नपताकाकेतुपादपः । मरीचिपुष्पशबलविलोलासिलतावनः

vahatsvinnabṛhacchinnapatākāketupādapaḥ | marīcipuṣpaśabalavilolāsilatāvanaḥ

विलुठत्पुष्टपाषाणपृषद्रक्तद्रवावचः । घोरैर्घुरघुरारावैरलं हृदयभङ्गदः

viluṭhatpuṣṭapāṣāṇapṛṣadraktadravāvacaḥ | ghorairghuraghurārāvairalaṃ hṛdayabhaṅgadaḥ

उह्यमानवृहद्दन्तिदन्तद्रुमविघट्टनैः । स्फूर्जच्चटचटारावतर्जितोद्गर्जिताम्बुदः

uhyamānavṛhaddantidantadrumavighaṭṭanaiḥ | sphūrjaccaṭacaṭārāvatarjitodgarjitāmbudaḥ

हेतिवृत्तोग्रसंघट्टपुष्पजातझणज्झणः । तरत्तरलसारावतुरङ्गमतरङ्गकः

hetivṛttograsaṃghaṭṭapuṣpajātajhaṇajjhaṇaḥ | tarattaralasārāvaturaṅgamataraṅgakaḥ

रथादिभटचक्रौघशिलाक्रेंकारपीवरः । पदातिरथहस्त्यश्वशिलासंघट्टसंकटः

rathādibhaṭacakraughaśilākreṃkārapīvaraḥ | padātirathahastyaśvaśilāsaṃghaṭṭasaṃkaṭaḥ

कटुचंकारचीत्कारक्रेंकारपरिपीवरः । मृता मृता वयमिति घनकोलाहलाकुलः

kaṭucaṃkāracītkārakreṃkāraparipīvaraḥ | mṛtā mṛtā vayamiti ghanakolāhalākulaḥ

सेनावारिमहावर्तचलद्गुलुगुलारवः । रक्तसीकरनीहारसंध्याम्बुदवितानकः

senāvārimahāvartacaladgulugulāravaḥ | raktasīkaranīhārasaṃdhyāmbudavitānakaḥ

हेतिवीचिवटाच्छिन्नवारिवामनवारिदः । वर्षपङ्किलभूपीठतटखण्डनमण्डितः

hetivīcivaṭācchinnavārivāmanavāridaḥ | varṣapaṅkilabhūpīṭhataṭakhaṇḍanamaṇḍitaḥ

कुन्तशूलगदाप्रासवहत्तालतलाद्भुतः । साक्रन्दभीरुजनताप्रतपन्मृगपोतकः

kuntaśūlagadāprāsavahattālatalādbhutaḥ | sākrandabhīrujanatāpratapanmṛgapotakaḥ

मृतहस्त्यश्वयोधौघजीर्णपर्णनिरन्तरः । पिष्टदेहवसामांसपङ्कसंजातकर्दमः

mṛtahastyaśvayodhaughajīrṇaparṇanirantaraḥ | piṣṭadehavasāmāṃsapaṅkasaṃjātakardamaḥ

चूर्णीकृतखुरापिष्टमहास्थिघनसैकतः । उह्यमानशिलापूरकाष्ठकोटिकटङ्कटः

cūrṇīkṛtakhurāpiṣṭamahāsthighanasaikataḥ | uhyamānaśilāpūrakāṣṭhakoṭikaṭaṅkaṭaḥ

उद्गर्जत्प्रलयाम्भोदैर्वहत्प्रलयवायुभिः । प्रपतत्प्रलयासारैः प्रलयाशनिसंकटैः

udgarjatpralayāmbhodairvahatpralayavāyubhiḥ | prapatatpralayāsāraiḥ pralayāśanisaṃkaṭaiḥ

पङ्किलाखिलभूपीठैः सलिलोपप्लुतस्थलैः । सितशैत्यवशाश्यानधाराकृतखपञ्जरैः

paṅkilākhilabhūpīṭhaiḥ salilopaplutasthalaiḥ | sitaśaityavaśāśyānadhārākṛtakhapañjaraiḥ

समग्रनगरग्रामगृहज्वलितवह्निभिः । प्रजाश्वेभपदातीनामाक्रन्देनापि घर्घरैः

samagranagaragrāmagṛhajvalitavahnibhiḥ | prajāśvebhapadātīnāmākrandenāpi ghargharaiḥ

रथाम्भोधरनिर्ह्रादैर्दिवि भूमौ घनारवैः । चतुर्दिक्कं घनं तारक्रेंकारस्य चतुष्टयैः

rathāmbhodharanirhrādairdivi bhūmau ghanāravaiḥ | caturdikkaṃ ghanaṃ tārakreṃkārasya catuṣṭayaiḥ

विद्युद्वलयविस्तारकारिसंघट्टघर्षणैः । शरशक्तिगदाप्रासभिन्दिपालादिवर्षणैः

vidyudvalayavistārakārisaṃghaṭṭagharṣaṇaiḥ | śaraśaktigadāprāsabhindipālādivarṣaṇaiḥ

सर्वदिक्कमसंख्यानि बलानि बलशालिनाम् । भूभृतां विद्रवन्त्याशु विनेशुर्मशकौघवत्

sarvadikkamasaṃkhyāni balāni balaśālinām | bhūbhṛtāṃ vidravantyāśu vineśurmaśakaughavat

उद्दामपावकवनोपमहेतिसार्थ- मेघानलाकुलजनाशनिवर्षपातैः । आसन्बलानि चपलाब्धिजलाबलानि पर्याकुलानि वडवाग्निमिवाविशन्ति

uddāmapāvakavanopamahetisārtha- meghānalākulajanāśanivarṣapātaiḥ | āsanbalāni capalābdhijalābalāni paryākulāni vaḍavāgnimivāviśanti

111

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मी० दे० मो० निर्वा० उ० वि० चतुर्दिग्गतबलद्रवणं नामैकादशाधिकशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī0 de0 mo0 nirvā0 u0 vi0 caturdiggatabaladravaṇaṃ nāmaikādaśādhikaśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १११

111

एकादशाधिकशततमः सर्गः

ekādaśādhikaśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । एतत्ते सर्वमाख्यातं शिखिध्वजकथानकम् । अनेन गच्छन्मार्गेण न कदाचन खिद्यसे

śrīvasiṣṭha uvāca | etatte sarvamākhyātaṃ śikhidhvajakathānakam | anena gacchanmārgeṇa na kadācana khidyase

एतां दृष्टिमवष्टभ्य रागद्वेषविनाशिनीम् । नित्यं नीरागया बुद्ध्या तिष्ठावष्टब्धतत्पदः

etāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya rāgadveṣavināśinīm | nityaṃ nīrāgayā buddhyā tiṣṭhāvaṣṭabdhatatpadaḥ

यथा शिखिध्वजो राज्यं कृतवानेवमीदृशम् । राम व्यवहरन्राज्ये भोगमोक्षमयो भव

yathā śikhidhvajo rājyaṃ kṛtavānevamīdṛśam | rāma vyavaharanrājye bhogamokṣamayo bhava

शिखिध्वजक्रमेणैव यथा बोधमवाप्तवान् । कचो बृहस्पतेः पुत्रस्तथा बुध्यस्व राघव

śikhidhvajakrameṇaiva yathā bodhamavāptavān | kaco bṛhaspateḥ putrastathā budhyasva rāghava

श्रीराम उवाच । बृहस्पतेर्भगवतः पुत्रोऽसौ भगवान्कचः । यथा प्रबुद्धो भगवन्समासेन तथा वद

śrīrāma uvāca | bṛhaspaterbhagavataḥ putro'sau bhagavānkacaḥ | yathā prabuddho bhagavansamāsena tathā vada

श्रीवसिष्ठ उवाच । श्रृणु राजन्कथां श्रीमाञ्छिखिध्वजवदेव सः । प्रबोधं परमं यातो देवदेशिकजः कचः

śrīvasiṣṭha uvāca | śrṛṇu rājankathāṃ śrīmāñchikhidhvajavadeva saḥ | prabodhaṃ paramaṃ yāto devadeśikajaḥ kacaḥ

बालभावात्समुत्तीर्णः संसारोत्तरणोन्मुखः । कचः पदपदार्थज्ञो बृहस्पतिमभाषत

bālabhāvātsamuttīrṇaḥ saṃsārottaraṇonmukhaḥ | kacaḥ padapadārthajño bṛhaspatimabhāṣata

कच उवाच । भगवन्सर्वधर्मज्ञ कथं संसृतिपञ्जरात् । अस्मान्निर्गम्यते ब्रूहि जन्तुना जीवतन्तुना

kaca uvāca | bhagavansarvadharmajña kathaṃ saṃsṛtipañjarāt | asmānnirgamyate brūhi jantunā jīvatantunā

बृहस्पतिरुवाच । अनर्थमकरागारादस्मात्संसारसागरात् । उड्डीयते निरुद्वेगं सर्वत्यागेन पुत्रक

bṛhaspatiruvāca | anarthamakarāgārādasmātsaṃsārasāgarāt | uḍḍīyate nirudvegaṃ sarvatyāgena putraka

श्रीवसिष्ठ उवाच । इत्याकर्ण्य कचो वाक्यं पितुः परमपावनम् । सर्वमेव परित्यज्य जगामैकान्तकाननम्

śrīvasiṣṭha uvāca | ityākarṇya kaco vākyaṃ pituḥ paramapāvanam | sarvameva parityajya jagāmaikāntakānanam

बृहस्पतेस्तद्गमनं नोद्वेगाय बभूव ह । संयोगे च वियोगे च महान्तो हि महाशयाः

bṛhaspatestadgamanaṃ nodvegāya babhūva ha | saṃyoge ca viyoge ca mahānto hi mahāśayāḥ

अथ वर्षेषु जातेषु त्रिषु पञ्चसु सोऽनघ । पुनः प्राप महारण्ये कस्मिंश्चित्पितरं कचः

atha varṣeṣu jāteṣu triṣu pañcasu so'nagha | punaḥ prāpa mahāraṇye kasmiṃścitpitaraṃ kacaḥ

परिपूज्याभिवाद्यैनं समालिङ्गितपुत्रकम् । अपृच्छद्वाक्पतिं भूयः स कचः कान्तया गिरा

paripūjyābhivādyainaṃ samāliṅgitaputrakam | apṛcchadvākpatiṃ bhūyaḥ sa kacaḥ kāntayā girā

कच उवाच । अद्येदमष्टमं वर्षं सर्वत्यागः कृतो मया । तथापि तात विश्रान्तिं नाधिगच्छाम्यनिन्दिताम् ।। श्रीवसिष्ठ उवाच । एवमार्तवचस्तस्मिन्कचे वदति कानने । सर्वमेव त्यजेत्युक्त्वा वाक्पतिर्दिवमुद्ययौ

kaca uvāca | adyedamaṣṭamaṃ varṣaṃ sarvatyāgaḥ kṛto mayā | tathāpi tāta viśrāntiṃ nādhigacchāmyaninditām || śrīvasiṣṭha uvāca | evamārtavacastasminkace vadati kānane | sarvameva tyajetyuktvā vākpatirdivamudyayau

गते तस्मिन्कचो देहाद्वल्कलाद्यप्यथात्यजत् । गतेन्द्वभ्रार्कतारेण शरद्व्योम्ना समोऽभवत्

gate tasminkaco dehādvalkalādyapyathātyajat | gatendvabhrārkatāreṇa śaradvyomnā samo'bhavat

पुनर्वर्षत्रयेणैष कस्मिंश्चित्काननान्तरे । तत्याजाम्बुदवर्षादि शरदीव नभस्तलम्

punarvarṣatrayeṇaiṣa kasmiṃścitkānanāntare | tatyājāmbudavarṣādi śaradīva nabhastalam

उपासैको दिगन्तेषु शान्तशून्यवपुः श्वसन् । दूयमानमनाः प्राप तमेव पितरं गुरुम्

upāsaiko diganteṣu śāntaśūnyavapuḥ śvasan | dūyamānamanāḥ prāpa tameva pitaraṃ gurum

कृतपूजाक्रमो भक्त्या समालिङ्गितपुत्रकम् । अपृच्छत्स कचो भूयः खेदगद्गदया गिरा

kṛtapūjākramo bhaktyā samāliṅgitaputrakam | apṛcchatsa kaco bhūyaḥ khedagadgadayā girā

कच उवाच । तात सर्वं परित्यक्तं कन्थां वेणुलताद्यपि । तथापि नास्ति विश्रान्तिः स्वपदे किं करोम्यहम्

kaca uvāca | tāta sarvaṃ parityaktaṃ kanthāṃ veṇulatādyapi | tathāpi nāsti viśrāntiḥ svapade kiṃ karomyaham

बृहस्पतिरुवाच । चित्तं सर्वमिति प्राहुस्तत्त्यक्त्वा पुत्र राजसे । चित्तत्यागं विदुः सर्वत्यागं सर्वविदो जनाः

bṛhaspatiruvāca | cittaṃ sarvamiti prāhustattyaktvā putra rājase | cittatyāgaṃ viduḥ sarvatyāgaṃ sarvavido janāḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । इत्युक्त्वा वाक्पतिः पुत्रं पुप्लुवे तरसा नभः । अन्वियेष कचश्चित्तं परित्यक्तुमखिन्नधीः

śrīvasiṣṭha uvāca | ityuktvā vākpatiḥ putraṃ pupluve tarasā nabhaḥ | anviyeṣa kacaścittaṃ parityaktumakhinnadhīḥ

चिन्तयन्नप्यसौ चित्तं न यदा वेद कानने । तदा संचिन्तयामास धियैव पितरं ययौ

cintayannapyasau cittaṃ na yadā veda kānane | tadā saṃcintayāmāsa dhiyaiva pitaraṃ yayau

पदार्थवृन्दं देहादि न चित्तमिति कथ्यते । तदेतत्किं क्व वा व्यर्थं निरागस्कं त्यजाम्यहम्

padārthavṛndaṃ dehādi na cittamiti kathyate | tadetatkiṃ kva vā vyarthaṃ nirāgaskaṃ tyajāmyaham

पितुः सकाशं गच्छामि ज्ञातुं चित्तं महारिपुम् । ज्ञात्वा तत्संत्यजाम्याशु ततस्तिष्ठामि विज्वरः

pituḥ sakāśaṃ gacchāmi jñātuṃ cittaṃ mahāripum | jñātvā tatsaṃtyajāmyāśu tatastiṣṭhāmi vijvaraḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । इति संचिन्त्य स कच उज्जगाम त्रिविष्टपम् । वाक्पतिं प्राप्य सस्नेहं ववन्दे प्रणनाम च

śrīvasiṣṭha uvāca | iti saṃcintya sa kaca ujjagāma triviṣṭapam | vākpatiṃ prāpya sasnehaṃ vavande praṇanāma ca

अपृच्छच्चैनमेकान्ते किं चित्तं भगवन्वद । स्वरूपं ब्रूहि चित्तस्य येन तत्संत्यजाम्यहम्

apṛcchaccainamekānte kiṃ cittaṃ bhagavanvada | svarūpaṃ brūhi cittasya yena tatsaṃtyajāmyaham

बृहस्पतिरुवाच । चित्तं निजमहंकारं विदुश्चित्तविदो जनाः । अन्तर्योऽयमहंभावो जन्तोस्तच्चित्तमुच्यते

bṛhaspatiruvāca | cittaṃ nijamahaṃkāraṃ viduścittavido janāḥ | antaryo'yamahaṃbhāvo jantostaccittamucyate

कच उवाच । त्रयस्त्रिंशन्महाकोटिप्रमाणस्य महामते । गुरो गीर्वाणवृन्दस्य कथमेतद्वदेति मे

kaca uvāca | trayastriṃśanmahākoṭipramāṇasya mahāmate | guro gīrvāṇavṛndasya kathametadvadeti me

मन्येऽस्य दुष्करस्त्यागो न सिद्धिमुपगच्छति । कथमेष किल त्यक्तुं शक्यते योगिनां वर

manye'sya duṣkarastyāgo na siddhimupagacchati | kathameṣa kila tyaktuṃ śakyate yogināṃ vara

बृहस्पतिरुवाच । अपि पुष्पावदलनादपि लोचनमीलनात् । सुकरोऽहंकृतेस्त्यागो न क्लेशोऽत्र मनागपि

bṛhaspatiruvāca | api puṣpāvadalanādapi locanamīlanāt | sukaro'haṃkṛtestyāgo na kleśo'tra manāgapi

यथैतदेवं तनय तथा श्रृणु वदामि ते । अज्ञानमात्रसंसिद्धं वस्तु ज्ञानेन नश्यति

yathaitadevaṃ tanaya tathā śrṛṇu vadāmi te | ajñānamātrasaṃsiddhaṃ vastu jñānena naśyati

वस्तुतो नास्त्यहंकारः पुत्र मिथ्याभ्रमो यथा । असन्सन्निव संपन्नो बालवेतालवत्स्थितः

vastuto nāstyahaṃkāraḥ putra mithyābhramo yathā | asansanniva saṃpanno bālavetālavatsthitaḥ

यथा रज्ज्वां भुजंगत्वं मरावम्बुमतिर्यथा । मिथ्यावभासः स्फुरति तथा मिथ्याप्यहंकृतिः

yathā rajjvāṃ bhujaṃgatvaṃ marāvambumatiryathā | mithyāvabhāsaḥ sphurati tathā mithyāpyahaṃkṛtiḥ

असदेव यथा द्वित्वं मोहादिन्दौ विलोक्यते । तथा स्फुरत्यहंकारो न सत्यो वाप्यसन्न च

asadeva yathā dvitvaṃ mohādindau vilokyate | tathā sphuratyahaṃkāro na satyo vāpyasanna ca

एकमाद्यन्तरहितं चिन्मात्रममलान्तरम् । खादप्यतितरामच्छं विद्यते सर्ववेदनम्

ekamādyantarahitaṃ cinmātramamalāntaram | khādapyatitarāmacchaṃ vidyate sarvavedanam

सर्वत्र सर्वदा सर्वप्रकाशं सर्वजन्तुषु । तदेवैकं कचत्यम्बु विलोलास्वब्धिवीचिषु

sarvatra sarvadā sarvaprakāśaṃ sarvajantuṣu | tadevaikaṃ kacatyambu vilolāsvabdhivīciṣu

अत्र कोऽयमहंभावः कुतो वा कथमुत्थितः । क्वाप्सु जातो रजोराशिः क्वानलादुत्थितं जलम्

atra ko'yamahaṃbhāvaḥ kuto vā kathamutthitaḥ | kvāpsu jāto rajorāśiḥ kvānalādutthitaṃ jalam

अयं सोऽहमिति व्यर्थं प्रत्ययं त्यज पुत्रक । तुच्छं परिमिताकारं दिक्कालविवशीकृतम्

ayaṃ so'hamiti vyarthaṃ pratyayaṃ tyaja putraka | tucchaṃ parimitākāraṃ dikkālavivaśīkṛtam

दिक्कालाद्यनवच्छिन्नं स्वच्छं नित्योदितं ततम् । सर्वार्थमयमेकार्थचिन्मात्रममलं भवान्

dikkālādyanavacchinnaṃ svacchaṃ nityoditaṃ tatam | sarvārthamayamekārthacinmātramamalaṃ bhavān

फलकुसुमदलानां सर्वदिक्संस्थितानां रस इव जगतां त्वं संस्थितः सर्वदैव । विमलतरचिदात्मा नित्यमेवास्यनन्तः क इव कच तवाहंनिश्चयो भावमूर्तेः

phalakusumadalānāṃ sarvadiksaṃsthitānāṃ rasa iva jagatāṃ tvaṃ saṃsthitaḥ sarvadaiva | vimalataracidātmā nityamevāsyanantaḥ ka iva kaca tavāhaṃniścayo bhāvamūrteḥ

111

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० निर्वाणप्रकरणे पू० कचोपाख्याने कचप्रबोधो नामैकादशोत्तरशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 kacopākhyāne kacaprabodho nāmaikādaśottaraśatatamaḥ sargaḥ