8. Yoga Vāsiṣṭha (part 8 of 9)

सर्गः ११२

112

द्वादशाधिकशततमः सर्गः

dvādaśādhikaśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । लोकहाराम्बरव्यालं चेदिचन्दनकाननम् । छिन्नं परशुधाराभिः पतितं दक्षिणार्णवे

śrīvasiṣṭha uvāca | lokahārāmbaravyālaṃ cedicandanakānanam | chinnaṃ paraśudhārābhiḥ patitaṃ dakṣiṇārṇave

पर्णवत्प्रोह्य पूरेण पारसीकाः परस्परम् । प्रहरन्तो विमोहेन विनष्टा वंजुलावने

parṇavatprohya pūreṇa pārasīkāḥ parasparam | praharanto vimohena vinaṣṭā vaṃjulāvane

दर्दुराद्रौ दुरन्तेषु दरदीर्णहृदन्तराः । दरीरन्ध्रेषु संलीना दरदा दानवा इव

dardurādrau duranteṣu daradīrṇahṛdantarāḥ | darīrandhreṣu saṃlīnā daradā dānavā iva

चतुरायुधधाराग्रचूर्णनीहारधारिणः । विद्युद्वलयिनो वाता वेल्लितायुधवारिदाः

caturāyudhadhārāgracūrṇanīhāradhāriṇaḥ | vidyudvalayino vātā vellitāyudhavāridāḥ

दन्तिनोऽन्योन्यमाभग्नदन्तदेहौघपीडिताः । मृत्यूदरोम्भकग्रासपिण्डपिण्डा इवाभवन्

dantino'nyonyamābhagnadantadehaughapīḍitāḥ | mṛtyūdarombhakagrāsapiṇḍapiṇḍā ivābhavan

तज्जा रैवतिका रात्रौ रौद्रतोमरताडिताः । रूपिकाभिः पिशाचीभिर्भुक्ता भागीकृताङ्गकाः

tajjā raivatikā rātrau raudratomaratāḍitāḥ | rūpikābhiḥ piśācībhirbhuktā bhāgīkṛtāṅgakāḥ

तालीतमालगहने दशार्णा जीर्णजङ्गले । गले पादं निधायान्तः कृत्ताः सिंहैर्गतासवः

tālītamālagahane daśārṇā jīrṇajaṅgale | gale pādaṃ nidhāyāntaḥ kṛttāḥ siṃhairgatāsavaḥ

पश्चिमार्णवतीरस्था नालिकेरधरावनौ । यवना विगतप्राणा निगीर्णा मकरोत्करैः

paścimārṇavatīrasthā nālikeradharāvanau | yavanā vigataprāṇā nigīrṇā makarotkaraiḥ

नाराचनिकरं नीलं निमेषं नासहञ्छकाः । रमठा नलिनीषण्डा इव ताण्डवितासवः

nārācanikaraṃ nīlaṃ nimeṣaṃ nāsahañchakāḥ | ramaṭhā nalinīṣaṇḍā iva tāṇḍavitāsavaḥ

श्रवणाभोगशृङ्गाग्रो महेन्द्रोऽद्रिर्दिवि व्रजैः । विद्रुतैर्वलितो नीलैर्जालैर्जलमुचामिव

śravaṇābhogaśṛṅgāgro mahendro'drirdivi vrajaiḥ | vidrutairvalito nīlairjālairjalamucāmiva

चामीकरवराकारा भग्ना तङ्गणवाहिनी । मृता हृताम्बरा चोरैर्भुक्तैकान्ते निशाचरैः

cāmīkaravarākārā bhagnā taṅgaṇavāhinī | mṛtā hṛtāmbarā corairbhuktaikānte niśācaraiḥ

द्यौरिवर्क्षभरैरासीत्तदासारं भुवस्तलम् । विवर्तमानैरभितः कचद्भिर्ज्वलनायुधैः

dyaurivarkṣabharairāsīttadāsāraṃ bhuvastalam | vivartamānairabhitaḥ kacadbhirjvalanāyudhaiḥ

धाराधरधरारन्ध्रप्रतिश्रुद्धनघुंघुमा । जगद्गेहगुहासीद्द्यौर्घनं गातुमिवोद्यता

dhārādharadharārandhrapratiśruddhanaghuṃghumā | jagadgehaguhāsīddyaurghanaṃ gātumivodyatā

द्विपान्तरजनाश्चक्रैर्जर्जरा जीवितं जहुः । मीनजङ्गलजम्बाले जीर्णमत्स्या इवाजले

dvipāntarajanāścakrairjarjarā jīvitaṃ jahuḥ | mīnajaṅgalajambāle jīrṇamatsyā ivājale

यावद्द्वीपा जिताः कुक्षौ सह्याद्रौ सममूर्तयः । आश्वस्य दिवसान्सप्त ययुरायासमन्थरम्

yāvaddvīpā jitāḥ kukṣau sahyādrau samamūrtayaḥ | āśvasya divasānsapta yayurāyāsamantharam

गन्धमादनपुन्नागवनकुञ्जेषु पुञ्जिताः । विद्याधरकुमारीभिर्गान्धाराः परिरक्षिताः

gandhamādanapunnāgavanakuñjeṣu puñjitāḥ | vidyādharakumārībhirgāndhārāḥ parirakṣitāḥ

हूणचीनकिरातानां मुक्तैस्तैश्चक्रवर्षणैः । कमलानीव लूनानि शिरांस्यभिमुखानिलैः

hūṇacīnakirātānāṃ muktaistaiścakravarṣaṇaiḥ | kamalānīva lūnāni śirāṃsyabhimukhānilaiḥ

निलीपा नलिनीनाले कण्टका इव निश्चलाः । द्रुमे द्रुमे द्रुममया भयात्त्वस्यावसंश्चिरम्

nilīpā nalinīnāle kaṇṭakā iva niścalāḥ | drume drume drumamayā bhayāttvasyāvasaṃściram

चारुसारङ्गरङ्गासु शैलकाननभूमिषु । चतुर्दिक्कं तदापातैः संपन्नं क्षोभणं घनम्

cārusāraṅgaraṅgāsu śailakānanabhūmiṣu | caturdikkaṃ tadāpātaiḥ saṃpannaṃ kṣobhaṇaṃ ghanam

कण्टकस्थलनामानः कण्टकस्थलकर्कशाः । कण्टकस्थलगा आसन्कण्टकस्थलमण्डले

kaṇṭakasthalanāmānaḥ kaṇṭakasthalakarkaśāḥ | kaṇṭakasthalagā āsankaṇṭakasthalamaṇḍale

पारसीकाः परं पूरैः पारं प्राप्य पयोनिधेः । निपेतुः पवनैः पूताः प्रलये तारका इव

pārasīkāḥ paraṃ pūraiḥ pāraṃ prāpya payonidheḥ | nipetuḥ pavanaiḥ pūtāḥ pralaye tārakā iva

ववुरम्भोधिकुट्टाका दृषदां कटकाङ्किताः । सर्वदिग्वनलुण्टाका वाताः प्रलयशङ्किताः

vavurambhodhikuṭṭākā dṛṣadāṃ kaṭakāṅkitāḥ | sarvadigvanaluṇṭākā vātāḥ pralayaśaṅkitāḥ

आसारसाराः पङ्काम्बुप्लुताः सघनघुंघुमाः । आसन्दशदिशोऽदृश्या बहुक्षुब्धायुधानिलैः

āsārasārāḥ paṅkāmbuplutāḥ saghanaghuṃghumāḥ | āsandaśadiśo'dṛśyā bahukṣubdhāyudhānilaiḥ

निर्ह्रादकारिभिर्वातैर्वहच्छपछपारवम् । प्रसस्रुर्भुवि नीहारा महार्णवरया इव

nirhrādakāribhirvātairvahacchapachapāravam | prasasrurbhuvi nīhārā mahārṇavarayā iva

विदूरस्था रथेभ्यश्च वीचिचीत्कारकारिणः । सरोम्भस्यनिलैः पेतुः पद्मेभ्य इव षट्पदाः

vidūrasthā rathebhyaśca vīcicītkārakāriṇaḥ | sarombhasyanilaiḥ petuḥ padmebhya iva ṣaṭpadāḥ

आयुधौघेऽपि चक्रौघात्पादातं वलमाविलम् । रजोराशिरिवासारे न समर्थं पलायने

āyudhaughe'pi cakraughātpādātaṃ valamāvilam | rajorāśirivāsāre na samarthaṃ palāyane

हूणा आमस्तकं मग्ना उत्तरार्णवसैकते । क्लिन्नास्तत्रैव पङ्कान्तः पूरणाविलशूलवत्

hūṇā āmastakaṃ magnā uttarārṇavasaikate | klinnāstatraiva paṅkāntaḥ pūraṇāvilaśūlavat

तीरैलावनलेखासु शकाः पूर्वपयोनिधेः । नीता बद्ध्वा दिनं मुक्ता न गता यमसादनम्

tīrailāvanalekhāsu śakāḥ pūrvapayonidheḥ | nītā baddhvā dinaṃ muktā na gatā yamasādanam

मन्दं मन्द्रा महेन्द्राद्रौ क्रन्दन्तः पतिता दिवः । आश्वासिता मुनिवरैर्निजाश्रममृगा इव

mandaṃ mandrā mahendrādrau krandantaḥ patitā divaḥ | āśvāsitā munivarairnijāśramamṛgā iva

प्रविष्टा याचनं सह्ये लब्धाः सुरविलाद्द्वयम् । अनर्थेनाऽर्थ आयाति काकतालीयतः क्वचित्

praviṣṭā yācanaṃ sahye labdhāḥ suravilāddvayam | anarthenā'rtha āyāti kākatālīyataḥ kvacit

पतिता दर्दुरारण्ये दशार्णा जीर्णपर्णवत् । भुक्त्वा विषफलान्यज्ञा मृतास्तत्रैव ते स्वयम्

patitā dardurāraṇye daśārṇā jīrṇaparṇavat | bhuktvā viṣaphalānyajñā mṛtāstatraiva te svayam

विशल्यकरणीं भुक्त्वा काकतालीययोगतः । हिमाद्रौ हैहया याता गृहं विद्याधरा इव

viśalyakaraṇīṃ bhuktvā kākatālīyayogataḥ | himādrau haihayā yātā gṛhaṃ vidyādharā iva

पृष्ठनृम्लानकुसुमा धनुर्भिर्गृहमागताः । वङ्गा नाद्यापि दृश्यन्ते पिशाचत्वमिवागताः

pṛṣṭhanṛmlānakusumā dhanurbhirgṛhamāgatāḥ | vaṅgā nādyāpi dṛśyante piśācatvamivāgatāḥ

अङ्गा वनफलैर्भुक्तैर्विद्याधरपदप्रदैः । विद्याधरीभिः क्रीडन्ति दिवि विद्याधराः स्थिताः

aṅgā vanaphalairbhuktairvidyādharapadapradaiḥ | vidyādharībhiḥ krīḍanti divi vidyādharāḥ sthitāḥ

तालीतमालखण्डेषु पतिताः पातिताङ्गकाः । पारसीका गता मोहं भ्रमाद्वैमानिका इव

tālītamālakhaṇḍeṣu patitāḥ pātitāṅgakāḥ | pārasīkā gatā mohaṃ bhramādvaimānikā iva

तरलासारमातङ्गं पतितं तङ्गणाङ्गणे । अङ्गैरंग कलिङ्गानां चतुरङ्गं वलं हतम्

taralāsāramātaṅgaṃ patitaṃ taṅgaṇāṅgaṇe | aṅgairaṃga kaliṅgānāṃ caturaṅgaṃ valaṃ hatam

क्रमत्यरिबले साल्वाः शरशैलोदकोदरे । पतिताः प्रभुणा सार्धमद्याप्येवोपलाः स्थिताः

kramatyaribale sālvāḥ śaraśailodakodare | patitāḥ prabhuṇā sārdhamadyāpyevopalāḥ sthitāḥ

असंख्याः प्रपलायन्तः ककुभं ककुभं प्रति । नराः सरत्तरङ्गेषु सागरेषु लयं गताः

asaṃkhyāḥ prapalāyantaḥ kakubhaṃ kakubhaṃ prati | narāḥ sarattaraṅgeṣu sāgareṣu layaṃ gatāḥ

क्षेत्राटवीपुरजलस्थलशैलकूल- कुल्याग्रहारसरिदब्धिभृगुद्रुमेषु । ग्रामारपट्टिगिरिकूपगुहागृहेषु भ्रष्टानि कःकलयितुं कुबलानि शक्तः

kṣetrāṭavīpurajalasthalaśailakūla- kulyāgrahārasaridabdhibhṛgudrumeṣu | grāmārapaṭṭigirikūpaguhāgṛheṣu bhraṣṭāni kaḥkalayituṃ kubalāni śaktaḥ

112

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० नि० उ० अवि० वि० बलपरिभ्रंशो नाम द्वादशाधिकशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 ni0 u0 avi0 vi0 balaparibhraṃśo nāma dvādaśādhikaśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः ११२

112

द्वादशाधिकशततमः सर्गः

dvādaśādhikaśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । इति प्राप्य परं योगमुपदेशमनुत्तमम् । जीवन्मुक्तो बभूवासौ ततो देवगुरोः सुतः

śrīvasiṣṭha uvāca | iti prāpya paraṃ yogamupadeśamanuttamam | jīvanmukto babhūvāsau tato devaguroḥ sutaḥ

निर्ममो निरहंकारश्छिन्नग्रन्थिः प्रशान्तधीः । कचो यथा स्थितो राम तथा तिष्ठाविकारवान्

nirmamo nirahaṃkāraśchinnagranthiḥ praśāntadhīḥ | kaco yathā sthito rāma tathā tiṣṭhāvikāravān

अहंकारमसद्विद्धि मैनमाश्रय मा त्यज । असतः शशशृङ्गस्य किल त्यागग्रहौ कुतः

ahaṃkāramasadviddhi mainamāśraya mā tyaja | asataḥ śaśaśṛṅgasya kila tyāgagrahau kutaḥ

असंभवत्यहंकारे क्व ते मरणजन्मनी । नभःक्षेत्रे तथा व्युप्तं केन संगृह्यते फलम्

asaṃbhavatyahaṃkāre kva te maraṇajanmanī | nabhaḥkṣetre tathā vyuptaṃ kena saṃgṛhyate phalam

निरंशं शान्तसंकल्पं सर्वभावात्मकं ततम् । परमादप्यणोः सूक्ष्मं चिन्मात्रं त्वमनोमयम्

niraṃśaṃ śāntasaṃkalpaṃ sarvabhāvātmakaṃ tatam | paramādapyaṇoḥ sūkṣmaṃ cinmātraṃ tvamanomayam

यथाम्भसस्तरङ्गादि यथा हेम्नोऽङ्गदादि च । तदेवातदिवाभासं तथाहंभावभावितः

yathāmbhasastaraṅgādi yathā hemno'ṅgadādi ca | tadevātadivābhāsaṃ tathāhaṃbhāvabhāvitaḥ

अबोधेन जगत्सर्वं मायामयमिव स्थितम् । बोधेन सकलं ब्रह्मरूपं संपद्यतेऽनघ

abodhena jagatsarvaṃ māyāmayamiva sthitam | bodhena sakalaṃ brahmarūpaṃ saṃpadyate'nagha

द्वित्वैकत्वमती त्यक्त्वा शेषस्थः सुखितो भव । मा दुःखितो भव व्यर्थं त्वं मिथ्यापुरुषो यथा

dvitvaikatvamatī tyaktvā śeṣasthaḥ sukhito bhava | mā duḥkhito bhava vyarthaṃ tvaṃ mithyāpuruṣo yathā

मायेयमतिदुष्पारा सांसारी गाढतां गता । शरदा मिहिकेवाशु बोधेनायाति तानवम्

māyeyamatiduṣpārā sāṃsārī gāḍhatāṃ gatā | śaradā mihikevāśu bodhenāyāti tānavam

श्रीराम उवाच । परमामागतोऽस्म्यन्तस्तृप्तिं ज्ञानामृतेन ते । अवग्रहभयाक्रान्तः स्वासारेणेव चातकः

śrīrāma uvāca | paramāmāgato'smyantastṛptiṃ jñānāmṛtena te | avagrahabhayākrāntaḥ svāsāreṇeva cātakaḥ

अमृतेनेव सिक्तोऽहमन्तर्गच्छामि शीतताम् । उपर्यपि समस्तानां तिष्ठाम्यतुलसंपदाम्

amṛteneva sikto'hamantargacchāmi śītatām | uparyapi samastānāṃ tiṣṭhāmyatulasaṃpadām

न तृप्तिमनुगच्छामि वचांसि वदतस्तव । ऐन्दवीनां मरीचीनां चकोरस्तृषितो यथा

na tṛptimanugacchāmi vacāṃsi vadatastava | aindavīnāṃ marīcīnāṃ cakorastṛṣito yathā

तृप्तोऽपि भूयः पृच्छामि त्वां प्रश्नमिममीश्वर । को नाम तृप्तोऽप्यग्रस्तं न पिबत्यमृतासवम्

tṛpto'pi bhūyaḥ pṛcchāmi tvāṃ praśnamimamīśvara | ko nāma tṛpto'pyagrastaṃ na pibatyamṛtāsavam

किमुच्यते मुनिश्रेष्ठ मिथ्यापुरुषनामकम् । वस्त्ववस्तु कृतं जगद्वस्तुजातं वदाशु मे

kimucyate muniśreṣṭha mithyāpuruṣanāmakam | vastvavastu kṛtaṃ jagadvastujātaṃ vadāśu me

श्रीवसिष्ठ उवाच । मिथ्यापुरुषबोधाय श्रृणु राघव शोभनाम् । इमामाख्यायिकां हासजननीं मदुदीरिताम्

śrīvasiṣṭha uvāca | mithyāpuruṣabodhāya śrṛṇu rāghava śobhanām | imāmākhyāyikāṃ hāsajananīṃ madudīritām

अस्ति कश्चिन्महाबाहो मायायन्त्रमयः पुमान् । बालपेलवधीमूढो गूढो मौर्ख्येण केवलम्

asti kaścinmahābāho māyāyantramayaḥ pumān | bālapelavadhīmūḍho gūḍho maurkhyeṇa kevalam

स एकान्ते क्वचिज्जातः शून्ये तत्रैव तिष्ठति । केशोण्ड्रकमिव व्योम्नि मृगतृष्णेव वा मरौ

sa ekānte kvacijjātaḥ śūnye tatraiva tiṣṭhati | keśoṇḍrakamiva vyomni mṛgatṛṣṇeva vā marau

तस्मादन्यन्न तत्रास्ति यदस्ति च स एव तत् । यच्चान्यत्तत्तदाभासं न च पश्यति दुर्मतिः

tasmādanyanna tatrāsti yadasti ca sa eva tat | yaccānyattattadābhāsaṃ na ca paśyati durmatiḥ

संकल्पस्तस्य संजातस्तत्र वृद्धिमुपेयुषः । खस्याहं खमहं खं मे खं रक्षामीति निश्चलः

saṃkalpastasya saṃjātastatra vṛddhimupeyuṣaḥ | khasyāhaṃ khamahaṃ khaṃ me khaṃ rakṣāmīti niścalaḥ

खं स्थापयित्वा रक्षामि वस्त्विष्टं स्वयमादरात् । इति संचिन्तयन्व्योमरक्षार्थं सोऽकरोद्गृहम्

khaṃ sthāpayitvā rakṣāmi vastviṣṭaṃ svayamādarāt | iti saṃcintayanvyomarakṣārthaṃ so'karodgṛham

तस्य कोशे बबन्धास्थां रक्षितं खं मयेत्यसौ । गृहाकाशेन संतुष्टस्ततः स रघुनन्दन

tasya kośe babandhāsthāṃ rakṣitaṃ khaṃ mayetyasau | gṛhākāśena saṃtuṣṭastataḥ sa raghunandana

अथ कालेन तत्तस्य गृहं नाशमुपाययौ । ऋत्वन्तरेणाब्द इव वातेनेव तरङ्गकः

atha kālena tattasya gṛhaṃ nāśamupāyayau | ṛtvantareṇābda iva vāteneva taraṅgakaḥ

हा गृहाकाश नष्टं त्वं हा क्व यातमसि क्षणात् । हा हा भग्नमसि स्वच्छमित्येवैतच्छुशोच सः

hā gṛhākāśa naṣṭaṃ tvaṃ hā kva yātamasi kṣaṇāt | hā hā bhagnamasi svacchamityevaitacchuśoca saḥ

इति शोकशतं कृत्वा पुनस्तत्रैव दुर्मतिः । कूपं चक्रे खरक्षार्थं कूपाकाशपरोऽभवत्

iti śokaśataṃ kṛtvā punastatraiva durmatiḥ | kūpaṃ cakre kharakṣārthaṃ kūpākāśaparo'bhavat

ततो नाशं स कालेन नीतः कूपोऽपि तस्य वै । कूपाकाशे गते शोकनिमग्नोऽसौ ततोऽभवत्

tato nāśaṃ sa kālena nītaḥ kūpo'pi tasya vai | kūpākāśe gate śokanimagno'sau tato'bhavat

कूपाकाशप्रलापान्ते कुम्भं शीघ्रमथाकरोत् । कुम्भाकाशपरो भूत्वा स्वयं निर्वृतिमाययौ

kūpākāśapralāpānte kumbhaṃ śīghramathākarot | kumbhākāśaparo bhūtvā svayaṃ nirvṛtimāyayau

कुम्भोऽपि तस्य कालेन नाशं नीतो रघूद्वह । यामेव दिशमादत्ते दुर्भगः सा हि नश्यति

kumbho'pi tasya kālena nāśaṃ nīto raghūdvaha | yāmeva diśamādatte durbhagaḥ sā hi naśyati

कुम्भाकाशप्रलापान्ते खरक्षार्थं चकार सः । कुण्डं तथैव तेनासौ कुण्डाकाशपरोऽभवत्

kumbhākāśapralāpānte kharakṣārthaṃ cakāra saḥ | kuṇḍaṃ tathaiva tenāsau kuṇḍākāśaparo'bhavat

कुण्डमप्यस्य कालेन केनचिन्नाशमाययौ । तेजसेव तमस्तेन कुण्डाकाशं शुशोच सः

kuṇḍamapyasya kālena kenacinnāśamāyayau | tejaseva tamastena kuṇḍākāśaṃ śuśoca saḥ

कुण्डाकाशस्य शोकान्ते खरक्षार्थं चकार सः । चतुःशालं महाशालं तदाकाशमयोऽभवत्

kuṇḍākāśasya śokānte kharakṣārthaṃ cakāra saḥ | catuḥśālaṃ mahāśālaṃ tadākāśamayo'bhavat

तदप्यस्य जहाराशु कालः कवलितप्रजः । जीर्णपर्णं यथा वातस्ततः शोकपरोऽभवत्

tadapyasya jahārāśu kālaḥ kavalitaprajaḥ | jīrṇaparṇaṃ yathā vātastataḥ śokaparo'bhavat

स चतुःशालशोकान्ते खरक्षार्थं चकार ह । कुसूलमम्बुदाकारं तदाकाशपरः स्थितः

sa catuḥśālaśokānte kharakṣārthaṃ cakāra ha | kusūlamambudākāraṃ tadākāśaparaḥ sthitaḥ

तदप्यस्य जहाराशु कालो वात इवाम्बुदम् । कुसूलनाशशोकेन तेनासौ पर्यतप्यत

tadapyasya jahārāśu kālo vāta ivāmbudam | kusūlanāśaśokena tenāsau paryatapyata

एवं गृहचतुःशालकुम्भकुण्डकुसूलकैः । तस्यापर्यवसानात्मा कालोऽयमतिवर्तते

evaṃ gṛhacatuḥśālakumbhakuṇḍakusūlakaiḥ | tasyāparyavasānātmā kālo'yamativartate

एवं स्थितः स विवशो गगनं गुहायां गृह्णन्गृहेण गहनेन किलात्मबुद्ध्या । दुःखान्तराद्धनतराद्धनदुःखजात- मायाति याति च गतागतिसङ्गमूढः

evaṃ sthitaḥ sa vivaśo gaganaṃ guhāyāṃ gṛhṇangṛheṇa gahanena kilātmabuddhyā | duḥkhāntarāddhanatarāddhanaduḥkhajāta- māyāti yāti ca gatāgatisaṅgamūḍhaḥ

112

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहा० वा० दे०मो०निर्वाणप्रकरणे पू०चू०मिथ्यापुरुषोपाख्याने आकाशरक्षणं नाम द्वादशोत्तरशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahā0 vā0 de0mo0nirvāṇaprakaraṇe pū0cū0mithyāpuruṣopākhyāne ākāśarakṣaṇaṃ nāma dvādaśottaraśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः ११३

113

त्रयोदशाधिकशततमः सर्गः

trayodaśādhikaśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । बलान्यनुतरन्तोऽथ तदित्थं द्रवतां द्विषाम् । दूराद्दूरतरं प्राप्ताश्चत्वारस्ते विपश्चितः

śrīvasiṣṭha uvāca | balānyanutaranto'tha taditthaṃ dravatāṃ dviṣām | dūrāddūrataraṃ prāptāścatvāraste vipaścitaḥ

सर्वशक्तिमयैकेन चेतनेनेश्वरेण ते । प्रहिता दिग्जयं चक्रुः सर्व एव समाशयाः

sarvaśaktimayaikena cetaneneśvareṇa te | prahitā digjayaṃ cakruḥ sarva eva samāśayāḥ

दूरात्तावदविच्छिन्नमनुसस्रुर्बलानि ते । यावत्तीरं समुद्राणां प्रवाहाः सरितामिव

dūrāttāvadavicchinnamanusasrurbalāni te | yāvattīraṃ samudrāṇāṃ pravāhāḥ saritāmiva

दूराविश्रान्तयानेन तेषां तत्सर्वसाधनम् । आत्मीयं परकीयं च क्षीणं कुसरिदम्बुवत्

dūrāviśrāntayānena teṣāṃ tatsarvasādhanam | ātmīyaṃ parakīyaṃ ca kṣīṇaṃ kusaridambuvat

आत्मीयान्यन्यदीयानि तेषां वीक्ष्यबलान्यलम् । क्षीणानीव मुमुक्षूणां पुण्यपापानि धावताम्

ātmīyānyanyadīyāni teṣāṃ vīkṣyabalānyalam | kṣīṇānīva mumukṣūṇāṃ puṇyapāpāni dhāvatām

स्वयमस्त्राणि शान्तानि कृतकृत्यान्यथाम्बरे । ज्वालाजालानि वह्नीनां दाह्यस्यासंभवादिव

svayamastrāṇi śāntāni kṛtakṛtyānyathāmbare | jvālājālāni vahnīnāṃ dāhyasyāsaṃbhavādiva

आलयेषु रथाश्वेभवृक्षौघादिषु हेतयः । आसन्निद्रालवो लीना दिनान्ते विहगा इव

ālayeṣu rathāśvebhavṛkṣaughādiṣu hetayaḥ | āsannidrālavo līnā dinānte vihagā iva

तरङ्गा इव तोयेऽन्तर्नीहारा इव वारिदे । मेघा वायाविवामोदा व्योमनीव निलिल्यिरे

taraṅgā iva toye'ntarnīhārā iva vāride | meghā vāyāvivāmodā vyomanīva nililyire

धारापङ्कतलालीनशान्तहेतिजलेचरः । नाराचसीकरासारनीहारपरिवर्जितः

dhārāpaṅkatalālīnaśāntahetijalecaraḥ | nārācasīkarāsāranīhāraparivarjitaḥ

चक्रावर्तशतोन्मुक्तो युक्तः सौम्यतयाच्छया । प्रशान्तमेघसंरम्भतरङ्गोत्तुङ्गवर्षणः

cakrāvartaśatonmukto yuktaḥ saumyatayācchayā | praśāntameghasaṃrambhataraṅgottuṅgavarṣaṇaḥ

अन्तर्लीनर्क्षरत्नौघकोणसंस्थार्कवाडवः । शून्यतावारिरमलो व्योमैकाब्धिरभूत्पृथुः

antarlīnarkṣaratnaughakoṇasaṃsthārkavāḍavaḥ | śūnyatāvāriramalo vyomaikābdhirabhūtpṛthuḥ

लम्बप्रकाशगम्भीरं प्रसन्नं कान्तिमत्ततम् । रजोविरहितं रेजे खं मनो महतामिव

lambaprakāśagambhīraṃ prasannaṃ kāntimattatam | rajovirahitaṃ reje khaṃ mano mahatāmiva

अथार्णवांस्ते ददृशुराकाशस्यानुजानिव । विस्तीर्णान्विमलाकारान्पूरिताखिलदिक्तटान्

athārṇavāṃste dadṛśurākāśasyānujāniva | vistīrṇānvimalākārānpūritākhiladiktaṭān

तरङ्गकणकल्लोलमहागुलुगुलाकुलान् । भूरिसीकरनीहारहारिहारिशरीरिणः

taraṅgakaṇakallolamahāgulugulākulān | bhūrisīkaranīhārahārihāriśarīriṇaḥ

स्थितानात्मानमास्तीर्य भूमौ व्याध्यातुरानिव । श्वसनार्तांश्चलद्देहान्विवर्तोर्मिमहाभुजान्

sthitānātmānamāstīrya bhūmau vyādhyāturāniva | śvasanārtāṃścaladdehānvivartormimahābhujān

जडानपि स्पन्दमयान्कल्लोलाकोटकोटरान् । संसारानिव विस्तीर्णांश्चक्रावर्तदशाकुलान्

jaḍānapi spandamayānkallolākoṭakoṭarān | saṃsārāniva vistīrṇāṃścakrāvartadaśākulān

रत्नराशितटोद्दद्योतपीवरीकृतभास्करान् । शङ्खराशिविशद्वातशब्दतर्जितघुंघुमान्

ratnarāśitaṭoddadyotapīvarīkṛtabhāskarān | śaṅkharāśiviśadvātaśabdatarjitaghuṃghumān

मांसलोर्मिघटाघोषघर्घराम्बरडम्बरान् । वर्तुलावर्तविस्तारप्रभ्रमद्विद्रुमद्रुमान्

māṃsalormighaṭāghoṣaghargharāmbaraḍambarān | vartulāvartavistāraprabhramadvidrumadrumān

मकरव्यूहनिर्ह्रादघर्घरोदरघुंघुमान् । मत्स्यपुच्छच्छटाच्छिन्नमज्जत्पोतकृतारवान्

makaravyūhanirhrādaghargharodaraghuṃghumān | matsyapucchacchaṭācchinnamajjatpotakṛtāravān

उद्ग्रीवकूर्ममकरनिगीर्णौर्णनरोत्करान् । ऊर्मिबिम्बितसप्ताश्वसहस्रार्कनभोनिभान्

udgrīvakūrmamakaranigīrṇaurṇanarotkarān | ūrmibimbitasaptāśvasahasrārkanabhonibhān

भांकारकारिपवनपतद्भूत्यततोद्धटान् । ऊर्म्युदस्तमणिव्रातबलाज्झणझणध्वनीन्

bhāṃkārakāripavanapatadbhūtyatatoddhaṭān | ūrmyudastamaṇivrātabalājjhaṇajhaṇadhvanīn

नानाजालैर्बलभुजैर्हेलास्पृष्टार्कमण्डलान् । नमदुन्नमदुद्रश्मिरत्नमाणिक्यमण्डलान्

nānājālairbalabhujairhelāspṛṣṭārkamaṇḍalān | namadunnamadudraśmiratnamāṇikyamaṇḍalān

उत्फालफेनिलावर्तविवर्तमकरोत्करान् । क्वचित्करिकरोन्नामैः क्षणं वंशवनीकृतान्

utphālaphenilāvartavivartamakarotkarān | kvacitkarikaronnāmaiḥ kṣaṇaṃ vaṃśavanīkṛtān

लहरीवल्लरीवालान्पृष्ठतालिषु माधवान् । क्वचिदन्तरविश्रान्तसपरिच्छदमाधवान्

laharīvallarīvālānpṛṣṭhatāliṣu mādhavān | kvacidantaraviśrāntasaparicchadamādhavān

एकदेशस्थितासंख्यनानासुरसुरालयान् । तारानवतरङ्गौघपरिदन्तुरिताम्बरान्

ekadeśasthitāsaṃkhyanānāsurasurālayān | tārānavataraṅgaughaparidanturitāmbarān

गुहामशकवद्गर्तभीतशाखायिताचलान् । नयतोम्बुतरङ्गौघैर्वेलाद्रीनतिखर्वताम्

guhāmaśakavadgartabhītaśākhāyitācalān | nayatombutaraṅgaughairvelādrīnatikharvatām

खक्षेत्रारोपितानल्परत्नरश्मिपथाङ्कुरान् । शुद्धशुक्तिमुखोन्मुक्तमुक्तान्तरितसैकतान्

khakṣetrāropitānalparatnaraśmipathāṅkurān | śuddhaśuktimukhonmuktamuktāntaritasaikatān

नानारत्नांशुकौशेयसूत्रचित्रांस्तरङ्गितान् । विशन्नदीन्दशादिग्भिः समाकीर्णान्पटानिव

nānāratnāṃśukauśeyasūtracitrāṃstaraṅgitān | viśannadīndaśādigbhiḥ samākīrṇānpaṭāniva

इन्द्रनीलतटैर्व्युप्तमुक्ताशुक्तिशताङ्कितैः । क्वचिद्दर्शयतः कान्तशतेन्दुकनखश्रियम्

indranīlataṭairvyuptamuktāśuktiśatāṅkitaiḥ | kvaciddarśayataḥ kāntaśatendukanakhaśriyam

रत्नांशुजालसंदिग्धास्तरङ्गादेशबिम्बिताः । परिवर्तयतः फुल्लास्तीरतालीवनावलीः

ratnāṃśujālasaṃdigdhāstaraṅgādeśabimbitāḥ | parivartayataḥ phullāstīratālīvanāvalīḥ

एलालवङ्गकङ्कोलफलमालां जिघृक्षुभिः । वेलावनलताभ्रष्टामात्तावृत्तीञ्जलेचरैः

elālavaṅgakaṅkolaphalamālāṃ jighṛkṣubhiḥ | velāvanalatābhraṣṭāmāttāvṛttīñjalecaraiḥ

चूतनीपकदम्बाग्रविहगान्प्रतिबिम्बितान् । भुञ्जानैर्विप्रलम्भेन कृताच्छोटाञ्जलेचरैः

cūtanīpakadambāgravihagānpratibimbitān | bhuñjānairvipralambhena kṛtācchoṭāñjalecaraiḥ

खेचरप्रतिबिम्बेन विद्रवद्भिरितस्ततः । भग्नबन्धबृहत्सेतून्क्षणं प्रति जलेचरैः

khecarapratibimbena vidravadbhiritastataḥ | bhagnabandhabṛhatsetūnkṣaṇaṃ prati jalecaraiḥ

अमूर्तान्प्रतिबिम्बेन हृदयस्थजगत्र्त्रयान् । चतुरो व्योमविपुलान्दिक्षु नारायणानिव

amūrtānpratibimbena hṛdayasthajagatrtrayān | caturo vyomavipulāndikṣu nārāyaṇāniva

अतिगाम्भीर्यनैर्मल्यविस्तारविभवैर्नभः । निगीर्य संदर्शयतो हृदयादिव बिम्बितम्

atigāmbhīryanairmalyavistāravibhavairnabhaḥ | nigīrya saṃdarśayato hṛdayādiva bimbitam

जलचारिविहङ्गानां साकाशं प्रतिबिम्बितम् । आशयैर्दधतः सारैः पद्मान्भृङ्गमिवात्मगम्

jalacārivihaṅgānāṃ sākāśaṃ pratibimbitam | āśayairdadhataḥ sāraiḥ padmānbhṛṅgamivātmagam

तरङ्गतरलास्फालमारुतैराहताम्बरान् । कन्दरोद्गारगम्भीरैः कल्पान्तजलदालयान्

taraṅgataralāsphālamārutairāhatāmbarān | kandarodgāragambhīraiḥ kalpāntajaladālayān

गुहागुलुगुलावर्तनिर्घोषाशनिभाषणान् । भृशं भावयतो ग्रस्तानगस्त्यौर्वानलानिव

guhāgulugulāvartanirghoṣāśanibhāṣaṇān | bhṛśaṃ bhāvayato grastānagastyaurvānalāniva

भूरिसीकरपुष्पाणि तरङ्गौघतरूणि च । प्राप्तान्यम्बुवनानीव लहरीमञ्जरीणि खम्

bhūrisīkarapuṣpāṇi taraṅgaughatarūṇi ca | prāptānyambuvanānīva laharīmañjarīṇi kham

सरत्तरङ्गजालानि प्रोड्डीनप्राणिमन्त्यधः । आकाशखण्डखण्डत्वात्पतितानीव विभ्रमात्

sarattaraṅgajālāni proḍḍīnaprāṇimantyadhaḥ | ākāśakhaṇḍakhaṇḍatvātpatitānīva vibhramāt

एलालवंगबकुलामलकीतमाल- हिंतालतालदलताण्डवखण्डिताग्रे । प्राप्ते पतल्लवणवारिधिदीर्घतीरं रेखा बभावलिनिभाम्बरशैलमूर्ध्नि

elālavaṃgabakulāmalakītamāla- hiṃtālatāladalatāṇḍavakhaṇḍitāgre | prāpte patallavaṇavāridhidīrghatīraṃ rekhā babhāvalinibhāmbaraśailamūrdhni

113

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० निर्वा० उ० अवि० विप० समुद्रवर्णनं नाम त्रयोदशाधिकशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvā0 u0 avi0 vipa0 samudravarṇanaṃ nāma trayodaśādhikaśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः ११३

113

त्रयोदशोत्तरशततमः सर्गः

trayodaśottaraśatatamaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । मिथ्यानरप्रसङ्गेन किं मायापुरुषः प्रभो । कथितोऽयं त्वया व्योमरक्षण च किमुच्यते

śrīrāma uvāca | mithyānaraprasaṅgena kiṃ māyāpuruṣaḥ prabho | kathito'yaṃ tvayā vyomarakṣaṇa ca kimucyate

श्रीवसिष्ठ उवाच । श्रृणु राम यथाभूतमेतत्प्रकटयामि ते । मिथ्यापुरुषवृत्तान्तकथा या कथिताधुना

śrīvasiṣṭha uvāca | śrṛṇu rāma yathābhūtametatprakaṭayāmi te | mithyāpuruṣavṛttāntakathā yā kathitādhunā

मायायन्त्रमयः प्रोक्तो यः पुमान्रघुनन्दन । एनं त्वं तमहंकारं विद्धि शून्याम्बरोत्थितम्

māyāyantramayaḥ prokto yaḥ pumānraghunandana | enaṃ tvaṃ tamahaṃkāraṃ viddhi śūnyāmbarotthitam

यस्मिन्नाकाशकोशेऽस्मिन्साधो जगदिदं स्थितम् । तदनन्तमसच्छून्यं सर्गादौ भवति स्वयम्

yasminnākāśakośe'sminsādho jagadidaṃ sthitam | tadanantamasacchūnyaṃ sargādau bhavati svayam

अन्तःस्थितसुदुर्लक्ष्यब्रह्म व्योम्नोऽथ शब्दवत् । तस्मादुदेत्यहंकारः पूर्वं स्पन्द इवानिलात्

antaḥsthitasudurlakṣyabrahma vyomno'tha śabdavat | tasmādudetyahaṃkāraḥ pūrvaṃ spanda ivānilāt

वृद्धिं यातः स गगने कल्पयत्यात्मतां गतः । अनात्मात्माभिधानेन तेनासौ यतते ततः

vṛddhiṃ yātaḥ sa gagane kalpayatyātmatāṃ gataḥ | anātmātmābhidhānena tenāsau yatate tataḥ

अनात्मात्मैकरक्षार्थं देहान्नानाविधानसौ । भूयोभूयो विनाशेऽपि सृजत्याकुलतां गतः

anātmātmaikarakṣārthaṃ dehānnānāvidhānasau | bhūyobhūyo vināśe'pi sṛjatyākulatāṃ gataḥ

स एव मायापुरुषो मिथ्यापुरुष एव सः । असदेवोदितो व्यर्थोऽप्यहंकारो हि मायया

sa eva māyāpuruṣo mithyāpuruṣa eva saḥ | asadevodito vyartho'pyahaṃkāro hi māyayā

कूपकुण्डचतुःशालकुम्भादीन्देहकानसौ । कृत्वा रक्षित आत्मेति याति तद्व्योम्नि भावनम्

kūpakuṇḍacatuḥśālakumbhādīndehakānasau | kṛtvā rakṣita ātmeti yāti tadvyomni bhāvanam

अहंकारस्य तस्यास्य नामानीमानि राघव । श्रृणु यैर्जगदाकारविभ्रमैर्मोहयत्यसौ

ahaṃkārasya tasyāsya nāmānīmāni rāghava | śrṛṇu yairjagadākāravibhramairmohayatyasau

जीवो बुद्धिर्मनश्चित्तं माया प्रकृतिरित्यपि । संकल्पः कलना कालः कला चेत्यपि विश्रुतैः

jīvo buddhirmanaścittaṃ māyā prakṛtirityapi | saṃkalpaḥ kalanā kālaḥ kalā cetyapi viśrutaiḥ

एवमाद्यैस्तथान्यैश्च नामभिर्बहुतां गतैः । सहस्ररूपोऽहंकारः कल्पितार्थैर्विजृम्भते

evamādyaistathānyaiśca nāmabhirbahutāṃ gataiḥ | sahasrarūpo'haṃkāraḥ kalpitārthairvijṛmbhate

भूताकाशे तते शून्ये जगन्निर्भित्ति निश्चितम् । सुखदुःखान्यनुभवन्मिथ्यैव पुरुषः स्थितः

bhūtākāśe tate śūnye jagannirbhitti niścitam | sukhaduḥkhānyanubhavanmithyaiva puruṣaḥ sthitaḥ

यथैव मिथ्यापुरुषो रक्षन्व्योमात्मशङ्कया । घटाकाशादिषु क्लिष्ट एवं मा क्लेशवान्भव

yathaiva mithyāpuruṣo rakṣanvyomātmaśaṅkayā | ghaṭākāśādiṣu kliṣṭa evaṃ mā kleśavānbhava

आकाशादपि विस्तीर्णः शुद्धः सूक्ष्मः शिवः शुभः । य आत्मा स कथं केन गृह्यते रक्ष्यतेऽथवा

ākāśādapi vistīrṇaḥ śuddhaḥ sūkṣmaḥ śivaḥ śubhaḥ | ya ātmā sa kathaṃ kena gṛhyate rakṣyate'thavā

हृदयाकाशमात्रस्य शरीरक्षयसंक्षये । व्यर्थं भूतानि शोचन्ति नष्ट आत्मेति शङ्कया

hṛdayākāśamātrasya śarīrakṣayasaṃkṣaye | vyarthaṃ bhūtāni śocanti naṣṭa ātmeti śaṅkayā

घटादिषु प्रणष्टेषु यथाकाशाद्यखण्डितम् । तथा देहेषु नष्टेषु देही नित्यमलेपकः

ghaṭādiṣu praṇaṣṭeṣu yathākāśādyakhaṇḍitam | tathā deheṣu naṣṭeṣu dehī nityamalepakaḥ

शुद्धश्चिन्मात्र आत्मायमाकाशादप्यणोरणुः । स्वानुभूत्यंशमात्रं हि खवद्राम न नश्यति

śuddhaścinmātra ātmāyamākāśādapyaṇoraṇuḥ | svānubhūtyaṃśamātraṃ hi khavadrāma na naśyati

न जायते न म्रियते क्वचित्किंचित्कदाचन । जगद्विवर्तरूपेण केवलं ब्रह्म जृम्भते

na jāyate na mriyate kvacitkiṃcitkadācana | jagadvivartarūpeṇa kevalaṃ brahma jṛmbhate

सत्यमेकं पदं शान्तमादिमध्यान्तवर्जितम् । भावाभावविनिर्मुक्तमिति मत्वा सुखी भव

satyamekaṃ padaṃ śāntamādimadhyāntavarjitam | bhāvābhāvavinirmuktamiti matvā sukhī bhava

सर्वापदां निलयमध्रुवमस्वतन्त्र- मासन्नपातमविवेकमनार्यमज्ञम् । बोधादहंकृतिपदं सकलं विमुच्य शेषे सुबद्धपदमुत्तमतां प्रयासि

sarvāpadāṃ nilayamadhruvamasvatantra- māsannapātamavivekamanāryamajñam | bodhādahaṃkṛtipadaṃ sakalaṃ vimucya śeṣe subaddhapadamuttamatāṃ prayāsi

113

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० निर्वाणप्रकरणे पू० मिथ्यापुरुषोपाख्यानं नाम त्रयोदशोत्तरशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 mithyāpuruṣopākhyānaṃ nāma trayodaśottaraśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः ११४

114

चतुर्दशाधिकशततमः सर्गः

caturdaśādhikaśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अथ तेषां तदा तत्र ततस्तांस्तानदर्शयन् । पार्श्वगा वनवृक्षाब्धिशैलमेघवनेचरान्

śrīvasiṣṭha uvāca | atha teṣāṃ tadā tatra tatastāṃstānadarśayan | pārśvagā vanavṛkṣābdhiśailameghavanecarān

देव पश्यास्य शैलस्य येयमभ्रंकषाग्रभूः । समरुन्मध्यदेशादेरश्मदेशमुपेयुषः

deva paśyāsya śailasya yeyamabhraṃkaṣāgrabhūḥ | samarunmadhyadeśāderaśmadeśamupeyuṣaḥ

इमा बकुलपुन्नागनालिकेरकुलाकुलाः । विपिनावलयो वान्तविविधामोदमारुताः

imā bakulapunnāganālikerakulākulāḥ | vipināvalayo vāntavividhāmodamārutāḥ

लुनात्युपत्यकां वार्धिः शैलशालिशिलावलीः । वनालीर्लहरीदात्रैरापादफलपल्लवाः

lunātyupatyakāṃ vārdhiḥ śailaśāliśilāvalīḥ | vanālīrlaharīdātrairāpādaphalapallavāḥ

अधित्यकासु मेघालीर्नृत्यतां स्वाम्बुभूभृताम् । धुनोति जलधिर्बालो गृहधूमावलीमिव

adhityakāsu meghālīrnṛtyatāṃ svāmbubhūbhṛtām | dhunoti jaladhirbālo gṛhadhūmāvalīmiva

राकाब्धिपूरसंप्रोतशङ्खशाखास्तटद्रुमाः । चन्द्रबिम्बफलाः कल्पवृक्षा इव विभान्त्यमी

rākābdhipūrasaṃprotaśaṅkhaśākhāstaṭadrumāḥ | candrabimbaphalāḥ kalpavṛkṣā iva vibhāntyamī

रत्नपुष्पभरापूर्णरक्तपल्लवपाणयः । भवन्तं पूजयन्तीव लतादारान्विता द्रुमाः

ratnapuṣpabharāpūrṇaraktapallavapāṇayaḥ | bhavantaṃ pūjayantīva latādārānvitā drumāḥ

प्रोतोर्मिमकरग्रासैर्दृषद्दन्तैरागुहामुखैः । ऋक्षवानृक्षवद्भूभृद्धत्ते घुरघुरारवम्

protormimakaragrāsairdṛṣaddantairāguhāmukhaiḥ | ṛkṣavānṛkṣavadbhūbhṛddhatte ghuraghurāravam

महेन्द्रो मन्द्रगर्जाभिरभिक्षिपति गर्जतः । पर्जन्यानूर्जितो जन्यः प्रतिजन्यान्यथा जडैः

mahendro mandragarjābhirabhikṣipati garjataḥ | parjanyānūrjito janyaḥ pratijanyānyathā jaḍaiḥ

चन्दनारूषितः श्रीमाञ्जेतुं जलधिवेल्लनाः । समुद्यत इवोच्चोऽसौ मल्लो मलयपर्वतः

candanārūṣitaḥ śrīmāñjetuṃ jaladhivellanāḥ | samudyata ivocco'sau mallo malayaparvataḥ

सर्वतः कचितोऽजस्रं रत्नवीचिभिरम्बुधिः । भूरत्नवलयभ्रान्त्या प्रेक्ष्यते सूर्यमार्गगैः

sarvataḥ kacito'jasraṃ ratnavīcibhirambudhiḥ | bhūratnavalayabhrāntyā prekṣyate sūryamārgagaiḥ

सरन्ति रत्नमूर्धानश्चलकानिलपायिनः । वानपूराः पर्वतकाः सर्पा इव नतोन्नतैः

saranti ratnamūrdhānaścalakānilapāyinaḥ | vānapūrāḥ parvatakāḥ sarpā iva natonnataiḥ

भ्रमन्तो वीचिश्रृङ्गेषु मकरेभाः करोत्कटैः । हरन्ति सीकराम्भोदा मेघानुद्राविता इव

bhramanto vīciśrṛṅgeṣu makarebhāḥ karotkaṭaiḥ | haranti sīkarāmbhodā meghānudrāvitā iva

आवर्तवलिताकारः सीकरोत्करकीर्णदिक् । पूर्णत्वात्तु शिरोऽशक्तो म्रियतेऽत्युत्करः करी

āvartavalitākāraḥ sīkarotkarakīrṇadik | pūrṇatvāttu śiro'śakto mriyate'tyutkaraḥ karī

विविधप्राणिसंपूर्णाः सजलाद्रिनतोन्नताः । यथैवाम्भोधयः सर्वास्तथैव द्वीपभूमयः

vividhaprāṇisaṃpūrṇāḥ sajalādrinatonnatāḥ | yathaivāmbhodhayaḥ sarvāstathaiva dvīpabhūmayaḥ

आवर्तानात्मनोऽनन्यानप्यन्यानिव भास्वरान् । गृह्यमाणानसद्रूपान्दृश्यमानानपि स्फुटान्

āvartānātmano'nanyānapyanyāniva bhāsvarān | gṛhyamāṇānasadrūpāndṛśyamānānapi sphuṭān

तरङ्गतरलानन्तर्जडानप्यम्बुधिश्चलान् । धत्ते ब्रह्मजगन्तीव सान्तानप्यन्तवर्जितान्

taraṅgataralānantarjaḍānapyambudhiścalān | dhatte brahmajagantīva sāntānapyantavarjitān

यानन्तरिन्द्रवद्भानुमणीन्धत्तेऽम्बुधिर्बहून् । मन्थापहृतसर्वस्वो देवेभ्यः परिरक्षितान्

yānantarindravadbhānumaṇīndhatte'mbudhirbahūn | manthāpahṛtasarvasvo devebhyaḥ parirakṣitān

दृश्यमानान्महातेजस्तथा पातालतोऽप्यलम् । प्रतिबिम्बविभंग्यान्तरसत्यानिव गोपितान्

dṛśyamānānmahātejastathā pātālato'pyalam | pratibimbavibhaṃgyāntarasatyāniva gopitān

तेषां मध्यादेकमेकं प्रत्यहं पश्चिमार्णवे । निक्षेपाय क्षिपति यं तेन मन्ये दिनं भवेत्

teṣāṃ madhyādekamekaṃ pratyahaṃ paścimārṇave | nikṣepāya kṣipati yaṃ tena manye dinaṃ bhavet

नानादिग्देशपयसामब्धौ साधुसमागमः । यात्रायामिव लोकानां मिथः कलकलान्वितः

nānādigdeśapayasāmabdhau sādhusamāgamaḥ | yātrāyāmiva lokānāṃ mithaḥ kalakalānvitaḥ

जलेचरावरा नूनं सागरार्णवसंगमे । अन्योन्यवेल्लनाद्युद्धं न कदाचन शाम्यति

jalecarāvarā nūnaṃ sāgarārṇavasaṃgame | anyonyavellanādyuddhaṃ na kadācana śāmyati

ताम्यत्तिमितरङ्गाग्रनर्तनावर्तविभ्रमम् । वलयन्वायुरायाति वान्तसीकरमौक्तिकैः

tāmyattimitaraṅgāgranartanāvartavibhramam | valayanvāyurāyāti vāntasīkaramauktikaiḥ

सरिन्मुक्तालतामध्यमध्यस्थाब्दमणीश्वराः । दीर्घाः खणखणायन्ते चञ्चलाः सर्वतोऽम्बुधेः

sarinmuktālatāmadhyamadhyasthābdamaṇīśvarāḥ | dīrghāḥ khaṇakhaṇāyante cañcalāḥ sarvato'mbudheḥ

महेन्द्राद्रेर्गुहागेहपरावृत्तार्णवाध्वनाम् । भांकारिण्यो भुवः सिद्धसाध्यानां सुसुखावहः

mahendrādrerguhāgehaparāvṛttārṇavādhvanām | bhāṃkāriṇyo bhuvaḥ siddhasādhyānāṃ susukhāvahaḥ

मन्दरः कन्दरोद्गीर्णैः प्रसरैर्मातरिश्वनः । कम्पाकुलवनाभोगः पुष्पमेघांस्तनोति खे

mandaraḥ kandarodgīrṇaiḥ prasarairmātariśvanaḥ | kampākulavanābhogaḥ puṣpameghāṃstanoti khe

चूतनीपकदम्बाढ्यगन्धमादनकन्दरान् । विशन्ति मेघहरिणास्तडित्तरललोचनाः

cūtanīpakadambāḍhyagandhamādanakandarān | viśanti meghahariṇāstaḍittaralalocanāḥ

हिमवत्कन्दरोद्गीर्णा वल्लीवलयताण्डवम् । तन्वाना वायवो यान्ति विभिन्नाब्दाब्धिवीचयः

himavatkandarodgīrṇā vallīvalayatāṇḍavam | tanvānā vāyavo yānti vibhinnābdābdhivīcayaḥ

तात चूतकदम्बाग्रपरामर्शसुगन्धयः । वलयन्त्यब्धिकल्लोलान्गन्धमादनवायवः

tāta cūtakadambāgraparāmarśasugandhayaḥ | valayantyabdhikallolāngandhamādanavāyavaḥ

जलदान्वलयन्वायुरलकालकतां गतान् । इत आयाति पुष्पाभ्रं रचयन्वनवीथिषु

jaladānvalayanvāyuralakālakatāṃ gatān | ita āyāti puṣpābhraṃ racayanvanavīthiṣu

कुन्दमन्दारसंदोहमधुरामोदमन्थरान् । तुषारसीकरोन्मिश्रानिवात्र कलयानिलान्

kundamandārasaṃdohamadhurāmodamantharān | tuṣārasīkaronmiśrānivātra kalayānilān

नालिकेरलतालास्यलब्धतिक्तसुगन्धयः । पतन्ति पवनाः पश्य पारसीकपुरीः पुरा

nālikeralatālāsyalabdhatiktasugandhayaḥ | patanti pavanāḥ paśya pārasīkapurīḥ purā

धुन्वानाः पुष्पितेशानवनकर्पूरवारिदान्। चालयन्तोऽनिला वान्ति कैलासकमलाकरान्

dhunvānāḥ puṣpiteśānavanakarpūravāridān| cālayanto'nilā vānti kailāsakamalākarān

करीन्द्रकुम्भनिष्क्रान्तमदमन्थरमूर्तयः । इमे शुकशुकायन्ते विन्ध्यकन्दरवायवः

karīndrakumbhaniṣkrāntamadamantharamūrtayaḥ | ime śukaśukāyante vindhyakandaravāyavaḥ

शबरीणां शरीरेषु शीर्णपर्णोत्करे गिरौ । नाराचैः पर्णशबरैर्वनाली नगरायते

śabarīṇāṃ śarīreṣu śīrṇaparṇotkare girau | nārācaiḥ parṇaśabarairvanālī nagarāyate

अब्ध्यद्रिसरिदम्भोदवनलेखाङ्गिका दिशः । त्वत्प्रतापबलैरेता हसन्तीवार्करश्मिभिः

abdhyadrisaridambhodavanalekhāṅgikā diśaḥ | tvatpratāpabalairetā hasantīvārkaraśmibhiḥ

अत्रोपशैलवनवीथिषु पुष्पशय्या विद्याधरीविरचिताः परिवर्णयन्ति । पार्श्वद्वयस्थपरिवृत्तपदात्समुद्रा- द्व्यावृत्तमुग्धवनितापुरुषायितानि

atropaśailavanavīthiṣu puṣpaśayyā vidyādharīviracitāḥ parivarṇayanti | pārśvadvayasthaparivṛttapadātsamudrā- dvyāvṛttamugdhavanitāpuruṣāyitāni

114

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० निर्वा० उ० अवि० विप० दिग्दर्शनं नाम चतुर्दशाधिकशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 nirvā0 u0 avi0 vipa0 digdarśanaṃ nāma caturdaśādhikaśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः ११४

114

चतुर्दशाधिकशततमः सर्गः

caturdaśādhikaśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । परस्माद्ब्रह्मणः पूर्वं मनः प्रथममुत्थितम् । मननात्मकमाभोगि तत्स्थमेव स्थितिं गतम्

śrīvasiṣṭha uvāca | parasmādbrahmaṇaḥ pūrvaṃ manaḥ prathamamutthitam | mananātmakamābhogi tatsthameva sthitiṃ gatam

पुष्पकोश इवामोदो महोर्मिरिव सागरे । रश्मिजालमिवादित्ये मनो ब्रह्मणि राघव

puṣpakośa ivāmodo mahormiriva sāgare | raśmijālamivāditye mano brahmaṇi rāghava

तस्यादृश्यात्मतत्त्वस्य विस्मृत्यैव गतं स्थितिम् । नान्यस्मादागतं राम जगद्रज्जुभुजङ्गवत्

tasyādṛśyātmatattvasya vismṛtyaiva gataṃ sthitim | nānyasmādāgataṃ rāma jagadrajjubhujaṅgavat

आदित्यव्यतिरेकेण यो भावयति राघव । रश्मिजालमिदं ह्येतत्तस्यान्यदिव भास्वतः

ādityavyatirekeṇa yo bhāvayati rāghava | raśmijālamidaṃ hyetattasyānyadiva bhāsvataḥ

कनकव्यतिरेकेण केयूरं येन भावितम् । केयूरमेव तत्तस्य न तस्य कनकं हि तत्

kanakavyatirekeṇa keyūraṃ yena bhāvitam | keyūrameva tattasya na tasya kanakaṃ hi tat

आदित्याव्यतिरेकेण रश्मयो येन भाविताः । आदित्य एव ते तस्य निर्विकल्पः स उच्यते

ādityāvyatirekeṇa raśmayo yena bhāvitāḥ | āditya eva te tasya nirvikalpaḥ sa ucyate

सलिलव्यतिरेकेण तरङ्गो येन भावितः । तरङ्गबुद्धिरेवैका स्थिता तस्य न वारिधीः

salilavyatirekeṇa taraṅgo yena bhāvitaḥ | taraṅgabuddhirevaikā sthitā tasya na vāridhīḥ

सलिलाव्यतिरेकेण तरङ्गो येन भाव्यते । अम्बुसामान्यताबुद्धिर्निर्विकल्पः स उच्यते

salilāvyatirekeṇa taraṅgo yena bhāvyate | ambusāmānyatābuddhirnirvikalpaḥ sa ucyate

कनकाव्यतिरेकेण केयूरं येन भाव्यते । कनकैकमहाबुद्धिर्निर्विकल्पः स उच्यते

kanakāvyatirekeṇa keyūraṃ yena bhāvyate | kanakaikamahābuddhirnirvikalpaḥ sa ucyate

पावकव्यतिरेकेण ज्वालाली येन भाविता । तस्याग्निबुद्धिर्गलति ज्वालाधीरेव तिष्ठति

pāvakavyatirekeṇa jvālālī yena bhāvitā | tasyāgnibuddhirgalati jvālādhīreva tiṣṭhati

ज्वालाजालाभ्रलेखेव रञ्जिता सा तथा स्थितिः । तामेवास्थां समादत्ते तद्गतान्याकुला मतिः

jvālājālābhralekheva rañjitā sā tathā sthitiḥ | tāmevāsthāṃ samādatte tadgatānyākulā matiḥ

पावकाव्यतिरेकेण ज्वालाली येन भाव्यते । तस्याग्निबुद्धिरेकास्ति निर्विकल्पः स उच्यते

pāvakāvyatirekeṇa jvālālī yena bhāvyate | tasyāgnibuddhirekāsti nirvikalpaḥ sa ucyate

यो निर्विकल्पः सुमहान्सोऽसंक्षीणमहामतिः । प्राप्तव्यं तेन संप्राप्तं नासौ वस्तुषु मज्जति

yo nirvikalpaḥ sumahānso'saṃkṣīṇamahāmatiḥ | prāptavyaṃ tena saṃprāptaṃ nāsau vastuṣu majjati

नानातामखिलां त्यक्त्वा शुद्धचिन्मात्रकोटरे । संवेद्येन विनिर्मुक्ते संवित्तत्त्वे स्थितो भव

nānātāmakhilāṃ tyaktvā śuddhacinmātrakoṭare | saṃvedyena vinirmukte saṃvittattve sthito bhava

स्वयमेवात्मनैवात्मा शक्तिं संकल्पनामिकाम् । यदा करोति स्फुरता स्पन्दशक्तिमिवानिलः

svayamevātmanaivātmā śaktiṃ saṃkalpanāmikām | yadā karoti sphuratā spandaśaktimivānilaḥ

तदा पृथगिवाभासं संकल्पकलनामयम् । मनो भवति विश्वात्मा भावयन्स्वाकृतिं स्वयम्

tadā pṛthagivābhāsaṃ saṃkalpakalanāmayam | mano bhavati viśvātmā bhāvayansvākṛtiṃ svayam

तत्संकल्पात्मकं चेतो यथेदमखिलं जगत् । संकल्पयति संकल्पैस्तथैव भवति क्षणात्

tatsaṃkalpātmakaṃ ceto yathedamakhilaṃ jagat | saṃkalpayati saṃkalpaistathaiva bhavati kṣaṇāt

कीटत्वमब्जजत्वं च मेरुत्वं मरुतां तथा । मनो जीवमहंकारबुद्धिचित्तादिनामकम्

kīṭatvamabjajatvaṃ ca merutvaṃ marutāṃ tathā | mano jīvamahaṃkārabuddhicittādināmakam

संकल्पतो द्वितैकत्वमेत्य चेतो जगत्स्थितिम् । तनोति तस्यां तदनु नानातां गच्छति स्वयम्

saṃkalpato dvitaikatvametya ceto jagatsthitim | tanoti tasyāṃ tadanu nānātāṃ gacchati svayam

संकल्पमयमेवेदं जगदाभोगि दृश्यते । न सत्यं न च मिथ्यैव स्वप्नजालमिवोत्थितम्

saṃkalpamayamevedaṃ jagadābhogi dṛśyate | na satyaṃ na ca mithyaiva svapnajālamivotthitam

जन्तोर्यथा मनोराज्यं विविधारम्भभासुरम् । ब्राह्मं तथेदं विततं मनोराज्यं विराजते

jantoryathā manorājyaṃ vividhārambhabhāsuram | brāhmaṃ tathedaṃ vitataṃ manorājyaṃ virājate

यथाभूतार्थभावित्वात्तदेतत्प्रविलीयते । परमार्थेन दृष्टं चेत्तदिदं नैव किंचन

yathābhūtārthabhāvitvāttadetatpravilīyate | paramārthena dṛṣṭaṃ cettadidaṃ naiva kiṃcana

दृश्यं त्वपरमार्थेन प्रयाति शतशाखताम् । जलमूर्मितरङ्गादिकलनार्हं परिस्फुरन्

dṛśyaṃ tvaparamārthena prayāti śataśākhatām | jalamūrmitaraṅgādikalanārhaṃ parisphuran

यथाम्बुधिर्वपुर्धत्ते स्वभावेन तथा चितः । कुर्वन्कर्मसहस्राणि ह्यणुचित्स्पन्दनादृते

yathāmbudhirvapurdhatte svabhāvena tathā citaḥ | kurvankarmasahasrāṇi hyaṇucitspandanādṛte

नापूर्वं कुरुते किंचित्किंचिद्भेदमतस्त्यजन् । गच्छन्श्रृण्वन्स्पृशन्जिघ्रन्वदन्व्यवहरन्स्वपन्

nāpūrvaṃ kurute kiṃcitkiṃcidbhedamatastyajan | gacchanśrṛṇvanspṛśanjighranvadanvyavaharansvapan

नापूर्वं विद्यते किंचित्सत्यमित्येव भावयन् । यद्यत्करोषि तद्विद्धि चिन्मात्रममलं ततम्

nāpūrvaṃ vidyate kiṃcitsatyamityeva bhāvayan | yadyatkaroṣi tadviddhi cinmātramamalaṃ tatam

ब्रह्म प्रबृंहिताकारं तस्मादन्यन्न विद्यते । पदार्थजाते सर्वस्मिन्संवित्सारमये स्थिते

brahma prabṛṃhitākāraṃ tasmādanyanna vidyate | padārthajāte sarvasminsaṃvitsāramaye sthite

संविदेवेदमखिलं जगन्नान्यास्ति कल्पना । संवित्स्फुरणमात्रेऽस्मिञ्जगज्जालकनामनि

saṃvidevedamakhilaṃ jagannānyāsti kalpanā | saṃvitsphuraṇamātre'smiñjagajjālakanāmani

इदमन्यदिदं चान्यदिति मिथ्याग्रहः कुतः । संभवादखिलाकारेष्वेकस्या एव संविदः । संवेद्यमपि नास्त्येव बन्धमोक्षावतः कथम्

idamanyadidaṃ cānyaditi mithyāgrahaḥ kutaḥ | saṃbhavādakhilākāreṣvekasyā eva saṃvidaḥ | saṃvedyamapi nāstyeva bandhamokṣāvataḥ katham

मोक्षोऽयमेष खलु बन्ध इति प्रसह्य चिन्तां निरस्य सकलां विफलाभिमानाम् । मौनी वशी विगतमानमदो महात्मा कुर्वन्स्वकार्यमनहंकृतिरेव तिष्ठ

mokṣo'yameṣa khalu bandha iti prasahya cintāṃ nirasya sakalāṃ viphalābhimānām | maunī vaśī vigatamānamado mahātmā kurvansvakāryamanahaṃkṛtireva tiṣṭha

114

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मोक्षोपायेषु निर्वाणप्रकरणे पू० परमार्थोपदेशो नाम चतुर्दशाधिकशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū0 paramārthopadeśo nāma caturdaśādhikaśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः ११५

115

पञ्चदशाधिकशततमः सर्गः

pañcadaśādhikaśatatamaḥ sargaḥ

पार्श्वगा ऊचुः । अत्रोत्तमाशथ लतावलयालयेषु लीलाविलोलललनाः कलयन्ति गीतम् । उद्दामभावरसविस्मृतवासरेहा विश्रम्य किंनरगणाः कलकाकलीकम्

pārśvagā ūcuḥ | atrottamāśatha latāvalayālayeṣu līlāvilolalalanāḥ kalayanti gītam | uddāmabhāvarasavismṛtavāsarehā viśramya kiṃnaragaṇāḥ kalakākalīkam

एते हिमाद्रिमलयाचलविन्ध्यसह्य- क्रौञ्चा महेन्द्रमधुमन्दरदर्दुराद्याः । दूरस्थिता दृशि सिताभ्रपटा वहन्ति संशुष्कपर्णलवलाञ्छितलोष्टलीलाम्

ete himādrimalayācalavindhyasahya- krauñcā mahendramadhumandaradardurādyāḥ | dūrasthitā dṛśi sitābhrapaṭā vahanti saṃśuṣkaparṇalavalāñchitaloṣṭalīlām

अमी दूरालोकव्यवहितमहावर्त्मनिचयाः पुरःप्राकाराणां कुलशिखरिणो बिभ्रति वपुः । विशन्तीरम्भोधिं कलय लुलिता भान्ति सरितः पटस्यान्तः सक्ताः प्रतनुसितसूत्रा इव दशाः

amī dūrālokavyavahitamahāvartmanicayāḥ puraḥprākārāṇāṃ kulaśikhariṇo bibhrati vapuḥ | viśantīrambhodhiṃ kalaya lulitā bhānti saritaḥ paṭasyāntaḥ saktāḥ pratanusitasūtrā iva daśāḥ

दशाशाः शैलानामुपरि परितः प्रावृतघना घनश्यामाकाराः खगकलकलालापलपिताः । लतामुक्तैः पुष्पैर्ललितवनलेखाभुजलता हसन्त्यस्ते राजन्भवनवनिता भान्ति पुरतः

daśāśāḥ śailānāmupari paritaḥ prāvṛtaghanā ghanaśyāmākārāḥ khagakalakalālāpalapitāḥ | latāmuktaiḥ puṣpairlalitavanalekhābhujalatā hasantyaste rājanbhavanavanitā bhānti purataḥ

तालीतमालबकुलाकुलतुङ्गशृङ्ग- मेकीकृताकृति वनं तरलं विभाति । अभ्याहतं जलनिधेस्तरलैस्तरङ्गै- स्तीरान्तलग्नघनशैवलजालकल्पम्

tālītamālabakulākulatuṅgaśṛṅga- mekīkṛtākṛti vanaṃ taralaṃ vibhāti | abhyāhataṃ jalanidhestaralaistaraṅgai- stīrāntalagnaghanaśaivalajālakalpam

इतः स्वपिति केशवः कुलमितस्तदीयद्विषा- मितोऽपि शरणार्थिनः शिखरिपत्रिणः शेरते । इतोऽपि वडवानलः सह समस्तसंवर्तकै- रहो विततमूर्जितं भरसहं च सिन्धोर्वपुः

itaḥ svapiti keśavaḥ kulamitastadīyadviṣā- mito'pi śaraṇārthinaḥ śikharipatriṇaḥ śerate | ito'pi vaḍavānalaḥ saha samastasaṃvartakai- raho vitatamūrjitaṃ bharasahaṃ ca sindhorvapuḥ

एते जम्बुनदीतटा रविकरैराभान्ति हेमाखिल- ग्रामारण्यपुरस्थलीगिरितरुस्थाण्वग्रहारोच्चयाः । ज्वालालीवलिताबरांतरलिहो मुञ्चन्ति भासोभित- स्सर्वा भूमिप भूरिहैवममरासेव्यास्ति नो मानुषैः

ete jambunadītaṭā ravikarairābhānti hemākhila- grāmāraṇyapurasthalīgiritarusthāṇvagrahāroccayāḥ | jvālālīvalitābarāṃtaraliho muñcanti bhāsobhita- ssarvā bhūmipa bhūrihaivamamarāsevyāsti no mānuṣaiḥ

एते कदम्बवनकम्बलमम्बुदाभ- माभान्ति भास्करपथानुगता वहन्तः । अस्याचलस्य वसुधेव तटं तवास्तु मा सूर्यरोधकनभस्थघनौघशङ्का

ete kadambavanakambalamambudābha- mābhānti bhāskarapathānugatā vahantaḥ | asyācalasya vasudheva taṭaṃ tavāstu mā sūryarodhakanabhasthaghanaughaśaṅkā

एषोऽसौ मलयो लयोग्रलवलीवल्लीलसच्चन्दन- स्फीतामोदमदाद्रसेन तरवो वक्रे क्रियन्ते त्रिभिः । सज्वालोदहनाक्षसंस्थितकपोलोष्मोदयोत्ताण्डवे अङ्गुष्ठाङ्गुलिभिर्यथोष्णककणास्तप्ता यथा योषिताम् एषोऽब्धिधौतकलधौततटाधिरूढ- भोगीन्द्रभोगपरिवेष्टितचन्दनोऽगः । विद्याधरीवदनपङ्कजदीप्तिपुञ्ज- हेमीकृताखिलशिलो मलयाभिधानः

eṣo'sau malayo layogralavalīvallīlasaccandana- sphītāmodamadādrasena taravo vakre kriyante tribhiḥ | sajvālodahanākṣasaṃsthitakapoloṣmodayottāṇḍave aṅguṣṭhāṅgulibhiryathoṣṇakakaṇāstaptā yathā yoṣitām eṣo'bdhidhautakaladhautataṭādhirūḍha- bhogīndrabhogapariveṣṭitacandano'gaḥ | vidyādharīvadanapaṅkajadīptipuñja- hemīkṛtākhilaśilo malayābhidhānaḥ

कूजत्कुञ्जकठोरगह्वरनदीक्वत्कारवत्कीचक- स्तम्भाडम्बरमूकमौकुलिकुलः क्रौञ्चाचलोयं गिरिः । एतस्मिन्प्रबलाकिनां प्रचलतामुद्वेजिताः कूजितै- रुद्वेल्लन्ति पुराणरोहणतरुस्तम्भेषु कुम्भीनसाः

kūjatkuñjakaṭhoragahvaranadīkvatkāravatkīcaka- stambhāḍambaramūkamaukulikulaḥ krauñcācaloyaṃ giriḥ | etasminprabalākināṃ pracalatāmudvejitāḥ kūjitai- rudvellanti purāṇarohaṇatarustambheṣu kumbhīnasāḥ

कोमलकनकलतालय- विलसितललनाविलोलवलयकृतम् । श्रवणरसायनपानं विततमिहाकर्णयास्य तटे

komalakanakalatālaya- vilasitalalanāvilolavalayakṛtam | śravaṇarasāyanapānaṃ vitatamihākarṇayāsya taṭe

करिकरटगलितमदजल- वलितश्चलवीचिचञ्चरीकचयैः । चर्वित एष कदर्थित इव कणनिकरो विरौति वारिनिधौ

karikaraṭagalitamadajala- valitaścalavīcicañcarīkacayaiḥ | carvita eṣa kadarthita iva kaṇanikaro virauti vārinidhau

पश्यामलेन्दुरामृत- नवनीतशरीरसुन्दरीवलितः । पितुरुत्सङ्गे कुरुते जललीलां क्षीरवारिनिधौ

paśyāmalendurāmṛta- navanītaśarīrasundarīvalitaḥ | piturutsaṅge kurute jalalīlāṃ kṣīravārinidhau

नृत्यन्ति मत्तकलकोकिलकाकलीकाः पश्यामले मलयसानुनि बालवल्ल्यः । लोलालिजालनयनारुणपत्रपाणि- पुष्पा मधूत्सवविलासविशेषवत्यः

nṛtyanti mattakalakokilakākalīkāḥ paśyāmale malayasānuni bālavallyaḥ | lolālijālanayanāruṇapatrapāṇi- puṣpā madhūtsavavilāsaviśeṣavatyaḥ

वंशानां हृदि पर्वतेषु जलधौ तोयार्थिनीनां तु ये शुक्तीनां हृदये विशन्ति समये वर्षांभसां बिन्दवः । ते मुक्ताफलतां व्रजन्ति करिणां कुम्भेषु वान्यद्भवेत् शुद्धौ मौक्तिकवत्स्युरुत्तमगुणा एतास्त्रिधा जा- तयः

vaṃśānāṃ hṛdi parvateṣu jaladhau toyārthinīnāṃ tu ye śuktīnāṃ hṛdaye viśanti samaye varṣāṃbhasāṃ bindavaḥ | te muktāphalatāṃ vrajanti kariṇāṃ kumbheṣu vānyadbhavet śuddhau mauktikavatsyuruttamaguṇā etāstridhā jā- tayaḥ

शैलेऽब्धौ पुरुषेऽवनौ जलधरे भेके शिलायां गजे नानाकारधरा भवन्ति मणयः कर्माणि तेषां विभो । ह्लादोच्चाटनमारणज्वरभयभ्रान्तिप्रकाशान्धता- खेदोत्तापनभूनभोगतिदृशो नाशो विधानं तथा

śaile'bdhau puruṣe'vanau jaladhare bheke śilāyāṃ gaje nānākāradharā bhavanti maṇayaḥ karmāṇi teṣāṃ vibho | hlādoccāṭanamāraṇajvarabhayabhrāntiprakāśāndhatā- khedottāpanabhūnabhogatidṛśo nāśo vidhānaṃ tathā

वातायनोदरगवाक्षकवाटकक्षा- द्वाराननैरिह पुराण्युदिते पठन्ति । श्वभ्राभ्रकन्दरदरीवनवेणुरन्ध्र- वर्गेण मन्दर इवामृतसिन्धुमिन्दुम्

vātāyanodaragavākṣakavāṭakakṣā- dvārānanairiha purāṇyudite paṭhanti | śvabhrābhrakandaradarīvanaveṇurandhra- vargeṇa mandara ivāmṛtasindhumindum

एतच्छृङ्गं हरति पवनः किंस्विदित्युन्मुखीभि- र्दृष्टोत्साहश्चकितचकितं मुग्धसिद्धाङ्गनाभिः । प्रालेयाद्रेः प्रतितटवनं प्रोत्पतत्यभ्रमूर्ध्वं वज्रस्तम्भो गगनसुतलोत्तोलनायेव भूमेः

etacchṛṅgaṃ harati pavanaḥ kiṃsvidityunmukhībhi- rdṛṣṭotsāhaścakitacakitaṃ mugdhasiddhāṅganābhiḥ | prāleyādreḥ pratitaṭavanaṃ protpatatyabhramūrdhvaṃ vajrastambho gaganasutalottolanāyeva bhūmeḥ

गङ्गातरङ्गहिमसीकरशीतलानि विद्याधराध्युषितचारुशिलातलानि । पुष्पाभ्रसंवलितपुष्पितकाननानि राजन्विलोकय महेन्द्रगिरेस्तटानि

gaṅgātaraṅgahimasīkaraśītalāni vidyādharādhyuṣitacāruśilātalāni | puṣpābhrasaṃvalitapuṣpitakānanāni rājanvilokaya mahendragirestaṭāni

देशान्तरेषु विततानि वनान्तराणि पुष्पस्थलान्युपवनान्यथ पत्तनानि । तीर्थेषु पूतभुवनानि जलानि दृष्ट्वा दौर्भाग्यमीतिरपयाति जवानुविद्धा

deśāntareṣu vitatāni vanāntarāṇi puṣpasthalānyupavanānyatha pattanāni | tīrtheṣu pūtabhuvanāni jalāni dṛṣṭvā daurbhāgyamītirapayāti javānuviddhā

श्रृङ्गाणि पूरितदिगन्तरमण्डलानि श्वभ्राभ्रकन्दरनिकुञ्जकुलाकुलानि । व्योमोपमान्यपि च वारिधिकुण्डलानि दृष्ट्वा गलन्ति कुकृतानि बृहत्तराणि

śrṛṅgāṇi pūritadigantaramaṇḍalāni śvabhrābhrakandaranikuñjakulākulāni | vyomopamānyapi ca vāridhikuṇḍalāni dṛṣṭvā galanti kukṛtāni bṛhattarāṇi

रम्याश्चन्दनवीथयो हि मलये विन्ध्ये मदान्धा गजाः कैलासे नृप पादजाति कनकं चन्द्रं महेन्द्राचले । दिव्याश्चौषधयस्तुषारशिखरे सर्वत्र रत्नानि वै सन्त्यन्धाखुवदेष जीर्णसदने व्यर्थं जनो जीर्यते

ramyāścandanavīthayo hi malaye vindhye madāndhā gajāḥ kailāse nṛpa pādajāti kanakaṃ candraṃ mahendrācale | divyāścauṣadhayastuṣāraśikhare sarvatra ratnāni vai santyandhākhuvadeṣa jīrṇasadane vyarthaṃ jano jīryate

सोन्नतं जगदिवोरुतटाकं वारिणा विवलितं तिमिरेण । प्रस्फुरन्ति च युगान्त इवैता विद्युतः शफरिका इव लोलाः

sonnataṃ jagadivorutaṭākaṃ vāriṇā vivalitaṃ timireṇa | prasphuranti ca yugānta ivaitā vidyutaḥ śapharikā iva lolāḥ

सावश्यायाश्याननीहारधारा धारोद्गारान्वारिदान्मादयन्तः । शीतानीतोद्दामरोमाञ्चचर्चाः प्रोद्यच्छब्दं वान्त्यहो वर्षवाताः

sāvaśyāyāśyānanīhāradhārā dhārodgārānvāridānmādayantaḥ | śītānītoddāmaromāñcacarcāḥ prodyacchabdaṃ vāntyaho varṣavātāḥ

हा वाति नीलजलदप्रसरानुसारी वातः किरन्विटपिपल्लवपुष्पगुच्छान् । धीरोत्करद्रुमवनान्तरचारचारु- रासारसीकरकदम्बकसारसारः

hā vāti nīlajaladaprasarānusārī vātaḥ kiranviṭapipallavapuṣpagucchān | dhīrotkaradrumavanāntaracāracāru- rāsārasīkarakadambakasārasāraḥ

मारुताः सुरतक्रान्तकान्तानिःश्वसितैरिमे । वहन्ति वृद्धिं गन्धं च लवं स्वर्गादिव च्युताः

mārutāḥ suratakrāntakāntāniḥśvasitairime | vahanti vṛddhiṃ gandhaṃ ca lavaṃ svargādiva cyutāḥ

कुवलयकुवलयविकचन- कुसुमलताविदलनोद्यता मृदवः । घनपटपाटनपटवो विधुतोपवना वहन्त्यमी पवनाः

kuvalayakuvalayavikacana- kusumalatāvidalanodyatā mṛdavaḥ | ghanapaṭapāṭanapaṭavo vidhutopavanā vahantyamī pavanāḥ

संध्याभ्रलेशानुपयन्ति वाता नभस्तले कोमलकम्पनेन । नृपाङ्गणे पुष्पविचित्रलेखा- नुवासिते भृत्यवरा इवैते

saṃdhyābhraleśānupayanti vātā nabhastale komalakampanena | nṛpāṅgaṇe puṣpavicitralekhā- nuvāsite bhṛtyavarā ivaite

क्वचित्कुसुमगन्धयः कमलवर्गगन्धाः क्वचि- त्क्वचितकुसुमवर्षिणो ललितकेसरासारिणः । क्वचिच्च हिमपाण्डवो हरितपीतलश्यामला वहन्ति शिखरानिलाः सुरतमन्दघर्मच्छिदः

kvacitkusumagandhayaḥ kamalavargagandhāḥ kvaci- tkvacitakusumavarṣiṇo lalitakesarāsāriṇaḥ | kvacicca himapāṇḍavo haritapītalaśyāmalā vahanti śikharānilāḥ suratamandagharmacchidaḥ

क्वचिद्हुंकारकांकारैरङ्गारनिकरान्करैः । किंकरैर्विकिरत्यर्को मूर्खसंसर्गवानिव

kvacidhuṃkārakāṃkārairaṅgāranikarānkaraiḥ | kiṃkarairvikiratyarko mūrkhasaṃsargavāniva

नररसायनतृप्तिविमुक्तया प्रमदया मदयापितलज्जया । उपगते वपुषा न विषह्यते विषविमूर्च्छनयेव समायता

nararasāyanatṛptivimuktayā pramadayā madayāpitalajjayā | upagate vapuṣā na viṣahyate viṣavimūrcchanayeva samāyatā

वलिततामरसा मृदुशीकराः शशिकरोत्करवीचिविभेदिनः । सदहना इव तापमयाः पुरो विरहिणीषु वनावनिवायवः

valitatāmarasā mṛduśīkarāḥ śaśikarotkaravīcivibhedinaḥ | sadahanā iva tāpamayāḥ puro virahiṇīṣu vanāvanivāyavaḥ

इह हि पूर्वपयोधितटावटे विकटपत्रपटाः कटकीतटाः । नवमदासवयौवनसंश्रयाः कलय यान्ति कथं शबरस्त्रियः

iha hi pūrvapayodhitaṭāvaṭe vikaṭapatrapaṭāḥ kaṭakītaṭāḥ | navamadāsavayauvanasaṃśrayāḥ kalaya yānti kathaṃ śabarastriyaḥ

नवरसासवसारनिशागम- क्षयभयातुरचित्ततयाङ्गना । त्यजति कान्तमियं न मनागपि द्रुतमितो वलितेव पुरोऽहिभिः

navarasāsavasāraniśāgama- kṣayabhayāturacittatayāṅganā | tyajati kāntamiyaṃ na manāgapi drutamito valiteva puro'hibhiḥ

प्रभाततूर्यमुखरैर्दिवसैरिव तर्जिता । ह्रद्येव स्फुटिता नारी निलीना दयितोरसि

prabhātatūryamukharairdivasairiva tarjitā | hradyeva sphuṭitā nārī nilīnā dayitorasi

प्रोत्फुल्लकिंशुकैषा दक्षिणजलधेस्तटेऽत्र वनराजी । ज्वलितेव जलतरङ्गैः पौनःपुन्येन सिच्यतेऽम्बुधिना

protphullakiṃśukaiṣā dakṣiṇajaladhestaṭe'tra vanarājī | jvaliteva jalataraṅgaiḥ paunaḥpunyena sicyate'mbudhinā

वास्या निर्यान्त्यनिलै- र्धूमा इव कृष्णकेसराम्बुधराः । अङ्गारा इव कुसुमा- न्युपशान्ताङ्गारवच्च खगभृङ्गाः

vāsyā niryāntyanilai- rdhūmā iva kṛṣṇakesarāmbudharāḥ | aṅgārā iva kusumā- nyupaśāntāṅgāravacca khagabhṛṅgāḥ

ईदृश्येव विलोकय वनराजी सत्यवह्निना ज्वलिता । गिरिशिरसि तूत्तरस्यां दिशि दूरे धूयते च खे पवनैः

īdṛśyeva vilokaya vanarājī satyavahninā jvalitā | giriśirasi tūttarasyāṃ diśi dūre dhūyate ca khe pavanaiḥ

क्रौञ्चाचलस्य भुवि मन्थरमेघचक्र- गम्भीरताररवनर्तितबर्हिणीयम् । पश्योत्थितं तुमुलमाकुलवर्षवात- व्याधूतपुष्पफलपल्लवकाननीयम्

krauñcācalasya bhuvi mantharameghacakra- gambhīratāraravanartitabarhiṇīyam | paśyotthitaṃ tumulamākulavarṣavāta- vyādhūtapuṣpaphalapallavakānanīyam

अस्ताचले विकटकाञ्चनकूटकोटि- संघट्टनस्फुटितजर्जरचारुसंधिः । खर्वं रथः पतति स स्म रवेः सचक्र- चीत्कारतारतरकूबररास एषः

astācale vikaṭakāñcanakūṭakoṭi- saṃghaṭṭanasphuṭitajarjaracārusaṃdhiḥ | kharvaṃ rathaḥ patati sa sma raveḥ sacakra- cītkāratāratarakūbararāsa eṣaḥ

भुवनभवनप्राकारेऽद्रौ निशाकरमेरुकं परिविकसितं मीतं भासा मलालिरुपाश्रितः । तदिह जगतां वस्तु श्रेष्ठं न किंचन विद्यते विधिरुपहतः कुर्यान्नो यत्क्षणेन कलङ्कितम्

bhuvanabhavanaprākāre'drau niśākaramerukaṃ parivikasitaṃ mītaṃ bhāsā malālirupāśritaḥ | tadiha jagatāṃ vastu śreṣṭhaṃ na kiṃcana vidyate vidhirupahataḥ kuryānno yatkṣaṇena kalaṅkitam

त्रिभुवनहराट्टहासो भुवनमहाभवन एष मङ्कोलः । क्षीरसलिलावपूरो गगनाब्धेश्चान्द्र आलोकः

tribhuvanaharāṭṭahāso bhuvanamahābhavana eṣa maṅkolaḥ | kṣīrasalilāvapūro gaganābdheścāndra ālokaḥ

स्पृष्टप्रदोषमयमन्दरमथ्यमान- चन्द्रार्णवोल्लसितदुग्धतरङ्गभङ्गैः । पश्य प्रभापटलकैः परिपूरिताङ्गीः पूरैरिवोग्रसरितः प्रसरद्भिराशाः

spṛṣṭapradoṣamayamandaramathyamāna- candrārṇavollasitadugdhataraṅgabhaṅgaiḥ | paśya prabhāpaṭalakaiḥ paripūritāṅgīḥ pūrairivograsaritaḥ prasaradbhirāśāḥ

एते पतन्त्यतुल तालकराललोल- वेतालवालवलिता निशि गुह्यकौघाः । हूणेश्वरस्य नगराणि निरस्तशान्ति स्वस्तिश्रवादिविकलानि बलेन भोक्तुम्

ete patantyatula tālakarālalola- vetālavālavalitā niśi guhyakaughāḥ | hūṇeśvarasya nagarāṇi nirastaśānti svastiśravādivikalāni balena bhoktum

तावद्विभाति गगने परिपूर्णचन्द्रो यावद्वधूवदनमेति न सद्म बाह्यम् । अभ्युद्गतेऽङ्गणनभस्यबलाननेन्दा- विन्दोः सिताभ्रशकलस्य च को विशेषः

tāvadvibhāti gagane paripūrṇacandro yāvadvadhūvadanameti na sadma bāhyam | abhyudgate'ṅgaṇanabhasyabalānanendā- vindoḥ sitābhraśakalasya ca ko viśeṣaḥ

वृद्धानि चन्द्रांशुनवाम्बराणि गङ्गौघनिर्धूतशिलान्यमूनि । हिमाततान्युग्रलताजटानि तुषारशैलेश्वरमस्तकानि

vṛddhāni candrāṃśunavāmbarāṇi gaṅgaughanirdhūtaśilānyamūni | himātatānyugralatājaṭāni tuṣāraśaileśvaramastakāni

स एष मन्दारवनावतंसो दोलाप्सरोगेयविसारिवातः । क्वचिन्मणिद्योतविचित्रचित्रः संदृश्यते व्योमनि मन्दराद्रिः

sa eṣa mandāravanāvataṃso dolāpsarogeyavisārivātaḥ | kvacinmaṇidyotavicitracitraḥ saṃdṛśyate vyomani mandarādriḥ

प्रोन्निद्रनीरन्ध्रशिलीन्ध्रसान्द्र- पुष्पार्घ्यपात्रध्रमहामहीध्राः । सान्द्राभ्रनिर्हादगभीरकुक्षौ सर्क्षान्तरिक्षश्रियमुद्वहन्ति

pronnidranīrandhraśilīndhrasāndra- puṣpārghyapātradhramahāmahīdhrāḥ | sāndrābhranirhādagabhīrakukṣau sarkṣāntarikṣaśriyamudvahanti

इतः स कैलासगिरिर्गरीयसा प्रभाप्रवाहेण मितेन यस्य खम् । शंभोरिवाभाति सुतस्य कुट्टिमं चन्द्रोऽपि च क्षीरसमुद्रगो यथा

itaḥ sa kailāsagirirgarīyasā prabhāpravāheṇa mitena yasya kham | śaṃbhorivābhāti sutasya kuṭṭimaṃ candro'pi ca kṣīrasamudrago yathā

स्थाणूनां छिन्नशाखानां मृन्मयानां च वासवः । संधत्ते पश्य दूराणां वातैर्मुक्तशिखा इव

sthāṇūnāṃ chinnaśākhānāṃ mṛnmayānāṃ ca vāsavaḥ | saṃdhatte paśya dūrāṇāṃ vātairmuktaśikhā iva

एते कदम्बकुलकुन्दसुगन्धिवाता लिम्पन्ति मांसलतया मकरन्दवृष्टेः । घ्राणं घनैः परिमलैरलिजालनीला व्यालोड्य मेघपटलैः खमिवाभ्रकायाः

ete kadambakulakundasugandhivātā limpanti māṃsalatayā makarandavṛṣṭeḥ | ghrāṇaṃ ghanaiḥ parimalairalijālanīlā vyāloḍya meghapaṭalaiḥ khamivābhrakāyāḥ

उन्निद्रकुड्मलदलासु वनस्थलीषु सच्छायशाद्वलघनेषु च जङ्गलेषु । ग्रामेषु संततफलद्रुमसंकुलेषु लक्ष्मीः स्वयं निवसतीव निवासहेतोः

unnidrakuḍmaladalāsu vanasthalīṣu sacchāyaśādvalaghaneṣu ca jaṅgaleṣu | grāmeṣu saṃtataphaladrumasaṃkuleṣu lakṣmīḥ svayaṃ nivasatīva nivāsahetoḥ

वातायनागतलतावृतसौधकोश- कोशातकीकुसुमकेसरमाहरद्भिः । आगुल्फकीर्णमुकुलाजिर एष वातै- ग्रामो विभाति नगरं वनदेवतानाम्

vātāyanāgatalatāvṛtasaudhakośa- kośātakīkusumakesaramāharadbhiḥ | āgulphakīrṇamukulājira eṣa vātai- grāmo vibhāti nagaraṃ vanadevatānām

115

उन्निद्रामलचम्पकद्रुमलतादोलाविलोलाङ्गनाः कूजन्निर्झरवारयः परिसरप्रोन्निद्रतालद्रुमाः उत्फुल्लोज्ज्वलमंजरीसितलतागेहोल्लसद्बर्हिणः पर्यन्तोन्नतसाललम्बजलदा रम्या गिरिग्रामकाः वातालोलविचित्रपत्रलतिकासंपूर्णनीलस्थलाः कूजल्लावककोककुक्कुटघटागायत्पुलिन्दाङ्गनाः । बालाव्याकुलतर्णका दधिमधुक्षीराज्यपानोज्ज्वलाः कस्येवामृतमण्डपा विरचिता रम्या गिरिग्रामकाः इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० नि० उ० अवि० वि० विपश्चिदनुकृतपदार्थवर्णनं नाम पञ्चदशाधिकशततमः सर्गः

unnidrāmalacampakadrumalatādolāvilolāṅganāḥ kūjannirjharavārayaḥ parisarapronnidratāladrumāḥ utphullojjvalamaṃjarīsitalatāgehollasadbarhiṇaḥ paryantonnatasālalambajaladā ramyā girigrāmakāḥ vātālolavicitrapatralatikāsaṃpūrṇanīlasthalāḥ kūjallāvakakokakukkuṭaghaṭāgāyatpulindāṅganāḥ | bālāvyākulatarṇakā dadhimadhukṣīrājyapānojjvalāḥ kasyevāmṛtamaṇḍapā viracitā ramyā girigrāmakāḥ ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 ni0 u0 avi0 vi0 vipaścidanukṛtapadārthavarṇanaṃ nāma pañcadaśādhikaśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः ११५

115

पञ्चदशाधिकशततमः सर्गः

pañcadaśādhikaśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । महाकर्ता महाभोक्ता महात्यागी भवानघ । सर्वाः शङ्काः परित्यज्य धैर्यमालम्ब्य शाश्वतम्

śrīvasiṣṭha uvāca | mahākartā mahābhoktā mahātyāgī bhavānagha | sarvāḥ śaṅkāḥ parityajya dhairyamālambya śāśvatam

श्रीराम उवाच । किमुच्यते महाकर्ता महात्यागी किमुच्यते । किमुच्यते महाभोक्ता सम्यक्कथय मे प्रभो

śrīrāma uvāca | kimucyate mahākartā mahātyāgī kimucyate | kimucyate mahābhoktā samyakkathaya me prabho

श्रीवसिष्ठ उवाच । एतद्व्रतत्रयं राम पुरा चन्द्रार्धमौलिना । भृङ्गीशाय तु संप्रोक्तं येनासौ विज्वरः स्थितः

śrīvasiṣṭha uvāca | etadvratatrayaṃ rāma purā candrārdhamaulinā | bhṛṅgīśāya tu saṃproktaṃ yenāsau vijvaraḥ sthitaḥ

सुमेरावुत्तरे श्रृङ्गे पूर्वं शशिकलाधरः । अतिष्ठदग्निसंकाशे समग्रपरिवारवान्

sumerāvuttare śrṛṅge pūrvaṃ śaśikalādharaḥ | atiṣṭhadagnisaṃkāśe samagraparivāravān

तमपृच्छन्महातेजास्तनुविज्ञानवान्स्थितः । भृङ्गीशः प्रणतो राम बद्धाञ्जलिरुमापतिम्

tamapṛcchanmahātejāstanuvijñānavānsthitaḥ | bhṛṅgīśaḥ praṇato rāma baddhāñjalirumāpatim

भृङ्गीश उवाच । भगवन्देवदेवेश सर्वज्ञ परमेश्वर । यदहं परिपृच्छामि कृपया तद्वदाशु मे

bhṛṅgīśa uvāca | bhagavandevadeveśa sarvajña parameśvara | yadahaṃ paripṛcchāmi kṛpayā tadvadāśu me

संसाररचनां नाथ तरङ्गतरलामिमाम् । अवलोक्य विमुह्यामि तत्त्वविश्रान्तिवर्जितः

saṃsāraracanāṃ nātha taraṅgataralāmimām | avalokya vimuhyāmi tattvaviśrāntivarjitaḥ

कमन्तर्निश्चयं कान्तमुररीकृत्य सुस्थितम् । अस्मिञ्जगज्जीर्णगृहे तिष्ठामि विगतज्वरम्

kamantarniścayaṃ kāntamurarīkṛtya susthitam | asmiñjagajjīrṇagṛhe tiṣṭhāmi vigatajvaram

ईश्वर उवाच । सर्वाः शङ्काः परित्यज्य धैर्यमालम्ब्य शाश्वतम् । महाभोक्ता महाकर्ता महात्यागी भवानघ

īśvara uvāca | sarvāḥ śaṅkāḥ parityajya dhairyamālambya śāśvatam | mahābhoktā mahākartā mahātyāgī bhavānagha

भृङ्गीश उवाच । किमुच्यते महाकर्ता महाभोक्ता किमुच्यते । किमुच्यते महात्यागी सम्यक्कथय मे प्रभो

bhṛṅgīśa uvāca | kimucyate mahākartā mahābhoktā kimucyate | kimucyate mahātyāgī samyakkathaya me prabho

ईश्वर उवाच । धर्माधर्मौ महाभाग शङ्काविरहिताक्षयः । यः करोति यथाप्राप्तौ महाकर्ता स उच्यते

īśvara uvāca | dharmādharmau mahābhāga śaṅkāvirahitākṣayaḥ | yaḥ karoti yathāprāptau mahākartā sa ucyate

रागद्वेषौ सुखं दुःखं धर्माधर्मौ फलाफले । यः करोत्यनपेक्षेण महाकर्ता स उच्यते

rāgadveṣau sukhaṃ duḥkhaṃ dharmādharmau phalāphale | yaḥ karotyanapekṣeṇa mahākartā sa ucyate

मौनवान्निरहंभावो निर्मलो मुक्तमत्सरः । यः करोति गतोद्वेगं महाकर्ता स उच्यते

maunavānnirahaṃbhāvo nirmalo muktamatsaraḥ | yaḥ karoti gatodvegaṃ mahākartā sa ucyate

शुभाशुभेषु कार्येषु धर्माधर्मैः कुशङ्कया । मतिर्न लिप्यते यस्य महाकर्ता स उच्यते

śubhāśubheṣu kāryeṣu dharmādharmaiḥ kuśaṅkayā | matirna lipyate yasya mahākartā sa ucyate

सर्वत्र विगतस्नेहो यः साक्षिवदवस्थितः । निरिच्छं वर्तते कार्ये महाकर्ता स उच्यते

sarvatra vigatasneho yaḥ sākṣivadavasthitaḥ | niricchaṃ vartate kārye mahākartā sa ucyate

उद्वेगानन्दरहितः समया स्वच्छया धिया । न शोचते यो नोदेति महाकर्ता स उच्यते

udvegānandarahitaḥ samayā svacchayā dhiyā | na śocate yo nodeti mahākartā sa ucyate

यथार्थकाले मतिमानसंसक्तमना मुनिः । कार्यानुरूपवृत्तस्थो महाकर्ता स उच्यते

yathārthakāle matimānasaṃsaktamanā muniḥ | kāryānurūpavṛttastho mahākartā sa ucyate

उदासीनः कर्तृतां च कर्माकर्माचरंश्च यः । समं यात्यन्तरत्यन्तं महाकर्ता स उच्यते

udāsīnaḥ kartṛtāṃ ca karmākarmācaraṃśca yaḥ | samaṃ yātyantaratyantaṃ mahākartā sa ucyate

स्वभावेनैव यः शान्तः समतां न जहाति वै । शुभाशुभं ह्याचरन्यो महाकर्ता स उच्यते

svabhāvenaiva yaḥ śāntaḥ samatāṃ na jahāti vai | śubhāśubhaṃ hyācaranyo mahākartā sa ucyate

जन्मस्थितिविनाशेषु सोदयास्तमयेषु च । सममेव मनो यस्य महाकर्ता स उच्यते

janmasthitivināśeṣu sodayāstamayeṣu ca | samameva mano yasya mahākartā sa ucyate

न किंचन द्वेष्टि तथा न किंचिदभिकाङ्क्षति । भुङ्क्ते च प्रकृतं सर्वं महाभोक्ता स उच्यते

na kiṃcana dveṣṭi tathā na kiṃcidabhikāṅkṣati | bhuṅkte ca prakṛtaṃ sarvaṃ mahābhoktā sa ucyate

नादत्तेऽप्याददानश्च नाचरत्याचरन्नपि । भुञ्जानोऽपि न यो भुङ्क्ते महाभोक्ता स उच्यते

nādatte'pyādadānaśca nācaratyācarannapi | bhuñjāno'pi na yo bhuṅkte mahābhoktā sa ucyate

साक्षिवत्सकलं लोकव्यवहारमखिन्नधीः । पश्यत्यपगतेच्छं यो महाभोक्ता स उच्यते

sākṣivatsakalaṃ lokavyavahāramakhinnadhīḥ | paśyatyapagatecchaṃ yo mahābhoktā sa ucyate

सुखैर्दुःखैः क्रियायोगैर्भावाभावैर्भ्रमप्रदैः । यस्य नोत्क्रामति मतिर्महाभोक्ता स उच्यते

sukhairduḥkhaiḥ kriyāyogairbhāvābhāvairbhramapradaiḥ | yasya notkrāmati matirmahābhoktā sa ucyate

जरा मरणमापच्च राज्ये दारिद्र्यमेव च । रम्यमित्येव यो वेत्ति महाभोक्ता स उच्यते

jarā maraṇamāpacca rājye dāridryameva ca | ramyamityeva yo vetti mahābhoktā sa ucyate

महान्ति सुखदुःखानि यः पयांसीव सागरः । समं समुपगृह्णाति महाभोक्ता स उच्यते

mahānti sukhaduḥkhāni yaḥ payāṃsīva sāgaraḥ | samaṃ samupagṛhṇāti mahābhoktā sa ucyate

अहिंसा समता तुष्टिश्चन्द्रबिम्बादिवांशवः । नोप यस्माच्चोपयाता महाभोक्ता स उच्यते

ahiṃsā samatā tuṣṭiścandrabimbādivāṃśavaḥ | nopa yasmāccopayātā mahābhoktā sa ucyate

कट्वम्ललवणं तिक्तममृष्टं मृष्टमुत्तमम् । अधमं योऽत्ति साम्येन महाभोक्ता स उच्यते

kaṭvamlalavaṇaṃ tiktamamṛṣṭaṃ mṛṣṭamuttamam | adhamaṃ yo'tti sāmyena mahābhoktā sa ucyate

सरसं नीरसं चैव सुरतं विरतं तथा । यः पश्यति समं सौम्यो महाभोक्ता स उच्यते

sarasaṃ nīrasaṃ caiva surataṃ virataṃ tathā | yaḥ paśyati samaṃ saumyo mahābhoktā sa ucyate

क्षारे खण्डप्रकारे च शुभे वाप्यशुभे तथा । समता सुस्थिरा यस्य महाभोक्ता स उच्यते

kṣāre khaṇḍaprakāre ca śubhe vāpyaśubhe tathā | samatā susthirā yasya mahābhoktā sa ucyate

इदं भोज्यमभोज्यं चेत्येवं त्यक्त्वा विकल्पितम् । गताभिलाषं यो भुङ्क्ते महाभोक्ता स उच्यते

idaṃ bhojyamabhojyaṃ cetyevaṃ tyaktvā vikalpitam | gatābhilāṣaṃ yo bhuṅkte mahābhoktā sa ucyate

आपदं संपदं मोहमानन्दमपरं परम् । यो भुङ्क्ते समया बुद्ध्या महाभोक्ता स उच्यते

āpadaṃ saṃpadaṃ mohamānandamaparaṃ param | yo bhuṅkte samayā buddhyā mahābhoktā sa ucyate

धर्माधर्मौ सुखं दुःखं तथा मरणजन्मनी । धिया येनेति संत्यक्तं महात्यागी स उच्यते

dharmādharmau sukhaṃ duḥkhaṃ tathā maraṇajanmanī | dhiyā yeneti saṃtyaktaṃ mahātyāgī sa ucyate

सर्वेच्छाः सकलाः शङ्काः सर्वेहाः सर्वनिश्चयाः । धिया येन परित्यक्ता महात्यागी स उच्यते

sarvecchāḥ sakalāḥ śaṅkāḥ sarvehāḥ sarvaniścayāḥ | dhiyā yena parityaktā mahātyāgī sa ucyate

देहस्य मनसो दुःखैरिन्द्रियाणां मनःस्थितेः । नूनं येनोज्झिता सत्ता महात्यागी स उच्यते

dehasya manaso duḥkhairindriyāṇāṃ manaḥsthiteḥ | nūnaṃ yenojjhitā sattā mahātyāgī sa ucyate

न मे देहो न जन्मापि युक्तायुक्ते न कर्मणी । इति निश्चयवानन्तर्महात्यागी स उच्यते

na me deho na janmāpi yuktāyukte na karmaṇī | iti niścayavānantarmahātyāgī sa ucyate

येन धर्ममधर्मं च मनोमननमीहितम् । सर्वमन्तः परित्यक्तं महात्यागी स उच्यते

yena dharmamadharmaṃ ca manomananamīhitam | sarvamantaḥ parityaktaṃ mahātyāgī sa ucyate

यावती दृश्यकलना सकलेयं विलोक्यते । सा येन सुष्ठु संत्यक्ता महात्यागी स उच्यते

yāvatī dṛśyakalanā sakaleyaṃ vilokyate | sā yena suṣṭhu saṃtyaktā mahātyāgī sa ucyate

इत्युक्तं देवदेवेन भृङ्गीशाय पुरानघ । एतां दृष्टिमवष्टभ्य तिष्ठ राम गतज्वरः

ityuktaṃ devadevena bhṛṅgīśāya purānagha | etāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya tiṣṭha rāma gatajvaraḥ

नित्योदितं विमलरूपमनन्तमाद्यं ब्रह्मास्ति नेतरकलाकलनं हि किंचित् । इत्येव भावय निरञ्जनतामुपेतो निर्वाणमेहि सकलामलशान्तवृत्तिः

nityoditaṃ vimalarūpamanantamādyaṃ brahmāsti netarakalākalanaṃ hi kiṃcit | ityeva bhāvaya nirañjanatāmupeto nirvāṇamehi sakalāmalaśāntavṛttiḥ

अनामयं ब्रह्म समस्तकल्प कार्यैकबीजं परमात्मरूपम् । बृहच्च तद्ब्रंहितसर्वभावं खमस्ति भातीह यदङ्ग किंचित्

anāmayaṃ brahma samastakalpa kāryaikabījaṃ paramātmarūpam | bṛhacca tadbraṃhitasarvabhāvaṃ khamasti bhātīha yadaṅga kiṃcit

अन्यत्क्वचित्किंचिदिदं कदाचि- न्न संभवत्येव सदप्यसच्च । इत्येव साधो दृढनिश्चयोऽन्तः स्थित्वा गताशङ्कविलासमास्स्व

anyatkvacitkiṃcididaṃ kadāci- nna saṃbhavatyeva sadapyasacca | ityeva sādho dṛḍhaniścayo'ntaḥ sthitvā gatāśaṅkavilāsamāssva

अन्तर्मुखः सन्सततं समस्तं कुर्वन्बहिष्ठं खलु कार्यजातम् । न खेदमायासि कदाचिदेव निराकृताहंकृतितामुपैषि

antarmukhaḥ sansatataṃ samastaṃ kurvanbahiṣṭhaṃ khalu kāryajātam | na khedamāyāsi kadācideva nirākṛtāhaṃkṛtitāmupaiṣi

115

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे०मो० निर्वाणप्रकरणे पू० व्रतत्रयनिरूपणं नाम पञ्चदशाधिकशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0mo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 vratatrayanirūpaṇaṃ nāma pañcadaśādhikaśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः ११६

116

षोडशाधिकशततमः सर्गः

ṣoḍaśādhikaśatatamaḥ sargaḥ

अनुचरा ऊचुः । देव पश्यात्र संग्रामलग्नसीमान्तभूभृताम् । कचन्ति हेतिसंघाता विसरन्ति बलानि च

anucarā ūcuḥ | deva paśyātra saṃgrāmalagnasīmāntabhūbhṛtām | kacanti hetisaṃghātā visaranti balāni ca

हतान्हतानभिमुखान्वीरान्वीरैः सहस्रशः । आरोप्यारोप्य खं यान्ति पश्य पश्याङ्गनारथैः

hatānhatānabhimukhānvīrānvīraiḥ sahasraśaḥ | āropyāropya khaṃ yānti paśya paśyāṅganārathaiḥ

विजिगीषोः पुनः प्राप्ते संकटे प्रकटे रणे । धर्म्यं विराजते युद्धं यौवने सुरतं यथा

vijigīṣoḥ punaḥ prāpte saṃkaṭe prakaṭe raṇe | dharmyaṃ virājate yuddhaṃ yauvane surataṃ yathā

लोकैरनिन्दिता लक्ष्मीरारोग्यं श्रीसमन्वितम् । धर्म्यं युद्धं परार्थेन जीवितस्योत्तमं फलम्

lokairaninditā lakṣmīrārogyaṃ śrīsamanvitam | dharmyaṃ yuddhaṃ parārthena jīvitasyottamaṃ phalam

अविरोधेन धर्मस्य युद्धे संमुखमागतम् । योधानुरूपं यो हन्ति शूरः स्वर्ग्यः स नेतरः

avirodhena dharmasya yuddhe saṃmukhamāgatam | yodhānurūpaṃ yo hanti śūraḥ svargyaḥ sa netaraḥ

हस्तस्थितासिवरनीलसरोजदाम- श्यामो हयोत्थघनरेणुनिशागमोऽत्र । आलोकय क्रमणमेष कथं करोति प्रोन्नामहेतिभरभूषणभाजि लक्ष्म्याः

hastasthitāsivaranīlasarojadāma- śyāmo hayotthaghanareṇuniśāgamo'tra | ālokaya kramaṇameṣa kathaṃ karoti pronnāmahetibharabhūṣaṇabhāji lakṣmyāḥ

एते कचन्ति शरशक्तिगदाभुशुण्डी- शूलासिकुन्तपटुतोमरचक्रपूर्णाः । तापाः सताण्डवकचप्रचले चलेऽब्धौ देहेन वल्गति भुवीव फणीन्द्रसंघाः

ete kacanti śaraśaktigadābhuśuṇḍī- śūlāsikuntapaṭutomaracakrapūrṇāḥ | tāpāḥ satāṇḍavakacapracale cale'bdhau dehena valgati bhuvīva phaṇīndrasaṃghāḥ

पश्याम्बरं बलवदम्बुधराब्धिपूर्णं पश्याम्बरं तरलतारकतारहारम् । पश्याम्बरं सुघनसक्तमसैकसारं पश्याम्बरं विशदचन्द्रकरावसिक्तम्

paśyāmbaraṃ balavadambudharābdhipūrṇaṃ paśyāmbaraṃ taralatārakatārahāram | paśyāmbaraṃ sughanasaktamasaikasāraṃ paśyāmbaraṃ viśadacandrakarāvasiktam

यत्रानेकसुरासुरास्पदघटा तारापदेशं गता ऋक्षाणां च यदास्पदं विसरतां सर्वोन्नतानां च यत् । तस्मिञ्छून्यमिति प्रतीतिरधुनाप्यस्तं गता नाम्बरे कोऽन्यो मार्जयितुं जनोऽज्ञरचितं लोकापवादं क्षमः मेघाटोपैः प्रलयदहनैरद्रिपक्षाभिघातै- स्तारापूरैरमरदितिजक्षुब्धसंग्रामसंघैः । व्योमाद्यापि प्रकृतिविकृतिं नाम नायात्यसंख्यै- रन्तः साराशयगुणवतां लक्ष्यते नो महिम्नः

yatrānekasurāsurāspadaghaṭā tārāpadeśaṃ gatā ṛkṣāṇāṃ ca yadāspadaṃ visaratāṃ sarvonnatānāṃ ca yat | tasmiñchūnyamiti pratītiradhunāpyastaṃ gatā nāmbare ko'nyo mārjayituṃ jano'jñaracitaṃ lokāpavādaṃ kṣamaḥ meghāṭopaiḥ pralayadahanairadripakṣābhighātai- stārāpūrairamaraditijakṣubdhasaṃgrāmasaṃghaiḥ | vyomādyāpi prakṛtivikṛtiṃ nāma nāyātyasaṃkhyai- rantaḥ sārāśayaguṇavatāṃ lakṣyate no mahimnaḥ

आन्दोलयस्यविरलं गगनार्कमङ्के नारायणं च शशिनं च तथेतराणि । तेजांसि भासुरतडित्प्रभृतीनि साधो चित्रं तथापि न जहासि यदान्ध्यमन्तः

āndolayasyaviralaṃ gaganārkamaṅke nārāyaṇaṃ ca śaśinaṃ ca tathetarāṇi | tejāṃsi bhāsurataḍitprabhṛtīni sādho citraṃ tathāpi na jahāsi yadāndhyamantaḥ

आकाश काशसि तु यत्र शशाङ्कबिम्बं त्वत्कीर्णकज्जलतमो मलिनोऽसितत्वम् । सङ्गान्न यन्नयसि तत्खलु चित्रमुच्चैः को नाम वान्तरमलं मलिनीकरोति

ākāśa kāśasi tu yatra śaśāṅkabimbaṃ tvatkīrṇakajjalatamo malino'sitatvam | saṅgānna yannayasi tatkhalu citramuccaiḥ ko nāma vāntaramalaṃ malinīkaroti

पूर्णस्यापि जगद्दोषैः सर्वदैवाविकारिणः । खस्य मन्ये बुधस्येव सुखं सर्वार्थशून्यता

pūrṇasyāpi jagaddoṣaiḥ sarvadaivāvikāriṇaḥ | khasya manye budhasyeva sukhaṃ sarvārthaśūnyatā

कल्पाभ्रद्रुमवीरुदुन्नतिदृशां कर्तासि धर्तासि च आकाशेन्दुघनार्ककिन्नरमरुत्स्कन्धामराणामपि । सर्वं रम्यमसंकुलाशय समस्वच्छस्वभावस्य ते यत्त्वेतद्दहनत्वमङ्ग तदहो मुख्याय खेदाय नः

kalpābhradrumavīrudunnatidṛśāṃ kartāsi dhartāsi ca ākāśendughanārkakinnaramarutskandhāmarāṇāmapi | sarvaṃ ramyamasaṃkulāśaya samasvacchasvabhāvasya te yattvetaddahanatvamaṅga tadaho mukhyāya khedāya naḥ

आकाश काशमसि निर्मलमच्छमुच्चै- राधार उन्नततयोत्तममुत्तमानाम् । त्वामेत्य किंतु विरलं करकाघनोऽयं लोकं विमर्दयति तेन परोऽसि नीचैः

ākāśa kāśamasi nirmalamacchamuccai- rādhāra unnatatayottamamuttamānām | tvāmetya kiṃtu viralaṃ karakāghano'yaṃ lokaṃ vimardayati tena paro'si nīcaiḥ

आकाश कर्षकष एव निकर्षणं ते मन्ये चिरं समचितं न तु किंचिदन्यत् । शून्योऽसि यज्जलधरर्क्षविमानचन्द्र- सूर्यानिलान्वहसि भासि न चार्थशून्यः

ākāśa karṣakaṣa eva nikarṣaṇaṃ te manye ciraṃ samacitaṃ na tu kiṃcidanyat | śūnyo'si yajjaladhararkṣavimānacandra- sūryānilānvahasi bhāsi na cārthaśūnyaḥ

अह्नि प्रकाशमसि रक्तवपुर्दिनान्ते यामासु कृष्णमथ चाखिलवस्तुरिक्तम् । नित्यं न किंचिदपि सद्वहसीति मायां न व्योम वेत्ति विदुषोऽपि विचेष्टितं ते

ahni prakāśamasi raktavapurdinānte yāmāsu kṛṣṇamatha cākhilavasturiktam | nityaṃ na kiṃcidapi sadvahasīti māyāṃ na vyoma vetti viduṣo'pi viceṣṭitaṃ te

अकिंचनोऽपि कार्याणि साधयत्यातताशयः । अन्तःशून्यमपि व्योम सर्वस्योन्नतिकारणम्

akiṃcano'pi kāryāṇi sādhayatyātatāśayaḥ | antaḥśūnyamapi vyoma sarvasyonnatikāraṇam

न तृणसलिलं नैव ग्रामो न नाम च पत्तनं न च दलभरस्निग्धच्छायस्तरुर्न च सत्प्रपा । तदपि गगनाध्वानं सूर्यः प्रयाति दिने दिने विषममपि यत्प्रारब्धं तत्त्यजन्ति न सात्त्विकाः

na tṛṇasalilaṃ naiva grāmo na nāma ca pattanaṃ na ca dalabharasnigdhacchāyastarurna ca satprapā | tadapi gaganādhvānaṃ sūryaḥ prayāti dine dine viṣamamapi yatprārabdhaṃ tattyajanti na sāttvikāḥ

यामा ध्वान्तपटेन शीतलरुचिः कर्पूरपूरैः करै- रर्कालोकनवांशुकेन दिवसस्तारौघपुष्पोत्करैः । द्यौरम्भोदतुषारवारिकुसुमैः सर्वर्तवो भूषय- न्त्येते कालकलात्मनोस्त्रिभुवने व्योमाङ्गणं नाथयोः धूमाभ्ररेणुतिमिरार्कनिशेशसंध्या ताराविमानगरुडाद्रिसुरासुराणाम् । क्षोभैरपि प्रकृतिमुज्झति नान्तरिक्षं चित्रोत्थिता स्थितिरहो नु महाशयस्य

yāmā dhvāntapaṭena śītalaruciḥ karpūrapūraiḥ karai- rarkālokanavāṃśukena divasastāraughapuṣpotkaraiḥ | dyaurambhodatuṣāravārikusumaiḥ sarvartavo bhūṣaya- ntyete kālakalātmanostribhuvane vyomāṅgaṇaṃ nāthayoḥ dhūmābhrareṇutimirārkaniśeśasaṃdhyā tārāvimānagaruḍādrisurāsurāṇām | kṣobhairapi prakṛtimujjhati nāntarikṣaṃ citrotthitā sthitiraho nu mahāśayasya

दिग्भित्तिबद्धमिदमूर्ध्वतलान्तरिक्ष मुर्वीतलं घनपुराचलभूरिभाण्डम् । विद्याधरामरमहोरगजालकारं लोकौघसंसरणसंघपिपीलिकाढ्यम्

digbhittibaddhamidamūrdhvatalāntarikṣa murvītalaṃ ghanapurācalabhūribhāṇḍam | vidyādharāmaramahoragajālakāraṃ lokaughasaṃsaraṇasaṃghapipīlikāḍhyam

कालः क्रिया च भुवनं भवनं चिराय नामाधितिष्ठत इवोपवनं विकासि । आशङ्क्यते प्रतिदिनं ननु नष्टमेव नाद्यापि नश्यति च केयमहो नु माया

kālaḥ kriyā ca bhuvanaṃ bhavanaṃ cirāya nāmādhitiṣṭhata ivopavanaṃ vikāsi | āśaṅkyate pratidinaṃ nanu naṣṭameva nādyāpi naśyati ca keyamaho nu māyā

[ युगलकम् ।] खं मन्ये पादपादीनां रोधयत्यधिकोन्नतिम् । अकर्तुरेव महतो महिम्नोदेति कर्तृता

[ yugalakam |] khaṃ manye pādapādīnāṃ rodhayatyadhikonnatim | akartureva mahato mahimnodeti kartṛtā

जगतां यत्र लक्षाणि न भवन्त्युद्भवन्ति च । तच्छून्यमुच्यते व्योम धिक्पाण्डित्यमखण्डितम

jagatāṃ yatra lakṣāṇi na bhavantyudbhavanti ca | tacchūnyamucyate vyoma dhikpāṇḍityamakhaṇḍitama

व्योमन्येव प्रलीयन्ते व्योमतः प्रोद्भवन्ति च । गच्छतोन्मत्ततामेतामीश्वरान्यभिदा कृता

vyomanyeva pralīyante vyomataḥ prodbhavanti ca | gacchatonmattatāmetāmīśvarānyabhidā kṛtā

आयान्ति यान्ति निपतन्ति तथोत्पतन्ति सर्गश्रियः कणघटा इव पावकोत्थाः । यत्रामलं तदहमेकमनादिमध्यं मन्ये खमेव न तु कारणमीश्वराख्यम्

āyānti yānti nipatanti tathotpatanti sargaśriyaḥ kaṇaghaṭā iva pāvakotthāḥ | yatrāmalaṃ tadahamekamanādimadhyaṃ manye khameva na tu kāraṇamīśvarākhyam

आधारमायततरं त्रिजगन्मणीना- मङ्गे बिभर्त्यमितमन्तरशेषवस्तु । व्योमैव चिद्वपुरहं परमेव मन्ये यत्रोदयास्तमयमेति जगद्भ्रमोऽयम्

ādhāramāyatataraṃ trijaganmaṇīnā- maṅge bibhartyamitamantaraśeṣavastu | vyomaiva cidvapurahaṃ parameva manye yatrodayāstamayameti jagadbhramo'yam

वनावनौ वनचरचारुकामिना मनोहरद्रुमगहनेषु गीयते । इतो गिरेः शिरसि विलोक्यतेऽमुना वियोगिना पथि वहता रसाकुलम्

vanāvanau vanacaracārukāminā manoharadrumagahaneṣu gīyate | ito gireḥ śirasi vilokyate'munā viyoginā pathi vahatā rasākulam

गीतं श्रृङ्गतरूच्चपल्लवपुटे निःश्वस्य सोत्कण्ठया कंठाश्लिष्टगिरा वियोगहतया विद्याधराणां स्त्रिया । यन्नामात्र तदेष नाथ पथिकः सोच्छ्वासमाकर्णयन् दोलान्दोलनयेव चञ्चलधिया नो याति नोनूच्यते

gītaṃ śrṛṅgatarūccapallavapuṭe niḥśvasya sotkaṇṭhayā kaṃṭhāśliṣṭagirā viyogahatayā vidyādharāṇāṃ striyā | yannāmātra tadeṣa nātha pathikaḥ socchvāsamākarṇayan dolāndolanayeva cañcaladhiyā no yāti nonūcyate

गायत्यद्रिशिरस्तरौ दलपुटे निःश्वस्य विद्याधरी काकल्याऽतिलकं वियोगविधुरा बाष्पाकुलैषा पुरः । नाथोत्सङ्गगृहे गृहीतचिबुकं स्मेरं भवच्चुम्बनं स्मृत्वास्वाद्य रसायनं हतसमा नीता मयैता इति

gāyatyadriśirastarau dalapuṭe niḥśvasya vidyādharī kākalyā'tilakaṃ viyogavidhurā bāṣpākulaiṣā puraḥ | nāthotsaṅgagṛhe gṛhītacibukaṃ smeraṃ bhavaccumbanaṃ smṛtvāsvādya rasāyanaṃ hatasamā nītā mayaitā iti

अस्याः प्राग्भवसत्पतिः स मुनिना शापेन वृक्षीकृतो वर्षद्वादशकं तदेव गणयन्त्येषैव सात्र स्थिता । गायत्युत्कलिता तदेव दयितं तं पादपं संश्रिता मार्गे मार्गविहारिणां वदनतो राजन्ममैतच्छ्रुतम्

asyāḥ prāgbhavasatpatiḥ sa muninā śāpena vṛkṣīkṛto varṣadvādaśakaṃ tadeva gaṇayantyeṣaiva sātra sthitā | gāyatyutkalitā tadeva dayitaṃ taṃ pādapaṃ saṃśritā mārge mārgavihāriṇāṃ vadanato rājanmamaitacchrutam

पश्यैष सोऽस्मदवलोकनशान्तशापो विद्याधरो विटपितामवमुच्य बालाम् । कण्ठेकरोति विटपाकृतिविप्रलम्भै- स्तैरेव बाहुभिरलं स्फुटपुष्पहासः

paśyaiṣa so'smadavalokanaśāntaśāpo vidyādharo viṭapitāmavamucya bālām | kaṇṭhekaroti viṭapākṛtivipralambhai- staireva bāhubhiralaṃ sphuṭapuṣpahāsaḥ

शिखरिणां करिणां कुसुमोत्करो विटपिषु स्फुटरोमसु राजते । गगनविच्युततारकलीलया शिखरमेष तुषारसमानया

śikhariṇāṃ kariṇāṃ kusumotkaro viṭapiṣu sphuṭaromasu rājate | gaganavicyutatārakalīlayā śikharameṣa tuṣārasamānayā

मीनावलीसरभसप्लुतिघट्टिताम्बु- वीचीविलोलविरुवत्कुररीकराला । कावेर्यहो कुसुमशुक्लपटाऽवभाति निःशङ्करङ्कुकुलसंकुलकूलकच्छा

mīnāvalīsarabhasaplutighaṭṭitāmbu- vīcīvilolaviruvatkurarīkarālā | kāveryaho kusumaśuklapaṭā'vabhāti niḥśaṅkaraṅkukulasaṃkulakūlakacchā

भात्यत्र पश्य रविणा कटके सुवेल- शैलस्य काञ्चनशिला सकलामलश्रीः । वेलावलोलवरुणालयवीचिभङ्ग- पर्यस्तवाडवकृशानुकणोपमाना

bhātyatra paśya raviṇā kaṭake suvela- śailasya kāñcanaśilā sakalāmalaśrīḥ | velāvalolavaruṇālayavīcibhaṅga- paryastavāḍavakṛśānukaṇopamānā

आसन्नपीनजलदावलितालयानां गेहोपशल्यपरिफुल्लवनद्रुमाणाम् । लक्ष्मीः पलाशपटलावलिताम्बराणां घोषौकसां समवलोकय पर्वतेषु

āsannapīnajaladāvalitālayānāṃ gehopaśalyapariphullavanadrumāṇām | lakṣmīḥ palāśapaṭalāvalitāmbarāṇāṃ ghoṣaukasāṃ samavalokaya parvateṣu

उन्निद्रपुष्पपटुपाण्डुरपुष्पखण्डा मन्दारभाण्डविशिखण्डिकरण्डकच्छाः । ग्रामाः प्रपातजलजालविलासवाद्या वल्गद्गुहागहनगीतजना जयन्ति

unnidrapuṣpapaṭupāṇḍurapuṣpakhaṇḍā mandārabhāṇḍaviśikhaṇḍikaraṇḍakacchāḥ | grāmāḥ prapātajalajālavilāsavādyā valgadguhāgahanagītajanā jayanti

उन्निद्रकन्दलदलान्तरलीयमान- कूजन्मदान्धमधुपोन्मदपामराणाम् । मन्ये न सा भवति तुष्टिरिहामराणां या गोकुलेषु गिरिगह्वरिणां नराणाम्

unnidrakandaladalāntaralīyamāna- kūjanmadāndhamadhuponmadapāmarāṇām | manye na sā bhavati tuṣṭirihāmarāṇāṃ yā gokuleṣu girigahvariṇāṃ narāṇām

भृङ्गावदोलितलताकुलकाननान्त- र्गायत्पुलिन्ददयिताननदत्तनेत्रम् । लीलाकुला गतघृणं गिरिगह्वरेषु किं घ्नन्ति शत्रुमिव मुग्धमृगं किराताः

bhṛṅgāvadolitalatākulakānanānta- rgāyatpulindadayitānanadattanetram | līlākulā gataghṛṇaṃ girigahvareṣu kiṃ ghnanti śatrumiva mugdhamṛgaṃ kirātāḥ

नानाविकासिकुसुमोत्करसारलब्ध- वल्लीदलावलनशीतलिताध्वगाङ्गाः । साम्भःप्रथप्रसरणेन तरत्तरङ्गा ग्रामा गिरीन्द्रगहनेषु जयन्ति चन्द्रम्

nānāvikāsikusumotkarasāralabdha- vallīdalāvalanaśītalitādhvagāṅgāḥ | sāmbhaḥprathaprasaraṇena tarattaraṅgā grāmā girīndragahaneṣu jayanti candram

कूजन्निर्जरवारयः परिसरत्प्रोन्निद्रतालद्रुमा हेलोल्लासितपुष्पपल्लववलद्वल्लीवितानाम्बराः । पर्यन्तोन्नतसाललम्बिजलदा रम्या गिरिग्रामका- श्चन्द्राश्वत्थमितावनिं शशिपुरस्योद्यानभागा इव

kūjannirjaravārayaḥ parisaratpronnidratāladrumā helollāsitapuṣpapallavavaladvallīvitānāmbarāḥ | paryantonnatasālalambijaladā ramyā girigrāmakā- ścandrāśvatthamitāvaniṃ śaśipurasyodyānabhāgā iva

आसन्नपीतघनघर्घरमेघनाद- नृत्यच्छिखण्डिनवताण्डवविप्रकीर्णैः । ग्रामाः कलापिकुलकोमलबर्हखण्डैः प्रोड्डीनचन्द्रकमणिप्रकरा जयन्ति

āsannapītaghanaghargharameghanāda- nṛtyacchikhaṇḍinavatāṇḍavaviprakīrṇaiḥ | grāmāḥ kalāpikulakomalabarhakhaṇḍaiḥ proḍḍīnacandrakamaṇiprakarā jayanti

पार्श्वस्थचारुशशिमण्डलमण्डनेषु विश्रान्तवारिगुरुवारिदवारणेषु । ग्रामेषु या गिरितटेषु विलासलक्ष्मी राज्येषु सा विभववत्सु कुतो विरिंचेः

pārśvasthacāruśaśimaṇḍalamaṇḍaneṣu viśrāntavāriguruvāridavāraṇeṣu | grāmeṣu yā giritaṭeṣu vilāsalakṣmī rājyeṣu sā vibhavavatsu kuto viriṃceḥ

स्वामोदनन्दनवनान्तरसुन्दरेषु संतानकस्तवकहासिनिकुञ्जकेषु । उन्निद्रमन्द्रमधुपाकुलपारिभद्र- सान्द्रद्रुमेष्वभिरमे गिरिगह्वरेषु

svāmodanandanavanāntarasundareṣu saṃtānakastavakahāsinikuñjakeṣu | unnidramandramadhupākulapāribhadra- sāndradrumeṣvabhirame girigahvareṣu

हरिणीरावरम्येषु हारिहारीतहारिषु । गिरिग्रामेषु पुष्पेषुपुरेष्विव रतिर्नृणाम्

hariṇīrāvaramyeṣu hārihārītahāriṣu | girigrāmeṣu puṣpeṣupureṣviva ratirnṛṇām

स्फाटिकस्तम्भसंभाररम्यनिर्झरवारिणि । नृत्यन्त्येताः शिखण्डिन्यः पश्यास्मिन्ग्रामगह्वरे

sphāṭikastambhasaṃbhāraramyanirjharavāriṇi | nṛtyantyetāḥ śikhaṇḍinyaḥ paśyāsmingrāmagahvare

शिखण्डिन्यो विलासिन्यः पुष्पभारनता लताः । अत्र नृत्यन्ति कुञ्जेषु रणनिर्झरपुष्करे

śikhaṇḍinyo vilāsinyaḥ puṣpabhāranatā latāḥ | atra nṛtyanti kuñjeṣu raṇanirjharapuṣkare

हारीतहारिहरितोपवनद्रुमासु वापीप्रमाणरणितामलकाकलीषु । ग्रामस्थलीषु गिरिगह्वरगोपितासु मन्ये मुदैष रमते स्वरसेन कामः

hārītahāriharitopavanadrumāsu vāpīpramāṇaraṇitāmalakākalīṣu | grāmasthalīṣu girigahvaragopitāsu manye mudaiṣa ramate svarasena kāmaḥ

श्रीमद्वृत्तमहाशयातपहरप्रोच्चैर्गभीराकृते भूभृन्मूर्धसु भूषणं भवसि भो भूमे रसैकास्पदम्। एतत्तु क्षपयेन्मनांसि यदिदं मेघ त्वया वर्षता हर्षादूषरपल्वलस्थलतरुष्वम्भोविभागक्रमः

śrīmadvṛttamahāśayātapaharaproccairgabhīrākṛte bhūbhṛnmūrdhasu bhūṣaṇaṃ bhavasi bho bhūme rasaikāspadam| etattu kṣapayenmanāṃsi yadidaṃ megha tvayā varṣatā harṣādūṣarapalvalasthalataruṣvambhovibhāgakramaḥ

नित्यं स्नासि सुतीर्थवारिविसरैरुच्चैःपदस्थोऽम्बुदः शुद्धः सन्विपिनावनौ निवससि प्रारब्धमौनव्रतः । रिक्तस्याप्यतिकान्तिरेव भवतः कायाश्रया लक्ष्यते प्रोत्थायाशनिमातनोषि किमिदं तुच्छं तवाचेष्टितम् वस्त्वस्थानगतं सर्वं शुभमप्यशुभं भवेत् । दुर्मेघं स्थानमासाद्य वारि त्वसिततां गतम्

nityaṃ snāsi sutīrthavārivisarairuccaiḥpadastho'mbudaḥ śuddhaḥ sanvipināvanau nivasasi prārabdhamaunavrataḥ | riktasyāpyatikāntireva bhavataḥ kāyāśrayā lakṣyate protthāyāśanimātanoṣi kimidaṃ tucchaṃ tavāceṣṭitam vastvasthānagataṃ sarvaṃ śubhamapyaśubhaṃ bhavet | durmeghaṃ sthānamāsādya vāri tvasitatāṃ gatam

अहो नु मेघेन जलं विमुक्त- महो नु तोयेन विपूरिता भूः । अहो नु भूमौ परिपोषितश्च जलैर्धनाढ्यैः प्रणयीव दीनः

aho nu meghena jalaṃ vimukta- maho nu toyena vipūritā bhūḥ | aho nu bhūmau paripoṣitaśca jalairdhanāḍhyaiḥ praṇayīva dīnaḥ

नैर्घृण्यमस्थैर्यमथाशुचित्वं रथ्याचरत्वं परिकुत्सितत्वम् । श्वभ्यो गृहीतं किमु नाम मूर्खै- मूर्खेभ्य एवाथ शुना न जाने

nairghṛṇyamasthairyamathāśucitvaṃ rathyācaratvaṃ parikutsitatvam | śvabhyo gṛhītaṃ kimu nāma mūrkhai- mūrkhebhya evātha śunā na jāne

गुणैः कतिपयैरेव बहुदोषोऽपि कस्यचित् । उपादेयो भवत्येव शौर्यसंतोषभक्तिभिः

guṇaiḥ katipayaireva bahudoṣo'pi kasyacit | upādeyo bhavatyeva śauryasaṃtoṣabhaktibhiḥ

उन्मत्तमत्तपतनोन्मुखधावमान- मानाधिकान्विषयवीथिषु दत्तमूर्तिः । यन्मन्यते तृणलवाग्र विलोकयेच्छा- सत्त्वं जडत्वमुत वास्य विचार्यतां तत्

unmattamattapatanonmukhadhāvamāna- mānādhikānviṣayavīthiṣu dattamūrtiḥ | yanmanyate tṛṇalavāgra vilokayecchā- sattvaṃ jaḍatvamuta vāsya vicāryatāṃ tat

कोलाहलः समानेऽपि तिर्यक्त्वे क्षुब्धमानसैः । अन्यथा सह्यते सिंहैर्मीलितैरन्यथा श्वभिः

kolāhalaḥ samāne'pi tiryaktve kṣubdhamānasaiḥ | anyathā sahyate siṃhairmīlitairanyathā śvabhiḥ

नित्याशुचे प्रियजने भषणैकनिष्ठ रथ्यान्तरभ्रमणनीतसमस्तकाल । कौलेयकाशयसमानतयैव मन्ये मूर्खेण केनचिदहो बत शिक्षितोसि

nityāśuce priyajane bhaṣaṇaikaniṣṭha rathyāntarabhramaṇanītasamastakāla | kauleyakāśayasamānatayaiva manye mūrkheṇa kenacidaho bata śikṣitosi

नित्यं सर्वं जगदसदृशं कुर्वतोच्चैर्विधात्रा दौहित्रेऽस्मिञ्छुनि समदृशे निर्मितं सर्वमेव । वासोऽमेध्यावकरकुहरे भोजनं गूथपूयं सर्वालोके कुरतिकुरतिः सर्वनिन्द्यं शरीरम्

nityaṃ sarvaṃ jagadasadṛśaṃ kurvatoccairvidhātrā dauhitre'smiñchuni samadṛśe nirmitaṃ sarvameva | vāso'medhyāvakarakuhare bhojanaṃ gūthapūyaṃ sarvāloke kuratikuratiḥ sarvanindyaṃ śarīram

त्वत्तः कोऽधम इत्युदीरितवते श्वोवाच हासान्वितं मत्तो मौर्ख्यममेध्यमान्ध्यमशुभं यः सेवते सोधिकः शौर्यं भक्तिरकृत्रिमा धृतिरिति श्रीमान्गुणो योस्ति मे मूर्खादेष गुणः प्रयत्ननिचयैरन्विष्य नो लभ्यते

tvattaḥ ko'dhama ityudīritavate śvovāca hāsānvitaṃ matto maurkhyamamedhyamāndhyamaśubhaṃ yaḥ sevate sodhikaḥ śauryaṃ bhaktirakṛtrimā dhṛtiriti śrīmānguṇo yosti me mūrkhādeṣa guṇaḥ prayatnanicayairanviṣya no labhyate

भुङ्क्तेऽमेध्यममेध्य एव रमते नित्यं महावस्करे तूष्णीमत्ति सचेतनं कृतरतिर्निश्चेतनं कृन्तति । सर्वैरेत्य रते शुनीविवलिते लोष्टैर्जनैस्ताड्यते धात्रा खेलसमन्वितस्थितिरलं लोके कृतो नेश्वरः।। लिङ्गस्योर्ध्वं रटत्काक आत्मानं दर्शयत्ययम् । सर्वाधःपातकोत्तुङ्गगतं पश्यत मामिति

bhuṅkte'medhyamamedhya eva ramate nityaṃ mahāvaskare tūṣṇīmatti sacetanaṃ kṛtaratirniścetanaṃ kṛntati | sarvairetya rate śunīvivalite loṣṭairjanaistāḍyate dhātrā khelasamanvitasthitiralaṃ loke kṛto neśvaraḥ|| liṅgasyordhvaṃ raṭatkāka ātmānaṃ darśayatyayam | sarvādhaḥpātakottuṅgagataṃ paśyata māmiti

काकक कटुकल्कारव कवलितगुणकर्दमे भ्रमन्सरसि । अन्तरयसि मधुपरवं यदतो मे शिरसि फलभूतः

kākaka kaṭukalkārava kavalitaguṇakardame bhramansarasi | antarayasi madhuparavaṃ yadato me śirasi phalabhūtaḥ

कवलयति नरकनिकरं परिहरति मृणालिकां ध्वाङ्क्षः । यदतोऽस्तु मा स्मयस्ते स्वभ्यस्तं सर्वदा स्वदते

kavalayati narakanikaraṃ pariharati mṛṇālikāṃ dhvāṅkṣaḥ | yadato'stu mā smayaste svabhyastaṃ sarvadā svadate

विविधवनकुसुमकेसर- धवलवपुर्हस इव दृष्टः । काकः कृमिकुलकवलं क्लिन्नमथो कवलयन् ज्ञातः

vividhavanakusumakesara- dhavalavapurhasa iva dṛṣṭaḥ | kākaḥ kṛmikulakavalaṃ klinnamatho kavalayan jñātaḥ

तुल्यवर्णच्छदैः कृष्णः संगतैः किल कोकिलैः । केन विज्ञायते काकः स्वयं यदि न भाषते

tulyavarṇacchadaiḥ kṛṣṇaḥ saṃgataiḥ kila kokilaiḥ | kena vijñāyate kākaḥ svayaṃ yadi na bhāṣate

अरण्यान्या मृदः स्थाणौ स्थितः काको निरीक्षते । चैत्याद्दशदिशश्चोरो निशि सुप्ते जने यथा

araṇyānyā mṛdaḥ sthāṇau sthitaḥ kāko nirīkṣate | caityāddaśadiśaścoro niśi supte jane yathā

सरभससारसविदल- त्पुष्करमकरन्दसुन्दरे सरसि । कथमिह विहरति काकः स्फुरदवकरनिकरधूसरस्कन्धः

sarabhasasārasavidala- tpuṣkaramakarandasundare sarasi | kathamiha viharati kākaḥ sphuradavakaranikaradhūsaraskandhaḥ

हा कष्टमिष्टवपुषि स्फुटपुण्डरीक- कोशे कषाहननयोग्यमुखः पिशाचः । पश्यैष काक उपविश्य कुपल्वलेऽस्मिन् लीलाःकरोति विविधाः सह राजहंसैः

hā kaṣṭamiṣṭavapuṣi sphuṭapuṇḍarīka- kośe kaṣāhananayogyamukhaḥ piśācaḥ | paśyaiṣa kāka upaviśya kupalvale'smin līlāḥkaroti vividhāḥ saha rājahaṃsaiḥ

हे काक कर्कशरव क्रकचैकचिह्न तादृक्स्वशङ्कनमपि क्व नु तेऽद्य यातम् । कस्मादनर्थकमिदं पिकपाकमेक- पुत्राशया तदपि ते ह्युपहाससिद्ध्यै

he kāka karkaśarava krakacaikacihna tādṛksvaśaṅkanamapi kva nu te'dya yātam | kasmādanarthakamidaṃ pikapākameka- putrāśayā tadapi te hyupahāsasiddhyai

आलोक्य पङ्कजवने सविलासवन्तं काकं कलङ्कसदृशं भृशमारटन्तम् । हा कष्टशब्दशतनष्टविचेष्टितो यो नो रोदिति क्रकचकेन विदार्यतां सः

ālokya paṅkajavane savilāsavantaṃ kākaṃ kalaṅkasadṛśaṃ bhṛśamāraṭantam | hā kaṣṭaśabdaśatanaṣṭaviceṣṭito yo no roditi krakacakena vidāryatāṃ saḥ

विशरारुशरारुमये वकमद्गुघने च पल्वले चपलाः । स्युर्यदि कौशिककाका- स्तत्स्यादेषा समन्विता गोष्ठी

viśarāruśarārumaye vakamadgughane ca palvale capalāḥ | syuryadi kauśikakākā- statsyādeṣā samanvitā goṣṭhī

कोकिलः काकसंघातैः समसंवरणाकृतिः । गदितैर्व्यक्ततामेति सभायामिव पण्डितः

kokilaḥ kākasaṃghātaiḥ samasaṃvaraṇākṛtiḥ | gaditairvyaktatāmeti sabhāyāmiva paṇḍitaḥ

मृदुकुसुमाङ्कुरदलनं सोढुमलं कोकिलस्य कुसुमलता । न तु कङ्कगृध्रमद्गुक- बककुक्कुटवायसादीनाम्

mṛdukusumāṅkuradalanaṃ soḍhumalaṃ kokilasya kusumalatā | na tu kaṅkagṛdhramadguka- bakakukkuṭavāyasādīnām

श्रोत्रोत्सवं तव कलं कलकण्ठ कोऽत्र नादं श्रृणोति रतिविग्रहसंधिदूतम् । काकैरुलूककलहैरिह गुल्मकेषु क्रेंकारघर्घररवैः श्रुतिरागतास्तम्

śrotrotsavaṃ tava kalaṃ kalakaṇṭha ko'tra nādaṃ śrṛṇoti rativigrahasaṃdhidūtam | kākairulūkakalahairiha gulmakeṣu kreṃkāragharghararavaiḥ śrutirāgatāstam

वाचाकोमलया सुकोकिलशिशुः कल्याणकल्पां कथां सर्वावर्जनमार्जवेन कुरुते यावत्पुरो रागिणाम् । तावन्मत्तनयोऽयमित्यविरतं द्रांकारभीमारवै- र्ध्वांक्षेणोपवने निपत्य नभसः सर्वे कृता नीरसाः

vācākomalayā sukokilaśiśuḥ kalyāṇakalpāṃ kathāṃ sarvāvarjanamārjavena kurute yāvatpuro rāgiṇām | tāvanmattanayo'yamityavirataṃ drāṃkārabhīmāravai- rdhvāṃkṣeṇopavane nipatya nabhasaḥ sarve kṛtā nīrasāḥ

किं किं कोकिल कूजसि द्रुतरवं हर्षात्समुल्लासितं ग्रीवाकोटरतः प्रवेशय पुनर्मा भूच्चिरं ते भ्रमः । उद्दामैः कुसुमैर्निरन्तरतरं नेदं मधोर्जृम्भितं हेमंतेन कृतास्तुषारनिकरैः शुष्का अमी पादपाः कूजत्कोकिल कोमलं कलरवैर्नित्यं प्रशस्ताकृते केनेदं बत शिक्षितोसि वचनं दुःखप्रदं दुर्भगम् । चैत्रे चित्रनवाङ्कुरे विरहिणी वक्ति त्वया यात्मनः कस्यायं मधुरित्यतस्तव तवेत्युक्तं त्वरोच्चैस्तरोः

kiṃ kiṃ kokila kūjasi drutaravaṃ harṣātsamullāsitaṃ grīvākoṭarataḥ praveśaya punarmā bhūcciraṃ te bhramaḥ | uddāmaiḥ kusumairnirantarataraṃ nedaṃ madhorjṛmbhitaṃ hemaṃtena kṛtāstuṣāranikaraiḥ śuṣkā amī pādapāḥ kūjatkokila komalaṃ kalaravairnityaṃ praśastākṛte kenedaṃ bata śikṣitosi vacanaṃ duḥkhapradaṃ durbhagam | caitre citranavāṅkure virahiṇī vakti tvayā yātmanaḥ kasyāyaṃ madhurityatastava tavetyuktaṃ tvaroccaistaroḥ

मौनस्पन्दविहारवर्णवपुषां साम्येऽपि काकव्रजेऽ- काकः कोकिल एष कान्तिरुचिरो दूरात्परिज्ञायते मध्ये मूर्खजनस्य पण्डित इव स्वाकारभव्यक्रियः सर्वो हि प्रथिमानमेति सदृशस्वान्तश्चमत्कारतः ।। भ्रातः कोकिल कूजितैरलमलं नायात्यनर्घ्यो गुण- स्तूष्णीमास्व विशीर्णपर्णपटलच्छन्ने क्वचित्कोटरे । उद्दामद्रुमकन्दरे कटुरटत्काकावलीसकुलः कालोयं शिशिरस्य संप्रति सखे नायं वसंतोत्सवः । चित्रं मातरमेष कोकिलशिशुः संत्यज्य काकीं गतः सैषैनं तुदतीति यावदहमप्याचिन्तयामि क्षणम् । तावत्सोऽपि तथाशु मातृसदृशं श्लिष्टो रसाद्वर्धितुं यामायाति दिशं स्वभावसुभगः सैवास्य माहा- त्म्यदा

maunaspandavihāravarṇavapuṣāṃ sāmye'pi kākavraje'- kākaḥ kokila eṣa kāntiruciro dūrātparijñāyate madhye mūrkhajanasya paṇḍita iva svākārabhavyakriyaḥ sarvo hi prathimānameti sadṛśasvāntaścamatkārataḥ || bhrātaḥ kokila kūjitairalamalaṃ nāyātyanarghyo guṇa- stūṣṇīmāsva viśīrṇaparṇapaṭalacchanne kvacitkoṭare | uddāmadrumakandare kaṭuraṭatkākāvalīsakulaḥ kāloyaṃ śiśirasya saṃprati sakhe nāyaṃ vasaṃtotsavaḥ | citraṃ mātarameṣa kokilaśiśuḥ saṃtyajya kākīṃ gataḥ saiṣainaṃ tudatīti yāvadahamapyācintayāmi kṣaṇam | tāvatso'pi tathāśu mātṛsadṛśaṃ śliṣṭo rasādvardhituṃ yāmāyāti diśaṃ svabhāvasubhagaḥ saivāsya māhā- tmyadā

116

इत्यार्षे श्रीवा० बा० दे० मो० निर्वा० उ० अवि० विपश्चि० श्वकाककोकिलान्योक्तिवर्णनं नाम षोडशाधिकशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvā0 bā0 de0 mo0 nirvā0 u0 avi0 vipaści0 śvakākakokilānyoktivarṇanaṃ nāma ṣoḍaśādhikaśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः ११६

116

षोडशाधिकशततमः सर्गः

ṣoḍaśādhikaśatatamaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । भगवन्सर्वधर्मज्ञ चित्तेऽहंकारनामनि । गलिते वा गलद्रूपे लिङ्गं सत्त्वस्य किं भवेत्

śrīrāma uvāca | bhagavansarvadharmajña citte'haṃkāranāmani | galite vā galadrūpe liṅgaṃ sattvasya kiṃ bhavet

श्रीवसिष्ठ उवाच । बलादपि हि संजाता न लिम्पन्त्याशयं सितम् । लोभमोहादयो दोषाः पयांसीव सरोरुहम्

śrīvasiṣṭha uvāca | balādapi hi saṃjātā na limpantyāśayaṃ sitam | lobhamohādayo doṣāḥ payāṃsīva saroruham

मुदिताद्याः श्रियो वक्रं न मुञ्चन्ति कदाचन । गलत्यहंकारमये चित्ते गलति दुष्कृते

muditādyāḥ śriyo vakraṃ na muñcanti kadācana | galatyahaṃkāramaye citte galati duṣkṛte

वासनाग्रन्थयश्छिन्ना इव त्रुट्यन्त्यलं शनैः । कोपस्तानवमायाति मोहो मान्द्यं हि गच्छति

vāsanāgranthayaśchinnā iva truṭyantyalaṃ śanaiḥ | kopastānavamāyāti moho māndyaṃ hi gacchati

कामः क्लमं गच्छति च लोभः क्वापि पलायते । नोल्लसन्तीन्द्रियाण्युच्चैः खेदः स्फुरति नोच्चकैः

kāmaḥ klamaṃ gacchati ca lobhaḥ kvāpi palāyate | nollasantīndriyāṇyuccaiḥ khedaḥ sphurati noccakaiḥ

न दुःखान्यपब्रंहन्ति न वल्गन्ति सुखानि च । सर्वत्र समतोदेति हृदि शैत्यप्रदायिनी

na duḥkhānyapabraṃhanti na valganti sukhāni ca | sarvatra samatodeti hṛdi śaityapradāyinī

सुखदुःखादयस्त्वेते दृश्यन्ते यदि वा मुखे । दृश्यन्त एव तुच्छत्वान्नानुलिम्पन्ति ते मनः

sukhaduḥkhādayastvete dṛśyante yadi vā mukhe | dṛśyanta eva tucchatvānnānulimpanti te manaḥ

चित्ते गलति गीर्वाणगणस्य स्पृहणीयताम् । साधुर्गच्छत्युदेत्यस्य समता शीतचन्द्रिका

citte galati gīrvāṇagaṇasya spṛhaṇīyatām | sādhurgacchatyudetyasya samatā śītacandrikā

उपशान्तं च कान्तं च सेव्यमप्रतिरोधि च । निभृतं चोर्जितं स्वच्छं वहतीत्थं महद्वपुः

upaśāntaṃ ca kāntaṃ ca sevyamapratirodhi ca | nibhṛtaṃ corjitaṃ svacchaṃ vahatītthaṃ mahadvapuḥ

भावाभावविरुद्धोऽपि विचित्रोऽपि महानपि । नानन्दाय न खेदाय सतां संसृतिविभ्रमः

bhāvābhāvaviruddho'pi vicitro'pi mahānapi | nānandāya na khedāya satāṃ saṃsṛtivibhramaḥ

बुद्ध्यालोकेन साध्येऽस्मिन्वस्तुन्यस्तमितापदि । प्रवर्तते न यो मोहात्तं धिगस्तु नराधमम्

buddhyālokena sādhye'sminvastunyastamitāpadi | pravartate na yo mohāttaṃ dhigastu narādhamam

विश्रान्तिमाप्तुमुचितां चिरमंग दुःख- रत्नाकरं जननसागरमुत्तितीर्षोः । कोऽहं कथं जगदिदं च परं च किं स्या- त्किं भोगकैरिति मतिः परमोऽभ्युपायः

viśrāntimāptumucitāṃ ciramaṃga duḥkha- ratnākaraṃ jananasāgaramuttitīrṣoḥ | ko'haṃ kathaṃ jagadidaṃ ca paraṃ ca kiṃ syā- tkiṃ bhogakairiti matiḥ paramo'bhyupāyaḥ

116

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० निर्वाणप्रकरणे पू० गलितचित्तलक्षणकथनं नाम षोडशाधिकशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 galitacittalakṣaṇakathanaṃ nāma ṣoḍaśādhikaśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः ११७

सहचरा ऊचुः । पश्याद्रिसानाविव बिम्बितं स्वं पुरःसरो मारपुरःसरो यः । कह्लारपद्मोत्पलजालनाल-ललद्विचित्रारवपक्षिवीतम्

sahacarā ūcuḥ | paśyādrisānāviva bimbitaṃ svaṃ puraḥsaro mārapuraḥsaro yaḥ | kahlārapadmotpalajālanāla-laladvicitrāravapakṣivītam

विकासितोद्दण्डसहस्रपत्र-कोशस्थलस्थोद्धुरराजहंसम् । पीठद्विरेफद्विजलोकजुष्टं भुवीव गेहं कमलासनस्य

vikāsitoddaṇḍasahasrapatra-kośasthalasthoddhurarājahaṃsam | pīṭhadvirephadvijalokajuṣṭaṃ bhuvīva gehaṃ kamalāsanasya

आकीर्णसीकरकरालदिगन्तराले फुल्लोत्पलाब्जपटलोदररेणुगौरम् । आमोदमत्तमधुपद्विजगीतिगीतं यातं वितानकमिवाम्बरगं वहन्तम्

ākīrṇasīkarakarāladigantarāle phullotpalābjapaṭalodarareṇugauram | āmodamattamadhupadvijagītigītaṃ yātaṃ vitānakamivāmbaragaṃ vahantam

क्वचित्तरत्तारतरङ्गभङ्गं क्वचिद्विषद्भूरिविराविभृङ्गम् । क्वचिद्गभीरामलवारिसुप्तं क्वचित्सरोजोज्ज्वलपुष्पगुप्तम्

kvacittarattārataraṅgabhaṅgaṃ kvacidviṣadbhūrivirāvibhṛṅgam | kvacidgabhīrāmalavārisuptaṃ kvacitsarojojjvalapuṣpaguptam

कणाणुमुक्ताजलतापटालं तीरेषु सिंहे सुलतासुटालम् । तरङ्गनिर्धूतशिलोग्रकच्छं महीतलाकाशमनन्तकच्छम्

kaṇāṇumuktājalatāpaṭālaṃ tīreṣu siṃhe sulatāsuṭālam | taraṅganirdhūtaśilograkacchaṃ mahītalākāśamanantakaccham

तडित्प्रकाशोदरमस्यमेघ-नुन्नालजातोत्थरजःप्रभाभिः । पृषद्भरध्वान्तमयैकदेशं संध्याम्बराभोगमिवाप्रकाशम्

taḍitprakāśodaramasyamegha-nunnālajātottharajaḥprabhābhiḥ | pṛṣadbharadhvāntamayaikadeśaṃ saṃdhyāmbarābhogamivāprakāśam

वातावकीर्णशरदम्बुदखण्डखण्डं व्योमेव केवलसमीरणमावृताङ्गम् । हसैर्लसद्विसलताकवलालसांसैः कालेन संचयकृतैरिव चन्द्रबिम्बैः

vātāvakīrṇaśaradambudakhaṇḍakhaṇḍaṃ vyomeva kevalasamīraṇamāvṛtāṅgam | hasairlasadvisalatākavalālasāṃsaiḥ kālena saṃcayakṛtairiva candrabimbaiḥ

आमोदमन्दमकरन्दकरालवात-व्याधूतपङ्कपुटपाटनपाटवेन । उद्यन्महापटपटा वयतीव लेखा क्षुभ्यत्खगाश्रितलतोज्झितपुष्पवर्षम्

āmodamandamakarandakarālavāta-vyādhūtapaṅkapuṭapāṭanapāṭavena | udyanmahāpaṭapaṭā vayatīva lekhā kṣubhyatkhagāśritalatojjhitapuṣpavarṣam

वेल्लन्महाकमलपल्लवतालवृन्त-संवीजितं वलितचामरचारुफेनम् । राजायमानमलिकोकिलगीतगीतं सहृत्तपङ्कजलताललिताङ्गनौघम्

vellanmahākamalapallavatālavṛnta-saṃvījitaṃ valitacāmaracāruphenam | rājāyamānamalikokilagītagītaṃ sahṛttapaṅkajalatālalitāṅganaugham

भृङ्गाग्रभाजनमनोहरहारिगीतं राजीवरेणुरणकीर्णपिशङ्गतोयम् । डिण्डीरपिण्डपरिपाण्डुरपुण्डरीक-खण्डोपमण्डिततटोपवनावतंसम्

bhṛṅgāgrabhājanamanoharahārigītaṃ rājīvareṇuraṇakīrṇapiśaṅgatoyam | ḍiṇḍīrapiṇḍaparipāṇḍurapuṇḍarīka-khaṇḍopamaṇḍitataṭopavanāvataṃsam

विविक्तहृदयाम्भोजं हृदयाह्लादनं परम् । रसवत्स्वादु भातीदं सरः सत्संगमोपमम्

viviktahṛdayāmbhojaṃ hṛdayāhlādanaṃ param | rasavatsvādu bhātīdaṃ saraḥ satsaṃgamopamam

बिम्बितेन मरुव्योम्ना भातीदं सौम्य निर्मलम् । शास्त्रार्थपरिणामेन महतामिव मानसम्

bimbitena maruvyomnā bhātīdaṃ saumya nirmalam | śāstrārthapariṇāmena mahatāmiva mānasam

किंचिल्लक्ष्यमपश्यामं पृषत्परुषमारुतम् । हिमाभ्रमिव भातीदं सरः सरससारसम्

kiṃcillakṣyamapaśyāmaṃ pṛṣatparuṣamārutam | himābhramiva bhātīdaṃ saraḥ sarasasārasam

यथेदं ब्रह्मणो दृश्यमविकारादि नेतरत् । यथाम्भसि तरङ्गादि राजन्पृथगिव स्थितम्

yathedaṃ brahmaṇo dṛśyamavikārādi netarat | yathāmbhasi taraṅgādi rājanpṛthagiva sthitam

आत्मनैवोह्यमानानां चक्रावर्तविधायिनाम् । जडाशयानां विषमा हा कल्लोलपरम्परा

ātmanaivohyamānānāṃ cakrāvartavidhāyinām | jaḍāśayānāṃ viṣamā hā kallolaparamparā

कूपवापीसरोब्धीनां दृश्यते यादृगन्तरम् । नारीपुरुषतोयानां विज्ञेयं तादृगन्तरम्

kūpavāpīsarobdhīnāṃ dṛśyate yādṛgantaram | nārīpuruṣatoyānāṃ vijñeyaṃ tādṛgantaram

जन्तोरिवास्य मनसो जलजातिबन्ध- जीर्णस्य जर्जरदशालहरीभ्रमेण । आवर्तवृत्तिवलितान्यतिसंततानि को नाम संकलयितुं कमलानि शक्तः

jantorivāsya manaso jalajātibandha- jīrṇasya jarjaradaśālaharībhrameṇa | āvartavṛttivalitānyatisaṃtatāni ko nāma saṃkalayituṃ kamalāni śaktaḥ

चित्रं विजृम्भितमहो जडसंगमस्य पद्मोपि यन्निजगुणानगुणानिवैषः । अन्तः प्रगोपयति कण्ठतले निवेश्य सर्वस्य दर्शयति दुर्भगकण्टकौघम्

citraṃ vijṛmbhitamaho jaḍasaṃgamasya padmopi yannijaguṇānaguṇānivaiṣaḥ | antaḥ pragopayati kaṇṭhatale niveśya sarvasya darśayati durbhagakaṇṭakaugham

सच्छिद्रैरदृढैः सूक्ष्मैर्गोपितैर्जाड्यसंयुतैः । अनल्पैरपि निःसारैः पद्मस्येव गुणैरलम्

sacchidrairadṛḍhaiḥ sūkṣmairgopitairjāḍyasaṃyutaiḥ | analpairapi niḥsāraiḥ padmasyeva guṇairalam

महतां कुलपद्मानां गुणसौन्दर्यशालिनाम् । प्रभावं नास्ति संख्यातुं वासुकेरपि शक्तता

mahatāṃ kulapadmānāṃ guṇasaundaryaśālinām | prabhāvaṃ nāsti saṃkhyātuṃ vāsukerapi śaktatā

हरिवक्षोगता लक्ष्मीरपि शोभार्थमेव यत् । बिभर्ति कमलं हस्ते कान्याशंसाधिका भवेत्

harivakṣogatā lakṣmīrapi śobhārthameva yat | bibharti kamalaṃ haste kānyāśaṃsādhikā bhavet

सितासिताभ्यां रूपाभ्यां कमलोत्पलखण्डयोः । वैसादृश्यं भवेत्किंतु समा जडजडैतयोः

sitāsitābhyāṃ rūpābhyāṃ kamalotpalakhaṇḍayoḥ | vaisādṛśyaṃ bhavetkiṃtu samā jaḍajaḍaitayoḥ

साम्यं न फुल्लविपिनेन सरःसु याति व्योम्ना न तारकयुतेन न चेन्दुवृन्दैः । नृत्यद्वधूविहसिताननशोभयैति फुल्लस्य पङ्कजवनस्य नवोदिता श्रीः

sāmyaṃ na phullavipinena saraḥsu yāti vyomnā na tārakayutena na cenduvṛndaiḥ | nṛtyadvadhūvihasitānanaśobhayaiti phullasya paṅkajavanasya navoditā śrīḥ

येषां पुष्पलतास्वादैरनन्यमनसां गतम् । भृङ्गाणामायुरायामि त एव सुभगोत्तमाः

yeṣāṃ puṣpalatāsvādairananyamanasāṃ gatam | bhṛṅgāṇāmāyurāyāmi ta eva subhagottamāḥ

चूतचारुचमत्कारं चञ्चरीकाश्चरन्ति ये । त एव सचमत्कारा इतरे जातिपूरणम्

cūtacārucamatkāraṃ cañcarīkāścaranti ye | ta eva sacamatkārā itare jātipūraṇam

मत्ता मधुमदामोदैः पुष्करेषु रणन्ति ये । तुष्टानामितरस्वादैर्भ्रमराणां हसन्ति ते

mattā madhumadāmodaiḥ puṣkareṣu raṇanti ye | tuṣṭānāmitarasvādairbhramarāṇāṃ hasanti te

येनोषितं विरुतमुल्लसितं प्रसुप्तं पद्मोदरेषु शशिकोटरकोमलेषु । भृङ्गः स एष शिशिरे विरसेषु भावं कष्टं करिष्यति कथं तरुपुष्पकेषु

yenoṣitaṃ virutamullasitaṃ prasuptaṃ padmodareṣu śaśikoṭarakomaleṣu | bhṛṅgaḥ sa eṣa śiśire viraseṣu bhāvaṃ kaṣṭaṃ kariṣyati kathaṃ tarupuṣpakeṣu

अफुल्लमल्लिकोद्दाममुकुलोपरि षट्पदः । दृश्यते कालरुद्रेण शूले प्रोत इवान्धकः

aphullamallikoddāmamukulopari ṣaṭpadaḥ | dṛśyate kālarudreṇa śūle prota ivāndhakaḥ

आस्वादयन्विविधपुष्पमधूनि भृङ्ग नित्यं भ्रमन्सकलशैललतागृहेषु । नाद्यापि तुष्यसि किमङ्ग दुराशयोऽसि मन्ये न सारमुपगच्छसि वा वनेभ्यः

āsvādayanvividhapuṣpamadhūni bhṛṅga nityaṃ bhramansakalaśailalatāgṛheṣu | nādyāpi tuṣyasi kimaṅga durāśayo'si manye na sāramupagacchasi vā vanebhyaḥ

कमलकुलकवलकोविद गच्छ सरो मधुप मा रूढम् । बदरदरीषु विदीर्णं देहं कुरु कण्टकक्रकचैः

kamalakulakavalakovida gaccha saro madhupa mā rūḍham | badaradarīṣu vidīrṇaṃ dehaṃ kuru kaṇṭakakrakacaiḥ

अतसीकुसुमे कुवलय-दलवलये विकसिते च तापिच्छे । परभागमेहि मधुना तासु विसदृशीव पण्डितः पुरुषः

atasīkusume kuvalaya-dalavalaye vikasite ca tāpicche | parabhāgamehi madhunā tāsu visadṛśīva paṇḍitaḥ puruṣaḥ

पश्यैषा नाभिनलिनीकेसरैः पालिता श्रिया । हंसमालामलावल्ली सामगायनकूजिता

paśyaiṣā nābhinalinīkesaraiḥ pālitā śriyā | haṃsamālāmalāvallī sāmagāyanakūjitā

दोलाकमलनीडस्थां दृष्ट्वा खे प्रतिबिम्बिताम् । हंसो हंसीमनुसरन्मण्डले नेह चेतति

dolākamalanīḍasthāṃ dṛṣṭvā khe pratibimbitām | haṃso haṃsīmanusaranmaṇḍale neha cetati

मा भूत्कस्यचिदेवैषा राजन्व्यसनिता भृशम् । पश्यैतां बिम्बितां हंसो हंसीमनुसरन्मृतः

mā bhūtkasyacidevaiṣā rājanvyasanitā bhṛśam | paśyaitāṃ bimbitāṃ haṃso haṃsīmanusaranmṛtaḥ

हेलया राजहंसेन यत्कृतं कलकूजितम् । न तद्वर्षशतेनापि जानात्याशिक्षितुं बकः

helayā rājahaṃsena yatkṛtaṃ kalakūjitam | na tadvarṣaśatenāpi jānātyāśikṣituṃ bakaḥ

समानेष्वाकराकारजातिचेष्टाशनादिषु । हंसस्य राजहंसस्य दूरमत्यन्तमन्तरम्

samāneṣvākarākārajāticeṣṭāśanādiṣu | haṃsasya rājahaṃsasya dūramatyantamantaram

शुक्लपक्षस्थितो व्योम्नि कुमुदाकरभासकः । आह्लादयति चेतांसि हंसश्चन्द्र इवोत्थितः

śuklapakṣasthito vyomni kumudākarabhāsakaḥ | āhlādayati cetāṃsi haṃsaścandra ivotthitaḥ

उन्नालनलिनीनालकदलीस्तम्भसंकुले । वने विहरतां लक्ष्मीं हंसानामेति कः खगः

unnālanalinīnālakadalīstambhasaṃkule | vane viharatāṃ lakṣmīṃ haṃsānāmeti kaḥ khagaḥ

तरङ्गवलया लोलसीकरोत्करहारिणी । कुमुदोत्पलकह्लारपुष्पसंभारसुन्दरी

taraṅgavalayā lolasīkarotkarahāriṇī | kumudotpalakahlārapuṣpasaṃbhārasundarī

भृङ्गलोलालकलता रणत्सारसनूपुरा । वर्तुलावर्तनाभीका चलद्वीचिविलोचना

bhṛṅgalolālakalatā raṇatsārasanūpurā | vartulāvartanābhīkā caladvīcivilocanā

प्रतीक्षमाणा दयितं रसपूरकरं धरम् । नारीव सरसी चारुहंसकाभ्यां विराजते

pratīkṣamāṇā dayitaṃ rasapūrakaraṃ dharam | nārīva sarasī cāruhaṃsakābhyāṃ virājate

हे हंस मद्गुबककाकशरारुसारे मा त्वं सरस्यविरतं कुरु वासमेकः । आपद्यपीह समशीलवयोवचोभिः श्रेयःफला भवति संगतिरात्मवर्गैः

he haṃsa madgubakakākaśarārusāre mā tvaṃ sarasyavirataṃ kuru vāsamekaḥ | āpadyapīha samaśīlavayovacobhiḥ śreyaḥphalā bhavati saṃgatirātmavargaiḥ

पादाक्रान्तमहेभमस्तकतटः पद्माकरैकालयः कह्लारोत्पलकुन्दचम्पकलतासंभोगसौभाग्यवान् । भृङ्गोऽप्येष विधेर्वशेन शिशिरे लोष्टं तृणं स्वादयन् शीते शुष्कबकत्यहो नु विपदा दैन्ये मनो दीयते

pādākrāntamahebhamastakataṭaḥ padmākaraikālayaḥ kahlārotpalakundacampakalatāsaṃbhogasaubhāgyavān | bhṛṅgo'pyeṣa vidhervaśena śiśire loṣṭaṃ tṛṇaṃ svādayan śīte śuṣkabakatyaho nu vipadā dainye mano dīyate

पुत्रस्येह दलोदरे द्युति तरत्तारं चिरं संस्मृतं हंसस्यांसविनुन्ननालगहने संचारिणा भो मया । शुक्लासारमिवाब्जिनी विकिरति स्वं वारिबिन्दूत्करं मध्याह्ने शिशिरं विकासि सहसा मूर्ध्नि स्फुटं दृश्यताम्

putrasyeha dalodare dyuti tarattāraṃ ciraṃ saṃsmṛtaṃ haṃsasyāṃsavinunnanālagahane saṃcāriṇā bho mayā | śuklāsāramivābjinī vikirati svaṃ vāribindūtkaraṃ madhyāhne śiśiraṃ vikāsi sahasā mūrdhni sphuṭaṃ dṛśyatām

व्योम्नीन्दोरिवसौम्यवारिणिचिरं निःशब्दकं सर्पतो हंसस्यांसहताब्जनालवलनानिष्कम्पटङ्कक्षतैः । गङ्गावारिवदत्र पुष्करपुटाद्ब्राह्मादिवास्योपरि भ्रष्टा ये जलबिन्दवो जलचरा हृष्टाः पिबन्त्याशु तान् इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामा० वा० दे० मो० नि० उ० अविद्यो० विप० पद्मभ्रमरहंसवर्णनं नाम सप्तदशाधिकशततमः सर्गः ।। ११

vyomnīndorivasaumyavāriṇiciraṃ niḥśabdakaṃ sarpato haṃsasyāṃsahatābjanālavalanāniṣkampaṭaṅkakṣataiḥ | gaṅgāvārivadatra puṣkarapuṭādbrāhmādivāsyopari bhraṣṭā ye jalabindavo jalacarā hṛṣṭāḥ pibantyāśu tān ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmā0 vā0 de0 mo0 ni0 u0 avidyo0 vipa0 padmabhramarahaṃsavarṇanaṃ nāma saptadaśādhikaśatatamaḥ sargaḥ || 11

सर्गः ११७

117

सप्तदशाधिकशततमः सर्गः

saptadaśādhikaśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । भवतामादिपुरुष इक्ष्वाकुर्नाम भूपतिः । इक्ष्वाकुवंशप्रभव यथा मुक्तस्तथा श्रृणु

śrīvasiṣṭha uvāca | bhavatāmādipuruṣa ikṣvākurnāma bhūpatiḥ | ikṣvākuvaṃśaprabhava yathā muktastathā śrṛṇu

इक्ष्वाकुर्नाम भूपालः स्वराज्यं परिपालयन् । कदाचिदेकान्तगतो मनसा समचिन्तयत्

ikṣvākurnāma bhūpālaḥ svarājyaṃ paripālayan | kadācidekāntagato manasā samacintayat

जरामरणसंक्षोभसुखदुःखभ्रमस्थितेः । अस्य दृश्यप्रपञ्चस्य को हेतुः स्यादिति स्वयम्

jarāmaraṇasaṃkṣobhasukhaduḥkhabhramasthiteḥ | asya dṛśyaprapañcasya ko hetuḥ syāditi svayam

जगतो न विवेदासौ कारणं चिन्तयन्नपि । अथैकदा पृच्छदसौ ब्रह्मलोकागतं मनुम्

jagato na vivedāsau kāraṇaṃ cintayannapi | athaikadā pṛcchadasau brahmalokāgataṃ manum

पूजितं स्वसभासंस्थं भगवन्तं प्रजापतिम् । इक्ष्वाकुरुवाच । मां योजयति धार्ष्ट्येन भगवन्करुणानिधे

pūjitaṃ svasabhāsaṃsthaṃ bhagavantaṃ prajāpatim | ikṣvākuruvāca | māṃ yojayati dhārṣṭyena bhagavankaruṇānidhe

भवत्प्रसाद एवायं भवन्तं प्रष्टुमञ्जसा । कुतः सर्गोऽयमायातः स्वरूपं चास्य कीदृशम्

bhavatprasāda evāyaṃ bhavantaṃ praṣṭumañjasā | kutaḥ sargo'yamāyātaḥ svarūpaṃ cāsya kīdṛśam

कियदेतज्जगत्कस्य कदा केनेति कथ्यते । अहं कथं च विषमादस्मात्संसृतिविभ्रमात्

kiyadetajjagatkasya kadā keneti kathyate | ahaṃ kathaṃ ca viṣamādasmātsaṃsṛtivibhramāt

विमुच्येय घनास्तीर्णाज्जालादिव विहंगमः । मनुरुवाच । अहो नु चिरकालेन विवेके सुविकासिनि

vimucyeya ghanāstīrṇājjālādiva vihaṃgamaḥ | manuruvāca | aho nu cirakālena viveke suvikāsini

वितथानर्थविच्छेत्ता सारः प्रश्नस्त्वया कृतः । यदिदं दृश्यते किंचित्तन्नास्ति नृप किंचन

vitathānarthavicchettā sāraḥ praśnastvayā kṛtaḥ | yadidaṃ dṛśyate kiṃcittannāsti nṛpa kiṃcana

यथा गन्धर्वनगरं यथा वारि मरुस्थले । यत्तु नो दृश्यते किंचित्तन्न किंचिदिव स्थितम्

yathā gandharvanagaraṃ yathā vāri marusthale | yattu no dṛśyate kiṃcittanna kiṃcidiva sthitam

मनःषष्ठेन्द्रियातीतं यत्स्यादपि न किंचन । अविनाशं तदस्तीह तत्सदात्मेति कथ्यते

manaḥṣaṣṭhendriyātītaṃ yatsyādapi na kiṃcana | avināśaṃ tadastīha tatsadātmeti kathyate

इयं तु सर्वदृश्याढ्या राजन्सर्गपरंपरा । तस्मिन्नेव महादर्शे प्रतिबिम्बमुपागता

iyaṃ tu sarvadṛśyāḍhyā rājansargaparaṃparā | tasminneva mahādarśe pratibimbamupāgatā

भाः स्वभावसमुत्पन्ना ब्रह्मस्फुरणशक्तयः । काश्चिद्ब्रह्माण्डतां यान्ति काश्चिद्गच्छन्ति भूतताम् ।। अन्यास्त्वन्यत्वमायान्ति भवत्येवं जगत्स्थितिः । न बन्धोऽस्ति न मोक्षोऽस्ति ब्रह्मैवास्ति निरामयम् । नैकमस्ति न च द्वित्वं संवित्सारं विजृम्भते

bhāḥ svabhāvasamutpannā brahmasphuraṇaśaktayaḥ | kāścidbrahmāṇḍatāṃ yānti kāścidgacchanti bhūtatām || anyāstvanyatvamāyānti bhavatyevaṃ jagatsthitiḥ | na bandho'sti na mokṣo'sti brahmaivāsti nirāmayam | naikamasti na ca dvitvaṃ saṃvitsāraṃ vijṛmbhate

एकं यथा स्फुरति वारि तरङ्गभङ्गै- रेवं परिस्फुरति चिन्न च किंचिदेव । त्वं बन्धमोक्षकलने प्रविमुच्य दूरे स्वस्थो भवाऽभवभयोऽभयसार एव

ekaṃ yathā sphurati vāri taraṅgabhaṅgai- revaṃ parisphurati cinna ca kiṃcideva | tvaṃ bandhamokṣakalane pravimucya dūre svastho bhavā'bhavabhayo'bhayasāra eva

117

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० निर्वाणप्रकरणे पू० इक्ष्वाकुमनुसंवादे सप्तदशाधिकशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe pū0 ikṣvākumanusaṃvāde saptadaśādhikaśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः ११८

सहचरसहचर्यः क्रमेणोचुः । निर्गुणस्य बकस्यास्य गुण एकोऽस्ति दृश्यताम् । यत्प्रावृषं स्मारयति प्रावृट् प्रावृडिति ब्रुवन्

sahacarasahacaryaḥ krameṇocuḥ | nirguṇasya bakasyāsya guṇa eko'sti dṛśyatām | yatprāvṛṣaṃ smārayati prāvṛṭ prāvṛḍiti bruvan

बक हंस इवाभासि सरःस्थो मद्गुसौहृदम् । नृशंसत्वं च वाणीं च त्यक्त्वा हंसो भव स्फुटम्

baka haṃsa ivābhāsi saraḥstho madgusauhṛdam | nṛśaṃsatvaṃ ca vāṇīṃ ca tyaktvā haṃso bhava sphuṭam

गम्भीरं वारिगर्भं प्रसृतजलचरं ये प्रविश्य प्रविश्य प्राङ्मतत्स्यान्प्रोतचञ्चवश्चतुरतर परं जग्धवन्तो विदग्धाः ते केनाप्यद्य दिष्ट्या मृततिमिगमिताः कालयुक्ते महिम्ना नाक्रामन्ति क्रमस्थाः सुहरमपि पुरः पङ्गवो मद्गवोऽमी

gambhīraṃ vārigarbhaṃ prasṛtajalacaraṃ ye praviśya praviśya prāṅmatatsyānprotacañcavaścaturatara paraṃ jagdhavanto vidagdhāḥ te kenāpyadya diṣṭyā mṛtatimigamitāḥ kālayukte mahimnā nākrāmanti kramasthāḥ suharamapi puraḥ paṅgavo madgavo'mī

एवं विहन्यते लोकः स्वार्थेनेति प्रदर्शयन् । मद्गुर्मद्गुरुतां यात इत्येवं स्तौति दुर्जनः

evaṃ vihanyate lokaḥ svārtheneti pradarśayan | madgurmadgurutāṃ yāta ityevaṃ stauti durjanaḥ

उत्कन्धरो विततनिर्मलचारुपक्षो हंसोऽयमत्र नभसीति जनैः प्रतीतः । गृह्णाति पल्वलजलाच्छफरीं यदासौ ज्ञातस्तदा खलु बकोऽयमितीह लोकैः

utkandharo vitatanirmalacārupakṣo haṃso'yamatra nabhasīti janaiḥ pratītaḥ | gṛhṇāti palvalajalācchapharīṃ yadāsau jñātastadā khalu bako'yamitīha lokaiḥ

अतिबहुकालविलोलानवलोक्य बकांस्तपोदम्भान् । अत्रैवातिमिरस्थांस्तटवनिता विस्मिता धूर्तान्

atibahukālavilolānavalokya bakāṃstapodambhān | atraivātimirasthāṃstaṭavanitā vismitā dhūrtān

अत्र जले हिमहेलाः पश्यैता अपहरन्ति सितपद्मान् । इच्छसि ता अनुगन्तुं नाहं ते वल्लभा व्रजामीति

atra jale himahelāḥ paśyaitā apaharanti sitapadmān | icchasi tā anugantuṃ nāhaṃ te vallabhā vrajāmīti

कुपितां तामनुनेतुं यत्नपरः पान्थ एष पथि कान्ताम् । अवलोकय नरनायक कुसुमलताकुहरकेलितीरवने

kupitāṃ tāmanunetuṃ yatnaparaḥ pāntha eṣa pathi kāntām | avalokaya naranāyaka kusumalatākuharakelitīravane

इति हावभावविलसितविवलनकोपार्धदृष्टिहसितानि । कुर्वाणा वरवनिता कथयति ते दृश्यतां राजन्

iti hāvabhāvavilasitavivalanakopārdhadṛṣṭihasitāni | kurvāṇā varavanitā kathayati te dṛśyatāṃ rājan

बकमद्गुशरारूणां नित्यमेकौकसामपि । संकरोऽस्ति मिथो बुद्धेर्न मूर्खविदुषामिव

bakamadguśarārūṇāṃ nityamekaukasāmapi | saṃkaro'sti mitho buddherna mūrkhaviduṣāmiva

चञ्चवग्रे खञ्जरीटस्य कीटः किटिकिटायते । दौर्भाग्यस्य पुराणस्य पताकेवोच्छ्रितोन्नते

cañcavagre khañjarīṭasya kīṭaḥ kiṭikiṭāyate | daurbhāgyasya purāṇasya patākevocchritonnate

तारं तीरतरौ स रौति तरलो यावद्बकः प्रोल्लसं- स्तावत्पल्वलगोष्पदेऽम्बुकलिले यावद्बलाद्देहकम् । मज्जन्त्या प्रियवक्षसीव निपुणं त्रातं शफर्या भया- द्धृद्भङ्गेनमहापदीह हि मृतेनान्यद्भवेत्सौख्यदम्

tāraṃ tīratarau sa rauti taralo yāvadbakaḥ prollasaṃ- stāvatpalvalagoṣpade'mbukalile yāvadbalāddehakam | majjantyā priyavakṣasīva nipuṇaṃ trātaṃ śapharyā bhayā- ddhṛdbhaṅgenamahāpadīha hi mṛtenānyadbhavetsaukhyadam

बकाजगरमद्गूनां हृदि या प्राणिनां धृतिः । अचर्वितनिगीर्णानां मन्ये निद्रोपमैव सा

bakājagaramadgūnāṃ hṛdi yā prāṇināṃ dhṛtiḥ | acarvitanigīrṇānāṃ manye nidropamaiva sā

आसन्नमद्गुबकगृध्रबिडालसर्प- दृष्ट्या भयं भवति यत्सलिलाशयानाम् । तस्याग्रतस्तृणमिवाशनिपातभङ्गो जातिस्मरेण विदुषोक्तमदः पुरा मे

āsannamadgubakagṛdhrabiḍālasarpa- dṛṣṭyā bhayaṃ bhavati yatsalilāśayānām | tasyāgratastṛṇamivāśanipātabhaṅgo jātismareṇa viduṣoktamadaḥ purā me

इह सरोवरतीरतरोस्तले कुसुमशालिनि मुग्धमृगान्पुरः । समवलोकय लोकमलौ बला-त्समवकीर्णनवोत्पलकेतकान्

iha sarovaratīratarostale kusumaśālini mugdhamṛgānpuraḥ | samavalokaya lokamalau balā-tsamavakīrṇanavotpalaketakān

बर्ही प्रोन्नतचित्तत्वात्तोयमिन्द्रं प्रयाचते । स पूरयति तेनास्य महात्मा निखिलां महीम्

barhī pronnatacittatvāttoyamindraṃ prayācate | sa pūrayati tenāsya mahātmā nikhilāṃ mahīm

मेघाननुसरन्त्येते मयूरास्तनपा इव । मलिनो मलिनस्यैव पुत्र इत्यनुमीयते

meghānanusarantyete mayūrāstanapā iva | malino malinasyaiva putra ityanumīyate

मृगानालोक्य पथिकश्चिन्तयन्दयितेक्षणे । पुरःस्थेषु पदार्थेषु यन्त्रपुत्रिकतां गतः

mṛgānālokya pathikaścintayandayitekṣaṇe | puraḥstheṣu padārtheṣu yantraputrikatāṃ gataḥ

शिखी वार्यपि नादत्ते भूमेर्भुङ्क्ते बलादहिम् । दौरात्म्यं तन्न जाने किं सर्पस्य शिखिनोऽथवा

śikhī vāryapi nādatte bhūmerbhuṅkte balādahim | daurātmyaṃ tanna jāne kiṃ sarpasya śikhino'thavā

सज्जनाशयनीकाशं त्यक्त्वा बर्ही महत्सरः । पिबत्यम्ब्वभ्रनिष्ठ्यूतं मन्ये तन्नतिभीतितः

sajjanāśayanīkāśaṃ tyaktvā barhī mahatsaraḥ | pibatyambvabhraniṣṭhyūtaṃ manye tannatibhītitaḥ

लसत्कलापजलदाः पश्य नृत्यन्ति बर्हिणः । धुन्वानाः पिच्छकान्तीन्दुं प्रावृषः पोतका इव

lasatkalāpajaladāḥ paśya nṛtyanti barhiṇaḥ | dhunvānāḥ picchakāntīnduṃ prāvṛṣaḥ potakā iva

वरवने वनवातविसारिणां चपलचन्द्रकचारुतरङ्गिणाम् । इह पयोनिधिरेव कलापिनां विसृतमुक्ततयेव विलासनः

varavane vanavātavisāriṇāṃ capalacandrakacārutaraṅgiṇām | iha payonidhireva kalāpināṃ visṛtamuktatayeva vilāsanaḥ

चर तृणानि पिबाम्बु वनावनौ कलय विश्रमणं कदलीवने । चकितचातक पावकदूषिता न हि सुखाय भवत्यतिमानिता

cara tṛṇāni pibāmbu vanāvanau kalaya viśramaṇaṃ kadalīvane | cakitacātaka pāvakadūṣitā na hi sukhāya bhavatyatimānitā

नायं मयूर मकरालयवारिपूरपूर्णोदरो जलधरोऽम्बरमारुरुक्षुः । दावाग्निदग्धवनपादपकोटराग्र धूमावलीवलय उत्थित एष शैलात्

nāyaṃ mayūra makarālayavāripūrapūrṇodaro jaladharo'mbaramārurukṣuḥ | dāvāgnidagdhavanapādapakoṭarāgra dhūmāvalīvalaya utthita eṣa śailāt

येनाब्देन शरद्विधावपि शिखी संतर्पितो वारिभि- र्नो वर्षास्वपि पूरयेद्यदि सरस्तद्वाललोकोचितम् । आरब्धं समवेक्ष्य सज्जनजनो हासेन दुःस्थो भवे- द्बर्हीत्यात्मतृषैव नेतुमखिलं कालं समभ्युद्यतः

yenābdena śaradvidhāvapi śikhī saṃtarpito vāribhi- rno varṣāsvapi pūrayedyadi sarastadvālalokocitam | ārabdhaṃ samavekṣya sajjanajano hāsena duḥstho bhave- dbarhītyātmatṛṣaiva netumakhilaṃ kālaṃ samabhyudyataḥ

स्फटिकविमलं पीत्वा तोयं घनोदरनिर्गतं पिबति न पुनर्मार्गे क्षुभ्यंस्तृषापि शिखी जलम् । स्फुरति च घनं स्मृत्वा स्मृत्वा न चापि विपद्यते गुणवति जने बद्धाशानां श्रमोऽपि सुखावहः

sphaṭikavimalaṃ pītvā toyaṃ ghanodaranirgataṃ pibati na punarmārge kṣubhyaṃstṛṣāpi śikhī jalam | sphurati ca ghanaṃ smṛtvā smṛtvā na cāpi vipadyate guṇavati jane baddhāśānāṃ śramo'pi sukhāvahaḥ

इहातिवाहयन्त्येते मार्गदौस्थ्यं घनागमे । कथाभिः पथिकाः प्रायो विमूढा जीवितं यथा

ihātivāhayantyete mārgadausthyaṃ ghanāgame | kathābhiḥ pathikāḥ prāyo vimūḍhā jīvitaṃ yathā

पश्यात्र नाथ सरसः कमलोत्पलकुमुदबिसमृणालानाम् । कह्लारपत्रपयसा भारानादाय बालिकाश्चलिताः

paśyātra nātha sarasaḥ kamalotpalakumudabisamṛṇālānām | kahlārapatrapayasā bhārānādāya bālikāścalitāḥ

किमिदं नयथेति ततः पृष्टाभिस्ताभिरुक्तमेतस्य । व्यसनज्वरतप्तायाः पथिक वयं बालसख्य इति

kimidaṃ nayatheti tataḥ pṛṣṭābhistābhiruktametasya | vyasanajvarataptāyāḥ pathika vayaṃ bālasakhya iti

अथ रागरक्तहृदयाः स्तनभरवितता विलासललिताङ्ग्यः । पथिकानां स्मरणपथं भूयोऽप्यनयन्प्रियाः स्वगेहस्थाः

atha rāgaraktahṛdayāḥ stanabharavitatā vilāsalalitāṅgyaḥ | pathikānāṃ smaraṇapathaṃ bhūyo'pyanayanpriyāḥ svagehasthāḥ

सा नूनं मम कान्ता दृष्ट्वा सुस्निग्धघनतमःश्यामम् । गगन च शून्यगहनं प्रलपति भुवि पतति विस्खलति

sā nūnaṃ mama kāntā dṛṣṭvā susnigdhaghanatamaḥśyāmam | gagana ca śūnyagahanaṃ pralapati bhuvi patati viskhalati

भृङ्गावलीकुवलयावलिताब्जपात्र-संप्रेर्यमाणनलिनीमधुपानमत्तः । हा वाति तीरतरुपल्लवलास्यलब्ध- संमुग्धशब्दगणगीतगुणो नभस्वान्

bhṛṅgāvalīkuvalayāvalitābjapātra-saṃpreryamāṇanalinīmadhupānamattaḥ | hā vāti tīratarupallavalāsyalabdha- saṃmugdhaśabdagaṇagītaguṇo nabhasvān

118

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहा० वा० दे० मो० नि० उ० अवि० वि० हरिणमयूरबकमुग्धादिवर्णनं नामाष्टादशाधिकशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahā0 vā0 de0 mo0 ni0 u0 avi0 vi0 hariṇamayūrabakamugdhādivarṇanaṃ nāmāṣṭādaśādhikaśatatamaḥ sargaḥ