9. Yoga Vāsiṣṭha (part 9 of 9)

सर्गः १७४

174

चतुःसप्तत्यधिकशततमः सर्गः

catuḥsaptatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । सर्गादौ स्वप्नसंवित्त्या चिदेवाभाति केवला । जगदित्यवभासेव ब्रह्मैवातो जगत्त्रयम्

śrīvasiṣṭha uvāca | sargādau svapnasaṃvittyā cidevābhāti kevalā | jagadityavabhāseva brahmaivāto jagattrayam

सर्गास्तरङ्गा ब्रह्माब्धेस्तेषु संवेदनं द्रवः । सर्गान्तरं सुखाद्यात्म द्वैतैक्यादीतरत्कुतः

sargāstaraṅgā brahmābdhesteṣu saṃvedanaṃ dravaḥ | sargāntaraṃ sukhādyātma dvaitaikyādītaratkutaḥ

यथा स्वप्नसुषुप्तात्म निद्रारूपकमेव खम् । दृश्यादृश्यांशमेकात्मरूपं चिन्नभसस्तथा

yathā svapnasuṣuptātma nidrārūpakameva kham | dṛśyādṛśyāṃśamekātmarūpaṃ cinnabhasastathā

जाग्रति स्वप्ननगरं यादृक्तादृगिदं जगत् । परिज्ञातं भवेदत्र कथमास्था विवेकिनः

jāgrati svapnanagaraṃ yādṛktādṛgidaṃ jagat | parijñātaṃ bhavedatra kathamāsthā vivekinaḥ

सर्गादौ सर्गसंवित्तेर्यथाभूतार्थवेदनात् । जाग्रति स्वाप्ननगरं यादृशं तादृशं जगत्

sargādau sargasaṃvitteryathābhūtārthavedanāt | jāgrati svāpnanagaraṃ yādṛśaṃ tādṛśaṃ jagat

जाग्रति स्वप्ननगरवासना विविधा यथा । सत्या अपि न सत्यास्ता जाग्रत्यो वासनास्तथा

jāgrati svapnanagaravāsanā vividhā yathā | satyā api na satyāstā jāgratyo vāsanāstathā

अन्यथोपप्रपद्येह कल्प्यते यदि कारणम् । तत्किं नेदीयसी नात्र भ्रान्तता कल्प्यते तथा

anyathopaprapadyeha kalpyate yadi kāraṇam | tatkiṃ nedīyasī nātra bhrāntatā kalpyate tathā

स्वानुभूयत एवेयं भ्रान्तिः स्वप्नजगत्स्विव । कारणं त्वनुमासाध्यं क्वानुमाऽनुभवाधिका

svānubhūyata eveyaṃ bhrāntiḥ svapnajagatsviva | kāraṇaṃ tvanumāsādhyaṃ kvānumā'nubhavādhikā

दृष्टमप्यस्ति यन्नेशे न चात्मनि विचारितम् । अन्यथानुपपत्त्यान्तर्भ्रान्त्यात्म स्वप्नशैलवत्

dṛṣṭamapyasti yanneśe na cātmani vicāritam | anyathānupapattyāntarbhrāntyātma svapnaśailavat

निर्विकल्पं परं जाड्यं सविकल्पं तु संसृतिः । ध्यानं तेन समाधानं न संभवंति किंचन

nirvikalpaṃ paraṃ jāḍyaṃ savikalpaṃ tu saṃsṛtiḥ | dhyānaṃ tena samādhānaṃ na saṃbhavaṃti kiṃcana

सचेत्यं संसृतिर्ध्यानमचेत्यं तूपलस्थिति । मोक्षो नोपलवद्भानं न विकल्पात्मकं ततः

sacetyaṃ saṃsṛtirdhyānamacetyaṃ tūpalasthiti | mokṣo nopalavadbhānaṃ na vikalpātmakaṃ tataḥ

न च नामोपलाभेन निर्विकल्पसमाधिना । अन्यदासाद्यते किंचिल्लभ्यते किं स्वनिद्रया

na ca nāmopalābhena nirvikalpasamādhinā | anyadāsādyate kiṃcillabhyate kiṃ svanidrayā

तस्मात्सम्यक्परिज्ञानाद्भ्रान्तिमात्रं विवेकिनः । सर्गात्यन्तासंभवतो यो जीवन्मुक्ततोदयः

tasmātsamyakparijñānādbhrāntimātraṃ vivekinaḥ | sargātyantāsaṃbhavato yo jīvanmuktatodayaḥ

निर्विकल्पं समाधानं तदनन्तमिहोच्यते । यथास्थितमविक्षुब्धमासनं सर्वभासनम्

nirvikalpaṃ samādhānaṃ tadanantamihocyate | yathāsthitamavikṣubdhamāsanaṃ sarvabhāsanam

तदनन्तसुषुप्ताख्यं तत्तुरीयमिति स्मृतम् । तन्निर्वाणमिति प्रोक्तं तन्मोक्ष इति शब्दितम्

tadanantasuṣuptākhyaṃ tatturīyamiti smṛtam | tannirvāṇamiti proktaṃ tanmokṣa iti śabditam

सम्यग्बोधैकघनता यासौ ध्यानमिति स्मृतम् । दृश्यात्यन्तासंभवात्म बोधमाहुः परं पदम्

samyagbodhaikaghanatā yāsau dhyānamiti smṛtam | dṛśyātyantāsaṃbhavātma bodhamāhuḥ paraṃ padam

तच्च नोपलवज्जाड्यं न सुषुप्तोपमं भवेत् । न निर्विकल्पं न च वा सविकल्पं न वाऽप्यसत्

tacca nopalavajjāḍyaṃ na suṣuptopamaṃ bhavet | na nirvikalpaṃ na ca vā savikalpaṃ na vā'pyasat

दृश्यात्यन्तासंभवात्म तदेवाद्यं हि वेदनम् । तत्सर्वं तन्न किंचिच्च तद्वदेवाङ्ग वेत्ति तत्

dṛśyātyantāsaṃbhavātma tadevādyaṃ hi vedanam | tatsarvaṃ tanna kiṃcicca tadvadevāṅga vetti tat

सम्यक्प्रबोधान्निर्वाणं परं तत्समुदाहृतम् । यथास्थितमिदं विश्वं तत्रालं प्रलयं गतम्

samyakprabodhānnirvāṇaṃ paraṃ tatsamudāhṛtam | yathāsthitamidaṃ viśvaṃ tatrālaṃ pralayaṃ gatam

न तत्र नानाऽनाना न न च किंचिन्न किंचन । समस्तसदसद्भावसीमान्तः स उदाहृतः

na tatra nānā'nānā na na ca kiṃcinna kiṃcana | samastasadasadbhāvasīmāntaḥ sa udāhṛtaḥ

अत्यन्तासंभवं दृश्यं यद्वै निर्वाणमासितम् । शुद्धबोधोदयं शान्तं तद्विद्धि परमं पदम्

atyantāsaṃbhavaṃ dṛśyaṃ yadvai nirvāṇamāsitam | śuddhabodhodayaṃ śāntaṃ tadviddhi paramaṃ padam

स च संप्राप्यते शुद्धो बोधो ध्यानमनुत्तमम् । शास्त्रात्पदपदार्थज्ञबोधिनोत्पन्नबुद्धिना

sa ca saṃprāpyate śuddho bodho dhyānamanuttamam | śāstrātpadapadārthajñabodhinotpannabuddhinā

मोक्षोपायाभिधं शास्त्रमिदं वाचयतानिशम् । बुद्ध्युपायेन शुद्धेन पुंसा नान्येन केनचित्

mokṣopāyābhidhaṃ śāstramidaṃ vācayatāniśam | buddhyupāyena śuddhena puṃsā nānyena kenacit

न तीर्थेन न दानेन न स्नानेन न विद्यया । न ध्यानेन न योगेन न तपोभिर्न चाध्वरैः

na tīrthena na dānena na snānena na vidyayā | na dhyānena na yogena na tapobhirna cādhvaraiḥ

भ्रान्तिमात्रं किलेदं सदसत्सदिव लक्ष्यते । व्योमैव जगदाकारं स्वप्नोऽनिद्रे चिदम्बरे

bhrāntimātraṃ kiledaṃ sadasatsadiva lakṣyate | vyomaiva jagadākāraṃ svapno'nidre cidambare

न शाम्यति तपस्तीर्थैर्भ्रान्तिर्नाम कदाचन । तपस्तीर्थादिना स्वर्गाः प्राप्यन्ते न तु मुक्तता

na śāmyati tapastīrthairbhrāntirnāma kadācana | tapastīrthādinā svargāḥ prāpyante na tu muktatā

भ्रांतिः शाम्यति शास्त्रार्थात्सम्यग्बुद्ध्यावलोकितात् । आत्मज्ञानमयान्मोक्षोपायादेवेह नान्यतः

bhrāṃtiḥ śāmyati śāstrārthātsamyagbuddhyāvalokitāt | ātmajñānamayānmokṣopāyādeveha nānyataḥ

आलोककारिणात्यर्थं शास्त्रार्थेनैव शाम्यति । अमलेनाखिला भ्रान्तिः प्रकाशेनैव तामसी

ālokakāriṇātyarthaṃ śāstrārthenaiva śāmyati | amalenākhilā bhrāntiḥ prakāśenaiva tāmasī

सर्गसंहारसंस्थानां भासो भान्ति चिदम्बरे । स्पन्दनानीव मरुति द्रवत्वानीव वारिणि

sargasaṃhārasaṃsthānāṃ bhāso bhānti cidambare | spandanānīva maruti dravatvānīva vāriṇi

द्रव्यस्य हृद्येव चमत्कृतिर्निजा नभस्वतः स्पन्द इवानिशं यथा । यथा स्थिता सृष्टिरियं तथास्तिता लयं नभस्यन्तरनन्यरूपिणी

dravyasya hṛdyeva camatkṛtirnijā nabhasvataḥ spanda ivāniśaṃ yathā | yathā sthitā sṛṣṭiriyaṃ tathāstitā layaṃ nabhasyantarananyarūpiṇī

174

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० नि० उ० ब्रह्मगीतासु निर्वाणोपदेशो नाम चतुःसप्तत्यधिकशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 ni0 u0 brahmagītāsu nirvāṇopadeśo nāma catuḥsaptatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १७५

175

पञ्चसप्तत्यधिकशततमः सर्गः

pañcasaptatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । स्वप्नाभमाद्यं चिद्व्योम कारणं देहसंविदाम् । दृश्यान्यताऽसंभवतश्चिद्व्योम्नस्तत्कुतो वपुः

śrīvasiṣṭha uvāca | svapnābhamādyaṃ cidvyoma kāraṇaṃ dehasaṃvidām | dṛśyānyatā'saṃbhavataścidvyomnastatkuto vapuḥ

सर्गादौ स्वप्नसवित्तिरूपं सर्वं विनानघ । न सर्गो न परो लोको दृश्यमानोऽपि सिद्ध्यति

sargādau svapnasavittirūpaṃ sarvaṃ vinānagha | na sargo na paro loko dṛśyamāno'pi siddhyati

असदेवानुभूरित्थमेवेदं भासते जगत् । स्वप्नाङ्गनासङ्ग इव शान्तं चिद्व्योम केवलम्

asadevānubhūritthamevedaṃ bhāsate jagat | svapnāṅganāsaṅga iva śāntaṃ cidvyoma kevalam

एवंनामास्ति चिद्धातुरनादिनिधनोऽमलः । शून्यात्मैवाच्छरूपोऽपि जगदित्यवभाति यः

evaṃnāmāsti ciddhāturanādinidhano'malaḥ | śūnyātmaivāccharūpo'pi jagadityavabhāti yaḥ

मलस्त्वेषोऽपरिज्ञातः परिज्ञातः परं भवेत् । कुतः किल परे व्योमन्यनादिनिधने मलः

malastveṣo'parijñātaḥ parijñātaḥ paraṃ bhavet | kutaḥ kila pare vyomanyanādinidhane malaḥ

यदेतद्वेदनं शुद्धं तदेव स्वप्नपत्तनम् । जगत्तदेव सर्गादौ पृथ्व्यादेः संभवः कुतः

yadetadvedanaṃ śuddhaṃ tadeva svapnapattanam | jagattadeva sargādau pṛthvyādeḥ saṃbhavaḥ kutaḥ

चिद्व्योमात्मावभासस्य नभसः सर्गरूपिणी । कृता पृथ्व्यादिकलना मनोबुद्ध्यादिता तथा

cidvyomātmāvabhāsasya nabhasaḥ sargarūpiṇī | kṛtā pṛthvyādikalanā manobuddhyāditā tathā

वार्यावर्त इवाभाति पवनस्पन्दवच्च यत् । अबुद्धिपूर्वं चिद्व्योम्नि जगद्भानमभित्तिमत्

vāryāvarta ivābhāti pavanaspandavacca yat | abuddhipūrvaṃ cidvyomni jagadbhānamabhittimat

पश्चात्तस्यैव तेनैव स्वयमैश्वर्यशंसिना । कृतं बुद्ध्यादिपृथ्व्यादिकल्पनं सदसन्मयम्

paścāttasyaiva tenaiva svayamaiśvaryaśaṃsinā | kṛtaṃ buddhyādipṛthvyādikalpanaṃ sadasanmayam

स्वयमेव कचत्यच्छाच्छा येयं स्वा महाचितिः । सर्गाभिधानमस्यैव नभ एवेह नेतरत्

svayameva kacatyacchācchā yeyaṃ svā mahācitiḥ | sargābhidhānamasyaiva nabha eveha netarat

न च किंचन नामाङ्ग कचत्यच्छैव सा स्मृता । चिन्मात्रैकैककलनं ततमेवात्मनात्मनि

na ca kiṃcana nāmāṅga kacatyacchaiva sā smṛtā | cinmātraikaikakalanaṃ tatamevātmanātmani

चिदाकाशश्चिदाकाशे तदिदं स्वमलं वपुः । चित्तं दृश्यमिवाभाति यथा स्वप्ने तथा स्थितम्

cidākāśaścidākāśe tadidaṃ svamalaṃ vapuḥ | cittaṃ dṛśyamivābhāti yathā svapne tathā sthitam

अन्यथानुपपत्त्यार्थकारणाभावतः स्वतः । सर्गादावेव स्वात्मैव दृश्यं चिद्व्योम पश्यति

anyathānupapattyārthakāraṇābhāvataḥ svataḥ | sargādāveva svātmaiva dṛśyaṃ cidvyoma paśyati

स्वप्नवत्तच्च निर्धर्म मनागपि न भिद्यते । तस्माच्चिद्व्योम चिद्व्योम शून्यत्वं गगनादिवत्

svapnavattacca nirdharma manāgapi na bhidyate | tasmāccidvyoma cidvyoma śūnyatvaṃ gaganādivat

यदैव तत्परं ब्रह्म सर्वरूपविवर्जितम् । तदेवैकं तथारूपमेवं सर्वतया स्थितम्

yadaiva tatparaṃ brahma sarvarūpavivarjitam | tadevaikaṃ tathārūpamevaṃ sarvatayā sthitam

स्वप्नेऽनुभूयते चैतत्स्वप्नो ह्यात्मैव भासते । नानाबोधमनानैव ब्रह्मैवामलमेव तत्

svapne'nubhūyate caitatsvapno hyātmaiva bhāsate | nānābodhamanānaiva brahmaivāmalameva tat

ब्रह्मैवात्मनि चिद्भावाज्जीवत्वमिव कल्पयत् । रूपमत्यजदेवाच्छं मनस्तामिव गच्छति

brahmaivātmani cidbhāvājjīvatvamiva kalpayat | rūpamatyajadevācchaṃ manastāmiva gacchati

इदं सर्वं तनोतीव तच्च खात्मकमेव खम् । भवतीव जगद्रूपं विकारीवाविकार्यपि

idaṃ sarvaṃ tanotīva tacca khātmakameva kham | bhavatīva jagadrūpaṃ vikārīvāvikāryapi

मन एव स्वयं ब्रह्मा स सर्गस्य हृदि स्थितः । करोत्यविरतं सर्वमजस्रं संहरत्यपि

mana eva svayaṃ brahmā sa sargasya hṛdi sthitaḥ | karotyavirataṃ sarvamajasraṃ saṃharatyapi

पृथ्व्यादिरहितो यस्मिन्मनोहृद्यङ्गवर्जिते । अन्यद्वा त्रिजगद्भाति यथा स्वप्ने निराकृति

pṛthvyādirahito yasminmanohṛdyaṅgavarjite | anyadvā trijagadbhāti yathā svapne nirākṛti

देहरूपजगद्रूपैरहमेकमनाकृति । मनस्तिष्ठाम्यनन्तात्म बोधाबोधं पराभवम्

deharūpajagadrūpairahamekamanākṛti | manastiṣṭhāmyanantātma bodhābodhaṃ parābhavam

नेह पृथ्व्यादि नो देहो न चैवान्यास्ति दृश्यता । जगत्तया केवलं खं मनः कचकचायते

neha pṛthvyādi no deho na caivānyāsti dṛśyatā | jagattayā kevalaṃ khaṃ manaḥ kacakacāyate

विचार्यदृष्ट्यैतदपि न किंचिदपि विद्यते । केवलं भाति चिन्मात्रमात्मनात्मनि निर्घनम्

vicāryadṛṣṭyaitadapi na kiṃcidapi vidyate | kevalaṃ bhāti cinmātramātmanātmani nirghanam

यतो वाचो निवर्तन्ते तूष्णींभावोऽवशिष्यते । व्यवहार्यपि खात्मैव तद्वत्तिष्ठति मूकवत्

yato vāco nivartante tūṣṇīṃbhāvo'vaśiṣyate | vyavahāryapi khātmaiva tadvattiṣṭhati mūkavat

अनन्तापारपर्यन्ता चिन्मात्रपरमेष्टका । तूष्णीं भूत्वा भवत्येष प्रबुद्धः पुरुषोत्तमः

anantāpāraparyantā cinmātraparameṣṭakā | tūṣṇīṃ bhūtvā bhavatyeṣa prabuddhaḥ puruṣottamaḥ

अबुद्धिपूर्वं द्रवतो यथावर्तादयोऽम्भसि । क्रियन्ते ब्रह्मणा तद्वच्चित्तबुद्ध्यादयो जडाः

abuddhipūrvaṃ dravato yathāvartādayo'mbhasi | kriyante brahmaṇā tadvaccittabuddhyādayo jaḍāḥ

अबुद्धिपूर्वं वातेन क्रियते स्पन्दनं यथा । अनन्यदेवं बुद्ध्यादि क्रियते परमात्मना

abuddhipūrvaṃ vātena kriyate spandanaṃ yathā | ananyadevaṃ buddhyādi kriyate paramātmanā

अनन्यदात्मनो वायोर्यथा स्पन्दनमव्ययम् । अनन्यदात्मनस्तद्वच्चिन्मात्रं परमात्मनः

ananyadātmano vāyoryathā spandanamavyayam | ananyadātmanastadvaccinmātraṃ paramātmanaḥ

चिद्व्योम ब्रह्मचिन्मात्रमात्मा चिति महानिति । परमात्मेति पर्याया ज्ञेया ज्ञानवतां वर

cidvyoma brahmacinmātramātmā citi mahāniti | paramātmeti paryāyā jñeyā jñānavatāṃ vara

ब्रह्मोन्मेषनिमेषात्म स्पन्दास्पन्दात्म वातवत् । निमेषो यादृगेवास्य समुन्मेषस्तथा जगत्

brahmonmeṣanimeṣātma spandāspandātma vātavat | nimeṣo yādṛgevāsya samunmeṣastathā jagat

दृश्यमस्य समुन्मेषो दृश्याभावो निमेषणम् । एकमेतन्निराकारं तद्द्वयोरप्युपक्षयात्

dṛśyamasya samunmeṣo dṛśyābhāvo nimeṣaṇam | ekametannirākāraṃ taddvayorapyupakṣayāt

निमेषोन्मेषयोरेकरूपमेव परं मतम् । अतोऽस्ति दृश्यं नास्तीति सदसच्च सदा चितिः

nimeṣonmeṣayorekarūpameva paraṃ matam | ato'sti dṛśyaṃ nāstīti sadasacca sadā citiḥ

निमेषो नान्य उन्मेषान्नोन्मेषोऽपि निमेषतः । ब्रह्मणः सर्गवपुषो निमेषोन्मेषरूपिणः

nimeṣo nānya unmeṣānnonmeṣo'pi nimeṣataḥ | brahmaṇaḥ sargavapuṣo nimeṣonmeṣarūpiṇaḥ

तद्यथास्थितमेवेदं विद्धि शान्तमशेषतः । अजातमजरं व्योम सौम्यं समसमं जगत्

tadyathāsthitamevedaṃ viddhi śāntamaśeṣataḥ | ajātamajaraṃ vyoma saumyaṃ samasamaṃ jagat

चिदचित्यात्मकं व्योम रूपं कचकचायते । चिन्नाम तदिदं भाति जगदित्येव तद्वपुः

cidacityātmakaṃ vyoma rūpaṃ kacakacāyate | cinnāma tadidaṃ bhāti jagadityeva tadvapuḥ

न नश्यति न चोत्पन्नं दृश्यं नाप्यनुभूयते । स्वयं चमत्करोत्यन्तः केवलं केवलैव चित्

na naśyati na cotpannaṃ dṛśyaṃ nāpyanubhūyate | svayaṃ camatkarotyantaḥ kevalaṃ kevalaiva cit

महाचिद्व्योममणिभा दृश्यनाम्नी निजाकरात् । अनन्यान्येव भातापि भानुभास इवोष्णता

mahācidvyomamaṇibhā dṛśyanāmnī nijākarāt | ananyānyeva bhātāpi bhānubhāsa ivoṣṇatā

सुषुप्तं स्वप्नवद्भाति भाति ब्रह्मैव सर्गवत् । सर्वमेकं शिवं शान्तं नानेवापि स्थितं स्फुरत्

suṣuptaṃ svapnavadbhāti bhāti brahmaiva sargavat | sarvamekaṃ śivaṃ śāntaṃ nānevāpi sthitaṃ sphurat

यद्यत्संवेद्यते यादृक्सद्वाऽसद्वा यथा यदा । तथानुभूयते तादृक्तत्सदस्त्वसदस्तु वा

yadyatsaṃvedyate yādṛksadvā'sadvā yathā yadā | tathānubhūyate tādṛktatsadastvasadastu vā

अन्यथानुपपत्त्या चेत्कारणं परिकल्प्यते । तत्स्वप्नाभो जगद्भावादन्यथा नोपपद्यते

anyathānupapattyā cetkāraṇaṃ parikalpyate | tatsvapnābho jagadbhāvādanyathā nopapadyate

प्रमातीतात्पराद्विश्वमनन्यदुदितं यतः । प्रमातीतमिदं चैव किंचिन्नाभ्युदितं ततः

pramātītātparādviśvamananyaduditaṃ yataḥ | pramātītamidaṃ caiva kiṃcinnābhyuditaṃ tataḥ

यस्य यद्रसिकं चित्तं तत्तथा तस्य गच्छति । ब्रह्मैकरसिकं तेन मनस्तत्तां समश्नुते

yasya yadrasikaṃ cittaṃ tattathā tasya gacchati | brahmaikarasikaṃ tena manastattāṃ samaśnute

यच्चित्तो यद्गतप्राणो जनो भवति सर्वदा । तत्तेन वस्त्विति ज्ञातं जानाति तदसौ स्फुटम्

yaccitto yadgataprāṇo jano bhavati sarvadā | tattena vastviti jñātaṃ jānāti tadasau sphuṭam

ब्रह्मैकरसिकं यत्स्यान्मनस्तत्तद्भवेत्क्षणात् । यस्य यद्रसिकं चेतो बुद्धं तेन तदेव सत्

brahmaikarasikaṃ yatsyānmanastattadbhavetkṣaṇāt | yasya yadrasikaṃ ceto buddhaṃ tena tadeva sat

विश्रान्तं यस्य वै चित्तं जन्तोस्तत्परमार्थसत् । व्यवहृत्यै करोत्यन्यत्सदाचारादतद्रसम्

viśrāntaṃ yasya vai cittaṃ jantostatparamārthasat | vyavahṛtyai karotyanyatsadācārādatadrasam

द्वित्वैकत्वादिकलना नेह काचन विद्यते । सत्तामात्रं च दृगियमितश्चेदलमीक्ष्यते

dvitvaikatvādikalanā neha kācana vidyate | sattāmātraṃ ca dṛgiyamitaścedalamīkṣyate

अदृश्यदृश्यसदसन्मूर्तामूर्तदृशामिह । नैवास्ति न च नास्त्येव कर्ता भोक्ताऽथवा क्वचित्

adṛśyadṛśyasadasanmūrtāmūrtadṛśāmiha | naivāsti na ca nāstyeva kartā bhoktā'thavā kvacit

इदमित्थमनाद्यन्तं जगत्पर्यायमात्मनि । ब्रह्मैकघनमाशान्तं स्थितं स्थाणुरिवाध्वनि

idamitthamanādyantaṃ jagatparyāyamātmani | brahmaikaghanamāśāntaṃ sthitaṃ sthāṇurivādhvani

यदेव ब्रह्म बुद्ध्यादि तदेवैतन्निरञ्जनम् । यदेव गगनं शान्तं शून्यं विद्धि तदेव तत्

yadeva brahma buddhyādi tadevaitannirañjanam | yadeva gaganaṃ śāntaṃ śūnyaṃ viddhi tadeva tat

केशोण्ड्रकादयो व्योम्नि यथा सदसदात्मकाः । द्वितामिवागता भान्ति परे बुद्ध्यादयस्तथा

keśoṇḍrakādayo vyomni yathā sadasadātmakāḥ | dvitāmivāgatā bhānti pare buddhyādayastathā

तथा बुद्ध्यादि देहादि वेदनादि परापरे । अनेकान्यप्यनन्यानि शून्यत्वानि यथाम्बरे

tathā buddhyādi dehādi vedanādi parāpare | anekānyapyananyāni śūnyatvāni yathāmbare

सुषुप्ताद्विशतः स्वप्नमेकनिद्रात्मनो यथा । सर्गस्थस्यापि न द्वित्वं नैकत्वं ब्रह्मणस्तथा

suṣuptādviśataḥ svapnamekanidrātmano yathā | sargasthasyāpi na dvitvaṃ naikatvaṃ brahmaṇastathā

एवमेव कचत्यच्छा छायेयं स्वा महाचितेः । न च किंचन नामाङ्ग कचत्यच्छैवमास्थिता

evameva kacatyacchā chāyeyaṃ svā mahāciteḥ | na ca kiṃcana nāmāṅga kacatyacchaivamāsthitā

चिद्व्योम्नि हि चिदाकाशमेव स्वममलं वपुः । चेत्यं दृश्यमिवाभाति स्वप्नेष्विव यथास्थितम्

cidvyomni hi cidākāśameva svamamalaṃ vapuḥ | cetyaṃ dṛśyamivābhāti svapneṣviva yathāsthitam

अन्यथानुपपत्त्यार्थकारणाभावतः स्वतः । चिद्व्योमात्मानमेवादौ दृश्यमित्येव पश्यति

anyathānupapattyārthakāraṇābhāvataḥ svataḥ | cidvyomātmānamevādau dṛśyamityeva paśyati

सर्गादावेव खात्मैव दृश्यं भाति निराकृति । संभ्रमः स्वप्नसंकल्पमिथ्याज्ञानेष्विवाभितः

sargādāveva khātmaiva dṛśyaṃ bhāti nirākṛti | saṃbhramaḥ svapnasaṃkalpamithyājñāneṣvivābhitaḥ

स्वप्नवत्तच्च निर्धर्म मनागपि न भिद्यते । विकार्यपि सधर्मापि चिद्व्योम्नो वस्तुनो मलात्

svapnavattacca nirdharma manāgapi na bhidyate | vikāryapi sadharmāpi cidvyomno vastuno malāt

तत्स्वप्ननगराकारं सधर्माप्यसधर्मकम् । शिवादनन्यमेवेत्थं स्थितमेव निरन्तरम्

tatsvapnanagarākāraṃ sadharmāpyasadharmakam | śivādananyamevetthaṃ sthitameva nirantaram

दृश्यं स्वप्नाद्रिवत्स्वच्छं मनागपि न भिद्यते । तस्माच्चिद्व्योमचिद्व्योम्नः शून्यत्वं गगनादिव

dṛśyaṃ svapnādrivatsvacchaṃ manāgapi na bhidyate | tasmāccidvyomacidvyomnaḥ śūnyatvaṃ gaganādiva

यदेव तत्परं ब्रह्म सर्वरूपविवर्जितम् । तदेवेदं तथाभूतमेव सर्गतया स्थितम्

yadeva tatparaṃ brahma sarvarūpavivarjitam | tadevedaṃ tathābhūtameva sargatayā sthitam

स्वप्नेऽनुभूयते चैतत्स्वप्ने ह्यात्मैव भासते । पुरादित्वेन न तु सत्पुरादिरचितं तदा

svapne'nubhūyate caitatsvapne hyātmaiva bhāsate | purāditvena na tu satpurādiracitaṃ tadā

स्वप्ने च प्रत्यभिज्ञायाः संस्कारस्य स्मृतेस्तथा । न सत्ता तदिदं दृष्टमित्यर्थस्यात्यसंभवात्

svapne ca pratyabhijñāyāḥ saṃskārasya smṛtestathā | na sattā tadidaṃ dṛṣṭamityarthasyātyasaṃbhavāt

तस्मादेतत्त्रयं त्यक्त्वा यद्भानं ब्रह्मसंविदः । तस्य दृष्टार्थसादृश्यान्मूढैः स्मृत्यादितोहिता

tasmādetattrayaṃ tyaktvā yadbhānaṃ brahmasaṃvidaḥ | tasya dṛṣṭārthasādṛśyānmūḍhaiḥ smṛtyāditohitā

यथा यत्रैव लहरी वारिण्येति पुनः पुनः । तत्रैवैति तथा तद्वदनन्या खे परे जगत्

yathā yatraiva laharī vāriṇyeti punaḥ punaḥ | tatraivaiti tathā tadvadananyā khe pare jagat

विधयः प्रतिषेधाश्च सर्व एव सदैव च । विभक्ताश्च विमिश्राश्व परे सन्ति न सन्ति च

vidhayaḥ pratiṣedhāśca sarva eva sadaiva ca | vibhaktāśca vimiśrāśva pare santi na santi ca

तस्मात्सद्ब्रह्म सर्वात्म किमिवात्र न विद्यते । सैव सत्तैव सर्वात्म चैतदप्येतदात्मकम्

tasmātsadbrahma sarvātma kimivātra na vidyate | saiva sattaiva sarvātma caitadapyetadātmakam

भ्रान्तस्य भ्रमणं भूमेर्न भूर्भ्रान्तैव वा गणैः । न शाम्यति ज्ञातुरपि तथाभ्यासं विनात्र दृक्

bhrāntasya bhramaṇaṃ bhūmerna bhūrbhrāntaiva vā gaṇaiḥ | na śāmyati jñāturapi tathābhyāsaṃ vinātra dṛk

शास्त्रस्यास्य तु यन्नाम वादनं तद्विनापरः । अभ्यासो दृश्यसंशान्त्यै न भूतो न भविष्यति

śāstrasyāsya tu yannāma vādanaṃ tadvināparaḥ | abhyāso dṛśyasaṃśāntyai na bhūto na bhaviṣyati

न जीवन्न मृतं चित्तं रोधमायाति संसृतेः । अविनाभाविदेहत्वाद्वोधात्त्वेतन्न पश्यति

na jīvanna mṛtaṃ cittaṃ rodhamāyāti saṃsṛteḥ | avinābhāvidehatvādvodhāttvetanna paśyati

सर्वदैवाविनाभावि चित्तं दृश्यशरीरयोः । इह चामुत्र चैतस्य बोधान्ते शाम्यतः स्वयम्

sarvadaivāvinābhāvi cittaṃ dṛśyaśarīrayoḥ | iha cāmutra caitasya bodhānte śāmyataḥ svayam

चित्तदृश्यशरीराणि त्रीणि शाम्यन्ति बोधतः । पवनस्पन्दसैन्यानि कारणाभावतो यथा

cittadṛśyaśarīrāṇi trīṇi śāmyanti bodhataḥ | pavanaspandasainyāni kāraṇābhāvato yathā

कारणं मौर्ख्यमेवास्य तच्चास्मादेव शास्त्रतः । किंचित्संस्कृतबुद्धीनां वाचितादेव शाम्यति

kāraṇaṃ maurkhyamevāsya taccāsmādeva śāstrataḥ | kiṃcitsaṃskṛtabuddhīnāṃ vācitādeva śāmyati

अबुद्धमुत्तरग्रन्थात्पूर्वं पूर्वं हि बुध्यते । ग्रन्थं पदपदार्थज्ञः खेदवान्न निवर्तते

abuddhamuttaragranthātpūrvaṃ pūrvaṃ hi budhyate | granthaṃ padapadārthajñaḥ khedavānna nivartate

उपायमिदमेवातो विद्धि शास्त्रं भ्रमक्षये । अनन्यसाधारणतां गतमित्यनुभूयते

upāyamidamevāto viddhi śāstraṃ bhramakṣaye | ananyasādhāraṇatāṃ gatamityanubhūyate

तस्मादस्मान्महाशास्त्राद्यथाशक्ति विचारयेत् । भागौ द्वौ भागमेकं वा तेन दुःखक्षयो भवेत्

tasmādasmānmahāśāstrādyathāśakti vicārayet | bhāgau dvau bhāgamekaṃ vā tena duḥkhakṣayo bhavet

आरुषेयमिदमिति प्रमादाच्चेन्न रोचते । तदन्यदात्मविज्ञानशास्त्रं किंचिद्विचारयेत्

āruṣeyamidamiti pramādāccenna rocate | tadanyadātmavijñānaśāstraṃ kiṃcidvicārayet

अनर्थेनाविचारेण वयः कुर्यान्न भस्मसात् । बोधेन ज्ञानसारेण दृश्यं कर्तव्यमात्मसात्

anarthenāvicāreṇa vayaḥ kuryānna bhasmasāt | bodhena jñānasāreṇa dṛśyaṃ kartavyamātmasāt

आयुषः क्षण एकोऽपि सर्वरत्नैर्न लभ्यते । नीयते तद्वृथा येन प्रमादः सुमहानहो

āyuṣaḥ kṣaṇa eko'pi sarvaratnairna labhyate | nīyate tadvṛthā yena pramādaḥ sumahānaho

अनुभूतमपि च नो स- दृश्यमिदं द्रष्टृसहितमपि । स्वप्ननिजमरणबान्धव- रोदनमिव सदिव कचितमपि

anubhūtamapi ca no sa- dṛśyamidaṃ draṣṭṛsahitamapi | svapnanijamaraṇabāndhava- rodanamiva sadiva kacitamapi

175

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० नि० उ० अवि० वि० परमार्थगीतास्वद्वैतयुक्तिर्नाम पञ्चसप्तत्यधिकशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 ni0 u0 avi0 vi0 paramārthagītāsvadvaitayuktirnāma pañcasaptatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १७६

176

षट्सप्तत्यधिकशततमः सर्गः

ṣaṭsaptatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । जगन्ति सन्त्यसंख्यानि भविष्यन्ति गतानि च । तत्कथाभिः कथं ब्रह्मन्प्रबोधयसि मामिमम्

śrīrāma uvāca | jaganti santyasaṃkhyāni bhaviṣyanti gatāni ca | tatkathābhiḥ kathaṃ brahmanprabodhayasi māmimam

श्रीवसिष्ठ उवाच । जगत्स्वप्नेषु शब्दार्थसंबन्धोऽवगतस्त्वया । न नाम न च लोकेन व्यर्थं तत्कथनं ततः

śrīvasiṣṭha uvāca | jagatsvapneṣu śabdārthasaṃbandho'vagatastvayā | na nāma na ca lokena vyarthaṃ tatkathanaṃ tataḥ

या कथावगतात्मभ्यां शब्दार्थाभ्यां निगद्यते । बुध्यते सेतरा नान्तः सैवेह व्यवहारिणी

yā kathāvagatātmabhyāṃ śabdārthābhyāṃ nigadyate | budhyate setarā nāntaḥ saiveha vyavahāriṇī

यदा विदितवेद्यः संस्त्रिकालामलदर्शनः । भविष्यसि तदा तानि प्रत्यक्षेणैव भोत्स्यसे

yadā viditavedyaḥ saṃstrikālāmaladarśanaḥ | bhaviṣyasi tadā tāni pratyakṣeṇaiva bhotsyase

स्वप्ने चिन्मात्रमेवाद्यं स्वयं भाति जगत्तया । यथा तथैव सर्गादौ नात्रान्यदुपपद्यते

svapne cinmātramevādyaṃ svayaṃ bhāti jagattayā | yathā tathaiva sargādau nātrānyadupapadyate

अणावणावसंख्यानि तेन सन्ति जगन्ति खे । तेषां तान्व्यवहारौघान्संख्यातुं क इव क्षमः

aṇāvaṇāvasaṃkhyāni tena santi jaganti khe | teṣāṃ tānvyavahāraughānsaṃkhyātuṃ ka iva kṣamaḥ

अत्रैव मे पुरा प्रोक्तं मत्पित्रा पद्मजन्मना । पद्मरेणुमताख्यानं श्रृणु तत्कथयामि ते

atraiva me purā proktaṃ matpitrā padmajanmanā | padmareṇumatākhyānaṃ śrṛṇu tatkathayāmi te

पुरा पृष्टो मया ब्रह्मा जगज्जालमिदं कियत् । क्व वा भातीति वद मे ब्रह्मोवाच ततः स माम्

purā pṛṣṭo mayā brahmā jagajjālamidaṃ kiyat | kva vā bhātīti vada me brahmovāca tataḥ sa mām

श्रीब्रह्मोवाच । ब्रह्मैवेदं मुने सर्वं जगदित्यवभासते । सतामनन्तं सत्त्वेन जगत्त्वेनासतामपि

śrībrahmovāca | brahmaivedaṃ mune sarvaṃ jagadityavabhāsate | satāmanantaṃ sattvena jagattvenāsatāmapi

शुभं ममेदमाख्यानं श्रृणु श्रवणभूषणम् । ब्रह्माण्डपिण्ड इत्युक्तं ब्रह्माण्डाख्यानमेव च

śubhaṃ mamedamākhyānaṃ śrṛṇu śravaṇabhūṣaṇam | brahmāṇḍapiṇḍa ityuktaṃ brahmāṇḍākhyānameva ca

अस्ति खे खादनन्यात्मा चिद्व्योमपरमाणुकः । शून्यरूपमिवाकाशे शुद्धः स्पन्द इवानिले

asti khe khādananyātmā cidvyomaparamāṇukaḥ | śūnyarūpamivākāśe śuddhaḥ spanda ivānile

सोऽपश्यदात्मना स्वप्न इव जीवत्वमात्मनि । शून्यरूपमिवाकाशं पवनः स्पन्दनं यथा

so'paśyadātmanā svapna iva jīvatvamātmani | śūnyarūpamivākāśaṃ pavanaḥ spandanaṃ yathā

आकाशरूपमजहदेव जीवस्ततः स्वयम् । अपश्यदहमित्येव रूपमाकाशरूपकम्

ākāśarūpamajahadeva jīvastataḥ svayam | apaśyadahamityeva rūpamākāśarūpakam

अहंकारस्त्वहंबुद्धिरित्येवापश्यदात्मनि । एकनिश्चयनिर्माणमयी मायानुरूपिणी

ahaṃkārastvahaṃbuddhirityevāpaśyadātmani | ekaniścayanirmāṇamayī māyānurūpiṇī

बुद्धिर्मनोहमित्येवं स्वप्ने पश्यदसन्मयम् । नमयन्त्यात्मनात्मानमविकल्पं विकल्पनैः

buddhirmanohamityevaṃ svapne paśyadasanmayam | namayantyātmanātmānamavikalpaṃ vikalpanaiḥ

अपश्यत्तन्मनः स्वप्ने देहे पञ्चेन्द्रियं ततः । अनाकारं घनाकारं स्वप्नाद्रित्वमिवाज्ञधीः

apaśyattanmanaḥ svapne dehe pañcendriyaṃ tataḥ | anākāraṃ ghanākāraṃ svapnādritvamivājñadhīḥ

ददर्श स मनोदेहो वपुस्त्रिभुवनात्मकम् । स्वात्मा स्वात्मैव निर्भित्ति भित्तिभासुरमाततम्

dadarśa sa manodeho vapustribhuvanātmakam | svātmā svātmaiva nirbhitti bhittibhāsuramātatam

अनेकभूतकलितं नानावयवरजङ्गमम् । कलनाकालकलितं कल्पितान्योन्यसंगमम्

anekabhūtakalitaṃ nānāvayavarajaṅgamam | kalanākālakalitaṃ kalpitānyonyasaṃgamam

स्वप्ने प्रत्येकमेवात्र पश्यत्यादर्शबिम्बितम् । इव त्रैलोक्यनगरं नवरङ्गमनोहरम्

svapne pratyekamevātra paśyatyādarśabimbitam | iva trailokyanagaraṃ navaraṅgamanoharam

अथ प्रत्येकमत्रापि नवरङ्गमनोहरम् । त्रिजगद्वेत्ति हृदये स्वादर्श इव बिम्बितम्

atha pratyekamatrāpi navaraṅgamanoharam | trijagadvetti hṛdaye svādarśa iva bimbitam

परमाणोः परमाणोरिति सन्ति तनूदरे । अतनूनि जगन्त्युच्चैर्धनानीव च तान्यपि

paramāṇoḥ paramāṇoriti santi tanūdare | atanūni jagantyuccairdhanānīva ca tānyapi

अविद्येयमनन्तेयमविद्यात्वेन चेतिता । ब्रह्मत्वेन परिज्ञाता भवति ब्रह्म निर्मलम्

avidyeyamananteyamavidyātvena cetitā | brahmatvena parijñātā bhavati brahma nirmalam

एवं द्रष्टापि यः स्वप्नजालं दृष्टे न किंचन । कोऽत्र द्रष्टा कुतो दृश्यं क्व द्वैतं क्व च कारणम्

evaṃ draṣṭāpi yaḥ svapnajālaṃ dṛṣṭe na kiṃcana | ko'tra draṣṭā kuto dṛśyaṃ kva dvaitaṃ kva ca kāraṇam

सर्वं निःशान्तमाभातं खात्म निर्भित्ति केवलम् । ब्रह्मात्मनि स्थिते स्वच्छमाद्यन्तपरिवर्जितम्

sarvaṃ niḥśāntamābhātaṃ khātma nirbhitti kevalam | brahmātmani sthite svacchamādyantaparivarjitam

ब्रह्माण्डलक्षनिचयाः परमात्मनीति नित्यं स्थिता निपुणमन्यवदप्यनन्ये । वारिण्यवारितविसारितरङ्गवेगा- ल्लोलं स्थिताम्बुपरमाणुचया यथैते

brahmāṇḍalakṣanicayāḥ paramātmanīti nityaṃ sthitā nipuṇamanyavadapyananye | vāriṇyavāritavisāritaraṅgavegā- llolaṃ sthitāmbuparamāṇucayā yathaite

176

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० निर्वा० उ० ब्रह्मगीतासु ब्रह्याण्डोपाख्यानं नाम षट्सप्तत्यधिकशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 nirvā0 u0 brahmagītāsu brahyāṇḍopākhyānaṃ nāma ṣaṭsaptatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १७७

177

सप्तसप्तत्यधिकशततमः सर्गः

saptasaptatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । अकारणकमेवेदं जगद्ब्रह्म परात्पदात् । यदि प्रवर्तते नाम स्वप्नसंकल्पनादिवत्

śrīrāma uvāca | akāraṇakamevedaṃ jagadbrahma parātpadāt | yadi pravartate nāma svapnasaṃkalpanādivat

तदकारणतः सिद्धेः संभवेऽन्यदकारणम् । कथं न जायते वस्तु क्वचित्किंचित्कदाचन

tadakāraṇataḥ siddheḥ saṃbhave'nyadakāraṇam | kathaṃ na jāyate vastu kvacitkiṃcitkadācana

श्रीवसिष्ठ उवाच । यद्यथा कल्पितं येन स संपश्यति तत्तथा । कल्पनैवान्यथा न स्यात्तादृक्कारणविच्युतेः

śrīvasiṣṭha uvāca | yadyathā kalpitaṃ yena sa saṃpaśyati tattathā | kalpanaivānyathā na syāttādṛkkāraṇavicyuteḥ

यथेदं कल्पितं दृश्यं मनसा येन तत्तथा । वेत्त्यसौ यादृगन्येन कल्पितं वेत्त्यसौ तथा

yathedaṃ kalpitaṃ dṛśyaṃ manasā yena tattathā | vettyasau yādṛganyena kalpitaṃ vettyasau tathā

कल्पनाकल्पनात्मैकं तच्च ब्रह्म स्वभावतः । कल्पनात्मेदृशं जन्तुर्यथा केशनखादिमान्

kalpanākalpanātmaikaṃ tacca brahma svabhāvataḥ | kalpanātmedṛśaṃ janturyathā keśanakhādimān

अकारणपदार्थत्वं सकारणपदार्थता । ब्रह्मणि द्वयमप्यस्ति सर्वशक्त्यात्म तद्यतः

akāraṇapadārthatvaṃ sakāraṇapadārthatā | brahmaṇi dvayamapyasti sarvaśaktyātma tadyataḥ

यतः स्याद्ब्रह्मणस्त्वन्यत्क्वचित्किंचित्कदाचन । तत्कारणविकल्पेन संयोगस्तस्य युज्यते

yataḥ syādbrahmaṇastvanyatkvacitkiṃcitkadācana | tatkāraṇavikalpena saṃyogastasya yujyate

यत्र सर्वमनाद्यन्तं नानानानात्म भासते । ब्रह्मैव शान्तमेकात्म तत्र किं कस्य कारणम्

yatra sarvamanādyantaṃ nānānānātma bhāsate | brahmaiva śāntamekātma tatra kiṃ kasya kāraṇam

नेह प्रवर्तते किंचिन्न च नाम निवर्तते । स्थितमेकमनाद्यन्तं ब्रह्मेव ब्रह्म खात्मकम्

neha pravartate kiṃcinna ca nāma nivartate | sthitamekamanādyantaṃ brahmeva brahma khātmakam

किं कस्य कारणं केन किमर्थं भवतु क्व वा । किं कस्य कारणं केन किमर्थं मास्तु वा क्वचित्

kiṃ kasya kāraṇaṃ kena kimarthaṃ bhavatu kva vā | kiṃ kasya kāraṇaṃ kena kimarthaṃ māstu vā kvacit

नेह शून्यं न वा शून्यं न सन्नासन्न मध्यता । विद्यते न महाशून्ये न नेति न न नेति च

neha śūnyaṃ na vā śūnyaṃ na sannāsanna madhyatā | vidyate na mahāśūnye na neti na na neti ca

इदं न किंचित्किंचिद्वा यन्नामास्त्यथ नास्ति वा । सर्वं ब्रह्मैव तद्विद्धि यत्तथैवातथैव तत्

idaṃ na kiṃcitkiṃcidvā yannāmāstyatha nāsti vā | sarvaṃ brahmaiva tadviddhi yattathaivātathaiva tat

श्रीराम उवाच । अतज्ज्ञविषये ब्रह्मन्कार्ये कारणसंभवे । किमकारणतात्म स्यात्कथं वेति वद प्रभो

śrīrāma uvāca | atajjñaviṣaye brahmankārye kāraṇasaṃbhave | kimakāraṇatātma syātkathaṃ veti vada prabho

श्रीवसिष्ठ उवाच । अतज्ज्ञो नाम नास्त्येव तावत्तज्ज्ञजनं प्रति । असतो व्योमवृक्षस्य विचारः कीदृशस्ततः

śrīvasiṣṭha uvāca | atajjño nāma nāstyeva tāvattajjñajanaṃ prati | asato vyomavṛkṣasya vicāraḥ kīdṛśastataḥ

एकबोधमयाः शान्तविज्ञानघनरूपिणः । तज्ज्ञास्तेषामसद्रूपे कथमर्थे विचारणा

ekabodhamayāḥ śāntavijñānaghanarūpiṇaḥ | tajjñāsteṣāmasadrūpe kathamarthe vicāraṇā

अतज्ज्ञत्वं च बोधेऽन्तरवभाति तदङ्गता । गते स्वप्नसुषुप्तेऽन्तरिव निद्रात्म केवलम्

atajjñatvaṃ ca bodhe'ntaravabhāti tadaṅgatā | gate svapnasuṣupte'ntariva nidrātma kevalam

तथाप्यभ्युपगम्यापि मूर्खनिश्चय उच्यते । मयेदमणु सर्वात्म यस्माद्ब्रह्म निरामयम्

tathāpyabhyupagamyāpi mūrkhaniścaya ucyate | mayedamaṇu sarvātma yasmādbrahma nirāmayam

सन्त्यकारणका एव सन्ति कारणजास्तथा । भावाः संविद्यथा यस्मात्कल्प्यते लभ्यते तथा

santyakāraṇakā eva santi kāraṇajāstathā | bhāvāḥ saṃvidyathā yasmātkalpyate labhyate tathā

सर्वकारणसंशान्तौ सर्वानुभवशालिनाम् । सर्गस्य कारणं नास्ति तेन सर्गस्त्वकारणः

sarvakāraṇasaṃśāntau sarvānubhavaśālinām | sargasya kāraṇaṃ nāsti tena sargastvakāraṇaḥ

हृदयंगमतात्यक्तमीश्वरादि प्रकल्प्यते । यदत्र किंचिद्दुःस्वादु व्यर्थं वाग्जालमेव तत्

hṛdayaṃgamatātyaktamīśvarādi prakalpyate | yadatra kiṃcidduḥsvādu vyarthaṃ vāgjālameva tat

अन्यथानुपपत्त्यैव स्वप्नाभाकलनादृते । स्थूलाकारात्मिका काचिन्नास्ति दृश्यस्य दृश्यता

anyathānupapattyaiva svapnābhākalanādṛte | sthūlākārātmikā kācinnāsti dṛśyasya dṛśyatā

स्वप्नपृथ्व्याद्यनुभवे किमबुद्धस्य कारणम् । चित्स्वभावादृते ब्रूहि स्वप्नार्थो नाम कीदृशः

svapnapṛthvyādyanubhave kimabuddhasya kāraṇam | citsvabhāvādṛte brūhi svapnārtho nāma kīdṛśaḥ

स्वप्नार्थो ह्यपरिज्ञातो महामोहभरप्रदः । परिज्ञातो न मोहाय यथा सर्गास्तथैव च

svapnārtho hyaparijñāto mahāmohabharapradaḥ | parijñāto na mohāya yathā sargāstathaiva ca

शुष्कतर्कहठावेशाद्यद्वाप्यनुभवोज्झितम् । कल्प्यते कारणं किंचित्सा मौर्ख्याभिनिवेशिता

śuṣkatarkahaṭhāveśādyadvāpyanubhavojjhitam | kalpyate kāraṇaṃ kiṃcitsā maurkhyābhiniveśitā

अग्नेरौष्ण्यमपां शैत्यं प्राकाश्यं सर्वतेजसाम् । स्वभावो वाखिलार्थानां किमबुद्धस्य कारणम्

agnerauṣṇyamapāṃ śaityaṃ prākāśyaṃ sarvatejasām | svabhāvo vākhilārthānāṃ kimabuddhasya kāraṇam

किं ध्यातृशतलब्धस्य ध्येयस्यैकस्य कारणम् । किं च गन्धर्वनगरे पुरे भित्तिषु कारणम्

kiṃ dhyātṛśatalabdhasya dhyeyasyaikasya kāraṇam | kiṃ ca gandharvanagare pure bhittiṣu kāraṇam

धर्माद्यमुत्रामूर्तत्वान्मूर्ते देहे न कारणम् । देहस्य कारणं किं स्यात्तत्र सर्गादिभोगिनः

dharmādyamutrāmūrtatvānmūrte dehe na kāraṇam | dehasya kāraṇaṃ kiṃ syāttatra sargādibhoginaḥ

भित्त्यभित्त्यादिरूपाणां ज्ञानस्य ज्ञानवादिनः । किं कारणमनन्तानामुत्पन्नध्वंसिनां मुहुः

bhittyabhittyādirūpāṇāṃ jñānasya jñānavādinaḥ | kiṃ kāraṇamanantānāmutpannadhvaṃsināṃ muhuḥ

स्वभावस्य स्वभावोऽसौ किल कारणमित्यपि । यदुच्यते स्वभावस्य सा पर्यायोक्तिकल्पना

svabhāvasya svabhāvo'sau kila kāraṇamityapi | yaducyate svabhāvasya sā paryāyoktikalpanā

तस्मादकारणा भ्रान्तिर्भावा भान्ति च कारणम् । अज्ञे ज्ञे त्वखिलं कार्यं कारणाद्भवति स्थितम्

tasmādakāraṇā bhrāntirbhāvā bhānti ca kāraṇam | ajñe jñe tvakhilaṃ kāryaṃ kāraṇādbhavati sthitam

यद्वत्स्वप्नपरिज्ञानात्स्वप्ने द्रव्यापहारिभिः । न दुःखाकरणं तद्वज्जीवितं तत्त्वदर्शनात्

yadvatsvapnaparijñānātsvapne dravyāpahāribhiḥ | na duḥkhākaraṇaṃ tadvajjīvitaṃ tattvadarśanāt

सर्गादावेव नोत्पन्नं दृश्यं चिद्गगनं त्विदम् । स्वरूपं स्वप्नवद्भाति नान्यदत्रोपपद्यते

sargādāveva notpannaṃ dṛśyaṃ cidgaganaṃ tvidam | svarūpaṃ svapnavadbhāti nānyadatropapadyate

अन्या न काचित्कलना दृश्यते सोपपत्तिका । अस्मान्न्यायादृते कस्माद्ब्रह्मैवैषानुभूतिभूः

anyā na kācitkalanā dṛśyate sopapattikā | asmānnyāyādṛte kasmādbrahmaivaiṣānubhūtibhūḥ

ऊर्म्यावर्तद्रवत्वादि शुद्धे जलघने यथा । तथेदं सर्गपर्यायं ब्रह्मणि ब्रह्म भासते

ūrmyāvartadravatvādi śuddhe jalaghane yathā | tathedaṃ sargaparyāyaṃ brahmaṇi brahma bhāsate

स्पन्दावर्तविवर्तादि निर्मले पवने यथा । तथायं ब्रह्मपवने सर्गस्पन्दोऽवभासते

spandāvartavivartādi nirmale pavane yathā | tathāyaṃ brahmapavane sargaspando'vabhāsate

यथानन्तत्वसौषिर्यशून्यत्वादि महाम्बरे । स सन्नासन्नबोधात्म तथा सर्गः परापरः

yathānantatvasauṣiryaśūnyatvādi mahāmbare | sa sannāsannabodhātma tathā sargaḥ parāparaḥ

एषु निद्रादिकेष्वेते सूपलब्धा अपि स्फुटम् । भावा असन्मया एवमेतेऽनन्यात्मका यतः

eṣu nidrādikeṣvete sūpalabdhā api sphuṭam | bhāvā asanmayā evamete'nanyātmakā yataḥ

सर्गप्रलयसंस्थानान्येवमात्मनि चिद्धने । सौम्ये स्वप्नसुषुप्ताभा शुद्धे निद्राघने यथा

sargapralayasaṃsthānānyevamātmani ciddhane | saumye svapnasuṣuptābhā śuddhe nidrāghane yathā

स्वप्नात्स्वप्नान्तराण्यास्ते निद्रायां मानवो यथा । सर्गात्सर्गान्तरान्मास्ते स्वसत्तायामजस्तथा

svapnātsvapnāntarāṇyāste nidrāyāṃ mānavo yathā | sargātsargāntarānmāste svasattāyāmajastathā

पृथ्व्यादिरहितोऽप्येष ब्रह्माकाशो निरामयः । अतद्वांस्तद्वदाभाति यथा स्वप्नानुभूतिषु

pṛthvyādirahito'pyeṣa brahmākāśo nirāmayaḥ | atadvāṃstadvadābhāti yathā svapnānubhūtiṣu

स्थिता यथास्यां पश्यन्त्यां शब्दा घटपटादयः । जाताजाताः स्थिताः सर्गास्तथानन्ये महाचिति

sthitā yathāsyāṃ paśyantyāṃ śabdā ghaṭapaṭādayaḥ | jātājātāḥ sthitāḥ sargāstathānanye mahāciti

पश्यन्त्यामेव पश्यन्ती यथा भाति तथैव च । यथा शब्दास्तथा सर्गाश्चितैव चिति चिन्मयाः

paśyantyāmeva paśyantī yathā bhāti tathaiva ca | yathā śabdāstathā sargāścitaiva citi cinmayāḥ

किं शास्त्रकं तत्रकथाविचारै- र्निर्वासनं जीवितमेव मोक्षः । सर्गे त्वसत्येवमकारणत्वा- त्सत्येव नास्त्येव न नाम काचित्

kiṃ śāstrakaṃ tatrakathāvicārai- rnirvāsanaṃ jīvitameva mokṣaḥ | sarge tvasatyevamakāraṇatvā- tsatyeva nāstyeva na nāma kācit

177

एषा च सिद्धेह हि वासनेति सा बोधसत्तैव निरन्तरैका । नानात्वनानारहितैव भाति स्वप्ने चिदेवेह पुरादिरूपा ।। ४४इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० नि० उ० ब्रह्मगीतासु सत्यवर्णनं नाम सप्तसप्तत्यधिकशततमः सर्गः

eṣā ca siddheha hi vāsaneti sā bodhasattaiva nirantaraikā | nānātvanānārahitaiva bhāti svapne cideveha purādirūpā || 44ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 ni0 u0 brahmagītāsu satyavarṇanaṃ nāma saptasaptatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १७८

178

अष्टसप्तत्यधिकशततमः सर्गः

aṣṭasaptatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । पदार्था द्विविधाः सन्ति मूर्तामूर्ता जगत्त्रये । यत्र सप्रतिघाः केचित्केचिदप्रतिघा अपि

śrīrāma uvāca | padārthā dvividhāḥ santi mūrtāmūrtā jagattraye | yatra sapratighāḥ kecitkecidapratighā api

तानिहाप्रतिघानाहुर्नान्योन्यं वेल्लयन्ति ये । तांश्च सप्रतिघानाहुरन्योन्यं वेल्लयन्ति ये

tānihāpratighānāhurnānyonyaṃ vellayanti ye | tāṃśca sapratighānāhuranyonyaṃ vellayanti ye

इह सप्रतिघानां तु दृष्टमन्योन्यवेल्लनम् । न त्वप्रतिघरूपाणां केषांचिदपि किंचन

iha sapratighānāṃ tu dṛṣṭamanyonyavellanam | na tvapratigharūpāṇāṃ keṣāṃcidapi kiṃcana

तत्र संवेदनं नाम यदिदं चन्द्रमण्डले । इतः पतत्यप्रतिघं तत्सर्वेणानुभूयते

tatra saṃvedanaṃ nāma yadidaṃ candramaṇḍale | itaḥ patatyapratighaṃ tatsarveṇānubhūyate

अर्धप्रबुद्धसंकल्पविकल्पाद्वैतकल्पितम् । वदाम्यभ्युपगम्येदं न तु बोधदशास्थितम्

ardhaprabuddhasaṃkalpavikalpādvaitakalpitam | vadāmyabhyupagamyedaṃ na tu bodhadaśāsthitam

कः प्राणमारुतः क्षोभं जनयत्याशयस्थितः । प्रवेशनिर्गममयं कथं वा वद मे प्रभो

kaḥ prāṇamārutaḥ kṣobhaṃ janayatyāśayasthitaḥ | praveśanirgamamayaṃ kathaṃ vā vada me prabho

कथमप्रतिघं नाम वेदनं प्रतिघात्मकम् । इमं देहं चालयति भारं भारहरो यथा

kathamapratighaṃ nāma vedanaṃ pratighātmakam | imaṃ dehaṃ cālayati bhāraṃ bhāraharo yathā

यदि सप्रतिघं वस्तु वेल्लत्यप्रतिघात्मकम् । कथं संवित्तिमात्रेण पुंसः शैलो न वल्गति

yadi sapratighaṃ vastu vellatyapratighātmakam | kathaṃ saṃvittimātreṇa puṃsaḥ śailo na valgati

श्रीवसिष्ठ उवाच । विकासमथ संकोचमत्र नाली हृदि स्थिता । यदा याति तदा प्राणश्छेदैरायाति याति च

śrīvasiṣṭha uvāca | vikāsamatha saṃkocamatra nālī hṛdi sthitā | yadā yāti tadā prāṇaśchedairāyāti yāti ca

बाह्योपस्करभस्त्रायां यथाकाशास्पदात्मकः । वायुर्यात्यपि चायाति तथात्र स्पन्दनं हृदि

bāhyopaskarabhastrāyāṃ yathākāśāspadātmakaḥ | vāyuryātyapi cāyāti tathātra spandanaṃ hṛdi

श्रीराम उवाच । बहिर्भस्त्रामयस्कारः संकोचनविकासनैः । योजयत्यान्तरं नाडीं कश्चालयति चालकः

śrīrāma uvāca | bahirbhastrāmayaskāraḥ saṃkocanavikāsanaiḥ | yojayatyāntaraṃ nāḍīṃ kaścālayati cālakaḥ

शतं कथं भवेदेकं कथमेकं शतं भवेत् । कथं स चेतना एते काष्ठलोष्टोपलादयः

śataṃ kathaṃ bhavedekaṃ kathamekaṃ śataṃ bhavet | kathaṃ sa cetanā ete kāṣṭhaloṣṭopalādayaḥ

कस्मान्न स्थावरं वस्तु प्रस्पन्द्यपि चमत्कृतम् । वस्तु जङ्गममेवेह स्पन्दि मात्रेव किं वद

kasmānna sthāvaraṃ vastu praspandyapi camatkṛtam | vastu jaṅgamameveha spandi mātreva kiṃ vada

श्रीवसिष्ठ उवाच । अन्तःसंवेदनं नाम चालयत्यान्त्रवेष्टनम् । बहिर्भस्त्रामयस्कार इव लोकेऽनुचेष्टनम्

śrīvasiṣṭha uvāca | antaḥsaṃvedanaṃ nāma cālayatyāntraveṣṭanam | bahirbhastrāmayaskāra iva loke'nuceṣṭanam

श्रीराम उवाच । वाय्वन्त्रादिशरीरस्थं सर्वं सप्रतिघं मुने । कथमप्रतिघा संविच्चालयेदिति मे वद

śrīrāma uvāca | vāyvantrādiśarīrasthaṃ sarvaṃ sapratighaṃ mune | kathamapratighā saṃviccālayediti me vada

संविदप्रतिघाकारा यदि सप्रतिघात्मकम् । चालयेदचलिष्यत्तद्दूरमम्भो यदिच्छया

saṃvidapratighākārā yadi sapratighātmakam | cālayedacaliṣyattaddūramambho yadicchayā

सप्रतिघाप्रतिघयोर्मिथो यदि पदार्थयोः । वेल्लनं स्यात्तदिच्छैव कर्तृकर्मेन्द्रियैः क्व किम्

sapratighāpratighayormitho yadi padārthayoḥ | vellanaṃ syāttadicchaiva kartṛkarmendriyaiḥ kva kim

सप्रतिघाप्रतिघयोः श्लेषो नास्ति बहिर्यथा । तथैवान्तरहं मन्ये शेषं कथय मे मुने

sapratighāpratighayoḥ śleṣo nāsti bahiryathā | tathaivāntarahaṃ manye śeṣaṃ kathaya me mune

अन्तः स्वयं योगिना वा यथैतदनुभूयते । अमूर्तस्यैव मूर्तेन वेल्लनं तद्वदाशु मे

antaḥ svayaṃ yoginā vā yathaitadanubhūyate | amūrtasyaiva mūrtena vellanaṃ tadvadāśu me

श्रीवसिष्ठ उवाच । सर्वसंदेहवृक्षाणां मूलकाषमिदं वचः । सर्वैकतानुभूत्यर्थं श्रृणु श्रवणभूषणम्

śrīvasiṣṭha uvāca | sarvasaṃdehavṛkṣāṇāṃ mūlakāṣamidaṃ vacaḥ | sarvaikatānubhūtyarthaṃ śrṛṇu śravaṇabhūṣaṇam

नेह किंचिन्न नामास्ति वस्तु सप्रतिघं क्वचित् । सर्वदा सर्वमेवेदं शान्तमप्रतिघं ततम्

neha kiṃcinna nāmāsti vastu sapratighaṃ kvacit | sarvadā sarvamevedaṃ śāntamapratighaṃ tatam

शुद्धं संविन्मयं सर्वं शान्तमप्रतिघात्मकम् । पदार्थजातं पृथ्व्यादि स्वप्नसंकल्पयोरिव

śuddhaṃ saṃvinmayaṃ sarvaṃ śāntamapratighātmakam | padārthajātaṃ pṛthvyādi svapnasaṃkalpayoriva

आदावन्ते च नास्तीदं कारणाभावतोऽखिलम् । भ्रान्त्यात्मा वर्तमानापि भाति चित्स्वप्नगा यथा

ādāvante ca nāstīdaṃ kāraṇābhāvato'khilam | bhrāntyātmā vartamānāpi bhāti citsvapnagā yathā

द्यौः क्षमा वायुराकाशं पर्वताः सरितो दिशः । महता कारणौघेन बोधमप्रतिघं विदुः

dyauḥ kṣamā vāyurākāśaṃ parvatāḥ sarito diśaḥ | mahatā kāraṇaughena bodhamapratighaṃ viduḥ

अन्तःकरणभूतादि मृत्काष्ठदृषदादि वा । सर्वं शून्यमशून्यं च चेतनं विद्धि नेतरत्

antaḥkaraṇabhūtādi mṛtkāṣṭhadṛṣadādi vā | sarvaṃ śūnyamaśūnyaṃ ca cetanaṃ viddhi netarat

तत्रैवमैन्दवाख्यानं श्रृणु श्रवणभूषणम् । मया च पूर्वमुक्तं तत्किंचान्यदभिवर्ण्यते

tatraivamaindavākhyānaṃ śrṛṇu śravaṇabhūṣaṇam | mayā ca pūrvamuktaṃ tatkiṃcānyadabhivarṇyate

तथापि वर्तमानोक्तप्रश्नबोधाय तच्छृणु । यथेदं सर्वमन्द्यादि चिदित्येव तु भोत्स्यते

tathāpi vartamānoktapraśnabodhāya tacchṛṇu | yathedaṃ sarvamandyādi cidityeva tu bhotsyate

कस्मिंश्चित्प्राक्तनेनैव जगज्जालेऽभवद्द्विजः । तपोवेदक्रियाधारो ब्रह्मन्निन्दुरिति स्मृतः

kasmiṃścitprāktanenaiva jagajjāle'bhavaddvijaḥ | tapovedakriyādhāro brahmanninduriti smṛtaḥ

दश तस्याभवन्पुत्रा जगतो दिक्तटा इव । महाशया महात्मानो महतामास्पदं सताम्

daśa tasyābhavanputrā jagato diktaṭā iva | mahāśayā mahātmāno mahatāmāspadaṃ satām

स तेषां कालवशतः पिताऽन्तर्धिमुपाययौ । दशानां भगवान् रुद्र एकादश इव क्षये

sa teṣāṃ kālavaśataḥ pitā'ntardhimupāyayau | daśānāṃ bhagavān rudra ekādaśa iva kṣaye

तस्यानुगमनं चक्रे भार्या वैधव्यभीतिभिः । अनुरक्ता दिनस्येव संध्या ताराविलोचना

tasyānugamanaṃ cakre bhāryā vaidhavyabhītibhiḥ | anuraktā dinasyeva saṃdhyā tārāvilocanā

तयोस्ते तनया दुःखकलिता विपिनं गताः । कृतौर्ध्वदेहिकास्त्यक्त्वा व्यवहारं समाधये

tayoste tanayā duḥkhakalitā vipinaṃ gatāḥ | kṛtaurdhvadehikāstyaktvā vyavahāraṃ samādhaye

धारणानां समस्तानां का स्यादुत्तमसिद्धिदा । धारणा यन्मयाः सन्तः स्याम सर्वेश्वरा वयम्

dhāraṇānāṃ samastānāṃ kā syāduttamasiddhidā | dhāraṇā yanmayāḥ santaḥ syāma sarveśvarā vayam

इति ते तत्र संचिन्त्य बद्धपद्मासना दश । इदं संचिन्तयामासुर्निर्विघ्ने कन्दरोदरे

iti te tatra saṃcintya baddhapadmāsanā daśa | idaṃ saṃcintayāmāsurnirvighne kandarodare

पद्मजाधिष्ठिताशेषजगद्धारणया स्थिताः । भवामः पद्मजोपेतं जगद्रूपमविघ्नतः

padmajādhiṣṭhitāśeṣajagaddhāraṇayā sthitāḥ | bhavāmaḥ padmajopetaṃ jagadrūpamavighnataḥ

इति संचिन्त्य सब्रह्मजगद्धारणया चिरम् । निमीलितदृशस्तस्थुस्ते चित्ररचिता इव

iti saṃcintya sabrahmajagaddhāraṇayā ciram | nimīlitadṛśastasthuste citraracitā iva

अथैतद्धारणाबद्धचित्तास्ते तावदच्युताः । आसन्मासान्दशाष्टौ च यावत्ते तत्र देहकाः

athaitaddhāraṇābaddhacittāste tāvadacyutāḥ | āsanmāsāndaśāṣṭau ca yāvatte tatra dehakāḥ

शुष्काः कंकालतां याताः क्रव्यादैश्चर्विताङ्गकाः । नाशमभ्याययुस्तत्र च्छायाभागा इवातपैः

śuṣkāḥ kaṃkālatāṃ yātāḥ kravyādaiścarvitāṅgakāḥ | nāśamabhyāyayustatra cchāyābhāgā ivātapaiḥ

अहं ब्रह्मा जगच्चेदं सर्गोऽयं भुवनान्वितः । इति संपश्यतां तेषां दीर्घकालोऽभ्यवर्तत

ahaṃ brahmā jagaccedaṃ sargo'yaṃ bhuvanānvitaḥ | iti saṃpaśyatāṃ teṣāṃ dīrghakālo'bhyavartata

तानि चित्तान्यदेहानि दशैकध्यानतस्ततः । संपन्नानि जगन्त्येव दश देहानि वै पृथक्

tāni cittānyadehāni daśaikadhyānatastataḥ | saṃpannāni jagantyeva daśa dehāni vai pṛthak

इति तेषां चिदिच्छा सा संपन्ना सकलं जगत् । अत्यन्तस्वच्छरूपैव स्थिता चाकारवर्जिता

iti teṣāṃ cidicchā sā saṃpannā sakalaṃ jagat | atyantasvaccharūpaiva sthitā cākāravarjitā

संविन्मयत्वाज्जगतां तेषां भूम्यचलादि तत् । सर्वं चिदात्मकं विद्धि नौ चेदन्यत्किमुच्यताम्

saṃvinmayatvājjagatāṃ teṣāṃ bhūmyacalādi tat | sarvaṃ cidātmakaṃ viddhi nau cedanyatkimucyatām

किल यत्र्त्रिजगज्जालं तेषां किमात्म तत्तथा । संविदाकाशशून्यत्वमात्रमेवेतरन्न तत्

kila yatrtrijagajjālaṃ teṣāṃ kimātma tattathā | saṃvidākāśaśūnyatvamātramevetaranna tat

विद्यते न यथा किंचित्तरङ्गः सलिलादृते । संवित्तत्त्वादृते तद्वद्विद्यते चलनादिकम्

vidyate na yathā kiṃcittaraṅgaḥ salilādṛte | saṃvittattvādṛte tadvadvidyate calanādikam

ऐन्दवानि यथैतानि चिन्मयानि जगन्ति खे । तथा चिन्मयमेतेषु काष्ठलोष्टोपलाद्यपि

aindavāni yathaitāni cinmayāni jaganti khe | tathā cinmayameteṣu kāṣṭhaloṣṭopalādyapi

यथैवैन्दवसंकल्पास्ते जगत्त्वमुपागताः । तथैवाब्जजसंकल्पो जगत्त्वमयमागतः

yathaivaindavasaṃkalpāste jagattvamupāgatāḥ | tathaivābjajasaṃkalpo jagattvamayamāgataḥ

तस्मादिहेमे गिरयो वसुधा पादपा घनाः । महाभूतानि सर्वं च चिन्मात्रमयमाततम्

tasmādiheme girayo vasudhā pādapā ghanāḥ | mahābhūtāni sarvaṃ ca cinmātramayamātatam

चिद्वृक्षाश्चिन्मही चिद्द्यौश्चिदाकाशं चिदद्रयः । नाचित्क्वचित्संभवति तेष्वैन्दवजगत्स्विव

cidvṛkṣāścinmahī ciddyauścidākāśaṃ cidadrayaḥ | nācitkvacitsaṃbhavati teṣvaindavajagatsviva

चिन्मात्रखकुलालेन स्वदेहचलचक्रके । स्वशरीरमृदा सर्गः कुतोयं क्रियतेऽनिशम्

cinmātrakhakulālena svadehacalacakrake | svaśarīramṛdā sargaḥ kutoyaṃ kriyate'niśam

संकल्पनिर्मिते सर्गे दृषदश्चेन्न चेतनाः । तदत्र लोष्टशैलादि किमेतदिति कथ्यताम्

saṃkalpanirmite sarge dṛṣadaścenna cetanāḥ | tadatra loṣṭaśailādi kimetaditi kathyatām

कलनस्मृतिसंस्कारा दधत्यर्थं च नोदरे । प्राडवृष्टं कल्पनादीनामन्यैवार्थकुलावताम्

kalanasmṛtisaṃskārā dadhatyarthaṃ ca nodare | prāḍavṛṣṭaṃ kalpanādīnāmanyaivārthakulāvatām

तद्धाम संविदो धाम्नि मणिराशौ मणिर्यथा । सर्वात्मनि तथा चित्ते कश्चिदर्थ उदेत्यलम्

taddhāma saṃvido dhāmni maṇirāśau maṇiryathā | sarvātmani tathā citte kaścidartha udetyalam

अकार्यकरणस्यार्थो न भिन्नो ब्रह्मणः क्वचित् । स्वभाव इति तेनेदं सर्वं ब्रह्मेति निश्चयः

akāryakaraṇasyārtho na bhinno brahmaṇaḥ kvacit | svabhāva iti tenedaṃ sarvaṃ brahmeti niścayaḥ

यथा प्रवृत्तं चिद्वारि वहत्यावर्ततेऽवनौ । स्वयत्नेनातितीव्रेण परात्मीयात्मना विना

yathā pravṛttaṃ cidvāri vahatyāvartate'vanau | svayatnenātitīvreṇa parātmīyātmanā vinā

पद्मलीला जगदिव प्रकचन्ति जगन्ति यत् । चिन्मात्राद्ब्रह्मणः स्वस्मादन्यानि न मनागपि

padmalīlā jagadiva prakacanti jaganti yat | cinmātrādbrahmaṇaḥ svasmādanyāni na manāgapi

अजातमनिरुद्धं च सन्मात्रं ब्रह्म खात्मकम् । शान्तं सदसतोर्मध्यं चिद्भामात्रमिदं जगत्

ajātamaniruddhaṃ ca sanmātraṃ brahma khātmakam | śāntaṃ sadasatormadhyaṃ cidbhāmātramidaṃ jagat

यत्संविन्मयमद्व्यादि संकल्पजगति स्थितम् । तदसंविन्मयमिति वक्ताऽज्ञो ज्ञैर्विहस्यते

yatsaṃvinmayamadvyādi saṃkalpajagati sthitam | tadasaṃvinmayamiti vaktā'jño jñairvihasyate

जगन्त्यात्मेव संकल्पमयान्येतानि वेत्ति खे । खात्मकानि तथेदं च ब्रह्म संकल्पजं जगत्

jagantyātmeva saṃkalpamayānyetāni vetti khe | khātmakāni tathedaṃ ca brahma saṃkalpajaṃ jagat

यावद्यावदियं दृष्टिः शीघ्रं शीघ्रं विलोक्यते । तावत्तावदिदं दुःखं शीघ्रं शीघ्रं विलीयते

yāvadyāvadiyaṃ dṛṣṭiḥ śīghraṃ śīghraṃ vilokyate | tāvattāvadidaṃ duḥkhaṃ śīghraṃ śīghraṃ vilīyate

यावद्यावदियं दृष्टिः प्रेक्ष्यते न चिराच्चिता । तावत्तावदिदं दुःखं भवेत्प्रतिघनं घनम्

yāvadyāvadiyaṃ dṛṣṭiḥ prekṣyate na cirāccitā | tāvattāvadidaṃ duḥkhaṃ bhavetpratighanaṃ ghanam

दीर्घदुष्कृतमूढानामिमां दृष्टिमपश्यताम् । संसृतिर्वज्रसारेयं न कदाचित्प्रशाम्यति

dīrghaduṣkṛtamūḍhānāmimāṃ dṛṣṭimapaśyatām | saṃsṛtirvajrasāreyaṃ na kadācitpraśāmyati

नेहाकृतिर्न च भवाभवजन्मनाशाः सत्ता न चैव न च नाम तथास्त्यसत्ता । शान्तं परं कचति केवलमात्मनीत्थं ब्रह्माथवा कचनमप्यलमत्र नास्ति

nehākṛtirna ca bhavābhavajanmanāśāḥ sattā na caiva na ca nāma tathāstyasattā | śāntaṃ paraṃ kacati kevalamātmanītthaṃ brahmāthavā kacanamapyalamatra nāsti

आद्यन्तवर्जितमलभ्यलताग्रमूल- निर्माणमूलपरिवेशमशेषमच्छम् । अन्तस्थनिर्गगनसर्गकपुत्रकौघं नित्ये स्थितं ननु घनं गतजन्मनाशम्

ādyantavarjitamalabhyalatāgramūla- nirmāṇamūlapariveśamaśeṣamaccham | antasthanirgaganasargakaputrakaughaṃ nitye sthitaṃ nanu ghanaṃ gatajanmanāśam

सन्मात्रमन्तरहिताखिलहस्तजातं पर्यन्तहीनगणनाङ्गममुक्तरूपम् । आत्माम्बरात्मकमहं त्विदमेव सर्वं सुस्तम्भरूपमजमौनमलं विकल्पैः

sanmātramantarahitākhilahastajātaṃ paryantahīnagaṇanāṅgamamuktarūpam | ātmāmbarātmakamahaṃ tvidameva sarvaṃ sustambharūpamajamaunamalaṃ vikalpaiḥ

178

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० नि० उ० ब्रह्मगीतास्वैन्दवोपाख्यानं नामाष्टसप्तत्यधिकशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 ni0 u0 brahmagītāsvaindavopākhyānaṃ nāmāṣṭasaptatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १७९

179

एकोनाशीत्यधिकशततमः सर्गः

ekonāśītyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । एवं चिन्मात्रमेवैकं शुद्धं सत्त्वं जगत्त्रयम् । संभवन्तीह भूतानि नाज्ञबुद्धानि कानिचित्

śrīvasiṣṭha uvāca | evaṃ cinmātramevaikaṃ śuddhaṃ sattvaṃ jagattrayam | saṃbhavantīha bhūtāni nājñabuddhāni kānicit

तस्मात्कुतः शरीरादि वस्तु सप्रतिघं कुतः । यदिदं दृश्यते किंचित्तदप्रतिघमाततम्

tasmātkutaḥ śarīrādi vastu sapratighaṃ kutaḥ | yadidaṃ dṛśyate kiṃcittadapratighamātatam

स्थितं चिद्व्योम चिद्व्योम्निशान्ते शान्तं समं स्थितम् । स्थितमाकाशमाकाशे ज्ञप्तिर्ज्ञप्तौ विजृम्भते

sthitaṃ cidvyoma cidvyomniśānte śāntaṃ samaṃ sthitam | sthitamākāśamākāśe jñaptirjñaptau vijṛmbhate

सर्वं संविन्मयं शान्तं सत्स्वप्न इव जाग्रति । स्थितमप्रतिघाकारं क्वासौ सप्रतिघा स्थितिः

sarvaṃ saṃvinmayaṃ śāntaṃ satsvapna iva jāgrati | sthitamapratighākāraṃ kvāsau sapratighā sthitiḥ

क्व देहावयवाः क्वान्त्रवेष्टनी क्वास्थिपञ्जरम् । व्योमेवाप्रतिघं विद्धि देहं सप्रतिघोपमम्

kva dehāvayavāḥ kvāntraveṣṭanī kvāsthipañjaram | vyomevāpratighaṃ viddhi dehaṃ sapratighopamam

संवित्करौ शिरः संवित्संविदिन्द्रियवृन्दकम् । शान्तमप्रतिघं सर्वं न सप्रतिघमस्ति हि

saṃvitkarau śiraḥ saṃvitsaṃvidindriyavṛndakam | śāntamapratighaṃ sarvaṃ na sapratighamasti hi

ब्रह्मव्योम्नः स्वप्नरूपस्वभावत्वाज्जगत्स्थितेः । इदं सर्वं संभवति सहेतुकमहेतुकम्

brahmavyomnaḥ svapnarūpasvabhāvatvājjagatsthiteḥ | idaṃ sarvaṃ saṃbhavati sahetukamahetukam

न कारणं विना कार्यं भवतीत्युपपद्यते । यद्यथा येन निर्णीतं तत्तथा तेन लक्ष्यते

na kāraṇaṃ vinā kāryaṃ bhavatītyupapadyate | yadyathā yena nirṇītaṃ tattathā tena lakṣyate

कारणेन विना कार्यं सद्वदित्युपपद्यते । यथाभावितमेवार्थं संविदाप्नोत्यसंशयम्

kāraṇena vinā kāryaṃ sadvadityupapadyate | yathābhāvitamevārthaṃ saṃvidāpnotyasaṃśayam

यथा संभवति स्वप्ने सर्वं सर्वत्र सर्वथा । चिन्मयत्वात्तथा जाग्रत्यस्ति सर्वात्मरूपता

yathā saṃbhavati svapne sarvaṃ sarvatra sarvathā | cinmayatvāttathā jāgratyasti sarvātmarūpatā

सर्वात्मनि ब्रह्मपदे नानानानात्मनि स्थिता । अस्त्यकारणकार्याणां सत्ता कारणजापि च

sarvātmani brahmapade nānānānātmani sthitā | astyakāraṇakāryāṇāṃ sattā kāraṇajāpi ca

एकः सहस्रं भवति यथा ह्येते किलैन्दवाः । प्रयाता भूतलक्षत्वं संकल्पजगतां गणैः

ekaḥ sahasraṃ bhavati yathā hyete kilaindavāḥ | prayātā bhūtalakṣatvaṃ saṃkalpajagatāṃ gaṇaiḥ

सहस्रमेकं भवति संविदां च तथा हि यत् । सायुज्ये चक्रपाण्यादेः सर्गैरेकं भवेद्वपुः

sahasramekaṃ bhavati saṃvidāṃ ca tathā hi yat | sāyujye cakrapāṇyādeḥ sargairekaṃ bhavedvapuḥ

एक एव भवत्यब्धिः स्रवन्तीनां शतैरपि । एक एव भवेत्काल ऋतुसंवत्सरोत्करैः

eka eva bhavatyabdhiḥ sravantīnāṃ śatairapi | eka eva bhavetkāla ṛtusaṃvatsarotkaraiḥ

संविदाकाश एवायं देहः स्वप्न इवोदितः । स्वप्नाद्रिवन्निराकारः स्वानुभूतिस्फुटोऽपि च

saṃvidākāśa evāyaṃ dehaḥ svapna ivoditaḥ | svapnādrivannirākāraḥ svānubhūtisphuṭo'pi ca

संवित्तिरेवानुभवात्सैवाननुभवात्मिका । द्रष्टृदृश्यदृशा भाति चिद्व्योमैकमतो जगत्

saṃvittirevānubhavātsaivānanubhavātmikā | draṣṭṛdṛśyadṛśā bhāti cidvyomaikamato jagat

वेदनावेदनात्मैकं निद्रास्वप्नसुषुप्तवत् । वातस्पन्दाविवाभिन्नौ चिद्व्योमेकमतो जगत्

vedanāvedanātmaikaṃ nidrāsvapnasuṣuptavat | vātaspandāvivābhinnau cidvyomekamato jagat

द्रष्टा दृश्यं दर्शनं च चिद्भानं परमार्थखम् । शून्यस्वप्न इवाभाति चिद्व्योमैकमतो जगत्

draṣṭā dṛśyaṃ darśanaṃ ca cidbhānaṃ paramārthakham | śūnyasvapna ivābhāti cidvyomaikamato jagat

जगत्त्वमसदेवेशे भ्रान्त्या प्रथमसर्गतः । स्वप्ने भयमिवाशेषं परिज्ञातं प्रशाम्यति

jagattvamasadeveśe bhrāntyā prathamasargataḥ | svapne bhayamivāśeṣaṃ parijñātaṃ praśāmyati

एकस्याः संविदः स्वप्ने यथा भानमनेकधा । नानापदार्थरूपेण सर्गादौ गगने तथा

ekasyāḥ saṃvidaḥ svapne yathā bhānamanekadhā | nānāpadārtharūpeṇa sargādau gagane tathā

बहुदीपे गृहे च्छाया बह्वयो भान्त्येकवद्यथा । सर्वशक्तेस्तथैवैका भाति शक्तिरनेकधा

bahudīpe gṛhe cchāyā bahvayo bhāntyekavadyathā | sarvaśaktestathaivaikā bhāti śaktiranekadhā

यत्सीकरस्फुरणमम्बुनिधौ शिवाख्ये व्योम्नीव वृक्षनिकरस्फुरणं स सर्गः । व्योम्न्येष वृक्षनिकरो व्यतिरिक्तरूपो ब्रह्माम्बुधौ न तु मनागपि सर्गबिन्दुः

yatsīkarasphuraṇamambunidhau śivākhye vyomnīva vṛkṣanikarasphuraṇaṃ sa sargaḥ | vyomnyeṣa vṛkṣanikaro vyatiriktarūpo brahmāmbudhau na tu manāgapi sargabinduḥ

179

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठम० वा० दे० मो० नि० उ० ब्रह्म० ब्रह्ममयत्वप्रतिपादनं नामैकोनाशीत्यधिकशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhama0 vā0 de0 mo0 ni0 u0 brahma0 brahmamayatvapratipādanaṃ nāmaikonāśītyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १८०

श्रीराम उवाच । । इमं मे संशयं छिन्धि भगवन्भास्करं तमः । भुवनस्येव भावानां सम्यग्रूपानुभूतये

śrīrāma uvāca | | imaṃ me saṃśayaṃ chindhi bhagavanbhāskaraṃ tamaḥ | bhuvanasyeva bhāvānāṃ samyagrūpānubhūtaye

कदाचिदहमेकाग्रो विद्यागेहे विपश्चिताम् । संसदि स्थितवान्यावत्तापसः कश्चिदागतः

kadācidahamekāgro vidyāgehe vipaścitām | saṃsadi sthitavānyāvattāpasaḥ kaścidāgataḥ

विद्वान्द्विजवरः श्रीमान्विदेहजनमण्डलात् । महातपाः कान्तियुतो दुर्वासा इव दुःसहः

vidvāndvijavaraḥ śrīmānvidehajanamaṇḍalāt | mahātapāḥ kāntiyuto durvāsā iva duḥsahaḥ

स प्रविश्याभिवाद्याशु सभामाभास्वरद्युतिम् । उपविश्यासने तिष्ठन्नस्माभिरभिवादितः

sa praviśyābhivādyāśu sabhāmābhāsvaradyutim | upaviśyāsane tiṣṭhannasmābhirabhivāditaḥ

वेदान्तसांख्यसिद्धान्तवादान्संहृत्य सत्तमम् । सुखोपविष्टं विश्रान्तं तमहं पृष्टवानिदम्

vedāntasāṃkhyasiddhāntavādānsaṃhṛtya sattamam | sukhopaviṣṭaṃ viśrāntaṃ tamahaṃ pṛṣṭavānidam

दीर्घाध्वना परिश्रान्तः सयत्न इव लक्ष्यसे । वदाद्य वदतां श्रेष्ठ कुत आगमनं कृतम्

dīrghādhvanā pariśrāntaḥ sayatna iva lakṣyase | vadādya vadatāṃ śreṣṭha kuta āgamanaṃ kṛtam

ब्राह्मण उवाच । एवमेतन्महाभाग सुमहायत्नवानहम् । यदर्थमागतोऽस्मीह तस्याकर्णय निर्णयम्

brāhmaṇa uvāca | evametanmahābhāga sumahāyatnavānaham | yadarthamāgato'smīha tasyākarṇaya nirṇayam

वैदेहो नाम देशोऽस्ति सर्वसौभाग्यसंयुतः । स्वर्गस्याम्बरसंस्थस्य प्रतिबिम्वमिवावनौ

vaideho nāma deśo'sti sarvasaubhāgyasaṃyutaḥ | svargasyāmbarasaṃsthasya pratibimvamivāvanau

तत्राहं ब्राह्मणो जातः प्राप्तविद्यश्च संस्थितः । कुन्दावदातदन्तत्वात्कुन्ददन्त इति श्रुतः

tatrāhaṃ brāhmaṇo jātaḥ prāptavidyaśca saṃsthitaḥ | kundāvadātadantatvātkundadanta iti śrutaḥ

अथाहं जातवैराग्यः प्रविहर्तुं प्रवृत्तवान् । देवद्विजमुनीन्द्राणां संभ्रमाच्छ्रमशान्तये

athāhaṃ jātavairāgyaḥ pravihartuṃ pravṛttavān | devadvijamunīndrāṇāṃ saṃbhramācchramaśāntaye

श्रीपर्वतमखण्डेहं कदाचित्प्राप्तवानहम् । तत्रावसं चिरं कालं मृदु दीर्घं तपश्चरन्

śrīparvatamakhaṇḍehaṃ kadācitprāptavānaham | tatrāvasaṃ ciraṃ kālaṃ mṛdu dīrghaṃ tapaścaran

तत्रास्त्यरण्यं विदितं मुक्तं तृणवनादिभिः । त्यक्ततेजस्तमोभ्रादिभूमाविव नभस्तलम्

tatrāstyaraṇyaṃ viditaṃ muktaṃ tṛṇavanādibhiḥ | tyaktatejastamobhrādibhūmāviva nabhastalam

तत्रास्ति मध्ये विटपी लघुः पेलवपल्लवः । स्थित एषोऽम्बरे शून्ये मन्दरश्मिरिवांशुमान्

tatrāsti madhye viṭapī laghuḥ pelavapallavaḥ | sthita eṣo'mbare śūnye mandaraśmirivāṃśumān

लम्बते तस्य शाखायां पुरुषः पावनाकृतिः । भानुर्भानाविव रश्मिगृहीतो ग्रथिताकृतिः

lambate tasya śākhāyāṃ puruṣaḥ pāvanākṛtiḥ | bhānurbhānāviva raśmigṛhīto grathitākṛtiḥ

मौञ्जदामनिबद्धोर्ध्वपादो नित्यमवाक्शिराः । अष्ठीलत्वं दधदिव महाष्ठीलस्य शाल्मलेः

mauñjadāmanibaddhordhvapādo nityamavākśirāḥ | aṣṭhīlatvaṃ dadhadiva mahāṣṭhīlasya śālmaleḥ

दृष्टः प्राप्तेन तं देशं स कदाचिन्मया पुमान् । विचारितो निकटतो वक्षःस्थाञ्जलिसंपुटः

dṛṣṭaḥ prāptena taṃ deśaṃ sa kadācinmayā pumān | vicārito nikaṭato vakṣaḥsthāñjalisaṃpuṭaḥ

यावज्जीवत्यसौ विप्रो निःश्वसित्यहताकृतिः । शीतवातातपस्पर्शान्सर्वान्वेत्ति च कालजान्

yāvajjīvatyasau vipro niḥśvasityahatākṛtiḥ | śītavātātapasparśānsarvānvetti ca kālajān

अनन्तरमसावेको नोपचर्य मया बहून् । दिवसातपखेदेन विश्रम्भे पातितः शनैः

anantaramasāveko nopacarya mayā bahūn | divasātapakhedena viśrambhe pātitaḥ śanaiḥ

पृष्टश्च कोऽसि भगवन्किमर्थं दारुणं तपः । करोषीदं विशालाक्ष लक्ष्यालक्ष्यात्मजीवितः

pṛṣṭaśca ko'si bhagavankimarthaṃ dāruṇaṃ tapaḥ | karoṣīdaṃ viśālākṣa lakṣyālakṣyātmajīvitaḥ

अथ तेनोक्तमर्थस्ते क इवानेन तापस । अर्थे नातिविचित्रा हि भवन्तीच्छाः शरीरिणाम्

atha tenoktamarthaste ka ivānena tāpasa | arthe nātivicitrā hi bhavantīcchāḥ śarīriṇām

इत्युक्तवान्प्रयत्नेन सोऽनुबन्धेन वै मया । यदा पृष्टस्तदा तेन ममोक्तमिदमुत्तरम्

ityuktavānprayatnena so'nubandhena vai mayā | yadā pṛṣṭastadā tena mamoktamidamuttaram

मथुरायामहं जातो वृद्धिं यातः पितुगृहे । बाल्ययौवनयोर्मध्ये स्थितः पदपदार्थवित्

mathurāyāmahaṃ jāto vṛddhiṃ yātaḥ pitugṛhe | bālyayauvanayormadhye sthitaḥ padapadārthavit

समग्रसुखसंभारकोशो भवति भूमिपः । इत्यहं श्रुतवांस्तत्र भोगार्थी नवयौवनः

samagrasukhasaṃbhārakośo bhavati bhūmipaḥ | ityahaṃ śrutavāṃstatra bhogārthī navayauvanaḥ

अथ सप्तमहाद्वीपविस्तीर्णाया भुवः पतिः । स्यामित्यहमुदारात्मा परिबिम्बितवांश्चिरम्

atha saptamahādvīpavistīrṇāyā bhuvaḥ patiḥ | syāmityahamudārātmā paribimbitavāṃściram

इत्यर्थेन समागत्य देशमित्थमहं स्थितः । अत्र द्वादश वर्षाणि समतीतानि मानद

ityarthena samāgatya deśamitthamahaṃ sthitaḥ | atra dvādaśa varṣāṇi samatītāni mānada

तदकारणमित्र त्वं गच्छेष्टं देशमाशुगः । अहं चाभिमतप्राप्तेरित्थमेव दृढस्थितिः

tadakāraṇamitra tvaṃ gaccheṣṭaṃ deśamāśugaḥ | ahaṃ cābhimataprāpteritthameva dṛḍhasthitiḥ

इति तेनाऽहमुक्तः संस्तमित्थं प्रोक्तवाञ्छृणु । आश्चर्यश्रवणे चेतः खेदमेति न धीमतः

iti tenā'hamuktaḥ saṃstamitthaṃ proktavāñchṛṇu | āścaryaśravaṇe cetaḥ khedameti na dhīmataḥ

साधो यावत्त्वया प्राप्तो न नामाभिमतो वरः । त्वद्रक्षापरिचर्यार्थमिह तावदहं स्थितः

sādho yāvattvayā prāpto na nāmābhimato varaḥ | tvadrakṣāparicaryārthamiha tāvadahaṃ sthitaḥ

मयेत्युक्ते स पाषाणमौनवानभवच्छमी । निमीलितेक्षणः क्षीणरूपस्त्वकलनो बहिः

mayetyukte sa pāṣāṇamaunavānabhavacchamī | nimīlitekṣaṇaḥ kṣīṇarūpastvakalano bahiḥ

तथाहं पुरतस्तस्य काष्ठमौनवतोऽवसम् । षण्मासान्विगतोद्वेगं वेगान्कालकृतान्सहन्

tathāhaṃ puratastasya kāṣṭhamaunavato'vasam | ṣaṇmāsānvigatodvegaṃ vegānkālakṛtānsahan

अर्कबिम्बाद्विनिष्कम्य तत्प्रदेशान्तरे स्थितम् । एकदा दृष्टवानस्मि पुरुषं भानुभास्वरम्

arkabimbādviniṣkamya tatpradeśāntare sthitam | ekadā dṛṣṭavānasmi puruṣaṃ bhānubhāsvaram

स तेन पूज्यते यावन्मनसा कर्मणा मया । उवाच तावद्वचनममृतस्यन्दसुन्दरम्

sa tena pūjyate yāvanmanasā karmaṇā mayā | uvāca tāvadvacanamamṛtasyandasundaram

शाखाप्रलम्बनपर हे ब्रह्मन्दीर्घतापस । तपः संहर संहारि गृहाणाभिमतं वरम्

śākhāpralambanapara he brahmandīrghatāpasa | tapaḥ saṃhara saṃhāri gṛhāṇābhimataṃ varam

सप्ताब्धिद्वीपवलया पालयिष्यसि मेदिनीम् । सप्तवर्षसहस्राणि देहेनानेन धर्मतः

saptābdhidvīpavalayā pālayiṣyasi medinīm | saptavarṣasahasrāṇi dehenānena dharmataḥ

एवं समीहितं दत्त्वा स द्वितीयो दिवाकरः । गन्तुमस्तमथार्काब्धिमविशत्प्रोदितो यतः

evaṃ samīhitaṃ dattvā sa dvitīyo divākaraḥ | gantumastamathārkābdhimaviśatprodito yataḥ

तस्मिन्याते मया प्रोक्तं तस्य शाखातपस्विनः । श्रुतदृष्टानुभूताग्र्यवरदस्य विवेकिनः

tasminyāte mayā proktaṃ tasya śākhātapasvinaḥ | śrutadṛṣṭānubhūtāgryavaradasya vivekinaḥ

संप्राप्ताभिमतं ब्रह्मंस्तरुशाखावलम्बनम् । तपस्त्यक्त्वा यथाप्राप्तं व्यवहारं समाचर

saṃprāptābhimataṃ brahmaṃstaruśākhāvalambanam | tapastyaktvā yathāprāptaṃ vyavahāraṃ samācara

एवमङ्गीकृतवतः पादौ तस्य मया ततः । मुक्तौ विटपिनस्तस्मादालानात्कालभाविव

evamaṅgīkṛtavataḥ pādau tasya mayā tataḥ | muktau viṭapinastasmādālānātkālabhāviva

स्नातः पवित्रहस्तोऽसौ चक्रे जप्त्वाघमर्षणम् । फलेन पुण्यलब्धेन विटपाद्व्रतपारणम्

snātaḥ pavitrahasto'sau cakre japtvāghamarṣaṇam | phalena puṇyalabdhena viṭapādvratapāraṇam

तत्पुण्यवशतः प्राप्तैः स्वादुभिस्तैस्तरोः फलैः । समाश्वस्तावसंक्षुब्धावावां तत्र दिनत्रयम्

tatpuṇyavaśataḥ prāptaiḥ svādubhistaistaroḥ phalaiḥ | samāśvastāvasaṃkṣubdhāvāvāṃ tatra dinatrayam

180

सप्तद्वीपसमुद्रमुद्रितदिश भोक्तुं समग्रां महीं विप्रः पादपलम्बितेन वपुषा तप्त्वोर्ध्वपादस्तपः । संप्राप्याभिमतं वरं दिनकृतो विश्वस्य चाह्नां त्रयं सार्धं मत्सुहृदा स्वमेवसदनं गन्तुं प्रवृत्तोऽभवत् इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे. मो. नि० उप ब्रह्मगीतासु तापसोपाख्यानं नामाशीत्यधिकशततमः सर्गः

saptadvīpasamudramudritadiśa bhoktuṃ samagrāṃ mahīṃ vipraḥ pādapalambitena vapuṣā taptvordhvapādastapaḥ | saṃprāpyābhimataṃ varaṃ dinakṛto viśvasya cāhnāṃ trayaṃ sārdhaṃ matsuhṛdā svamevasadanaṃ gantuṃ pravṛtto'bhavat ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de. mo. ni0 upa brahmagītāsu tāpasopākhyānaṃ nāmāśītyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १८१

181

एकाशीत्यधिकशततमः सर्गः

ekāśītyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

कुन्ददन्त उवाच । आवासमन्तरे गन्तुं प्रवृत्तौ मुदिताकृती । मथुरानगरीं चन्द्रसूर्याविन्द्रपुरीमिव

kundadanta uvāca | āvāsamantare gantuṃ pravṛttau muditākṛtī | mathurānagarīṃ candrasūryāvindrapurīmiva

प्राप्य रोधाभिधं ग्रामं विश्रम्याम्रवणाचले । उषितौ द्वे दिने तस्मिन्सालीसे नगरे सुखम्

prāpya rodhābhidhaṃ grāmaṃ viśramyāmravaṇācale | uṣitau dve dine tasminsālīse nagare sukham

अध्वानन्दितचित्ताभ्यामावाभ्यामतिवाहितः । द्वितीयेऽहनि शीताम्बुस्निग्धच्छायावनद्रुमाः

adhvānanditacittābhyāmāvābhyāmativāhitaḥ | dvitīye'hani śītāmbusnigdhacchāyāvanadrumāḥ

नदीतीरलतोन्मुक्तपुष्पप्रकरपाण्डुराः । तरत्तरङ्गझांकारगायनानन्दिताध्वगाः

nadītīralatonmuktapuṣpaprakarapāṇḍurāḥ | tarattaraṅgajhāṃkāragāyanānanditādhvagāḥ

स्निग्धद्रुमवनच्छायरणन्मृगविहंगमाः । स्थूलशाद्वलशाखाग्रप्रोतावश्यायमौक्तिकाः

snigdhadrumavanacchāyaraṇanmṛgavihaṃgamāḥ | sthūlaśādvalaśākhāgraprotāvaśyāyamauktikāḥ

जङ्गलाद्रिपुरग्रामश्वभ्रानूपस्थलावनीः । समुल्लङ्घ्य दिने तस्मिन्सरित्स्रोतः सरांसि च

jaṅgalādripuragrāmaśvabhrānūpasthalāvanīḥ | samullaṅghya dine tasminsaritsrotaḥ sarāṃsi ca

नीतवन्तौ निशामावां कदलीकानने घने । तुषारशिशिरे श्रान्तौ कदलीदलतल्पके

nītavantau niśāmāvāṃ kadalīkānane ghane | tuṣāraśiśire śrāntau kadalīdalatalpake

प्राप्तावावां तृतीयेऽह्नि षण्डषण्डकमण्डितम् । जङ्गलं जनविच्छेदविभक्तं खमिवाकृतम्

prāptāvāvāṃ tṛtīye'hni ṣaṇḍaṣaṇḍakamaṇḍitam | jaṅgalaṃ janavicchedavibhaktaṃ khamivākṛtam

तत्र स प्रकृतं मार्ग परित्यज्य वनान्तरम् । प्रविशन्समुवाचेदमकार्यकरणं वचः

tatra sa prakṛtaṃ mārga parityajya vanāntaram | praviśansamuvācedamakāryakaraṇaṃ vacaḥ

गच्छावोऽत्राश्रभे गौर्या मुनिमण्डलमण्डिते । भ्रातरो मे स्थिताः सप्त वनेष्वेवमिवार्थिनः

gacchāvo'trāśrabhe gauryā munimaṇḍalamaṇḍite | bhrātaro me sthitāḥ sapta vaneṣvevamivārthinaḥ

भ्रातरोऽष्टौ वयमिमे जातानेकतया तया । एकसंविन्मया जाता एकसंकल्पनिश्चयाः

bhrātaro'ṣṭau vayamime jātānekatayā tayā | ekasaṃvinmayā jātā ekasaṃkalpaniścayāḥ

तेन तेऽप्यत्र तपसे स्वनिश्चयसमाश्रयाः । स्थिता आगत्य विविधैस्तपोभिः क्षपितैनसः

tena te'pyatra tapase svaniścayasamāśrayāḥ | sthitā āgatya vividhaistapobhiḥ kṣapitainasaḥ

तैः सार्धं भ्रातृभिः पूर्वमागत्याहमिहावसम् । षण्मासानाश्रमे गौर्यास्तेन दृष्टो मयैष सः

taiḥ sārdhaṃ bhrātṛbhiḥ pūrvamāgatyāhamihāvasam | ṣaṇmāsānāśrame gauryāstena dṛṣṭo mayaiṣa saḥ

पुष्पखण्डतरुच्छायासुप्तमुग्धमृगार्भकः । पर्णोटजाग्रविश्रान्तशुकोद्ग्राहितशास्त्रदृक्

puṣpakhaṇḍatarucchāyāsuptamugdhamṛgārbhakaḥ | parṇoṭajāgraviśrāntaśukodgrāhitaśāstradṛk

तद्ब्रह्मलोकसंकाशमेहि मुन्याश्रमं श्रिये । गच्छावोऽच्छतरं तत्र चेतः पुण्यैर्भविष्यति

tadbrahmalokasaṃkāśamehi munyāśramaṃ śriye | gacchāvo'cchataraṃ tatra cetaḥ puṇyairbhaviṣyati

विदुषामपि धीराणामपि तत्त्वविदामपि । त्वरते हि मनः पुंसामलंबुद्धिविलोकने

viduṣāmapi dhīrāṇāmapi tattvavidāmapi | tvarate hi manaḥ puṃsāmalaṃbuddhivilokane

तेनेत्युक्ते च तावावां प्राप्तो मुन्याश्रमं च तम् । यावत्तत्र महारण्ये पश्यावश्चान्तरूपिणम्

tenetyukte ca tāvāvāṃ prāpto munyāśramaṃ ca tam | yāvattatra mahāraṇye paśyāvaścāntarūpiṇam

न वृक्षं नोटजं किंचिन्न गुल्मं न च मानवम् । न मुनिं नार्भकं नान्यन्न वेदिं न च वा द्विजम्

na vṛkṣaṃ noṭajaṃ kiṃcinna gulmaṃ na ca mānavam | na muniṃ nārbhakaṃ nānyanna vediṃ na ca vā dvijam

केवलं शून्यमेवाति तदरण्यमनन्तकम् । तापोपतप्तमभितो भूमौ स्थितमिवाम्बरम्

kevalaṃ śūnyamevāti tadaraṇyamanantakam | tāpopataptamabhito bhūmau sthitamivāmbaram

हा कष्टं किमिदं जातमिति तस्मिन्वदत्यथ । आवाभ्यां सुचिरं भ्रान्त्वा दृष्ट एकत्र वृक्षकः

hā kaṣṭaṃ kimidaṃ jātamiti tasminvadatyatha | āvābhyāṃ suciraṃ bhrāntvā dṛṣṭa ekatra vṛkṣakaḥ

स्निग्धच्छविर्घनच्छायः शीतलोऽम्बुधरोपमः । तले तस्य समाधाने संस्थितो वृद्धतापसः

snigdhacchavirghanacchāyaḥ śītalo'mbudharopamaḥ | tale tasya samādhāne saṃsthito vṛddhatāpasaḥ

आवामग्रे मुनेस्तस्य च्छायायां शाद्वलस्थले । उपविष्टौ चिरं यावन्नासौ ध्यानान्निवर्तसे

āvāmagre munestasya cchāyāyāṃ śādvalasthale | upaviṣṭau ciraṃ yāvannāsau dhyānānnivartase

ततश्चिरेण कालेन मयोद्वेगेन चापलात् । उक्तं मुने प्रबुध्यस्व ध्यानादित्युच्चकैर्वचः

tataścireṇa kālena mayodvegena cāpalāt | uktaṃ mune prabudhyasva dhyānādityuccakairvacaḥ

शब्देनोच्चैर्मदीयेन संप्रबुद्धोऽभवन्मुनिः । सिंहोऽम्बुदरवेणेव जृम्भां कृत्वाभ्युवाच च

śabdenoccairmadīyena saṃprabuddho'bhavanmuniḥ | siṃho'mbudaraveṇeva jṛmbhāṃ kṛtvābhyuvāca ca

कौ भवन्ताविमौ साधू क्वासौ गौर्याश्रमो गतः । केन वाहमिहानीतः कालोऽयं कश्च वर्तते

kau bhavantāvimau sādhū kvāsau gauryāśramo gataḥ | kena vāhamihānītaḥ kālo'yaṃ kaśca vartate

तेनेत्युक्ते मयाप्युक्तं भगवन्विद्धि ईदृशम् । न किंचिदावां बुद्धोऽपि कस्माज्जानासि न स्वयम्

tenetyukte mayāpyuktaṃ bhagavanviddhi īdṛśam | na kiṃcidāvāṃ buddho'pi kasmājjānāsi na svayam

इति श्रुत्वा स भगवान्पुनर्ध्यानमयोऽभवत् । ददर्शोदन्तमखिलमस्माकं स्वात्मनस्तथा

iti śrutvā sa bhagavānpunardhyānamayo'bhavat | dadarśodantamakhilamasmākaṃ svātmanastathā

मुहूर्तमात्रेणोवाच प्रबुध्य ध्यानतो मुनिः । श्रूयतामिदमाश्चर्यमार्यौ हि कार्यवेदिनौ

muhūrtamātreṇovāca prabudhya dhyānato muniḥ | śrūyatāmidamāścaryamāryau hi kāryavedinau

यमिमे पश्यथः साधू कदम्बतरुपुत्रकम् । मदास्पदमरण्यान्या धम्मिल्लमिव पुष्पितम्

yamime paśyathaḥ sādhū kadambataruputrakam | madāspadamaraṇyānyā dhammillamiva puṣpitam

केनापि कारणेनास्मिन्सती वागीश्वरी सती । अवसद्दशवर्षाणि समस्तर्तुनिषेविता

kenāpi kāraṇenāsminsatī vāgīśvarī satī | avasaddaśavarṣāṇi samastartuniṣevitā

तदा तेनेह विस्तीर्णमभवद्धनकाननम् । गौरीवनमिति ख्यातं भूषितं कुसुमर्तुभिः

tadā teneha vistīrṇamabhavaddhanakānanam | gaurīvanamiti khyātaṃ bhūṣitaṃ kusumartubhiḥ

भृङ्गाङ्गनाजनमनोहरहारिगीत- लीलाविलोलकलकण्ठविहंगमङ्ग । पुष्पाम्बुवाहशतचन्द्रनभोवितानं राजीवरेणुकणकीर्णदिगन्तरालम्

bhṛṅgāṅganājanamanoharahārigīta- līlāvilolakalakaṇṭhavihaṃgamaṅga | puṣpāmbuvāhaśatacandranabhovitānaṃ rājīvareṇukaṇakīrṇadigantarālam

मन्दारकुन्दमकरन्दसुगन्धिताशं संसूच्छ्वसत्कुसुमराशिशशाङ्कनिष्ठम् । संतानकस्तवकहासविकासकान्त- मामोदिमारुतसमस्तलताङ्गनौघम्

mandārakundamakarandasugandhitāśaṃ saṃsūcchvasatkusumarāśiśaśāṅkaniṣṭham | saṃtānakastavakahāsavikāsakānta- māmodimārutasamastalatāṅganaugham

पुष्पाकरस्य नगरं नवगीतभृङ्गं भृङ्गाङ्गनाकुसुमखण्डकमण्डपाढ्यम् । चन्द्रांशुजालपरिकोमलपुष्पदोला- दोलायमानसुरसिद्धवधूसमूहम्

puṣpākarasya nagaraṃ navagītabhṛṅgaṃ bhṛṅgāṅganākusumakhaṇḍakamaṇḍapāḍhyam | candrāṃśujālaparikomalapuṣpadolā- dolāyamānasurasiddhavadhūsamūham

हारीतहंसशुककोकिलकोककाक- चक्राह्वभासकलविङ्ककुलाकुलाङ्गम् । भेरुण्डकुक्कुटकपिञ्जलहेमचूड- राढामयूरबककल्पितकेलिरम्यम्

hārītahaṃsaśukakokilakokakāka- cakrāhvabhāsakalaviṅkakulākulāṅgam | bheruṇḍakukkuṭakapiñjalahemacūḍa- rāḍhāmayūrabakakalpitakeliramyam

गन्धर्वयक्षसुरसिद्धकिरीटघृष्ट- पादाजकर्णिककदम्वसरस्वतीकम् । वातायनं कनककोमलचम्पकौघ- ताराम्बराम्बुधरपूरगृहीतगन्धम्

gandharvayakṣasurasiddhakirīṭaghṛṣṭa- pādājakarṇikakadamvasarasvatīkam | vātāyanaṃ kanakakomalacampakaugha- tārāmbarāmbudharapūragṛhītagandham

मन्दानिलस्खलितपल्लववालवल्ली- विन्यासगुप्तदिवसाधिपरश्मिशीतम् । पीतं कदम्बकरवीरकनालिकेर- तालीतमालकुलपुष्पपरागपूरैः

mandānilaskhalitapallavavālavallī- vinyāsaguptadivasādhiparaśmiśītam | pītaṃ kadambakaravīrakanālikera- tālītamālakulapuṣpaparāgapūraiḥ

कह्लारकीर्णकुमुदोत्पलपद्मखण्ड- वल्गच्चकोरबककोककदम्बहंसम् । तालीसगुग्गुलकचन्दनपारिभद्र- भद्रद्रुमोदरविहारिविचित्रशक्ति

kahlārakīrṇakumudotpalapadmakhaṇḍa- valgaccakorabakakokakadambahaṃsam | tālīsaguggulakacandanapāribhadra- bhadradrumodaravihārivicitraśakti

तस्मिन्वने चिरमुवास हरार्धदेहा केनापि कारणवशेन चिराय गौरी । भूत्वा प्रसन्नशशिबिम्बमुखी कदम्ब- वागीश्वरी शशिकलेव शिवस्य मूर्ध्नि

tasminvane ciramuvāsa harārdhadehā kenāpi kāraṇavaśena cirāya gaurī | bhūtvā prasannaśaśibimbamukhī kadamba- vāgīśvarī śaśikaleva śivasya mūrdhni

181

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० नि० उ० ब्रह्मगीतासु तापसोपा० गौर्याश्रमवर्णनं नामैकाशीत्यधिकशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 ni0 u0 brahmagītāsu tāpasopā0 gauryāśramavarṇanaṃ nāmaikāśītyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १८२

182

द्व्यशीत्यधिकशततमः सर्गः

dvyaśītyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

वृद्धतापस उवाच । तस्मिन्नेव कदम्बेऽस्मिन्वर्षाणि स्वेच्छया दश । स्थित्वा गौरी जगामाथ हरवामार्धमन्दिरम्

vṛddhatāpasa uvāca | tasminneva kadambe'sminvarṣāṇi svecchayā daśa | sthitvā gaurī jagāmātha haravāmārdhamandiram

तत्स्पर्शामृतसिक्तोऽयं कदम्बतरुपुत्रकः । उत्सङ्ग इव चासीनो न यात्येव पुराणताम्

tatsparśāmṛtasikto'yaṃ kadambataruputrakaḥ | utsaṅga iva cāsīno na yātyeva purāṇatām

ततो गौर्या प्रयातायां तद्वनं तादृशं महत् । सामान्यवनतां यातं जनवृन्दोपजीवितम्

tato gauryā prayātāyāṃ tadvanaṃ tādṛśaṃ mahat | sāmānyavanatāṃ yātaṃ janavṛndopajīvitam

मालवो नाम देशोऽस्ति तत्राहं पृथिवीपतिः । कदाचित्त्यक्तराज्यश्रीर्मुनीनामाश्रमान्भ्रमन्

mālavo nāma deśo'sti tatrāhaṃ pṛthivīpatiḥ | kadācittyaktarājyaśrīrmunīnāmāśramānbhraman

इमं देशमनुप्राप्त इह चाश्रमवासिमिः । पूजितोऽस्य कदम्बस्य ध्याननिष्ठस्तले स्थितः

imaṃ deśamanuprāpta iha cāśramavāsimiḥ | pūjito'sya kadambasya dhyānaniṣṭhastale sthitaḥ

केनचित्त्वथ कालेन भ्रातृभिः सप्तभिः सह । भवानभ्यागतः पूर्वं तपोर्थमिममाश्रमम्

kenacittvatha kālena bhrātṛbhiḥ saptabhiḥ saha | bhavānabhyāgataḥ pūrvaṃ taporthamimamāśramam

तपस्विनोऽष्टाविह ते तथा नाम तदाऽवसन् । यथा तपस्विनोऽन्ये ते तेषां मान्यास्तपस्विनः

tapasvino'ṣṭāviha te tathā nāma tadā'vasan | yathā tapasvino'nye te teṣāṃ mānyāstapasvinaḥ

कालेनानन्तरमसावेकः श्रीपर्वतं गतः । स्वामिनं कार्तिकेयं च द्वितीयस्तपसे गतः

kālenānantaramasāvekaḥ śrīparvataṃ gataḥ | svāminaṃ kārtikeyaṃ ca dvitīyastapase gataḥ

वाराणसीं तृतीयस्तु चतुर्थोऽगाद्धिमाचलम् । इहैव ते परे धीराश्चत्वारोऽन्ये परं तपन्

vārāṇasīṃ tṛtīyastu caturtho'gāddhimācalam | ihaiva te pare dhīrāścatvāro'nye paraṃ tapan

सर्वेषामेव चैतेषां प्रत्येकं त्वेतदीप्सितम् । यथा समस्तद्वीपाया भुवोऽस्याः स्यां महीपतिः

sarveṣāmeva caiteṣāṃ pratyekaṃ tvetadīpsitam | yathā samastadvīpāyā bhuvo'syāḥ syāṃ mahīpatiḥ

अथ संपादितं तेषां सर्वेषामेतदीप्सितम् । तपस्तुष्टाभिरिष्टाभिर्देवताभिर्वरर्वरैः

atha saṃpāditaṃ teṣāṃ sarveṣāmetadīpsitam | tapastuṣṭābhiriṣṭābhirdevatābhirvararvaraiḥ

तपतस्ते ततो याता भ्रातरः सदनं निजम् । भूमौ धर्मयुगं भुक्त्वा वेधा ब्रह्मपुरीमिव

tapataste tato yātā bhrātaraḥ sadanaṃ nijam | bhūmau dharmayugaṃ bhuktvā vedhā brahmapurīmiva

तैर्भवद्भ्रातृभिर्भव्य वरदानविधौ तदा । इदं वरोद्यता यत्नात्प्रार्थिताः स्वेष्टदेवताः

tairbhavadbhrātṛbhirbhavya varadānavidhau tadā | idaṃ varodyatā yatnātprārthitāḥ sveṣṭadevatāḥ

देव्यस्माकमिमे सर्वे सप्तद्वीपेश्वरस्थितौ । सत्याः प्रकृतयः सन्तु सर्व आश्रमवासिनः

devyasmākamime sarve saptadvīpeśvarasthitau | satyāḥ prakṛtayaḥ santu sarva āśramavāsinaḥ

तमिष्टदेवतासार्थमुररीकृत्य सादरम् । तेषामस्त्वेवमित्युक्त्वा जगामान्तर्द्धिमीश्वरी

tamiṣṭadevatāsārthamurarīkṛtya sādaram | teṣāmastvevamityuktvā jagāmāntarddhimīśvarī

ते ततः सदनं यातास्तेषामाश्रमवासिनः । सर्व एव गताः पश्चादेक एवास्मि नो गतः

te tataḥ sadanaṃ yātāsteṣāmāśramavāsinaḥ | sarva eva gatāḥ paścādeka evāsmi no gataḥ

अहं केवलमेकान्ते ध्यानैकगतमानसः । वागीश्वरीकदम्बस्य तले तिष्ठामि शैलवत्

ahaṃ kevalamekānte dhyānaikagatamānasaḥ | vāgīśvarīkadambasya tale tiṣṭhāmi śailavat

अथ काले वहत्यस्मिन्नृतुसंवत्सरात्मनि । इदं सर्वं वनं छिन्नं जनैः पर्यन्तवासिभिः

atha kāle vahatyasminnṛtusaṃvatsarātmani | idaṃ sarvaṃ vanaṃ chinnaṃ janaiḥ paryantavāsibhiḥ

इदं कदम्बमम्लानं जनताः पूजयन्त्यलम् । वागीश्वरीगृहमिति मां चैवैकसमाधिगम्

idaṃ kadambamamlānaṃ janatāḥ pūjayantyalam | vāgīśvarīgṛhamiti māṃ caivaikasamādhigam

अथैनं देशमायातौ भवन्तौ दीर्घतापसौ । एतत्तत्कथितं सर्वं ध्यानदृष्टं मयाखिलम्

athainaṃ deśamāyātau bhavantau dīrghatāpasau | etattatkathitaṃ sarvaṃ dhyānadṛṣṭaṃ mayākhilam

तस्मादुत्थाय हे साधू गच्छतं गृहमागतौ । तत्र ते भ्रातरः सर्वे संगता दारबन्धुभिः

tasmādutthāya he sādhū gacchataṃ gṛhamāgatau | tatra te bhrātaraḥ sarve saṃgatā dārabandhubhiḥ

अष्टानां भवतां भव्यं सदने स्वे भविष्यति । महात्मनां ब्रह्मलोके वसूनामिव संगमः

aṣṭānāṃ bhavatāṃ bhavyaṃ sadane sve bhaviṣyati | mahātmanāṃ brahmaloke vasūnāmiva saṃgamaḥ

इत्युक्ते तेन स मया पृष्टः परमतापसः । संदेहादिदमाश्चर्यमार्यास्तद्वर्णयाम्यहम्

ityukte tena sa mayā pṛṣṭaḥ paramatāpasaḥ | saṃdehādidamāścaryamāryāstadvarṇayāmyaham

एकैव सप्तद्वीपास्ति भगवन्भूरियं किल । तुल्यकालं भवन्त्यष्टौ सप्तद्वीपेश्वराः कथम्

ekaiva saptadvīpāsti bhagavanbhūriyaṃ kila | tulyakālaṃ bhavantyaṣṭau saptadvīpeśvarāḥ katham

कदम्बतापस उवाच । असमञ्जसमेतावदेव नो यावदुच्यते । इदमन्यदसंबद्धतरं संश्रूयतां मम

kadambatāpasa uvāca | asamañjasametāvadeva no yāvaducyate | idamanyadasaṃbaddhataraṃ saṃśrūyatāṃ mama

एतेऽष्टौ भ्रातरस्तत्र तापसा देहसंक्षये । सप्तद्वीपेश्वराः सर्वे भविष्यन्ति गृहोदरे

ete'ṣṭau bhrātarastatra tāpasā dehasaṃkṣaye | saptadvīpeśvarāḥ sarve bhaviṣyanti gṛhodare

अष्टौ ह्येते महीपीठेष्वेतेष्वेतेषु सद्मसु । सप्तद्वीपेश्वरा भूपा भविष्यन्तीह मे शृणु

aṣṭau hyete mahīpīṭheṣveteṣveteṣu sadmasu | saptadvīpeśvarā bhūpā bhaviṣyantīha me śṛṇu

अस्त्येतेषां किलाष्टानां भार्याष्टकमनिन्दितम् । दिगन्तराणां नियतं ताराष्टकमिवोज्ज्वलम्

astyeteṣāṃ kilāṣṭānāṃ bhāryāṣṭakamaninditam | digantarāṇāṃ niyataṃ tārāṣṭakamivojjvalam

तद्भार्याष्टकमेतेषु यातेषु तपसे चिरम् । बभूव दुःखितं स्त्रीणां यद्वियोगोऽहिदुःसहः

tadbhāryāṣṭakameteṣu yāteṣu tapase ciram | babhūva duḥkhitaṃ strīṇāṃ yadviyogo'hiduḥsahaḥ

दुःखिताः प्रत्यये तेषां चक्रुस्ता दारुणं तपः । शतचान्द्रायणं तासां तुष्टाभूत्तेन पार्वती

duḥkhitāḥ pratyaye teṣāṃ cakrustā dāruṇaṃ tapaḥ | śatacāndrāyaṇaṃ tāsāṃ tuṣṭābhūttena pārvatī

अदृश्योवाच सा तासां वचोऽन्तःपुरमन्दिरे । देवी सपर्यावसरे प्रत्येकं पृथगीश्वरी

adṛśyovāca sā tāsāṃ vaco'ntaḥpuramandire | devī saparyāvasare pratyekaṃ pṛthagīśvarī

देव्युवाच । भर्त्रर्थमथ चात्मार्थे गृह्यतां बालिके वरः । चिरं क्लिष्टासि तपसा निदाघेनेव मञ्जरी

devyuvāca | bhartrarthamatha cātmārthe gṛhyatāṃ bālike varaḥ | ciraṃ kliṣṭāsi tapasā nidāgheneva mañjarī

इत्याकर्ण्य वचो देव्या दत्तपुष्पा चिरंटिका । स्ववासनानुसारेण कुर्वाणैवेश्वरीस्तवम्

ityākarṇya vaco devyā dattapuṣpā ciraṃṭikā | svavāsanānusāreṇa kurvāṇaiveśvarīstavam

आनन्दमन्थरोवाच वचनं मृदुभाषिणी । आकाशसंस्थितां देवीं मयूरीवाभ्रमालिकाम्

ānandamantharovāca vacanaṃ mṛdubhāṣiṇī | ākāśasaṃsthitāṃ devīṃ mayūrīvābhramālikām

चिरंटिकोवाच । देवि देवाधिदेवेन यथा ते प्रेम शंभुना । भर्त्रा मम तथा प्रेम स भर्तास्तु ममामरः

ciraṃṭikovāca | devi devādhidevena yathā te prema śaṃbhunā | bhartrā mama tathā prema sa bhartāstu mamāmaraḥ

देव्युवाच । आसृष्टेर्नियतेर्दार्ढ्यादमरत्वं न लभ्यते । तपोदानैरतोऽन्यं त्वं वरं वरय सुव्रते

devyuvāca | āsṛṣṭerniyaterdārḍhyādamaratvaṃ na labhyate | tapodānairato'nyaṃ tvaṃ varaṃ varaya suvrate

चिरंटिकोवाच । अलभ्यमेतन्मे देवि तन्मद्भर्तुर्गृहान्तरात् । मृतस्य मा विनिर्यातु जीवो बाह्यमपि क्षणात्

ciraṃṭikovāca | alabhyametanme devi tanmadbharturgṛhāntarāt | mṛtasya mā viniryātu jīvo bāhyamapi kṣaṇāt

देहपातश्च मे भर्तुर्यदा स्यादात्ममन्दिरे । तदेतदस्त्विति वरो दीयतामम्बिके मम

dehapātaśca me bharturyadā syādātmamandire | tadetadastviti varo dīyatāmambike mama

देव्युवाच । एवमस्तु सुते त्वं च पत्यौ लोकान्तरास्थिते । भविष्यसि प्रिया भार्या देहान्ते नात्र संशयः

devyuvāca | evamastu sute tvaṃ ca patyau lokāntarāsthite | bhaviṣyasi priyā bhāryā dehānte nātra saṃśayaḥ

इत्युक्त्वा विररामासौ गौर्या गीर्गगनोदरे । मेघमालाध्वनिरिव निरवद्यसमुद्यता

ityuktvā virarāmāsau gauryā gīrgaganodare | meghamālādhvaniriva niravadyasamudyatā

देव्यां गतायां भर्तारस्तासां कालेन केनचित् । ते ककुब्भ्यः समाजग्मुः सर्वे प्राप्तमहावराः

devyāṃ gatāyāṃ bhartārastāsāṃ kālena kenacit | te kakubbhyaḥ samājagmuḥ sarve prāptamahāvarāḥ

अद्यायमपि संयातु भार्याया निकटं पतिः । भ्रातॄणां बान्धवानां च भवत्वन्योन्यसंगमः

adyāyamapi saṃyātu bhāryāyā nikaṭaṃ patiḥ | bhrātṝṇāṃ bāndhavānāṃ ca bhavatvanyonyasaṃgamaḥ

इदमन्यदथेतेषामसमञ्जसमाकुलम् । शृणु किंवृत्तमाश्चर्यमार्यकार्योपरोधकम्

idamanyadatheteṣāmasamañjasamākulam | śṛṇu kiṃvṛttamāścaryamāryakāryoparodhakam

तप्यतां तप एतेषां पितरौ तौ वधूयुतौ । तीर्थमुन्याश्रमश्रेणीं द्रष्टुं दुःखान्वितौ गतौ

tapyatāṃ tapa eteṣāṃ pitarau tau vadhūyutau | tīrthamunyāśramaśreṇīṃ draṣṭuṃ duḥkhānvitau gatau

शरीरनैरपेक्ष्येण पुत्राणां हितकाम्यया । गन्तुं कलापग्रामं तं यत्नवन्तौ बभूवतुः

śarīranairapekṣyeṇa putrāṇāṃ hitakāmyayā | gantuṃ kalāpagrāmaṃ taṃ yatnavantau babhūvatuḥ

तौ प्रयातौ मुनिग्राम मार्गे ददृशतुः सितम् । पुरुषं कपिलं ह्रस्वं भस्माङ्गं चोर्ध्वमूर्धजम्

tau prayātau munigrāma mārge dadṛśatuḥ sitam | puruṣaṃ kapilaṃ hrasvaṃ bhasmāṅgaṃ cordhvamūrdhajam

धूलीलवमनादृत्य तं जरत्पान्थशङ्कया । यदा तौ जग्मतुस्तेन स उवाचान्वितः क्रुधा

dhūlīlavamanādṛtya taṃ jaratpānthaśaṅkayā | yadā tau jagmatustena sa uvācānvitaḥ krudhā

सवधूक महामूर्ख तीर्थार्थी दारसंयुतः । मां दुर्वाससमुल्लङ्घ्य गच्छस्यविहितानतिः

savadhūka mahāmūrkha tīrthārthī dārasaṃyutaḥ | māṃ durvāsasamullaṅghya gacchasyavihitānatiḥ

वधूनां ते सुतानां च गच्छतस्तपसार्जिताः । विपरीता भविष्यन्ति लब्धा अपि महावराः

vadhūnāṃ te sutānāṃ ca gacchatastapasārjitāḥ | viparītā bhaviṣyanti labdhā api mahāvarāḥ

इत्युक्तवन्तं तं यावत्सदारोऽथ वधूयुतः । सन्मानं कुरुते तावन्मुनिरन्तर्धिमाययो

ityuktavantaṃ taṃ yāvatsadāro'tha vadhūyutaḥ | sanmānaṃ kurute tāvanmunirantardhimāyayo

अथ तौ पितरौ तेषां सवधूकौ सुदुःखितौ । कृशीभूतौ दीनमुखौ निराशौ गृहमागतौ

atha tau pitarau teṣāṃ savadhūkau suduḥkhitau | kṛśībhūtau dīnamukhau nirāśau gṛhamāgatau

अतो वदाम्यहं तेषां नैकं नामासमञ्जसम् । असमञ्जसलक्षाणि गण्डे स्फोटाः स्फुटा इव

ato vadāmyahaṃ teṣāṃ naikaṃ nāmāsamañjasam | asamañjasalakṣāṇi gaṇḍe sphoṭāḥ sphuṭā iva

चिद्व्योमसंकल्पमहापुरेऽस्मि- न्नित्थं विचित्राण्यसमञ्जसानि । निःशून्यरूपेऽपि हि संभवन्ति दृश्ये यथा व्योमनि दृश्यजृम्भाः

cidvyomasaṃkalpamahāpure'smi- nnitthaṃ vicitrāṇyasamañjasāni | niḥśūnyarūpe'pi hi saṃbhavanti dṛśye yathā vyomani dṛśyajṛmbhāḥ

182

इति श्री० वा० दे० मो० नि० उ० ब्र० तापसोपाख्यानान्तर्गत सप्तद्वीपेश्वरोपा० सप्तद्वीपेश्वरवर्णनं नाम द्व्यशीत्यधिकशततमः सर्गः

iti śrī0 vā0 de0 mo0 ni0 u0 bra0 tāpasopākhyānāntargata saptadvīpeśvaropā0 saptadvīpeśvaravarṇanaṃ nāma dvyaśītyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १८३

कुन्ददन्त उवाच । ततः पृष्टो मया तत्र स गौर्याश्रमतापसः । तापसंशुष्कदर्भाग्रजराजर्जरमूर्धजः

kundadanta uvāca | tataḥ pṛṣṭo mayā tatra sa gauryāśramatāpasaḥ | tāpasaṃśuṣkadarbhāgrajarājarjaramūrdhajaḥ

एकैव सप्तद्वीपास्ति वसुधा यत्र तत्र ते । सप्तद्वीपेश्वरा अष्टौ भवन्ति कथमुत्तमाः

ekaiva saptadvīpāsti vasudhā yatra tatra te | saptadvīpeśvarā aṣṭau bhavanti kathamuttamāḥ

यस्य जीवस्य सदनान्नास्ति निर्गमनं बहिः । स करोति कथं सप्तद्वीपेशत्वेन दिग्जयम्

yasya jīvasya sadanānnāsti nirgamanaṃ bahiḥ | sa karoti kathaṃ saptadvīpeśatvena digjayam

यैर्वरा वरदैर्दत्ताः शापस्ते तद्विरुद्धताम् । कथं गच्छन्ति गच्छन्ति कथं छाया हि तापताम्

yairvarā varadairdattāḥ śāpaste tadviruddhatām | kathaṃ gacchanti gacchanti kathaṃ chāyā hi tāpatām

मिथोऽशक्यां कथं धर्मौ स्थितिमेकत्र गच्छतः । आधार एवाधेयत्वं करोति कथमात्मनि

mitho'śakyāṃ kathaṃ dharmau sthitimekatra gacchataḥ | ādhāra evādheyatvaṃ karoti kathamātmani

गौर्याश्रमतापस उवाच । संपश्यसि किमेतेषां भो साधो शृण्वनन्तरम् । अष्टमेऽस्मिन्सुसंप्राप्ते तं प्रदेशं सबान्धवम्

gauryāśramatāpasa uvāca | saṃpaśyasi kimeteṣāṃ bho sādho śṛṇvanantaram | aṣṭame'sminsusaṃprāpte taṃ pradeśaṃ sabāndhavam

इतो भवन्तौ तं देशमासाद्य सुखसंस्थितौ । स्वबन्धुसुखसंस्थानौ कंचित्कालं भविष्यतः

ito bhavantau taṃ deśamāsādya sukhasaṃsthitau | svabandhusukhasaṃsthānau kaṃcitkālaṃ bhaviṣyataḥ

ततस्तेऽष्टौ मरिष्यन्ति भ्रातरः क्रमशो गृहे । बन्धवोऽथ करिष्यन्ति तेषां देहांस्तदग्निसात्

tataste'ṣṭau mariṣyanti bhrātaraḥ kramaśo gṛhe | bandhavo'tha kariṣyanti teṣāṃ dehāṃstadagnisāt

तेषां ते संविदाकाशाः पृथक्पृथगवस्थिताः । मुहूर्तमात्रं स्थास्यन्ति सुषुप्तस्था जडा इव

teṣāṃ te saṃvidākāśāḥ pṛthakpṛthagavasthitāḥ | muhūrtamātraṃ sthāsyanti suṣuptasthā jaḍā iva

एतस्मिन्नन्तरे तेषां तानि कर्माणि धर्मतः । एकत्र संघटिष्यन्ति वरशापात्मकानि खे

etasminnantare teṣāṃ tāni karmāṇi dharmataḥ | ekatra saṃghaṭiṣyanti varaśāpātmakāni khe

कर्माणि तान्यधिष्ठातृदेवरूपाणि पेटकम् । वरशापशरीराणि करिष्यन्ति पृथक् पृथक्

karmāṇi tānyadhiṣṭhātṛdevarūpāṇi peṭakam | varaśāpaśarīrāṇi kariṣyanti pṛthak pṛthak

वरास्तेऽत्र गमिष्यन्ति सुभगाः पद्मपाणयः । ब्रह्मदण्डायुधाश्चन्द्रधवलाङ्गाश्चतुर्भुजाः

varāste'tra gamiṣyanti subhagāḥ padmapāṇayaḥ | brahmadaṇḍāyudhāścandradhavalāṅgāścaturbhujāḥ

शापास्तत्र भविष्यन्ति त्रिनेत्राः शूलपाणयः । भीषणाः कृष्णमेघाभा द्विभुजा भ्रुकुटीमुखाः

śāpāstatra bhaviṣyanti trinetrāḥ śūlapāṇayaḥ | bhīṣaṇāḥ kṛṣṇameghābhā dvibhujā bhrukuṭīmukhāḥ

वरा वदिष्यन्ति । सुदूरं गम्यतां शापाः कालोऽस्माकमुपागतः । क्रतूनामिव तन्नाम कः समर्थोऽतिवर्तितुम्

varā vadiṣyanti | sudūraṃ gamyatāṃ śāpāḥ kālo'smākamupāgataḥ | kratūnāmiva tannāma kaḥ samartho'tivartitum

शापा वदिष्यन्ति । गम्यतां हे वरा दूरं कालोऽस्माकमुपागतः । क्रतूनामिव तन्नाम कः समर्थोऽतिवर्तितुम्

śāpā vadiṣyanti | gamyatāṃ he varā dūraṃ kālo'smākamupāgataḥ | kratūnāmiva tannāma kaḥ samartho'tivartitum

वरा वदिष्यन्ति । कृता भवन्तो मुनिना वयं दिनकृता कृताः । मुनीनां चाधिको देवो भगवन्तं पुरा यतः

varā vadiṣyanti | kṛtā bhavanto muninā vayaṃ dinakṛtā kṛtāḥ | munīnāṃ cādhiko devo bhagavantaṃ purā yataḥ

प्रवदत्सु वरेष्वेवं शापाः कुद्धधियो वरान् । विवस्वता कृता यूयं वयं रुद्रांशतः कृताः

pravadatsu vareṣvevaṃ śāpāḥ kuddhadhiyo varān | vivasvatā kṛtā yūyaṃ vayaṃ rudrāṃśataḥ kṛtāḥ

देवानामधिको रुद्रो रुद्रांशप्रभवो मुनिः । इत्युक्त्वा प्रोद्यता तेषां चक्रुः शृङ्गाण्यगा इव

devānāmadhiko rudro rudrāṃśaprabhavo muniḥ | ityuktvā prodyatā teṣāṃ cakruḥ śṛṅgāṇyagā iva

शापेषूद्यतशृङ्गेषु वरा इदमरातिषु । विहसन्तः प्रवक्ष्यन्ति प्रमेयीकृतनिश्चयम्

śāpeṣūdyataśṛṅgeṣu varā idamarātiṣu | vihasantaḥ pravakṣyanti prameyīkṛtaniścayam

हे शापाः पापतां त्यक्त्वा कार्यस्यान्तो विचार्यताम् । यत्कार्यं कलहस्यान्ते तदेवादौ विचार्यताम् ।। पितामहपुरीं गत्वा कलहान्ते विनिर्णयः । कर्तव्योऽस्माभिरेतत्किमादौ नेह विधीयते

he śāpāḥ pāpatāṃ tyaktvā kāryasyānto vicāryatām | yatkāryaṃ kalahasyānte tadevādau vicāryatām || pitāmahapurīṃ gatvā kalahānte vinirṇayaḥ | kartavyo'smābhiretatkimādau neha vidhīyate

शापैर्वरोक्तमाकर्ण्य बाढमित्युररीकृतम् । को न गृह्णाति मूऽढोऽपि वाक्यं युक्तिसमन्वितम्

śāpairvaroktamākarṇya bāḍhamityurarīkṛtam | ko na gṛhṇāti mū'ḍho'pi vākyaṃ yuktisamanvitam

ततः शापा वरैः सार्ध यास्यन्ति ब्रह्मणः पुरम् । महानुभावा हि गतिः सदा संदेहनाशने

tataḥ śāpā varaiḥ sārdha yāsyanti brahmaṇaḥ puram | mahānubhāvā hi gatiḥ sadā saṃdehanāśane

प्रणामपूर्वं तत्सर्वं यथावृत्तं परस्परम् । ब्रह्मणे कथयिष्यन्ति श्रुत्वा तेषां स वक्ष्यति

praṇāmapūrvaṃ tatsarvaṃ yathāvṛttaṃ parasparam | brahmaṇe kathayiṣyanti śrutvā teṣāṃ sa vakṣyati

ब्रह्मोवाच । वरशापाधिपा भो भो येऽन्तःसारा जयन्ति ते। । केऽन्तःसारा इति मिथो नूनमन्विष्यतां स्वयम्

brahmovāca | varaśāpādhipā bho bho ye'ntaḥsārā jayanti te| | ke'ntaḥsārā iti mitho nūnamanviṣyatāṃ svayam

इति श्रुत्वा प्रविष्टास्ते सारतां समवेक्षितुम् । वराणां हृदयं शापाः शापानां हृदयं वराः

iti śrutvā praviṣṭāste sāratāṃ samavekṣitum | varāṇāṃ hṛdayaṃ śāpāḥ śāpānāṃ hṛdayaṃ varāḥ

ते परस्परमन्विष्य स्वयं हृदयसारताम् । ज्ञात्वा च समवायेन प्रवक्ष्यन्ति पितामहम्

te parasparamanviṣya svayaṃ hṛdayasāratām | jñātvā ca samavāyena pravakṣyanti pitāmaham

शापा वक्ष्यन्ति । जिताः प्रजानाथ वयं नान्तःसारा वयं यतः । अन्तःसारा वरा एव वज्रस्तम्भा इवाचलाः

śāpā vakṣyanti | jitāḥ prajānātha vayaṃ nāntaḥsārā vayaṃ yataḥ | antaḥsārā varā eva vajrastambhā ivācalāḥ

वयं किलेमे भगवन्वराः शापाश्च सर्वदा । ननु संविन्मया एव देहोऽन्योऽस्माकमस्ति नो

vayaṃ kileme bhagavanvarāḥ śāpāśca sarvadā | nanu saṃvinmayā eva deho'nyo'smākamasti no

वरदस्य हि या संविद्वरो दत्त इति स्थिता । सैवार्थिनि मया लब्धो वरोऽयमिति तिष्ठति

varadasya hi yā saṃvidvaro datta iti sthitā | saivārthini mayā labdho varo'yamiti tiṣṭhati

विज्ञप्तिमात्रकचनं देहं सैव फलं ततः । पश्यत्यनुभवत्यत्ति देशकालशतभ्रमैः

vijñaptimātrakacanaṃ dehaṃ saiva phalaṃ tataḥ | paśyatyanubhavatyatti deśakālaśatabhramaiḥ

वरदात्मा गृहीतत्वाच्चित्कालान्तरसंभृता । यदा तदान्तःसारासौ दुर्जया न तु शापजा

varadātmā gṛhītatvāccitkālāntarasaṃbhṛtā | yadā tadāntaḥsārāsau durjayā na tu śāpajā

वरप्रदानं वरदैर्वरदानां वरार्थिभिः । यदा सुचिरमभ्यस्तं वराणां सारता तदा

varapradānaṃ varadairvaradānāṃ varārthibhiḥ | yadā suciramabhyastaṃ varāṇāṃ sāratā tadā

यदेव सुचिरं संविदभ्यस्यति तदेव सा । सारमेवाशु भवति भवत्याशु च तन्मयी

yadeva suciraṃ saṃvidabhyasyati tadeva sā | sāramevāśu bhavati bhavatyāśu ca tanmayī

शुद्धानामतिशुद्धैव संविज्जयति संविदाम् । अशुद्धानां त्वशुद्धैव कालात्साम्यं न विद्यते

śuddhānāmatiśuddhaiva saṃvijjayati saṃvidām | aśuddhānāṃ tvaśuddhaiva kālātsāmyaṃ na vidyate

क्षणांशेनापि यो ज्येष्ठो न्यायस्तेनावपूर्यते । नार्थे न्यायान्तरं किंचित्कर्तुमुत्सहते मदम्

kṣaṇāṃśenāpi yo jyeṣṭho nyāyastenāvapūryate | nārthe nyāyāntaraṃ kiṃcitkartumutsahate madam

समेनोभयकोटिस्थं मिश्रं वस्तु भवेत्समम् । वरशापविलासेन क्षीरमिश्रं यथा पयः

samenobhayakoṭisthaṃ miśraṃ vastu bhavetsamam | varaśāpavilāsena kṣīramiśraṃ yathā payaḥ

समाभ्यां वरशापाभ्यामथवा चिद्द्विरूपताम् । स्वयमेवानुभवति स्वप्नेष्विव पुरात्मिका

samābhyāṃ varaśāpābhyāmathavā ciddvirūpatām | svayamevānubhavati svapneṣviva purātmikā

शिक्षितं त्वत्त एवेति यत्तदेव तव प्रभो । पुनः प्रतीपं पठितं शीघ्रं यामो नमोऽस्तु ते

śikṣitaṃ tvatta eveti yattadeva tava prabho | punaḥ pratīpaṃ paṭhitaṃ śīghraṃ yāmo namo'stu te

इत्युक्त्वा स स्वयंशापः क्वापि शापगणो ययौ । प्रशान्ते तिमिरे दृष्टे व्योम्नि केशोण्ड्रकं यथा

ityuktvā sa svayaṃśāpaḥ kvāpi śāpagaṇo yayau | praśānte timire dṛṣṭe vyomni keśoṇḍrakaṃ yathā

अथान्यो वरपूगोऽत्र गृहनिर्गमरोधकः । स्थानिस्थानमिवादेशः समानार्थोऽभ्यपूरयत्

athānyo varapūgo'tra gṛhanirgamarodhakaḥ | sthānisthānamivādeśaḥ samānārtho'bhyapūrayat

शापस्थानका वदिष्यन्ति । सप्तद्वीपेशजीवानां निर्याणं शवसद्मनः । देवेश विद्मो न वयमन्धकूपादिवाम्भसाम्

śāpasthānakā vadiṣyanti | saptadvīpeśajīvānāṃ niryāṇaṃ śavasadmanaḥ | deveśa vidmo na vayamandhakūpādivāmbhasām

सप्तद्वीपेश्वरानेतानिमे द्वीपेषु सद्मसु । कारयन्ति वरा वर्या वीरा दिग्विजयं रणे

saptadvīpeśvarānetānime dvīpeṣu sadmasu | kārayanti varā varyā vīrā digvijayaṃ raṇe

तदेवमनिवार्येऽस्मिन्विरोधे विबुधेश्वर । यदनुष्ठेयमस्माभिस्तदादिश शिवाय नः

tadevamanivārye'sminvirodhe vibudheśvara | yadanuṣṭheyamasmābhistadādiśa śivāya naḥ

ब्रह्मोवाच । सप्तद्वीपेश्वरवरा गृहरोधवराश्च हे । कामः संपन्न एवेह भवतां भवतामपि

brahmovāca | saptadvīpeśvaravarā gṛharodhavarāśca he | kāmaḥ saṃpanna eveha bhavatāṃ bhavatāmapi

व्रजतैतदपेक्षत्वं यावन्नेष्टावपि क्षणात् । चिरं चिराय सदने सप्तद्वीपेश्वराः स्थिताः

vrajataitadapekṣatvaṃ yāvanneṣṭāvapi kṣaṇāt | ciraṃ cirāya sadane saptadvīpeśvarāḥ sthitāḥ

समनन्तरमेवैते देहपातात्स्वसद्मसु । सप्तद्वीपेश्वराः सर्वे संपन्नाः परमं वराः

samanantaramevaite dehapātātsvasadmasu | saptadvīpeśvarāḥ sarve saṃpannāḥ paramaṃ varāḥ

सर्वे वरा वदिष्यन्ति । कुतो भूमण्डलान्यष्टौ सप्तद्वीपानि भूतयः । एकमेवेह भूपीठं श्रुतं दृष्टं च नेतरत्

sarve varā vadiṣyanti | kuto bhūmaṇḍalānyaṣṭau saptadvīpāni bhūtayaḥ | ekameveha bhūpīṭhaṃ śrutaṃ dṛṣṭaṃ ca netarat

कथं चैतानि तिष्ठन्ति कस्मिंश्चिद्गृहकोशके । पद्माक्षकोशके सूक्ष्मे कथं भान्ति मतंगजाः

kathaṃ caitāni tiṣṭhanti kasmiṃścidgṛhakośake | padmākṣakośake sūkṣme kathaṃ bhānti mataṃgajāḥ

ब्रह्मोवाच । युक्तं युष्माभिरस्माभिः सर्वं व्योमात्मकं जगत् । स्थितं चित्परमाण्वन्तरन्तःस्वप्नोऽनुभूयते

brahmovāca | yuktaṃ yuṣmābhirasmābhiḥ sarvaṃ vyomātmakaṃ jagat | sthitaṃ citparamāṇvantarantaḥsvapno'nubhūyate

भाति यत्परमस्याणोरन्तस्थस्वगृहोदरे । स्फुरितं तत्किमाश्चर्य कः स्मयः प्रकृतेः क्रमे

bhāti yatparamasyāṇorantasthasvagṛhodare | sphuritaṃ tatkimāścarya kaḥ smayaḥ prakṛteḥ krame

मृतेरनन्तरं भाति यथास्थितमिदं जगत् । शून्यास्मैव घनाकारं तस्मिन्नेव क्षणे चितः

mṛteranantaraṃ bhāti yathāsthitamidaṃ jagat | śūnyāsmaiva ghanākāraṃ tasminneva kṣaṇe citaḥ

अणावपि जगन्माति यत्र तत्र गृहोदरे । सप्तद्वीपा वसुमती कचतीति किमद्भुतम्

aṇāvapi jaganmāti yatra tatra gṛhodare | saptadvīpā vasumatī kacatīti kimadbhutam

यद्भातीदं च चित्तत्त्वं जगत्त्वं न जगत्क्वचित् । चिन्मात्रमेव तद्भाति शून्यत्वेन यथाम्बरम्

yadbhātīdaṃ ca cittattvaṃ jagattvaṃ na jagatkvacit | cinmātrameva tadbhāti śūnyatvena yathāmbaram

इति ते ब्रह्मणा प्रोक्ता वरदेन वरास्ततः । तानाधिभौतिकभ्रान्तिमयान्संत्यज्य देहकान्

iti te brahmaṇā proktā varadena varāstataḥ | tānādhibhautikabhrāntimayānsaṃtyajya dehakān

प्रणम्याजं समं जग्मुरातिवाहिकदेहिनः । सप्तद्वीपे च देवानां गृहकोशान्कचज्जनान्

praṇamyājaṃ samaṃ jagmurātivāhikadehinaḥ | saptadvīpe ca devānāṃ gṛhakośānkacajjanān

यावत्ते तत्र संपन्नाः सप्तद्वीपाधिनायकाः । अष्टावपीष्टापुष्टानां दिनाष्टकमहीभुजाम्

yāvatte tatra saṃpannāḥ saptadvīpādhināyakāḥ | aṣṭāvapīṣṭāpuṣṭānāṃ dināṣṭakamahībhujām

ते परस्परमज्ञाता अज्ञाश्चान्योन्यबन्धवः । अन्योन्यभूमण्डलगा अन्योन्याभिमते हिताः

te parasparamajñātā ajñāścānyonyabandhavaḥ | anyonyabhūmaṇḍalagā anyonyābhimate hitāḥ

तेषां कश्चिद्गृहस्यान्तरेव तारुण्यसुन्दरः । उज्जयिन्यां महापुर्यां राजधान्यां सुखे स्थितः

teṣāṃ kaścidgṛhasyāntareva tāruṇyasundaraḥ | ujjayinyāṃ mahāpuryāṃ rājadhānyāṃ sukhe sthitaḥ

शाकद्वीपास्पदः कश्चिन्नागलोकजिगीषया । विचरत्यब्धिजठरे सर्वदिग्विजयोद्यतः

śākadvīpāspadaḥ kaścinnāgalokajigīṣayā | vicaratyabdhijaṭhare sarvadigvijayodyataḥ

कुशद्वीपराजधान्यां निराधिः सकलप्रजाः । कृतदिग्विजयः कश्चित्सुप्तः कान्तावलम्बितः

kuśadvīparājadhānyāṃ nirādhiḥ sakalaprajāḥ | kṛtadigvijayaḥ kaścitsuptaḥ kāntāvalambitaḥ

शाल्मलिद्वीपशैलेन्द्रशिरःपुर्याः सरोवरे । जललीलारतः कश्चित्सहविद्याधरीगणैः

śālmalidvīpaśailendraśiraḥpuryāḥ sarovare | jalalīlārataḥ kaścitsahavidyādharīgaṇaiḥ

क्रौञ्चद्वीपे हेमपुरे सप्तद्वीपविवर्धिते । प्रवृत्तो वाजिमेधेन कश्चिद्यष्टुं दिनाष्टकम्

krauñcadvīpe hemapure saptadvīpavivardhite | pravṛtto vājimedhena kaścidyaṣṭuṃ dināṣṭakam

उद्यतः शाल्मलिद्वीपे कश्चिद्द्वीपान्तचारिणा । योद्धुमुद्धृतदिग्दन्तिदन्ताकृष्टकुलाचलः

udyataḥ śālmalidvīpe kaściddvīpāntacāriṇā | yoddhumuddhṛtadigdantidantākṛṣṭakulācalaḥ

गोमेदद्वीपकः कश्चित्पुष्करद्वीपराट् सुताम् । समानेतुं वशाद्याति कषत्सेनोऽष्टमोऽभवत्

gomedadvīpakaḥ kaścitpuṣkaradvīparāṭ sutām | samānetuṃ vaśādyāti kaṣatseno'ṣṭamo'bhavat

पुष्करद्वीपकः कश्चिल्लोकालोकाद्रिभूभुजः । दूतेन सह निर्यातो धनभूमिदिदृक्षया

puṣkaradvīpakaḥ kaścillokālokādribhūbhujaḥ | dūtena saha niryāto dhanabhūmididṛkṣayā

प्रत्येकमित्थमेतेषां द्वीपद्वीपाधिनाथताम् । कुर्वतां स्वगृहाकाशे दृष्ट्वा स्वप्रतिभोचिताम्

pratyekamitthameteṣāṃ dvīpadvīpādhināthatām | kurvatāṃ svagṛhākāśe dṛṣṭvā svapratibhocitām

त्यक्ताभिमानिकाकारा द्विविधा वरास्ततः । तत्संविद्भिर्गृहेष्वन्तरेकतां खानि खैरिव

tyaktābhimānikākārā dvividhā varāstataḥ | tatsaṃvidbhirgṛheṣvantarekatāṃ khāni khairiva

यास्यन्ति ते भविष्यन्ति संप्राप्ताभिमताश्चिरम् । सप्तद्वीपेश्वरास्तुष्टा नन्वष्टावपि तुष्टिमत्

yāsyanti te bhaviṣyanti saṃprāptābhimatāściram | saptadvīpeśvarāstuṣṭā nanvaṣṭāvapi tuṣṭimat

इत्येते प्रविकसितोदितक्रियार्थाः प्राप्स्यन्ति प्रविततबुद्धयस्तपोभिः । अन्तर्यत्स्फुरति विदस्तदेव बाह्ये नाप्तं कैस्तदुचितकर्मभिः किलेति

ityete pravikasitoditakriyārthāḥ prāpsyanti pravitatabuddhayastapobhiḥ | antaryatsphurati vidastadeva bāhye nāptaṃ kaistaducitakarmabhiḥ kileti

183

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठ० वा० दे० मो० नि० उ० ब्रह्म० ताप० द्वीपसप्तकाष्टकवर्णनं नाम त्र्यशीत्यधिकशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭha0 vā0 de0 mo0 ni0 u0 brahma0 tāpa0 dvīpasaptakāṣṭakavarṇanaṃ nāma tryaśītyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १८४

184

चतुरशीत्यधिकशततमः सर्गः

caturaśītyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

कुन्ददन्त उवाच । इत्युक्तवानसौ पृष्टः कदम्बतलतापसः । सप्तद्वीपा भुवोऽष्टौ ताः कथं भाता गृहेष्विति

kundadanta uvāca | ityuktavānasau pṛṣṭaḥ kadambatalatāpasaḥ | saptadvīpā bhuvo'ṣṭau tāḥ kathaṃ bhātā gṛheṣviti

कदम्बतापस उवाच । चिद्धातुरीदृगेवायं यदेष व्योमरूप्यपि । सर्वगो यत्र यत्रास्ते तत्र तत्रात्मनि स्वयम्

kadambatāpasa uvāca | ciddhāturīdṛgevāyaṃ yadeṣa vyomarūpyapi | sarvago yatra yatrāste tatra tatrātmani svayam

आत्मानमित्थं त्रैलोक्यरूपेणान्येन वा निजम् । परिपश्यति रूपं स्वमत्यजन्नेव खात्मकम्

ātmānamitthaṃ trailokyarūpeṇānyena vā nijam | paripaśyati rūpaṃ svamatyajanneva khātmakam

कुन्ददन्त उवाच । एकस्मिन्विमले शान्ते शिवे परमकारणे । कथं स्वभावसंसिद्धा नानाता वास्तवी स्थिता

kundadanta uvāca | ekasminvimale śānte śive paramakāraṇe | kathaṃ svabhāvasaṃsiddhā nānātā vāstavī sthitā

कदम्बतापस उवाच । सर्वं शान्तं चिदाकाशे नानास्तीह न किंचन । दृश्यमानमपि स्फारमावर्तात्मा यथाम्भसि

kadambatāpasa uvāca | sarvaṃ śāntaṃ cidākāśe nānāstīha na kiṃcana | dṛśyamānamapi sphāramāvartātmā yathāmbhasi

असत्स्वेषु पदार्थेषु पदार्था इति भान्ति यत् । चित्वं स्वप्नसुषुप्तात्म तत्तस्याच्छं निजं वपुः

asatsveṣu padārtheṣu padārthā iti bhānti yat | citvaṃ svapnasuṣuptātma tattasyācchaṃ nijaṃ vapuḥ

सस्पन्दोऽपि हि निःस्पन्दः पर्वतोऽपि न पर्वतः । यथा स्वप्नेषु चिद्भावः स्वभावोऽर्थगतस्तथा

saspando'pi hi niḥspandaḥ parvato'pi na parvataḥ | yathā svapneṣu cidbhāvaḥ svabhāvo'rthagatastathā

न स्वभावा न चैवार्थाः सन्ति सर्वात्मकोचिते । सर्गादौ कचितं रूपं यद्यथा तत्तथा स्थितम्

na svabhāvā na caivārthāḥ santi sarvātmakocite | sargādau kacitaṃ rūpaṃ yadyathā tattathā sthitam

न च नाम परं रूपं कचनाकचनात्मकम् । द्रव्यात्मा चिच्च चिद्व्योम स्थितमित्थं हि केवलम्

na ca nāma paraṃ rūpaṃ kacanākacanātmakam | dravyātmā cicca cidvyoma sthitamitthaṃ hi kevalam

एकैव चिद्यथा स्वप्ने सेनायां जनलक्षताम् । गतेवाच्छैव कचति तथैवास्याः पदार्थता

ekaiva cidyathā svapne senāyāṃ janalakṣatām | gatevācchaiva kacati tathaivāsyāḥ padārthatā

यत्स्वतः स्वात्मनि स्वच्छे चित्खं कचकचायते । तत्तेनैव तदाकारं जगदित्यनुभूयते

yatsvataḥ svātmani svacche citkhaṃ kacakacāyate | tattenaiva tadākāraṃ jagadityanubhūyate

असत्यपि यथा वह्नावुष्णसंविद्धि भासते । संविन्मात्रात्मके व्योम्नि तथार्थः स्वस्वभासकः

asatyapi yathā vahnāvuṣṇasaṃviddhi bhāsate | saṃvinmātrātmake vyomni tathārthaḥ svasvabhāsakaḥ

असत्यपि यथा स्तम्भे स्वप्ने खे स्तम्भता विदः । तथेदमस्या नानात्वमनन्यदपि चान्यवत्

asatyapi yathā stambhe svapne khe stambhatā vidaḥ | tathedamasyā nānātvamananyadapi cānyavat

आदिसर्गे पदार्थत्वं तत्स्वभावाच्छमेव च । चिद्व्योम्ना यद्यथा बुद्धं तत्तथाद्यापि विन्दते

ādisarge padārthatvaṃ tatsvabhāvācchameva ca | cidvyomnā yadyathā buddhaṃ tattathādyāpi vindate

पुष्पे पत्रे फले स्तम्भे तरुरेव यथा ततः । सर्वं सर्वत्र सर्वात्म परमेव तथाऽपरम्

puṣpe patre phale stambhe tarureva yathā tataḥ | sarvaṃ sarvatra sarvātma parameva tathā'param

परमार्थाम्बराम्भोधावापः सर्गपरंपरा । परमार्थमहाकाशे शून्यता सर्गसंविदः

paramārthāmbarāmbhodhāvāpaḥ sargaparaṃparā | paramārthamahākāśe śūnyatā sargasaṃvidaḥ

परमार्थश्च सर्गश्च पर्यायौ तरुवृक्षवत् । बोधादेतदबोधात्तु द्वैतं दुःखाय केवलम्

paramārthaśca sargaśca paryāyau taruvṛkṣavat | bodhādetadabodhāttu dvaitaṃ duḥkhāya kevalam

परमार्थो जगच्चेदमेकमित्येव निश्चयः । अध्यात्मशास्त्रबोधेन भवेप्सैषा हि मुक्तता

paramārtho jagaccedamekamityeva niścayaḥ | adhyātmaśāstrabodhena bhavepsaiṣā hi muktatā

संकल्पस्य वपुर्ब्रह्म संकल्पकचिदाकृतेः । तदेव जगतो रूपं तस्माद्ब्रह्मात्मकं जगत्

saṃkalpasya vapurbrahma saṃkalpakacidākṛteḥ | tadeva jagato rūpaṃ tasmādbrahmātmakaṃ jagat

यतो वाचो निवर्तन्ते न निवर्तन्त एव वा । विधयः प्रतिषेधाश्च भावाभावदृशस्तथा

yato vāco nivartante na nivartanta eva vā | vidhayaḥ pratiṣedhāśca bhāvābhāvadṛśastathā

अमौनमौनं जीवात्म यत्पाषाणवदासनम् । यत्सदेवासदाभासं तद्ब्रह्माभिधमुच्यते

amaunamaunaṃ jīvātma yatpāṣāṇavadāsanam | yatsadevāsadābhāsaṃ tadbrahmābhidhamucyate

सर्वस्मिन्नेकसुघने ब्रह्मण्येव निरामये । का प्रवृत्तिर्निवृत्तिः का भावाभावादिवस्तुनः

sarvasminnekasughane brahmaṇyeva nirāmaye | kā pravṛttirnivṛttiḥ kā bhāvābhāvādivastunaḥ

एकस्यामेव निद्रायां सुषुप्तस्वप्नविभ्रमाः । यदा भान्त्यविचित्रायां चित्रा इव निरन्तराः

ekasyāmeva nidrāyāṃ suṣuptasvapnavibhramāḥ | yadā bhāntyavicitrāyāṃ citrā iva nirantarāḥ

एतस्यां चित्खसत्तायां तथा मूलकसर्गकाः । बहवो भान्त्यचित्रायां चित्रा इव निरन्तराः

etasyāṃ citkhasattāyāṃ tathā mūlakasargakāḥ | bahavo bhāntyacitrāyāṃ citrā iva nirantarāḥ

द्रव्ये द्रव्यान्तरं श्लिष्टं यत्कार्यान्तरमाक्षिपेत् । तद्वदन्तस्तथाभूतचित्सारं स्फुरणं मिथः

dravye dravyāntaraṃ śliṣṭaṃ yatkāryāntaramākṣipet | tadvadantastathābhūtacitsāraṃ sphuraṇaṃ mithaḥ

सर्वे पदार्थाश्चित्सारमात्रमप्रतिघाः सदा । यथा भान्ति तथा भान्ति चिन्मात्रैकात्मतावशात्

sarve padārthāścitsāramātramapratighāḥ sadā | yathā bhānti tathā bhānti cinmātraikātmatāvaśāt

चिन्मात्रैकात्मसारत्वाद्यथा संवेदनं स्थिताः । निःस्पन्दा निर्मनस्काराः स्फुरन्ति द्रव्यशक्तयः

cinmātraikātmasāratvādyathā saṃvedanaṃ sthitāḥ | niḥspandā nirmanaskārāḥ sphuranti dravyaśaktayaḥ

अविद्यमानमेवेदं दृश्यतेऽथानुभूयते । जगत्स्वप्न इवाशेषं सरुद्रोपेन्द्रपद्मजम्

avidyamānamevedaṃ dṛśyate'thānubhūyate | jagatsvapna ivāśeṣaṃ sarudropendrapadmajam

विचित्राः खलु दृश्यन्ते चिज्जले स्पन्दरीतयः । हर्षामर्षविषादोत्थजङ्गमस्थावरात्मनि

vicitrāḥ khalu dṛśyante cijjale spandarītayaḥ | harṣāmarṣaviṣādotthajaṅgamasthāvarātmani

स्वभाववाताधूतस्य जगज्जालचमत्कृतेः । हा चिन्मरीचिपांश्वभ्रनीहारस्य विसारिता

svabhāvavātādhūtasya jagajjālacamatkṛteḥ | hā cinmarīcipāṃśvabhranīhārasya visāritā

यथा केशोण्ड्रकं व्योम्नि भाति व्यामलचक्षुषः । तथैवेयं जगद्भान्तिर्भात्यनात्मविदोऽम्बरे

yathā keśoṇḍrakaṃ vyomni bhāti vyāmalacakṣuṣaḥ | tathaiveyaṃ jagadbhāntirbhātyanātmavido'mbare

यावत्संकल्पितं तावद्यथा संकल्पितं तथा । यथा संकल्पनगरं कचतीदं जगत्तथा

yāvatsaṃkalpitaṃ tāvadyathā saṃkalpitaṃ tathā | yathā saṃkalpanagaraṃ kacatīdaṃ jagattathā

संकल्पनगरे यावत्संकल्पसकला स्थितिः । भवत्येवाप्यसद्रूपा सतीवानुभवे स्थिता

saṃkalpanagare yāvatsaṃkalpasakalā sthitiḥ | bhavatyevāpyasadrūpā satīvānubhave sthitā

प्रवहत्येव नियतिर्नियतार्थप्रदायिनी । स्थावरं जङ्गमं चैव तिष्ठत्येव यथाक्रमम्

pravahatyeva niyatirniyatārthapradāyinī | sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva tiṣṭhatyeva yathākramam

जायते जङ्गमं जीवात्स्थावरं स्थावरादपि । नियत्याधो वहत्यम्बु गच्छत्यूर्ध्वमथानलः

jāyate jaṅgamaṃ jīvātsthāvaraṃ sthāvarādapi | niyatyādho vahatyambu gacchatyūrdhvamathānalaḥ

वहन्ति देहयन्त्राणि ज्योतींषि प्रतपन्ति च । वायवो नित्यगतयः स्थिताः शैलादयः स्थिराः

vahanti dehayantrāṇi jyotīṃṣi pratapanti ca | vāyavo nityagatayaḥ sthitāḥ śailādayaḥ sthirāḥ

ज्योतिर्मयं विवृत्तं तु धारासाराम्बरीकृतम् । युगसंवत्सराद्यात्म कालचक्रं प्रवर्तते

jyotirmayaṃ vivṛttaṃ tu dhārāsārāmbarīkṛtam | yugasaṃvatsarādyātma kālacakraṃ pravartate

भूतलैकान्तराब्ध्यद्रिसंनिवेशः स्थितायते । भावाभावग्रहोत्सर्गद्रव्यशक्तिश्च तिष्ठति

bhūtalaikāntarābdhyadrisaṃniveśaḥ sthitāyate | bhāvābhāvagrahotsargadravyaśaktiśca tiṣṭhati

कुन्ददन्त उवाच । प्राग्दृष्टं स्मृतिमायाति तत्स्वसंकल्पनान्यतः । भाति प्रथमसर्गे तु कस्य प्राग्दृष्टभासनम्

kundadanta uvāca | prāgdṛṣṭaṃ smṛtimāyāti tatsvasaṃkalpanānyataḥ | bhāti prathamasarge tu kasya prāgdṛṣṭabhāsanam

तापस उवाच । अपूर्वं दृश्यते सर्वं स्वप्ने स्वमरणं यथा । प्राग्दृष्टं दृष्टमित्येव तत्रैवाभ्यासतः स्मृतिः

tāpasa uvāca | apūrvaṃ dṛśyate sarvaṃ svapne svamaraṇaṃ yathā | prāgdṛṣṭaṃ dṛṣṭamityeva tatraivābhyāsataḥ smṛtiḥ

चित्त्वाच्चिद्व्योम्नि कचति जगत्संकल्पपत्तनम् । न सन्नासदिदं तस्माद्भाताभातं यतः स्वतः

cittvāccidvyomni kacati jagatsaṃkalpapattanam | na sannāsadidaṃ tasmādbhātābhātaṃ yataḥ svataḥ

चित्प्रसादेन संकल्पस्वप्नाद्यद्यानुभूयते । शुद्धं चिद्व्योम संकल्पपुरं मा स्मर्यतां कथम्

citprasādena saṃkalpasvapnādyadyānubhūyate | śuddhaṃ cidvyoma saṃkalpapuraṃ mā smaryatāṃ katham

हर्षामर्षविनिर्मुक्तैर्दुःखेन च सुखेन च । प्रकृतेनैव मार्गेण ज्ञैश्चक्रैरिव गम्यते

harṣāmarṣavinirmuktairduḥkhena ca sukhena ca | prakṛtenaiva mārgeṇa jñaiścakrairiva gamyate

निद्राव्यपगमे स्वप्ननगरे यादृशं स्मृतौ । चिद्व्योमात्म परं विद्धि तादृशं त्रिजगद्भ्रमम्

nidrāvyapagame svapnanagare yādṛśaṃ smṛtau | cidvyomātma paraṃ viddhi tādṛśaṃ trijagadbhramam

संविदाभासमात्रं यज्जगदित्यभिशब्दितम् । तत्संविद्व्योम संशान्तं केवलं विद्धि नेतरत्

saṃvidābhāsamātraṃ yajjagadityabhiśabditam | tatsaṃvidvyoma saṃśāntaṃ kevalaṃ viddhi netarat

यस्मिन्सर्वं यतः सर्वं यत्सर्वं सर्वतश्च यत् । सर्वं सर्वतया सर्वं तत्सर्वं सर्वदा स्थितम्

yasminsarvaṃ yataḥ sarvaṃ yatsarvaṃ sarvataśca yat | sarvaṃ sarvatayā sarvaṃ tatsarvaṃ sarvadā sthitam

यथेयं संसृतिर्ब्राह्मी भवतो यद्भविष्यति । यथा भानं च दृश्यस्य तदेतत्कथितं मया

yatheyaṃ saṃsṛtirbrāhmī bhavato yadbhaviṣyati | yathā bhānaṃ ca dṛśyasya tadetatkathitaṃ mayā

उत्तिष्ठतं व्रजतमास्पदमह्नि पद्मं भृङ्गाविवाभिमतमाशु विधीयतां स्वम् । तिष्ठामि दुःखमलमस्तसमाधिसंस्थं भूयः समाधिमहमङ्ग चिरं विशामि

uttiṣṭhataṃ vrajatamāspadamahni padmaṃ bhṛṅgāvivābhimatamāśu vidhīyatāṃ svam | tiṣṭhāmi duḥkhamalamastasamādhisaṃsthaṃ bhūyaḥ samādhimahamaṅga ciraṃ viśāmi

184

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० नि ० उ० ब्रह्म० ता० कुन्ददन्तोपदेशो नाम चतुरशीत्यधिकशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 ni 0 u0 brahma0 tā0 kundadantopadeśo nāma caturaśītyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १८५

185

पञ्चाशीत्यधिकशततमः सर्गः

pañcāśītyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

कुन्ददन्त उवाच । जरन्मुनिरपीत्युक्त्वा ध्यानमीलितलोचनः । आसीदस्पन्दितप्राणमनाश्चित्र इवार्पितः

kundadanta uvāca | jaranmunirapītyuktvā dhyānamīlitalocanaḥ | āsīdaspanditaprāṇamanāścitra ivārpitaḥ

आवाभ्यां प्रणयोदारैः प्रार्थितोऽपि पुनःपुनः । वाक्यैः संसारमविदन्न वचो दत्तवान्पुनः

āvābhyāṃ praṇayodāraiḥ prārthito'pi punaḥpunaḥ | vākyaiḥ saṃsāramavidanna vaco dattavānpunaḥ

आवां प्रदेशतस्तस्माच्चलित्वा मन्दमुत्सुकौ । दिनैः कतिपयैः प्राप्तौ गृहं मुदितबान्धवम्

āvāṃ pradeśatastasmāccalitvā mandamutsukau | dinaiḥ katipayaiḥ prāptau gṛhaṃ muditabāndhavam

अथ तत्रोत्सवं कृत्वा कथाः प्रोच्य चिरंतनीः । स्थितास्तावद्वयं यावत्सप्तापि भ्रातरोऽथ ते

atha tatrotsavaṃ kṛtvā kathāḥ procya ciraṃtanīḥ | sthitāstāvadvayaṃ yāvatsaptāpi bhrātaro'tha te

क्रमेण विलयं प्राप्ताः प्रलयेष्वर्णवा इव । मुक्तोऽसौ मे सखैवैक एकार्णव इवाष्टकः

krameṇa vilayaṃ prāptāḥ pralayeṣvarṇavā iva | mukto'sau me sakhaivaika ekārṇava ivāṣṭakaḥ

ततः कालेन सोऽप्यस्तं दिनान्तेऽर्क इवागतः । अहं दुःखपरीतात्मा परं वैधुर्यमागतः

tataḥ kālena so'pyastaṃ dinānte'rka ivāgataḥ | ahaṃ duḥkhaparītātmā paraṃ vaidhuryamāgataḥ

ततोऽहं दुःखितो भूयः कदम्बतरुतापसम् । गतो दुःखोपघाताय तज्ज्ञानं प्रष्टुमादृतः

tato'haṃ duḥkhito bhūyaḥ kadambatarutāpasam | gato duḥkhopaghātāya tajjñānaṃ praṣṭumādṛtaḥ

तत्र मासत्रयेणासौ समाधिविरतोऽभवत् । प्रणतेन मया पृष्टः सन्निदं प्रोक्तवानथ

tatra māsatrayeṇāsau samādhivirato'bhavat | praṇatena mayā pṛṣṭaḥ sannidaṃ proktavānatha

कदम्बतापस उवाच । अहं समाधिविरतः स्थातुं शक्नोमि न क्षणम् । समाधिमेव प्रविशाम्यहमाशु कृतत्वरः

kadambatāpasa uvāca | ahaṃ samādhivirataḥ sthātuṃ śaknomi na kṣaṇam | samādhimeva praviśāmyahamāśu kṛtatvaraḥ

परमार्थोपदेशस्ते नाभ्यासेन विनानघ । लगत्यत्र परां युक्तिमिमां शृणु ततः कुरु

paramārthopadeśaste nābhyāsena vinānagha | lagatyatra parāṃ yuktimimāṃ śṛṇu tataḥ kuru

अयोध्यानाम पूरस्ति तत्रास्ति वसुधाधिपः । नाम्ना दशरथस्तस्य पुत्रो राम इति श्रुतः

ayodhyānāma pūrasti tatrāsti vasudhādhipaḥ | nāmnā daśarathastasya putro rāma iti śrutaḥ

सकाशं तत्र गच्छ त्वं तस्मै कुलगुरुः किल । वसिष्ठाख्यो मुनिश्रेष्ठः कथयिष्यति संसदि

sakāśaṃ tatra gaccha tvaṃ tasmai kulaguruḥ kila | vasiṣṭhākhyo muniśreṣṭhaḥ kathayiṣyati saṃsadi

मोक्षोपायकथां दिव्यां तां श्रुत्वा सुचिरं द्विज । विश्रान्तिमेष्यसि परे पदेऽहमिव पावने

mokṣopāyakathāṃ divyāṃ tāṃ śrutvā suciraṃ dvija | viśrāntimeṣyasi pare pade'hamiva pāvane

इत्युक्त्वा स समाधानरसायनमहार्णवम् । विवेशाहमिमं देशं त्वत्सकाशमुपागतः

ityuktvā sa samādhānarasāyanamahārṇavam | viveśāhamimaṃ deśaṃ tvatsakāśamupāgataḥ

एषोऽहमेतद्वृत्तं मे सर्वं कथितवानहम् । यथावृत्तं यथादृष्टं यथाश्रुतमखण्डितम्

eṣo'hametadvṛttaṃ me sarvaṃ kathitavānaham | yathāvṛttaṃ yathādṛṣṭaṃ yathāśrutamakhaṇḍitam

श्रीराम उवाच । स कुन्ददन्त इत्यादिकथाकथनकोविदः । स्थितस्ततःप्रभृत्येव मत्समीपगतः सदा

śrīrāma uvāca | sa kundadanta ityādikathākathanakovidaḥ | sthitastataḥprabhṛtyeva matsamīpagataḥ sadā

स एष कुन्ददन्ताख्यो द्विजः पार्श्वे समास्थितः । श्रुतवान्सहितामेतां मोक्षोपायाभिधामिह

sa eṣa kundadantākhyo dvijaḥ pārśve samāsthitaḥ | śrutavānsahitāmetāṃ mokṣopāyābhidhāmiha

स एष कुन्ददन्ताख्यो मम पार्श्वगतो द्विज । अद्य निःसंशयो जातो न वेति परिपृच्छ्यताम्

sa eṣa kundadantākhyo mama pārśvagato dvija | adya niḥsaṃśayo jāto na veti paripṛcchyatām

श्रीवाल्मीकिरुवाच । इत्युक्ते राघवेणाथ प्रोवाच वदतांवरः । स वसिष्ठो मुनिश्रेष्ठः कुन्ददन्तं विलोकयन्

śrīvālmīkiruvāca | ityukte rāghaveṇātha provāca vadatāṃvaraḥ | sa vasiṣṭho muniśreṣṭhaḥ kundadantaṃ vilokayan

श्रीवसिष्ठ उवाच । कुन्ददन्त द्विजवर कथ्यतां किं त्वयानघ । बुद्धं श्रुतवता ज्ञेयं मदुक्तं मोक्षदं परम्

śrīvasiṣṭha uvāca | kundadanta dvijavara kathyatāṃ kiṃ tvayānagha | buddhaṃ śrutavatā jñeyaṃ maduktaṃ mokṣadaṃ param

कुन्ददन्त उवाच । सर्वसंशयविच्छेदि चेत एव जयाय मे । सर्वसंशयविच्छेदो ज्ञातं ज्ञेयमखण्डितम्

kundadanta uvāca | sarvasaṃśayavicchedi ceta eva jayāya me | sarvasaṃśayavicchedo jñātaṃ jñeyamakhaṇḍitam

ज्ञातं ज्ञातव्यममलं दृष्टं द्रष्टव्यमक्षतम् । प्राप्तं प्राप्तव्यमखिलं विश्रान्तोऽस्मि परे पदे

jñātaṃ jñātavyamamalaṃ dṛṣṭaṃ draṣṭavyamakṣatam | prāptaṃ prāptavyamakhilaṃ viśrānto'smi pare pade

बुद्धेयं त्वदिदं सर्वं परमार्थधनं घनम् । अनन्येनात्मनो व्योम्नि जगद्रूपेण जृम्भितम्

buddheyaṃ tvadidaṃ sarvaṃ paramārthadhanaṃ ghanam | ananyenātmano vyomni jagadrūpeṇa jṛmbhitam

सर्वात्मकतया सर्वरूपिणः सर्वगात्मनः । सर्वं सर्वेण सर्वत्र सर्वदा संभवत्यलम्

sarvātmakatayā sarvarūpiṇaḥ sarvagātmanaḥ | sarvaṃ sarveṇa sarvatra sarvadā saṃbhavatyalam

संभवन्ति जगन्त्यन्तः सिद्धार्थकणकोटरे । न संभवन्ति च यथा ज्ञातमेतदशेषतः

saṃbhavanti jagantyantaḥ siddhārthakaṇakoṭare | na saṃbhavanti ca yathā jñātametadaśeṣataḥ

गृहेऽन्तः संभवत्येव सप्तद्वीपा वसुंधरा । गेहं च शून्यमेवास्ते सत्यमेतदसंशयम्

gṛhe'ntaḥ saṃbhavatyeva saptadvīpā vasuṃdharā | gehaṃ ca śūnyamevāste satyametadasaṃśayam

यद्यद्यदा वस्तु यथोदितात्म भातीह भूतैरनुभूयते च । तत्तत्तदा सर्वघनस्तथास्ते ब्रह्मेत्थमाद्यन्तविमुक्तमस्ति

yadyadyadā vastu yathoditātma bhātīha bhūtairanubhūyate ca | tattattadā sarvaghanastathāste brahmetthamādyantavimuktamasti

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० नि० उ० ब्रह्म० ता० कुन्ददन्तप्रबोधो नाम पञ्चाशीत्यधिकशततमः सर्गः ।। १

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 ni0 u0 brahma0 tā0 kundadantaprabodho nāma pañcāśītyadhikaśatatamaḥ sargaḥ || 1

सर्गः १८६

186

षडशीत्यधिकशततमः सर्गः

ṣaḍaśītyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवाल्मीकिरुवाच । कुन्ददन्ते वदत्येवं वसिष्ठो भगवान्मुनिः । उवाचेदमनिन्द्यात्मा परमार्थोचितं वचः

śrīvālmīkiruvāca | kundadante vadatyevaṃ vasiṣṭho bhagavānmuniḥ | uvācedamanindyātmā paramārthocitaṃ vacaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । बत विज्ञानविश्रान्तिरस्य जाता महात्मनः । करामलकवद्विश्वं ब्रह्मेति परिपश्यति

śrīvasiṣṭha uvāca | bata vijñānaviśrāntirasya jātā mahātmanaḥ | karāmalakavadviśvaṃ brahmeti paripaśyati

किलेदं भ्रान्तिमात्रात्म विश्वं ब्रह्मेति भात्यजम् । भ्रान्तिर्ब्रह्मैव च ब्रह्म शान्तमेकमनामयम्

kiledaṃ bhrāntimātrātma viśvaṃ brahmeti bhātyajam | bhrāntirbrahmaiva ca brahma śāntamekamanāmayam

यद्यथा येन यत्रास्ति यादृग्यावद्यदा यतः । तत्तथा तेन तत्रास्ति तादृक्तावत्तदा ततः

yadyathā yena yatrāsti yādṛgyāvadyadā yataḥ | tattathā tena tatrāsti tādṛktāvattadā tataḥ

शिवं शान्तमजं मौनममौनमजरं ततम् । सुशून्याशून्यमभवमनादिनिधनं ध्रुवम्

śivaṃ śāntamajaṃ maunamamaunamajaraṃ tatam | suśūnyāśūnyamabhavamanādinidhanaṃ dhruvam

यस्या यस्यास्त्ववस्थायाः क्रियते संविदा भरः । सा सा सहस्रशाखत्वमेति सेकैर्यथा लता

yasyā yasyāstvavasthāyāḥ kriyate saṃvidā bharaḥ | sā sā sahasraśākhatvameti sekairyathā latā

परो ब्रह्माण्डमेवाणुश्चिद्व्योम्नोन्तःस्थितो यतः । परमाणुरेव ब्रह्माण्डमन्तःस्थितजगद्यतः

paro brahmāṇḍamevāṇuścidvyomnontaḥsthito yataḥ | paramāṇureva brahmāṇḍamantaḥsthitajagadyataḥ

तस्माच्चिदाकाशमनादिमध्य- मखण्डितं सौम्यमिदं समस्तम् । निर्वाणमस्तंगतजातिबन्धो यथास्थितं तिष्ठ निरामयात्मा

tasmāccidākāśamanādimadhya- makhaṇḍitaṃ saumyamidaṃ samastam | nirvāṇamastaṃgatajātibandho yathāsthitaṃ tiṣṭha nirāmayātmā

स्वयं दृश्यं स्वयं द्रष्टृ स्वयं चित्त्वं स्वयं जडम् । स्वयं किंचिन्न किंचिच्च ब्रह्मात्मन्येव संस्थितम्

svayaṃ dṛśyaṃ svayaṃ draṣṭṛ svayaṃ cittvaṃ svayaṃ jaḍam | svayaṃ kiṃcinna kiṃcicca brahmātmanyeva saṃsthitam

यथा यत्र जगत्येतत्स्वयं ब्रह्म खमात्मनि । स्वरूपमजहच्छान्तं यत्र संपद्यते तथा

yathā yatra jagatyetatsvayaṃ brahma khamātmani | svarūpamajahacchāntaṃ yatra saṃpadyate tathā

ब्रह्म दृश्यमिति द्वैतं न कदाचिद्यथास्थितम् । एकत्वमेतयोर्विद्धि शून्यत्वाकाशयोरिव

brahma dṛśyamiti dvaitaṃ na kadācidyathāsthitam | ekatvametayorviddhi śūnyatvākāśayoriva

दृश्यमेव परं ब्रह्म परं ब्रह्मैव दृश्यता । एतन्न शान्तं नाऽशान्तं नानाकारं न चाकृतिः

dṛśyameva paraṃ brahma paraṃ brahmaiva dṛśyatā | etanna śāntaṃ nā'śāntaṃ nānākāraṃ na cākṛtiḥ

यादृग्प्रबोधे स्वप्नादिस्तादृग्देहो निराकृतिः । संविन्मात्रात्मा प्रतिघः स्वानुभूतोऽप्यसन्मयः

yādṛgprabodhe svapnādistādṛgdeho nirākṛtiḥ | saṃvinmātrātmā pratighaḥ svānubhūto'pyasanmayaḥ

संविन्मयो यथा जन्तुर्निद्रात्मास्ते जडोभवत् । जडीभूता तथैषास्ते संवित्स्थावरनामिका

saṃvinmayo yathā janturnidrātmāste jaḍobhavat | jaḍībhūtā tathaiṣāste saṃvitsthāvaranāmikā

स्थावरत्वाज्जडाच्चित्त्वं जङ्गमात्म प्रयाति चित् । जीवः सुषुप्तात्मा स्वप्नं जाग्रच्चैव जगच्छतैः

sthāvaratvājjaḍāccittvaṃ jaṅgamātma prayāti cit | jīvaḥ suṣuptātmā svapnaṃ jāgraccaiva jagacchataiḥ

आमोक्षमेषा जीवस्य भुव्यम्भस्यनिलेऽनले । खे खात्मभिर्जगल्लक्षैः स्वप्नाभैर्भासते स्थितिः

āmokṣameṣā jīvasya bhuvyambhasyanile'nale | khe khātmabhirjagallakṣaiḥ svapnābhairbhāsate sthitiḥ

चिच्चिनोति तथा जाड्यं नरो निद्रास्थितिर्यथा । चिनोति जडतां चित्त्वं न नाम जडतावशात्

ciccinoti tathā jāḍyaṃ naro nidrāsthitiryathā | cinoti jaḍatāṃ cittvaṃ na nāma jaḍatāvaśāt

चिता वेदनवेत्तारं स्थावरं क्रियते वपुः । चिता वेदनवेत्तारं जङ्गमं क्रियते वपुः

citā vedanavettāraṃ sthāvaraṃ kriyate vapuḥ | citā vedanavettāraṃ jaṅgamaṃ kriyate vapuḥ

यथा पुंसो नखाः पादावेकमेव शरीरकम् । तथैकमेवाप्रतिघं चितः स्थावरजङ्गमम्

yathā puṃso nakhāḥ pādāvekameva śarīrakam | tathaikamevāpratighaṃ citaḥ sthāvarajaṅgamam

आदिसर्गे स्वप्न इव यत्प्रथामागतं स्थितम् । चितो रूपं जगदिति तत्तथैवान्त उच्यते

ādisarge svapna iva yatprathāmāgataṃ sthitam | cito rūpaṃ jagaditi tattathaivānta ucyate

तच्चैवाप्रतिघं शान्तं यथास्थितमवस्थितम् । न प्रथामागतं किंचिन्नासीदप्रथितं हितम्

taccaivāpratighaṃ śāntaṃ yathāsthitamavasthitam | na prathāmāgataṃ kiṃcinnāsīdaprathitaṃ hitam

अयमादिरयं चान्तः सर्गस्येत्यवभासते । चितः सुघननिद्रायाः सुषुप्तस्वप्नकोष्ठतः

ayamādirayaṃ cāntaḥ sargasyetyavabhāsate | citaḥ sughananidrāyāḥ suṣuptasvapnakoṣṭhataḥ

स्थित एको ह्यनाद्यन्तः परमार्थघनो यतः । प्रलयस्थितिसर्गाणां न नामाप्यस्ति मां प्रति

sthita eko hyanādyantaḥ paramārthaghano yataḥ | pralayasthitisargāṇāṃ na nāmāpyasti māṃ prati

प्रलयस्थितिसर्गादि दृश्यमानं न विद्यते । एतन्न चात्मनश्चान्यच्चित्रे चित्रवधूर्यथा

pralayasthitisargādi dṛśyamānaṃ na vidyate | etanna cātmanaścānyaccitre citravadhūryathā

कर्तव्यचित्रसेनास्माद्यथा चित्रान्न भिद्यते । नानाऽनानैव प्रतिघा चित्तत्त्वे सर्गता तथा

kartavyacitrasenāsmādyathā citrānna bhidyate | nānā'nānaiva pratighā cittattve sargatā tathā

विभागहीनयाप्येष भागश्चिद्धननिद्रया । सुषुप्तान्मुष्यते मोक्ष इति स्वप्नस्तु चित्तकम्

vibhāgahīnayāpyeṣa bhāgaściddhananidrayā | suṣuptānmuṣyate mokṣa iti svapnastu cittakam

प्रलयोऽयमियं सृष्टिरयं स्वप्नो घनस्त्वयम् । भासोऽप्रतिघरूपस्य चित्सहस्ररुचेरिति

pralayo'yamiyaṃ sṛṣṭirayaṃ svapno ghanastvayam | bhāso'pratigharūpasya citsahasraruceriti

चिन्निद्रायाः स्वप्नमयो भागश्चित्तमुदाहृतम् । तदेव मुच्यते भूतं जीवो देवासुरादिदृक्

cinnidrāyāḥ svapnamayo bhāgaścittamudāhṛtam | tadeva mucyate bhūtaṃ jīvo devāsurādidṛk

एष एव परिज्ञातः सुषुप्तिर्भवति स्वयम् । यदा तदा मोक्ष इति प्रोच्यते मोक्षकाङ्क्षिभिः

eṣa eva parijñātaḥ suṣuptirbhavati svayam | yadā tadā mokṣa iti procyate mokṣakāṅkṣibhiḥ

श्रीराम उवाच । चित्तं देवासुराद्यात्म चिन्निद्रा स्वात्मदर्शनम् । कियत्प्रमाणं भगवन्कथमस्योदरे जगत्

śrīrāma uvāca | cittaṃ devāsurādyātma cinnidrā svātmadarśanam | kiyatpramāṇaṃ bhagavankathamasyodare jagat

श्रीवसिष्ठ उवाच । विद्धि चित्तं नरं देवमसुरं स्थावरं स्त्रियम् । नागं नगं पिशाचादि खगकीटादिराक्षसम्

śrīvasiṣṭha uvāca | viddhi cittaṃ naraṃ devamasuraṃ sthāvaraṃ striyam | nāgaṃ nagaṃ piśācādi khagakīṭādirākṣasam

प्रमाणं तस्य चानन्तं विद्धि तद्यत्र रेणुताम् । आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं जगद्याति सहस्रशः

pramāṇaṃ tasya cānantaṃ viddhi tadyatra reṇutām | ābrahmastambaparyantaṃ jagadyāti sahasraśaḥ

यदेतदादित्यपथादूर्ध्वं संयाति वेदनम् । एतच्चित्तं भूतमेतदपर्यन्तामलाकृति

yadetadādityapathādūrdhvaṃ saṃyāti vedanam | etaccittaṃ bhūtametadaparyantāmalākṛti

एतदुग्रं चितो रूपमस्यान्तर्भुवनर्द्धयः । यदायान्ति तदा सर्गश्चित्तादागत उच्यते

etadugraṃ cito rūpamasyāntarbhuvanarddhayaḥ | yadāyānti tadā sargaścittādāgata ucyate

चित्तमेव विदुर्जीवं तदाद्यन्तविवर्जितम् । खं घटेष्विव देहेषु चास्ते नास्ते तदिच्छया

cittameva vidurjīvaṃ tadādyantavivarjitam | khaṃ ghaṭeṣviva deheṣu cāste nāste tadicchayā

निम्नोन्नतान्भुवो भागान् गृह्णाति च जहाति च । सरित्प्रवाहोऽङ्ग यथा शरीराणि तथा मनः

nimnonnatānbhuvo bhāgān gṛhṇāti ca jahāti ca | saritpravāho'ṅga yathā śarīrāṇi tathā manaḥ

अस्य त्वात्मपरिज्ञानादेष देहादिसंभ्रमः । शाम्यत्याश्ववबोधेन मरुवाःप्रत्ययो यथा

asya tvātmaparijñānādeṣa dehādisaṃbhramaḥ | śāmyatyāśvavabodhena maruvāḥpratyayo yathā

जगत्यन्तरणुर्यत्र तत्प्रमाणं हि चेतसः । सदेव च पुमांस्तस्मात्पुंसामन्तःस्थितं जगत्

jagatyantaraṇuryatra tatpramāṇaṃ hi cetasaḥ | sadeva ca pumāṃstasmātpuṃsāmantaḥsthitaṃ jagat

यावत्किंचिदिदं दृश्यं तच्चित्तं स्वप्नभूष्विव । तदेव च पुमांस्तस्मात्को भेदो जगदात्मनोः

yāvatkiṃcididaṃ dṛśyaṃ taccittaṃ svapnabhūṣviva | tadeva ca pumāṃstasmātko bhedo jagadātmanoḥ

चिदेवायं पदार्थौघो नास्त्यन्यस्मिन्पदार्थता । व्यतिरिक्ता स्वप्न इव हेम्नीव कटकादिता

cidevāyaṃ padārthaugho nāstyanyasminpadārthatā | vyatiriktā svapna iva hemnīva kaṭakāditā

यथैकदेशे सर्वत्र स्फुरन्त्यापोऽम्बुधौ पृथक् । ब्रह्मण्यनन्या नित्यस्थाश्चितो दृश्यात्मिकास्तथा

yathaikadeśe sarvatra sphurantyāpo'mbudhau pṛthak | brahmaṇyananyā nityasthāścito dṛśyātmikāstathā

यथा द्रवत्वमम्भोधावापो जठरकोशगाः । स्फुरन्त्येवं विदोऽनन्याः पदार्थौघास्तथापरे

yathā dravatvamambhodhāvāpo jaṭharakośagāḥ | sphurantyevaṃ vido'nanyāḥ padārthaughāstathāpare

यथास्थितजगच्छालभञ्जिकाकाशरूपधृक् । चित्स्तम्भोयमपस्पन्दः स्थित आद्यन्तवर्जितः

yathāsthitajagacchālabhañjikākāśarūpadhṛk | citstambhoyamapaspandaḥ sthita ādyantavarjitaḥ

यथास्थितमिदं विश्वं संविद्व्योम्नि व्यवस्थितम् । स्वरूपमत्यजच्छान्तं स्वप्नभूमाविवाखिलम्

yathāsthitamidaṃ viśvaṃ saṃvidvyomni vyavasthitam | svarūpamatyajacchāntaṃ svapnabhūmāvivākhilam

समता सत्यता सत्ता चैकता निर्विकारिता । आधाराधेयतान्योन्यं चैतयोर्विश्वसंविदोः

samatā satyatā sattā caikatā nirvikāritā | ādhārādheyatānyonyaṃ caitayorviśvasaṃvidoḥ

स्वप्नसंकल्पसंसारवरशापदृशामिह । सरोब्धिसरिदम्बूनामिवान्यत्वं न वाथवा

svapnasaṃkalpasaṃsāravaraśāpadṛśāmiha | sarobdhisaridambūnāmivānyatvaṃ na vāthavā

श्रीराम उवाच । वरशापार्थसंवित्तौ कार्यकारणता कथम् । उपादानं विना कार्यं नास्त्येव किल कथ्यताम्

śrīrāma uvāca | varaśāpārthasaṃvittau kāryakāraṇatā katham | upādānaṃ vinā kāryaṃ nāstyeva kila kathyatām

श्रीवसिष्ठ उवाच । स्ववदातचिदाकाशकचनं जगदुच्यते । स्फुरणे पयसामब्धावावर्तचलनं यथा

śrīvasiṣṭha uvāca | svavadātacidākāśakacanaṃ jagaducyate | sphuraṇe payasāmabdhāvāvartacalanaṃ yathā

ध्वनन्तोऽब्धिजलानीव भान्ति भावाश्चिदात्मकाः । संकल्पादीनि नामानि तेषामाहुर्मनीषिणः

dhvananto'bdhijalānīva bhānti bhāvāścidātmakāḥ | saṃkalpādīni nāmāni teṣāmāhurmanīṣiṇaḥ

कालेनाभ्यासयोगेन विचारेण समेन च । जातेर्वा सात्त्विकत्वेन सात्त्विकेनामलात्मना

kālenābhyāsayogena vicāreṇa samena ca | jātervā sāttvikatvena sāttvikenāmalātmanā

सम्यग्ज्ञानवतो ज्ञस्य यथा भूऽतार्थदर्शिनः । बुद्धिर्भवति चिन्मात्ररूपा द्वैतैक्यवर्जिता

samyagjñānavato jñasya yathā bhū'tārthadarśinaḥ | buddhirbhavati cinmātrarūpā dvaitaikyavarjitā

निरावरणविज्ञानमयी चिद्ब्रह्मरूपिणी । संवित्प्रकाशमात्रैकदेहादेहविवर्जिता

nirāvaraṇavijñānamayī cidbrahmarūpiṇī | saṃvitprakāśamātraikadehādehavivarjitā

सोऽयं पश्यत्यशेषेण यावत्संकल्पमात्रकम् । स्वमात्मकचनं शान्तमनन्यत्परमार्थतः

so'yaṃ paśyatyaśeṣeṇa yāvatsaṃkalpamātrakam | svamātmakacanaṃ śāntamananyatparamārthataḥ

अस्या इदं हि संकल्पमात्रमेवाखिलं जगत् । यथा संकल्पनगरं यथा स्वप्नमहापुरम्

asyā idaṃ hi saṃkalpamātramevākhilaṃ jagat | yathā saṃkalpanagaraṃ yathā svapnamahāpuram

आत्मा स्वसंकल्पवरः स्ववदातो यथा यथा । यद्यथा संकल्पयति तथा भवति तस्य तत्

ātmā svasaṃkalpavaraḥ svavadāto yathā yathā | yadyathā saṃkalpayati tathā bhavati tasya tat

संकल्पनगरे बालः शिलाप्रोड्डयनं यथा । सत्यं वेत्त्यनुभूयाशु स्वविधेयनियन्त्रणम्

saṃkalpanagare bālaḥ śilāproḍḍayanaṃ yathā | satyaṃ vettyanubhūyāśu svavidheyaniyantraṇam

स्वसंकल्पात्मभूतेऽस्मिन्परमात्मा जगत्त्रये । वरशापादिकं सत्यं वेत्त्यनन्यत्तथात्मनः

svasaṃkalpātmabhūte'sminparamātmā jagattraye | varaśāpādikaṃ satyaṃ vettyananyattathātmanaḥ

स्वसंकल्पपुरे तैलं यथा सिद्ध्यति सैकतात् । कल्पनात्सर्गसंकल्पैर्वरादीह तथात्मनः

svasaṃkalpapure tailaṃ yathā siddhyati saikatāt | kalpanātsargasaṃkalpairvarādīha tathātmanaḥ

अनिरावरणज्ञप्तेर्यतः शान्ता न भेदधीः । ततः संकल्पनाद्वैताद्वराद्यस्य न सिद्ध्यति

anirāvaraṇajñapteryataḥ śāntā na bhedadhīḥ | tataḥ saṃkalpanādvaitādvarādyasya na siddhyati

या यथा कलना रूढा तावत्साद्यापि संस्थिता । न परावर्तिता यावद्यत्नात्कल्पनयान्यया

yā yathā kalanā rūḍhā tāvatsādyāpi saṃsthitā | na parāvartitā yāvadyatnātkalpanayānyayā

ब्रह्मण्यवयवोन्मुक्ते द्वितैकत्वे तथा स्थिरे । यथा सावयवे तत्त्वे विचित्रावयवक्रमः

brahmaṇyavayavonmukte dvitaikatve tathā sthire | yathā sāvayave tattve vicitrāvayavakramaḥ

श्रीराम उवाच । अनिरावरणाज्ञानात्केवलं धर्मचारिणः । शापादीन्संप्रयच्छन्ति यथा ब्रह्मंस्तथा वद

śrīrāma uvāca | anirāvaraṇājñānātkevalaṃ dharmacāriṇaḥ | śāpādīnsaṃprayacchanti yathā brahmaṃstathā vada

श्रीवसिष्ठ उवाच । संकल्पयति यन्नाम सर्गादौ ब्रह्म ब्रह्मणि । तत्तदेवानुभवति यस्मात्तत्रास्ति नेतरत्

śrīvasiṣṭha uvāca | saṃkalpayati yannāma sargādau brahma brahmaṇi | tattadevānubhavati yasmāttatrāsti netarat

ब्रह्म वेत्ति यदात्मानं स ब्रह्मायं प्रजापतिः । स च नो ब्रह्मणो भिन्नं द्रवत्वमिव वारिणः

brahma vetti yadātmānaṃ sa brahmāyaṃ prajāpatiḥ | sa ca no brahmaṇo bhinnaṃ dravatvamiva vāriṇaḥ

संकल्पयति यन्नाम प्रथमोऽसौ प्रजापतिः । तत्तदेवाशु भवति तस्येदं कल्पनं जगत्

saṃkalpayati yannāma prathamo'sau prajāpatiḥ | tattadevāśu bhavati tasyedaṃ kalpanaṃ jagat

निराधारं निरालम्बं व्योमात्म व्योम्नि भासते । दुर्दृष्टेरिव केशोण्ड्रं दृष्टमुक्तावलीव च

nirādhāraṃ nirālambaṃ vyomātma vyomni bhāsate | durdṛṣṭeriva keśoṇḍraṃ dṛṣṭamuktāvalīva ca

संकल्पिताः प्रजास्तेन धर्मो दानं तपो गुणाः । वेदाः शास्त्राणि भूतानि पञ्च ज्ञानोपदेशनाः

saṃkalpitāḥ prajāstena dharmo dānaṃ tapo guṇāḥ | vedāḥ śāstrāṇi bhūtāni pañca jñānopadeśanāḥ

तपस्विनोऽथ वादैश्च यद्ब्रूयुरविलम्बितम् । यद्यद्वेदविदस्तत्स्यादिति तेनाथ कल्पितम्

tapasvino'tha vādaiśca yadbrūyuravilambitam | yadyadvedavidastatsyāditi tenātha kalpitam

इदं चिद्ब्रह्मच्छिद्रं खं वायुश्चेष्टाग्निरुष्णता । द्रवोऽम्भः कठिनं भूमिरिति तेनाथ कल्पिताः

idaṃ cidbrahmacchidraṃ khaṃ vāyuśceṣṭāgniruṣṇatā | dravo'mbhaḥ kaṭhinaṃ bhūmiriti tenātha kalpitāḥ

चिद्धातुरीदृशो वासौ यद्यत्खात्मापि चेतति । तत्तथानुभवत्याशु त्वमहं स इवाखिलम्

ciddhāturīdṛśo vāsau yadyatkhātmāpi cetati | tattathānubhavatyāśu tvamahaṃ sa ivākhilam

यद्यथा वेत्ति चिद्व्योम तत्तथा तद्भवत्यलम् । स्वप्ने त्वमहमादीव सदात्माप्यसदात्मकम्

yadyathā vetti cidvyoma tattathā tadbhavatyalam | svapne tvamahamādīva sadātmāpyasadātmakam

शिलानृतं यथा सत्यं संकल्पनगरे तथा । जगत्संकल्पनगरे सत्यं ब्रह्मण ईप्सितम्

śilānṛtaṃ yathā satyaṃ saṃkalpanagare tathā | jagatsaṃkalpanagare satyaṃ brahmaṇa īpsitam

चित्स्वभावेन शुद्धेन यद्बुद्धं यच्च यादृशम् । तदशुद्धोऽन्यथा कर्तुं न शक्तः कीटको यथा

citsvabhāvena śuddhena yadbuddhaṃ yacca yādṛśam | tadaśuddho'nyathā kartuṃ na śaktaḥ kīṭako yathā

अभ्यस्तं बहुलं संवित्पश्यतीतरदल्पकम् । स्वप्ने जाग्रत्स्वरूपे च वर्तमानेऽखिलं च सत्

abhyastaṃ bahulaṃ saṃvitpaśyatītaradalpakam | svapne jāgratsvarūpe ca vartamāne'khilaṃ ca sat

सदा चिद्व्योम चिद्व्योम्नि कचदेकमिदं निजम् । द्रष्टृदृश्यात्मकं रूपं पश्यदाभाति नेतरत्

sadā cidvyoma cidvyomni kacadekamidaṃ nijam | draṣṭṛdṛśyātmakaṃ rūpaṃ paśyadābhāti netarat

एकं द्रष्टा च दृश्यं च चिन्नभः सर्वगं यतः । तस्माद्यथेष्टं यद्यत्र दृष्टं तत्तत्र सत्सदा

ekaṃ draṣṭā ca dṛśyaṃ ca cinnabhaḥ sarvagaṃ yataḥ | tasmādyatheṣṭaṃ yadyatra dṛṣṭaṃ tattatra satsadā

वाय्वङ्गस्पन्दनवज्जलाङ्गद्रवभाववत् । यथा ब्रह्मणि ब्रह्मत्वं तथाजस्याङ्गं जगत्

vāyvaṅgaspandanavajjalāṅgadravabhāvavat | yathā brahmaṇi brahmatvaṃ tathājasyāṅgaṃ jagat

ब्रह्मैवाहं विराडात्मा विराडात्मवपुर्जगत् । भेदो न ब्रह्मजगतोः शून्यत्वाम्बरयोरिव

brahmaivāhaṃ virāḍātmā virāḍātmavapurjagat | bhedo na brahmajagatoḥ śūnyatvāmbarayoriva

यथा प्रपाते पयसो विचित्राः कणपङ्कतयः । विचित्रदेशकालान्ता निपतन्त्युत्पतन्ति च

yathā prapāte payaso vicitrāḥ kaṇapaṅkatayaḥ | vicitradeśakālāntā nipatantyutpatanti ca

निपत्त्यैवैकयाऽऽकल्पं मनोबुद्ध्यादिवर्जिताः । आत्मन्येवात्मनो भान्ति तथा या ब्रह्मसंविदः

nipattyaivaikayā''kalpaṃ manobuddhyādivarjitāḥ | ātmanyevātmano bhānti tathā yā brahmasaṃvidaḥ

ताभिः स्वयं स्वदेहेषु बुद्ध्यादिपरिकल्पनाः । कृत्वोररीकृता सर्गश्रीरद्भिर्द्रवता यथा

tābhiḥ svayaṃ svadeheṣu buddhyādiparikalpanāḥ | kṛtvorarīkṛtā sargaśrīradbhirdravatā yathā

तदेवं जगदित्यऽस्ति दुर्बोधेन मम त्विदम् । अकारणकमद्वैतमजातं कर्म केवलम्

tadevaṃ jagaditya'sti durbodhena mama tvidam | akāraṇakamadvaitamajātaṃ karma kevalam

अस्तस्थितिः शरीरेऽस्मिन्यादृग्रूपानुभूयते । उपलादौ जडा सत्ता तादृशी परमात्मनः

astasthitiḥ śarīre'sminyādṛgrūpānubhūyate | upalādau jaḍā sattā tādṛśī paramātmanaḥ

यथैकस्यां सुनिद्रायां सुषुप्तस्वप्नकौ स्थितौ । तथैते सर्गसंहारभासौ ब्रह्मणि संस्थिते

yathaikasyāṃ sunidrāyāṃ suṣuptasvapnakau sthitau | tathaite sargasaṃhārabhāsau brahmaṇi saṃsthite

सुषुप्तस्वप्नयोर्भातः प्रकाशतमसी यथा । एकस्यामेव निद्रायां सर्गासर्गौ तथा परे

suṣuptasvapnayorbhātaḥ prakāśatamasī yathā | ekasyāmeva nidrāyāṃ sargāsargau tathā pare

यथा नरोऽनुभवति निद्रायां दृषदः स्थितिम् । परमात्मानुभवति तथैतज्जडसंस्थितिम्

yathā naro'nubhavati nidrāyāṃ dṛṣadaḥ sthitim | paramātmānubhavati tathaitajjaḍasaṃsthitim

अङ्गुष्ठस्याथवाङ्गुल्या वाताद्यस्पर्शने सति । योऽन्यचित्तस्यानुभवो दृषदादौ स आत्मनः

aṅguṣṭhasyāthavāṅgulyā vātādyasparśane sati | yo'nyacittasyānubhavo dṛṣadādau sa ātmanaḥ

व्योमोपलजलादीनां यथा देहानुभूतयः । तथास्माकमचित्तानामद्य नानानुभूतयः

vyomopalajalādīnāṃ yathā dehānubhūtayaḥ | tathāsmākamacittānāmadya nānānubhūtayaḥ

काले कल्पेषु भान्त्येता यथाहोरात्रसंविदः । तथाऽसंख्याः परे भान्ति सर्गसंहारसंविदः

kāle kalpeṣu bhāntyetā yathāhorātrasaṃvidaḥ | tathā'saṃkhyāḥ pare bhānti sargasaṃhārasaṃvidaḥ

आलोकरूपमननानुभवैषणेच्छा- मुक्तात्मनि स्फुरति वारिघने स्वभावात् । आवर्तवीचिवलयादि यथा तथायं शान्ते परे स्फुरति संहृतिसर्गपूगः

ālokarūpamananānubhavaiṣaṇecchā- muktātmani sphurati vārighane svabhāvāt | āvartavīcivalayādi yathā tathāyaṃ śānte pare sphurati saṃhṛtisargapūgaḥ

186

इत्यार्षे श्रीवा०वा०दे०मो०नि०उ० ब्रह्मगी० सर्वं खल्विदं ब्रह्मेति प्रतिपादनयोगोपदेशो नाम षडशीत्यधिकशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvā0vā0de0mo0ni0u0 brahmagī0 sarvaṃ khalvidaṃ brahmeti pratipādanayogopadeśo nāma ṣaḍaśītyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १८७

187

सप्ताशीत्यधिकशततमः सर्गः

saptāśītyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । विचित्राणामसंख्यानां भावानां नियतिः कुतः । कथं स्वभावो भावानामेकरूपः स्थितोऽचलः

śrīrāma uvāca | vicitrāṇāmasaṃkhyānāṃ bhāvānāṃ niyatiḥ kutaḥ | kathaṃ svabhāvo bhāvānāmekarūpaḥ sthito'calaḥ

सत्स्वसंख्येषु देवेषु सूर्य एवोग्रभाः कथम् । दीर्घत्वमथ ह्रस्वत्वं दिवसानां तु किंकृतम्

satsvasaṃkhyeṣu deveṣu sūrya evograbhāḥ katham | dīrghatvamatha hrasvatvaṃ divasānāṃ tu kiṃkṛtam

श्रीवसिष्ठ उवाच । काकतालीयवद्भानं यत्परे नियतं स्वतः । यथास्थितं यथारूपं स्थिते तज्जगदुच्यते

śrīvasiṣṭha uvāca | kākatālīyavadbhānaṃ yatpare niyataṃ svataḥ | yathāsthitaṃ yathārūpaṃ sthite tajjagaducyate

सर्वशक्तेर्यथा यद्यद्भाति तत्तत्तथैव सत् । संविन्सारतया यायात्कथं भातमभातताम्

sarvaśakteryathā yadyadbhāti tattattathaiva sat | saṃvinsāratayā yāyātkathaṃ bhātamabhātatām

यथा स्थितं यथा भाति चित्त्वाद्ब्रह्म चिराय यत् । तस्य भानमभानाभं नियत्यभिधमेव तत्

yathā sthitaṃ yathā bhāti cittvādbrahma cirāya yat | tasya bhānamabhānābhaṃ niyatyabhidhameva tat

इदमित्थमिदं चेत्थं स्वयं ब्रह्मेति भाति यत् । तन्नियत्यभिधं प्रोक्तं सर्गसंहाररूपधृक्

idamitthamidaṃ cetthaṃ svayaṃ brahmeti bhāti yat | tanniyatyabhidhaṃ proktaṃ sargasaṃhārarūpadhṛk

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्ताख्यं यत्स्वतः कचनं चिति । तत्ततोऽनन्यदेकाच्छं द्रवत्वमिव वारिणि

jāgratsvapnasuṣuptākhyaṃ yatsvataḥ kacanaṃ citi | tattato'nanyadekācchaṃ dravatvamiva vāriṇi

यथा शून्यत्वमाकाशे कर्पूरे सौरभं यथा । यथौष्ण्यमातपे नान्यज्जाग्रदादि तथा चिति

yathā śūnyatvamākāśe karpūre saurabhaṃ yathā | yathauṣṇyamātape nānyajjāgradādi tathā citi

सर्गप्रलयनाम्न्येकप्रवाहानन्यसत्तया । चिन्मात्रगगनात्मैकब्रह्मात्मन्येव संस्थितम्

sargapralayanāmnyekapravāhānanyasattayā | cinmātragaganātmaikabrahmātmanyeva saṃsthitam

सर्गोऽयमिति तद्बुद्धं क्षणं यत्कचनं चितः । कल्पोऽयमिति तद्बुद्धं क्षणं तत्कचनं चितः

sargo'yamiti tadbuddhaṃ kṣaṇaṃ yatkacanaṃ citaḥ | kalpo'yamiti tadbuddhaṃ kṣaṇaṃ tatkacanaṃ citaḥ

तत्कालस्तत्क्रिया तत्त्वं देशद्रव्योदयादि तत् । यत्स्वप्न इव चिन्मात्रकचनं स्वस्वभावतः

tatkālastatkriyā tattvaṃ deśadravyodayādi tat | yatsvapna iva cinmātrakacanaṃ svasvabhāvataḥ

रूपालोकमनस्कारदेशकालक्रियादि तत् ।। चित्त्वं कचति चिद्व्योम्नि यन्नामानाकृति स्वतः

rūpālokamanaskāradeśakālakriyādi tat || cittvaṃ kacati cidvyomni yannāmānākṛti svataḥ

यद्यथा कचितं कालं यत्किंचित्कल्पितं तथा । तेनैवेयं हि नियतिरित्यप्याकाशरूपकम्

yadyathā kacitaṃ kālaṃ yatkiṃcitkalpitaṃ tathā | tenaiveyaṃ hi niyatirityapyākāśarūpakam

आकल्पाख्यं निमेषं यत्कचनं चैकरूपकम् । स्वाभाविकाः स्वभावं तं प्राहुः प्रसृतबुद्धयः

ākalpākhyaṃ nimeṣaṃ yatkacanaṃ caikarūpakam | svābhāvikāḥ svabhāvaṃ taṃ prāhuḥ prasṛtabuddhayaḥ

एकस्य संविन्मात्रस्य पदार्थशतता तथा । यथेदं संविदंशस्य रूपं स्वं स्वमनुज्झतः

ekasya saṃvinmātrasya padārthaśatatā tathā | yathedaṃ saṃvidaṃśasya rūpaṃ svaṃ svamanujjhataḥ

संविन्मये संविदो याः कचन्तीव परे तथा । ताभिस्तेषां स्वदेहानां यासां सा कलना कृता

saṃvinmaye saṃvido yāḥ kacantīva pare tathā | tābhisteṣāṃ svadehānāṃ yāsāṃ sā kalanā kṛtā

चिदुर्वी सलिलं तेजः स्पन्दः शून्यत्वमेव च । प्रत्येकमाकरस्त्वेषां तानि स्वप्न इवाम्बरम्

cidurvī salilaṃ tejaḥ spandaḥ śūnyatvameva ca | pratyekamākarastveṣāṃ tāni svapna ivāmbaram

तत्र सप्रतिघस्यास्य कठिनस्याकरो महान् । भूपीठं जनताधारो राजव्राजेव राजते

tatra sapratighasyāsya kaṭhinasyākaro mahān | bhūpīṭhaṃ janatādhāro rājavrājeva rājate

अपामब्धिः प्रधानानां तेजसामेष भास्करः । स्पन्दस्य पवनो व्योम शून्यताया जगद्गतम्

apāmabdhiḥ pradhānānāṃ tejasāmeṣa bhāskaraḥ | spandasya pavano vyoma śūnyatāyā jagadgatam

पञ्चानामिति भूतानामाकरत्वेन संविदः । पञ्च तान्युचिता ब्राह्म्यः प्रश्नः किं भास्करं प्रति

pañcānāmiti bhūtānāmākaratvena saṃvidaḥ | pañca tānyucitā brāhmyaḥ praśnaḥ kiṃ bhāskaraṃ prati

बुधा संविच्चिदित्युक्ता सर्वगा सर्वरूपिणी । सर्वत्र स्वमहिम्नैषा सर्वेणैवानुभूयते

budhā saṃviccidityuktā sarvagā sarvarūpiṇī | sarvatra svamahimnaiṣā sarveṇaivānubhūyate

ब्रह्मात्मा ब्रह्मबालोऽयं स्वसंवित्स्फुरणामिमाम् । व्योमात्मक्षौमभूनाम्नीं स्फारयत्यम्बराकृतिः

brahmātmā brahmabālo'yaṃ svasaṃvitsphuraṇāmimām | vyomātmakṣaumabhūnāmnīṃ sphārayatyambarākṛtiḥ

सा यदैतत्तथैतच्च चिरमत्त्यजसंविदा । तदा तदङ्गस्यार्कादेर्नाऽतो नोत्पादि चञ्चलम्

sā yadaitattathaitacca ciramattyajasaṃvidā | tadā tadaṅgasyārkādernā'to notpādi cañcalam

संकल्पपूर्वमशकजालवद्धिष्ण्यचक्रकम् । आवर्तवर्तिना भाति चिद्व्योमेदं च दृश्यवत्

saṃkalpapūrvamaśakajālavaddhiṣṇyacakrakam | āvartavartinā bhāti cidvyomedaṃ ca dṛśyavat

तत्र प्रभास्वराः केचित्केचिदप्यल्पभास्वराः । केचिच्चाभास्वरा भाताः पदार्थाश्चित्ररूपिणः

tatra prabhāsvarāḥ kecitkecidapyalpabhāsvarāḥ | keciccābhāsvarā bhātāḥ padārthāścitrarūpiṇaḥ

पदार्थजातं त्वेतावन्न जातं न च दृश्यते । ज्ञस्याजातमिदं भाति खमात्मा स्वप्नदृश्यवत्

padārthajātaṃ tvetāvanna jātaṃ na ca dṛśyate | jñasyājātamidaṃ bhāti khamātmā svapnadṛśyavat

चिन्मात्रमात्मा सर्वेशः सर्व एवातिदृश्यवत् । नश्यतीव विदेहे स्वे न च भाति न नश्यति

cinmātramātmā sarveśaḥ sarva evātidṛśyavat | naśyatīva videhe sve na ca bhāti na naśyati

स्वप्नदर्शनवद्भाति यच्चिद्व्योम चिदम्बरे । चिद्व्योमत्वादृते रूपं तदस्य जगतः कुतः

svapnadarśanavadbhāti yaccidvyoma cidambare | cidvyomatvādṛte rūpaṃ tadasya jagataḥ kutaḥ

यद्यथा स्फुरितं तस्य यावत्सत्तं स्फुरद्वपुः । तत्स्वभावनियत्याख्यैः शब्दैरिह निगद्यते

yadyathā sphuritaṃ tasya yāvatsattaṃ sphuradvapuḥ | tatsvabhāvaniyatyākhyaiḥ śabdairiha nigadyate

गगनाङ्गस्य सत्तान्तः शब्दतन्मात्रकल्पया । कुसूलबीजाङ्कुरवत्तिष्ठत्याशान्तरूपिणी

gaganāṅgasya sattāntaḥ śabdatanmātrakalpayā | kusūlabījāṅkuravattiṣṭhatyāśāntarūpiṇī

संपद्यते तत इदमितीयं रचनेहया । कृता सा मुग्धबोधाय मूर्खैर्विरचिता मुधा

saṃpadyate tata idamitīyaṃ racanehayā | kṛtā sā mugdhabodhāya mūrkhairviracitā mudhā

नास्तमेतीह नोदेति तत्कदाचन किंचन । शिलाजठरवच्छान्तमिदं नित्यं सदप्यसत्

nāstametīha nodeti tatkadācana kiṃcana | śilājaṭharavacchāntamidaṃ nityaṃ sadapyasat

यथावयविनो नान्तः सदैवावयवाणवः । नास्तं यान्ति न चोद्यन्ति जगन्त्यात्मपदे तथा

yathāvayavino nāntaḥ sadaivāvayavāṇavaḥ | nāstaṃ yānti na codyanti jagantyātmapade tathā

ब्रह्म व्योम्नि जगद्व्योम व्योम व्योम्नीव विद्यते । तत्कथं किल संशुद्धमस्तमायात्युदेति वा

brahma vyomni jagadvyoma vyoma vyomnīva vidyate | tatkathaṃ kila saṃśuddhamastamāyātyudeti vā

तस्यानन्तप्रकाशात्मरूपस्याततचिन्मणेः । सत्तामात्रात्मकचनं यदजस्रं स्वभावतः

tasyānantaprakāśātmarūpasyātatacinmaṇeḥ | sattāmātrātmakacanaṃ yadajasraṃ svabhāvataḥ

तदात्मना स्वयं किंचिच्चेत्यतामिव गच्छति । अगृहीतात्मकं संविदूहामर्शनसूचकम्

tadātmanā svayaṃ kiṃciccetyatāmiva gacchati | agṛhītātmakaṃ saṃvidūhāmarśanasūcakam

भाविनामार्थकलनैः किंचिदूहितरूपकम् । आकाशादणु शुद्धं च सर्वस्मिन्भाविबोधनम्

bhāvināmārthakalanaiḥ kiṃcidūhitarūpakam | ākāśādaṇu śuddhaṃ ca sarvasminbhāvibodhanam

ततः सा परमा सत्ता सती तच्चेतनोन्मुखी । चिन्नामयोग्या भवति किंचिल्लभ्यतया तया

tataḥ sā paramā sattā satī taccetanonmukhī | cinnāmayogyā bhavati kiṃcillabhyatayā tayā

घनसंवेदनात्पश्चाद्भाविजीवादिनामिका । सा भवत्यात्मकलना यद्भवन्ती परं पदम्

ghanasaṃvedanātpaścādbhāvijīvādināmikā | sā bhavatyātmakalanā yadbhavantī paraṃ padam

गर्भीकृत्य स्थिताऽनाख्या चिदाकाशापिधानताम् । संप्रति त्वतिशुद्धस्य पदस्यानन्यरूपिणी

garbhīkṛtya sthitā'nākhyā cidākāśāpidhānatām | saṃprati tvatiśuddhasya padasyānanyarūpiṇī

स्वतैकभावनामात्रसारसंसरणोन्मुखी । तदा विनाभावकृता अनुतिष्ठन्ति तामिमाः

svataikabhāvanāmātrasārasaṃsaraṇonmukhī | tadā vinābhāvakṛtā anutiṣṭhanti tāmimāḥ

शून्यरूपा स्वसत्तैका शब्दादिगुणगर्भिणी । चिद्भावनाभिसंपन्ना भविष्यदभिधार्थता

śūnyarūpā svasattaikā śabdādiguṇagarbhiṇī | cidbhāvanābhisaṃpannā bhaviṣyadabhidhārthatā

अहंतोदेति तदनु सह वै कालसत्तया । भविष्यदभिधार्थे ते बीजं मुख्यं जगत्स्थितेः

ahaṃtodeti tadanu saha vai kālasattayā | bhaviṣyadabhidhārthe te bījaṃ mukhyaṃ jagatsthiteḥ

चितिशक्तेः परायास्तु स्वसंवेदनमात्रकम् । जगज्जालमसद्रूपं चेतनात्सदिव स्थितम्

citiśakteḥ parāyāstu svasaṃvedanamātrakam | jagajjālamasadrūpaṃ cetanātsadiva sthitam

एवंप्रायात्मिका सा चिद्बीजं संकल्पशाखिनः । अहंतां भावयत्यन्तः सैवेह भवति क्षणात्

evaṃprāyātmikā sā cidbījaṃ saṃkalpaśākhinaḥ | ahaṃtāṃ bhāvayatyantaḥ saiveha bhavati kṣaṇāt

जीवाभिधाना सैषाद्य भावाभावप्लवभ्रमैः । भ्रमत्यात्मपदे वीचिरूपैर्वारीव वारिणि

jīvābhidhānā saiṣādya bhāvābhāvaplavabhramaiḥ | bhramatyātmapade vīcirūpairvārīva vāriṇi

चिदेवंभावनवती व्योमतन्मात्रभावनाम् । स्वतो घनीभूय शनैः खतन्मात्रं प्रचेतति

cidevaṃbhāvanavatī vyomatanmātrabhāvanām | svato ghanībhūya śanaiḥ khatanmātraṃ pracetati

भाविनामार्थरूपं तद्बीजं शब्दौघशाखिनः । पदवाक्यप्रमाणाढ्यवेदार्थादिविकारि च

bhāvināmārtharūpaṃ tadbījaṃ śabdaughaśākhinaḥ | padavākyapramāṇāḍhyavedārthādivikāri ca

तस्मादुदेष्यत्यखिला जगच्छ्रीः शब्दतत्त्वतः । शब्दौघनिर्मितार्थौघपरिणामविसारिणी

tasmādudeṣyatyakhilā jagacchrīḥ śabdatattvataḥ | śabdaughanirmitārthaughapariṇāmavisāriṇī

चिदेवंव्यवसाया सा जीवशब्देन कथ्यते । भाविशब्दार्थजालेन बीजं भूतौघशाखिनः

cidevaṃvyavasāyā sā jīvaśabdena kathyate | bhāviśabdārthajālena bījaṃ bhūtaughaśākhinaḥ

चतुर्दशविधं भूतजातमावलिताम्बरम् । जगज्जठरकर्णौघं तस्मात्संप्रसरिष्यति

caturdaśavidhaṃ bhūtajātamāvalitāmbaram | jagajjaṭharakarṇaughaṃ tasmātsaṃprasariṣyati

असंप्राप्ताभिधाचारा जीवत्वाच्चेतनेन चित् । काकतालीयवत्स्पन्दचिन्मात्रं चेतति स्वयम्

asaṃprāptābhidhācārā jīvatvāccetanena cit | kākatālīyavatspandacinmātraṃ cetati svayam

पवनस्कन्धरूपस्य बीजं त्वक्स्पर्शशाखिनः । सर्वभूतक्रियास्पन्दस्तस्मात्संप्रसरिष्यति

pavanaskandharūpasya bījaṃ tvaksparśaśākhinaḥ | sarvabhūtakriyāspandastasmātsaṃprasariṣyati

तत्र यच्चिद्विलासस्य प्रकाशानुभवो भवेत् । रूपतन्मात्रकं तद्वद्भविष्यदभिधार्थदम्

tatra yaccidvilāsasya prakāśānubhavo bhavet | rūpatanmātrakaṃ tadvadbhaviṣyadabhidhārthadam

प्रकाशचेतनं तेजो न तेजोऽन्यकृतं भवेत् । स्पर्शसंवेदनं स्पर्शो नेतरस्पर्शसंभवः

prakāśacetanaṃ tejo na tejo'nyakṛtaṃ bhavet | sparśasaṃvedanaṃ sparśo netarasparśasaṃbhavaḥ

शब्दसंवेदनं शब्दः स्वत एवानुभूयते । खं खेनेव स्वयं कोशे नान्यच्छब्दकृदस्ति हि

śabdasaṃvedanaṃ śabdaḥ svata evānubhūyate | khaṃ kheneva svayaṃ kośe nānyacchabdakṛdasti hi

किल तस्यामवस्थायां कोऽपरः शब्दकृद्भवेत् । यथा तथा तदाद्यापि द्वैतैक्यस्यात्यसंभवात्

kila tasyāmavasthāyāṃ ko'paraḥ śabdakṛdbhavet | yathā tathā tadādyāpi dvaitaikyasyātyasaṃbhavāt

एवं हि रसतन्मात्रं गन्धतन्मात्रमेव च । असत्यमेव सदिव स्वप्नाभमिव चेत्यते

evaṃ hi rasatanmātraṃ gandhatanmātrameva ca | asatyameva sadiva svapnābhamiva cetyate

तेजः सूर्यादिजृम्भाभिर्बीजमालोकशाखिनः । तस्माद्रूपविभेदेन संसारः प्रसरिप्यति

tejaḥ sūryādijṛmbhābhirbījamālokaśākhinaḥ | tasmādrūpavibhedena saṃsāraḥ prasaripyati

भविष्यदभिधस्याथ खतः स्वत इवासतः । स्वदनं तस्य संघस्य रसतन्मात्रमुच्यते

bhaviṣyadabhidhasyātha khataḥ svata ivāsataḥ | svadanaṃ tasya saṃghasya rasatanmātramucyate

भविष्यद्रूपसंकल्पनामासौ सकलो गणः । संकल्पात्माथ तन्मात्रं गन्धाद्यमनुचेतति

bhaviṣyadrūpasaṃkalpanāmāsau sakalo gaṇaḥ | saṃkalpātmātha tanmātraṃ gandhādyamanucetati

भाविभूगोलकत्वेन बीजमाकृतिशाखिनः । सर्वाधारात्मनस्तस्मात्संसारः प्रसरिष्यति

bhāvibhūgolakatvena bījamākṛtiśākhinaḥ | sarvādhārātmanastasmātsaṃsāraḥ prasariṣyati

अजात एव संजातस्तन्मात्राणां गणस्त्विति । अनाकारोऽपि साकारः संपन्नः कल्पनावशात्

ajāta eva saṃjātastanmātrāṇāṃ gaṇastviti | anākāro'pi sākāraḥ saṃpannaḥ kalpanāvaśāt

एष तन्मात्रकगणः काकतालीयवत्स्वयम् । रूपं येन प्रदेशेन वेत्त्यक्षीति तदुच्यते

eṣa tanmātrakagaṇaḥ kākatālīyavatsvayam | rūpaṃ yena pradeśena vettyakṣīti taducyate

शब्दं येन प्रदेशेन वेत्ति श्रोत्रं तदुच्यते । स्पर्शं येन प्रदेशेन वेत्ति तत्तु त्वगिन्द्रियम्

śabdaṃ yena pradeśena vetti śrotraṃ taducyate | sparśaṃ yena pradeśena vetti tattu tvagindriyam

रसं येन प्रदेशेन वेत्ति तद्रसनेन्द्रियम् । गन्धं येन प्रदेशेन वेत्ति घ्राणेन्द्रियं तु तत्

rasaṃ yena pradeśena vetti tadrasanendriyam | gandhaṃ yena pradeśena vetti ghrāṇendriyaṃ tu tat

दिक्कालभेदाज्जीवोऽयं नियतामाकृतिं गतः । सर्वेणाङ्गेन नो सर्वं वेत्त्यसर्वात्मतावशात्

dikkālabhedājjīvo'yaṃ niyatāmākṛtiṃ gataḥ | sarveṇāṅgena no sarvaṃ vettyasarvātmatāvaśāt

इति कलनमनन्तमात्मनोन्त- र्गतमनुमेयमनन्यदात्मभूतम् । न तदुदयमुपैति नास्तमेति स्थितमुपलोदरवद्धनं सुमौनम्

iti kalanamanantamātmanonta- rgatamanumeyamananyadātmabhūtam | na tadudayamupaiti nāstameti sthitamupalodaravaddhanaṃ sumaunam

187

इत्यार्षे श्रीवासि० वाल्मी० दे० मो० नि० उ० जीवत्वसंसृतिप्रतिपादनं नाम सप्ताशीत्यधिकशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsi0 vālmī0 de0 mo0 ni0 u0 jīvatvasaṃsṛtipratipādanaṃ nāma saptāśītyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १८८

188

अष्टाशीत्यधिकशततमः सर्गः

aṣṭāśītyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । आदिमत्त्वमिदं प्रोक्तमेतस्य कलनस्य यत् । परस्मादद्वितीयं तत्त्वद्बोधाय न वास्तवम्

śrīvasiṣṭha uvāca | ādimattvamidaṃ proktametasya kalanasya yat | parasmādadvitīyaṃ tattvadbodhāya na vāstavam

एवंविधं तत्कलनमात्मनोऽङ्गमकृत्रिमम् । चेत्योन्मुखचिदाभासं जीवशब्देन कथ्यते

evaṃvidhaṃ tatkalanamātmano'ṅgamakṛtrimam | cetyonmukhacidābhāsaṃ jīvaśabdena kathyate

कलनस्यास्य नामानि बहूनि रघुनन्दन । श्रृणु तानि विचित्राणि चेत्योन्मुखचिदात्मनः

kalanasyāsya nāmāni bahūni raghunandana | śrṛṇu tāni vicitrāṇi cetyonmukhacidātmanaḥ

जीवनाच्चेतनाज्जीवो जीव इत्येव कथ्यते । चेत्योन्मुखतया चित्तं चिदित्येव निगद्यते

jīvanāccetanājjīvo jīva ityeva kathyate | cetyonmukhatayā cittaṃ cidityeva nigadyate

इदमित्थमिति स्पष्टबोधाद्बुद्धिरिहोच्यते । कल्पनान्मननज्ञत्वान्मन इत्यभिधीयते

idamitthamiti spaṣṭabodhādbuddhirihocyate | kalpanānmananajñatvānmana ityabhidhīyate

अस्मीति प्रत्ययादन्तरहंकारश्च कथ्यते । चेतनाढ्यमृतं चित्तमिति शास्त्रविचारिभिः

asmīti pratyayādantarahaṃkāraśca kathyate | cetanāḍhyamṛtaṃ cittamiti śāstravicāribhiḥ

प्रौढसंकल्पजालात्स पुर्यष्टकमिति स्मृतम् । संसृतेः प्रकृतत्वेन प्राथम्यात्प्रकृतिः स्मृता

prauḍhasaṃkalpajālātsa puryaṣṭakamiti smṛtam | saṃsṛteḥ prakṛtatvena prāthamyātprakṛtiḥ smṛtā

बोधादविद्यमानत्वादविद्येत्युच्यते बुधैः । इत्यादिकलनस्यास्य नामानि कथितानि ते

bodhādavidyamānatvādavidyetyucyate budhaiḥ | ityādikalanasyāsya nāmāni kathitāni te

एतत्कलनमाद्यन्तमनाकारमनामयम् । आतिवाहिकदेहोक्त्या समुदाह्रियते बुधैः

etatkalanamādyantamanākāramanāmayam | ātivāhikadehoktyā samudāhriyate budhaiḥ

इत्येवं स्वप्नसंकल्पपुरवत्त्रिजगद्भ्रमः । भात्यर्थकार्यप्यवपुः शून्यमप्रतिघात्मकम्

ityevaṃ svapnasaṃkalpapuravattrijagadbhramaḥ | bhātyarthakāryapyavapuḥ śūnyamapratighātmakam

इत्यातिवाहिकः प्रोक्तो देहो देहभृतां वर । चिन्नभश्चित्तदेहोऽसौ शून्य आकाशतोपि च

ityātivāhikaḥ prokto deho dehabhṛtāṃ vara | cinnabhaścittadeho'sau śūnya ākāśatopi ca

नास्तमेति न चोदेति जगत्यामोक्षसंविदः । चतुर्दशविधस्यैका भूतसर्गस्य चित्तभूः

nāstameti na codeti jagatyāmokṣasaṃvidaḥ | caturdaśavidhasyaikā bhūtasargasya cittabhūḥ

अत्र संसारलक्षाणि भविष्यन्ति भवन्ति च । भूतानि च फलानीव यथा कालव्यवस्थया

atra saṃsāralakṣāṇi bhaviṣyanti bhavanti ca | bhūtāni ca phalānīva yathā kālavyavasthayā

एष चित्तमयो देहो जगन्त्यन्तर्बहिस्त्वपि । प्रतिबिम्बमिवादर्शः शून्य एव नभो यथा

eṣa cittamayo deho jagantyantarbahistvapi | pratibimbamivādarśaḥ śūnya eva nabho yathā

महाकल्पस्य पर्यन्ते सर्वनाशे स्थिरे स्थिते । महाशून्यपदे प्रौढे ब्रह्मात्मनि निरामये

mahākalpasya paryante sarvanāśe sthire sthite | mahāśūnyapade prauḍhe brahmātmani nirāmaye

स्वतश्चितिघनोऽचित्त्वाच्चिद्भानमिदमात्मनः । आतिवाहिकदेहाभं क्रमेणानेन चेतति

svataścitighano'cittvāccidbhānamidamātmanaḥ | ātivāhikadehābhaṃ krameṇānena cetati

स आतिवाहिको देहस्तदालोकप्रवर्तितः । कैश्चिद्ब्रह्मेति कथितः स्मृतः कैश्चिद्विराडिति

sa ātivāhiko dehastadālokapravartitaḥ | kaiścidbrahmeti kathitaḥ smṛtaḥ kaiścidvirāḍiti

कश्चित्सनातनाभिख्यः कश्चिन्नारायणाभिधः । कश्चिदीश इति ख्यातः कश्चिदुक्तः प्रजापतिः

kaścitsanātanābhikhyaḥ kaścinnārāyaṇābhidhaḥ | kaścidīśa iti khyātaḥ kaściduktaḥ prajāpatiḥ

काकतालीयवद्भाताः पञ्च स्वेन्द्रियसंविदः । यत्र यत्र यथा तेषां स्थितास्तत्र तथा स्थिताः

kākatālīyavadbhātāḥ pañca svendriyasaṃvidaḥ | yatra yatra yathā teṣāṃ sthitāstatra tathā sthitāḥ

एवमत्यन्तवितते संपन्ने दृश्यविभ्रमे । न किंचिदपि संपन्नं सर्वशून्यं ततं यतः

evamatyantavitate saṃpanne dṛśyavibhrame | na kiṃcidapi saṃpannaṃ sarvaśūnyaṃ tataṃ yataḥ

अनादिमत्परं ब्रह्म न सद्यन्नासदुच्यते । तदेवेदमनाद्यन्तं तथास्थितमवेदनम्

anādimatparaṃ brahma na sadyannāsaducyate | tadevedamanādyantaṃ tathāsthitamavedanam

आतिवाहिकदेहस्य तस्यानुभवतः स्वयम् । याति व्यसनिनः स्वप्नः कान्तेव परिपुष्टताम्

ātivāhikadehasya tasyānubhavataḥ svayam | yāti vyasaninaḥ svapnaḥ kānteva paripuṣṭatām

शून्योऽप्यनाकृतिरपि घटाकारोऽनुभूयते । स्वप्नसंकल्पयोः स्वस्य देहस्य जगतो यथा

śūnyo'pyanākṛtirapi ghaṭākāro'nubhūyate | svapnasaṃkalpayoḥ svasya dehasya jagato yathā

भवत्यर्थकरोऽत्युच्चैस्तच्चित्खस्वप्नवस्तुवत् । आकाशात्मक एवोग्रः पदार्थ इव भासते

bhavatyarthakaro'tyuccaistaccitkhasvapnavastuvat | ākāśātmaka evograḥ padārtha iva bhāsate

आतिवाहिकदेहोऽसौ स्वतोऽनुभवति क्रमात् । अनाकारोपि शून्योपि स्वप्नाभोऽसन्नपि स्थितः

ātivāhikadeho'sau svato'nubhavati kramāt | anākāropi śūnyopi svapnābho'sannapi sthitaḥ

चेतत्यस्थिगणः स्थूलं कराद्यवयवावलिम् । त्रिकलोमशिरास्नायुसंनिवेशतया स्थितम्

cetatyasthigaṇaḥ sthūlaṃ karādyavayavāvalim | trikalomaśirāsnāyusaṃniveśatayā sthitam

जन्मकर्मेहितस्थानं परिणामवयःस्थितम् । देशकालक्रमाभोगभावार्थायोद्भवभ्रमम्

janmakarmehitasthānaṃ pariṇāmavayaḥsthitam | deśakālakramābhogabhāvārthāyodbhavabhramam

जरामरणमाधानदशदिङ्मण्डलक्रमम् । ज्ञानज्ञेयज्ञातृभावमादिमध्यान्तवेदनम्

jarāmaraṇamādhānadaśadiṅmaṇḍalakramam | jñānajñeyajñātṛbhāvamādimadhyāntavedanam

क्षितिजलगगनदिवाकर- जनताव्यवहारनगरशिखरात्मा । स्वाधाराधेयमयं पश्यति वपुषः पुरातनः पुरुषः

kṣitijalagaganadivākara- janatāvyavahāranagaraśikharātmā | svādhārādheyamayaṃ paśyati vapuṣaḥ purātanaḥ puruṣaḥ

188

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० नि० उ० जीवरूपवर्णनं नामाष्टाशीत्यधिकशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 ni0 u0 jīvarūpavarṇanaṃ nāmāṣṭāśītyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १८९

189

एकोननवत्यधिकशततमः सर्गः

ekonanavatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । आतिवाहिकदेहोऽसौ तस्याद्यस्य प्रजापतेः । काकतालीयवच्चित्त्वाद्यद्यथेत्यादि चेतति

śrīvasiṣṭha uvāca | ātivāhikadeho'sau tasyādyasya prajāpateḥ | kākatālīyavaccittvādyadyathetyādi cetati

तत्तथा स्थितिमायाति चिरं संवित्स्वभावतः । बत विश्वमिदं भातमत्रासत्ये कुतः स्मयः

tattathā sthitimāyāti ciraṃ saṃvitsvabhāvataḥ | bata viśvamidaṃ bhātamatrāsatye kutaḥ smayaḥ

द्रष्टाऽसत्यमसत्यं दृगसत्यं दर्शनं ततम् । सत्यमेवाथवा सर्वं ब्रह्मैवात्मतया तया

draṣṭā'satyamasatyaṃ dṛgasatyaṃ darśanaṃ tatam | satyamevāthavā sarvaṃ brahmaivātmatayā tayā

श्रीराम उवाच । इत्यातिवाहिकालोकः स तस्याद्यप्रजापतेः । कठिनत्वं कथं यातः कथं स्वप्नस्य सत्यता

śrīrāma uvāca | ityātivāhikālokaḥ sa tasyādyaprajāpateḥ | kaṭhinatvaṃ kathaṃ yātaḥ kathaṃ svapnasya satyatā

श्रीवसिष्ठ उवाच । आतिवाहिक आलोकः स्वत एवानुभूयते । सदानवरतं तेन स एवाभाति पुष्टवत्

śrīvasiṣṭha uvāca | ātivāhika ālokaḥ svata evānubhūyate | sadānavarataṃ tena sa evābhāti puṣṭavat

यथा स्वप्नस्य पुष्टत्वं चिरानुभवनोचितम् । अतिसत्यमिवाभाति स्वातिवाहिकता तथा

yathā svapnasya puṣṭatvaṃ cirānubhavanocitam | atisatyamivābhāti svātivāhikatā tathā

आतिवाहिकदेहस्य चिरस्यानुभवोदये । आधिभौतिकताबुद्धिरुदेति मृगवारिवत्

ātivāhikadehasya cirasyānubhavodaye | ādhibhautikatābuddhirudeti mṛgavārivat

जगत्स्वप्नभ्रमाभासं मृगतृष्णाम्बुवत्स्थितम् । असदेवेदमाभाति सत्यप्रत्ययकार्यपि

jagatsvapnabhramābhāsaṃ mṛgatṛṣṇāmbuvatsthitam | asadevedamābhāti satyapratyayakāryapi

आतिवाहिकरूपाणामाधिभौतिकता स्वयम् । असती सत्यवद्दूरमर्वाग्दर्शिभिरर्थिता

ātivāhikarūpāṇāmādhibhautikatā svayam | asatī satyavaddūramarvāgdarśibhirarthitā

अयं सोहमिदं तन्म इमा गिरिनभोदिशः । इति मिथ्याभ्रमो भाति भास्वरस्वप्नशैलवत्

ayaṃ sohamidaṃ tanma imā girinabhodiśaḥ | iti mithyābhramo bhāti bhāsvarasvapnaśailavat

आतिवाहिकदेहोऽसौ स्रष्टुराद्यस्य भावितः । आधिभौतिकतां चैतत्पिण्डाकारं प्रपश्यति

ātivāhikadeho'sau sraṣṭurādyasya bhāvitaḥ | ādhibhautikatāṃ caitatpiṇḍākāraṃ prapaśyati

चिन्नभश्चेतनं त्यक्त्वा ब्रह्माहमिति पश्यति । अयं देहोऽयमाधार इति बघ्नाति भावनाम्

cinnabhaścetanaṃ tyaktvā brahmāhamiti paśyati | ayaṃ deho'yamādhāra iti baghnāti bhāvanām

असत्ये सत्यबुद्ध्यैव बद्धो भवति भावनात् । बहुशो भावयत्यन्तर्नानात्वमनुधावति

asatye satyabuddhyaiva baddho bhavati bhāvanāt | bahuśo bhāvayatyantarnānātvamanudhāvati

शब्दान्करोति संकेतं संज्ञाश्च स्पन्दनानि च । ओमित्युक्ते ततो वेदाञ्छब्दराशीन्प्रगायति

śabdānkaroti saṃketaṃ saṃjñāśca spandanāni ca | omityukte tato vedāñchabdarāśīnpragāyati

तैरेव कल्पयत्याशु व्यवहारमितस्ततः । मनो ह्यसौ कल्पयति यच्चेतति तदेव हि

taireva kalpayatyāśu vyavahāramitastataḥ | mano hyasau kalpayati yaccetati tadeva hi

यो हि यन्मय एवासौ स न पश्यति तत्कथम् । असत्यैव जगद्भ्रान्तिरेवं प्रौढिमुपागता

yo hi yanmaya evāsau sa na paśyati tatkatham | asatyaiva jagadbhrāntirevaṃ prauḍhimupāgatā

आब्रह्मणो मुधा भाति चिरस्वप्नेन्द्रजालवत् । इत्यातिवाहिकस्येयमाधिभौतिकतोचिता

ābrahmaṇo mudhā bhāti cirasvapnendrajālavat | ityātivāhikasyeyamādhibhautikatocitā

आधिभौतिकता नास्ति काचित्किंचिदपि क्वचित् । आतिवाहिकतैवैनामभ्यासाद्याति भावनाम्

ādhibhautikatā nāsti kācitkiṃcidapi kvacit | ātivāhikataivaināmabhyāsādyāti bhāvanām

मूलादेवैवमायातो मिथ्यानुभवनात्मकः । मोहो ब्रह्मण एवायमित्यस्त्येष महात्मनाम्

mūlādevaivamāyāto mithyānubhavanātmakaḥ | moho brahmaṇa evāyamityastyeṣa mahātmanām

एवमित्थं दशा राम पिण्डबन्धः क्व विद्यते । भ्रान्तिरेवेदमखिलं ब्रह्मैवाभातमेव वा

evamitthaṃ daśā rāma piṇḍabandhaḥ kva vidyate | bhrāntirevedamakhilaṃ brahmaivābhātameva vā

न शाश्वतादन्यदिहास्ति कारणा- न्न कारणं तत्खलु कार्यतां विना । न कार्यताकारणतादिसंभवो- ऽस्त्यनामये तत्किमपीदमाततम्

na śāśvatādanyadihāsti kāraṇā- nna kāraṇaṃ tatkhalu kāryatāṃ vinā | na kāryatākāraṇatādisaṃbhavo- 'styanāmaye tatkimapīdamātatam

189

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० निर्वा० उ० ब्रह्मैकताप्रतिपादनं नामैकोननवत्यधिकशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 nirvā0 u0 brahmaikatāpratipādanaṃ nāmaikonanavatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १९०

190

नवत्यधिकशततमः सर्गः

navatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । ज्ञानस्य ज्ञेयतापत्तिर्बन्ध इत्यभिधीयते । तस्यैव ज्ञेयताशान्तिर्मोक्ष इत्यभिधीयते

śrīvasiṣṭha uvāca | jñānasya jñeyatāpattirbandha ityabhidhīyate | tasyaiva jñeyatāśāntirmokṣa ityabhidhīyate

श्रीराम उवाच । ज्ञानस्य ज्ञेयताशान्तिः कथं ब्रह्मन्प्रवर्तते । सा रूढा बन्धताबुद्धिः कथं वात्र निवर्तते

śrīrāma uvāca | jñānasya jñeyatāśāntiḥ kathaṃ brahmanpravartate | sā rūḍhā bandhatābuddhiḥ kathaṃ vātra nivartate

श्रीवसिष्ठ उवाच । सम्यग्ज्ञानेन बोधेन मन्दबुद्धिर्निवर्तते । निराकारा निजा शान्ता मुक्तिरेवं प्रवर्तते

śrīvasiṣṭha uvāca | samyagjñānena bodhena mandabuddhirnivartate | nirākārā nijā śāntā muktirevaṃ pravartate

श्रीराम उवाच । बोधः केवलतारूपः सम्यग्ज्ञानं किमुच्यते । येन बन्धादयं जन्तुरशेषेण विमुच्यते

śrīrāma uvāca | bodhaḥ kevalatārūpaḥ samyagjñānaṃ kimucyate | yena bandhādayaṃ janturaśeṣeṇa vimucyate

श्रीवसिष्ठ उवाच । ज्ञानस्य ज्ञेयता नास्ति केवलं ज्ञानमव्ययम् । अवाच्यमितिबोधोन्तः सम्यग्ज्ञानमितिस्मृतम्

śrīvasiṣṭha uvāca | jñānasya jñeyatā nāsti kevalaṃ jñānamavyayam | avācyamitibodhontaḥ samyagjñānamitismṛtam

श्रीराम उवाच । ज्ञानस्य ज्ञेयता भिन्ना त्वन्तः केति मुने वद । उत्पाद्यो ज्ञानशब्दश्च भावे वा करणेऽथ किम्

śrīrāma uvāca | jñānasya jñeyatā bhinnā tvantaḥ keti mune vada | utpādyo jñānaśabdaśca bhāve vā karaṇe'tha kim

श्रीवसिष्ठ उवाच । बोधमात्रं भवेज्ज्ञानं भावसाधनमात्रकम् । न ज्ञानज्ञेययोर्भेदः पवनस्पन्दयोरिव

śrīvasiṣṭha uvāca | bodhamātraṃ bhavejjñānaṃ bhāvasādhanamātrakam | na jñānajñeyayorbhedaḥ pavanaspandayoriva

श्रीराम उवाच । एवं चेत्तत्कथमयं ज्ञानज्ञेयादिविभ्रमः । सिद्धः शशविषाणाभो भविष्यद्भूतभव्यशः

śrīrāma uvāca | evaṃ cettatkathamayaṃ jñānajñeyādivibhramaḥ | siddhaḥ śaśaviṣāṇābho bhaviṣyadbhūtabhavyaśaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । बाह्यार्थभ्रान्तितो ज्ञेया भ्रमबुद्धिरिहोदिता । बाह्यश्चाभ्यन्तरश्चार्थो न संभवति कश्चन

śrīvasiṣṭha uvāca | bāhyārthabhrāntito jñeyā bhramabuddhirihoditā | bāhyaścābhyantaraścārtho na saṃbhavati kaścana

श्रीराम उवाच । योऽयं प्रत्यक्षदृश्योऽर्थो मुने त्वमहमादिकः । भूतादिरनुभूतात्मा स कथं नास्ति मे वद

śrīrāma uvāca | yo'yaṃ pratyakṣadṛśyo'rtho mune tvamahamādikaḥ | bhūtādiranubhūtātmā sa kathaṃ nāsti me vada

श्रीवसिष्ठ उवाच । आदिसर्गविधावेव विराडात्मादिकोऽनघ । जातो न कश्चिदेवार्थो ज्ञेयस्यातो न संभवः

śrīvasiṣṭha uvāca | ādisargavidhāveva virāḍātmādiko'nagha | jāto na kaścidevārtho jñeyasyāto na saṃbhavaḥ

श्रीराम उवाच । भविष्यद्भूतभव्यस्था जगद्दृष्टिरियं मुने । नित्यानुभूयमानापि न जातेति किमुच्यते

śrīrāma uvāca | bhaviṣyadbhūtabhavyasthā jagaddṛṣṭiriyaṃ mune | nityānubhūyamānāpi na jāteti kimucyate

श्रीवसिष्ठ उवाच । स्वप्नार्थमृगतृष्णाम्बुद्वीन्दुसंकल्पितार्थवत् । मिथ्या जगदहंत्वं च भाति केशोण्ड्रकं यथा

śrīvasiṣṭha uvāca | svapnārthamṛgatṛṣṇāmbudvīndusaṃkalpitārthavat | mithyā jagadahaṃtvaṃ ca bhāti keśoṇḍrakaṃ yathā

श्रीराम उवाच । अहं त्वमयमित्यादिजगज्जठरमप्यलम् । कथं न जातं भगवन्सर्गादावनुभूतिमत्

śrīrāma uvāca | ahaṃ tvamayamityādijagajjaṭharamapyalam | kathaṃ na jātaṃ bhagavansargādāvanubhūtimat

श्रीवसिष्ठ उवाच । कारणाज्जायते कार्यं नान्यथेत्येव निश्चयः । सर्वोपशान्तौ जगतामुत्पत्तौ नास्ति कारणम्

śrīvasiṣṭha uvāca | kāraṇājjāyate kāryaṃ nānyathetyeva niścayaḥ | sarvopaśāntau jagatāmutpattau nāsti kāraṇam

श्रीराम उवाच । महाप्रलयसंपत्तौ शिष्टं यदजमव्ययम् । तत्कथं नाम सर्गस्य न भवेत्कारणं मुने

śrīrāma uvāca | mahāpralayasaṃpattau śiṣṭaṃ yadajamavyayam | tatkathaṃ nāma sargasya na bhavetkāraṇaṃ mune

श्रीवसिष्ठ उवाच । यदस्ति कारणे कार्यं तत्तस्मात्संप्रवर्तते । न त्वसज्जायते राम न घटाज्जायते पटः

śrīvasiṣṭha uvāca | yadasti kāraṇe kāryaṃ tattasmātsaṃpravartate | na tvasajjāyate rāma na ghaṭājjāyate paṭaḥ

श्रीराम उवाच । जगत्सूक्ष्मेण रूपेण महाप्रलय आगते । आस्ते ब्रह्मणि तत्तस्मात्पुनरेव प्रवर्तते

śrīrāma uvāca | jagatsūkṣmeṇa rūpeṇa mahāpralaya āgate | āste brahmaṇi tattasmātpunareva pravartate

श्रीवसिष्ठ उवाच । महाप्रलयपर्यन्ते केन सर्गास्तितानघ । अनुभूता महाबुद्धे तत्रस्था सा च कीदृशी

śrīvasiṣṭha uvāca | mahāpralayaparyante kena sargāstitānagha | anubhūtā mahābuddhe tatrasthā sā ca kīdṛśī

श्रीराम उवाच । ज्ञप्त्यात्मिका श्रीस्तत्रस्था तादृशेरनुभूयते । व्योमात्मिका तु न भवेन्न सत्तामसदेति हि

śrīrāma uvāca | jñaptyātmikā śrīstatrasthā tādṛśeranubhūyate | vyomātmikā tu na bhavenna sattāmasadeti hi

श्रीवसिष्ठ उवाच । एवं चेत्तन्महाबाहो ज्ञप्तिरेव जगत्त्रयम् । विशुद्धज्ञानदेहस्य कुतो मरणजन्मनी

śrīvasiṣṭha uvāca | evaṃ cettanmahābāho jñaptireva jagattrayam | viśuddhajñānadehasya kuto maraṇajanmanī

श्रीराम उवाच । तदेवमादितो नास्ति सर्गस्तदियमागता । कुतः कथमिव भ्रान्तिरिति मे भगवन्वद

śrīrāma uvāca | tadevamādito nāsti sargastadiyamāgatā | kutaḥ kathamiva bhrāntiriti me bhagavanvada

श्रीवसिष्ठ उवाच । कार्यकारणताभावाद्भावाभावौ स्त एव नो । इदं च चेत्यते यद्यत्स्वात्मा चेतति चेतितम्

śrīvasiṣṭha uvāca | kāryakāraṇatābhāvādbhāvābhāvau sta eva no | idaṃ ca cetyate yadyatsvātmā cetati cetitam

श्रीराम उवाच । चेतिता चेतति यन्त्रं द्रष्टा दृश्यत्वमीश्वरः । कथमेति कथं वह्निं दहेत्काष्ठं कदा किल

śrīrāma uvāca | cetitā cetati yantraṃ draṣṭā dṛśyatvamīśvaraḥ | kathameti kathaṃ vahniṃ dahetkāṣṭhaṃ kadā kila

श्रीवसिष्ठ उवाच । द्रष्टा न याति दृश्यत्वं दृश्यस्यासंभवादतः । द्रष्टैव केवलो भाति सर्वात्मैकघनाकृतिः

śrīvasiṣṭha uvāca | draṣṭā na yāti dṛśyatvaṃ dṛśyasyāsaṃbhavādataḥ | draṣṭaiva kevalo bhāti sarvātmaikaghanākṛtiḥ

श्रीराम उवाच । चिन्मात्रं तदनाद्यन्तं चेत्यं चेतयते तदा । तदिदं जगदाभानं कुतः स्याच्चेत्यसंभवः

śrīrāma uvāca | cinmātraṃ tadanādyantaṃ cetyaṃ cetayate tadā | tadidaṃ jagadābhānaṃ kutaḥ syāccetyasaṃbhavaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । चेत्यं हि कारणाभावान्न संभवति किंचन । चेत्याभावाच्चेतनस्य मुक्तताऽवाच्यता सदा

śrīvasiṣṭha uvāca | cetyaṃ hi kāraṇābhāvānna saṃbhavati kiṃcana | cetyābhāvāccetanasya muktatā'vācyatā sadā

श्रीराम उवाच । एवं चेत्तदहन्तादि चेत्यं कथमिदं कुतः । कथं जगद्वेदनं च कथं स्पन्दादिवेदनम्

śrīrāma uvāca | evaṃ cettadahantādi cetyaṃ kathamidaṃ kutaḥ | kathaṃ jagadvedanaṃ ca kathaṃ spandādivedanam

श्रीवसिष्ठ उवाच । कारणासंभवादादावेवोत्पन्नं न किंचन । कुतश्चेत्यमतः शान्तं सर्वं सर्गस्तु विभ्रमः

śrīvasiṣṭha uvāca | kāraṇāsaṃbhavādādāvevotpannaṃ na kiṃcana | kutaścetyamataḥ śāntaṃ sarvaṃ sargastu vibhramaḥ

श्रीराम उवाच । अत्र मे विगतोल्लेखे निश्चेत्यचलनादिके । सकृद्विभाते विमले विभ्रमः कस्य कीदृशः

śrīrāma uvāca | atra me vigatollekhe niścetyacalanādike | sakṛdvibhāte vimale vibhramaḥ kasya kīdṛśaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । कारणाभावतो राम नास्त्येव खलु विभ्रमः । सर्वं त्वमहमित्यादि शान्तमेकमनामयम्

śrīvasiṣṭha uvāca | kāraṇābhāvato rāma nāstyeva khalu vibhramaḥ | sarvaṃ tvamahamityādi śāntamekamanāmayam

श्रीराम उवाच । ब्रह्मन्भ्रममिवापन्नः प्रष्टुं जानामि नाधिकम् । नात्यन्तं च प्रबुद्धोऽस्मि पृच्छामि किमिहाधुना

śrīrāma uvāca | brahmanbhramamivāpannaḥ praṣṭuṃ jānāmi nādhikam | nātyantaṃ ca prabuddho'smi pṛcchāmi kimihādhunā

श्रीवसिष्ठ उवाच । कारणस्यैव निकषं पृच्छ माऽऽकारणक्षयात् । परे स्वभावेऽनिर्वाच्ये स्वयं विश्रान्तिमैष्यसि

śrīvasiṣṭha uvāca | kāraṇasyaiva nikaṣaṃ pṛccha mā''kāraṇakṣayāt | pare svabhāve'nirvācye svayaṃ viśrāntimaiṣyasi

श्रीराम उवाच । मन्येऽहं कारणाभावात्पूर्वमेव न सर्गता । उदिता तेन कस्यायं चेत्यचेतनविभ्रमः

śrīrāma uvāca | manye'haṃ kāraṇābhāvātpūrvameva na sargatā | uditā tena kasyāyaṃ cetyacetanavibhramaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अकारणत्वात्सर्वत्र शान्तत्वाद्भ्रान्तिरस्ति नो । अनभ्यासवशादेव न विश्राम्यति केवलम्

śrīvasiṣṭha uvāca | akāraṇatvātsarvatra śāntatvādbhrāntirasti no | anabhyāsavaśādeva na viśrāmyati kevalam

श्रीराम उवाच । कुतो भवेदनभ्यासो भवेदभ्यसनं कुतः । कुतोऽभ्यासात्मिका भ्रान्तिरेषा पुनरुपस्थिता

śrīrāma uvāca | kuto bhavedanabhyāso bhavedabhyasanaṃ kutaḥ | kuto'bhyāsātmikā bhrāntireṣā punarupasthitā

श्रीवसिष्ठ उवाच । अनन्तत्वादनन्तस्य भ्रान्तिर्नास्ति च संप्रति । अभ्यासभ्रान्तिरखिलं महाचिद्धनमक्षतम्

śrīvasiṣṭha uvāca | anantatvādanantasya bhrāntirnāsti ca saṃprati | abhyāsabhrāntirakhilaṃ mahāciddhanamakṣatam

श्रीराम उवाच । उपदेश्योपदेशादावनया शब्दसंपदा । किमन्यद्वद मे ब्रह्मन्सर्वस्मिञ्छान्ततां गते

śrīrāma uvāca | upadeśyopadeśādāvanayā śabdasaṃpadā | kimanyadvada me brahmansarvasmiñchāntatāṃ gate

श्रीवसिष्ठ उवाच । उपदेश्योपदेशात्म ब्रह्म ब्रह्मणि संस्थितम् । बोधात्मनि न मोक्षोऽस्ति न बन्धोऽस्तीति निश्चयः

śrīvasiṣṭha uvāca | upadeśyopadeśātma brahma brahmaṇi saṃsthitam | bodhātmani na mokṣo'sti na bandho'stīti niścayaḥ

श्रीराम उवाच । देशकालक्रियाद्रव्यभेदवेदनचेतसाम् । सर्वस्यासंभवे सर्वसत्ता कथमुपस्थिता

śrīrāma uvāca | deśakālakriyādravyabhedavedanacetasām | sarvasyāsaṃbhave sarvasattā kathamupasthitā

श्रीवसिष्ठ उवाच । देशकालक्रियाद्रव्यभेदवेदनचेतसाम् । अज्ञानमात्रादितरा सत्ता नान्यास्ति नो पुरा

śrīvasiṣṭha uvāca | deśakālakriyādravyabhedavedanacetasām | ajñānamātrāditarā sattā nānyāsti no purā

श्रीराम उवाच । बोध्यबोधकतापत्तेरभावाद्वोधता कथम् । द्वैतैक्यासंभवे ब्रह्मत्कारणासंभवे सति

śrīrāma uvāca | bodhyabodhakatāpatterabhāvādvodhatā katham | dvaitaikyāsaṃbhave brahmatkāraṇāsaṃbhave sati

श्रीवसिष्ठ उवाच । बोधेन बोधतामेति बोधशब्दस्तु बोध्यताम् । भवद्विषयमेवायमुचितो नास्मदादिषु

śrīvasiṣṭha uvāca | bodhena bodhatāmeti bodhaśabdastu bodhyatām | bhavadviṣayamevāyamucito nāsmadādiṣu

श्रीराम उवाच । बोध एव यदाहंत्वमेति बोधान्यता तदा । कुत एषा परेऽनन्ते नासावतिजलेऽमले

śrīrāma uvāca | bodha eva yadāhaṃtvameti bodhānyatā tadā | kuta eṣā pare'nante nāsāvatijale'male

श्रीवसिष्ठ उवाच । यत्तद्वोधस्य बोधत्वं तदेवाहंत्वमुच्यते । द्वित्वमत्रानिलस्पन्ददृशोरिव निगद्यते

śrīvasiṣṭha uvāca | yattadvodhasya bodhatvaṃ tadevāhaṃtvamucyate | dvitvamatrānilaspandadṛśoriva nigadyate

श्रीराम उवाच । सौम्याब्ध्यन्तस्तरङ्गादिर्यथादत्ते यथास्थितम् । तथा स्वरूपमात्रात्म बोध्यं बोधोऽवबुद्धवान्

śrīrāma uvāca | saumyābdhyantastaraṅgādiryathādatte yathāsthitam | tathā svarūpamātrātma bodhyaṃ bodho'vabuddhavān

श्रीवसिष्ठ उवाच । एवं चेत्तत्कथं कः स्याद्दोषो द्वित्वादिदोषतः । अनन्ते स्थित एकस्मिञ्छान्ते पूर्णे परे पदे

śrīvasiṣṭha uvāca | evaṃ cettatkathaṃ kaḥ syāddoṣo dvitvādidoṣataḥ | anante sthita ekasmiñchānte pūrṇe pare pade

श्रीराम उवाच । कोऽत्र कल्पयिताहंत्वं भुङ्क्ते भोक्ता च कश्च वा । यन्मूलं यज्जगद्भ्रान्तिरनन्ता प्रविजृम्भते

śrīrāma uvāca | ko'tra kalpayitāhaṃtvaṃ bhuṅkte bhoktā ca kaśca vā | yanmūlaṃ yajjagadbhrāntiranantā pravijṛmbhate

श्रीवसिष्ठ उवाच । ज्ञेयसत्तावबोधे हि बन्धनं सच्च नास्त्यलम् । ज्ञप्तेः सर्वार्थरूपत्वाद्वन्धभोक्षावतः कुतः

śrīvasiṣṭha uvāca | jñeyasattāvabodhe hi bandhanaṃ sacca nāstyalam | jñapteḥ sarvārtharūpatvādvandhabhokṣāvataḥ kutaḥ

श्रीराम उवाच । ज्ञप्तेर्बाह्यार्थता दीपान्नीलादीव प्रवर्तते । बाह्यस्त्वर्थोऽस्ति सद्रूपो ननु दृष्टोपलम्भनः

śrīrāma uvāca | jñapterbāhyārthatā dīpānnīlādīva pravartate | bāhyastvartho'sti sadrūpo nanu dṛṣṭopalambhanaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अकारणस्य कार्यस्य बाह्यस्यार्थस्य सत्यता । येयं सा भ्रान्तिमात्रात्मरूपिणी नेतराङ्गिका

śrīvasiṣṭha uvāca | akāraṇasya kāryasya bāhyasyārthasya satyatā | yeyaṃ sā bhrāntimātrātmarūpiṇī netarāṅgikā

श्रीराम उवाच । स्वप्नः सत्योऽस्त्वसत्यो वा दुःखं तावत्प्रयच्छति । तथैवेयं जगद्भ्रान्तिः क उपायोऽत्र कथ्यताम्

śrīrāma uvāca | svapnaḥ satyo'stvasatyo vā duḥkhaṃ tāvatprayacchati | tathaiveyaṃ jagadbhrāntiḥ ka upāyo'tra kathyatām

श्रीवसिष्ठ उवाच । एवं तावद्यथा स्वप्नस्तथेयं चेज्जगत्स्थितिः । तत्पिण्डग्रहतार्थानां सर्वैव भ्रान्तितोदिता

śrīvasiṣṭha uvāca | evaṃ tāvadyathā svapnastatheyaṃ cejjagatsthitiḥ | tatpiṇḍagrahatārthānāṃ sarvaiva bhrāntitoditā

श्रीराम उवाच । किमेतावति संपन्ने संपन्नं भवति प्रियम् । कथं च शाम्यत्यर्थानां स्वप्नादौ पिण्डरूपता

śrīrāma uvāca | kimetāvati saṃpanne saṃpannaṃ bhavati priyam | kathaṃ ca śāmyatyarthānāṃ svapnādau piṇḍarūpatā

श्रीवसिष्ठ उवाच । पूर्वापरपरामर्शात्पिण्डतार्थेषु शाम्यति । स्वप्नेऽप्येवं स्थिते स्थूला भावना विनिवर्तते

śrīvasiṣṭha uvāca | pūrvāparaparāmarśātpiṇḍatārtheṣu śāmyati | svapne'pyevaṃ sthite sthūlā bhāvanā vinivartate

श्रीराम उवाच । भावना तनुतां याता यस्यासौ किं प्रपश्यति । कथं शाम्यति तस्यायं संसारकुहरभ्रमः

śrīrāma uvāca | bhāvanā tanutāṃ yātā yasyāsau kiṃ prapaśyati | kathaṃ śāmyati tasyāyaṃ saṃsārakuharabhramaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । उद्धृस्तमसदाभासमुत्पन्ननगरोपमम् । वर्षप्रोन्मृष्टचित्राभं जगत्पश्यत्यवासनः

śrīvasiṣṭha uvāca | uddhṛstamasadābhāsamutpannanagaropamam | varṣapronmṛṣṭacitrābhaṃ jagatpaśyatyavāsanaḥ

श्रीराम उवाच । ततः किं तस्य भवति वासनातानवे स्थिते । पिण्डग्रहे गतेऽर्थानां स्वप्नोपमजगत्स्थितेः

śrīrāma uvāca | tataḥ kiṃ tasya bhavati vāsanātānave sthite | piṇḍagrahe gate'rthānāṃ svapnopamajagatsthiteḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । संकल्परूपजगतः क्रमात्सापि विलीयते । वासना तस्य तेनाशु स निर्वाति विवासनः

śrīvasiṣṭha uvāca | saṃkalparūpajagataḥ kramātsāpi vilīyate | vāsanā tasya tenāśu sa nirvāti vivāsanaḥ

श्रीराम उवाच । अनेकजन्मसंरूढा शाखा प्रसवशालिनी । भवबन्धकरी घोरा कथं शाम्यति वासना

śrīrāma uvāca | anekajanmasaṃrūḍhā śākhā prasavaśālinī | bhavabandhakarī ghorā kathaṃ śāmyati vāsanā

श्रीवसिष्ठ उवाच । यथाभूतार्थविज्ञानाद्भ्रान्तिमात्रात्मनि स्थिते । पिण्डग्रहवियुक्तेऽस्मिन्दृश्यचक्रे क्रमात्क्षयः

śrīvasiṣṭha uvāca | yathābhūtārthavijñānādbhrāntimātrātmani sthite | piṇḍagrahaviyukte'smindṛśyacakre kramātkṣayaḥ

श्रीराम उवाच । पिण्डग्रहविमुक्तेऽस्मिन्दृश्यचक्रे क्रमान्मुने । संपद्यते किमपरं कथं शान्तिः प्रजायते

śrīrāma uvāca | piṇḍagrahavimukte'smindṛśyacakre kramānmune | saṃpadyate kimaparaṃ kathaṃ śāntiḥ prajāyate

श्रीवसिष्ठ उवाच । पिण्डग्रहभ्रमे शान्ते चित्तमात्रात्मतां गते । निरोधगौरवोन्मुक्ते जगत्यास्थोपशाम्यति

śrīvasiṣṭha uvāca | piṇḍagrahabhrame śānte cittamātrātmatāṃ gate | nirodhagauravonmukte jagatyāsthopaśāmyati

श्रीराम उवाच । बालसंकल्परूपेऽस्मिन्स्थिते जगति भासुरे । कथमास्थोपशमनं तादृग्दुःखाय किं नरः

śrīrāma uvāca | bālasaṃkalparūpe'sminsthite jagati bhāsure | kathamāsthopaśamanaṃ tādṛgduḥkhāya kiṃ naraḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । संकल्पमात्रसंपन्ने नष्टे दुःखं कथं भवेत् । संकल्पचित्तमात्रं यत्तत्तावत्प्रविचार्यताम्

śrīvasiṣṭha uvāca | saṃkalpamātrasaṃpanne naṣṭe duḥkhaṃ kathaṃ bhavet | saṃkalpacittamātraṃ yattattāvatpravicāryatām

श्रीराम उवाच । कीदृशं भगवंश्चित्तं कथं तत्प्रविचार्यते । किं च संपद्यते ब्रूहि तस्मिन्सम्यग्विचारिते

śrīrāma uvāca | kīdṛśaṃ bhagavaṃścittaṃ kathaṃ tatpravicāryate | kiṃ ca saṃpadyate brūhi tasminsamyagvicārite

श्रीवसिष्ठ उवाच । चितश्चेत्योन्मुखत्वं यत्तच्चित्तमिति कथ्यते । विचार एष एवास्य वासनानेन शाम्यति

śrīvasiṣṭha uvāca | citaścetyonmukhatvaṃ yattaccittamiti kathyate | vicāra eṣa evāsya vāsanānena śāmyati

श्रीराम उवाच । कियन्नाम भवेद्वह्मन्न चेत्योन्मुखता चितेः । चित्तस्याचित्ततोदेति कथं निर्वाणकारिणी

śrīrāma uvāca | kiyannāma bhavedvahmanna cetyonmukhatā citeḥ | cittasyācittatodeti kathaṃ nirvāṇakāriṇī

श्रीवसिष्ठ उवाच । चेत्यं न संभवत्येव चित्किं चेतयते कुतः । चेत्यासंभवतश्चित्तसत्ता नास्ति ततश्चिरम्

śrīvasiṣṭha uvāca | cetyaṃ na saṃbhavatyeva citkiṃ cetayate kutaḥ | cetyāsaṃbhavataścittasattā nāsti tataściram

श्रीराम उवाच । कथं न संभवत्येतच्चेत्यं यदनुभूयते । अपह्नवश्चानुभवे क्रियते कथमीदृशः

śrīrāma uvāca | kathaṃ na saṃbhavatyetaccetyaṃ yadanubhūyate | apahnavaścānubhave kriyate kathamīdṛśaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । यादृक्स्यादज्ञविषयं जगत्तस्य न सत्यता । यादृक्व तज्ज्ञविषयं तदनाख्यं यदद्वयम्

śrīvasiṣṭha uvāca | yādṛksyādajñaviṣayaṃ jagattasya na satyatā | yādṛkva tajjñaviṣayaṃ tadanākhyaṃ yadadvayam

श्रीराम उवाच । त्रिजगत्कीदृगज्ञानां कथं तस्य न सत्यता । तज्ज्ञानां तु जगद्यादृक्तद्वक्तुं किं न युज्यते

śrīrāma uvāca | trijagatkīdṛgajñānāṃ kathaṃ tasya na satyatā | tajjñānāṃ tu jagadyādṛktadvaktuṃ kiṃ na yujyate

श्रीवसिष्ठ उवाच । आद्यन्तद्वैतमज्ञानां तज्ज्ञानां तन्न विद्यते । जगच्च नो संभवति नित्यानुत्पन्नमादितः

śrīvasiṣṭha uvāca | ādyantadvaitamajñānāṃ tajjñānāṃ tanna vidyate | jagacca no saṃbhavati nityānutpannamāditaḥ

श्रीराम उवाच । आदितो यदनुत्पन्नं न संभवति कर्हिचित् । असद्रूपमनाभासं कथं तदनुभूयते

śrīrāma uvāca | ādito yadanutpannaṃ na saṃbhavati karhicit | asadrūpamanābhāsaṃ kathaṃ tadanubhūyate

श्रीवसिष्ठ उवाच । असदेव सदाभासमनुत्पन्नमकारणम् । जाग्रत्स्वप्नवदुद्भूतमर्थकृच्चानुभूयते

śrīvasiṣṭha uvāca | asadeva sadābhāsamanutpannamakāraṇam | jāgratsvapnavadudbhūtamarthakṛccānubhūyate

श्रीराम उवाच । स्वप्नादौ कल्पनादौ च यद्दृश्यमनुभूयते । तज्जाग्रद्रूपसंस्कारादनुष्ठानानुभूतितः

śrīrāma uvāca | svapnādau kalpanādau ca yaddṛśyamanubhūyate | tajjāgradrūpasaṃskārādanuṣṭhānānubhūtitaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । किं जाग्रद्रूपमाहोस्विदन्यत्स्वप्नेऽनुभूयते । संकल्पे च मनोराज्ये इति मे वद राघव

śrīvasiṣṭha uvāca | kiṃ jāgradrūpamāhosvidanyatsvapne'nubhūyate | saṃkalpe ca manorājye iti me vada rāghava

श्रीराम उवाच । स्वप्नेषु कल्पनाद्येषु जाग्रदेवावभासते । संस्कारात्मतया नित्यं मनोराज्यभ्रमेषु च

śrīrāma uvāca | svapneṣu kalpanādyeṣu jāgradevāvabhāsate | saṃskārātmatayā nityaṃ manorājyabhrameṣu ca

श्रीवसिष्ठ उवाच । तदेव जाग्रत्संस्कारात्स्वप्नश्चेदवभासते । तत्स्वप्ने लुठितं गेहं कथं प्रातरवाप्यते

śrīvasiṣṭha uvāca | tadeva jāgratsaṃskārātsvapnaścedavabhāsate | tatsvapne luṭhitaṃ gehaṃ kathaṃ prātaravāpyate

श्रीराम उवाच । न जाग्रद्राजते स्वप्ने तद्ब्रह्मान्यत्तदेव हि । बुद्धमेतत्कथं त्वन्यदपूर्वमिव भासते

śrīrāma uvāca | na jāgradrājate svapne tadbrahmānyattadeva hi | buddhametatkathaṃ tvanyadapūrvamiva bhāsate

श्रीवसिष्ठ उवाच । नानुभूतोऽनुभूतश्च चेतस्यर्थोऽवभासते । सर्गाद्यन्तादिमध्येषु स्वभ्यस्तस्त्विति भासते

śrīvasiṣṭha uvāca | nānubhūto'nubhūtaśca cetasyartho'vabhāsate | sargādyantādimadhyeṣu svabhyastastviti bhāsate

श्रीराम उवाच । एवं स्वप्नात्मकं भाति जगदित्येव बुद्धवान् । ग्रहवत्स्वप्नयक्षोऽयं कथं ब्रह्मंश्चिकित्स्यते

śrīrāma uvāca | evaṃ svapnātmakaṃ bhāti jagadityeva buddhavān | grahavatsvapnayakṣo'yaṃ kathaṃ brahmaṃścikitsyate

श्रीवसिष्ठ उवाच । योऽयं संसरणस्वप्नः स किंकारणको भवेत् । कार्यान्न कारणं भिन्नमिति दृष्टं विचारय

śrīvasiṣṭha uvāca | yo'yaṃ saṃsaraṇasvapnaḥ sa kiṃkāraṇako bhavet | kāryānna kāraṇaṃ bhinnamiti dṛṣṭaṃ vicāraya

श्रीराम उवाच । चित्तं स्वप्नोपलम्भानां हेतुस्तस्मात्तदेव ते । विश्वं चाद्यन्तरहितमनासारमनामयम्

śrīrāma uvāca | cittaṃ svapnopalambhānāṃ hetustasmāttadeva te | viśvaṃ cādyantarahitamanāsāramanāmayam

श्रीवसिष्ठ उवाच । एवं चित्तं महाबुद्धे महाचिद्धनमेव तत् । तथास्थितं न स्वप्नादि किंचनास्तीतरात्मकम्

śrīvasiṣṭha uvāca | evaṃ cittaṃ mahābuddhe mahāciddhanameva tat | tathāsthitaṃ na svapnādi kiṃcanāstītarātmakam

श्रीराम उवाच । अवयवावयविनोर्यथा भिन्नस्तथा स हि । तत्रानवयवे ब्रह्मण्येकता जगदादिना

śrīrāma uvāca | avayavāvayavinoryathā bhinnastathā sa hi | tatrānavayave brahmaṇyekatā jagadādinā

श्रीवसिष्ठ उवाच । एवं न संभवत्येव नित्यानुत्पन्नमादितः । जगत्तेनाजरं शान्तमजं सर्वमवेधितम्

śrīvasiṣṭha uvāca | evaṃ na saṃbhavatyeva nityānutpannamāditaḥ | jagattenājaraṃ śāntamajaṃ sarvamavedhitam

श्रीराम उवाच । काकतालीयवन्मन्ये सर्गाद्यन्तादयो भ्रमाः । भ्रान्तिद्रष्टृत्वभोक्तृत्वसहिताः परमे पदे

śrīrāma uvāca | kākatālīyavanmanye sargādyantādayo bhramāḥ | bhrāntidraṣṭṛtvabhoktṛtvasahitāḥ parame pade

श्रीवसिष्ठ उवाच । या व्यापारवती रसाद्रसविदां काचित्कवीनां नवा दृष्टिर्या परिनिष्ठितार्थविषयोन्मेषा च वैपश्चिती । ते द्वे अप्यवलम्ब्य विश्वमखिलं निर्वर्णितं निर्वृतं यावद्दृष्टिदृशो न सन्ति कलिता नौ शून्यता नो भ्रमः

śrīvasiṣṭha uvāca | yā vyāpāravatī rasādrasavidāṃ kācitkavīnāṃ navā dṛṣṭiryā pariniṣṭhitārthaviṣayonmeṣā ca vaipaścitī | te dve apyavalambya viśvamakhilaṃ nirvarṇitaṃ nirvṛtaṃ yāvaddṛṣṭidṛśo na santi kalitā nau śūnyatā no bhramaḥ

190

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० नि० उ० रामविश्रान्तिर्नाम नवत्यधिकशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 ni0 u0 rāmaviśrāntirnāma navatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १९१

191

एकनवत्यधिकशततमः सर्गः

ekanavatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । एवं चेत्तन्मुनिश्रेष्ठ परमार्थमयं जगत् । सर्वदा सर्वभावात्मा नोदेति न च शाम्यति

śrīrāma uvāca | evaṃ cettanmuniśreṣṭha paramārthamayaṃ jagat | sarvadā sarvabhāvātmā nodeti na ca śāmyati

भ्रान्तिरेवेयमाभाति जगदाभासरूपिणी । भ्रान्तिरेवापि वा नैव ब्रह्मसत्तैव केवला

bhrāntireveyamābhāti jagadābhāsarūpiṇī | bhrāntirevāpi vā naiva brahmasattaiva kevalā

श्रीवसिष्ठ उवाच । काकतालीयवद्ब्रह्म यद्भातीवात्मनात्मनि । स तेनैवात्मनात्मैव जगदित्यवबुध्यते

śrīvasiṣṭha uvāca | kākatālīyavadbrahma yadbhātīvātmanātmani | sa tenaivātmanātmaiva jagadityavabudhyate

श्रीराम उवाच । कथं तपत्यहोऽदिक्कं सर्गस्यादौ परत्र च । कथं भित्त्या विना भाति वद दीपप्रभा मुने

śrīrāma uvāca | kathaṃ tapatyaho'dikkaṃ sargasyādau paratra ca | kathaṃ bhittyā vinā bhāti vada dīpaprabhā mune

श्रीवसिष्ठ उवाच । इत्थंरूपमिदं भाति चितिरूपप्रभाप्रभा । पश्य सैवात्मनाऽऽस्ते यत्प्रकाशादिभिरेव च

śrīvasiṣṭha uvāca | itthaṃrūpamidaṃ bhāti citirūpaprabhāprabhā | paśya saivātmanā''ste yatprakāśādibhireva ca

भित्तौ प्रकाशो भातीव तत्कुड्यं भासनं च तत् । दृश्यस्यासंभवादादौ वक्ता द्रष्टा प्रदृश्यताम्

bhittau prakāśo bhātīva tatkuḍyaṃ bhāsanaṃ ca tat | dṛśyasyāsaṃbhavādādau vaktā draṣṭā pradṛśyatām

तस्माद्द्रष्टास्ति नो दृश्यं नैवास्तीदमनामयम् । चित्प्रभैवात्मना भित्तिर्भवत्याभासनं तथा

tasmāddraṣṭāsti no dṛśyaṃ naivāstīdamanāmayam | citprabhaivātmanā bhittirbhavatyābhāsanaṃ tathā

द्रष्टृदृश्यात्मिकैकैव स्वात्मनैव विराजते । स्वप्नादिषु यथेहाद्य द्रष्टृदृश्यात्मिका सती

draṣṭṛdṛśyātmikaikaiva svātmanaiva virājate | svapnādiṣu yathehādya draṣṭṛdṛśyātmikā satī

चिद्भात्येव हि सर्गादौ कचन्ती भाति सर्गवत् । भासनीयं च भानं च रूपं यत्र स्वयंप्रभा

cidbhātyeva hi sargādau kacantī bhāti sargavat | bhāsanīyaṃ ca bhānaṃ ca rūpaṃ yatra svayaṃprabhā

एकैव चित्र्त्रयं भूत्वा सर्गादौ भाति सर्गवत् । एष एव स्वभावोऽस्या यदेवं भाति भासुरा

ekaiva citrtrayaṃ bhūtvā sargādau bhāti sargavat | eṣa eva svabhāvo'syā yadevaṃ bhāti bhāsurā

एतत्तु स्वप्नसंकल्पनगरेष्वनुभूयते । इत्थं नाम तपत्येषा चिद्दीप्तिः प्रथमोदिता

etattu svapnasaṃkalpanagareṣvanubhūyate | itthaṃ nāma tapatyeṣā ciddīptiḥ prathamoditā

नभस्येव नभोरूपा यदिदं भासते जगत् । अनाद्यन्तमिदं तस्याः सर्गाः सर्गात्मभासनम्

nabhasyeva nabhorūpā yadidaṃ bhāsate jagat | anādyantamidaṃ tasyāḥ sargāḥ sargātmabhāsanam

स्वभावभूतमस्माकं त्विदं भाति महात्मनाम् । भास्यभासकसंवित्तिर्नश्यति प्रतिभामिता

svabhāvabhūtamasmākaṃ tvidaṃ bhāti mahātmanām | bhāsyabhāsakasaṃvittirnaśyati pratibhāmitā

तदा तु नाम सर्गादौ नासीद्भास्यो न भासकः । मिथ्याज्ञानवशादेव स्थाणौ पुंस्प्रत्ययो यथा

tadā tu nāma sargādau nāsīdbhāsyo na bhāsakaḥ | mithyājñānavaśādeva sthāṇau puṃspratyayo yathā

तथात्मनि द्विताभानाच्चित्ते द्वैतविभासनम् । सर्गादौ न च भास्योस्ति न च वा नास्ति भासकः

tathātmani dvitābhānāccitte dvaitavibhāsanam | sargādau na ca bhāsyosti na ca vā nāsti bhāsakaḥ

कारणाभावतोद्वैतं चिद्व्योमाभाति केवलम् । किं नाम कारणं ब्रूहि सर्गादौ चिति वस्तुतः

kāraṇābhāvatodvaitaṃ cidvyomābhāti kevalam | kiṃ nāma kāraṇaṃ brūhi sargādau citi vastutaḥ

अभावादर्थदृष्टीनां चिदेवेत्थं प्रकाशते । जगद्भानमिदं यत्तन्न जाग्रन्न सुषुप्तकम्

abhāvādarthadṛṣṭīnāṃ cidevetthaṃ prakāśate | jagadbhānamidaṃ yattanna jāgranna suṣuptakam

न स्वप्नोसंभवाद्दृश्यं केवलं ब्रह्म भासते । चिन्मात्रव्योमसर्गादावित्थं कचकचायते

na svapnosaṃbhavāddṛśyaṃ kevalaṃ brahma bhāsate | cinmātravyomasargādāvitthaṃ kacakacāyate

यत्स्वमेव वपुर्वेत्ति जगदित्यजगन्मयम् । चिन्मात्रव्योमसर्गादावित्थं भाति विकासनम्

yatsvameva vapurvetti jagadityajaganmayam | cinmātravyomasargādāvitthaṃ bhāti vikāsanam

यदिदं जगदित्येव शून्यत्वाम्बरयोरिव

yadidaṃ jagadityeva śūnyatvāmbarayoriva

बुद्ध्वा च यावत्स्वनुभूतियुक्तं स्थातव्यमेतेन विकल्पमुक्तम् । पाषाणमौनं कुजनेन तूक्तं न ग्राह्यमज्ञेन हि भुक्तमुक्तम्

buddhvā ca yāvatsvanubhūtiyuktaṃ sthātavyametena vikalpamuktam | pāṣāṇamaunaṃ kujanena tūktaṃ na grāhyamajñena hi bhuktamuktam

191

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठम० वा० दे० मो० नि० उ० महावादबोधनं ( तत्त्वानुसंधानं) नामैकनवत्यधिकशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhama0 vā0 de0 mo0 ni0 u0 mahāvādabodhanaṃ ( tattvānusaṃdhānaṃ) nāmaikanavatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १९२

192

द्विनवत्यधिकशततमः सर्गः

dvinavatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । अहो नु सुचिरं कालं संभ्रान्ता वयमन्तरे । अपरिज्ञातमात्रेण संसारपरमाम्बरे

śrīrāma uvāca | aho nu suciraṃ kālaṃ saṃbhrāntā vayamantare | aparijñātamātreṇa saṃsāraparamāmbare

बुद्धे यावदियं नाम जगद्भ्रान्तिर्न किंचन । न चाभून्न च वास्तीयं न च नाम भविष्यति

buddhe yāvadiyaṃ nāma jagadbhrāntirna kiṃcana | na cābhūnna ca vāstīyaṃ na ca nāma bhaviṣyati

सर्वं शान्तं निरालम्बं विज्ञानं केवलं स्थितम् । अनन्तं चिद्धनं व्योम नीरागमपकल्पनम्

sarvaṃ śāntaṃ nirālambaṃ vijñānaṃ kevalaṃ sthitam | anantaṃ ciddhanaṃ vyoma nīrāgamapakalpanam

परमाकाशमेवेदमपरिज्ञातमात्रकम् । संसारतामिवास्माकं गतं चित्रमहो नु भोः

paramākāśamevedamaparijñātamātrakam | saṃsāratāmivāsmākaṃ gataṃ citramaho nu bhoḥ

इत्थं द्वैतमिदं भातमिमे लोका इमेऽद्रयः । परमाकाशमित्यच्छमेवानच्छमिव स्थितम्

itthaṃ dvaitamidaṃ bhātamime lokā ime'drayaḥ | paramākāśamityacchamevānacchamiva sthitam

सर्गादौ परलोकादौ स्वप्नादौ कल्पनादिके । चिदेव चेत्यवद्भाति कुतोऽन्या किल दृश्यधीः

sargādau paralokādau svapnādau kalpanādike | cideva cetyavadbhāti kuto'nyā kila dṛśyadhīḥ

स्वर्गे वा नरके वापि स्थितोऽस्मीति मतिर्यदि । तत्तस्या नरकस्यान्तो दृश्यं संविन्मयात्मकम्

svarge vā narake vāpi sthito'smīti matiryadi | tattasyā narakasyānto dṛśyaṃ saṃvinmayātmakam

नेदं दृश्यं न च द्रष्टा न सर्गो न जगन्न चित् । न जाग्रत्स्वप्नसिद्धादि किमपीदं तदप्यसत्

nedaṃ dṛśyaṃ na ca draṣṭā na sargo na jaganna cit | na jāgratsvapnasiddhādi kimapīdaṃ tadapyasat

कुतोऽस्याः संभवो भ्रान्तेरिति चेद्दृश्यते मुने । तदेतदपि नो युक्तं भ्रान्त्यभावानुभूतितः

kuto'syāḥ saṃbhavo bhrānteriti ceddṛśyate mune | tadetadapi no yuktaṃ bhrāntyabhāvānubhūtitaḥ

भ्रान्तिर्न संभवत्येव निर्विकारे ज्ञतापदे । यत्त्विदं भ्रान्तिताज्ञानं तत्तदेवेतरन्न तत्

bhrāntirna saṃbhavatyeva nirvikāre jñatāpade | yattvidaṃ bhrāntitājñānaṃ tattadevetaranna tat

निरन्तरे निराद्यन्ते व्योम्नि शैलोदरेऽथवा । कुतोऽन्यताकल्पकं स्याज्ज्ञपदे चाविकारिणि

nirantare nirādyante vyomni śailodare'thavā | kuto'nyatākalpakaṃ syājjñapade cāvikāriṇi

मिथ्यैवानुभवो भ्रान्तेः स्वप्ने स्वमरणोपमः । यदनालोकनं नाम शाम्यतीदं विलोकनात्

mithyaivānubhavo bhrānteḥ svapne svamaraṇopamaḥ | yadanālokanaṃ nāma śāmyatīdaṃ vilokanāt

मृगतृष्णाम्बुगन्धर्वनगरद्वीन्दुविभ्रमः । तथाऽविद्याभ्रमश्चायं विचारान्नोपलभ्यते

mṛgatṛṣṇāmbugandharvanagaradvīnduvibhramaḥ | tathā'vidyābhramaścāyaṃ vicārānnopalabhyate

बालवेतालवद्भ्रान्तिर्न विद्या जाग्रगापि हि । अविचारेण संरूढा विचारेणोपशाम्यति

bālavetālavadbhrāntirna vidyā jāgragāpi hi | avicāreṇa saṃrūḍhā vicāreṇopaśāmyati

कुत आसीदिति मुने नात्र प्रश्नो विराजते । सत एव विचारेण लाभो भवति नासतः

kuta āsīditi mune nātra praśno virājate | sata eva vicāreṇa lābho bhavati nāsataḥ

प्रामाणिकविचारेण प्रेक्षितं यन्न लभ्यते । तदेतदसदेवादि तत्तर्ह्यनुभवो भ्रमः

prāmāṇikavicāreṇa prekṣitaṃ yanna labhyate | tadetadasadevādi tattarhyanubhavo bhramaḥ

यन्नास्तीति परिच्छिन्नं प्रमाणैः सुविचारितम् । खपुष्पशशशृङ्गाभं तत्कथं लभ्यते सतः

yannāstīti paricchinnaṃ pramāṇaiḥ suvicāritam | khapuṣpaśaśaśṛṅgābhaṃ tatkathaṃ labhyate sataḥ

सर्वतः प्रेक्ष्यमाणोऽपि यः कुतश्चिन्न लभ्यते । तस्य स्यात्कीदृशी सत्ता वन्ध्यातनयरूपिणः

sarvataḥ prekṣyamāṇo'pi yaḥ kutaścinna labhyate | tasya syātkīdṛśī sattā vandhyātanayarūpiṇaḥ

भ्रान्तिर्न संभवत्येव तस्मात्काचित्कदाचन । निरावरणविज्ञानघनमेवेदमाततम्

bhrāntirna saṃbhavatyeva tasmātkācitkadācana | nirāvaraṇavijñānaghanamevedamātatam

यत्किंचिज्जगदद्यात्र भातीदं परमेव तत् । परं परे परापूर्णे पूर्णमेवावतिष्ठते

yatkiṃcijjagadadyātra bhātīdaṃ parameva tat | paraṃ pare parāpūrṇe pūrṇamevāvatiṣṭhate

न भातं न च नाभातमिह किंचित्कदाचन । इदमित्थं स्थितं स्वच्छं शान्तमेव जगद्वपुः

na bhātaṃ na ca nābhātamiha kiṃcitkadācana | idamitthaṃ sthitaṃ svacchaṃ śāntameva jagadvapuḥ

अजममरमहार्यमार्यजुष्टं परमविकारि निरामयं समन्तात् । पदमहमुदितं ततं हि शुद्धं निरहमनेकमथाद्वयं विकासि

ajamamaramahāryamāryajuṣṭaṃ paramavikāri nirāmayaṃ samantāt | padamahamuditaṃ tataṃ hi śuddhaṃ nirahamanekamathādvayaṃ vikāsi

192

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० नि० उ० विश्रान्त्युपगमवर्णनं नाम द्विनवत्यधिकशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 ni0 u0 viśrāntyupagamavarṇanaṃ nāma dvinavatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १९३

193

त्रिनवत्यधिकशततमः सर्गः

trinavatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । अनादिमध्यपर्यन्तं न देवा नर्षयो विदुः । यत्पदं तदिदं भाति क्व जगत्क्व च दृश्यता

śrīrāma uvāca | anādimadhyaparyantaṃ na devā narṣayo viduḥ | yatpadaṃ tadidaṃ bhāti kva jagatkva ca dṛśyatā

द्वैताद्वैतसमुद्भेदवाक्यसंदेहविभ्रमैः । अलमस्माकमाशान्तमाद्यं रूपमनामयम्

dvaitādvaitasamudbhedavākyasaṃdehavibhramaiḥ | alamasmākamāśāntamādyaṃ rūpamanāmayam

व्योमनि व्योमभावानां प्रशान्तं यादृगासितम् । तादृक्चिद्व्योमनि स्फारत्रिजगद्व्योमभासनम्

vyomani vyomabhāvānāṃ praśāntaṃ yādṛgāsitam | tādṛkcidvyomani sphāratrijagadvyomabhāsanam

यथा व्योमनि व्योमत्वं दृषत्त्वं दृषदि स्थितम् । जलत्वं च जलस्यान्तर्जगत्त्वं चिद्धने तथा

yathā vyomani vyomatvaṃ dṛṣattvaṃ dṛṣadi sthitam | jalatvaṃ ca jalasyāntarjagattvaṃ ciddhane tathā

साहंतादिजगद्दृश्यमाशाकाशविसार्यपि । महाचिदुदरं विद्धि खं शान्तं शून्यतोदितम्

sāhaṃtādijagaddṛśyamāśākāśavisāryapi | mahācidudaraṃ viddhi khaṃ śāntaṃ śūnyatoditam

जीवस्यास्मिन्विमूढस्य परेऽपरिमितोदये । प्रस्फुरंश्चापि संसारपिशाच उपशाम्यति

jīvasyāsminvimūḍhasya pare'parimitodaye | prasphuraṃścāpi saṃsārapiśāca upaśāmyati

भेदोपलब्धिर्गलति व्यवहारवतोऽप्यलम् । जडस्येवाजडस्यैव वीचेरिव जलोदरे

bhedopalabdhirgalati vyavahāravato'pyalam | jaḍasyevājaḍasyaiva vīceriva jalodare

क्वाप्यज्ञानरवौ याते प्रतापाद्याकरे भृशम् । संसारसत्तादिवसो यात्यस्तं स निशागमः

kvāpyajñānaravau yāte pratāpādyākare bhṛśam | saṃsārasattādivaso yātyastaṃ sa niśāgamaḥ

भावाभावेषु कार्येषु जरामरणजन्मसु । ज्ञ आजवं जवीभावे तिष्ठन्नपि न तिष्ठति

bhāvābhāveṣu kāryeṣu jarāmaraṇajanmasu | jña ājavaṃ javībhāve tiṣṭhannapi na tiṣṭhati

नाविद्यास्ति ह न भ्रान्तिर्न दुःखं न सुखोदयः । विद्याऽविद्या सुखं दुःखमिति ब्रह्मैव निर्मलम्

nāvidyāsti ha na bhrāntirna duḥkhaṃ na sukhodayaḥ | vidyā'vidyā sukhaṃ duḥkhamiti brahmaiva nirmalam

परिज्ञातं सदेतत्तु यावद्ब्रह्मैव निर्मलम् । अपरिज्ञातमस्माकमब्रह्मात्म न विद्यते

parijñātaṃ sadetattu yāvadbrahmaiva nirmalam | aparijñātamasmākamabrahmātma na vidyate

प्रबुद्धोऽस्मि प्रशान्ता मे सर्वा एव कुदृष्टयः । शान्तं समं सोहमिदं खं पश्यामि जगत्त्रयम्

prabuddho'smi praśāntā me sarvā eva kudṛṣṭayaḥ | śāntaṃ samaṃ sohamidaṃ khaṃ paśyāmi jagattrayam

सम्यग्ज्ञातं यावदिदं जगद्ब्रह्मैव केवलम् । अज्ञातात्माभवद्ब्रह्म ज्ञातात्मन्यधुना स्थितम्

samyagjñātaṃ yāvadidaṃ jagadbrahmaiva kevalam | ajñātātmābhavadbrahma jñātātmanyadhunā sthitam

ज्ञाताज्ञातमनिर्भासं ब्रह्मैकमजरं तथा । शून्यत्वैकत्वनीलत्वरूपमेकं नभो यथा

jñātājñātamanirbhāsaṃ brahmaikamajaraṃ tathā | śūnyatvaikatvanīlatvarūpamekaṃ nabho yathā

निर्वाणमासे गतशङ्कमासे निरीहमासे सुसुखेऽहमासे । यथास्थितं नित्यमनन्तमासे तदेवमासे न कथं समासे

nirvāṇamāse gataśaṅkamāse nirīhamāse susukhe'hamāse | yathāsthitaṃ nityamanantamāse tadevamāse na kathaṃ samāse

सर्वं सदैवाहमनन्तमेकं न किंचिदेवाप्यथवातिशान्तः । सर्वं न किंचिच्च सदेकमस्मि न चास्मि चेतीयमहो नु शान्तिः

sarvaṃ sadaivāhamanantamekaṃ na kiṃcidevāpyathavātiśāntaḥ | sarvaṃ na kiṃcicca sadekamasmi na cāsmi cetīyamaho nu śāntiḥ

अधिगतमधिगम्यं प्राप्तमप्राप्तमन्यै- गतमिदमलमस्तं वस्तुजातं समस्तम् । उदितमुदितबोधं तादृशं यत्र भूयो- ऽस्तमयसमुदयानां नाम नामापि नास्ति

adhigatamadhigamyaṃ prāptamaprāptamanyai- gatamidamalamastaṃ vastujātaṃ samastam | uditamuditabodhaṃ tādṛśaṃ yatra bhūyo- 'stamayasamudayānāṃ nāma nāmāpi nāsti

193

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० नि० उ० वश्रान्तिकथनं नाम त्रिनवत्यधिकशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 ni0 u0 vaśrāntikathanaṃ nāma trinavatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १९४

194

चतुर्नवत्यधिकशततमः सर्गः

caturnavatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । सर्वात्मसर्वभावेषु येन येन यदा यदा । यथा भाति स्वयंबोधस्तथानुभवति स्वयम्

śrīrāma uvāca | sarvātmasarvabhāveṣu yena yena yadā yadā | yathā bhāti svayaṃbodhastathānubhavati svayam

स्वभाव एव तिष्ठन्ति सर्गाः संमिलिता अपि । अत्रापि स्वीकृता एव नानारत्नांशवो यथा

svabhāva eva tiṣṭhanti sargāḥ saṃmilitā api | atrāpi svīkṛtā eva nānāratnāṃśavo yathā

अत्र दृष्टमदृष्टं च मिथो विशति गच्छति । जगद्रश्मिघनं रत्नं नानारत्नघनं यथा

atra dṛṣṭamadṛṣṭaṃ ca mitho viśati gacchati | jagadraśmighanaṃ ratnaṃ nānāratnaghanaṃ yathā

दीपानामिव सर्गाणां बहूनां ज्वलतां परम् । केषांचिदस्त्यनुभवो मिथः केषांचिदेव नो

dīpānāmiva sargāṇāṃ bahūnāṃ jvalatāṃ param | keṣāṃcidastyanubhavo mithaḥ keṣāṃcideva no

अप्स्वप्स्विव रसोऽम्भोधावावर्तरमणावनौ । सर्गेऽस्ति प्रत्यणुं तस्मिन्नापि सर्गास्तथा क्रमः

apsvapsviva raso'mbhodhāvāvartaramaṇāvanau | sarge'sti pratyaṇuṃ tasminnāpi sargāstathā kramaḥ

सर्वत्र सर्वतो नित्यं चिद्धनस्याम्बुवेदनम् । संख्यातुं केन शक्यन्ते सर्गाधारपरम्पराः

sarvatra sarvato nityaṃ ciddhanasyāmbuvedanam | saṃkhyātuṃ kena śakyante sargādhāraparamparāḥ

यथावयविता भिन्ना नैवावयविनः क्वचित् । शब्दभेदादृते भिन्ना न तथा सर्गता परे

yathāvayavitā bhinnā naivāvayavinaḥ kvacit | śabdabhedādṛte bhinnā na tathā sargatā pare

एकस्यानन्तरूपस्य कारणाभावतः स्वयम् । नोदेति न च यात्यस्तं जगदादिः स्वभावतः

ekasyānantarūpasya kāraṇābhāvataḥ svayam | nodeti na ca yātyastaṃ jagadādiḥ svabhāvataḥ

तपन्ती ज्ञप्तिरेवेयमखण्डज्ञेयतामिमाम् । करोत्यकर्तृरूपैव समालोकमिवार्कभाः

tapantī jñaptireveyamakhaṇḍajñeyatāmimām | karotyakartṛrūpaiva samālokamivārkabhāḥ

वैतृष्ण्यात्सर्वभावानां समाप्त्यैवाक्षयं स्वयम् । संपद्यते समाधानं यत्तन्निर्वाणमुच्यते

vaitṛṣṇyātsarvabhāvānāṃ samāptyaivākṣayaṃ svayam | saṃpadyate samādhānaṃ yattannirvāṇamucyate

न बुद्ध्या बुद्ध्यते बोधो बोधाबुद्धेर्न बोध्यते । न बुद्ध्यते वा तेनापि बोध्यो बोधः कथं भवेत्

na buddhyā buddhyate bodho bodhābuddherna bodhyate | na buddhyate vā tenāpi bodhyo bodhaḥ kathaṃ bhavet

प्रबुद्ध एव सुप्ताभः स्वयंबोधो विबुध्यते । देशकालाद्यभावेऽपि मध्याह्नेऽर्कातपो यथा

prabuddha eva suptābhaḥ svayaṃbodho vibudhyate | deśakālādyabhāve'pi madhyāhne'rkātapo yathā

सर्वकर्मवितृष्णानां शान्तेच्छानां प्रबोधतः । सतामनिच्छतामेव निर्वाणं संप्रवर्तते

sarvakarmavitṛṣṇānāṃ śāntecchānāṃ prabodhataḥ | satāmanicchatāmeva nirvāṇaṃ saṃpravartate

प्रबुद्धबोधो ध्यानस्थः स्वभावे केवले स्थितः । न किंचिदपि गृह्णाति न किंचिदपि चोज्झति

prabuddhabodho dhyānasthaḥ svabhāve kevale sthitaḥ | na kiṃcidapi gṛhṇāti na kiṃcidapi cojjhati

यो यथास्थित एवास्ते पश्यन्दीप इवाक्रियः । अमनोमानमननो मनोमननवानपि

yo yathāsthita evāste paśyandīpa ivākriyaḥ | amanomānamanano manomananavānapi

व्युत्थाने विश्वरूपाख्यमन्यत्र ब्रह्मसंज्ञितम् । सर्गासर्गात्म चिन्मात्रं सत्यं सर्वत्र भासते

vyutthāne viśvarūpākhyamanyatra brahmasaṃjñitam | sargāsargātma cinmātraṃ satyaṃ sarvatra bhāsate

अभिन्नबोधसद्रूपस्वरूपानुभवे स्थितः । व्युत्थितः सन्निरुद्धश्च यः पश्यति स शाम्यति

abhinnabodhasadrūpasvarūpānubhave sthitaḥ | vyutthitaḥ sanniruddhaśca yaḥ paśyati sa śāmyati

जगत्पदार्थसार्थानां बोधमात्रैकनिष्ठताम् । विना नास्त्यपरा सत्ता व्योम्नः शून्येतरा यथा

jagatpadārthasārthānāṃ bodhamātraikaniṣṭhatām | vinā nāstyaparā sattā vyomnaḥ śūnyetarā yathā

शिष्यते स्फीतबोधानां केवलानन्तबोधता । सापि स्वपरिणामेन परेणायात्यवाच्यताम्

śiṣyate sphītabodhānāṃ kevalānantabodhatā | sāpi svapariṇāmena pareṇāyātyavācyatām

तद्विश्रान्तौ परा सत्ता शिष्यते वा न शिष्यते । या काप्यत्यन्तशान्तानां न वाग्गोचरमेति सा

tadviśrāntau parā sattā śiṣyate vā na śiṣyate | yā kāpyatyantaśāntānāṃ na vāggocarameti sā

या समस्य पराकाष्ठा सैव बोधस्य सन्मयी । सर्गस्तन्मय एवातः सकलं शान्तमव्ययम्

yā samasya parākāṣṭhā saiva bodhasya sanmayī | sargastanmaya evātaḥ sakalaṃ śāntamavyayam

निर्वाणाय वितृष्णाय स्वच्छशीतलसंविदे । स्पृहयन्ति सदा सत्तां ब्रह्मविष्णुहरा अपि

nirvāṇāya vitṛṣṇāya svacchaśītalasaṃvide | spṛhayanti sadā sattāṃ brahmaviṣṇuharā api

सर्वार्थात्मैव सर्वत्र सर्वदा सर्वथोदितम् । चेतनं शुद्धमेवास्ति नाशो नास्योपपद्यते

sarvārthātmaiva sarvatra sarvadā sarvathoditam | cetanaṃ śuddhamevāsti nāśo nāsyopapadyate

अत्यन्ततप्तः संसारो निर्वाणमतिशीतलम् । अतिशीतलमेवास्ति तप्तस्त्वेव न विद्यते

atyantataptaḥ saṃsāro nirvāṇamatiśītalam | atiśītalamevāsti taptastveva na vidyate

संचेतन्ति शिलान्तस्था यथालं शालभञ्जिकाः । अनुत्कीर्णास्तथा ब्रह्म चेततीदमखण्डितम्

saṃcetanti śilāntasthā yathālaṃ śālabhañjikāḥ | anutkīrṇāstathā brahma cetatīdamakhaṇḍitam

यथा चेतति सौम्याम्बुकोशस्थं वीचिमण्डलम् । तथा चेतति कोशस्य महाचिच्चेत्यमव्ययम्

yathā cetati saumyāmbukośasthaṃ vīcimaṇḍalam | tathā cetati kośasya mahāciccetyamavyayam

अविभक्तो विभागस्थैरिव शान्तैरनन्तकैः । परमार्थाम्बराभोगैस्त्वबोधात्मत्वमन्थरैः

avibhakto vibhāgasthairiva śāntairanantakaiḥ | paramārthāmbarābhogaistvabodhātmatvamantharaiḥ

यैर्यैर्यथास्व आत्मान्तर्भावितश्चेतितश्चिरम् । भोगमोक्षप्रभेदेषु तेषां तेषां तथोदितः

yairyairyathāsva ātmāntarbhāvitaścetitaściram | bhogamokṣaprabhedeṣu teṣāṃ teṣāṃ tathoditaḥ

मृते वाप्यमृते बन्धौ स्वप्ने स्वप्नविबोधिनः । न यथोदेति सत्याख्या तथा दृश्येषु तद्विदः

mṛte vāpyamṛte bandhau svapne svapnavibodhinaḥ | na yathodeti satyākhyā tathā dṛśyeṣu tadvidaḥ

यदिदं किल दृश्यादि तच्छान्तमखिलं शिवम् । भावितेऽवगतेऽष्यन्तीरति भ्रान्तेः क उद्भवः

yadidaṃ kila dṛśyādi tacchāntamakhilaṃ śivam | bhāvite'vagate'ṣyantīrati bhrānteḥ ka udbhavaḥ

सर्वथा देहसंख्येषु वैतृष्ण्यमुपजायते । सम्यग्बोधे सति स्वप्न इवापि स्वार्थकादिषु

sarvathā dehasaṃkhyeṣu vaitṛṣṇyamupajāyate | samyagbodhe sati svapna ivāpi svārthakādiṣu

वैतृष्णावृधेते बोधो वोधाद्वैतृष्ण्यवर्धनम् । परस्परेण प्रकटे एते कुड्यप्रकाशवत्

vaitṛṣṇāvṛdhete bodho vodhādvaitṛṣṇyavardhanam | paraspareṇa prakaṭe ete kuḍyaprakāśavat

येन बोधेन वैतृष्ण्यं धनदारसुतादि वा । स्वनूनमपि संपन्नं जाड्यं तत्संस्थितं तथा

yena bodhena vaitṛṣṇyaṃ dhanadārasutādi vā | svanūnamapi saṃpannaṃ jāḍyaṃ tatsaṃsthitaṃ tathā

एतावदेव बोधस्य बोधत्वं यद्वितृष्णता । पाण्डित्यं नाम तन्मौर्ख्य यत्र नास्ति वितृष्णता

etāvadeva bodhasya bodhatvaṃ yadvitṛṣṇatā | pāṇḍityaṃ nāma tanmaurkhya yatra nāsti vitṛṣṇatā

न तु वैतृष्ण्यवोधाढ्यौ न परस्परवर्धितौ । असत्यावेव तौ नाम नष्टौ चित्रहुताशवत्

na tu vaitṛṣṇyavodhāḍhyau na parasparavardhitau | asatyāveva tau nāma naṣṭau citrahutāśavat

परमा बोधवैतृष्ण्यसंपत्तिर्मोक्ष उच्यते । तत्रानन्ते पदे शान्ते वसता च नशोच्यते

paramā bodhavaitṛṣṇyasaṃpattirmokṣa ucyate | tatrānante pade śānte vasatā ca naśocyate

गतं गम्यं कृतं कायं दृष्टं दृश्यमशेषतः । यावत्सर्वे शिवं शान्तमेकमाद्यमनामयम्

gataṃ gamyaṃ kṛtaṃ kāyaṃ dṛṣṭaṃ dṛśyamaśeṣataḥ | yāvatsarve śivaṃ śāntamekamādyamanāmayam

आत्मारामस्य शान्तस्य वैतृष्ण्यस्यानहकृतेः । असंकल्पैव भवति स्थितिः स्वस्येव निर्मला

ātmārāmasya śāntasya vaitṛṣṇyasyānahakṛteḥ | asaṃkalpaiva bhavati sthitiḥ svasyeva nirmalā

सहस्रेभ्यः सहस्रेभ्यः कश्चिदुत्थाय वीर्यवान् । भिनत्ति वासनाजालं पञ्जरं केसरी यथा

sahasrebhyaḥ sahasrebhyaḥ kaścidutthāya vīryavān | bhinatti vāsanājālaṃ pañjaraṃ kesarī yathā

प्राप्तज्योतिर्बोधशुद्धिः परमन्तःप्रकाशवान् । नीहारः शरदीवाशु स्वयमेवोपशाम्यति

prāptajyotirbodhaśuddhiḥ paramantaḥprakāśavān | nīhāraḥ śaradīvāśu svayamevopaśāmyati

ज्ञातज्ञेयस्त्वसंकल्पः संकल्पातिशयाशयः । अवासनो व्यवहृतौ वातवत्स्पन्दते न वा

jñātajñeyastvasaṃkalpaḥ saṃkalpātiśayāśayaḥ | avāsano vyavahṛtau vātavatspandate na vā

आसीद्धीरान्मनस्कारैर्भ्रान्तिमात्रैकनिश्चयात् । यः सर्वत्र खवद्भावस्तदवासनमासितम्

āsīddhīrānmanaskārairbhrāntimātraikaniścayāt | yaḥ sarvatra khavadbhāvastadavāsanamāsitam

निर्वासने भाव उदारसत्त्वे ब्रह्माखिलं दृश्यमिति प्रबुद्धे । स्थिरैकनिर्वाणमतावनन्तो मोक्षाभिधानः प्रशमोऽभ्युदेति

nirvāsane bhāva udārasattve brahmākhilaṃ dṛśyamiti prabuddhe | sthiraikanirvāṇamatāvananto mokṣābhidhānaḥ praśamo'bhyudeti

194

इत्यार्षे श्रीवत्सिष्ठमहारामायणे वाल्मी० दे० मो० निर्वा- उ० रामविश्रानयुपगमो नाम चतुर्नवत्यधिकशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvatsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī0 de0 mo0 nirvā- u0 rāmaviśrānayupagamo nāma caturnavatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १९५

195

पञ्चनवत्यधिकशततमः सर्गः

pañcanavatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । अहो नु संप्रबुद्धोऽसि राघवाघविघातिनी । वागियं तव संपन्ना प्रबुद्धेष्ववहासिनी

śrīvasiṣṭha uvāca | aho nu saṃprabuddho'si rāghavāghavighātinī | vāgiyaṃ tava saṃpannā prabuddheṣvavahāsinī

विभातीवासदेवेदमसंकल्पेन शाम्यति । एतच्छान्तिस्तु निर्वाणमित्येव परमार्थता

vibhātīvāsadevedamasaṃkalpena śāmyati | etacchāntistu nirvāṇamityeva paramārthatā

कल्पनाकल्पने रूपं परस्यैवेतरस्य नो । स्पन्दनास्पन्दने वायोर्यथा नात्रैकताद्विते

kalpanākalpane rūpaṃ parasyaivetarasya no | spandanāspandane vāyoryathā nātraikatādvite

प्रबुद्धस्यैव या पुंसः शिलाजठरवत्स्थितिः । शान्तौ व्यवहृतौ वापि सामला मुक्ततोच्यते

prabuddhasyaiva yā puṃsaḥ śilājaṭharavatsthitiḥ | śāntau vyavahṛtau vāpi sāmalā muktatocyate

वयमस्मिन्पदे स्थित्वा राघवाघविघातिनि । शान्तत्वे व्यवहारे च सममित्थमवस्थिताः

vayamasminpade sthitvā rāghavāghavighātini | śāntatve vyavahāre ca samamitthamavasthitāḥ

अस्मिन्नेव पदे नित्यं ब्रह्मविष्णुहरादयः । तिष्ठन्ति व्यवहारस्था अपि शान्ता ज्ञरूपिणः

asminneva pade nityaṃ brahmaviṣṇuharādayaḥ | tiṣṭhanti vyavahārasthā api śāntā jñarūpiṇaḥ

शैलोदरस्थितिमतां प्रबुद्धानामनामयम् । अस्माकं पदमेवं तदालभ्यैतदिहोष्यताम्

śailodarasthitimatāṃ prabuddhānāmanāmayam | asmākaṃ padamevaṃ tadālabhyaitadihoṣyatām

श्रीराम उवाच । ब्रह्मण्येवमसद्रूपमनुत्पन्नमभासुरम् । अनारम्भमनाकारमेवेदं भासते जगत्

śrīrāma uvāca | brahmaṇyevamasadrūpamanutpannamabhāsuram | anārambhamanākāramevedaṃ bhāsate jagat

मृगतृष्णाम्बुसदृशं तरङ्गावर्तिवारिवत् । रुचकादीव कनके स्वप्नसंकल्पशैलवत्

mṛgatṛṣṇāmbusadṛśaṃ taraṅgāvartivārivat | rucakādīva kanake svapnasaṃkalpaśailavat

श्रीवसिष्ठ उवाच । बुद्धवानसि चेद्राम तत्स्वबोधविवृद्धये । कुरु संशयविच्छेदं पृच्छतः प्रच्छकस्य मे

śrīvasiṣṭha uvāca | buddhavānasi cedrāma tatsvabodhavivṛddhaye | kuru saṃśayavicchedaṃ pṛcchataḥ pracchakasya me

इत्थं नित्यानुभूतोऽपि शिरस्थोऽप्यतिभासुरः । जगदाख्योऽयमाभासः कथं नाम न विद्यते

itthaṃ nityānubhūto'pi śirastho'pyatibhāsuraḥ | jagadākhyo'yamābhāsaḥ kathaṃ nāma na vidyate

श्रीराम उवाच । पूर्वमेवेदमुत्पन्नं न किंचन कदाचन । तेन वन्ध्यासुतस्यास्य न सत्ता कल्पनादृते

śrīrāma uvāca | pūrvamevedamutpannaṃ na kiṃcana kadācana | tena vandhyāsutasyāsya na sattā kalpanādṛte

किमिवास्या जगद्भ्रान्तेः कारणं प्रोत्थिता यतः । न कारणं विना कार्यं किंचित्संभवति क्वचित्

kimivāsyā jagadbhrānteḥ kāraṇaṃ protthitā yataḥ | na kāraṇaṃ vinā kāryaṃ kiṃcitsaṃbhavati kvacit

न चाविकारमजरं सविकारं क्षयादृते । कारणं क्वचिदेवेह किंचिद्भवितुमर्हति

na cāvikāramajaraṃ savikāraṃ kṣayādṛte | kāraṇaṃ kvacideveha kiṃcidbhavitumarhati

ब्रह्मैवेदमनाख्यात्म कारणं प्रविजृम्भते । तत्क्व कस्य कथं नाम जगच्छब्दार्थसंविदः

brahmaivedamanākhyātma kāraṇaṃ pravijṛmbhate | tatkva kasya kathaṃ nāma jagacchabdārthasaṃvidaḥ

तदनाख्ये पदे शान्ते चिरात्प्रथमचेतनम् । कंचित्काललवं तिष्ठत्यातिवाहिकदेहभृत्

tadanākhye pade śānte cirātprathamacetanam | kaṃcitkālalavaṃ tiṣṭhatyātivāhikadehabhṛt

क्षणे वत्सरसंवित्तिं स्वप्ने त्वमिव चेतति । काकतालीयवत्तत्र चन्द्रार्कादींश्च पश्यति

kṣaṇe vatsarasaṃvittiṃ svapne tvamiva cetati | kākatālīyavattatra candrārkādīṃśca paśyati

संकल्पैकात्मनस्तस्य देशकालक्रियान्वितम् । अत्यन्तमेव व्योम्न्येव भुवनं भासते स्वयम्

saṃkalpaikātmanastasya deśakālakriyānvitam | atyantameva vyomnyeva bhuvanaṃ bhāsate svayam

तस्मिन्मिथ्योपसंपन्ने स मिथ्यापुरुषस्ततः । मिथ्यैव तत्समाचारं कुर्वन्विपरिवर्तते

tasminmithyopasaṃpanne sa mithyāpuruṣastataḥ | mithyaiva tatsamācāraṃ kurvanviparivartate

अधस्तादूर्ध्वमायाति पुनरूर्ध्वाद्ब्रजत्यधः । कल्पितानन्तसंभारपदार्थानर्थसंभ्रमः

adhastādūrdhvamāyāti punarūrdhvādbrajatyadhaḥ | kalpitānantasaṃbhārapadārthānarthasaṃbhramaḥ

काकतालीयवत्तस्य संकल्पस्य भवेद्यदि । यद्यथा तत्तथाद्यापि सुस्थिरामात्तवान्स्थितिम्

kākatālīyavattasya saṃkalpasya bhavedyadi | yadyathā tattathādyāpi susthirāmāttavānsthitim

शिला वन्ध्यासुतमुखे व्योमचूर्णेन रञ्जनम् । करोतीत्यादिवदिदं मिथ्या जगदुपस्थितम्

śilā vandhyāsutamukhe vyomacūrṇena rañjanam | karotītyādivadidaṃ mithyā jagadupasthitam

सत्यमेवेदमथवा मिथ्यात्वं तु कुतः किल । न मिथ्यात्वं न सत्यत्वं किमपीदमजं ततम्

satyamevedamathavā mithyātvaṃ tu kutaḥ kila | na mithyātvaṃ na satyatvaṃ kimapīdamajaṃ tatam

आकाशकोशवत्स्वच्छं शिलाजठरवद्धनम् । पाषाणमौनवच्चेदं शान्तमेवाक्षयं जगत्

ākāśakośavatsvacchaṃ śilājaṭharavaddhanam | pāṣāṇamaunavaccedaṃ śāntamevākṣayaṃ jagat

चिन्मात्रसर्वसंकल्पे विराडात्मातिवाहिके । देहे संवेदनं व्योम जगदित्यवभासते

cinmātrasarvasaṃkalpe virāḍātmātivāhike | dehe saṃvedanaṃ vyoma jagadityavabhāsate

एवं ब्रह्म महाकाशमेवेदं क्व जगत्कथा । शान्तं समसमाभोगमेकमाद्यन्तवर्जितम्

evaṃ brahma mahākāśamevedaṃ kva jagatkathā | śāntaṃ samasamābhogamekamādyantavarjitam

यथा पयसि वीचीनामुन्मज्जननिमज्जनैः । न जलान्यत्वमेवं हि भावाभावैः परैः परे

yathā payasi vīcīnāmunmajjananimajjanaiḥ | na jalānyatvamevaṃ hi bhāvābhāvaiḥ paraiḥ pare

परावरविदः केचिदेतस्मिन्परमे पदे । शुद्धे परिणमन्त्यन्तर्वारिबिन्दुरिवाम्भसि

parāvaravidaḥ kecidetasminparame pade | śuddhe pariṇamantyantarvāribindurivāmbhasi

परेऽपरमिदं भाति परस्येव परात्मकम् । संभवन्त्यमले शान्ते न जगन्ति न तत्क्रियाः

pare'paramidaṃ bhāti parasyeva parātmakam | saṃbhavantyamale śānte na jaganti na tatkriyāḥ

स्वप्ने स्वप्न इति ज्ञाते दृश्ये ब्रह्मतयापि च । मृगाम्बुनि परत्वेन को भावयति भावनाम्

svapne svapna iti jñāte dṛśye brahmatayāpi ca | mṛgāmbuni paratvena ko bhāvayati bhāvanām

परमार्थचमत्कारमन्तःस्थानुभवं विना । अन्यस्यान्यं न जानाति सीधुस्वादुमिव द्विजः

paramārthacamatkāramantaḥsthānubhavaṃ vinā | anyasyānyaṃ na jānāti sīdhusvādumiva dvijaḥ

निर्वाय निज आत्मायं परिवृत्यावलोकितः । चेत्योन्मुखत्वमुत्सृज्य संतिष्ठेच्छान्त आत्मनि

nirvāya nija ātmāyaṃ parivṛtyāvalokitaḥ | cetyonmukhatvamutsṛjya saṃtiṣṭhecchānta ātmani

श्रीवसिष्ठ उवाच । दृश्यं बीजाङ्कुर इव स्थितं ब्रह्मणि कारणे । इति सर्गादिसद्भावः कस्मान्नेहोपपद्यते

śrīvasiṣṭha uvāca | dṛśyaṃ bījāṅkura iva sthitaṃ brahmaṇi kāraṇe | iti sargādisadbhāvaḥ kasmānnehopapadyate

श्रीराम उवाच । बीजेऽङ्कुरोऽङ्कुरतया संश्रितो नोपलभ्यते । बीजोदरे तु या सत्ता बीजमेव हि सा भवेत्

śrīrāma uvāca | bīje'ṅkuro'ṅkuratayā saṃśrito nopalabhyate | bījodare tu yā sattā bījameva hi sā bhavet

ब्रह्मणोऽन्तर्जगत्तैवं जगत्तैवोपलभ्यते । अस्ति चेत्तद्भवेन्नित्यं सा ब्रह्मैवाविकारि तत्

brahmaṇo'ntarjagattaivaṃ jagattaivopalabhyate | asti cettadbhavennityaṃ sā brahmaivāvikāri tat

अविकारादनाकाराद्विकार्याकृतिभासुरम् । उदेतीति किलास्माभिर्नैव दृष्टं न च श्रुतम्

avikārādanākārādvikāryākṛtibhāsuram | udetīti kilāsmābhirnaiva dṛṣṭaṃ na ca śrutam

अनाकृतावाकृतिमन्न चैतत्स्थातुमर्हति । परमाणौ न चैवान्तरिव संभान्ति मेरवः

anākṛtāvākṛtimanna caitatsthātumarhati | paramāṇau na caivāntariva saṃbhānti meravaḥ

समुद्गके रत्नमिव जगद्ब्रह्मणि तिष्ठति । महाकारं निराकार इत्युन्मत्तवचो भवेत्

samudgake ratnamiva jagadbrahmaṇi tiṣṭhati | mahākāraṃ nirākāra ityunmattavaco bhavet

शान्तं परं च साकारस्याधार इति राजते । न वक्तुं राजते क्वेव साकारस्याविनाशिता

śāntaṃ paraṃ ca sākārasyādhāra iti rājate | na vaktuṃ rājate kveva sākārasyāvināśitā

बोध एवायमाकार इति कल्पनयापि धीः । अपूर्वैः स्वप्नवद्रूढैः संसारैर्नोपलभ्यते

bodha evāyamākāra iti kalpanayāpi dhīḥ | apūrvaiḥ svapnavadrūḍhaiḥ saṃsārairnopalabhyate

अपूर्व एव स्वप्नोऽयं यद्वै सर्गोऽनुभूयते । स्वप्नः किलानुभूतार्थः स्वभ्यस्त इव दृश्यते

apūrva eva svapno'yaṃ yadvai sargo'nubhūyate | svapnaḥ kilānubhūtārthaḥ svabhyasta iva dṛśyate

यदेव जाग्रत्तत्स्वप्न इति नात्रोपपद्यते । स्वप्ने प्रदग्धः पुरुषः कथं प्रातर्विलोक्यते

yadeva jāgrattatsvapna iti nātropapadyate | svapne pradagdhaḥ puruṣaḥ kathaṃ prātarvilokyate

अशरीरस्य न स्वप्न इत्येतदपि नोचितम् । संभवन्ति पिशाचाद्यास्तेषां च स्वप्नवत्स्थितिः

aśarīrasya na svapna ityetadapi nocitam | saṃbhavanti piśācādyāsteṣāṃ ca svapnavatsthitiḥ

तस्मात्स्वप्नवदाभासः संविदात्मनि संस्थितः । सर्गादिनानाकृतिना परमात्मा निराकृतिः

tasmātsvapnavadābhāsaḥ saṃvidātmani saṃsthitaḥ | sargādinānākṛtinā paramātmā nirākṛtiḥ

स्वप्ने चिदेव शैलादिरूपेणात्मनि तिष्ठति । ब्रह्मात्माखिलमुक्तोऽसावन्येनासौ कृतो यदि

svapne cideva śailādirūpeṇātmani tiṣṭhati | brahmātmākhilamukto'sāvanyenāsau kṛto yadi

नेहास्तित्वं न नास्तित्वमुपलब्धेऽनुभूयते । नैवानुभवितृत्वं च न चानुभवनक्रमः

nehāstitvaṃ na nāstitvamupalabdhe'nubhūyate | naivānubhavitṛtvaṃ ca na cānubhavanakramaḥ

किमपीदमनाख्येयं बुद्धेनैवानुभूयते । स्वसंवेदनसंवेद्यं सत्तासत्ताविजृम्भितम्

kimapīdamanākhyeyaṃ buddhenaivānubhūyate | svasaṃvedanasaṃvedyaṃ sattāsattāvijṛmbhitam

अभावरूपिणो भावा अभावा भावरुपिणः । सर्वदा सर्वथा सर्वे भान्ति भासुरतां गताः

abhāvarūpiṇo bhāvā abhāvā bhāvarupiṇaḥ | sarvadā sarvathā sarve bhānti bhāsuratāṃ gatāḥ

बृंहति ब्रह्मणि ब्रह्म व्योम व्योमनि वर्धते । न चोपपद्यते किंचिद्ब्रह्म व्योम्नि विबृंहणम्

bṛṃhati brahmaṇi brahma vyoma vyomani vardhate | na copapadyate kiṃcidbrahma vyomni vibṛṃhaṇam

द्रष्टृदृश्यदृगात्मायमहं सर्गादिविभ्रमः । शान्तश्चिद्व्योमविस्तारो न कुड्याद्युपपद्यते

draṣṭṛdṛśyadṛgātmāyamahaṃ sargādivibhramaḥ | śāntaścidvyomavistāro na kuḍyādyupapadyate

यथा न सन्न कुड्यादि स्वसंकल्पनपत्तनम् । तथैवायं जगदिति शान्तमेकमनामयम्

yathā na sanna kuḍyādi svasaṃkalpanapattanam | tathaivāyaṃ jagaditi śāntamekamanāmayam

पूर्णं हि परमं शान्तमिदं सर्वमखण्डितम् । अनिङ्गनमनाभासमनाद्यन्तमचेतितम्

pūrṇaṃ hi paramaṃ śāntamidaṃ sarvamakhaṇḍitam | aniṅganamanābhāsamanādyantamacetitam

अजन्ममरणं शान्तमनादिनिधनं महत् । अनुपाधि निराकारं स्वपदं बुद्धवानहम्

ajanmamaraṇaṃ śāntamanādinidhanaṃ mahat | anupādhi nirākāraṃ svapadaṃ buddhavānaham

या संविदन्तः स्फुरति सैवोपायाति वाक्यताम् । यद्बीजं लीनमवनौ तद्यात्यङ्कुरतां किल

yā saṃvidantaḥ sphurati saivopāyāti vākyatām | yadbījaṃ līnamavanau tadyātyaṅkuratāṃ kila

शुद्धज्ञानामयैकात्मा द्वैतैक्यपरिवर्जितः । मनागपि न जानामि द्वैतैक्यकलनाकलाम्

śuddhajñānāmayaikātmā dvaitaikyaparivarjitaḥ | manāgapi na jānāmi dvaitaikyakalanākalām

सर्वे तूष्णींमया एव जीवन्मुक्ता इमे जनाः । संशान्तसर्वसंरम्भाः खे खभाव इव स्थिताः

sarve tūṣṇīṃmayā eva jīvanmuktā ime janāḥ | saṃśāntasarvasaṃrambhāḥ khe khabhāva iva sthitāḥ

जगत्स्पर्शमहारम्भमपि तूष्णीमिदं स्थितम् । चित्रं भित्ताविव कृतं मनोराज्य इवोदितम्

jagatsparśamahārambhamapi tūṣṇīmidaṃ sthitam | citraṃ bhittāviva kṛtaṃ manorājya ivoditam

शैलादिवोत्कीर्णसमं कथायामिव वर्णितम् । शम्बरेणेव रचितं व्योम्नि स्वप्न इवोदितम्

śailādivotkīrṇasamaṃ kathāyāmiva varṇitam | śambareṇeva racitaṃ vyomni svapna ivoditam

किल स्वप्नवदेवेदं सर्गादावेव भाति यत् । अभित्तिकं निष्प्रतिघं जगत्केवास्य सत्यता

kila svapnavadevedaṃ sargādāveva bhāti yat | abhittikaṃ niṣpratighaṃ jagatkevāsya satyatā

जगद्बुद्धाविदं सत्यं परिज्ञानवतो मृषा । ब्रह्मात्मक इदं ब्रह्म शान्ते शान्तं पराम्बरम्

jagadbuddhāvidaṃ satyaṃ parijñānavato mṛṣā | brahmātmaka idaṃ brahma śānte śāntaṃ parāmbaram

सर्व एव इमे भावाः सह स्थावरजङ्गमाः । अस्मदादय आकाशं जगज्ज्ञविषयं तथा

sarva eva ime bhāvāḥ saha sthāvarajaṅgamāḥ | asmadādaya ākāśaṃ jagajjñaviṣayaṃ tathā

खमहं खं भवांश्चित्खं जगत्खं खं खमेव च । चिदाकाशैकतामेत्य भजैकाकाशरूपताम्

khamahaṃ khaṃ bhavāṃścitkhaṃ jagatkhaṃ khaṃ khameva ca | cidākāśaikatāmetya bhajaikākāśarūpatām

ज्ञानेनाकाशकल्पेन सर्वात्म गगनोपमम् । ज्ञेयाभिन्नेन संबोधात्तं वन्दे द्विपदां वरम्

jñānenākāśakalpena sarvātma gaganopamam | jñeyābhinnena saṃbodhāttaṃ vande dvipadāṃ varam

चिद्रूपत्वादुदेतीदं जगत्तत्रैव लीयते । अकारणकमेवान्तः परं व्योमैव निर्मलम्

cidrūpatvādudetīdaṃ jagattatraiva līyate | akāraṇakamevāntaḥ paraṃ vyomaiva nirmalam

एतत्सर्वपदातीतं सर्वंशास्त्रकलातिगम् । पदमासाद्य निर्द्वन्द्वं त्वमाकाशात्मकोऽभवः

etatsarvapadātītaṃ sarvaṃśāstrakalātigam | padamāsādya nirdvandvaṃ tvamākāśātmako'bhavaḥ

अहं जगच्च नो पादपाण्यादि न घटादि च । सर्वमाकाशमाकाशमेवाच्छ सूक्ष्यचिद्भवेत्

ahaṃ jagacca no pādapāṇyādi na ghaṭādi ca | sarvamākāśamākāśamevāccha sūkṣyacidbhavet

सर्वापह्नव एवायं मया यो दर्शितस्तव । स निन्द्यो वादिनां वादेष्वात्मज्ञानेषु राजते

sarvāpahnava evāyaṃ mayā yo darśitastava | sa nindyo vādināṃ vādeṣvātmajñāneṣu rājate

काष्ठमौनात्मको वादे न सर्वापह्नवो यदा । क्रियते तेन वादेषु नात्मज्ञानं प्रसीदति

kāṣṭhamaunātmako vāde na sarvāpahnavo yadā | kriyate tena vādeṣu nātmajñānaṃ prasīdati

प्रत्यक्षादिप्रमाणानां यदगम्यमचिह्नितम् । स्वानुभूतिभवं ब्रह्म वादैस्तल्लभ्यते कथम्

pratyakṣādipramāṇānāṃ yadagamyamacihnitam | svānubhūtibhavaṃ brahma vādaistallabhyate katham

सर्वागमार्थसमतीतमचिह्नमच्छ- माकाशमेकमजमाद्यमनामरूपम् । शुद्धं चिदात्मकमिहास्त्यनुभूतिमात्रं शान्ताभिधानकलनं मलशङ्कयालम्

sarvāgamārthasamatītamacihnamaccha- mākāśamekamajamādyamanāmarūpam | śuddhaṃ cidātmakamihāstyanubhūtimātraṃ śāntābhidhānakalanaṃ malaśaṅkayālam

195

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० नि० उ० बोधप्रकाशीकरणयोगोपदेशो नाम पञ्चनवत्यधिकशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 ni0 u0 bodhaprakāśīkaraṇayogopadeśo nāma pañcanavatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १९६

196

षण्णवत्यधिकशततमः सर्गः

ṣaṇṇavatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवाल्मीकिरुवाच । एवमुक्त्वा महाबुद्धे रामो राजीवलोचनः । मुहूर्तमात्रं विश्रम्य तूष्णीं स्थित्वा परे पदे

śrīvālmīkiruvāca | evamuktvā mahābuddhe rāmo rājīvalocanaḥ | muhūrtamātraṃ viśramya tūṣṇīṃ sthitvā pare pade

परमां तृप्तिमापन्नो विश्रान्तः परमात्मनि । मुनिं पुनरपृच्छत्तं जानन्नपि हि लीलया

paramāṃ tṛptimāpanno viśrāntaḥ paramātmani | muniṃ punarapṛcchattaṃ jānannapi hi līlayā

श्रीराम उवाच । भगवन्संशयाम्भोदशरत्काल मुनीश्वर । इदानीं संशयोऽयं मे जातो मनसि पेलवः

śrīrāma uvāca | bhagavansaṃśayāmbhodaśaratkāla munīśvara | idānīṃ saṃśayo'yaṃ me jāto manasi pelavaḥ

एवमेतन्महाज्ञानं संसारार्णवतारणम् । समस्तमेव वाग्जालं समतीत्यावतिष्ठते

evametanmahājñānaṃ saṃsārārṇavatāraṇam | samastameva vāgjālaṃ samatītyāvatiṣṭhate

यदिदं किल सद्ब्रह्म स्वसंविन्मात्रनिश्चयम् । तदवाच्यं किल गिरां महतामपि मानद

yadidaṃ kila sadbrahma svasaṃvinmātraniścayam | tadavācyaṃ kila girāṃ mahatāmapi mānada

एवं स्थिते परं ज्ञेयं सर्वसंकल्पनोज्झितम् । स्वसंवित्तुर्यतन्मात्रलभ्यं दुर्गमतां गतम्

evaṃ sthite paraṃ jñeyaṃ sarvasaṃkalpanojjhitam | svasaṃvitturyatanmātralabhyaṃ durgamatāṃ gatam

प्रतियोगिव्यवच्छेदसंख्याभेदैषिणां किल । कथं शास्त्रपदैस्तुच्छैः सविकल्पैरवाप्यते

pratiyogivyavacchedasaṃkhyābhedaiṣiṇāṃ kila | kathaṃ śāstrapadaistucchaiḥ savikalpairavāpyate

विकल्पसारशब्दाद्यैर्ज्ञान शास्त्रैर्न लभ्यते । तत्किमर्थमनर्थाय गुरुशास्त्रादि कल्पितम्

vikalpasāraśabdādyairjñāna śāstrairna labhyate | tatkimarthamanarthāya guruśāstrādi kalpitam

गुरुशास्त्रादिविज्ञाने कारणं वास्त्यकारणम् । तदत्र निश्चयं ब्रह्मन्ब्रूहि मे वदतां वर

guruśāstrādivijñāne kāraṇaṃ vāstyakāraṇam | tadatra niścayaṃ brahmanbrūhi me vadatāṃ vara

श्रीवसिष्ठ उवाच । एवमेतन्महाबाहो न शास्त्रं ज्ञानकारणम् । नानाशब्दमयं शास्त्रमनाम च परं पदम्

śrīvasiṣṭha uvāca | evametanmahābāho na śāstraṃ jñānakāraṇam | nānāśabdamayaṃ śāstramanāma ca paraṃ padam

तथापि राघवश्रेष्ठ यथैतद्धेतुतां गतम् । शास्त्राद्युत्तमबोधस्य तत्समासेन मे श्रृणु

tathāpi rāghavaśreṣṭha yathaitaddhetutāṃ gatam | śāstrādyuttamabodhasya tatsamāsena me śrṛṇu

सन्ति क्वचिद्वैवधिकाः कीरकाश्चिरदुर्भगाः । दुःखेनाभ्यागताः शोषं ग्रीष्मेणेव जरद्द्रुमाः

santi kvacidvaivadhikāḥ kīrakāściradurbhagāḥ | duḥkhenābhyāgatāḥ śoṣaṃ grīṣmeṇeva jaraddrumāḥ

दारिद्र्येण दुरन्तेन कन्थासंस्थानकारिणा । दीनाननाशयाः पद्मा निर्गतेनेव वारिणा

dāridryeṇa durantena kanthāsaṃsthānakāriṇā | dīnānanāśayāḥ padmā nirgateneva vāriṇā

दौर्गत्यपरितप्तास्ते जीवितार्थमचिन्तयन् । जठरस्य कया युक्त्या वयं कुर्मः प्रपूरणम्

daurgatyaparitaptāste jīvitārthamacintayan | jaṭharasya kayā yuktyā vayaṃ kurmaḥ prapūraṇam

इति संचिन्त्य विधिना दिनान्तेन दिनं प्रति । दारुभारेण जीवामो विक्रीतेनेति संस्थिताः

iti saṃcintya vidhinā dināntena dinaṃ prati | dārubhāreṇa jīvāmo vikrīteneti saṃsthitāḥ

इति संचिन्त्य ते जग्मुर्दार्वर्थं विपिनान्तरम् । ययैवाजीव्यते युक्त्या सैवापदि विराजते

iti saṃcintya te jagmurdārvarthaṃ vipināntaram | yayaivājīvyate yuktyā saivāpadi virājate

इति ते प्रत्यहं गत्वा काननं भवचारिणः । दारूण्यानीय विक्रीय चक्रुर्देहस्य धारणम्

iti te pratyahaṃ gatvā kānanaṃ bhavacāriṇaḥ | dārūṇyānīya vikrīya cakrurdehasya dhāraṇam

यत्प्रयान्ति वनान्तं ते तस्मिन्सन्त्यखिलानि हि । गुप्तागुप्तानि रत्नानि दारूणि कनकानि च

yatprayānti vanāntaṃ te tasminsantyakhilāni hi | guptāguptāni ratnāni dārūṇi kanakāni ca

तेषां भारभृतां मध्यात्केचित्कतिपयैर्वनात् । जातरूपाणि रत्नानि तानि संप्राप्नुवन्ति हि

teṣāṃ bhārabhṛtāṃ madhyātkecitkatipayairvanāt | jātarūpāṇi ratnāni tāni saṃprāpnuvanti hi

केचिच्चन्दनदारूणि केचित्पुष्पाणि मानद । केचित्फलानि विक्रीय जीवन्ति चिरकीरकाः

keciccandanadārūṇi kecitpuṣpāṇi mānada | kecitphalāni vikrīya jīvanti cirakīrakāḥ

केचित्सर्वमनासाद्य दुर्दारूण्येव दुर्धियः । नीत्वा विक्रीय जीवन्ति वनवीथ्युपजीविनः

kecitsarvamanāsādya durdārūṇyeva durdhiyaḥ | nītvā vikrīya jīvanti vanavīthyupajīvinaḥ

दार्वर्थमुद्यताः सर्वे ते संप्राप्य महावनम् । केचित्प्राप्य स्थिताः सर्वे झटित्येवं गतज्वरम्

dārvarthamudyatāḥ sarve te saṃprāpya mahāvanam | kecitprāpya sthitāḥ sarve jhaṭityevaṃ gatajvaram

इति यावदजस्रं ते सेवन्ते तन्महावनम् । प्रदेशात्तावदेकस्मात्प्राप्तश्चिन्तामणिर्मणिः

iti yāvadajasraṃ te sevante tanmahāvanam | pradeśāttāvadekasmātprāptaścintāmaṇirmaṇiḥ

तस्माच्चिन्तामणेः प्राप्ताः समग्रा विभवश्रियः । परमं सुखमायातास्तत्र ते संस्थिताः सुखम्

tasmāccintāmaṇeḥ prāptāḥ samagrā vibhavaśriyaḥ | paramaṃ sukhamāyātāstatra te saṃsthitāḥ sukham

दार्वर्थमुद्यताः सन्तः प्राप्य सर्वार्थदं मणिम् । सुखं तिष्ठन्ति निर्द्वन्द्वा दिवि देववरा इव

dārvarthamudyatāḥ santaḥ prāpya sarvārthadaṃ maṇim | sukhaṃ tiṣṭhanti nirdvandvā divi devavarā iva

सर्वार्थसारपरिपूर्णतया तया ते काष्ठोद्यमाधिगतसन्मणयो महान्तः । तिष्ठन्ति शान्तभयमोहविषाददुःख- मानन्दमन्थरधियः समतामुपेताः

sarvārthasāraparipūrṇatayā tayā te kāṣṭhodyamādhigatasanmaṇayo mahāntaḥ | tiṣṭhanti śāntabhayamohaviṣādaduḥkha- mānandamantharadhiyaḥ samatāmupetāḥ

196

इत्यार्षे श्रीवासि० वा० दे० मो० नि उ० काष्ठवैवधिकोपाख्याने चिन्तामणिलाभो नाम षष्णवत्यधिकशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsi0 vā0 de0 mo0 ni u0 kāṣṭhavaivadhikopākhyāne cintāmaṇilābho nāma ṣaṣṇavatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १९७

197

सप्तनवत्यधिकशततमः सर्गः

saptanavatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । तथा कुरु मुनिश्रेष्ठ यथा वैवधिकक्रमम् । असंदेहमिमं सम्यगवगच्छामि मानद

śrīrāma uvāca | tathā kuru muniśreṣṭha yathā vaivadhikakramam | asaṃdehamimaṃ samyagavagacchāmi mānada

श्रीवसिष्ठ उवाच । ये ते वैवधिका राम त एते मानवा भुवि । तेषां दारिद्र्यदुःखं यत्तदज्ञानं महातपः

śrīvasiṣṭha uvāca | ye te vaivadhikā rāma ta ete mānavā bhuvi | teṣāṃ dāridryaduḥkhaṃ yattadajñānaṃ mahātapaḥ

यत्तन्महावनं प्रोक्तं गुरुशास्त्रक्रमादि तत् । यदुद्यतास्ते ग्रासार्थं जना भोगार्थिनो हि ते

yattanmahāvanaṃ proktaṃ guruśāstrakramādi tat | yadudyatāste grāsārthaṃ janā bhogārthino hi te

भोगौघाः सिद्धिमायान्तु मम निष्कृपणो जनः । अनपेक्षितकार्यार्थः शास्त्रादौ संप्रवर्तते

bhogaughāḥ siddhimāyāntu mama niṣkṛpaṇo janaḥ | anapekṣitakāryārthaḥ śāstrādau saṃpravartate

भोगार्थं संप्रवृत्तोऽपि प्राप्नोत्यभ्यासतः क्रमात् । जन्तुश्चिन्तितमेवाद्यपदं परवशोऽपि सन्

bhogārthaṃ saṃpravṛtto'pi prāpnotyabhyāsataḥ kramāt | jantuścintitamevādyapadaṃ paravaśo'pi san

दार्वर्थमुद्यतो भावी यथा संप्राप्तवान्मणिम् । भोगार्थमात्तशास्त्रोऽयं तथाप्नोति जनः पदम्

dārvarthamudyato bhāvī yathā saṃprāptavānmaṇim | bhogārthamāttaśāstro'yaṃ tathāpnoti janaḥ padam

किं स्याच्छास्त्रविचाराभ्यामिति संदेहलीलया । कश्चित्प्रवर्तते पश्चादाप्नोति पदमुत्तमम्

kiṃ syācchāstravicārābhyāmiti saṃdehalīlayā | kaścitpravartate paścādāpnoti padamuttamam

अदृष्टोत्तमतत्त्वार्थः शास्त्रादौ संप्रवर्तते । संदेहेनार्थभोगार्थं जनः प्राप्नोति तत्पदम्

adṛṣṭottamatattvārthaḥ śāstrādau saṃpravartate | saṃdehenārthabhogārthaṃ janaḥ prāpnoti tatpadam

अन्यथा संप्रवर्तन्ते शास्त्रैर्वासनया जनाः । अन्यदासादयन्त्याद्यं मणिं वैवधिका इव

anyathā saṃpravartante śāstrairvāsanayā janāḥ | anyadāsādayantyādyaṃ maṇiṃ vaivadhikā iva

परोपकारेऽविरतं स्वभावेन प्रवर्तते । यः स साधुरिति प्रोक्तः प्रमाणं त्वस्य चेष्टितम्

paropakāre'virataṃ svabhāvena pravartate | yaḥ sa sādhuriti proktaḥ pramāṇaṃ tvasya ceṣṭitam

साध्वाचारवशाल्लोको भोगसंप्राप्तिशङ्कया । संदेहश्चाप्यतत्त्वज्ञः शास्त्रादौ संप्रवर्तते

sādhvācāravaśālloko bhogasaṃprāptiśaṅkayā | saṃdehaścāpyatattvajñaḥ śāstrādau saṃpravartate

भोगार्थं संप्रवृत्तोऽसौ भोगमोक्षावुभावपि । तस्मात्प्राप्नोति दार्वर्थी वनाच्चिन्तामणिं यथा

bhogārthaṃ saṃpravṛtto'sau bhogamokṣāvubhāvapi | tasmātprāpnoti dārvarthī vanāccintāmaṇiṃ yathā

केचिच्चन्दनदारूणि केचिच्चिन्तामणिं मणिम् । केचित्सामान्यरत्नानि प्राप्नुवन्ति यथा वनात्

keciccandanadārūṇi keciccintāmaṇiṃ maṇim | kecitsāmānyaratnāni prāpnuvanti yathā vanāt

केचित्कामं केचिदर्थं केचिद्धर्मत्रयं तु वा । केचिन्मोक्षमशेषं च लभन्ते शास्त्रतस्तथा

kecitkāmaṃ kecidarthaṃ keciddharmatrayaṃ tu vā | kecinmokṣamaśeṣaṃ ca labhante śāstratastathā

वर्गत्रयोपदेशो हि शास्त्रादिष्वस्ति राघव । ब्रह्मप्राप्तिस्त्ववाच्यत्वान्नास्ति तच्छासनेष्वपि

vargatrayopadeśo hi śāstrādiṣvasti rāghava | brahmaprāptistvavācyatvānnāsti tacchāsaneṣvapi

केवलं सर्ववाक्यार्थैर्ध्वन्यमानावगम्यते । कालश्रीः प्रसवेनेव स्वयं स्वानुभवेन सा

kevalaṃ sarvavākyārthairdhvanyamānāvagamyate | kālaśrīḥ prasaveneva svayaṃ svānubhavena sā

सर्वार्थातिगतं शास्त्रे विद्यते ब्रह्मवेदनम् । सर्वगातिगतं स्वच्छं लावण्यमिव योषिति

sarvārthātigataṃ śāstre vidyate brahmavedanam | sarvagātigataṃ svacchaṃ lāvaṇyamiva yoṣiti

न शास्त्रान्न गुरोर्वाक्यान्न दानान्नेश्वरार्चनात् । एष सर्वपदातीतो बोधः संप्राप्यते परः

na śāstrānna gurorvākyānna dānānneśvarārcanāt | eṣa sarvapadātīto bodhaḥ saṃprāpyate paraḥ

एतान्यकरणान्येव कारणत्वं गतान्यलम् । परमात्मैकविश्रान्तौ यथा राघव तच्छृणु

etānyakaraṇānyeva kāraṇatvaṃ gatānyalam | paramātmaikaviśrāntau yathā rāghava tacchṛṇu

शास्त्रादभ्यासयोगेन चित्तं यातं विशुद्धताम् । अनिच्छदेवमेवाशु पदं पश्यति पावनम्

śāstrādabhyāsayogena cittaṃ yātaṃ viśuddhatām | anicchadevamevāśu padaṃ paśyati pāvanam

एतच्छास्त्रादविद्यायाः सात्त्विको भाग उच्यते । तामसः सात्त्विकेनास्याभागेनायाति संक्षयम्

etacchāstrādavidyāyāḥ sāttviko bhāga ucyate | tāmasaḥ sāttvikenāsyābhāgenāyāti saṃkṣayam

नूनं मलं प्रधानेन क्षालवच्छास्त्ररूपिणा । पुरुषः शुद्धतामेति परमां वस्तुशक्तितः

nūnaṃ malaṃ pradhānena kṣālavacchāstrarūpiṇā | puruṣaḥ śuddhatāmeti paramāṃ vastuśaktitaḥ

अनिच्छयोरेव यथा सप्तसप्तिसमुद्रयोः । प्रागदृश्यं तृतीयत्वं स्वभाववशतः स्वतः

anicchayoreva yathā saptasaptisamudrayoḥ | prāgadṛśyaṃ tṛtīyatvaṃ svabhāvavaśataḥ svataḥ

स्वसंनिधानमात्रेण विदितप्रतिभासनम् । सदसन्मयमाभोगि प्रतिबिम्बं प्रवर्तते

svasaṃnidhānamātreṇa viditapratibhāsanam | sadasanmayamābhogi pratibimbaṃ pravartate

मुमुक्षुशास्त्रयोरेवं मिथः संबन्धमात्रतः । सर्वसंवित्पदातीतमात्मज्ञानं प्रवर्तते

mumukṣuśāstrayorevaṃ mithaḥ saṃbandhamātrataḥ | sarvasaṃvitpadātītamātmajñānaṃ pravartate

अनयोः प्रेक्षणाद्देहे विवेको जायते यथा । तथा स्वभावतः शास्त्रविवेकाज्ज्ञेयवेदनम्

anayoḥ prekṣaṇāddehe viveko jāyate yathā | tathā svabhāvataḥ śāstravivekājjñeyavedanam

लोष्टेन लोष्टं सलिले क्षालयन्बालको यथा । क्षयेण लोष्टयोर्हस्तनैर्मल्यं लभते परम्

loṣṭena loṣṭaṃ salile kṣālayanbālako yathā | kṣayeṇa loṣṭayorhastanairmalyaṃ labhate param

तथा शास्त्रविकल्पौघैर्विकल्पांश्चेतनाद्बुधः । क्षालयन्स्वविचारेण परमां याति शुद्धताम्

tathā śāstravikalpaughairvikalpāṃścetanādbudhaḥ | kṣālayansvavicāreṇa paramāṃ yāti śuddhatām

महावाक्यार्थनिष्यन्दं स्वात्मज्ञानमवाप्यते । शास्त्रादेरिक्षुरसतः स्वाद्विव स्वानुभूतितः

mahāvākyārthaniṣyandaṃ svātmajñānamavāpyate | śāstrāderikṣurasataḥ svādviva svānubhūtitaḥ

प्रभाभित्योः समासङ्गाद्यथाऽऽलोकोऽनुभूयते । श्रुतश्रुतवतोः सङ्गादात्मज्ञानं तथा भवेत्

prabhābhityoḥ samāsaṅgādyathā''loko'nubhūyate | śrutaśrutavatoḥ saṅgādātmajñānaṃ tathā bhavet

त्रिवर्गमात्रसिद्ध्यै यन्न मोक्षाय च तच्छ्रुतम् । विपुलश्रुतचर्चासु तुच्छमश्रुतमेव तत्

trivargamātrasiddhyai yanna mokṣāya ca tacchrutam | vipulaśrutacarcāsu tucchamaśrutameva tat

तच्छ्रुतं यत्किल ज्ञप्त्यै सा ज्ञप्तिः समता यया । तत्साम्यं यत्र सौषुप्ती स्थितिर्जाग्रति जायते

tacchrutaṃ yatkila jñaptyai sā jñaptiḥ samatā yayā | tatsāmyaṃ yatra sauṣuptī sthitirjāgrati jāyate

एवं हि सर्वमेतत्तच्छास्त्रादेः समवाप्यते । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन शास्त्राद्यभ्यासमाहरेत्

evaṃ hi sarvametattacchāstrādeḥ samavāpyate | tasmātsarvaprayatnena śāstrādyabhyāsamāharet

शास्त्रार्थभावनवशेन गिरा गुरूणां सत्सङ्गमेन नियमेन शमेन राम । तत्प्राप्यते सकलविश्वपदादतीतं सर्वेश्वरं परममाद्यमनादिशर्म

śāstrārthabhāvanavaśena girā gurūṇāṃ satsaṅgamena niyamena śamena rāma | tatprāpyate sakalaviśvapadādatītaṃ sarveśvaraṃ paramamādyamanādiśarma

197

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० नि० उ० शास्त्रमाहात्म्यं नाम सप्तनवत्यधिकशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 ni0 u0 śāstramāhātmyaṃ nāma saptanavatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १९८

198

अष्टनवत्यधिकशततमः सर्गः

aṣṭanavatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । भूयो निपुणबोधाय श्रृणु किंचिद्रघूद्वह । पुनःपुनर्यत्कथितं तदज्ञेऽप्यवतिष्ठते

śrīvasiṣṭha uvāca | bhūyo nipuṇabodhāya śrṛṇu kiṃcidraghūdvaha | punaḥpunaryatkathitaṃ tadajñe'pyavatiṣṭhate

राघव प्रथमं प्रोक्तं स्थितिप्रकरणं मया । येनेदमित्थमुत्पन्नमिति विज्ञायते जगत्

rāghava prathamaṃ proktaṃ sthitiprakaraṇaṃ mayā | yenedamitthamutpannamiti vijñāyate jagat

ततो जगति जातेन परोपशमशालिना । भवितव्यमिति प्रोक्तं मयोपशमयुक्तिभिः

tato jagati jātena paropaśamaśālinā | bhavitavyamiti proktaṃ mayopaśamayuktibhiḥ

उपशान्तिप्रकरणे प्रोक्तैरुपशमक्रमैः । परमोपशमं गत्वा वस्तव्यमिह विज्वरम्

upaśāntiprakaraṇe proktairupaśamakramaiḥ | paramopaśamaṃ gatvā vastavyamiha vijvaram

प्राप्तप्राप्येन तज्ज्ञेन यथा संसारदृष्टिषु । विहर्तव्यं हि नः किंचित्स्वल्पं श्रोतव्यमस्ति ते

prāptaprāpyena tajjñena yathā saṃsāradṛṣṭiṣu | vihartavyaṃ hi naḥ kiṃcitsvalpaṃ śrotavyamasti te

जन्म संप्राप्य जगति बाल्य एव जगत्स्थितिम् । यथाभूतामिमां बुद्ध्वा वस्तव्यमिह विज्वरम्

janma saṃprāpya jagati bālya eva jagatsthitim | yathābhūtāmimāṃ buddhvā vastavyamiha vijvaram

सर्वसौहार्दजननीं सर्वस्याश्वासकारिणीम् । समतामलमाश्रित्य विहर्तव्यमिहानघ

sarvasauhārdajananīṃ sarvasyāśvāsakāriṇīm | samatāmalamāśritya vihartavyamihānagha

सर्वसंपत्तिसुभगं सर्वसौभाग्यवर्धनम् । समतासुलतायास्तु फलं भवति पावनम्

sarvasaṃpattisubhagaṃ sarvasaubhāgyavardhanam | samatāsulatāyāstu phalaṃ bhavati pāvanam

समतासुभगेहानां कुर्वतां प्रकृतं क्रमम् । सर्वैवेयं जगल्लक्ष्मीर्भृत्यतामेति राघव

samatāsubhagehānāṃ kurvatāṃ prakṛtaṃ kramam | sarvaiveyaṃ jagallakṣmīrbhṛtyatāmeti rāghava

न तदासाद्यते राज्यान्न कान्ताजनसंगमात् । अनपायि सुखं सारं समत्वाद्यदवाप्यते

na tadāsādyate rājyānna kāntājanasaṃgamāt | anapāyi sukhaṃ sāraṃ samatvādyadavāpyate

द्वन्द्वोपशमसीमान्तं संरम्भज्वरनाशनम् । सर्वदुःखातपाम्भोदं समत्वं विद्धि राघव

dvandvopaśamasīmāntaṃ saṃrambhajvaranāśanam | sarvaduḥkhātapāmbhodaṃ samatvaṃ viddhi rāghava

मित्रीभूताखिलरिपुर्यथाभूतार्थदर्शनः । दुर्लभो जगतां मध्ये साम्यामृतमयो जनः

mitrībhūtākhilaripuryathābhūtārthadarśanaḥ | durlabho jagatāṃ madhye sāmyāmṛtamayo janaḥ

प्रबुद्धस्य स्वचित्तेन्दोर्निष्यन्दममृताधिकम् । साम्यमास्वाद्य जीवन्ति सर्वे वै जनकादयः

prabuddhasya svacittendorniṣyandamamṛtādhikam | sāmyamāsvādya jīvanti sarve vai janakādayaḥ

साम्यमभ्यस्यतो जन्तोः स्वदोषोऽपि गुणायते । दुःखं सुखायते नित्यं मरणं जीवितायते

sāmyamabhyasyato jantoḥ svadoṣo'pi guṇāyate | duḥkhaṃ sukhāyate nityaṃ maraṇaṃ jīvitāyate

साम्यसौन्दर्यसुभगं वनिता मुदितादिकाः । आलिङ्गन्ति महात्मानं नित्यं व्यसनिता इव

sāmyasaundaryasubhagaṃ vanitā muditādikāḥ | āliṅganti mahātmānaṃ nityaṃ vyasanitā iva

समः समुदितो नित्यं समोऽनुदितधीः सदा । न काश्चिदिह ताः सन्ति याः समस्य हि नर्धयः

samaḥ samudito nityaṃ samo'nuditadhīḥ sadā | na kāścidiha tāḥ santi yāḥ samasya hi nardhayaḥ

सर्वकार्यसमं साधुं प्रकृतव्यवहारिणम् । चिन्तामणिमिवोदारं प्रवाञ्छन्ति नरामराः

sarvakāryasamaṃ sādhuṃ prakṛtavyavahāriṇam | cintāmaṇimivodāraṃ pravāñchanti narāmarāḥ

सम्यक्कारिणमुद्दाममुदितं समचेतसम् । न दहन्त्यग्नयो राम नापः सिञ्चन्ति मानवम्

samyakkāriṇamuddāmamuditaṃ samacetasam | na dahantyagnayo rāma nāpaḥ siñcanti mānavam

यद्यथा तत्तथा येन क्रियते दृश्यते तथा । आनन्दोद्वेगमुक्तेन कस्तं तोलयितुं क्षमः

yadyathā tattathā yena kriyate dṛśyate tathā | ānandodvegamuktena kastaṃ tolayituṃ kṣamaḥ

मित्राणि बन्धुरिपवो राजानो व्यवहारिणः । सम्यक्कारिणि तत्त्वज्ञे विश्वसन्ति महाधियः

mitrāṇi bandhuripavo rājāno vyavahāriṇaḥ | samyakkāriṇi tattvajñe viśvasanti mahādhiyaḥ

नानिष्टात्प्रपलायन्ते नेष्टादायान्ति तुष्टताम् । प्रकृतक्रमसंप्राप्तास्तत्त्वज्ञाः समदर्शिनः

nāniṣṭātprapalāyante neṣṭādāyānti tuṣṭatām | prakṛtakramasaṃprāptāstattvajñāḥ samadarśinaḥ

त्यक्त्वा सर्वानुपादेयान्राम भावाननिन्दितान् । समतायामदुःखायां दधाना वृत्तिमुत्तमाम्

tyaktvā sarvānupādeyānrāma bhāvānaninditān | samatāyāmaduḥkhāyāṃ dadhānā vṛttimuttamām

विहसन्ति जगज्जालं जीवयन्ति निरामयाः । पूज्यन्ते विबुधैः सर्वैः समतामुदिताशयाः

vihasanti jagajjālaṃ jīvayanti nirāmayāḥ | pūjyante vibudhaiḥ sarvaiḥ samatāmuditāśayāḥ

प्रकृतक्रमसंप्राप्तं मुखेन्दौ कोपमेव यः । समाशयो धारयति स्यात्सौम्यामृतवज्जनः

prakṛtakramasaṃprāptaṃ mukhendau kopameva yaḥ | samāśayo dhārayati syātsaumyāmṛtavajjanaḥ

यत्करोति यदश्नाति यदाक्रामति निन्दति । समदृष्टिस्तदस्येयं स्तौति नित्यं जनावलिः

yatkaroti yadaśnāti yadākrāmati nindati | samadṛṣṭistadasyeyaṃ stauti nityaṃ janāvaliḥ

यच्छुभं वाशुभं यच्च यच्चिरेण यदद्य वा । समदृष्टिकृतं सम्यगभिनन्दति तज्जनः

yacchubhaṃ vāśubhaṃ yacca yaccireṇa yadadya vā | samadṛṣṭikṛtaṃ samyagabhinandati tajjanaḥ

सुखदुःखेषु भीमेषु संततेषु महत्स्वपि । मनागपि न वैरस्यं प्रयान्ति समदृष्टयः

sukhaduḥkheṣu bhīmeṣu saṃtateṣu mahatsvapi | manāgapi na vairasyaṃ prayānti samadṛṣṭayaḥ

शिबिर्भूपः कपोताय मांसमङ्गविकर्तनम् । ददौ मुदितया बुद्ध्या समदृष्टितयानया

śibirbhūpaḥ kapotāya māṃsamaṅgavikartanam | dadau muditayā buddhyā samadṛṣṭitayānayā

प्राणेभ्योऽपि प्रियतमां कान्तामग्रे विकालिताम् । दृष्ट्वाप्यङ्ग महीपालो न मुमोह समाशयः

prāṇebhyo'pi priyatamāṃ kāntāmagre vikālitām | dṛṣṭvāpyaṅga mahīpālo na mumoha samāśayaḥ

मनोरथशतप्राप्तं तनयं समया धिया । राक्षसाय त्रिगर्तेशो ददौ स्वपणहारितम्

manorathaśataprāptaṃ tanayaṃ samayā dhiyā | rākṣasāya trigarteśo dadau svapaṇahāritam

नगर्यां दह्यमानायां भूषितायां तथोत्सवे । सम एव महीपालो जनको भूभृतां वर

nagaryāṃ dahyamānāyāṃ bhūṣitāyāṃ tathotsave | sama eva mahīpālo janako bhūbhṛtāṃ vara

न्यायतः परिविक्रीतं साल्वराट् समदर्शनः । स्वमेव विचकर्ताशु शिरः पद्मदलं यथा

nyāyataḥ parivikrītaṃ sālvarāṭ samadarśanaḥ | svameva vicakartāśu śiraḥ padmadalaṃ yathā

कुन्दप्रकरनिर्भासं यज्ञे पाण्डुमिवाचलम् । जहौ जरत्तृणमिव सौवीरः समया धिया

kundaprakaranirbhāsaṃ yajñe pāṇḍumivācalam | jahau jarattṛṇamiva sauvīraḥ samayā dhiyā

समयैव धिया नित्यं निजमभ्याहरन्क्रमम् । मातङ्गः कुण्डपो नाम प्राप वैमानिकस्थितिम्

samayaiva dhiyā nityaṃ nijamabhyāharankramam | mātaṅgaḥ kuṇḍapo nāma prāpa vaimānikasthitim

सर्वभूतक्षयकरीं साम्याभ्यासेन भूरिणा । तत्याज राक्षसीं वृत्तिं कदम्बवनराक्षसः

sarvabhūtakṣayakarīṃ sāmyābhyāsena bhūriṇā | tatyāja rākṣasīṃ vṛttiṃ kadambavanarākṣasaḥ

बालचन्द्राभिजातोऽपि समबुद्धितया जडः । गुडमोदकवन्न्यायप्राप्तमग्निमभक्षयत्

bālacandrābhijāto'pi samabuddhitayā jaḍaḥ | guḍamodakavannyāyaprāptamagnimabhakṣayat

समबुद्धितया क्रूरव्यवहारपरोऽपि सन् । धर्मव्याधस्तनुं त्यक्त्वा जगाम परमं पदम्

samabuddhitayā krūravyavahāraparo'pi san | dharmavyādhastanuṃ tyaktvā jagāma paramaṃ padam

नन्दनोद्यानसंस्थोऽपि पुरुषोऽपि कपर्दनः । लुलुभे न सुरस्त्रीषु नूनं प्रणयिनीष्वपि

nandanodyānasaṃstho'pi puruṣo'pi kapardanaḥ | lulubhe na surastrīṣu nūnaṃ praṇayinīṣvapi

समचित्ततयाऽस्पन्दः करञ्जगहनेष्वपि । विन्ध्यकान्तारकच्छेषु राज्यं त्यक्त्वावसच्चिरम्

samacittatayā'spandaḥ karañjagahaneṣvapi | vindhyakāntārakaccheṣu rājyaṃ tyaktvāvasacciram

ऋषयो मुनयश्चैव ये सिद्धाः सुरपूजिताः । समदृष्टितयोद्विग्ना न ते तासु व्रतर्द्धिषु

ṛṣayo munayaścaiva ye siddhāḥ surapūjitāḥ | samadṛṣṭitayodvignā na te tāsu vratarddhiṣu

राजानः प्राकृताश्चैव धर्मव्याधादयोऽपरे । समदृष्टिपदाभ्यासान्महतां पूज्यतां गताः

rājānaḥ prākṛtāścaiva dharmavyādhādayo'pare | samadṛṣṭipadābhyāsānmahatāṃ pūjyatāṃ gatāḥ

इहामुत्र च सिद्ध्यर्थे पुरुषार्थप्रवृत्तये । समदृष्टितया नित्यं विचरन्ति सुबुद्धयः

ihāmutra ca siddhyarthe puruṣārthapravṛttaye | samadṛṣṭitayā nityaṃ vicaranti subuddhayaḥ

अभिवाञ्छेन्न मरणमभिवाञ्छेन्न जीवितम् । यथाप्राप्तसमाचारो विचरेदविहिंसकः

abhivāñchenna maraṇamabhivāñchenna jīvitam | yathāprāptasamācāro vicaredavihiṃsakaḥ

समकलितगुणागुणैकभावः समसुखदुःखपरावरो विलासी । प्रविचरति समावमानमानः प्रकृतवरव्यवहारपूतमूर्तिः

samakalitaguṇāguṇaikabhāvaḥ samasukhaduḥkhaparāvaro vilāsī | pravicarati samāvamānamānaḥ prakṛtavaravyavahārapūtamūrtiḥ

198

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० नि० उ० समदृष्टिप्रशंसा नामाष्टनवत्यधिकशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 ni0 u0 samadṛṣṭipraśaṃsā nāmāṣṭanavatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः १९९

199

नवनवत्यधिकशततमः सर्गः

navanavatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । नित्यं ज्ञानैकनिष्ठत्वादात्मारामतया तथा । मुक्तैः कर्मपरित्यागः कस्मान्न क्रियते मुने

śrīrāma uvāca | nityaṃ jñānaikaniṣṭhatvādātmārāmatayā tathā | muktaiḥ karmaparityāgaḥ kasmānna kriyate mune

श्रीवसिष्ठ उवाच । हेयोपादेयदृष्टी द्वे यस्य क्षीणे हि तस्य वै । क्रियात्यागेन कोऽर्थः स्यात्क्रियासंश्रयणेन वा

śrīvasiṣṭha uvāca | heyopādeyadṛṣṭī dve yasya kṣīṇe hi tasya vai | kriyātyāgena ko'rthaḥ syātkriyāsaṃśrayaṇena vā

न तदस्तीह यत्त्याज्यं ज्ञस्योद्वेगकरं भवेत् । न वास्ति यदुपादेयं तज्ज्ञसंश्रेयतां गतम्

na tadastīha yattyājyaṃ jñasyodvegakaraṃ bhavet | na vāsti yadupādeyaṃ tajjñasaṃśreyatāṃ gatam

ज्ञस्य नार्थः कर्मत्यागैर्नार्थः कर्मसमाश्रयैः । तेन स्थितं यथा यद्यत्तत्तथैव करोत्यसौ

jñasya nārthaḥ karmatyāgairnārthaḥ karmasamāśrayaiḥ | tena sthitaṃ yathā yadyattattathaiva karotyasau

यावदायुरियं राम निश्चितं स्पन्दते तनुः । तद्यथाप्राप्तमव्यग्रं स्पन्दतामपरेण किम्

yāvadāyuriyaṃ rāma niścitaṃ spandate tanuḥ | tadyathāprāptamavyagraṃ spandatāmapareṇa kim

अन्यथान्यत्र चेत्कार्या क्रिया त्यक्त्वा निजं क्रमम् । समाने हि क्रियास्पन्दे को दोषः सत्क्रमे किल

anyathānyatra cetkāryā kriyā tyaktvā nijaṃ kramam | samāne hi kriyāspande ko doṣaḥ satkrame kila

समया स्वच्छया बुद्ध्या सततं निर्विकारया । यथा यत्क्रियते राम तददोषाय सर्वदा

samayā svacchayā buddhyā satataṃ nirvikārayā | yathā yatkriyate rāma tadadoṣāya sarvadā

इह मह्यां महाबाहो बहवो बहुदृष्टयः । बहुधा बहुदोषेषु विहरन्ति विचक्षणाः

iha mahyāṃ mahābāho bahavo bahudṛṣṭayaḥ | bahudhā bahudoṣeṣu viharanti vicakṣaṇāḥ

गतसङ्गतया बुद्ध्या विहरन्ति यथास्थितेः । गृहस्थारम्भिणः केचिज्जीवन्मुक्ताः स्थिता भुवि

gatasaṅgatayā buddhyā viharanti yathāsthiteḥ | gṛhasthārambhiṇaḥ kecijjīvanmuktāḥ sthitā bhuvi

तज्ज्ञा राजर्षयश्चान्ये वीतरागा भवादृशाः । असंसक्तधियो राज्यं कुर्वन्ति विगतज्वराः

tajjñā rājarṣayaścānye vītarāgā bhavādṛśāḥ | asaṃsaktadhiyo rājyaṃ kurvanti vigatajvarāḥ

केचित्प्रकृतवेदार्थव्यवहारानुसारिणः । यज्ञशिष्टाशिनो नित्यमग्निहोत्रे व्यवस्थिताः

kecitprakṛtavedārthavyavahārānusāriṇaḥ | yajñaśiṣṭāśino nityamagnihotre vyavasthitāḥ

केचिच्चतुर्षु वर्णेषु ध्यानदेवार्चनादिकाम् । स्वक्रियामनुतिष्ठन्तः स्थिता विविधयेहया

keciccaturṣu varṇeṣu dhyānadevārcanādikām | svakriyāmanutiṣṭhantaḥ sthitā vividhayehayā

केचित्सर्वपरित्यागमन्तः कृत्वा महाशयाः । सर्वकर्मपरा नित्यं तज्ज्ञा एवाज्ञवत्स्थिताः

kecitsarvaparityāgamantaḥ kṛtvā mahāśayāḥ | sarvakarmaparā nityaṃ tajjñā evājñavatsthitāḥ

स्वप्नेऽप्यदृष्टलोकासु मुग्धमुग्धमृगासु च । वनावनीषु शून्यासु केचिद्ध्यानपरायणाः

svapne'pyadṛṣṭalokāsu mugdhamugdhamṛgāsu ca | vanāvanīṣu śūnyāsu keciddhyānaparāyaṇāḥ

पुण्यवद्भिः सदा जुष्टे पुण्योपचयकारिणि । शमशालिसमाचारे केचिदायतने स्थिताः

puṇyavadbhiḥ sadā juṣṭe puṇyopacayakāriṇi | śamaśālisamācāre kecidāyatane sthitāḥ

रागद्वेषप्रहाणार्थं त्यक्त्वा देशं समाशयाः । केचिदन्यत्र देशे च पदमालम्ब्य संस्थिताः

rāgadveṣaprahāṇārthaṃ tyaktvā deśaṃ samāśayāḥ | kecidanyatra deśe ca padamālambya saṃsthitāḥ

वनाद्वनं पुराद्ग्रामं स्थानात्स्थानं गिरेर्गिरिम् । भ्रमन्तः संस्थिताः केचित्संसारोच्छित्तये बुधाः

vanādvanaṃ purādgrāmaṃ sthānātsthānaṃ girergirim | bhramantaḥ saṃsthitāḥ kecitsaṃsārocchittaye budhāḥ

वाराणस्यां महापुर्यां प्रयागे चैव पावने । श्रीपर्वते सिद्धपुरे बदर्याश्रमके तथा

vārāṇasyāṃ mahāpuryāṃ prayāge caiva pāvane | śrīparvate siddhapure badaryāśramake tathā

शालग्रामे महापुण्ये कलापग्रामकोटरे । मथुरायां च पुण्यायां तथा कालञ्जरे गिरौ

śālagrāme mahāpuṇye kalāpagrāmakoṭare | mathurāyāṃ ca puṇyāyāṃ tathā kālañjare girau

महेन्द्रवनगुल्मेषु गन्धमादनसानुषु । दर्दुराचलवप्रेषु सह्यकाचलभूमिषु

mahendravanagulmeṣu gandhamādanasānuṣu | dardurācalavapreṣu sahyakācalabhūmiṣu

विन्ध्यशैलस्य कच्छेषु मलयस्योदरेषु च । कैलासवनजालेषु ऋक्षवत्कुहरेषु च

vindhyaśailasya kaccheṣu malayasyodareṣu ca | kailāsavanajāleṣu ṛkṣavatkuhareṣu ca

एतेष्वन्येषु चान्येषु वनेष्वायतनेषु च । तपस्विनस्तथा राम बहवो बहुदृष्टयः

eteṣvanyeṣu cānyeṣu vaneṣvāyataneṣu ca | tapasvinastathā rāma bahavo bahudṛṣṭayaḥ

केचित्त्यक्तनिजाचाराः केचिच्च क्रमसंस्थिताः । केचित्प्रबुद्धमतयो नित्यमुन्मत्तचेष्टिताः

kecittyaktanijācārāḥ kecicca kramasaṃsthitāḥ | kecitprabuddhamatayo nityamunmattaceṣṭitāḥ

केचित्स्वदेशरहिताः केचित्त्यक्तनिजास्पदाः । एकस्थानरताः केचिद्भ्रमन्तः केचिदास्थिताः

kecitsvadeśarahitāḥ kecittyaktanijāspadāḥ | ekasthānaratāḥ kecidbhramantaḥ kecidāsthitāḥ

एतेषां महतां मध्ये नभस्तलनिवासिनाम् । पातालनिरतानां च दैत्यादीनां महामते

eteṣāṃ mahatāṃ madhye nabhastalanivāsinām | pātālaniratānāṃ ca daityādīnāṃ mahāmate

विज्ञातलोकपर्यायाः सम्यग्दर्शननिर्मलाः । केचित्प्रबुद्धमतयो दृष्टदृश्यपरावराः

vijñātalokaparyāyāḥ samyagdarśananirmalāḥ | kecitprabuddhamatayo dṛṣṭadṛśyaparāvarāḥ

अप्रबुद्धधियः केचिद्दोलान्दोलितचेतसः । निवृत्ताः पापकाचारात्सुजनानुगताः स्थिताः

aprabuddhadhiyaḥ keciddolāndolitacetasaḥ | nivṛttāḥ pāpakācārātsujanānugatāḥ sthitāḥ

अर्धप्रबुद्धमतयः केचिज्ज्ञानावलेपतः । परित्यक्तक्रियाचारा उभयभ्रष्टता गताः

ardhaprabuddhamatayaḥ kecijjñānāvalepataḥ | parityaktakriyācārā ubhayabhraṣṭatā gatāḥ

इत्थमस्मिञ्जनानीके जन्मसंतरणार्थिनः । बहवः संस्थिता राम बहुधा बहुदृष्टयः

itthamasmiñjanānīke janmasaṃtaraṇārthinaḥ | bahavaḥ saṃsthitā rāma bahudhā bahudṛṣṭayaḥ

संसारोत्तरणे तत्र न हेतुर्वनवासिता । नापि स्वदेशवासित्वं न च कष्टतपःक्रियाः

saṃsārottaraṇe tatra na heturvanavāsitā | nāpi svadeśavāsitvaṃ na ca kaṣṭatapaḥkriyāḥ

न क्रियायाः परित्यागो न क्रियायाः समाश्रयः । नाचारेषु समारम्भविचित्रफलपालयः

na kriyāyāḥ parityāgo na kriyāyāḥ samāśrayaḥ | nācāreṣu samārambhavicitraphalapālayaḥ

स्वभावः कारणं नाम संसारोत्तरणं प्रति । असंसक्तं मनो यस्य स तीर्णो भवसागरात्

svabhāvaḥ kāraṇaṃ nāma saṃsārottaraṇaṃ prati | asaṃsaktaṃ mano yasya sa tīrṇo bhavasāgarāt

शुभाशुभाः क्रिया नित्यं कुर्वन्परिहरन्नपि । पुनरेति न संसारमसंसक्तमना मुनिः

śubhāśubhāḥ kriyā nityaṃ kurvanpariharannapi | punareti na saṃsāramasaṃsaktamanā muniḥ

शुभाशुभाः क्रिया नित्यमकुर्वन्नपि दुर्मतिः । निमज्जत्येव संसारे परित्यक्तमनाः शठः

śubhāśubhāḥ kriyā nityamakurvannapi durmatiḥ | nimajjatyeva saṃsāre parityaktamanāḥ śaṭhaḥ

मक्षिकेवान्तःसारज्ञा दुःखादुःखप्रदायिनी । न निवारयितुं शक्या न च मारयितुं मतिः

makṣikevāntaḥsārajñā duḥkhāduḥkhapradāyinī | na nivārayituṃ śakyā na ca mārayituṃ matiḥ

काकतालीययोगेन कदाचित्स्वस्य चेतसः । प्रवृत्तिर्जायते सिध्यै स्वयमात्मावलोकने

kākatālīyayogena kadācitsvasya cetasaḥ | pravṛttirjāyate sidhyai svayamātmāvalokane

अवलोकनतो लब्ध्वा तत्त्वं नैर्मल्यमागतम् । चेतो भवति निर्द्वन्द्वमसंसक्तमनामयम्

avalokanato labdhvā tattvaṃ nairmalyamāgatam | ceto bhavati nirdvandvamasaṃsaktamanāmayam

अचित्तत्वं प्रयातेन सत्त्वरूपेण चेतसा । समो भूत्वा सुखं तिष्ठ पराकाशांशरूपभृत्

acittatvaṃ prayātena sattvarūpeṇa cetasā | samo bhūtvā sukhaṃ tiṣṭha parākāśāṃśarūpabhṛt

अधिगतपरमार्थस्त्यक्तरागादिदोषः सममतिरुदितात्मा त्वं महात्मा महात्मन् । रघुतनय विशोकस्तिष्ठ निःशङ्कमेको जननमरणमुक्तं पावनं तत्पदं त्वम्

adhigataparamārthastyaktarāgādidoṣaḥ samamatiruditātmā tvaṃ mahātmā mahātman | raghutanaya viśokastiṣṭha niḥśaṅkameko jananamaraṇamuktaṃ pāvanaṃ tatpadaṃ tvam

प्रकृतिमलविकारोपाधिबोधादिरूपं जगति विमलरूपे नास्ति किंचित्क्वचिच्च । स्फुटमकृतकमस्ति ब्रह्म चिद्धाम तच्च स्वयमहमिति मत्वा तिष्ठ निःशङ्कमेकः

prakṛtimalavikāropādhibodhādirūpaṃ jagati vimalarūpe nāsti kiṃcitkvacicca | sphuṭamakṛtakamasti brahma ciddhāma tacca svayamahamiti matvā tiṣṭha niḥśaṅkamekaḥ

अधिकवचनगम्यं नान्यदस्त्यङ्ग किंचि- त्तव शुभमुपदेश्यं ज्ञानसंबोधनाय । उदितमखिलमाद्यं ज्ञानसारं समग्रं विदितसकलवेद्यो राघव त्वं हि जातः

adhikavacanagamyaṃ nānyadastyaṅga kiṃci- ttava śubhamupadeśyaṃ jñānasaṃbodhanāya | uditamakhilamādyaṃ jñānasāraṃ samagraṃ viditasakalavedyo rāghava tvaṃ hi jātaḥ

श्रीवाल्मीकिरुवाच । इत्युक्त्वा मुनिनायको व्यपगताशेषैषणे राघवे सर्वस्मिंश्च सभाजने स्थितवति ध्यानैकतानोपमे । प्राप्ते ब्रह्मपदं धिया धवलया तूष्णीमभूत्षट्पदः कृत्वेवारणितं सरोजपटले पातुं प्रवृत्तो रसम्

śrīvālmīkiruvāca | ityuktvā munināyako vyapagatāśeṣaiṣaṇe rāghave sarvasmiṃśca sabhājane sthitavati dhyānaikatānopame | prāpte brahmapadaṃ dhiyā dhavalayā tūṣṇīmabhūtṣaṭpadaḥ kṛtvevāraṇitaṃ sarojapaṭale pātuṃ pravṛtto rasam

199

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० नि० उ० मुक्तपुरुषस्थितिवर्णनं नाम नवनवत्यधिकशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 ni0 u0 muktapuruṣasthitivarṇanaṃ nāma navanavatyadhikaśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः २००

200

द्विशततमः सर्गः

dviśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवाल्मीकिरुवाच । निर्वाणवाक्यसंदर्भसमाप्तौ मुनिनायके । पाश्चात्यवाक्यविरतिं कुर्वति क्रमपालिताम्

śrīvālmīkiruvāca | nirvāṇavākyasaṃdarbhasamāptau munināyake | pāścātyavākyaviratiṃ kurvati kramapālitām

निर्विकल्पसमाधानसमतां समुपागते । शान्तस्वच्छमनोवृत्तौ सर्वस्मिंश्च सभाजने

nirvikalpasamādhānasamatāṃ samupāgate | śāntasvacchamanovṛttau sarvasmiṃśca sabhājane

सत्त्वकोटिमुपारूढे परां पावनतां गते । संवित्तत्त्वे समग्रस्य जनस्य श्रुतशालिनः

sattvakoṭimupārūḍhe parāṃ pāvanatāṃ gate | saṃvittattve samagrasya janasya śrutaśālinaḥ

झटित्येवाम्बरहृता पूर्वमुक्तधियां मुखात् । सिद्धानां साधुवादेन व्योमकोटरवासिनाम्

jhaṭityevāmbarahṛtā pūrvamuktadhiyāṃ mukhāt | siddhānāṃ sādhuvādena vyomakoṭaravāsinām

तथा सभास्थितानां च मुनीनां भावितात्मनाम् । गाधेयप्रमुखानां च साधुवादगिरोच्चया

tathā sabhāsthitānāṃ ca munīnāṃ bhāvitātmanām | gādheyapramukhānāṃ ca sādhuvādagiroccayā

कोलाहलः समुदभूद्भूरिपूरितदिंमुखः । मधुरः पवनात्तानां कीचकानामिवारवः

kolāhalaḥ samudabhūdbhūripūritadiṃmukhaḥ | madhuraḥ pavanāttānāṃ kīcakānāmivāravaḥ

सिद्धानां साधुवादेन सह वै सहसा ततः । देवदुन्दुभयो नेदुः प्रतिश्रुत्पूरिताचलाः

siddhānāṃ sādhuvādena saha vai sahasā tataḥ | devadundubhayo neduḥ pratiśrutpūritācalāḥ

देवदुन्दुभिभिः सार्धं तुषारासारसुन्दरी । दिग्भ्यः स्थगितदिक्चक्रा पुष्पवृष्टिः पपात ह

devadundubhibhiḥ sārdhaṃ tuṣārāsārasundarī | digbhyaḥ sthagitadikcakrā puṣpavṛṣṭiḥ papāta ha

पुष्पौघपूरितस्थानः शब्दापूरितकन्दरः । रजःसंरञ्जिताकाशो गन्धरञ्जितमारुतः

puṣpaughapūritasthānaḥ śabdāpūritakandaraḥ | rajaḥsaṃrañjitākāśo gandharañjitamārutaḥ

स साधुवादशब्दस्य देवतूर्यरवस्य च । कुसुमासारघोषस्य समवायो रराज ह

sa sādhuvādaśabdasya devatūryaravasya ca | kusumāsāraghoṣasya samavāyo rarāja ha

उन्मुखाखिलसभ्याक्षिरश्मिश्यामलितान्तरः । उत्कर्णमृगमातङ्गहयपक्षिपशुश्रुतः

unmukhākhilasabhyākṣiraśmiśyāmalitāntaraḥ | utkarṇamṛgamātaṅgahayapakṣipaśuśrutaḥ

सविस्मयभयोन्नेत्रबालकान्ताजनेक्षितः । विस्मयस्मेरवदनराजलोकावलोकितः

savismayabhayonnetrabālakāntājanekṣitaḥ | vismayasmeravadanarājalokāvalokitaḥ

कुसुमासारसारेण शब्दशोभातिशायिना । संरम्भेण जगामाशु रोदोरन्ध्रमपूर्वताम्

kusumāsārasāreṇa śabdaśobhātiśāyinā | saṃrambheṇa jagāmāśu rodorandhramapūrvatām

पुष्पवर्षसुधाधौतं रटद्भूतसुघुंघुमम् । समतां सदनेनागात् ध्मातशङ्खशतेन खम्

puṣpavarṣasudhādhautaṃ raṭadbhūtasughuṃghumam | samatāṃ sadanenāgāt dhmātaśaṅkhaśatena kham

भुवनं भूरिभांकारभासुरं सुरचारणैः । वृतं मत्तोत्सवं रेजे समं कुसुममण्डितम्

bhuvanaṃ bhūribhāṃkārabhāsuraṃ suracāraṇaiḥ | vṛtaṃ mattotsavaṃ reje samaṃ kusumamaṇḍitam

शनैर्दुन्दुभिसिद्धौघवाक्यपुष्पभरः समम् । प्रययौ रोदसीरन्ध्रे वेलाचलमिवाम्बुधौ

śanairdundubhisiddhaughavākyapuṣpabharaḥ samam | prayayau rodasīrandhre velācalamivāmbudhau

तस्मिन्विबुधसंरम्भे क्षणेन समये गते । वाक्यानीमानि सिद्धानामभिव्यक्तिमुपाययुः

tasminvibudhasaṃrambhe kṣaṇena samaye gate | vākyānīmāni siddhānāmabhivyaktimupāyayuḥ

सिद्धा ऊचुः । आकल्पं सिद्धसङ्घेषु मोक्षोपायाः सहस्रशः । व्याख्याताश्च श्रुताश्चालमीदृशास्तु न केचन

siddhā ūcuḥ | ākalpaṃ siddhasaṅgheṣu mokṣopāyāḥ sahasraśaḥ | vyākhyātāśca śrutāścālamīdṛśāstu na kecana

तिर्यञ्चो वनिता वाला व्यालाश्चानेन निर्वृतिम् । मुनेर्वाक्यविलासेन यान्ति नास्त्यत्र संशयः

tiryañco vanitā vālā vyālāścānena nirvṛtim | munervākyavilāsena yānti nāstyatra saṃśayaḥ

दृष्टान्तैर्हेतुभिर्युक्त्या यथा रामोऽवबोधितः । तथा चारुन्धती साक्षात्संबोधयति वा न वा

dṛṣṭāntairhetubhiryuktyā yathā rāmo'vabodhitaḥ | tathā cārundhatī sākṣātsaṃbodhayati vā na vā

अनेन मोक्षोपायेन तिर्यञ्चोऽपि गतामयाः । स्थिता मुक्ता भविष्यन्ति के नाम भुवि नो नराः

anena mokṣopāyena tiryañco'pi gatāmayāḥ | sthitā muktā bhaviṣyanti ke nāma bhuvi no narāḥ

श्रवणाञ्जलिभिः पीत्वा ज्ञानामृतमिदं वयम् । परां पूर्णनवीभूतसिद्धयः श्रियमागताः

śravaṇāñjalibhiḥ pītvā jñānāmṛtamidaṃ vayam | parāṃ pūrṇanavībhūtasiddhayaḥ śriyamāgatāḥ

इति शृण्वन्सभां लोको विस्मयोत्फुल्ललोचनः । कुसुमासारसंपूर्णां राजीवानां ददर्श ताम्

iti śṛṇvansabhāṃ loko vismayotphullalocanaḥ | kusumāsārasaṃpūrṇāṃ rājīvānāṃ dadarśa tām

मन्दारादिमहापुष्पच्छन्नच्छादनसंचयाम् । पारिभद्रलतागुच्छनीरन्ध्राजिरभूमिकाम्

mandārādimahāpuṣpacchannacchādanasaṃcayām | pāribhadralatāgucchanīrandhrājirabhūmikām

पारिजातप्रसूनाढ्यमहीतलविराजिताम् । संतानकमहाम्भोदव्याप्तसभ्यशिरःकराम्

pārijātaprasūnāḍhyamahītalavirājitām | saṃtānakamahāmbhodavyāptasabhyaśiraḥkarām

मौलिरत्नविटंकाग्रविश्रान्तहरिचन्दनाम् । वारिपूरप्रलम्बाभ्रवदालम्बिवितानकाम्

mauliratnaviṭaṃkāgraviśrāntaharicandanām | vāripūrapralambābhravadālambivitānakām

इति पश्यन्सभां लोकः साधुवादेन भूरिणा । तत्कालोचितवाक्येन तेन तेन तथोद्यतः

iti paśyansabhāṃ lokaḥ sādhuvādena bhūriṇā | tatkālocitavākyena tena tena tathodyataḥ

वसिष्ठं पूजयामास सर्वेन्द्रियगणानतः । कुसुमाञ्जलिमिश्रेण प्रणामसहितेन च

vasiṣṭhaṃ pūjayāmāsa sarvendriyagaṇānataḥ | kusumāñjalimiśreṇa praṇāmasahitena ca

नृपप्रणाममालासु किंचिच्छान्तासु तास्वथ । मुनिमापूजयन्नाह सार्घ्यपात्रकरो नृपः

nṛpapraṇāmamālāsu kiṃcicchāntāsu tāsvatha | munimāpūjayannāha sārghyapātrakaro nṛpaḥ

दशरथ उवाच । क्षयातिशयमुक्तेन परमेणात्मवस्तुना । परान्तः पूर्णतोत्पन्ना बोधेनारुन्धतीपते

daśaratha uvāca | kṣayātiśayamuktena parameṇātmavastunā | parāntaḥ pūrṇatotpannā bodhenārundhatīpate

न तदस्ति महीपीठे दित्य देवेषु वापि च । महत्किंचिद्यदप्राप्तं तव पूज्यस्य पूजनम्

na tadasti mahīpīṭhe ditya deveṣu vāpi ca | mahatkiṃcidyadaprāptaṃ tava pūjyasya pūjanam

तथाप्यात्मक्रमं ब्रह्मन्निमं नेतुमवन्ध्यताम् । अहं वच्मि यथाप्राप्तं न कोपं कर्तुमर्हसि

tathāpyātmakramaṃ brahmannimaṃ netumavandhyatām | ahaṃ vacmi yathāprāptaṃ na kopaṃ kartumarhasi

आत्मना सकलत्रेण लोकद्वयशुभेन च । राज्येनाखिलभृत्येन भवन्तं पूजयाम्यहम्

ātmanā sakalatreṇa lokadvayaśubhena ca | rājyenākhilabhṛtyena bhavantaṃ pūjayāmyaham

एतत्सर्वं तव विभो स्वायत्तं स्व इवाश्रमः । नियोजय यथादेशं यथाभिमतयेच्छया

etatsarvaṃ tava vibho svāyattaṃ sva ivāśramaḥ | niyojaya yathādeśaṃ yathābhimatayecchayā

श्रीवसिष्ठ उवाच । प्रणाममात्रसंतुष्टा ब्राह्मणा भूपते वयम् । प्रणामेनैव तुष्यामः स एव भवता कृतः

śrīvasiṣṭha uvāca | praṇāmamātrasaṃtuṣṭā brāhmaṇā bhūpate vayam | praṇāmenaiva tuṣyāmaḥ sa eva bhavatā kṛtaḥ

पातुं त्वमेव जानासि राज्यं भाति तवैव च । भवत्वेतत्तवैवेह ब्राह्मणाः क्व महीभृतः

pātuṃ tvameva jānāsi rājyaṃ bhāti tavaiva ca | bhavatvetattavaiveha brāhmaṇāḥ kva mahībhṛtaḥ

दशरथ उवाच । कियन्मात्रं तु राज्यं स्यादिति लज्जामहे मुने । प्रकर्षेणात्र तेनेश यथा जानासि तत्कुरु

daśaratha uvāca | kiyanmātraṃ tu rājyaṃ syāditi lajjāmahe mune | prakarṣeṇātra teneśa yathā jānāsi tatkuru

श्रीवाल्मीकिरुवाच । इत्युक्तवति भूपाले रामः पुष्पाञ्जलिं ददत् । उवाच प्रणतो वाक्यं पुरस्तस्य महागुरोः

śrīvālmīkiruvāca | ityuktavati bhūpāle rāmaḥ puṣpāñjaliṃ dadat | uvāca praṇato vākyaṃ purastasya mahāguroḥ

निरुत्तरीकृतमहाराज ब्रह्मन्प्रणौमि ते । प्रणाममात्रसारोऽहं रामः पादाविमौ प्रभो

niruttarīkṛtamahārāja brahmanpraṇaumi te | praṇāmamātrasāro'haṃ rāmaḥ pādāvimau prabho

इत्युक्त्वा पादयोस्तस्य शिरोवन्दनपूर्वकम् । तत्याजाञ्जलिपुष्पाणि हिमानीव वनं गिरेः

ityuktvā pādayostasya śirovandanapūrvakam | tatyājāñjalipuṣpāṇi himānīva vanaṃ gireḥ

आनन्दबाष्पसंपूर्णनयनो नयकोविदः । गुरुं परमया भक्त्या प्रणनाम पुनःपुनः

ānandabāṣpasaṃpūrṇanayano nayakovidaḥ | guruṃ paramayā bhaktyā praṇanāma punaḥpunaḥ

शत्रुघ्नो लक्ष्मणश्चैव तथान्ये तत्समाश्च ये । निकटस्थास्तथैवाशु ते प्रणेमुर्मुनीश्वरम्

śatrughno lakṣmaṇaścaiva tathānye tatsamāśca ye | nikaṭasthāstathaivāśu te praṇemurmunīśvaram

दूरप्रणामैर्दूरस्थाः पुष्पाञ्जलिसमीरणैः । राजानो राजपुत्राश्च प्रणेमुर्मुनयश्च तम्

dūrapraṇāmairdūrasthāḥ puṣpāñjalisamīraṇaiḥ | rājāno rājaputrāśca praṇemurmunayaśca tam

अस्मिन्नवसरे तत्र कुसुमाञ्जलिवर्षणैः । हिमैरिव हिमाद्रीन्द्रो मुनिरन्तर्धिमाययौ

asminnavasare tatra kusumāñjalivarṣaṇaiḥ | himairiva himādrīndro munirantardhimāyayau

अथ शान्ते सभाक्षोमे प्रणामनिवहे तथा । संस्मरञ्छासनं किंचित्सत्ये कृष्णसिताशयम्

atha śānte sabhākṣome praṇāmanivahe tathā | saṃsmarañchāsanaṃ kiṃcitsatye kṛṣṇasitāśayam

मुनिः कुसुमराशिं तं बाहुभ्यां प्रविचाल्य सः । मुखं संदर्शयामास सिताभ्रादिव चन्द्रमाः

muniḥ kusumarāśiṃ taṃ bāhubhyāṃ pravicālya saḥ | mukhaṃ saṃdarśayāmāsa sitābhrādiva candramāḥ

शान्ते सिद्धवचोराशौ तथा दुन्दुभिनिःस्वने । नभःकुसुमवर्षे च सभाकलकले तथा

śānte siddhavacorāśau tathā dundubhiniḥsvane | nabhaḥkusumavarṣe ca sabhākalakale tathā

प्रणामानन्तरं तस्मिन्रामाद्यैः स्वसभाजने । शान्तवात इवाम्भोदे जने सौम्यत्वमागते

praṇāmānantaraṃ tasminrāmādyaiḥ svasabhājane | śāntavāta ivāmbhode jane saumyatvamāgate

आकर्णयन्साधुवादं विश्वामित्रं मृदुस्वनम् । उवाचेदमनिन्द्यात्मा वसिष्ठो मुनिनायकः

ākarṇayansādhuvādaṃ viśvāmitraṃ mṛdusvanam | uvācedamanindyātmā vasiṣṭho munināyakaḥ

मुने गाधिकुलाम्भोज वामदेव निमे क्रतो । भरद्वाज पुलस्त्यात्रे घृष्टे नारद शाण्डिले

mune gādhikulāmbhoja vāmadeva nime krato | bharadvāja pulastyātre ghṛṣṭe nārada śāṇḍile

हे भासभृगुभारण्डवत्सवात्स्यायनादयः । मुनयस्तुच्छमेतन्नु भवद्भिर्मद्वचः श्रुतम्

he bhāsabhṛgubhāraṇḍavatsavātsyāyanādayaḥ | munayastucchametannu bhavadbhirmadvacaḥ śrutam

यदत्रानुचितं किंचित्तदनुग्रहतोऽधुना । दुरर्थं विगतार्थं वा भवन्तः कथयन्तु मे

yadatrānucitaṃ kiṃcittadanugrahato'dhunā | durarthaṃ vigatārthaṃ vā bhavantaḥ kathayantu me

सभ्या ऊचुः । वसिष्ठवचने ब्रह्मन्परमार्थैकशालिनि । दुरर्थो भवतीत्यद्य नवैव खलु गीः श्रुता

sabhyā ūcuḥ | vasiṣṭhavacane brahmanparamārthaikaśālini | durartho bhavatītyadya navaiva khalu gīḥ śrutā

यत्संभृतमनन्तेन जन्मदोषेण नो मलम् । तत्प्रमृष्टं त्वयेहाद्य हेम्नामिव हविर्भुजा

yatsaṃbhṛtamanantena janmadoṣeṇa no malam | tatpramṛṣṭaṃ tvayehādya hemnāmiva havirbhujā

ब्रह्मबृंहितया वाचा विभो विकसिता वयम् । कुमुदानीन्दुदीप्त्येव परमामृतशीतया

brahmabṛṃhitayā vācā vibho vikasitā vayam | kumudānīndudīptyeva paramāmṛtaśītayā

सर्वसत्त्वमहाबोधदायिनं मुनिनायकम् । भवन्तमेकान्तगुरुं प्रणमाम इमे वयम्

sarvasattvamahābodhadāyinaṃ munināyakam | bhavantamekāntaguruṃ praṇamāma ime vayam

श्रीवाल्मीकिरुवाच । इत्युक्त्वा मुनिनाथाय नमस्त इति ते पुनः । वदन्त एकशब्देन तारेणाब्दरवौजसा

śrīvālmīkiruvāca | ityuktvā munināthāya namasta iti te punaḥ | vadanta ekaśabdena tāreṇābdaravaujasā

अर्वाक्पुष्पाञ्जलिव्रातैः खात्सिद्धैः सममुज्झितैः । वसिष्ठं पूरयामासुर्हिमैरब्दा इवाचलम्

arvākpuṣpāñjalivrātaiḥ khātsiddhaiḥ samamujjhitaiḥ | vasiṣṭhaṃ pūrayāmāsurhimairabdā ivācalam

इत्थं दशरथं भूपं शशंसुश्चाथ राघवम् । माधवं चतुरात्मानं राघवोदन्तकोविदाः

itthaṃ daśarathaṃ bhūpaṃ śaśaṃsuścātha rāghavam | mādhavaṃ caturātmānaṃ rāghavodantakovidāḥ

सिद्धा ऊचुः । नमाम चतुरात्मानं नारायणमिवापरम् । रामं सभ्रातरं जीवन्मुक्तं राजकुमारकम्

siddhā ūcuḥ | namāma caturātmānaṃ nārāyaṇamivāparam | rāmaṃ sabhrātaraṃ jīvanmuktaṃ rājakumārakam

चतुरब्धिनिखातान्तधरावलयपालकम् । त्रिकालस्थमहीपालचिह्नं दशरथं नृपम्

caturabdhinikhātāntadharāvalayapālakam | trikālasthamahīpālacihnaṃ daśarathaṃ nṛpam

मुनिसेनाधिपं भूपं भास्करं भूरितेजसम् । वसिष्ठं सुप्रवादाढ्यं विश्वामित्रं तपोनिधिम्

munisenādhipaṃ bhūpaṃ bhāskaraṃ bhūritejasam | vasiṣṭhaṃ supravādāḍhyaṃ viśvāmitraṃ taponidhim

एषामेव प्रभावेन ज्ञानयुक्तिं परामिमाम् । श्रुतवन्तो वयं सर्वे भ्रान्तिसंरम्भनाशिनीम्

eṣāmeva prabhāvena jñānayuktiṃ parāmimām | śrutavanto vayaṃ sarve bhrāntisaṃrambhanāśinīm

श्रीवाल्मीकिरुवाच । इत्युक्त्वा गगनात्सिद्धा भूयः पुष्पाणि चिक्षिपुः । सभायामथ तूष्णीं च तस्थुर्मुदितचेतसः

śrīvālmīkiruvāca | ityuktvā gaganātsiddhā bhūyaḥ puṣpāṇi cikṣipuḥ | sabhāyāmatha tūṣṇīṃ ca tasthurmuditacetasaḥ

तथैव व्योमगाः सिद्धाः शशंसुस्तं जनं पुनः । तथैव सभ्यास्तांस्तत्र समानर्चुर्घनस्तवम्

tathaiva vyomagāḥ siddhāḥ śaśaṃsustaṃ janaṃ punaḥ | tathaiva sabhyāstāṃstatra samānarcurghanastavam

नभश्चरा धरणिचरा मुनीश्वरा महर्षयो विबुधगणा द्विजा नृपाः । अपूजयन्निति जनमोजसैव ते गिरोच्चया सह कुसुमार्घ्यदानया

nabhaścarā dharaṇicarā munīśvarā maharṣayo vibudhagaṇā dvijā nṛpāḥ | apūjayanniti janamojasaiva te giroccayā saha kusumārghyadānayā

200

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० निर्वा० उ० साधुवादसपर्यादिवर्णनं नाम द्विशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 nirvā0 u0 sādhuvādasaparyādivarṇanaṃ nāma dviśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः २०१

201

एकाधिकद्विशततमः सर्गः

ekādhikadviśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवाल्मीकिरुवाच । अथार्वाक्साधुवादेषु प्रशान्तेषु शनैःशनैः । ज्ञानोपदेशमासाद्य प्रोल्लसत्स्विव राजसु

śrīvālmīkiruvāca | athārvāksādhuvādeṣu praśānteṣu śanaiḥśanaiḥ | jñānopadeśamāsādya prollasatsviva rājasu

प्रशान्तसंसृतिभ्रान्तौ जने चरितमात्मनः । स्वयं हसति चित्तेन सत्यं समनुधावता

praśāntasaṃsṛtibhrāntau jane caritamātmanaḥ | svayaṃ hasati cittena satyaṃ samanudhāvatā

वलच्चित्तकलं ज्ञानसमास्वादनतत्परे । विवेकिनि सभालोके शान्ते ध्यानमिवास्थिते

valaccittakalaṃ jñānasamāsvādanatatpare | vivekini sabhāloke śānte dhyānamivāsthite

बद्धपद्मासने रामे सभ्रातरि गुरोः पुरः । स्थिते कृताञ्जलौ दीप्तगुरुवक्रगतेक्षणे

baddhapadmāsane rāme sabhrātari guroḥ puraḥ | sthite kṛtāñjalau dīptaguruvakragatekṣaṇe

पार्थिवे किमपि ध्यानमिवास्वादयति स्थितिम् । जीवन्मुक्तात्मिकामन्तरादिमध्यान्तपावनीम्

pārthive kimapi dhyānamivāsvādayati sthitim | jīvanmuktātmikāmantarādimadhyāntapāvanīm

ग्रहीतुमर्चां भक्तानां मानितार्थजनो मुनिः । तूष्णीं क्षणमिव स्थित्वा प्रोवाचानाकुलाक्षरम्

grahītumarcāṃ bhaktānāṃ mānitārthajano muniḥ | tūṣṇīṃ kṣaṇamiva sthitvā provācānākulākṣaram

स्वकुलाकाशशीतांशो राम राजीवलोचन । किमन्यदिच्छसि श्रोतुं कथयामिमतेच्छया

svakulākāśaśītāṃśo rāma rājīvalocana | kimanyadicchasi śrotuṃ kathayāmimatecchayā

स्थितिं च कीदृशीमेनामद्यानुभवसि स्वयम् । किंरूपमिदमाभासं जागतं वद पश्यसि

sthitiṃ ca kīdṛśīmenāmadyānubhavasi svayam | kiṃrūpamidamābhāsaṃ jāgataṃ vada paśyasi

इत्युक्ते मुनिना तेन प्राह राजकुमारकः । अविह्वलं मृदु स्पष्टं गुरोरालोकयन्मुखम्

ityukte muninā tena prāha rājakumārakaḥ | avihvalaṃ mṛdu spaṣṭaṃ gurorālokayanmukham

श्रीराम उवाच । त्वत्प्रसादेन यातोऽस्मि परां निर्मलतां प्रभो । शान्ताशेषकलङ्काङ्कं शरदीव नभस्तलम्

śrīrāma uvāca | tvatprasādena yāto'smi parāṃ nirmalatāṃ prabho | śāntāśeṣakalaṅkāṅkaṃ śaradīva nabhastalam

सर्वा एवोपशान्ता मे भ्रान्तयो भवभङ्गदाः । स्वरूपेणावदातेन तिष्ठाम्यच्छमिवाम्बरम्

sarvā evopaśāntā me bhrāntayo bhavabhaṅgadāḥ | svarūpeṇāvadātena tiṣṭhāmyacchamivāmbaram

स्थितोऽहं गलितग्रन्थिः शान्ताशेषविशेषणः । स्फटिकालयमध्यस्थस्फटिकामलधीरहम्

sthito'haṃ galitagranthiḥ śāntāśeṣaviśeṣaṇaḥ | sphaṭikālayamadhyasthasphaṭikāmaladhīraham

अन्यच्छ्रोतुमथाहर्तुं शान्तं नेच्छति मे मनः । परां तृप्तिमुपायान्तं सुषुप्तमिव संस्थितम्

anyacchrotumathāhartuṃ śāntaṃ necchati me manaḥ | parāṃ tṛptimupāyāntaṃ suṣuptamiva saṃsthitam

शान्ताशेषपरामर्शं विगताशेषकौतुकम् । संत्यक्ताशेषसंकल्पं शान्तं मम मुने मनः

śāntāśeṣaparāmarśaṃ vigatāśeṣakautukam | saṃtyaktāśeṣasaṃkalpaṃ śāntaṃ mama mune manaḥ

परिनिर्वामि शाम्यामि जाग्रदेव जगत्स्थितौ । अस्वप्नमपुनर्बोधं स्वपिमीव निरामयम्

parinirvāmi śāmyāmi jāgradeva jagatsthitau | asvapnamapunarbodhaṃ svapimīva nirāmayam

आशाविधुरितामात्मसंस्थितिं प्राक्तनीं तनौ । प्रविहस्य स्फुरत्सूक्तैः स्वस्थस्तिष्ठाम्यसंशयम्

āśāvidhuritāmātmasaṃsthitiṃ prāktanīṃ tanau | pravihasya sphuratsūktaiḥ svasthastiṣṭhāmyasaṃśayam

नोपदेशेन नार्थेन न शास्त्रैर्न च बन्धुभिः । त्यागेन च न चैतेषामधुना मम कारणम्

nopadeśena nārthena na śāstrairna ca bandhubhiḥ | tyāgena ca na caiteṣāmadhunā mama kāraṇam

साम्राज्यस्याथवा व्योम्नि या स्थितिः क्षोभवर्जिता । तामेवानुभवाम्यत्र मच्चित्तामनपायिनीम्

sāmrājyasyāthavā vyomni yā sthitiḥ kṣobhavarjitā | tāmevānubhavāmyatra maccittāmanapāyinīm

खादप्यतितरामच्छं चिदाकाशांशमात्रकम् । जगदित्येव पश्यामि लोचनाद्यङ्गतां गतः

khādapyatitarāmacchaṃ cidākāśāṃśamātrakam | jagadityeva paśyāmi locanādyaṅgatāṃ gataḥ

आकाशमात्रमेवेदं जगदित्येकनिश्चयः । दृश्यनाम्नि नभस्यस्मिन्क्षये जागर्मि चाक्षयः

ākāśamātramevedaṃ jagadityekaniścayaḥ | dṛśyanāmni nabhasyasminkṣaye jāgarmi cākṣayaḥ

यथाकामं यथाप्राप्तं यथास्थितमिव स्थितम् । यद्वक्ति तदविघ्नेन करोम्यपगतैषणम्

yathākāmaṃ yathāprāptaṃ yathāsthitamiva sthitam | yadvakti tadavighnena karomyapagataiṣaṇam

न तुष्यामि न हृष्यामि न पुष्यामि न रोदिमि । कार्यं कार्यं करोम्येको भ्रान्तिर्दूरं गता मम

na tuṣyāmi na hṛṣyāmi na puṣyāmi na rodimi | kāryaṃ kāryaṃ karomyeko bhrāntirdūraṃ gatā mama

अन्यतामेतु सर्गोऽयं वातु वा प्रलयानिलः । सौम्यो भवतु वा देशः स्वस्थोऽहं स्वात्मनि स्थितः

anyatāmetu sargo'yaṃ vātu vā pralayānilaḥ | saumyo bhavatu vā deśaḥ svastho'haṃ svātmani sthitaḥ

विश्रान्तोस्मि विलक्ष्योस्मि दुर्लक्ष्योस्मि निरामयः । नाशाभिर्बन्धमाप्नोमि मुने खमिव मुष्टिभिः

viśrāntosmi vilakṣyosmi durlakṣyosmi nirāmayaḥ | nāśābhirbandhamāpnomi mune khamiva muṣṭibhiḥ

यथा तरुगतात्पुष्पाद्गन्धः प्राप्य नभःपदम् । तिष्ठत्येवमहं देहादतीतः संस्थितः समः

yathā tarugatātpuṣpādgandhaḥ prāpya nabhaḥpadam | tiṣṭhatyevamahaṃ dehādatītaḥ saṃsthitaḥ samaḥ

यथैव सर्वे राजानो विहरन्ति यथासुखम् । अप्रबुद्धाः प्रबुद्धाश्च राज्येषु बहुकर्मसु

yathaiva sarve rājāno viharanti yathāsukham | aprabuddhāḥ prabuddhāśca rājyeṣu bahukarmasu

शान्तहर्षविषादाशः स्थिरैकसमदर्शनः । स्थित आत्मनि निःशङ्कं तथैव विहराम्यहम्

śāntaharṣaviṣādāśaḥ sthiraikasamadarśanaḥ | sthita ātmani niḥśaṅkaṃ tathaiva viharāmyaham

सर्वस्योपर्यपि सुखी सुखं नेहामि मे प्रभो । जनसाम्येन तिष्ठामि यथेच्छं मां नियोजय

sarvasyoparyapi sukhī sukhaṃ nehāmi me prabho | janasāmyena tiṣṭhāmi yathecchaṃ māṃ niyojaya

बालो लीलामिव त्यक्तशङ्कं संसारसंस्थितिम् । यावद्देहमिमां साधो पालयाम्यमलैकदृक्

bālo līlāmiva tyaktaśaṅkaṃ saṃsārasaṃsthitim | yāvaddehamimāṃ sādho pālayāmyamalaikadṛk

भुञ्जे पिबामि तिष्ठामि पालयामि निजक्रियाम् । जातोऽहं विगताशङ्कस्त्वत्प्रसादान्मुनीश्वर

bhuñje pibāmi tiṣṭhāmi pālayāmi nijakriyām | jāto'haṃ vigatāśaṅkastvatprasādānmunīśvara

श्रीराम उवाच । अहो बत महापुण्यं पदमासादितं त्वया । अनादिमध्यपर्यन्तमिदं यत्र न शोच्यते

śrīrāma uvāca | aho bata mahāpuṇyaṃ padamāsāditaṃ tvayā | anādimadhyaparyantamidaṃ yatra na śocyate

सम्यक्समसमाभोगे शीतले स्वात्मनि स्वयम् । नभसीव नभः शान्ते विश्रान्तिमसि लब्धवान्

samyaksamasamābhoge śītale svātmani svayam | nabhasīva nabhaḥ śānte viśrāntimasi labdhavān

दिष्टया जातो विशोकस्त्वं दिष्ट्या सम्यगवस्थितः । दिष्टया लोकद्वयेऽनर्थशङ्का ते शममागता

diṣṭayā jāto viśokastvaṃ diṣṭyā samyagavasthitaḥ | diṣṭayā lokadvaye'narthaśaṅkā te śamamāgatā

दिष्टया रघूणां तनय संज्ञः पावितवानसि । भूतभव्यभविष्यस्थां बोधेन कुलसंततिम्

diṣṭayā raghūṇāṃ tanaya saṃjñaḥ pāvitavānasi | bhūtabhavyabhaviṣyasthāṃ bodhena kulasaṃtatim

अधुना मुनिनाथस्य विश्वामित्रस्य राघव । पूरयित्वार्थितां भुक्त्वा पित्रा सह महीमिमाम्

adhunā munināthasya viśvāmitrasya rāghava | pūrayitvārthitāṃ bhuktvā pitrā saha mahīmimām

त्वयान्विताः सतनयभृत्यबान्धवाः पदातयः सरथंगजाश्वमण्डलाः । निरामया विगतभयाः स्थिरश्रियः सदोदयाः सुभग भवन्तु राघवाः

tvayānvitāḥ satanayabhṛtyabāndhavāḥ padātayaḥ sarathaṃgajāśvamaṇḍalāḥ | nirāmayā vigatabhayāḥ sthiraśriyaḥ sadodayāḥ subhaga bhavantu rāghavāḥ

201

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० निर्वाणप्रकरणे उत्तरार्धे विश्रान्तिप्रकटीकरणं नामैकाधिकद्विशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe viśrāntiprakaṭīkaraṇaṃ nāmaikādhikadviśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः २०२

202

द्व्यधिकद्विशततमः सर्गः

dvyadhikadviśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवाल्मीकिरुवाच । एतच्छ्रुत्वा वसिष्ठस्य वचः संसदि पार्थिवाः । सिक्ता इवामृतापूरैरन्तःशीतलतां ययुः

śrīvālmīkiruvāca | etacchrutvā vasiṣṭhasya vacaḥ saṃsadi pārthivāḥ | siktā ivāmṛtāpūrairantaḥśītalatāṃ yayuḥ

रामः कमलपत्राक्षो रराज वदनेन्दुना । क्षीरोद इव संपूर्णः सुधापूरेण चारुणा

rāmaḥ kamalapatrākṣo rarāja vadanendunā | kṣīroda iva saṃpūrṇaḥ sudhāpūreṇa cāruṇā

वामदेवादयः सर्वे तत्त्वज्ञानविशारदाः । अहो भगवता ज्ञानमुक्तमित्यूचुरादरात्

vāmadevādayaḥ sarve tattvajñānaviśāradāḥ | aho bhagavatā jñānamuktamityūcurādarāt

शान्तान्तःकरणो राजा मुदा दशरथो बभौ । तुष्ट्यैव संप्रहृष्टाङ्गो नवां द्युतिमुपागतः

śāntāntaḥkaraṇo rājā mudā daśaratho babhau | tuṣṭyaiva saṃprahṛṣṭāṅgo navāṃ dyutimupāgataḥ

ज्ञातज्ञेयेषु बहुषु साधुवादकथास्वथ । उवाच गलिताज्ञानो रामो वाक्यमिदं पुनः

jñātajñeyeṣu bahuṣu sādhuvādakathāsvatha | uvāca galitājñāno rāmo vākyamidaṃ punaḥ

श्रीराम उवाच । भगवन्भूतभव्येश त्वयास्माकमलं मलम् । संप्रमृष्टमिदं हेम्नः श्यामत्वमिव वह्निना

śrīrāma uvāca | bhagavanbhūtabhavyeśa tvayāsmākamalaṃ malam | saṃpramṛṣṭamidaṃ hemnaḥ śyāmatvamiva vahninā

अभूम वयमात्मीयकायमात्रदृशः पुरा । प्रभो संप्रति संपन्ना विष्वग्विश्वावलोकिनः

abhūma vayamātmīyakāyamātradṛśaḥ purā | prabho saṃprati saṃpannā viṣvagviśvāvalokinaḥ

स्थितोऽस्मि सर्वसंपूर्णः संपन्नोऽस्मि निरामयः । जातोऽस्मि विगताशङ्को बुधो जागर्मि संप्रति

sthito'smi sarvasaṃpūrṇaḥ saṃpanno'smi nirāmayaḥ | jāto'smi vigatāśaṅko budho jāgarmi saṃprati

आनन्दितोऽस्म्यखेदाय सुखितोस्मि चिराय च । स्थितोऽनस्तमयायैव शाश्वतार्थोदयो मम

ānandito'smyakhedāya sukhitosmi cirāya ca | sthito'nastamayāyaiva śāśvatārthodayo mama

अहो बत पवित्रेण शीतेन ज्ञानवारिणा । त्वया सिक्तोस्मि हृष्यामि पद्मवद्धृदये स्वयम्

aho bata pavitreṇa śītena jñānavāriṇā | tvayā siktosmi hṛṣyāmi padmavaddhṛdaye svayam

इयमद्य मया लब्धा पदवी त्वत्प्रसादतः । यस्यां स्थितस्य मे सर्वममृतत्वं गतं जगत्

iyamadya mayā labdhā padavī tvatprasādataḥ | yasyāṃ sthitasya me sarvamamṛtatvaṃ gataṃ jagat

अन्तःप्रसन्नमतिरस्तसमस्तशोकः शोभां गतोऽहममलाशय एव शान्त्या । आनन्दमात्मनि गतः स्वयमात्मनैव नैर्मल्यमभ्युपगतोऽस्मि नमोस्तु मह्यम्

antaḥprasannamatirastasamastaśokaḥ śobhāṃ gato'hamamalāśaya eva śāntyā | ānandamātmani gataḥ svayamātmanaiva nairmalyamabhyupagato'smi namostu mahyam

202

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० नि० उत्तरार्धे आत्मविश्रामाङ्गीकरणं नाम द्व्यधिकद्विशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 ni0 uttarārdhe ātmaviśrāmāṅgīkaraṇaṃ nāma dvyadhikadviśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः २०३

203

त्र्यधिकद्विशततमः सर्गः

tryadhikadviśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवाल्मीकिरुवाच । इत्थं विचारपरयोर्मुनिराघवयोस्तयोः । भास्करः श्रवणायेव व्योममध्यमुपाययौ

śrīvālmīkiruvāca | itthaṃ vicāraparayormunirāghavayostayoḥ | bhāskaraḥ śravaṇāyeva vyomamadhyamupāyayau

तीक्ष्णतामाजगामाशु सर्वदिक्कमथातपः । पदार्थौघविकासार्थं रामस्येव महामतिः

tīkṣṇatāmājagāmāśu sarvadikkamathātapaḥ | padārthaughavikāsārthaṃ rāmasyeva mahāmatiḥ

उत्फुल्लहृदयाम्भोजस्फाराकारतया तदा । लीलापद्माकरा रेजुस्तत्रस्थाः पार्थिवा इव

utphullahṛdayāmbhojasphārākāratayā tadā | līlāpadmākarā rejustatrasthāḥ pārthivā iva

जालं मुक्ताकलापानन्तरमाक्रान्तभास्करम् । ननर्तेव तरद्व्योम विज्ञानश्रवणादिव

jālaṃ muktākalāpānantaramākrāntabhāskaram | nanarteva taradvyoma vijñānaśravaṇādiva

पुस्फुरुः पद्मरागेषु लग्नार्कतरुणत्विषः । भासो व्योमतलोड्डीना धियो ज्ञानकला इव

pusphuruḥ padmarāgeṣu lagnārkataruṇatviṣaḥ | bhāso vyomataloḍḍīnā dhiyo jñānakalā iva

एवं निर्वृतिमायाते रामे स्वकुलकैरवे । मुनीन्द्रवदनालोकात्सविकासमिव स्थिते

evaṃ nirvṛtimāyāte rāme svakulakairave | munīndravadanālokātsavikāsamiva sthite

रवावौर्वोपत्र व्योम महाब्धेर्नाभितां गते । तेजःपुञ्जलसज्ज्वाले समग्ररसपायिनि

ravāvaurvopatra vyoma mahābdhernābhitāṃ gate | tejaḥpuñjalasajjvāle samagrarasapāyini

नभोनीलोत्पले नीले गलद्रजसि राजति । घर्मांशुकर्णिकाकान्ते स्फुरत्किरणकेसरे

nabhonīlotpale nīle galadrajasi rājati | gharmāṃśukarṇikākānte sphuratkiraṇakesare

अवतंसे जगल्लक्ष्म्यास्त्रिलोकीकर्णकुण्डले । अन्तर्लीनस्फुरत्तारारत्नराजिविराजिते

avataṃse jagallakṣmyāstrilokīkarṇakuṇḍale | antarlīnasphurattārāratnarājivirājite

दिग्वधूभिर्बृहच्छृङ्गपाणिभिर्मुकुरेष्विव । धृतेषु तापभिन्नेषु महाभ्रेषु निरम्बुषु

digvadhūbhirbṛhacchṛṅgapāṇibhirmukureṣviva | dhṛteṣu tāpabhinneṣu mahābhreṣu nirambuṣu

सूर्यकान्तवरोत्थेन वह्निनेव समेधिते । द्विगुणं प्रज्वलत्यर्कशून्ये गगनधामनि

sūryakāntavarotthena vahnineva samedhite | dviguṇaṃ prajvalatyarkaśūnye gaganadhāmani

विनेदुर्मेदुरोद्दाममुखमारुतपूरिताः । मध्याह्नशङ्खाः कल्पान्तवातपूर्णा इवार्णवाः

vinedurmeduroddāmamukhamārutapūritāḥ | madhyāhnaśaṅkhāḥ kalpāntavātapūrṇā ivārṇavāḥ

प्रालेयश्रीरिवाब्जेषु घर्मश्रीर्वदनेष्विव । चकार पदमाकीर्णशुद्धमुक्ताफलोपमा

prāleyaśrīrivābjeṣu gharmaśrīrvadaneṣviva | cakāra padamākīrṇaśuddhamuktāphalopamā

गृहभित्तिपरावृत्ता सत्त्वसंरम्भमांसला । शब्दश्रीः पूरयामास कर्णमर्ण इवार्णवम्

gṛhabhittiparāvṛttā sattvasaṃrambhamāṃsalā | śabdaśrīḥ pūrayāmāsa karṇamarṇa ivārṇavam

पुरन्ध्रीभिर्निदाघौघशान्तये समुदीरिता । उल्ललास नवा पाण्डुकर्पूरजलदावलिः

purandhrībhirnidāghaughaśāntaye samudīritā | ullalāsa navā pāṇḍukarpūrajaladāvaliḥ

स राजा सहसामन्तः सभूपः सपरिच्छदः । सवसिष्ठः समुत्तस्थौ सहरामः स संसदः

sa rājā sahasāmantaḥ sabhūpaḥ saparicchadaḥ | savasiṣṭhaḥ samuttasthau saharāmaḥ sa saṃsadaḥ

राजानो राजपुत्राश्च मन्त्रिणो मुनयस्तथा । अन्योन्यं पूजिता जग्मुर्मुदिताः स्वं निवेशनम्

rājāno rājaputrāśca mantriṇo munayastathā | anyonyaṃ pūjitā jagmurmuditāḥ svaṃ niveśanam

अन्तःपुरगृहाग्रेषु तालवृन्तानिलाहृतैः । कर्पूरधूलिभिरभून्नवैवाम्बुदमालिका

antaḥpuragṛhāgreṣu tālavṛntānilāhṛtaiḥ | karpūradhūlibhirabhūnnavaivāmbudamālikā

अथ मध्याह्नतूर्याणां रवे स्फूर्जति भित्तिषु । उवाच वचनं वाक्यकोविदो मुनिनायकः

atha madhyāhnatūryāṇāṃ rave sphūrjati bhittiṣu | uvāca vacanaṃ vākyakovido munināyakaḥ

सर्वमेव श्रुतं श्राव्यं ज्ञेयं ज्ञातमशेषतः । त्वया राघव भो नास्ति ज्ञातव्यमपरं वरम्

sarvameva śrutaṃ śrāvyaṃ jñeyaṃ jñātamaśeṣataḥ | tvayā rāghava bho nāsti jñātavyamaparaṃ varam

यथा मयोपदिष्टोऽसि यथा पश्यसि शास्त्रतः । यथानुभवसि श्रेष्ठमेकवाक्यं तथा कुरु

yathā mayopadiṣṭo'si yathā paśyasi śāstrataḥ | yathānubhavasi śreṣṭhamekavākyaṃ tathā kuru

उत्तिष्ठ तावत्कार्याय वयं स्नातुं महामते । मध्याह्नसमयोऽस्माकमयमङ्गातिवर्तते

uttiṣṭha tāvatkāryāya vayaṃ snātuṃ mahāmate | madhyāhnasamayo'smākamayamaṅgātivartate

अपरं यत्त्वया भद्र स्वाकाङ्क्षाविनिवृत्तये । प्रष्टव्यं तच्छुभं प्रातः प्रष्टव्यं भवता पुनः

aparaṃ yattvayā bhadra svākāṅkṣāvinivṛttaye | praṣṭavyaṃ tacchubhaṃ prātaḥ praṣṭavyaṃ bhavatā punaḥ

श्रीवाल्मीकिरुवाच । इत्युक्ते मुनिनाथेन राजा दशरथः स्वयम् । पूजयामास तान्सभ्यान्सर्वान्साधून्सपर्यया

śrīvālmīkiruvāca | ityukte munināthena rājā daśarathaḥ svayam | pūjayāmāsa tānsabhyānsarvānsādhūnsaparyayā

सह रामेण धर्मात्मा मुनिविप्रान्नृपांश्च सः । वसिष्ठाद्युपदिष्टेन क्रमेण व्योमगांस्तथा

saha rāmeṇa dharmātmā muniviprānnṛpāṃśca saḥ | vasiṣṭhādyupadiṣṭena krameṇa vyomagāṃstathā

मणिमुक्तागणार्थेन दिव्येन कुसुमेन च । मणिरत्नप्रदानेन मुक्ताहारार्पणेन च

maṇimuktāgaṇārthena divyena kusumena ca | maṇiratnapradānena muktāhārārpaṇena ca

प्रणयेन प्रणामेन प्रदानेनार्थशालिना । वस्त्रासनान्नपानेन कनकेन तथा भुवा

praṇayena praṇāmena pradānenārthaśālinā | vastrāsanānnapānena kanakena tathā bhuvā

धूपेन गन्धमाल्याभ्यां यथोदितमनिन्दितः । पूर्वान्संपूजयामास सर्वानेव महीपतिः

dhūpena gandhamālyābhyāṃ yathoditamaninditaḥ | pūrvānsaṃpūjayāmāsa sarvāneva mahīpatiḥ

अथोत्तस्थौ सभामध्यात्सभया सह मानदः । सवसिष्ठादिदेवर्षिः सायमिन्दुरिवाम्बरात्

athottasthau sabhāmadhyātsabhayā saha mānadaḥ | savasiṣṭhādidevarṣiḥ sāyamindurivāmbarāt

ससभोत्थानसमयः ससंरम्भो व्यराजत । जानुदघ्नसुरोन्मुक्तपुष्पसंजातकर्दमः

sasabhotthānasamayaḥ sasaṃrambho vyarājata | jānudaghnasuronmuktapuṣpasaṃjātakardamaḥ

संघट्टाघट्टकेयूररत्नचूर्णारुणावनिः । छिन्नहारस्फुरन्मुक्ताताराजितनिशाम्बरः

saṃghaṭṭāghaṭṭakeyūraratnacūrṇāruṇāvaniḥ | chinnahārasphuranmuktātārājitaniśāmbaraḥ

देवर्षिमुनिविप्रेन्द्रपार्थिवस्पन्दसंकुलः । व्यग्रभृत्याङ्गनाहस्तकेशचञ्चलचामरः

devarṣimuniviprendrapārthivaspandasaṃkulaḥ | vyagrabhṛtyāṅganāhastakeśacañcalacāmaraḥ

ज्ञानप्रमेयीकरणस्पन्दमानो न दारुणः । शिरःकरत्रिनयनजिह्वेष्वेव विराजितः

jñānaprameyīkaraṇaspandamāno na dāruṇaḥ | śiraḥkaratrinayanajihveṣveva virājitaḥ

परस्परमथापृच्छ्य पूजिताः पेशलोक्तयः । राजानो मुनयश्चैव सर्वे दशरथादयः

parasparamathāpṛcchya pūjitāḥ peśaloktayaḥ | rājāno munayaścaiva sarve daśarathādayaḥ

स्वाश्रमान्साधवो जग्मुस्तुष्टस्निग्धाशया मिथः । लोकसप्तकवास्तव्या देवाः शक्रपुरादिव

svāśramānsādhavo jagmustuṣṭasnigdhāśayā mithaḥ | lokasaptakavāstavyā devāḥ śakrapurādiva

अन्योन्यं प्रणयात्सर्वे पूजयित्वा यथाक्रमम् । तद्विसृष्टाः स्वमागत्य गृहं चक्रुर्दिनक्रियाम्

anyonyaṃ praṇayātsarve pūjayitvā yathākramam | tadvisṛṣṭāḥ svamāgatya gṛhaṃ cakrurdinakriyām

अथ सर्वे वसिष्ठाद्यास्तथा दशरथादयः । चक्रुर्दिवसकार्याणि राजानो मुनयस्तथा

atha sarve vasiṣṭhādyāstathā daśarathādayaḥ | cakrurdivasakāryāṇi rājāno munayastathā

यथाप्राप्तं क्रियां तेषु कृतवत्स्वथ दैवसीम् । क्रमेणाकाशपथिको भास्करोऽस्तमुपाययौ

yathāprāptaṃ kriyāṃ teṣu kṛtavatsvatha daivasīm | krameṇākāśapathiko bhāskaro'stamupāyayau

तयैव कथया तेषां रामस्य च महामतेः । प्रबोधवशतः शीघ्रं सा व्यतीयाय शर्वरी

tayaiva kathayā teṣāṃ rāmasya ca mahāmateḥ | prabodhavaśataḥ śīghraṃ sā vyatīyāya śarvarī

उत्सारिततमःपांसुताराकुसुमनिर्भरम् । भुवनं भवनीकुर्वन्नाजगाम दिवाकरः

utsāritatamaḥpāṃsutārākusumanirbharam | bhuvanaṃ bhavanīkurvannājagāma divākaraḥ

करवीरकुसुम्भाभैः करैररुणयन् दिशः । विवेश गगनाम्भोधिमथ बालदिवाकरः

karavīrakusumbhābhaiḥ karairaruṇayan diśaḥ | viveśa gaganāmbhodhimatha bāladivākaraḥ

राजानो राजपुत्राश्च मन्त्रिणो मुनयस्तथा । वसिष्ठाद्याः समाजग्मुः पुनर्दाशरथीं सभाम्

rājāno rājaputrāśca mantriṇo munayastathā | vasiṣṭhādyāḥ samājagmuḥ punardāśarathīṃ sabhām

यथाक्रमं यथासंस्थं यथादेशं यथासनम् । सा विवेश सभा तत्र धिष्ण्यश्रीरम्बरे यथा

yathākramaṃ yathāsaṃsthaṃ yathādeśaṃ yathāsanam | sā viveśa sabhā tatra dhiṣṇyaśrīrambare yathā

ततो दशरथाद्येषु सुमन्त्रादिषु चाप्यलम् । वसिष्ठं संप्रशंसत्सु मुनिमासनसंस्थितम्

tato daśarathādyeṣu sumantrādiṣu cāpyalam | vasiṣṭhaṃ saṃpraśaṃsatsu munimāsanasaṃsthitam

वसिष्ठस्य पितुश्चाग्रे राजीवदललोचनः । उवाच राघवो धीमान्मृदुवर्णमिदं वचः

vasiṣṭhasya pituścāgre rājīvadalalocanaḥ | uvāca rāghavo dhīmānmṛduvarṇamidaṃ vacaḥ

श्रीराम उवाच । भगवन्सर्वधर्मज्ञ सर्वज्ञानमहार्णव । सर्वसंदेहपरशो परशोकभयापह

śrīrāma uvāca | bhagavansarvadharmajña sarvajñānamahārṇava | sarvasaṃdehaparaśo paraśokabhayāpaha

श्रोतव्यमपरं किं मे विद्यते वेद्यमेव वा । श्रोतव्यं विद्यते यद्वा तत्सर्वं वक्तुमर्हसि

śrotavyamaparaṃ kiṃ me vidyate vedyameva vā | śrotavyaṃ vidyate yadvā tatsarvaṃ vaktumarhasi

श्रीवसिष्ठ उवाच । राम संप्राप्तबुद्धिस्त्वं श्रोतव्यं ते न विद्यते । कृतकृत्या तवैषा धीः प्राप्तप्राप्या स्थितात्मनि

śrīvasiṣṭha uvāca | rāma saṃprāptabuddhistvaṃ śrotavyaṃ te na vidyate | kṛtakṛtyā tavaiṣā dhīḥ prāptaprāpyā sthitātmani

त्वमेव तावत्कथय प्रविचार्य धियात्मना । कीदृशोऽद्य भवानन्तः किं शेषं श्राव्यमस्ति ते

tvameva tāvatkathaya pravicārya dhiyātmanā | kīdṛśo'dya bhavānantaḥ kiṃ śeṣaṃ śrāvyamasti te

श्रीराम उवाच । ब्रह्मन्नेवमहं मन्ये यथाहं कृतकृत्यधीः । निर्वाणोस्मि प्रशान्तोस्मि नाकाङ्क्षा मम विद्यते

śrīrāma uvāca | brahmannevamahaṃ manye yathāhaṃ kṛtakṛtyadhīḥ | nirvāṇosmi praśāntosmi nākāṅkṣā mama vidyate

वक्तव्यमुक्तं भवता ज्ञातं ज्ञेयं मयाखिलम् । तव विश्रान्तिमायातु कृतकृत्या सरस्वती

vaktavyamuktaṃ bhavatā jñātaṃ jñeyaṃ mayākhilam | tava viśrāntimāyātu kṛtakṛtyā sarasvatī

अधिगतमधिगम्यं ज्ञेयमाप्तु मयेदं विगतमखिलमैक्यं द्वैतमस्तं प्रयातम् । परिगलितमशेषं दृश्यभेदावभानं ननु निपुणमपास्ताशेषसंसारितास्था

adhigatamadhigamyaṃ jñeyamāptu mayedaṃ vigatamakhilamaikyaṃ dvaitamastaṃ prayātam | parigalitamaśeṣaṃ dṛśyabhedāvabhānaṃ nanu nipuṇamapāstāśeṣasaṃsāritāsthā

203

इत्यार्षे वासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० निर्वा० उ० निर्वाणवर्णनं नाम त्र्यधिकद्विशततमः सर्गः

ityārṣe vāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 nirvā0 u0 nirvāṇavarṇanaṃ nāma tryadhikadviśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः २०४

204

चतुरधिकद्विशततमः सर्गः

caturadhikadviśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । भूय एव महाबाहो श्रृणु मे परमं वचः । आदर्शो राजतेऽत्यर्थं पौनःपुन्येन मार्जितः

śrīvasiṣṭha uvāca | bhūya eva mahābāho śrṛṇu me paramaṃ vacaḥ | ādarśo rājate'tyarthaṃ paunaḥpunyena mārjitaḥ

अर्थो वेदनसंकेतः शब्दो जलरवोपमः । दृश्यमेतच्चिदाभानं स्वप्नवत्क्वाभवज्जगत्

artho vedanasaṃketaḥ śabdo jalaravopamaḥ | dṛśyametaccidābhānaṃ svapnavatkvābhavajjagat

जाग्रद्वै स्वप्नसंदृष्टः स्मरणात्म स्थितं पुरः । संविद्वेदनमात्रं सत्तदन्याकारवत्ततम्

jāgradvai svapnasaṃdṛṣṭaḥ smaraṇātma sthitaṃ puraḥ | saṃvidvedanamātraṃ sattadanyākāravattatam

यथाच्छं संविदाकाशं मयि स्वप्नपुरात्मकम् । सरूपमपि नीरूपं तथेदं भुवनत्रयम्

yathācchaṃ saṃvidākāśaṃ mayi svapnapurātmakam | sarūpamapi nīrūpaṃ tathedaṃ bhuvanatrayam

श्रीराम उवाच । संपन्नेयं कथं भूमिः संपन्ना गिरयः कथम् । कथं संपन्नमम्भश्च संपन्ना उपलाः कथम्

śrīrāma uvāca | saṃpanneyaṃ kathaṃ bhūmiḥ saṃpannā girayaḥ katham | kathaṃ saṃpannamambhaśca saṃpannā upalāḥ katham

कथं च तेजः संपन्नं संपन्ना च कथं क्रिया । कथं च कालः संपन्नः संपन्नः पवनः कथम्

kathaṃ ca tejaḥ saṃpannaṃ saṃpannā ca kathaṃ kriyā | kathaṃ ca kālaḥ saṃpannaḥ saṃpannaḥ pavanaḥ katham

कथं च शून्यं संपन्नं संपन्नं चिन्नभः कथम् । इति ज्ञातं मया भूयो बोधाय वद मे प्रभो

kathaṃ ca śūnyaṃ saṃpannaṃ saṃpannaṃ cinnabhaḥ katham | iti jñātaṃ mayā bhūyo bodhāya vada me prabho

श्रीवसिष्ठ उवाच । ब्रूहि राघव तत्त्वेन स्वप्नदृष्टमहापुरे । संपन्ना भूः कथमिव संपन्नं कथमम्बरम्

śrīvasiṣṭha uvāca | brūhi rāghava tattvena svapnadṛṣṭamahāpure | saṃpannā bhūḥ kathamiva saṃpannaṃ kathamambaram

कथं वारि च संपन्नं संपन्ना उपलाः कथम् । कथं च तेजः संपन्नं संपन्नाश्च कथं दिशः

kathaṃ vāri ca saṃpannaṃ saṃpannā upalāḥ katham | kathaṃ ca tejaḥ saṃpannaṃ saṃpannāśca kathaṃ diśaḥ

संपन्नश्च कथं कालः संपन्ना च कथं क्रिया । कथमेतन्निमित्तादि सर्वं संपन्नमुच्यताम्

saṃpannaśca kathaṃ kālaḥ saṃpannā ca kathaṃ kriyā | kathametannimittādi sarvaṃ saṃpannamucyatām

केनेदं निर्मितं दग्धमानीतं रचितं चितम् । उत्पादितं प्रकटितं किमाचारं किमात्मकम्

kenedaṃ nirmitaṃ dagdhamānītaṃ racitaṃ citam | utpāditaṃ prakaṭitaṃ kimācāraṃ kimātmakam

श्रीराम उवाच । आत्मास्य केवलं व्योम न सद्भूम्यचलादिकम् । जगतः स्वप्नरूपस्य निराकारो निरास्पदः

śrīrāma uvāca | ātmāsya kevalaṃ vyoma na sadbhūmyacalādikam | jagataḥ svapnarūpasya nirākāro nirāspadaḥ

आत्मैव व्योमरूपोऽस्य निराधारो निराकृतिः । विनाकृतेर्वा व्योम्नोऽस्य किमाधारेण कारणम्

ātmaiva vyomarūpo'sya nirādhāro nirākṛtiḥ | vinākṛtervā vyomno'sya kimādhāreṇa kāraṇam

न किंचिदेतत्संपन्नं सद्यथैतन्न संविदः । एतच्चित्कचनं नाम मन एव तथा स्थितम्

na kiṃcidetatsaṃpannaṃ sadyathaitanna saṃvidaḥ | etaccitkacanaṃ nāma mana eva tathā sthitam

दिक्कालाद्यत्र चिद्भानं चिद्भानमचलादिकम् । चिज्जलादि तथा बोधाच्चित्खं वाय्वादि तद्विदः

dikkālādyatra cidbhānaṃ cidbhānamacalādikam | cijjalādi tathā bodhāccitkhaṃ vāyvādi tadvidaḥ

संविदेव किल व्योम तिष्ठति व्योमतामिता । दृषत्तयास्ते काठिन्याद्द्रवाज्जलमिव स्थिता

saṃvideva kila vyoma tiṣṭhati vyomatāmitā | dṛṣattayāste kāṭhinyāddravājjalamiva sthitā

वस्तुतस्तु न भूम्यादि किंचित्तन्न च दृश्यता । चिदाकाशमनन्तं तत्सर्वमेकं तदात्मकम्

vastutastu na bhūmyādi kiṃcittanna ca dṛśyatā | cidākāśamanantaṃ tatsarvamekaṃ tadātmakam

द्रवत्वादम्बु हृद्याब्धेर्नानावृत्तितया यथा । अनानैव भवेन्नाना चिद्व्योमात्मनि वै तथा

dravatvādambu hṛdyābdhernānāvṛttitayā yathā | anānaiva bhavennānā cidvyomātmani vai tathā

काठिन्यवेदनादुर्वी गिरितामागतेव चित् । शून्यतावेदनाच्छून्यं वेत्ति व्योमेव चिद्वपुः

kāṭhinyavedanādurvī giritāmāgateva cit | śūnyatāvedanācchūnyaṃ vetti vyomeva cidvapuḥ

द्रवत्ववेदनाद्वेत्ति वारि स्पन्दतयानिलम् । औष्ण्यसंवित्ततो वह्निमत्यजन्ती निजं वपुः

dravatvavedanādvetti vāri spandatayānilam | auṣṇyasaṃvittato vahnimatyajantī nijaṃ vapuḥ

एवंस्वभाव एवायं चिद्धातुर्गगनात्मकः । यदेवं नाम कचति निष्कारणगुणक्रमम्

evaṃsvabhāva evāyaṃ ciddhāturgaganātmakaḥ | yadevaṃ nāma kacati niṣkāraṇaguṇakramam

न चैतद्व्यतिरेकेण किंचिन्नापीह विद्यते । अन्यच्छून्यत्ववारिभ्यामृते खार्णवयोरिव

na caitadvyatirekeṇa kiṃcinnāpīha vidyate | anyacchūnyatvavāribhyāmṛte khārṇavayoriva

न तु चिद्गगनादन्यन्न संभवति किंचन । इदं त्वमहमित्यादि तस्मादाशान्तमास्यताम्

na tu cidgaganādanyanna saṃbhavati kiṃcana | idaṃ tvamahamityādi tasmādāśāntamāsyatām

त्वं यथास्मिन् गृहे कुर्वन्नग्निशैलादिकां विदम् । तदेव पश्यस्यवपुरेवं चिद्गगनं तथा

tvaṃ yathāsmin gṛhe kurvannagniśailādikāṃ vidam | tadeva paśyasyavapurevaṃ cidgaganaṃ tathā

चिद्व्योम भाति देहाभं सर्गादौ न तु देहकः । अकारणत्वादसतश्चिदुदेतीति चिन्त्यताम्

cidvyoma bhāti dehābhaṃ sargādau na tu dehakaḥ | akāraṇatvādasataścidudetīti cintyatām

मनोबुद्धिरहंकारो भूतानि गिरयो दिशः । शिलाजठरवन्मौनमयं सर्वे यथास्थितम्

manobuddhirahaṃkāro bhūtāni girayo diśaḥ | śilājaṭharavanmaunamayaṃ sarve yathāsthitam

एवं न किंचिदुत्पन्नं नष्टं न च न किंचन । यथास्थितं जगद्रूपं चिद्ब्रह्मात्मनि तिष्ठति

evaṃ na kiṃcidutpannaṃ naṣṭaṃ na ca na kiṃcana | yathāsthitaṃ jagadrūpaṃ cidbrahmātmani tiṣṭhati

चितौ यत्कचनं नाम स्वरूपप्रविजृम्भणम् । तदेतज्जगदित्युक्तं द्रव एव यथा जलम्

citau yatkacanaṃ nāma svarūpapravijṛmbhaṇam | tadetajjagadityuktaṃ drava eva yathā jalam

इदं जगद्भानमभानमेव चिद्व्योम शून्यं परमार्थ एव । यथ'र्थसंदर्शनबुद्धबुद्धे- रबुद्धबुद्धेस्तु यथा तथास्तु

idaṃ jagadbhānamabhānameva cidvyoma śūnyaṃ paramārtha eva | yatha'rthasaṃdarśanabuddhabuddhe- rabuddhabuddhestu yathā tathāstu

204

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० नि० उ० चिदाकाशैकताप्रतिपादनं नाम चतुरधिकद्विशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 ni0 u0 cidākāśaikatāpratipādanaṃ nāma caturadhikadviśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः २०५

205

पञ्चाधिकद्विशततमः सर्गः

pañcādhikadviśatatamaḥ sargaḥ

श्रीराम उवाच । एवं यथैतद्भगवन्स्वप्ने दृश्यं परं नभः । तथैव जाग्रतीत्यत्र न चेत्संदेहजालिका

śrīrāma uvāca | evaṃ yathaitadbhagavansvapne dṛśyaṃ paraṃ nabhaḥ | tathaiva jāgratītyatra na cetsaṃdehajālikā

इदं मे भगवन्ब्रूहि महाप्रश्नमनुत्तमम् । कथं भवत्यदेहा चिज्जाग्रत्स्वप्न स्वदेहवत्

idaṃ me bhagavanbrūhi mahāpraśnamanuttamam | kathaṃ bhavatyadehā cijjāgratsvapna svadehavat

श्रीवसिष्ठ उवाच । दृश्यं जाग्रत्यथ स्वप्ने खाधारं खात्मकं खजम् । खं च नान्यत्परं जातु संदेहोऽस्त्युपपत्तितः

śrīvasiṣṭha uvāca | dṛśyaṃ jāgratyatha svapne khādhāraṃ khātmakaṃ khajam | khaṃ ca nānyatparaṃ jātu saṃdeho'styupapattitaḥ

समस्तकारणाकारप्रत्यस्तमयरूपिणि । सर्गादावेव भूतानि संभवन्ति न कानिचित्

samastakāraṇākārapratyastamayarūpiṇi | sargādāveva bhūtāni saṃbhavanti na kānicit

पृथ्व्यादिनियतस्तेन देहोऽयं नास्ति किंचन । भूतान्येव किलैतानि देहस्तानि न सन्त्यलम्

pṛthvyādiniyatastena deho'yaṃ nāsti kiṃcana | bhūtānyeva kilaitāni dehastāni na santyalam

तेन स्वप्नवदाभासमिदं पश्यति चिन्नभः । स्वरूपमात्रकचनमाकारवदिवाकुलम्

tena svapnavadābhāsamidaṃ paśyati cinnabhaḥ | svarūpamātrakacanamākāravadivākulam

भानमाभानमात्रत्वमिदं यत्तच्चिदात्मना । नभसा स्वप्नशब्देन कथ्यते जगदाकृतिः

bhānamābhānamātratvamidaṃ yattaccidātmanā | nabhasā svapnaśabdena kathyate jagadākṛtiḥ

यदेतद्वेदनं नाम चिद्व्योम्नो व्योमनिर्मलम् । एतदन्तश्चितो रूपं स्वप्नो जगदिति स्थितम्

yadetadvedanaṃ nāma cidvyomno vyomanirmalam | etadantaścito rūpaṃ svapno jagaditi sthitam

एतस्मिन्नेव तेनाथ स्वभावकचने तते । चिद्रूपेण कृताः संज्ञाः पृथक्पृथ्व्यादिका इमाः

etasminneva tenātha svabhāvakacane tate | cidrūpeṇa kṛtāḥ saṃjñāḥ pṛthakpṛthvyādikā imāḥ

चिद्भानमेव तत्स्वप्नजगच्छब्दैः प्रकथ्यते । भानं चास्याः स्वभावः खं तत्कदाचिन्न शाम्यति

cidbhānameva tatsvapnajagacchabdaiḥ prakathyate | bhānaṃ cāsyāḥ svabhāvaḥ khaṃ tatkadācinna śāmyati

बह्वयः सर्गदृशो भिन्ना ब्रह्मेव ब्रह्मखे च ताः । शून्यतानभसी वातस्तिष्ठन्ति च विशन्ति च

bahvayaḥ sargadṛśo bhinnā brahmeva brahmakhe ca tāḥ | śūnyatānabhasī vātastiṣṭhanti ca viśanti ca

श्रीराम उवाच । सर्गाणां कोटयः प्रोक्ता भगवन्भवता किल । काश्चिद्ब्रह्माण्डकोशस्थाः काश्चिदण्डविवर्जिताः

śrīrāma uvāca | sargāṇāṃ koṭayaḥ proktā bhagavanbhavatā kila | kāścidbrahmāṇḍakośasthāḥ kāścidaṇḍavivarjitāḥ

काश्चिन्महीकोशगताः काश्चिदाकाशसंस्थिताः । तेजःकोशगताः काश्चित्काश्चित्पवनकोशगाः

kāścinmahīkośagatāḥ kāścidākāśasaṃsthitāḥ | tejaḥkośagatāḥ kāścitkāścitpavanakośagāḥ

काश्चिद्व्योमस्थभूपीठा ऊर्ध्वाधस्थविनिश्चयाः । बुध्नाकाशादूर्ध्वखुरा लम्बमानवनाचलाः

kāścidvyomasthabhūpīṭhā ūrdhvādhasthaviniścayāḥ | budhnākāśādūrdhvakhurā lambamānavanācalāḥ

काश्चिद्वातात्मभूतौघाः काश्चिन्नित्यं तमोधराः । व्योमसंस्थानकाः काश्चित्काश्चित्क्रिमिकुलाकुलाः

kāścidvātātmabhūtaughāḥ kāścinnityaṃ tamodharāḥ | vyomasaṃsthānakāḥ kāścitkāścitkrimikulākulāḥ

काश्चिदाकाशकोशस्थाः काश्चिच्चोपलकोशगाः । काश्चित्सकुण्डकोशस्थाः काश्चित्खे खगवत्स्थिताः

kāścidākāśakośasthāḥ kāściccopalakośagāḥ | kāścitsakuṇḍakośasthāḥ kāścitkhe khagavatsthitāḥ

तासां मध्ये यथा हीदं ब्रह्माण्डं यादृशं स्थितम् । अस्माकं भगवंस्तन्मे ब्रूहि तत्त्वविदां वर

tāsāṃ madhye yathā hīdaṃ brahmāṇḍaṃ yādṛśaṃ sthitam | asmākaṃ bhagavaṃstanme brūhi tattvavidāṃ vara

श्रीवसिष्ठ उवाच । यदपूर्वमदृष्टं वा नानुभूतं न वा श्रुतम् । तद्वर्ण्यते सुदृष्टान्तैर्गृह्यते च तदूह्यते

śrīvasiṣṭha uvāca | yadapūrvamadṛṣṭaṃ vā nānubhūtaṃ na vā śrutam | tadvarṇyate sudṛṣṭāntairgṛhyate ca tadūhyate

इदं तु राम ब्रह्माण्डमागमैर्मुनिभिः सुरैः । शतशो वर्णितं तच्च ज्ञातमेतत्त्वयाऽखिलम्

idaṃ tu rāma brahmāṇḍamāgamairmunibhiḥ suraiḥ | śataśo varṇitaṃ tacca jñātametattvayā'khilam

यथेदं भवता ज्ञातमागमैर्वर्णितं यथा । स्थितं तदेतदखिलं किमन्यदिह वर्ण्यते

yathedaṃ bhavatā jñātamāgamairvarṇitaṃ yathā | sthitaṃ tadetadakhilaṃ kimanyadiha varṇyate

श्रीराम उवाच । कथमेतद्वद ब्रह्मन्संपन्नं चिन्महानभः । कियत्प्रमाणमेतद्वा कियत्कालं च वा स्थितम्

śrīrāma uvāca | kathametadvada brahmansaṃpannaṃ cinmahānabhaḥ | kiyatpramāṇametadvā kiyatkālaṃ ca vā sthitam

श्रीवसिष्ठ उवाच । अनादिनिधनं ब्रह्म नित्यमस्त्येतदव्ययम् । आदिमध्यान्तता नास्ति नाकाराः परमाम्बरे

śrīvasiṣṭha uvāca | anādinidhanaṃ brahma nityamastyetadavyayam | ādimadhyāntatā nāsti nākārāḥ paramāmbare

ब्रह्माकाशमनाद्यन्तमेतदव्ययमाततम् । एतन्मयमिदं विश्वं विष्वगाद्यन्तवर्जितम्

brahmākāśamanādyantametadavyayamātatam | etanmayamidaṃ viśvaṃ viṣvagādyantavarjitam

परमस्यास्य चिद्व्योम्नः स्वयं यद्भानमात्मनि । तदेतद्विश्वमित्युक्तं स्वयं तेनैव तन्मृषा

paramasyāsya cidvyomnaḥ svayaṃ yadbhānamātmani | tadetadviśvamityuktaṃ svayaṃ tenaiva tanmṛṣā

पुरुषस्य यथा स्वप्नपुरसंदर्शनं तथा । तत्तस्य भानं पुरवत्तदिदं विश्वमुच्यते

puruṣasya yathā svapnapurasaṃdarśanaṃ tathā | tattasya bhānaṃ puravattadidaṃ viśvamucyate

कठिना नेह गिरयो न द्रवाणि जलानि च । न शून्यमेतदाकाशं कालो न कलनात्मकः

kaṭhinā neha girayo na dravāṇi jalāni ca | na śūnyametadākāśaṃ kālo na kalanātmakaḥ

यद्यथा चाव्ययं यत्र स्वतः संचेतितं चिता । तत्तथा तत्र चित्तत्त्वे अलं शैलादिवत्स्थितम्

yadyathā cāvyayaṃ yatra svataḥ saṃcetitaṃ citā | tattathā tatra cittattve alaṃ śailādivatsthitam

अशिलैव शिला स्वप्ने नभ एवानभो यथा । भवेत्तथेह सर्गादि स्वप्ने दृश्यस्थितिश्चितौ

aśilaiva śilā svapne nabha evānabho yathā | bhavettatheha sargādi svapne dṛśyasthitiścitau

अनाकारैव चिच्छान्ता स्वप्नवत्यत्स्वचेतनम् । वेत्ति तज्जगदित्युक्तं तच्चानाकारमेव सत्

anākāraiva cicchāntā svapnavatyatsvacetanam | vetti tajjagadityuktaṃ taccānākārameva sat

वायोः स्पन्दो यथान्तस्थो वात एव निरन्तरः । तथेदं ब्रह्मणि ब्रह्म न चोदेति न शाम्यति

vāyoḥ spando yathāntastho vāta eva nirantaraḥ | tathedaṃ brahmaṇi brahma na codeti na śāmyati

द्रवत्वमम्भसि यथा शून्यत्वं नभसो यथा । यथा वस्तुनि वस्तुत्वं ब्रह्मणीदं जगत्तथा

dravatvamambhasi yathā śūnyatvaṃ nabhaso yathā | yathā vastuni vastutvaṃ brahmaṇīdaṃ jagattathā

न प्रयातं न वाऽऽयातमकारणमकारणात् । न च नास्ति न वास्तीदं भिन्नं ब्रह्मपदे जगत्

na prayātaṃ na vā''yātamakāraṇamakāraṇāt | na ca nāsti na vāstīdaṃ bhinnaṃ brahmapade jagat

न चानादि निराभासं निराकारं चिदम्बरम् । दृशः कारणमन्यस्याः क्वचिद्भवितुमर्हति

na cānādi nirābhāsaṃ nirākāraṃ cidambaram | dṛśaḥ kāraṇamanyasyāḥ kvacidbhavitumarhati

तस्माद्यथावयविनोऽवयवाः स्वात्ममात्रकाः । तथानवयवे ब्रह्मव्योस्नि व्योम जगत्स्थितम्

tasmādyathāvayavino'vayavāḥ svātmamātrakāḥ | tathānavayave brahmavyosni vyoma jagatsthitam

सर्वं शान्तं निरालम्बं ज्ञप्तिमात्रमनामयम् । नेह सत्ता न वासत्ता न च नानास्ति किंचन

sarvaṃ śāntaṃ nirālambaṃ jñaptimātramanāmayam | neha sattā na vāsattā na ca nānāsti kiṃcana

संकल्पस्वप्ननगरनृत्तवत्सर्वमाततम् । स्थितमेव समं शान्तमाकाशमजमव्ययम्

saṃkalpasvapnanagaranṛttavatsarvamātatam | sthitameva samaṃ śāntamākāśamajamavyayam

परमचिदम्बरहृदयं चित्त्वाद्यत्कचति कान्तममलमलम् । तदिदं जगदिति कलितं तेनैव तदात्मरूपमाकल्पम्

paramacidambarahṛdayaṃ cittvādyatkacati kāntamamalamalam | tadidaṃ jagaditi kalitaṃ tenaiva tadātmarūpamākalpam

205

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० नि० उ० सर्गकारणनिरासो नाम पञ्चाधिकद्विशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 ni0 u0 sargakāraṇanirāso nāma pañcādhikadviśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः २०६

206

षडधिकद्विशततमः सर्गः

ṣaḍadhikadviśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । यदकारणकं भाति भानं तन्नैव किंचन । तत्तथा परमार्थेन परमार्थः स्थितोऽनघ

śrīvasiṣṭha uvāca | yadakāraṇakaṃ bhāti bhānaṃ tannaiva kiṃcana | tattathā paramārthena paramārthaḥ sthito'nagha

अत्रेमं केनचित्पृष्टोऽयमहं तं महामते । सम्यग्बोधस्य पुष्ट्यर्थं महाप्रश्नं परं श्रृणु

atremaṃ kenacitpṛṣṭo'yamahaṃ taṃ mahāmate | samyagbodhasya puṣṭyarthaṃ mahāpraśnaṃ paraṃ śrṛṇu

अस्त्यब्धिभ्यामुभयतो व्याप्तं ख्यातं जगत्त्रये । कुशद्वीपमिति द्वीपं भूमौ वलयवत्स्थितम्

astyabdhibhyāmubhayato vyāptaṃ khyātaṃ jagattraye | kuśadvīpamiti dvīpaṃ bhūmau valayavatsthitam

तत्रास्तीलावती नाम हैमी पूर्वोत्तरे पुरी । दीप्तिज्वालामयस्तम्भप्रोतावनिनभस्तला

tatrāstīlāvatī nāma haimī pūrvottare purī | dīptijvālāmayastambhaprotāvaninabhastalā

पूर्वे तस्यामभूद्राजा प्रज्ञप्तिरिति विश्रुतः । अनुरक्तजगद्भूतः शक्रः स्वर्ग इवापरः

pūrve tasyāmabhūdrājā prajñaptiriti viśrutaḥ | anuraktajagadbhūtaḥ śakraḥ svarga ivāparaḥ

केनचित्कारणेनाहं कदाचित्तस्य भूपतेः । प्राप्तः समीपं नभसः प्रलयार्क इव च्युतः

kenacitkāraṇenāhaṃ kadācittasya bhūpateḥ | prāptaḥ samīpaṃ nabhasaḥ pralayārka iva cyutaḥ

पुष्पार्घ्याचमनीयैर्मां पूजयित्वोपविश्य सः । मध्ये कथायां कस्यांचिदपृच्छत्प्रणयादिदम्

puṣpārghyācamanīyairmāṃ pūjayitvopaviśya saḥ | madhye kathāyāṃ kasyāṃcidapṛcchatpraṇayādidam

भगवन्सर्वसंहारे जाते शून्यतते स्थिते । अवाच्ये परमे व्योम्नि सर्वकारणसंक्षये

bhagavansarvasaṃhāre jāte śūnyatate sthite | avācye parame vyomni sarvakāraṇasaṃkṣaye

सर्गारम्भस्य भूयः स्याद्वद किं मूलकारणम् । कानि वा सहकारीणि कारणानि कुतः कथम्

sargārambhasya bhūyaḥ syādvada kiṃ mūlakāraṇam | kāni vā sahakārīṇi kāraṇāni kutaḥ katham

किं जगत्किं च सर्गादि काश्चिन्नित्यं तमोधराः । व्योमसंस्थार्णवाः काश्चित्काश्चित्कृमिकुलाकुलाः

kiṃ jagatkiṃ ca sargādi kāścinnityaṃ tamodharāḥ | vyomasaṃsthārṇavāḥ kāścitkāścitkṛmikulākulāḥ

काश्चिदाकाशकोशस्थाः काश्चिच्चोपलकोशगाः । किंच वा भूतभूतादि कुतो बुद्ध्यादयः कथम्

kāścidākāśakośasthāḥ kāściccopalakośagāḥ | kiṃca vā bhūtabhūtādi kuto buddhyādayaḥ katham

कः कर्ता कोऽथ वा द्रष्टा काधाराधेयता कथम् । न कदाचिन्महानाशो जगतामिति निश्चयः

kaḥ kartā ko'tha vā draṣṭā kādhārādheyatā katham | na kadācinmahānāśo jagatāmiti niścayaḥ

समस्तवेदशास्त्रार्थाविरोधाय समर्थितः । यथा संवेदनं नाम तथा नामानुभूतयः

samastavedaśāstrārthāvirodhāya samarthitaḥ | yathā saṃvedanaṃ nāma tathā nāmānubhūtayaḥ

यतस्ततो वेदनं स्यात्किमनाशमसन्मयम् । अन्यच्च जम्बूद्वीपादौ देशेऽद्य मुनिनायक

yatastato vedanaṃ syātkimanāśamasanmayam | anyacca jambūdvīpādau deśe'dya munināyaka

मृतानामग्निदग्धानामिह वा देहनाशिनाम् । नरकस्वर्गभोगाय विदेहे देहकारणम्

mṛtānāmagnidagdhānāmiha vā dehanāśinām | narakasvargabhogāya videhe dehakāraṇam

किं तत्स्यात्सहकारीणि कारणान्यथ कानि वा । धर्माधर्मावमूर्तौ द्वौ तस्यामूर्तस्य मूर्तता

kiṃ tatsyātsahakārīṇi kāraṇānyatha kāni vā | dharmādharmāvamūrtau dvau tasyāmūrtasya mūrtatā

निर्द्रव्यं कुरुते द्रव्यैर्युक्तिरित्यसमञ्जसा । मातापित्राद्यभावो हि बीजं किं तत्र कारणम्

nirdravyaṃ kurute dravyairyuktirityasamañjasā | mātāpitrādyabhāvo hi bījaṃ kiṃ tatra kāraṇam

अन्ये वा हेतवः के स्युः कथं द्रव्यादिसंभवः । परलोकोऽस्य नास्तीति यथासंवेदनं स्थितेः

anye vā hetavaḥ ke syuḥ kathaṃ dravyādisaṃbhavaḥ | paraloko'sya nāstīti yathāsaṃvedanaṃ sthiteḥ

समस्तलोकवेदादिविरोधाच्चासमञ्जसम् । अनिच्छितेहितैर्दूरदेशान्तरगतैः फलम्

samastalokavedādivirodhāccāsamañjasam | anicchitehitairdūradeśāntaragataiḥ phalam

प्रजा प्राप्नोत्यसंबन्धैरमूर्तैरत्र कः क्रमः । स्तम्भो वरेण सौवर्णो विना हेमगमागमैः

prajā prāpnotyasaṃbandhairamūrtairatra kaḥ kramaḥ | stambho vareṇa sauvarṇo vinā hemagamāgamaiḥ

क्षणात्संपद्यते तत्र संपत्तिः कथमुच्यताम् । विधीनां प्रतिषेधानां निर्निमित्तं विवल्गताम्

kṣaṇātsaṃpadyate tatra saṃpattiḥ kathamucyatām | vidhīnāṃ pratiṣedhānāṃ nirnimittaṃ vivalgatām

रूढानामप्यरूढानां किं प्रयोजनमुच्यताम् । असदासीज्जगत्पूर्वं सत्संपन्नमनन्तरम्

rūḍhānāmapyarūḍhānāṃ kiṃ prayojanamucyatām | asadāsījjagatpūrvaṃ satsaṃpannamanantaram

इति श्रुतेः कथं ब्रह्मन्कथ्यतां संगतार्थता । अयं भवेत्कथं ब्रह्मा भवेच्चेत्तन्महामुने

iti śruteḥ kathaṃ brahmankathyatāṃ saṃgatārthatā | ayaṃ bhavetkathaṃ brahmā bhaveccettanmahāmune

एवंप्रभावान्नभसः किं सर्वस्मान्न जायते । ओषधीनामथार्थानां सर्वेषां वा स्थितिं गताः

evaṃprabhāvānnabhasaḥ kiṃ sarvasmānna jāyate | oṣadhīnāmathārthānāṃ sarveṣāṃ vā sthitiṃ gatāḥ

कथं स्वभावाः कथय यथाबोधं मुनीश्वर । एकस्य जीवितं पुंसः सुहृदा मरणं द्विषा

kathaṃ svabhāvāḥ kathaya yathābodhaṃ munīśvara | ekasya jīvitaṃ puṃsaḥ suhṛdā maraṇaṃ dviṣā

मृत्वार्थितं प्रयागादौ क्षेत्रे तत्कथमुच्यताम् । खे स्यामक्षयपूर्णेन्दुरिति ध्यायिचितैः फलैः

mṛtvārthitaṃ prayāgādau kṣetre tatkathamucyatām | khe syāmakṣayapūrṇenduriti dhyāyicitaiḥ phalaiḥ

तुल्यकालमनुप्राप्तैः सहस्रेन्दु न किं नभः । अन्यच्च ध्यायिनां लक्षैर्ध्यातैका स्त्री यथाक्रमम्

tulyakālamanuprāptaiḥ sahasrendu na kiṃ nabhaḥ | anyacca dhyāyināṃ lakṣairdhyātaikā strī yathākramam

जायात्वेन समं कालं लब्धं ध्यानफलं च तैः । साध्व्यसाध्वी गृहे भर्तुः संस्थिता तपसा परा

jāyātvena samaṃ kālaṃ labdhaṃ dhyānaphalaṃ ca taiḥ | sādhvyasādhvī gṛhe bhartuḥ saṃsthitā tapasā parā

तेषां च जाया संपन्ना कथमेतन्महामुने । गृहानिर्गच्छमाकल्पं नृपः स द्वीपसप्तके

teṣāṃ ca jāyā saṃpannā kathametanmahāmune | gṛhānirgacchamākalpaṃ nṛpaḥ sa dvīpasaptake

वरत्वं वरशापाभ्यामिति अन्तः क्व तिष्ठति । दानधर्मादितपसामौर्ध्वदेहिककर्मणाम्

varatvaṃ varaśāpābhyāmiti antaḥ kva tiṣṭhati | dānadharmāditapasāmaurdhvadehikakarmaṇām

इहस्थानाममूर्तानां मूर्तं प्रीत्यास्ति सत्फलम् । व्यवहर्ता न मूर्तोऽत्र विद्यते लोकयोर्द्वयोः

ihasthānāmamūrtānāṃ mūrtaṃ prītyāsti satphalam | vyavahartā na mūrto'tra vidyate lokayordvayoḥ

देशान्तरे भृशं जीवो भृशं कालान्तरेऽपि वा । फलं संभवतीयत्तद्विनानुभवनं मुने

deśāntare bhṛśaṃ jīvo bhṛśaṃ kālāntare'pi vā | phalaṃ saṃbhavatīyattadvinānubhavanaṃ mune

असमञ्जसमेवाति कथं स्यात्सुसमञ्जसम् । इत्यादिसंशयगणं गिरा शीतावदातया । छिन्धि मेऽभ्युदितं भासा सान्ध्यमान्ध्यमिवोडुपः

asamañjasamevāti kathaṃ syātsusamañjasam | ityādisaṃśayagaṇaṃ girā śītāvadātayā | chindhi me'bhyuditaṃ bhāsā sāndhyamāndhyamivoḍupaḥ

परमवस्तुनि संशयनाशना- दुभयलोकहितं भवति स्फुटम् । तदिह मे कुरु साधुसमागम- स्तनुफलो भवतीह न कस्यचित्

paramavastuni saṃśayanāśanā- dubhayalokahitaṃ bhavati sphuṭam | tadiha me kuru sādhusamāgama- stanuphalo bhavatīha na kasyacit

206

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० नि० उ० महाप्रश्नो नाम षडधिकद्विशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 ni0 u0 mahāpraśno nāma ṣaḍadhikadviśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः २०७

207

सप्ताधिकद्विशततमः सर्गः

saptādhikadviśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । श्रृणु राजन्यथा स्पष्टमेतत्ते कथयाम्यहम् । येन ते सर्वसंदेहा यास्यन्त्यलममूलताम्

śrīvasiṣṭha uvāca | śrṛṇu rājanyathā spaṣṭametatte kathayāmyaham | yena te sarvasaṃdehā yāsyantyalamamūlatām

सर्वे तावज्जगद्भावा असद्रूपाः सदैव हि । सद्रूपाश्च सदैवेमे यथासवेदनं स्थितेः

sarve tāvajjagadbhāvā asadrūpāḥ sadaiva hi | sadrūpāśca sadaiveme yathāsavedanaṃ sthiteḥ

इदमित्थमिति प्रोता यत्र संवित्तदेव तत् । भवत्यवश्यं तत्त्वङ्ग सदेवास्त्वसदेव वा

idamitthamiti protā yatra saṃvittadeva tat | bhavatyavaśyaṃ tattvaṅga sadevāstvasadeva vā

ईदृक्स्वभावा संवित्तिस्तया देहो विभाव्यते । एक एव स्वरूपेण तस्यास्ते न च तद्विदा

īdṛksvabhāvā saṃvittistayā deho vibhāvyate | eka eva svarūpeṇa tasyāste na ca tadvidā

विदमेव विदुर्देहं स्वप्नादावितरेतरा । संवित्काचित्संभवति न चान्यास्ति शरीरता

vidameva vidurdehaṃ svapnādāvitaretarā | saṃvitkācitsaṃbhavati na cānyāsti śarīratā

आश्रितस्वप्नसंदर्शस्तथेदं भासते जगत् । समस्तकारणाभावात्सर्गादावन्यतात्र का

āśritasvapnasaṃdarśastathedaṃ bhāsate jagat | samastakāraṇābhāvātsargādāvanyatātra kā

एवं यदेव विमलं वेदनं ब्रह्मसंज्ञितम् । तदेवेदं जगद्भाति तत्केव जगतोऽन्यता

evaṃ yadeva vimalaṃ vedanaṃ brahmasaṃjñitam | tadevedaṃ jagadbhāti tatkeva jagato'nyatā

एवं पूर्वापरं शुद्धमविकार्यजगत्स्थितेः । लोकवेदमहाशास्त्रैरनुभूतमुदाहृतम्

evaṃ pūrvāparaṃ śuddhamavikāryajagatsthiteḥ | lokavedamahāśāstrairanubhūtamudāhṛtam

अपलाप्यैव ये मूढा अन्धकूपकमेकवत् । समस्तभूतसंवित्तौ रूढपूर्णं महात्मभिः

apalāpyaiva ye mūḍhā andhakūpakamekavat | samastabhūtasaṃvittau rūḍhapūrṇaṃ mahātmabhiḥ

वर्तमानानुभवनमात्रमोहप्रमाणकाः । शरीरकारणा संविदिति मोहमुपागताः

vartamānānubhavanamātramohapramāṇakāḥ | śarīrakāraṇā saṃviditi mohamupāgatāḥ

उन्मत्ता एव तेऽज्ञास्ते योग्या नास्मत्कथासु ते । अक्षीबक्षीबयोर्मूढबुद्धयोः कैव संकथा

unmattā eva te'jñāste yogyā nāsmatkathāsu te | akṣībakṣībayormūḍhabuddhayoḥ kaiva saṃkathā

यया विपश्चित्कथया सर्वसंशयसंक्षयः । न भवेत्र्त्रिषु लोकेषु ज्ञेया मूर्खकथैव सा

yayā vipaścitkathayā sarvasaṃśayasaṃkṣayaḥ | na bhavetrtriṣu lokeṣu jñeyā mūrkhakathaiva sā

प्रत्यक्षमात्रनिष्ठोऽसौ मूढास्थ इति वक्ति यत् । तेन निर्युक्तिनोक्तेन शिलासदृशवृत्तिना

pratyakṣamātraniṣṭho'sau mūḍhāstha iti vakti yat | tena niryuktinoktena śilāsadṛśavṛttinā

प्रोक्तः सर्वविरुद्धेन सोऽज्ञः कूपान्धदर्दुरः । पूर्वापरधियं त्यक्त्वा वर्तमाने मतिस्थितः

proktaḥ sarvaviruddhena so'jñaḥ kūpāndhadarduraḥ | pūrvāparadhiyaṃ tyaktvā vartamāne matisthitaḥ

वेदा लोकादयश्चैते पृष्टाः स्वानुभवान्विताम् । वदन्तीमां दृशं सर्वे यथा नश्यन्ति संशयाः

vedā lokādayaścaite pṛṣṭāḥ svānubhavānvitām | vadantīmāṃ dṛśaṃ sarve yathā naśyanti saṃśayāḥ

संविदेव शरीरं चेच्छवं कस्मान्न चेतति । इति यस्य मतिस्तस्मै मूढायेदमिहोच्यते

saṃvideva śarīraṃ cecchavaṃ kasmānna cetati | iti yasya matistasmai mūḍhāyedamihocyate

ब्रह्मणो ब्रह्मरूपस्य संकल्पनगरं ततम् । इदं तावज्जगद्भानं तव स्वप्नपुरं यथा

brahmaṇo brahmarūpasya saṃkalpanagaraṃ tatam | idaṃ tāvajjagadbhānaṃ tava svapnapuraṃ yathā

तत्समस्तं सदैवेदं चिन्मात्रात्म निरन्तरम् । भवत्यत्र न ते भ्रान्तिः स्वे स्वप्ननगरे यथा

tatsamastaṃ sadaivedaṃ cinmātrātma nirantaram | bhavatyatra na te bhrāntiḥ sve svapnanagare yathā

तत्र तावद्दिशः शैलाः पृथ्व्यादि नगरादि च । सर्वं चिन्मयमाकाशमिति ते स्वानुभूतिमत्

tatra tāvaddiśaḥ śailāḥ pṛthvyādi nagarādi ca | sarvaṃ cinmayamākāśamiti te svānubhūtimat

संविद्व्योम घनं ब्रह्म तत्सकल्पपुरं विराट् । शुद्धसंविन्मयो ब्रह्मा तदिदं जगदुच्यते

saṃvidvyoma ghanaṃ brahma tatsakalpapuraṃ virāṭ | śuddhasaṃvinmayo brahmā tadidaṃ jagaducyate

ब्राह्मे संकल्पनगरे यद्यत्संकल्पितं यथा । तथानुभूयते तत्तत्त्वत्संकल्पपुरे यथा

brāhme saṃkalpanagare yadyatsaṃkalpitaṃ yathā | tathānubhūyate tattattvatsaṃkalpapure yathā

संकल्पनगरे यद्यद्यथा संकल्प्यते तथा । तत्तथास्त्येव च तदा त्वत्संकल्पपुरे यथा

saṃkalpanagare yadyadyathā saṃkalpyate tathā | tattathāstyeva ca tadā tvatsaṃkalpapure yathā

तस्माद्देहस्य नियतौ यथेतौ ब्रह्मणा चिता । स्पन्दास्पन्दौ कल्पितौ द्वौ स तथैवानुभूतवान्

tasmāddehasya niyatau yathetau brahmaṇā citā | spandāspandau kalpitau dvau sa tathaivānubhūtavān

महाप्रलयपर्यन्ते पुनः सर्गः प्रवर्तते । समस्तकारणाभावाद्द्रव्यं तावन्न विद्यते

mahāpralayaparyante punaḥ sargaḥ pravartate | samastakāraṇābhāvāddravyaṃ tāvanna vidyate

विमुक्तत्वात्प्रजेशस्यन च संभवति स्मृतिः । ब्रह्मैवेयमतो दीप्तिर्जगदित्येव भासते

vimuktatvātprajeśasyana ca saṃbhavati smṛtiḥ | brahmaiveyamato dīptirjagadityeva bhāsate

तस्मादाद्यात्मना भातं स्वमेव ब्रह्मणा स्वतः । जगत्संकल्पनगरमिति बुद्धं च खेन खम्

tasmādādyātmanā bhātaṃ svameva brahmaṇā svataḥ | jagatsaṃkalpanagaramiti buddhaṃ ca khena kham

यथा संकल्पनगरं चिन्मात्रं भाति केवलम् । तथैवाकारणं भाति चिन्मात्रोन्मेषणं जगत्

yathā saṃkalpanagaraṃ cinmātraṃ bhāti kevalam | tathaivākāraṇaṃ bhāti cinmātronmeṣaṇaṃ jagat

शरीरमस्तु वा मास्तु यत्र यत्रास्ति चिन्नभः । वेत्त्यात्मानं तत्र तत्र द्वैताद्वैतमयं जगत्

śarīramastu vā māstu yatra yatrāsti cinnabhaḥ | vettyātmānaṃ tatra tatra dvaitādvaitamayaṃ jagat

तस्माद्यथा स्वप्नपुरं यथा संकल्पपत्तनम् । तथा पश्यति चिद्व्योम मरणानन्तरं जगत्

tasmādyathā svapnapuraṃ yathā saṃkalpapattanam | tathā paśyati cidvyoma maraṇānantaraṃ jagat

अपृथ्व्यादिमयं भाति पृथ्व्यादिमयवज्जगत् । यथेदमाऽऽप्रथमतो मृतस्याप्यखिलं तथा

apṛthvyādimayaṃ bhāti pṛthvyādimayavajjagat | yathedamā''prathamato mṛtasyāpyakhilaṃ tathā

देशकालौ न सर्गेण प्रबुद्धस्येव तौ यथा । अणुमात्रमपि व्याप्तौ तथैव परलोकिनः

deśakālau na sargeṇa prabuddhasyeva tau yathā | aṇumātramapi vyāptau tathaiva paralokinaḥ

इदं प्रबुद्धविषये स्वानुभूतमपि स्फुटम् । जगन्न विद्यते किंचित्कारणं गगने यथा

idaṃ prabuddhaviṣaye svānubhūtamapi sphuṭam | jaganna vidyate kiṃcitkāraṇaṃ gagane yathā

अप्रबुद्धस्यासदेव यथेदं भाति भासुरम् । तथैव सर्गवद्भाति व्योमैव परलोकिनः

aprabuddhasyāsadeva yathedaṃ bhāti bhāsuram | tathaiva sargavadbhāti vyomaiva paralokinaḥ

शुधराद्रियमाद्याढ्यं खमेव परलोकिनः । अभूतपूर्वमाभाति भूतपूर्ववदाततम्

śudharādriyamādyāḍhyaṃ khameva paralokinaḥ | abhūtapūrvamābhāti bhūtapūrvavadātatam

मृतोऽयं पुनरुत्पन्नो यमलोके शुभाशुभम् । भुञ्जेऽहमित्यतिघनं मृतो भ्रान्तिं प्रपश्यति

mṛto'yaṃ punarutpanno yamaloke śubhāśubham | bhuñje'hamityatighanaṃ mṛto bhrāntiṃ prapaśyati

मोक्षोपायानादरिणामेष मोहो न शाम्यति । बोधादवासनत्वेन मोह एष प्रशाम्यति

mokṣopāyānādariṇāmeṣa moho na śāmyati | bodhādavāsanatvena moha eṣa praśāmyati

अप्रबुद्धस्य या संवित्सा धर्माधर्मवासना । ख एव खात्मिका भाति यत्तदेव जगत्स्थितम्

aprabuddhasya yā saṃvitsā dharmādharmavāsanā | kha eva khātmikā bhāti yattadeva jagatsthitam

न शून्यरूपं न च सत्स्वरूपं ब्रह्माभिधं भाति जगत्स्वरूपम् । तच्चापरिज्ञानवशादनर्थ- भूतं परिज्ञातवतः शिवात्म

na śūnyarūpaṃ na ca satsvarūpaṃ brahmābhidhaṃ bhāti jagatsvarūpam | taccāparijñānavaśādanartha- bhūtaṃ parijñātavataḥ śivātma

207

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० नि० उ० महाप्रश्नोत्तरं नाम सप्ताधिकद्विशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 ni0 u0 mahāpraśnottaraṃ nāma saptādhikadviśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः २०८

208

अष्टाधिकद्विशततमः सर्गः

aṣṭādhikadviśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । शुभाशुभं यथोदेति प्रजानां गृहसंगमे । असंबद्धैरप्रतिघैर्दूरस्थैस्तदिदं श्रृणु

śrīvasiṣṭha uvāca | śubhāśubhaṃ yathodeti prajānāṃ gṛhasaṃgame | asaṃbaddhairapratighairdūrasthaistadidaṃ śrṛṇu

ब्रह्मसंकल्पनगरं जगत्तावदिदं स्थितम् । यद्दृश्यं दृश्यबोधेन ब्रह्मैव ब्रह्मबोधतः

brahmasaṃkalpanagaraṃ jagattāvadidaṃ sthitam | yaddṛśyaṃ dṛśyabodhena brahmaiva brahmabodhataḥ

यद्यत्संकल्पनगरे यदा संकल्प्यते यथा । तथानुभूयते तत्तत्तादृग्विरचनं तदा

yadyatsaṃkalpanagare yadā saṃkalpyate yathā | tathānubhūyate tattattādṛgviracanaṃ tadā

एवमस्मिन्गृहे याते संपन्नैवमियं प्रजा । एवं संकल्पसंपन्ने जगत्येवं भवत्यलम्

evamasmingṛhe yāte saṃpannaivamiyaṃ prajā | evaṃ saṃkalpasaṃpanne jagatyevaṃ bhavatyalam

एतत्स्वसंकल्पपुरे यादृशं ते तथा स्थितम् । यथा संकल्पयसि यत्तत्तथा किल पश्यसि

etatsvasaṃkalpapure yādṛśaṃ te tathā sthitam | yathā saṃkalpayasi yattattathā kila paśyasi

यथैव वरशापाभ्यां शुद्धसंविदवाप्यते । संवित्तथैव भवति ब्राह्ममेवेति कल्पनम्

yathaiva varaśāpābhyāṃ śuddhasaṃvidavāpyate | saṃvittathaiva bhavati brāhmameveti kalpanam

प्रजाविधिनिषेधाभ्यामेकयाऽऽस्थाव्यवस्थया । तथैव फलमाप्नोति ब्राह्ममेवेति कल्पनम्

prajāvidhiniṣedhābhyāmekayā''sthāvyavasthayā | tathaiva phalamāpnoti brāhmameveti kalpanam

देहिनो ये जगत्यस्मिंस्तान्प्रत्यनुपलम्भतः । असदासीज्जगत्पूर्वं सत्यमित्युपलभ्यते

dehino ye jagatyasmiṃstānpratyanupalambhataḥ | asadāsījjagatpūrvaṃ satyamityupalabhyate

चिद्रूपब्रह्मसंकल्पवशादेवैतदङ्ग सत् । चिदुन्मेषनिमेषौ यौ तावेतौ प्रलयोदयौ

cidrūpabrahmasaṃkalpavaśādevaitadaṅga sat | cidunmeṣanimeṣau yau tāvetau pralayodayau

राजोवाच । किं नोपलभ्यते पूर्वं किं पश्चादुपलभ्यते । जगच्चलद्वपुरिदं सुस्थिरारम्भभास्वरम्

rājovāca | kiṃ nopalabhyate pūrvaṃ kiṃ paścādupalabhyate | jagaccaladvapuridaṃ susthirārambhabhāsvaram

श्रीवसिष्ठ उवाच । अस्मिंश्चिद्व्योमसंकल्पपुरस्थे भाव ईदृशः । यद्भूत्वा न भवत्येव पुनर्भवति च क्षणात्

śrīvasiṣṭha uvāca | asmiṃścidvyomasaṃkalpapurasthe bhāva īdṛśaḥ | yadbhūtvā na bhavatyeva punarbhavati ca kṣaṇāt

बालसंकल्पपुरवद्व्योमकेशोण्ड्रकादिवत् । किलैते सदसद्रूपा भान्ति सर्गाश्चिदात्मनि

bālasaṃkalpapuravadvyomakeśoṇḍrakādivat | kilaite sadasadrūpā bhānti sargāścidātmani

त्वं संकल्पपुरं कृत्वा विनाशयसि तत्क्षणात् । स्वतोऽन्यसंविद्वशतः स्वस्वभावः स ते यथा

tvaṃ saṃkalpapuraṃ kṛtvā vināśayasi tatkṣaṇāt | svato'nyasaṃvidvaśataḥ svasvabhāvaḥ sa te yathā

चिद्व्योमकल्पनपुरे यदुन्मज्जनमज्जनम् । स्वभावकचनं तस्य तद्विद्धि विमलं तथा

cidvyomakalpanapure yadunmajjanamajjanam | svabhāvakacanaṃ tasya tadviddhi vimalaṃ tathā

संविद्धनस्त्वनाद्यन्तव्योमैव त्रिजगन्नभः । तेनासावद्य यन्नाम करोत्यपि च चेतति

saṃviddhanastvanādyantavyomaiva trijagannabhaḥ | tenāsāvadya yannāma karotyapi ca cetati

तदनावरणस्यास्य योजनानां शतेष्वपि । युगैरपि स्वप्न इव कार्यकृद्वर्तमानवत्

tadanāvaraṇasyāsya yojanānāṃ śateṣvapi | yugairapi svapna iva kāryakṛdvartamānavat

किल देशान्तरे नित्यमथ लोकान्तरेऽपि च । निरावृतो य एकात्मा स किं नाम न चेतति

kila deśāntare nityamatha lokāntare'pi ca | nirāvṛto ya ekātmā sa kiṃ nāma na cetati

यथा मणौ प्रकचति प्रोन्मज्जननिमज्जने । परावर्तः स्वभासास्य चिन्मणौ जगतां तथा

yathā maṇau prakacati pronmajjananimajjane | parāvartaḥ svabhāsāsya cinmaṇau jagatāṃ tathā

विधीनां प्रतिषेधानां लोकसंस्थाप्रयोजनम् । सैव संविदि रूढत्वात्प्रेत्यापि फलदा स्थिता

vidhīnāṃ pratiṣedhānāṃ lokasaṃsthāprayojanam | saiva saṃvidi rūḍhatvātpretyāpi phaladā sthitā

न कदाचन यात्यस्तमुदेति न कदाचन । ब्रह्म ब्रह्मचिदाभानं सर्वदात्मन्यवस्थितम्

na kadācana yātyastamudeti na kadācana | brahma brahmacidābhānaṃ sarvadātmanyavasthitam

यथा तु द्रष्टृदृश्यत्वात्कल्पना कल्पनापुरम् । स्वयं जगदिवाभाति जातमित्युच्यते तथा

yathā tu draṣṭṛdṛśyatvātkalpanā kalpanāpuram | svayaṃ jagadivābhāti jātamityucyate tathā

यदा स्वभावात्कचनं संहृत्यात्मनि तिष्ठति । ब्रह्मचिद्गगनैकात्मा शान्त इत्युच्यते तथा

yadā svabhāvātkacanaṃ saṃhṛtyātmani tiṣṭhati | brahmacidgaganaikātmā śānta ityucyate tathā

कचनाकचने यस्य स्वभावो निर्मलोऽक्षयः । यथैतावात्मनो नान्यौ स्पन्दास्पन्दौ नभस्वतः

kacanākacane yasya svabhāvo nirmalo'kṣayaḥ | yathaitāvātmano nānyau spandāspandau nabhasvataḥ

जरामरणहन्तृणि क्षणान्यत्र पृथक्पृथक् । भवन्त्विति यथैतानि सन्ति त्वत्कल्पनापुरे

jarāmaraṇahantṛṇi kṣaṇānyatra pṛthakpṛthak | bhavantviti yathaitāni santi tvatkalpanāpure

ब्रह्मसंकल्पनगरे स्वभावा उदितास्तथा । ओषधीनां पदार्थानां सर्वेषां च जगत्त्रये

brahmasaṃkalpanagare svabhāvā uditāstathā | oṣadhīnāṃ padārthānāṃ sarveṣāṃ ca jagattraye

न संकल्पयिता राजन्संकल्पनगरे स्वयम् । तृणं तृणं कल्पयति बालः क्रीडनकानिव

na saṃkalpayitā rājansaṃkalpanagare svayam | tṛṇaṃ tṛṇaṃ kalpayati bālaḥ krīḍanakāniva

स्वयं स्वभाव एवैष चिद्धनस्यास्य सुस्फुटम् । यद्यत्संकल्पयत्याशु तत्र तेऽवयवा अपि

svayaṃ svabhāva evaiṣa ciddhanasyāsya susphuṭam | yadyatsaṃkalpayatyāśu tatra te'vayavā api

चिदात्मकतया भान्ति नानात्मकतयात्मना । अप्येकसारास्तिष्ठन्ति नानाकारस्वभावगाः

cidātmakatayā bhānti nānātmakatayātmanā | apyekasārāstiṣṭhanti nānākārasvabhāvagāḥ

प्रत्येकं किल तत्रास्ति ब्रह्मचिन्मात्रतात्मनि । सर्वात्मिका सा यत्रास्ते यथान्तर्भाति तत्तथा

pratyekaṃ kila tatrāsti brahmacinmātratātmani | sarvātmikā sā yatrāste yathāntarbhāti tattathā

अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यं किंचिन्न किंचिच्च सदप्यसत्यम् । स्थितं यथा यत्र तदात्म तत्र सर्वात्मभूर्भूततृणादिजातौ

anādimadhyāntamanantavīryaṃ kiṃcinna kiṃcicca sadapyasatyam | sthitaṃ yathā yatra tadātma tatra sarvātmabhūrbhūtatṛṇādijātau

208

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० नि० उ० महाप्रश्नमोक्षणो नामाष्टोत्तरद्विशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 ni0 u0 mahāpraśnamokṣaṇo nāmāṣṭottaradviśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः २०९

209

नवाधिकद्विशततमः सर्गः

navādhikadviśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । एकस्य जीवितं पुंसः सुहृदा मरणं द्विषा । मृत्वार्थितं प्रयागादौ क्षेत्रे यत्तदिदं श्रृणु

śrīvasiṣṭha uvāca | ekasya jīvitaṃ puṃsaḥ suhṛdā maraṇaṃ dviṣā | mṛtvārthitaṃ prayāgādau kṣetre yattadidaṃ śrṛṇu

क्षेत्राणामर्थधर्माणां सर्वेषां प्रति तं फलम् । ब्रह्मणा कल्पितं सर्गे स्वके संकल्पपत्तने

kṣetrāṇāmarthadharmāṇāṃ sarveṣāṃ prati taṃ phalam | brahmaṇā kalpitaṃ sarge svake saṃkalpapattane

यत्र पुण्यं यदर्थं च क्षेत्रं ताभ्यां तथा कृतम् । यदि तद्विनियोज्यस्य तस्योन्नमति निष्कृतात्

yatra puṇyaṃ yadarthaṃ ca kṣetraṃ tābhyāṃ tathā kṛtam | yadi tadviniyojyasya tasyonnamati niṣkṛtāt

तत्तस्मान्महतः पापाद्भागमेनोखिलं च वा । चितिशक्त्यात्म तत्पुण्यं परिभ्राम्योपशाम्यति

tattasmānmahataḥ pāpādbhāgamenokhilaṃ ca vā | citiśaktyātma tatpuṇyaṃ paribhrāmyopaśāmyati

विनेयपापमल्पं चेत्क्षेत्रधर्मोऽधिकस्ततः । तत्पापं नाशयित्वा तच्छब्द एव विवल्गति

vineyapāpamalpaṃ cetkṣetradharmo'dhikastataḥ | tatpāpaṃ nāśayitvā tacchabda eva vivalgati

क्षेत्रधर्मेण तेनास्य विनेयस्य महीपते । द्वे शरीरे विदौ सम्यक्कचतः प्रतिभात्मिके

kṣetradharmeṇa tenāsya vineyasya mahīpate | dve śarīre vidau samyakkacataḥ pratibhātmike

इत्येवमादिपापानां पुण्यानां च फलं महत् । ब्रह्मसंकल्पकचितं यथा यद्यत्तथैव तत्

ityevamādipāpānāṃ puṇyānāṃ ca phalaṃ mahat | brahmasaṃkalpakacitaṃ yathā yadyattathaiva tat

ब्रह्मोच्यतेऽसौ चिद्धातुः सोऽब्जजाद्यहमादि च । स यथास्ते तथा तत्तत्तस्य संकल्पनं जगत्

brahmocyate'sau ciddhātuḥ so'bjajādyahamādi ca | sa yathāste tathā tattattasya saṃkalpanaṃ jagat

प्रतिभैव विनेयस्य क्षेत्रपुण्येन तादृशी । तथैवोदेति सा धातुर्विपरीतवतो यथा

pratibhaiva vineyasya kṣetrapuṇyena tādṛśī | tathaivodeti sā dhāturviparītavato yathā

एकात्मनाहमद्यैष मृतोऽमी मम बन्धवः । रुदन्तीमे परं लोकं प्राप्तोऽयमहमेककः

ekātmanāhamadyaiṣa mṛto'mī mama bandhavaḥ | rudantīme paraṃ lokaṃ prāpto'yamahamekakaḥ

बन्धूनामपि तत्रैव तदैवास्य तथैव च । प्रतिभा तादृशैवेति धातुक्षोभवतामिव

bandhūnāmapi tatraiva tadaivāsya tathaiva ca | pratibhā tādṛśaiveti dhātukṣobhavatāmiva

अत्युग्रैः पुण्यपापैः स्वैर्वा महात्मभिरीक्षिते । लक्ष्याण्यप्यन्यथा सन्ति नृणां चित्कल्पनावशात्

atyugraiḥ puṇyapāpaiḥ svairvā mahātmabhirīkṣite | lakṣyāṇyapyanyathā santi nṛṇāṃ citkalpanāvaśāt

अचेतनं शवीभूतं तेऽपि पश्यन्ति तं मृतम् । रुदन्ति तं च दहने क्षिपन्ति सह बान्धवैः

acetanaṃ śavībhūtaṃ te'pi paśyanti taṃ mṛtam | rudanti taṃ ca dahane kṣipanti saha bāndhavaiḥ

विनेयः स यथान्येन संविद्रूपेण देहिना-। ऽजरामरणमात्मानं वेत्ति स्थितमदुःखितम्

vineyaḥ sa yathānyena saṃvidrūpeṇa dehinā-| 'jarāmaraṇamātmānaṃ vetti sthitamaduḥkhitam

यथास्थितेन देहेन वेत्त्यसौ जीवितस्थितम् । मृतिं त्वदृश्येनान्येन क्षेत्रपुण्यविदेरितः

yathāsthitena dehena vettyasau jīvitasthitam | mṛtiṃ tvadṛśyenānyena kṣetrapuṇyavideritaḥ

आविला संविदा संविच्छून्यया वेद्यते क्षणात् । न हि सन्नद्धगात्रस्य क्लेशोऽसन्नद्धमेदने

āvilā saṃvidā saṃvicchūnyayā vedyate kṣaṇāt | na hi sannaddhagātrasya kleśo'sannaddhamedane

पश्यन्ति बन्धवोऽप्येनं तथैवामरतां गतम् । द्वयमित्येष लभते जीवितं मरणं समम्

paśyanti bandhavo'pyenaṃ tathaivāmaratāṃ gatam | dvayamityeṣa labhate jīvitaṃ maraṇaṃ samam

इदमप्रतिघारम्भं भ्रान्तिमात्रं जगत्त्रयम् । न संभवति को नाम भ्रान्तौ भ्रान्तिविपर्ययः

idamapratighārambhaṃ bhrāntimātraṃ jagattrayam | na saṃbhavati ko nāma bhrāntau bhrāntiviparyayaḥ

संकल्पस्वप्नपुरयोर्या भ्रान्तिरनुभूयते । ततोऽधिकोऽयं न न्यूनाज्जाग्रत्स्वप्नेऽनुभूयते

saṃkalpasvapnapurayoryā bhrāntiranubhūyate | tato'dhiko'yaṃ na nyūnājjāgratsvapne'nubhūyate

राजोवाच । धर्माधर्मौ कथं ब्रह्मन्कारणं देहसंविदः । तस्यामूर्तौ कथं चैको द्विशरीरत्वमृच्छति

rājovāca | dharmādharmau kathaṃ brahmankāraṇaṃ dehasaṃvidaḥ | tasyāmūrtau kathaṃ caiko dviśarīratvamṛcchati

श्रीवसिष्ठ उवाच । संकल्पनगरे ब्राह्मे जगत्यस्मिन्महामते । किं नाम नो संभवति सत्यं वाप्यसमञ्जसम्

śrīvasiṣṭha uvāca | saṃkalpanagare brāhme jagatyasminmahāmate | kiṃ nāma no saṃbhavati satyaṃ vāpyasamañjasam

यथैव संकल्पपुरे यन्न संभवतीह हि । तन्नास्त्येव तदेतस्मिन्किं वाऽस्तु ब्रह्मकल्पने

yathaiva saṃkalpapure yanna saṃbhavatīha hi | tannāstyeva tadetasminkiṃ vā'stu brahmakalpane

स्वप्नसंकल्पपुरयोरेको गच्छति लक्षताम् । तथा चैकैव चित्स्वप्ने सेनात्वमुपगच्छति

svapnasaṃkalpapurayoreko gacchati lakṣatām | tathā caikaiva citsvapne senātvamupagacchati

सहस्राण्येकतां यान्ति तथा सैव सुषुप्तकम् । अन्यथा स्वप्नसंकल्पसेनानुभवसंस्मृतौ

sahasrāṇyekatāṃ yānti tathā saiva suṣuptakam | anyathā svapnasaṃkalpasenānubhavasaṃsmṛtau

संकल्पस्वप्नपुरयोरिति को नानुभूतवान् । संविदाकाशमात्रेऽस्मिञ्जगत्यनुभवात्मनि

saṃkalpasvapnapurayoriti ko nānubhūtavān | saṃvidākāśamātre'smiñjagatyanubhavātmani

तस्मादस्मिंश्चिदाकाशसंकल्पे जगदात्मनि । न संभवति किं नाम तत्संभवति वापि किम्

tasmādasmiṃścidākāśasaṃkalpe jagadātmani | na saṃbhavati kiṃ nāma tatsaṃbhavati vāpi kim

एवमेवमियं भ्रान्तिर्भाति भास्वन्नभोमयम् । नेह किंचन सन्नासन्न वाऽऽसदिह किंचन

evamevamiyaṃ bhrāntirbhāti bhāsvannabhomayam | neha kiṃcana sannāsanna vā''sadiha kiṃcana

यथानुभूयते यद्यत्तत्तथा तत्त्वदर्शिनः । प्रबुद्धस्यात्र किं नाम तत्स एवाङ्गतेत्यलम्

yathānubhūyate yadyattattathā tattvadarśinaḥ | prabuddhasyātra kiṃ nāma tatsa evāṅgatetyalam

इह चेद्विहितो धर्मस्तत्स्वर्गेऽमृतपर्वताः । स्थिता इतीह संकल्पे कस्मान्न प्राप्तवान्गिरीन्

iha cedvihito dharmastatsvarge'mṛtaparvatāḥ | sthitā itīha saṃkalpe kasmānna prāptavāngirīn

इह यत्क्रियते कर्म तत्परत्रोपभुज्यते । इतीह संकल्पपुरे सर्वमेवासमञ्जसम्

iha yatkriyate karma tatparatropabhujyate | itīha saṃkalpapure sarvamevāsamañjasam

यदि स्यात्सुस्थिरं किंचिद्वस्तु तद्दृश्यको भवेत् । न्याय एषोऽखिलः किंतु संवित्त्वात्स्वस्वकं स्थितः

yadi syātsusthiraṃ kiṃcidvastu taddṛśyako bhavet | nyāya eṣo'khilaḥ kiṃtu saṃvittvātsvasvakaṃ sthitaḥ

इत्येष कथितो न्यायः सिद्धास्वनुभवस्ततः । यतो जगन्ति संकल्पश्चितो ब्रह्मस्वरूपतः

ityeṣa kathito nyāyaḥ siddhāsvanubhavastataḥ | yato jaganti saṃkalpaścito brahmasvarūpataḥ

इव संकल्पनगरे नास्त्येवासंभवो यथा । सर्वार्थानां तथा ब्राह्मे संकल्पे नास्त्यसंभवः

iva saṃkalpanagare nāstyevāsaṃbhavo yathā | sarvārthānāṃ tathā brāhme saṃkalpe nāstyasaṃbhavaḥ

यद्यथा कल्पितं तत्र यावत्संकल्पमेव तत् । स्वभावेन तथैवास्ति यतस्तत्संनिवेशवत्

yadyathā kalpitaṃ tatra yāvatsaṃkalpameva tat | svabhāvena tathaivāsti yatastatsaṃniveśavat

ततः संप्रेक्षणमिह संकरो न प्रवर्तते । विनान्यच्चित्प्रयत्नेन भवत्यर्थस्तु नान्यथा

tataḥ saṃprekṣaṇamiha saṃkaro na pravartate | vinānyaccitprayatnena bhavatyarthastu nānyathā

आकल्पमजसंकल्पे यथा भातं जगत्स्थितम् । पुनरन्येन संकल्परूपेणान्यदुपैष्यति

ākalpamajasaṃkalpe yathā bhātaṃ jagatsthitam | punaranyena saṃkalparūpeṇānyadupaiṣyati

संकल्पात्म स्वयं भाति कल्पे कल्पे जगत्तथा । प्रतिजीवं चितिस्वप्ने स्वप्ने स्वाप्नपुरं यथा

saṃkalpātma svayaṃ bhāti kalpe kalpe jagattathā | pratijīvaṃ citisvapne svapne svāpnapuraṃ yathā

संकल्पपत्तनतनोर्न तदस्ति किंचि- द्यद्यन्न संभवति तच्च चिदात्मनोऽस्मात् । नान्यत्प्रकम्पयितुराद्यपरस्वरूपा- द्ब्रह्मैव तेन सकलं जगदङ्ग विद्धि

saṃkalpapattanatanorna tadasti kiṃci- dyadyanna saṃbhavati tacca cidātmano'smāt | nānyatprakampayiturādyaparasvarūpā- dbrahmaiva tena sakalaṃ jagadaṅga viddhi

209

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० निर्वा० उ० महा० सर्वास्तित्वानुभूतिदर्शनं नाम नवाधिकद्विशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 nirvā0 u0 mahā0 sarvāstitvānubhūtidarśanaṃ nāma navādhikadviśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः २१०

210

दशाधिकद्विशततमः सर्गः

daśādhikadviśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । फले क्षयेन्दुभारूपे प्राप्ते ध्यातृशतैर्नभः । यथा न शतपूर्णेन्दु तथेदं कथनं श्रृणु

śrīvasiṣṭha uvāca | phale kṣayendubhārūpe prāpte dhyātṛśatairnabhaḥ | yathā na śatapūrṇendu tathedaṃ kathanaṃ śrṛṇu

चन्द्रबिम्बस्य ध्यातारः प्राप्ताः प्राप्तव्यसुस्थिताः । नेदं नभस्तलं प्राप्ता न चेमं शशिनं श्रिताः

candrabimbasya dhyātāraḥ prāptāḥ prāptavyasusthitāḥ | nedaṃ nabhastalaṃ prāptā na cemaṃ śaśinaṃ śritāḥ

क्वेवान्यसंकल्पपुरमन्यः प्राप्नोति कथ्यताम् । संकल्पपुर्यामर्थाप्तिस्तज्जन्तावेव नापरे

kvevānyasaṃkalpapuramanyaḥ prāpnoti kathyatām | saṃkalpapuryāmarthāptistajjantāveva nāpare

पृथक्पृथक्स्वसंकल्पसर्गखेष्वेव ते स्थिताः । चन्द्रास्तपन्ति तत्रैव कलाक्षयविवर्जिताः

pṛthakpṛthaksvasaṃkalpasargakheṣveva te sthitāḥ | candrāstapanti tatraiva kalākṣayavivarjitāḥ

विशेयमस्मिन्नेवेन्दाविनि ध्याता निशाकरे । अस्मिन्नेव विशत्यन्तरात्मबुद्धिसुखोज्झितः

viśeyamasminnevendāvini dhyātā niśākare | asminneva viśatyantarātmabuddhisukhojjhitaḥ

अहमिन्दुं प्रविष्टः स्यामिन्दुबिम्बसुखान्वितः । ध्यातेति तादृक्सुखभाग्भवतीति विनिश्चयः

ahaminduṃ praviṣṭaḥ syāmindubimbasukhānvitaḥ | dhyāteti tādṛksukhabhāgbhavatīti viniścayaḥ

यथायमनुसंधत्ते स्वभावं संविदव्यया । तं तथैवानुभवति भवेच्चेद्दृढनिश्चयः

yathāyamanusaṃdhatte svabhāvaṃ saṃvidavyayā | taṃ tathaivānubhavati bhavecceddṛḍhaniścayaḥ

यथेन्दुत्वं स्वसंकल्पात्सर्वध्यातुः पृथक्पृथक् । भात्येवमेव वनितालाभः काल्पनिकः स्वतः

yathendutvaṃ svasaṃkalpātsarvadhyātuḥ pṛthakpṛthak | bhātyevameva vanitālābhaḥ kālpanikaḥ svataḥ

या ध्याने ध्यातृलक्षाणां साध्वी भार्यात्वमागता । तत्कल्पनानुभवनं तेषां सत्त्वात्मनि स्थितम्

yā dhyāne dhyātṛlakṣāṇāṃ sādhvī bhāryātvamāgatā | tatkalpanānubhavanaṃ teṣāṃ sattvātmani sthitam

गृहादनिर्गतो जीवः सप्तद्वीपपरः स्थितः । तस्यापि तत्काल्पनिकं राज्यं व्योम्नि स्वमन्दिरे

gṛhādanirgato jīvaḥ saptadvīpaparaḥ sthitaḥ | tasyāpi tatkālpanikaṃ rājyaṃ vyomni svamandire

समस्तं कल्पनामात्रमिदमाद्यज्ञजन्मनः । शून्यमप्रतिघं शान्तं तेष्वपि स्यात्किमन्यथा

samastaṃ kalpanāmātramidamādyajñajanmanaḥ | śūnyamapratighaṃ śāntaṃ teṣvapi syātkimanyathā

दानौर्ध्वदेहिकतपोजपादीनां परत्र यत् । अमूर्तानां फलं मूर्तं तदिदं कथ्यते श्रृणु

dānaurdhvadehikatapojapādīnāṃ paratra yat | amūrtānāṃ phalaṃ mūrtaṃ tadidaṃ kathyate śrṛṇu

दानादिचिह्नितधियः परत्र स्वप्नवत्फलम् । पश्यन्त्यमूर्तामूर्ताभमजं चिन्मूर्तिकल्पनात्

dānādicihnitadhiyaḥ paratra svapnavatphalam | paśyantyamūrtāmūrtābhamajaṃ cinmūrtikalpanāt

वेदनावेदनाकारा स्पन्दास्पन्दात्म वै पुनः । चिन्मात्रस्यास्य तद्भ्रान्तिशान्तौ शान्तात्म निर्मलम्

vedanāvedanākārā spandāspandātma vai punaḥ | cinmātrasyāsya tadbhrāntiśāntau śāntātma nirmalam

चिन्मात्राभमितो दानादमुत्रात्तमवाप्नुयात् । संकल्पात्मेति कवयः कथं तन्नोपलभ्यते

cinmātrābhamito dānādamutrāttamavāpnuyāt | saṃkalpātmeti kavayaḥ kathaṃ tannopalabhyate

कल्पनात्मनि संसारे संकल्पोऽकृत्रिमं फलम् । चिन्मात्रमभितोऽदानाद्दानाद्वाऽस्तु यथोदितः

kalpanātmani saṃsāre saṃkalpo'kṛtrimaṃ phalam | cinmātramabhito'dānāddānādvā'stu yathoditaḥ

एतत्ते कथितं सर्वं यथापृष्टं महीपते । जगदप्रतिघं सर्वमिदं चिन्मात्रकल्पनम्

etatte kathitaṃ sarvaṃ yathāpṛṣṭaṃ mahīpate | jagadapratighaṃ sarvamidaṃ cinmātrakalpanam

राजोवाच । सर्गादौ भगवन्देहमिदं चिन्मात्रकल्पनम् । कथं भाति कथं कुड्यं विना दीपः प्रकाशते

rājovāca | sargādau bhagavandehamidaṃ cinmātrakalpanam | kathaṃ bhāti kathaṃ kuḍyaṃ vinā dīpaḥ prakāśate

श्रीवसिष्ठ उवाच । त्वयार्थो देहशब्दस्य यो बुद्धः स महामते । तत्त्वज्ञं प्रति नास्त्येव शिलानृत्तमिवाम्बरे

śrīvasiṣṭha uvāca | tvayārtho dehaśabdasya yo buddhaḥ sa mahāmate | tattvajñaṃ prati nāstyeva śilānṛttamivāmbare

य एव ब्रह्मशब्दार्थो देहशब्दार्थ एव सः । नार्थयोरनयोर्भेदो विद्यतेऽम्ब्वम्भसोरिव

ya eva brahmaśabdārtho dehaśabdārtha eva saḥ | nārthayoranayorbhedo vidyate'mbvambhasoriva

यदेव ब्रह्मदेहोऽसौ स्वप्नाभः स्वप्न एष तु । त्वद्वोधायोच्यते युक्तिर्न तु तत्स्वप्न एव तु

yadeva brahmadeho'sau svapnābhaḥ svapna eṣa tu | tvadvodhāyocyate yuktirna tu tatsvapna eva tu

स्वप्नस्तवानुभूतार्थस्तेनातस्त्वं प्रबोध्यसे । न तु सर्गे चिदाभाते सादृश्यं स्वप्नभस्मना

svapnastavānubhūtārthastenātastvaṃ prabodhyase | na tu sarge cidābhāte sādṛśyaṃ svapnabhasmanā

कस्तत्र नाम देहोऽयं कस्यैते स्वप्नधीः क्व वा । स्वप्नेन ज्ञावबुद्धेन भ्रमेणाज्ञोऽवबोध्यते

kastatra nāma deho'yaṃ kasyaite svapnadhīḥ kva vā | svapnena jñāvabuddhena bhrameṇājño'vabodhyate

तत्र जाग्रन्न च स्वप्नो न सुषुप्तं न चेतरत् । किमपीत्थमिदं भानं खमात्रं मौनमोमलम्

tatra jāgranna ca svapno na suṣuptaṃ na cetarat | kimapītthamidaṃ bhānaṃ khamātraṃ maunamomalam

अभातमेव भातीव यदद्येत्थमिदं तु तत् । प्राग्विभातं तथात्यच्छं जाग्रत्स्वप्नादि नो यथा

abhātameva bhātīva yadadyetthamidaṃ tu tat | prāgvibhātaṃ tathātyacchaṃ jāgratsvapnādi no yathā

देशाद्देशान्तरप्राप्तौ यन्मध्ये संविदो वपुः । तन्मयं सर्वमेवेदं द्वैतमद्वैतमेव च

deśāddeśāntaraprāptau yanmadhye saṃvido vapuḥ | tanmayaṃ sarvamevedaṃ dvaitamadvaitameva ca

अन्यत्र चिन्मयं स्वप्नं द्वैताद्वैतं शुभाशुभम् । निरावरणचिन्मात्रनभसैवोपमीयते

anyatra cinmayaṃ svapnaṃ dvaitādvaitaṃ śubhāśubham | nirāvaraṇacinmātranabhasaivopamīyate

शून्यमर्थोपलम्भश्च भानं चाभानमेव च । द्वैतमैक्यमसत्सच्च सर्वं चिद्गगनं परम्

śūnyamarthopalambhaśca bhānaṃ cābhānameva ca | dvaitamaikyamasatsacca sarvaṃ cidgaganaṃ param

पूर्णात्पूर्णं प्रसरति पूर्णमेव स्थितं जगत् । न च भातं न चाभातं शिलाबद्धोदरोपमम्

pūrṇātpūrṇaṃ prasarati pūrṇameva sthitaṃ jagat | na ca bhātaṃ na cābhātaṃ śilābaddhodaropamam

यतो जगच्चिदुन्मेषो व्योमात्माप्रतिघं ततः । चिन्मात्रं यत्र यत्रास्ति तत्र तत्रोचितं जगत्

yato jagaccidunmeṣo vyomātmāpratighaṃ tataḥ | cinmātraṃ yatra yatrāsti tatra tatrocitaṃ jagat

चिद्व्योम चास्ति सर्वत्र सर्वं चैतज्जगन्मयम् । सर्वं ब्रह्ममयं शान्तं जगदित्यपि शब्दितम्

cidvyoma cāsti sarvatra sarvaṃ caitajjaganmayam | sarvaṃ brahmamayaṃ śāntaṃ jagadityapi śabditam

यथास्थितमिदं विश्वं तथासंस्थमनामयम् । ब्रह्मैव निरवद्यात्म चित्संकल्पपुराकृति

yathāsthitamidaṃ viśvaṃ tathāsaṃsthamanāmayam | brahmaiva niravadyātma citsaṃkalpapurākṛti

असंभवादन्ययुक्तेर्युक्तिरेषैव शोभना । अयुक्त्यनुभवं तूक्तं नार्थिनामिह शोभते

asaṃbhavādanyayukteryuktireṣaiva śobhanā | ayuktyanubhavaṃ tūktaṃ nārthināmiha śobhate

लोके शास्त्रेऽथ वेदादौ यत्सिद्धं सिद्धमेव तत् । सदस्त्वसद्वात्मनि तद्धातुं शक्यं न वा क्वचित्

loke śāstre'tha vedādau yatsiddhaṃ siddhameva tat | sadastvasadvātmani taddhātuṃ śakyaṃ na vā kvacit

तदेवेत्थं परिज्ञातं ब्रह्मतामुपगच्छति । यदा तेन समं विश्वं स्थितमेव विलीयते

tadevetthaṃ parijñātaṃ brahmatāmupagacchati | yadā tena samaṃ viśvaṃ sthitameva vilīyate

न्यायेनैतदिहोक्तेन लोकवेदादि सिध्यति । सर्वं स जीवन्मुक्तत्वमेष एवोचितस्ततः

nyāyenaitadihoktena lokavedādi sidhyati | sarvaṃ sa jīvanmuktatvameṣa evocitastataḥ

परिज्ञातं चिदाकाशमपरिज्ञातपादपे । सोऽहं त्रिजगदित्येव बन्धमोक्षविनिर्णयः

parijñātaṃ cidākāśamaparijñātapādape | so'haṃ trijagadityeva bandhamokṣavinirṇayaḥ

यथास्थितमिदं दृश्यं परिज्ञानाद्विलीयते । तज्ज्ञस्यास्तंगतस्यैव शिलामौनं तु शिष्यते

yathāsthitamidaṃ dṛśyaṃ parijñānādvilīyate | tajjñasyāstaṃgatasyaiva śilāmaunaṃ tu śiṣyate

लोके शास्त्रे च वेदे च यत्सिद्धं सिद्धमेव तत् । संवेद्यते तदेवातस्तदेवं फलति स्फुटम्

loke śāstre ca vede ca yatsiddhaṃ siddhameva tat | saṃvedyate tadevātastadevaṃ phalati sphuṭam

सकलार्थनिरासेन यद्यत्संवेद्यते चिरम् । तदेव प्राप्यतेऽवश्यं सर्वत्रैवान्यभावितम्

sakalārthanirāsena yadyatsaṃvedyate ciram | tadeva prāpyate'vaśyaṃ sarvatraivānyabhāvitam

यथानुभूतं यत्तत्तत्तथा नामानुभूयते । तत्सत्यमस्त्वसत्यं वा यावल्लाभं तथा नु तत्

yathānubhūtaṃ yattattattathā nāmānubhūyate | tatsatyamastvasatyaṃ vā yāvallābhaṃ tathā nu tat

इत्थं महाप्रश्नविचारणं ते मयेदमुक्तं मतिमन्महात्मन् । अनेन गच्छाशु पथा निराधि- र्निरामयो निर्व्यसनो भवोच्चैः

itthaṃ mahāpraśnavicāraṇaṃ te mayedamuktaṃ matimanmahātman | anena gacchāśu pathā nirādhi- rnirāmayo nirvyasano bhavoccaiḥ

210

इत्यार्षे श्रीवा० वा० दे० मो नि० ४० द्वैतैक्योपलम्भनिरासेन महाप्रश्नोत्तरवाक्यसमाप्तिर्नाम दशाधिकद्विशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvā0 vā0 de0 mo ni0 40 dvaitaikyopalambhanirāsena mahāpraśnottaravākyasamāptirnāma daśādhikadviśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः २११

211

एकादशाधिकद्विशततमः सर्गः

ekādaśādhikadviśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । इति तत्रोपविश्याहं पूजितस्तेन भूभुजा । प्रयोजनं स्वं संपाद्य स्वर्गन्तुं गगनं प्लुतः

śrīvasiṣṭha uvāca | iti tatropaviśyāhaṃ pūjitastena bhūbhujā | prayojanaṃ svaṃ saṃpādya svargantuṃ gaganaṃ plutaḥ

अद्यैतद्भवता प्रोक्तं मया मतिमतां वर । अनया सुदृशा शान्तमनाः स्वात्मा भविष्यसि

adyaitadbhavatā proktaṃ mayā matimatāṃ vara | anayā sudṛśā śāntamanāḥ svātmā bhaviṣyasi

ब्रह्मैव तदिदं सर्वं निर्नामैवामलं नभः । किमप्येवाजमाशान्तमादिमध्यान्तवर्जितम्

brahmaiva tadidaṃ sarvaṃ nirnāmaivāmalaṃ nabhaḥ | kimapyevājamāśāntamādimadhyāntavarjitam

चिद्भानमात्रमित्युक्तं ब्रह्मेति कलिताभिधम् । परात्परमिति प्रोक्तं तत्तु निर्नामकं पदम्

cidbhānamātramityuktaṃ brahmeti kalitābhidham | parātparamiti proktaṃ tattu nirnāmakaṃ padam

श्रीराम उवाच । सिद्धसाध्ययमब्रह्मविद्याधरदिवौकसाम् । ब्रह्मन्कथय दृश्यन्ते लोका लोकधराः कथम्

śrīrāma uvāca | siddhasādhyayamabrahmavidyādharadivaukasām | brahmankathaya dṛśyante lokā lokadharāḥ katham

श्रीवसिष्ठ उवाच । सिद्धसाध्ययमब्रह्मविद्याधरदिवौकसाम् । अन्येषामपि भूतानामपूर्वाणां महात्मनाम्

śrīvasiṣṭha uvāca | siddhasādhyayamabrahmavidyādharadivaukasām | anyeṣāmapi bhūtānāmapūrvāṇāṃ mahātmanām

प्रतिरात्रं प्रतिदिनं पुरः पश्चादुपर्यधः । पश्यस्यालोकयँल्लोकानपश्यंश्च न पश्यसि

pratirātraṃ pratidinaṃ puraḥ paścāduparyadhaḥ | paśyasyālokayam̐llokānapaśyaṃśca na paśyasi

एते लोकाः किलैतेषां नाभ्यासः स्थानदूरगाः । एते संकल्पलोकाख्या व्याप्तमेभिः किलाखिलम्

ete lokāḥ kilaiteṣāṃ nābhyāsaḥ sthānadūragāḥ | ete saṃkalpalokākhyā vyāptamebhiḥ kilākhilam

यथैते कल्पनालोका अयं लोकस्तथैव नः । यथा काल्पनिको वातो लोकालोकास्तथैव ते

yathaite kalpanālokā ayaṃ lokastathaiva naḥ | yathā kālpaniko vāto lokālokāstathaiva te

संकल्पस्वप्नलोका ये तव भान्ति दिवानिशम् । त एव तादृशाश्चान्ये संकल्पेन स्थिरीकृताः

saṃkalpasvapnalokā ye tava bhānti divāniśam | ta eva tādṛśāścānye saṃkalpena sthirīkṛtāḥ

ध्यानेन त्वमपीतांश्चेत्स्थिरतां सुस्थिरात्मना । नयस्याशु तदेवैते स्थिरतां यान्त्यविघ्नतः

dhyānena tvamapītāṃścetsthiratāṃ susthirātmanā | nayasyāśu tadevaite sthiratāṃ yāntyavighnataḥ

यथाभिमतविस्तारा यथाभिमतसंपदः । संकल्पभाववलितो जनः पश्यति सिद्धवत्

yathābhimatavistārā yathābhimatasaṃpadaḥ | saṃkalpabhāvavalito janaḥ paśyati siddhavat

किंतु ते स्थिरतां नीताः सिद्धैः स्वर्यानसंपदा । अस्थिरैर्ध्यानविश्रान्तौ तैर्दुःखैस्तदमी कृताः

kiṃtu te sthiratāṃ nītāḥ siddhaiḥ svaryānasaṃpadā | asthirairdhyānaviśrāntau tairduḥkhaistadamī kṛtāḥ

जगदप्रतिघं सर्वं शान्तचिद्व्योम सर्वदा । यथा दृढं संविदितं तथैवाभाति नान्यथा

jagadapratighaṃ sarvaṃ śāntacidvyoma sarvadā | yathā dṛḍhaṃ saṃviditaṃ tathaivābhāti nānyathā

न भात्येवासंविदितमस्ति नास्ति न चोद्यता । शून्यं ह्यप्रतिघं चैतत्पराकाशमरोधकम्

na bhātyevāsaṃviditamasti nāsti na codyatā | śūnyaṃ hyapratighaṃ caitatparākāśamarodhakam

चित्स्वभावतया भातं भारूपमिव दृश्यते । अस्मिंश्चिदभिमानश्च विद्यते न स्वभावतः

citsvabhāvatayā bhātaṃ bhārūpamiva dṛśyate | asmiṃścidabhimānaśca vidyate na svabhāvataḥ

कार्यकारणभावाच्चेत्कथैवात्र न विद्यते । व्योम्नोऽनन्तस्य सिद्धस्य किं कथं किल जायते

kāryakāraṇabhāvāccetkathaivātra na vidyate | vyomno'nantasya siddhasya kiṃ kathaṃ kila jāyate

यच्च जातमिवाभाति व्योम्नि व्योमैव तत्तथा । तत्रैकद्वित्वकलना कीदृशी स्यादरूपिणी

yacca jātamivābhāti vyomni vyomaiva tattathā | tatraikadvitvakalanā kīdṛśī syādarūpiṇī

तद्धि यादृशमेवासीत्तादृगेवावतिष्ठते । निर्विकारं यथा स्वप्ने व्योमैवाचलवद्भवेत्

taddhi yādṛśamevāsīttādṛgevāvatiṣṭhate | nirvikāraṃ yathā svapne vyomaivācalavadbhavet

संकल्पे चित्तमाकारं यथोदेत्यद्रिलीलया । न च सोऽद्रिर्न तद्व्योम तथा ब्रह्म जगत्स्थितिः

saṃkalpe cittamākāraṃ yathodetyadrilīlayā | na ca so'drirna tadvyoma tathā brahma jagatsthitiḥ

काष्ठवन्मौनमास्थाय रटन्तोऽपि महाधियः । इह व्यवहरन्त्येते बुधा दारुनरा इव

kāṣṭhavanmaunamāsthāya raṭanto'pi mahādhiyaḥ | iha vyavaharantyete budhā dārunarā iva

यथा वारिणि वर्तन्ते तरङ्गावर्तवृत्तयः । अनन्याः परिवर्तन्ते तथा ब्रह्मणि सृष्टयः

yathā vāriṇi vartante taraṅgāvartavṛttayaḥ | ananyāḥ parivartante tathā brahmaṇi sṛṣṭayaḥ

यथा वायौ परिस्पन्दा यथा व्योमनि शून्यता । अनन्याश्चाप्यमूर्ताश्च तथा ब्रह्मणि सृष्टयः

yathā vāyau parispandā yathā vyomani śūnyatā | ananyāścāpyamūrtāśca tathā brahmaṇi sṛṣṭayaḥ

यथा संकल्पनगरं शून्यमेव पुरं स्थितम् । साकारमप्यनाकारं ब्रह्मणीदं तथा जगत्

yathā saṃkalpanagaraṃ śūnyameva puraṃ sthitam | sākāramapyanākāraṃ brahmaṇīdaṃ tathā jagat

चिरानुभूतमप्यर्थकार्यपीदं जगत्त्रयम् । शून्यमेव निराकारं संकल्पनगरं यथा

cirānubhūtamapyarthakāryapīdaṃ jagattrayam | śūnyameva nirākāraṃ saṃkalpanagaraṃ yathā

यदेव चित्तसंकल्पस्तदेव नगरं यथा । तदा तथायं ब्रह्माच्छं तदेव जगदुच्यते

yadeva cittasaṃkalpastadeva nagaraṃ yathā | tadā tathāyaṃ brahmācchaṃ tadeva jagaducyate

चिरं नित्यानुभूतोऽपि जगदर्थो न किंचन । विद्यते पुरुषस्येह स्वप्ने स्वमरणं यथा

ciraṃ nityānubhūto'pi jagadartho na kiṃcana | vidyate puruṣasyeha svapne svamaraṇaṃ yathā

स्वप्ने पुंसा मृतेनापि स्वदाहो दृश्यते यथा । असदेव सदाभासं जगद्दृष्टं परे तथा

svapne puṃsā mṛtenāpi svadāho dṛśyate yathā | asadeva sadābhāsaṃ jagaddṛṣṭaṃ pare tathā

जगत्ता चाजगत्ता च परस्यैवामलं वपुः । पराभिधानं च परं न च सत्परमार्थतः

jagattā cājagattā ca parasyaivāmalaṃ vapuḥ | parābhidhānaṃ ca paraṃ na ca satparamārthataḥ

इत्थमस्तु यदि वान्यथास्तु वा मैव भूद्भवतु कोऽत्र संभ्रमः । मुञ्च फल्गुनि फले फलग्रहं बुद्धवानसि कृतं परिश्रमैः

itthamastu yadi vānyathāstu vā maiva bhūdbhavatu ko'tra saṃbhramaḥ | muñca phalguni phale phalagrahaṃ buddhavānasi kṛtaṃ pariśramaiḥ

211

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० नि० उ० परमार्थोपदेशो नामैकादशाधिकद्विशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 ni0 u0 paramārthopadeśo nāmaikādaśādhikadviśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः २१२

212

द्वादशाधिकद्विशततमः सर्गः

dvādaśādhikadviśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । चित्त्वाद्ब्रह्मखमेवाहमिति वेत्तीव यस्त्वयम् । तदेव परमेष्ठित्वं तस्योदरमिदं जगत्

śrīvasiṣṭha uvāca | cittvādbrahmakhamevāhamiti vettīva yastvayam | tadeva parameṣṭhitvaṃ tasyodaramidaṃ jagat

एवं स्थिते न च ब्रह्मा न च जातं जगत्स्थितम् । स्थितं यथास्थितमजं परं ब्रह्मैव पूर्ववत्

evaṃ sthite na ca brahmā na ca jātaṃ jagatsthitam | sthitaṃ yathāsthitamajaṃ paraṃ brahmaiva pūrvavat

संवित्तौ तु जगद्रूपं भासतेऽप्येवमेव तत् । मृगतृष्णेव मिथ्यैव दृश्यमानमपि त्वसत्

saṃvittau tu jagadrūpaṃ bhāsate'pyevameva tat | mṛgatṛṣṇeva mithyaiva dṛśyamānamapi tvasat

अतःप्रभृति शून्येयं भ्रान्तिरभ्युदिता नवा । कुतः केव किल भ्रान्तिर्ब्रह्मैव तदनामयम्

ataḥprabhṛti śūnyeyaṃ bhrāntirabhyuditā navā | kutaḥ keva kila bhrāntirbrahmaiva tadanāmayam

जगद्ब्रह्मजलावर्तो द्वित्वैकत्वे किलात्र के । क्वावर्तपयसोर्द्वित्वं द्वित्वाभावात्क्व चैकता

jagadbrahmajalāvarto dvitvaikatve kilātra ke | kvāvartapayasordvitvaṃ dvitvābhāvātkva caikatā

तद्ब्रह्म घनमाशान्तं चित्त्वाच्चेतत्यहं विदत् । निजं शून्यत्वमन्तस्थं व्योमेव विततान्तरम्

tadbrahma ghanamāśāntaṃ cittvāccetatyahaṃ vidat | nijaṃ śūnyatvamantasthaṃ vyomeva vitatāntaram

पवनः स्पन्दनमिव हुताशन इवोष्णताम् । स्वशैत्यमिव पूर्णेन्दुः सत्तामर्थ इवात्मनः

pavanaḥ spandanamiva hutāśana ivoṣṇatām | svaśaityamiva pūrṇenduḥ sattāmartha ivātmanaḥ

श्रीराम उवाच । एतद्ब्रह्मन्कदा नाम तन्न चेतितवन्मुने । निरावृतमनाद्यन्तं किमिदानीं प्रचेतति

śrīrāma uvāca | etadbrahmankadā nāma tanna cetitavanmune | nirāvṛtamanādyantaṃ kimidānīṃ pracetati

श्रीवसिष्ठ उवाच । एवमेतत्सदैवैतदहमाद्यपि चेतति । न ह्यनादेरजस्यास्य काप्यपेक्षा स्वसंविदा

śrīvasiṣṭha uvāca | evametatsadaivaitadahamādyapi cetati | na hyanāderajasyāsya kāpyapekṣā svasaṃvidā

सर्गासर्गनभोरूपं ब्रह्म सर्वत्र सर्वदा । न कदाचिदिदं नेदं ज्ञातं नेदं च किंचन

sargāsarganabhorūpaṃ brahma sarvatra sarvadā | na kadācididaṃ nedaṃ jñātaṃ nedaṃ ca kiṃcana

पवनस्पन्दनं चन्द्रशैत्यं शून्यत्वमम्बरम् । ब्रह्माहंत्वमनन्यात्म न कदाचिन्न चेतति

pavanaspandanaṃ candraśaityaṃ śūnyatvamambaram | brahmāhaṃtvamananyātma na kadācinna cetati

सर्वदैवेदृशी सत्ता न कदाचिदनीदृशी । जगद्यस्मादनाद्यन्तं ब्रह्मात्मैव निरामयम्

sarvadaivedṛśī sattā na kadācidanīdṛśī | jagadyasmādanādyantaṃ brahmātmaiva nirāmayam

केवलं त्वमबुद्धत्वाच्छब्दश्रवणवेधितः । अद्वये ब्रह्मबोधेऽस्मिन्द्वितामभ्युपगच्छसि

kevalaṃ tvamabuddhatvācchabdaśravaṇavedhitaḥ | advaye brahmabodhe'smindvitāmabhyupagacchasi

न कश्चित्किंचिदेवेह न कदाचिन्न चेतति । न कश्चिच्च तदन्यात्मा न कदाचिच्च चेतति

na kaścitkiṃcideveha na kadācinna cetati | na kaścicca tadanyātmā na kadācicca cetati

इदं त्रिभुवनाभासमीदृशं भाति सर्वदा । शान्तं राम समं ब्रह्म नेह नानास्ति किंचन

idaṃ tribhuvanābhāsamīdṛśaṃ bhāti sarvadā | śāntaṃ rāma samaṃ brahma neha nānāsti kiṃcana

न कदाचन जायन्ते नभसः पादपाद्रयः । ब्रह्मणश्च जयन्तीति मत्वा शान्तिं परां व्रज

na kadācana jāyante nabhasaḥ pādapādrayaḥ | brahmaṇaśca jayantīti matvā śāntiṃ parāṃ vraja

उपदेश्योपदेशार्थं संदेहावसरेऽल्पधीः । यावन्न बुद्धस्तावत्त्वं भेदमभ्युपगच्छसि

upadeśyopadeśārthaṃ saṃdehāvasare'lpadhīḥ | yāvanna buddhastāvattvaṃ bhedamabhyupagacchasi

बोधस्य तु विबुद्धस्य न शास्त्रादि न शब्दधीः । न भेदबुद्धिर्नो भेदः किमप्येष प्रजापतेः

bodhasya tu vibuddhasya na śāstrādi na śabdadhīḥ | na bhedabuddhirno bhedaḥ kimapyeṣa prajāpateḥ

श्रीराम उवाच । बुद्धमेतन्मया ब्रह्मन्प्रकृतं तदुदाहर । वचो मदवबोधार्थं यदुदाहृतवानसि

śrīrāma uvāca | buddhametanmayā brahmanprakṛtaṃ tadudāhara | vaco madavabodhārthaṃ yadudāhṛtavānasi

किं तस्मिंश्चेतितेऽहंत्वे पदे संपद्यते परे । बुद्धवानसि शुश्रूषुर्नाहं तृप्तिमुपैमि हि

kiṃ tasmiṃścetite'haṃtve pade saṃpadyate pare | buddhavānasi śuśrūṣurnāhaṃ tṛptimupaimi hi

श्रीवसिष्ठ उवाच । अहंत्वे सत्यथैतस्मिन्व्योमसत्ता प्रवर्तते । दिक्सत्ता कालसत्ता च भेदसत्ताभ्युदेति च

śrīvasiṣṭha uvāca | ahaṃtve satyathaitasminvyomasattā pravartate | diksattā kālasattā ca bhedasattābhyudeti ca

यदा किलेहाहमिति तदा नात्राहमित्यपि । भातीत्युदेति नाना खे स्वात्मैव द्वैतमक्रमम्

yadā kilehāhamiti tadā nātrāhamityapi | bhātītyudeti nānā khe svātmaiva dvaitamakramam

व्योमात्मिकानामेतासां सत्तानामभिधानधीः । भविष्यत्युत्तरं कालं तदा त्वाकाशमेव तत्

vyomātmikānāmetāsāṃ sattānāmabhidhānadhīḥ | bhaviṣyatyuttaraṃ kālaṃ tadā tvākāśameva tat

एतस्मिन्परिसंपन्ने दिक्कालकलनात्मनि । अहंभावे निराकारे व्योम तन्मात्रवेदिनि

etasminparisaṃpanne dikkālakalanātmani | ahaṃbhāve nirākāre vyoma tanmātravedini

इदमाभाति भारूपं वेदनं दृश्यनाम यत् । भूत्वा ब्रह्मैव निर्बाधमब्रह्मेव विराजते

idamābhāti bhārūpaṃ vedanaṃ dṛśyanāma yat | bhūtvā brahmaiva nirbādhamabrahmeva virājate

ब्रह्मैव शान्तमजमेकमनादिमध्यं व्योमैव जीवकलनामिव भावयित्वा । व्योम्न्येव पश्यति निरावरणे विसारि दृश्यं स्वरूपमपि चान्यदिवाऽऽत्मवित्त्वात्

brahmaiva śāntamajamekamanādimadhyaṃ vyomaiva jīvakalanāmiva bhāvayitvā | vyomnyeva paśyati nirāvaraṇe visāri dṛśyaṃ svarūpamapi cānyadivā''tmavittvāt

212

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० नि० उ० परमार्थनिरूपणं नाम द्वादशाधिकद्विशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 ni0 u0 paramārthanirūpaṇaṃ nāma dvādaśādhikadviśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः २१३

213

त्रयोदशाधिकद्विशततमः सर्गः

trayodaśādhikadviśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवसिष्ठ उवाच । यथा यत्पृष्टवानद्य त्वं मामरिनिषूदन । शिष्येणैव सता पूर्वमहं पृष्टो गुरुस्त्वया

śrīvasiṣṭha uvāca | yathā yatpṛṣṭavānadya tvaṃ māmariniṣūdana | śiṣyeṇaiva satā pūrvamahaṃ pṛṣṭo gurustvayā

पुराकल्पे हि कस्मिंश्चित्तत्त्वमात्मादिकात्मिका । आसीदियं चित्प्रतिभा गुरुशिष्यात्मना वने

purākalpe hi kasmiṃścittattvamātmādikātmikā | āsīdiyaṃ citpratibhā guruśiṣyātmanā vane

गुरुस्तत्राहमभवं शिष्यस्त्वमभवस्तदा । पृष्टवान्मां त्वमग्रस्थ इदमुद्दामधीरधीः

gurustatrāhamabhavaṃ śiṣyastvamabhavastadā | pṛṣṭavānmāṃ tvamagrastha idamuddāmadhīradhīḥ

शिष्य उवाच । सर्वस्य भगवञ्छिन्धि ममेममतिसंशयम् । किं नश्यति महाकल्पे किं वस्तु न विनश्यति

śiṣya uvāca | sarvasya bhagavañchindhi mamemamatisaṃśayam | kiṃ naśyati mahākalpe kiṃ vastu na vinaśyati

गुरुरुवाच । पुत्र शेषमशेषेण दृश्यमाशु विनश्यति । यथा तथा स्वप्नपुरं सौषुप्तीं स्थितिमीयुषः

gururuvāca | putra śeṣamaśeṣeṇa dṛśyamāśu vinaśyati | yathā tathā svapnapuraṃ sauṣuptīṃ sthitimīyuṣaḥ

निर्विशेषेण नश्यन्ति भुवः शैला दिशो दश । क्रिया कालः क्रमश्चैव न किंचिदवशिष्यते

nirviśeṣeṇa naśyanti bhuvaḥ śailā diśo daśa | kriyā kālaḥ kramaścaiva na kiṃcidavaśiṣyate

नश्यन्ति सर्वभूतानि व्योमापि परिणश्यति । स सर्वजगदाभासमुपलब्धुरसंभवात्

naśyanti sarvabhūtāni vyomāpi pariṇaśyati | sa sarvajagadābhāsamupalabdhurasaṃbhavāt

ब्रह्मविष्ण्विन्द्ररुद्राद्या ये हि कारणकारणम् । तेषामप्यतिकल्पान्ते नामापीह न विद्यते

brahmaviṣṇvindrarudrādyā ye hi kāraṇakāraṇam | teṣāmapyatikalpānte nāmāpīha na vidyate

शिष्यते हि चिदाकाशमव्ययस्यानुमीयते । तत्कालशेषतानेन सर्गानुभवहेतुना

śiṣyate hi cidākāśamavyayasyānumīyate | tatkālaśeṣatānena sargānubhavahetunā

शिष्य उवाच । नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः । इदं तत्कथमाभोगि विद्यमानं क्व गच्छति

śiṣya uvāca | nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ | idaṃ tatkathamābhogi vidyamānaṃ kva gacchati

गुरुरुवाच । न विनश्यत एवेदं ततः पुत्र न विद्यते । नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः

gururuvāca | na vinaśyata evedaṃ tataḥ putra na vidyate | nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ

यत्तु वस्तुत एवास्ति न कदाचन किंचन । तदभावात्म तद्राम कथं नाम विनश्यति

yattu vastuta evāsti na kadācana kiṃcana | tadabhāvātma tadrāma kathaṃ nāma vinaśyati

क्व स्थितं मृगतृष्णाम्बु क्व स्थिरो द्वीन्दुविभ्रमः । क्व स्थिरा केशदृग्व्योम्नि क्व भ्रान्त्यनुभवः स्थिरः

kva sthitaṃ mṛgatṛṣṇāmbu kva sthiro dvīnduvibhramaḥ | kva sthirā keśadṛgvyomni kva bhrāntyanubhavaḥ sthiraḥ

सर्वं दृश्यमिदं पुत्र भ्रान्तिमात्रमसन्मयम् । स्वप्ने पुरमिवाभाति कथमेतन्न शाम्यति

sarvaṃ dṛśyamidaṃ putra bhrāntimātramasanmayam | svapne puramivābhāti kathametanna śāmyati

शाम्यतीदमशेषेण तथा सर्वत्र सर्वदा । यथा जाग्रद्विधौ स्वप्नः स्वप्ने वा जागरो यथा

śāmyatīdamaśeṣeṇa tathā sarvatra sarvadā | yathā jāgradvidhau svapnaḥ svapne vā jāgaro yathā

यथा स्वप्नपुरं शान्तं न जाने क्वाशु गच्छति । शान्तं तथा जगद्दृश्यं न जाने क्वाशु गच्छति

yathā svapnapuraṃ śāntaṃ na jāne kvāśu gacchati | śāntaṃ tathā jagaddṛśyaṃ na jāne kvāśu gacchati

शिष्य उवाच । किमिदं भाति भगवन्न विभाति च किं पुनः । कस्येदं वस्तुनो रूपं चिद्व्योम्नो वितताकृतेः

śiṣya uvāca | kimidaṃ bhāti bhagavanna vibhāti ca kiṃ punaḥ | kasyedaṃ vastuno rūpaṃ cidvyomno vitatākṛteḥ

गुरुरुवाच । चिदाकाशमिदं पुत्र स्वच्छं कचकचायते । यन्नाम तज्जगद्भाति जगदन्यन्न विद्यते

gururuvāca | cidākāśamidaṃ putra svacchaṃ kacakacāyate | yannāma tajjagadbhāti jagadanyanna vidyate

अस्यैतद्वस्तुनो रूपं चिद्व्योम्नो वितताकृतेः । रूपमत्यजदेवाच्छं यदित्थमवभासते

asyaitadvastuno rūpaṃ cidvyomno vitatākṛteḥ | rūpamatyajadevācchaṃ yaditthamavabhāsate

कचनाकचनं सर्गक्षयात्मास्य निजं वपुः । व्योमात्म शुक्लकृष्णं स्याद्यथावयविनो वपुः

kacanākacanaṃ sargakṣayātmāsya nijaṃ vapuḥ | vyomātma śuklakṛṣṇaṃ syādyathāvayavino vapuḥ

यथायं त्वं सितोदान्तरेक एवादितः कचैः । तथा ब्रह्मैवमच्छात्म सर्गे सर्गक्षयेऽक्षयम्

yathāyaṃ tvaṃ sitodāntareka evāditaḥ kacaiḥ | tathā brahmaivamacchātma sarge sargakṣaye'kṣayam

यथा स्वप्ने सुषुप्ते च निद्रैकैवाक्षयानिशम् । सर्गेऽस्मिन्प्रलये चैव ब्रह्मैकं चितिरव्ययम्

yathā svapne suṣupte ca nidraikaivākṣayāniśam | sarge'sminpralaye caiva brahmaikaṃ citiravyayam

यथा स्वप्ने जगद्द्रष्टुः शान्तं शाम्यत्यशेषतः । तद्वदस्मज्जगदिदं शान्तं शाम्यत्यशेषतः

yathā svapne jagaddraṣṭuḥ śāntaṃ śāmyatyaśeṣataḥ | tadvadasmajjagadidaṃ śāntaṃ śāmyatyaśeṣataḥ

तदन्यत्रास्ति खे खाख्यं तथेत्यङ्ग न विद्महे । अशङ्क्यं परखे त्वेतदस्मच्चिद्व्योम्नि संभवात्

tadanyatrāsti khe khākhyaṃ tathetyaṅga na vidmahe | aśaṅkyaṃ parakhe tvetadasmaccidvyomni saṃbhavāt

यथेहास्मच्चिदाकाशकचनं सर्गसंक्षये । तथान्यत्संविदाकाशं नैवमित्यत्र का प्रमा

yathehāsmaccidākāśakacanaṃ sargasaṃkṣaye | tathānyatsaṃvidākāśaṃ naivamityatra kā pramā

शिष्य उवाच । एवं चेत्तद्यथा स्वप्ने द्रष्टुरन्यः स दृश्यधीः । विद्यते तद्वदन्यत्र मन्येऽस्ति जगदादिधीः

śiṣya uvāca | evaṃ cettadyathā svapne draṣṭuranyaḥ sa dṛśyadhīḥ | vidyate tadvadanyatra manye'sti jagadādidhīḥ

गुरुरुवाच । एवमेतन्महाप्राज्ञ स्वरूपं तु न तज्जगत् । चिति भाति स्वरूपं तत्तद्वदेव न भाति च

gururuvāca | evametanmahāprājña svarūpaṃ tu na tajjagat | citi bhāti svarūpaṃ tattadvadeva na bhāti ca

न भाति न च तत्किंचिन्न च तत्किंचिदेव सत् । तच्चिदाकाशकचनं के तत्र सदसदृशौ

na bhāti na ca tatkiṃcinna ca tatkiṃcideva sat | taccidākāśakacanaṃ ke tatra sadasadṛśau

विद्यते तद्धि सर्वत्र सर्वं सर्वेण सर्वदा । न विद्यते च तत्किंचित्सर्वं सर्वत्र सर्वदा

vidyate taddhi sarvatra sarvaṃ sarveṇa sarvadā | na vidyate ca tatkiṃcitsarvaṃ sarvatra sarvadā

तत्सत्तत्सर्वदा सर्वमसच्चासद्धि वाखिलम् । तन्मयं तच्चिदाकाशं न नाशि न च नाशि तत्

tatsattatsarvadā sarvamasaccāsaddhi vākhilam | tanmayaṃ taccidākāśaṃ na nāśi na ca nāśi tat

यन्नाम सच्चिदाकाशं सर्गप्रलयरूपि तत् । तदुःखायापरिज्ञातं परिज्ञातं परः शमः

yannāma saccidākāśaṃ sargapralayarūpi tat | taduḥkhāyāparijñātaṃ parijñātaṃ paraḥ śamaḥ

विद्यते सर्वथैवेदं सर्वं सर्वत्र सर्वदा । न विद्यते सर्वथा च सर्वं सर्वत्र सर्वदा

vidyate sarvathaivedaṃ sarvaṃ sarvatra sarvadā | na vidyate sarvathā ca sarvaṃ sarvatra sarvadā

एष देवो घटः शैलः पटः स्फोटस्तटो वटः । तृणमग्निः स्थावरं च जंगमं सर्वमेव च

eṣa devo ghaṭaḥ śailaḥ paṭaḥ sphoṭastaṭo vaṭaḥ | tṛṇamagniḥ sthāvaraṃ ca jaṃgamaṃ sarvameva ca

अस्ति नास्ति च शून्यं च क्रिया कालो नभो मही । भावाभावौ भवो भूतिर्नाशाः पाशाः शुभाशुभाः

asti nāsti ca śūnyaṃ ca kriyā kālo nabho mahī | bhāvābhāvau bhavo bhūtirnāśāḥ pāśāḥ śubhāśubhāḥ

तन्नास्त्येव न यन्नाम नित्यमेकस्तथा बहिः । आदिमध्यमथान्तं तु कालत्रितयमेव च

tannāstyeva na yannāma nityamekastathā bahiḥ | ādimadhyamathāntaṃ tu kālatritayameva ca

सर्वं सर्वेण सर्वत्र सर्वदैवात्र विद्यते । सर्वं सर्वेण सर्वत्र सर्वदात्र न विद्यते

sarvaṃ sarveṇa sarvatra sarvadaivātra vidyate | sarvaṃ sarveṇa sarvatra sarvadātra na vidyate

यदैवं राम सर्वात्म सर्वमेवास्ति सर्वदा । ब्रह्मात्मत्वात्स्वप्नसंवित्पुरन्यायेन वै तदा

yadaivaṃ rāma sarvātma sarvamevāsti sarvadā | brahmātmatvātsvapnasaṃvitpuranyāyena vai tadā

तृणं कर्तृ तृणं भोक्तृ ब्रह्मात्मत्वात्तृणं विभुः । घटः कर्ता घटो भोक्ता घटः सर्वेश्वरेश्वरः

tṛṇaṃ kartṛ tṛṇaṃ bhoktṛ brahmātmatvāttṛṇaṃ vibhuḥ | ghaṭaḥ kartā ghaṭo bhoktā ghaṭaḥ sarveśvareśvaraḥ

पटः कर्ता पटो भोक्ता पटः सर्वेश्वरेश्वरः । दृशिः कर्ता दृशिर्भोक्ता दृशिः सर्वेश्वरेश्वरः

paṭaḥ kartā paṭo bhoktā paṭaḥ sarveśvareśvaraḥ | dṛśiḥ kartā dṛśirbhoktā dṛśiḥ sarveśvareśvaraḥ

गिरिः कर्ता गिरिर्भोक्ता गिरिः सर्वेश्वरेश्वरः । नरः कर्ता नरो भोक्ता नरः सर्वेश्वरेश्वरः

giriḥ kartā girirbhoktā giriḥ sarveśvareśvaraḥ | naraḥ kartā naro bhoktā naraḥ sarveśvareśvaraḥ

प्रत्येकं सर्ववस्तूनां कर्ता भोक्ता परात्परः । अनादिनिधनो धाता सर्वं ब्रह्मात्मकं यतः

pratyekaṃ sarvavastūnāṃ kartā bhoktā parātparaḥ | anādinidhano dhātā sarvaṃ brahmātmakaṃ yataḥ

तृणकुम्भादयस्त्वेते स्वया विभुतया विभुः । एवंरूपा स्थिता रूपं यद्विभातः क्षयोदयौ

tṛṇakumbhādayastvete svayā vibhutayā vibhuḥ | evaṃrūpā sthitā rūpaṃ yadvibhātaḥ kṣayodayau

बाह्योऽर्थोस्ति स एवेह कर्ता भोक्ता तथाविधः । विज्ञानमात्रमेवास्ति कर्तृ भोक्तृ तथाविदाम्

bāhyo'rthosti sa eveha kartā bhoktā tathāvidhaḥ | vijñānamātramevāsti kartṛ bhoktṛ tathāvidām

न कश्चिच्चैव कर्तेह न च भोक्ता तथाविदाम् । कश्चिदीश्वर एवेह कर्ता भोक्ता तथाविदाम्

na kaściccaiva karteha na ca bhoktā tathāvidām | kaścidīśvara eveha kartā bhoktā tathāvidām

सर्वमेव पदे तस्मिन्संभवत्युत्तमोत्तमे । विधयः प्रतिषेधाश्च के ते सन्ति न सन्ति के

sarvameva pade tasminsaṃbhavatyuttamottame | vidhayaḥ pratiṣedhāśca ke te santi na santi ke

शुद्धे द्रष्टेव चिद्व्योम दृश्यतामिव भावयत् । स्वमात्मानं जगदिति पश्येत्तिष्ठेदनामयम्

śuddhe draṣṭeva cidvyoma dṛśyatāmiva bhāvayat | svamātmānaṃ jagaditi paśyettiṣṭhedanāmayam

सर्वा दृशो विधिनिषेधदृशश्च सर्वाः संकल्पवेदनविशेषसशेषपूर्वाः । सत्यात्मिकाः सततमेव न चैव सत्या रूपं यथानुभवमत्र यतः स्वरूपम्

sarvā dṛśo vidhiniṣedhadṛśaśca sarvāḥ saṃkalpavedanaviśeṣasaśeṣapūrvāḥ | satyātmikāḥ satatameva na caiva satyā rūpaṃ yathānubhavamatra yataḥ svarūpam

इति त्वया शिष्यतया मदन्तिका- च्छ्रुतं पुरा तेन न चासि बुद्धवान् । ततोऽनुभूयान्यजगद्भवाद्भवा- निहाद्य जातोऽसि तदेव पृच्छसि

iti tvayā śiṣyatayā madantikā- cchrutaṃ purā tena na cāsi buddhavān | tato'nubhūyānyajagadbhavādbhavā- nihādya jāto'si tadeva pṛcchasi

ज्ञानं सदेतदखिलं श्रुतमुत्तमं चि- त्संसारदीर्घरजनीसितरश्मिबिम्बम् । जातस्त्वमभ्युदयवानमलैकबोध उत्सार्य मोहमनुतिष्ठ यथागतं त्वम्

jñānaṃ sadetadakhilaṃ śrutamuttamaṃ ci- tsaṃsāradīrgharajanīsitaraśmibimbam | jātastvamabhyudayavānamalaikabodha utsārya mohamanutiṣṭha yathāgataṃ tvam

तिष्ठंस्तदात्मनि परे विमलस्वभावे सर्वात्मके तपति सर्वपदार्थमुक्तः । निर्वाणशान्तमतिरम्बरकोशकान्तो धर्मेण राज्यमनुपालय तीर्णतृष्णः

tiṣṭhaṃstadātmani pare vimalasvabhāve sarvātmake tapati sarvapadārthamuktaḥ | nirvāṇaśāntamatirambarakośakānto dharmeṇa rājyamanupālaya tīrṇatṛṣṇaḥ

213

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे ० मो० नि० उ० प्राक्तनरामशिष्यत्वोपाख्यानं नाम त्रयोदशाधिकद्विशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de 0 mo0 ni0 u0 prāktanarāmaśiṣyatvopākhyānaṃ nāma trayodaśādhikadviśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः २१४

214

चतुर्दशाधिकद्विशततमः सर्गः

caturdaśādhikadviśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवाल्मीकिरुवाच । इत्युक्तवत्यथ मुनौ नभसो ननाद वर्षामृताभ्रमिव दुन्दुभिरामरो द्राक् । शुक्लीकृताखिलककुब्वदना तुषार- वर्षोपमा भुवि पपात च पुष्पवृष्टिः

śrīvālmīkiruvāca | ityuktavatyatha munau nabhaso nanāda varṣāmṛtābhramiva dundubhirāmaro drāk | śuklīkṛtākhilakakubvadanā tuṣāra- varṣopamā bhuvi papāta ca puṣpavṛṣṭiḥ

किंजल्कजालदिवसान्तघनाङ्गरागा वातावधूतसितकेसरगौरहारा । पुष्पोदरोत्थमृदुसीकरशीतलाङ्गा प्राप्ता स्वयं सुरपुरादिव पुण्यलक्ष्मीः

kiṃjalkajāladivasāntaghanāṅgarāgā vātāvadhūtasitakesaragaurahārā | puṣpodarotthamṛdusīkaraśītalāṅgā prāptā svayaṃ surapurādiva puṇyalakṣmīḥ

कल्पान्तकालकपिकम्पितशुष्कशाखा- त्स्वर्गद्रुमात्पतितमाशु विडम्बयन्ती । तारागणं प्रथितभासमनल्पहास- माशामुखप्रसृतभैरवमम्बरस्था

kalpāntakālakapikampitaśuṣkaśākhā- tsvargadrumātpatitamāśu viḍambayantī | tārāgaṇaṃ prathitabhāsamanalpahāsa- māśāmukhaprasṛtabhairavamambarasthā

सा पुष्पवृष्टिरथ दुन्दुभिनादगर्ज- त्किंजल्कपुञ्जजलदा शममाजगाम । आपूरिताखिलसभा हिमहारिपुष्प- पूरेण कौतुकविकासकरीक्षणेन

sā puṣpavṛṣṭiratha dundubhinādagarja- tkiṃjalkapuñjajaladā śamamājagāma | āpūritākhilasabhā himahāripuṣpa- pūreṇa kautukavikāsakarīkṣaṇena

तानि दिव्यानि पुष्पाणि यथास्थानमधःस्थिताः । वसिष्ठाय नमस्कृत्वा सभ्याः संशोकितां जहुः

tāni divyāni puṣpāṇi yathāsthānamadhaḥsthitāḥ | vasiṣṭhāya namaskṛtvā sabhyāḥ saṃśokitāṃ jahuḥ

दशरथ उवाच । अहोऽनुसुविशात्मानः संसारवितताकृतेः । विश्रान्ताः स्मश्चिरं श्रान्ताः शुद्धा मेघा इवाचले

daśaratha uvāca | aho'nusuviśātmānaḥ saṃsāravitatākṛteḥ | viśrāntāḥ smaściraṃ śrāntāḥ śuddhā meghā ivācale

कर्मणामवधिः पूर्णो दृष्टः सीमान्त आपदाम् । ज्ञातं ज्ञेयमशेषेण विश्रान्ताः स्मः परे पदे

karmaṇāmavadhiḥ pūrṇo dṛṣṭaḥ sīmānta āpadām | jñātaṃ jñeyamaśeṣeṇa viśrāntāḥ smaḥ pare pade

ध्यानलब्धपरव्योमचिरानुभवनभ्रमैः । धारणाधारविश्रान्त्या देहसंत्यजनक्रमैः

dhyānalabdhaparavyomacirānubhavanabhramaiḥ | dhāraṇādhāraviśrāntyā dehasaṃtyajanakramaiḥ

संकल्पनवनिर्माणैः स्वप्नदृष्टिजगज्ज्वरैः । शुक्तिरूप्यानुभवनैः स्वप्नात्ममृतिदर्शनैः

saṃkalpanavanirmāṇaiḥ svapnadṛṣṭijagajjvaraiḥ | śuktirūpyānubhavanaiḥ svapnātmamṛtidarśanaiḥ

अनन्यैः पवनस्पन्दैरनन्यैः सलिलद्रवैः । इन्द्रजालपुरापूरैर्गन्धर्वनगरोत्करैः

ananyaiḥ pavanaspandairananyaiḥ saliladravaiḥ | indrajālapurāpūrairgandharvanagarotkaraiḥ

मायापूर्णपुराभोगैर्मृगतृष्णानदीरयैः। आयतौ पवनस्पर्शैर्द्विचन्द्रानुभवोदयैः

māyāpūrṇapurābhogairmṛgatṛṣṇānadīrayaiḥ| āyatau pavanasparśairdvicandrānubhavodayaiḥ

मदभ्रंशपुरस्पन्दैर्मुधा त्ववनिकम्पनैः । बालयक्षाद्यनुभवैः खकेशोण्ड्रकदर्शनैः

madabhraṃśapuraspandairmudhā tvavanikampanaiḥ | bālayakṣādyanubhavaiḥ khakeśoṇḍrakadarśanaiḥ

एवमादिभिरन्यैश्च दृष्टान्तैः स्वानुभूतिदैः । अहो नु मार्जिता दृश्यदृष्टिर्भगवता मम

evamādibhiranyaiśca dṛṣṭāntaiḥ svānubhūtidaiḥ | aho nu mārjitā dṛśyadṛṣṭirbhagavatā mama

श्रीराम उवाच । नष्टो मोहः पदं प्राप्तं त्वत्प्रसादान्मुनीश्वर । संपन्नोऽहमहं सत्यमत्यन्तमवदातधीः

śrīrāma uvāca | naṣṭo mohaḥ padaṃ prāptaṃ tvatprasādānmunīśvara | saṃpanno'hamahaṃ satyamatyantamavadātadhīḥ

स्थितोऽस्मि गतसंदेहः स्वभावे ब्रह्मरूपिणि । निरावरणविज्ञानः करिष्ये वचनं तव

sthito'smi gatasaṃdehaḥ svabhāve brahmarūpiṇi | nirāvaraṇavijñānaḥ kariṣye vacanaṃ tava

स्मृत्वा स्मृत्वाऽमृतासेकसौख्यदं वचनं तव । अर्हितोऽपि च शान्तोपि हृष्यामीव मुहुर्मुहुः

smṛtvā smṛtvā'mṛtāsekasaukhyadaṃ vacanaṃ tava | arhito'pi ca śāntopi hṛṣyāmīva muhurmuhuḥ

नैव मेऽद्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन । यथा स्थितोऽस्मि तिष्ठामि तथैव विगतज्वरः

naiva me'dya kṛtenārtho nākṛteneha kaścana | yathā sthito'smi tiṣṭhāmi tathaiva vigatajvaraḥ

उपायस्तु तथा तेन दृष्टिर्वास्तीह कीदृशी । अहो नु वितता भूमिः कष्टमेतादृशी दशा

upāyastu tathā tena dṛṣṭirvāstīha kīdṛśī | aho nu vitatā bhūmiḥ kaṣṭametādṛśī daśā

न शत्रुर्न च मित्रं मे न क्षेत्रं दुर्जनो जनः । दुर्बोधैषा जगत्क्षुब्धा शान्ता सर्वार्थसुन्दरी

na śatrurna ca mitraṃ me na kṣetraṃ durjano janaḥ | durbodhaiṣā jagatkṣubdhā śāntā sarvārthasundarī

कथमेतां जनो वेत्ति विना भवदनुग्रहम् । विनैव सेतुं पोतं वा बालोऽब्धिं लङ्घयेत्कथम्

kathametāṃ jano vetti vinā bhavadanugraham | vinaiva setuṃ potaṃ vā bālo'bdhiṃ laṅghayetkatham

लक्ष्मण उवाच । जन्मान्तरोपचितसंशयनाशनेन जन्मान्तरोपचितपुण्यशतोदितेन । जातोऽद्य मे मुनिवचःपरिबोधनेन जातोऽद्य मे मनसि चन्द्र इव प्रकाशः

lakṣmaṇa uvāca | janmāntaropacitasaṃśayanāśanena janmāntaropacitapuṇyaśatoditena | jāto'dya me munivacaḥparibodhanena jāto'dya me manasi candra iva prakāśaḥ

ईदृश्यां दृश्यमानायां दृशि दोषदशाशतैः । काष्ठवद्दह्यते लोकः स्वदुर्भगतया तया

īdṛśyāṃ dṛśyamānāyāṃ dṛśi doṣadaśāśataiḥ | kāṣṭhavaddahyate lokaḥ svadurbhagatayā tayā

विश्वामित्र उवाच । अहो बत महत्पुण्यं श्रुतं ज्ञानं मुनेर्मुखात्। येन गङ्गासहस्रेण स्नाता इव वयं स्थिताः

viśvāmitra uvāca | aho bata mahatpuṇyaṃ śrutaṃ jñānaṃ munermukhāt| yena gaṅgāsahasreṇa snātā iva vayaṃ sthitāḥ

श्रीराम उवाच । संपदामथ दृष्टीनां शास्त्राणामापदां गिराम् । देशानामथ दृष्टानां दृष्टः सीमान्त उत्तमः

śrīrāma uvāca | saṃpadāmatha dṛṣṭīnāṃ śāstrāṇāmāpadāṃ girām | deśānāmatha dṛṣṭānāṃ dṛṣṭaḥ sīmānta uttamaḥ

नारद उवाच । यन्न श्रुतं ब्रह्मलोके स्वर्गे भूमितले तथा । कर्णौ तज्ज्ञानमाकर्ण्य यातौ मेऽद्य पवित्रताम्

nārada uvāca | yanna śrutaṃ brahmaloke svarge bhūmitale tathā | karṇau tajjñānamākarṇya yātau me'dya pavitratām

लक्ष्मण उवाच । हार्दं बाह्यं च तिमिरमपमृष्टवता त्वया । मुने परमभानुत्वं नूनं नः संप्रदर्शितम्

lakṣmaṇa uvāca | hārdaṃ bāhyaṃ ca timiramapamṛṣṭavatā tvayā | mune paramabhānutvaṃ nūnaṃ naḥ saṃpradarśitam

शत्रुघ्न उवाच । निर्वृतोऽस्मि प्रशान्तोऽस्मि प्राप्तोस्मि परमं पदम् । चिराय परिपूर्णोऽस्मि सुखमासे च केवलम्

śatrughna uvāca | nirvṛto'smi praśānto'smi prāptosmi paramaṃ padam | cirāya paripūrṇo'smi sukhamāse ca kevalam

दशरथ उवाच । बहुजन्मोपलब्धेन पुण्येनायं मुनीश्वरः । धीरः कथितवान्नस्तद्येन पावनतां गताः

daśaratha uvāca | bahujanmopalabdhena puṇyenāyaṃ munīśvaraḥ | dhīraḥ kathitavānnastadyena pāvanatāṃ gatāḥ

श्रीवाल्मीकिरुवाच । इति तेषु वदत्स्वत्र सभ्येषु सह भूभृता । वसिष्ठः स उवाचेदं ज्ञानपावनया गिरा

śrīvālmīkiruvāca | iti teṣu vadatsvatra sabhyeṣu saha bhūbhṛtā | vasiṣṭhaḥ sa uvācedaṃ jñānapāvanayā girā

राजन्रघुकुलैकेन्दो यदहं वच्मि तत्कुरु । इतिहासकथान्ते हि पूजनीया द्विजातयः

rājanraghukulaikendo yadahaṃ vacmi tatkuru | itihāsakathānte hi pūjanīyā dvijātayaḥ

तदद्य ब्राह्मणौघांस्त्वं सर्वकामैः प्रपूरय । वेदार्थसमनुष्ठानफलं प्राप्स्यसि शाश्वतम्

tadadya brāhmaṇaughāṃstvaṃ sarvakāmaiḥ prapūraya | vedārthasamanuṣṭhānaphalaṃ prāpsyasi śāśvatam

मोक्षोपायकथावस्तुसमाप्तौ द्विजपूजनम् । शक्तितः कीटकेनापि कार्यं किमु महीभृता

mokṣopāyakathāvastusamāptau dvijapūjanam | śaktitaḥ kīṭakenāpi kāryaṃ kimu mahībhṛtā

इति मौनं वचः श्रुत्वा सहस्राणि नृपो दश । दूतैराकारयामास द्विजानां वेदवादिनाम्

iti maunaṃ vacaḥ śrutvā sahasrāṇi nṛpo daśa | dūtairākārayāmāsa dvijānāṃ vedavādinām

मथुरायां सुराष्ट्रेषु गौडेषु च वसन्ति ये । तेभ्यः कुलेभ्यःसोऽभ्यर्च्य समानीय द्विजन्मनाम्

mathurāyāṃ surāṣṭreṣu gauḍeṣu ca vasanti ye | tebhyaḥ kulebhyaḥso'bhyarcya samānīya dvijanmanām

अधिकात्यधिकज्ञानप्रकृतद्विजभोजनः । तदा दशसहस्राणि भोजयामास भूपतिः

adhikātyadhikajñānaprakṛtadvijabhojanaḥ | tadā daśasahasrāṇi bhojayāmāsa bhūpatiḥ

यथाभिमतभोज्यान्नदानदक्षिणया तया । एवं संपूज्य तान्विप्रान्पितृन्देवान्नृपांस्तथा

yathābhimatabhojyānnadānadakṣiṇayā tayā | evaṃ saṃpūjya tānviprānpitṛndevānnṛpāṃstathā

पौरामात्यांस्तथा भृत्यान्दीनान्धकृपणांश्च तान् । तस्मिन्दशरथो राजा दिने सह सुहृज्जनैः

paurāmātyāṃstathā bhṛtyāndīnāndhakṛpaṇāṃśca tān | tasmindaśaratho rājā dine saha suhṛjjanaiḥ

लब्धसंसृतिसीमान्तश्चकारोत्सवमुत्तमम् । तथा नृपगृहे तस्मिन्कौशेयमणिकाञ्चने

labdhasaṃsṛtisīmāntaścakārotsavamuttamam | tathā nṛpagṛhe tasminkauśeyamaṇikāñcane

भूषिते नगरे चैव गीर्वाणनगसुन्दरे । ननृतुर्मत्तकामिन्यो विलासिन्यो गृहे गृहे

bhūṣite nagare caiva gīrvāṇanagasundare | nanṛturmattakāminyo vilāsinyo gṛhe gṛhe

लसद्वंशलताकांस्यवीणामुरजमर्दलम् । ताण्डवेनोद्धतारावमन्योन्येतरशेखराः

lasadvaṃśalatākāṃsyavīṇāmurajamardalam | tāṇḍavenoddhatārāvamanyonyetaraśekharāḥ

क्षुब्धीकृतापणकरभ्रान्तिपल्लविताम्बराः । मुग्धाट्टहासविक्षिप्तदन्तेन्दुकिरणच्छटाः

kṣubdhīkṛtāpaṇakarabhrāntipallavitāmbarāḥ | mugdhāṭṭahāsavikṣiptadantendukiraṇacchaṭāḥ

मदाकुलितहुंकारा लीलासु तरलस्वराः । एकपादतलाघातहेलाहतधरातलाः

madākulitahuṃkārā līlāsu taralasvarāḥ | ekapādatalāghātahelāhatadharātalāḥ

स्रग्दामतारविगलत्कुसुमासारपाण्डुराः । धारापातितविच्छिन्नहारमुक्तास्खलत्पदाः

sragdāmatāravigalatkusumāsārapāṇḍurāḥ | dhārāpātitavicchinnahāramuktāskhalatpadāḥ

लोलाभरणसाकारं कामं ननृतुरङ्गनाः । पेठुः स्फुटपदं विप्रा बन्दिनोऽप्यङ्गनाश्च ताः

lolābharaṇasākāraṃ kāmaṃ nanṛturaṅganāḥ | peṭhuḥ sphuṭapadaṃ viprā bandino'pyaṅganāśca tāḥ

पपुरुत्ताण्डवं पानं पानपा मदशालिनः । भोज्यं बुभुजिरे चित्रं भूषिता भोजनार्थिनः

papuruttāṇḍavaṃ pānaṃ pānapā madaśālinaḥ | bhojyaṃ bubhujire citraṃ bhūṣitā bhojanārthinaḥ

सुधादिपरिलेपेन रञ्जिता गृहभित्तयः । रेजू रामेन्दुभानेन पुष्पधूपविलेपनैः

sudhādiparilepena rañjitā gṛhabhittayaḥ | rejū rāmendubhānena puṣpadhūpavilepanaiḥ

वासांसि वसिताश्चित्राण्युत्तमस्रग्विभूषणाः । चेरुः परिचराश्चेट्यश्चारुगन्धा नृपाध्वरे

vāsāṃsi vasitāścitrāṇyuttamasragvibhūṣaṇāḥ | ceruḥ paricarāśceṭyaścārugandhā nṛpādhvare

देहयष्टिषु संयोज्य वनिता यक्षकर्दमम् । जग्मुस्ताण्डवनर्तक्यः श्रृङ्गारात्माङ्गणान्तरम्

dehayaṣṭiṣu saṃyojya vanitā yakṣakardamam | jagmustāṇḍavanartakyaḥ śrṛṅgārātmāṅgaṇāntaram

भवबहुलनिशावसानहर्षा- दिति घनमुत्सवमेव सप्तरात्रम्। दशरथनृपतिः सदानभोग- श्रियमकरोत्पदमक्षयं समेतः

bhavabahulaniśāvasānaharṣā- diti ghanamutsavameva saptarātram| daśarathanṛpatiḥ sadānabhoga- śriyamakarotpadamakṣayaṃ sametaḥ

214

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये दे० मो० नि० उ० महोत्सववर्णनं नाम चतुर्दशाधिकद्विशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mo0 ni0 u0 mahotsavavarṇanaṃ nāma caturdaśādhikadviśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः २१५

215

पञ्चदशाधिकद्विशततमः सर्गः

pañcadaśādhikadviśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवाल्मीकिरुवाच । भरद्वाज महाबुद्धे मम शिष्याधिनायक । इति रामादयो ज्ञातज्ञेया निःशोकतां गताः

śrīvālmīkiruvāca | bharadvāja mahābuddhe mama śiṣyādhināyaka | iti rāmādayo jñātajñeyā niḥśokatāṃ gatāḥ

एतामेव दृशं कान्तामवष्टभ्य यथासुखम् । नीरागस्तिष्ठ निःशङ्को जीवन्मुक्तः प्रशान्तधीः

etāmeva dṛśaṃ kāntāmavaṣṭabhya yathāsukham | nīrāgastiṣṭha niḥśaṅko jīvanmuktaḥ praśāntadhīḥ

धीरनभ्यस्तसङ्गा हि रामादीनामिवानघ । घनमोहनिमग्नापि विमूढापि न मुह्यति

dhīranabhyastasaṅgā hi rāmādīnāmivānagha | ghanamohanimagnāpi vimūḍhāpi na muhyati

एवमेते महासत्त्वा जीवन्मुक्तपदं गताः । राजपुत्रा राघवाद्या राजा दशरथादयः

evamete mahāsattvā jīvanmuktapadaṃ gatāḥ | rājaputrā rāghavādyā rājā daśarathādayaḥ

त्वं च पुत्र भरद्वाज स्वयमेवासि मुक्तधीः । सत्यं मुक्ततरोऽस्यद्य श्रुत्वेमां मोक्षसंहिताम्

tvaṃ ca putra bharadvāja svayamevāsi muktadhīḥ | satyaṃ muktataro'syadya śrutvemāṃ mokṣasaṃhitām

मोक्षोपायानिमान्पुण्यान्प्रत्यक्षानुभवार्थदान् । बालोप्याकर्ण्य तज्ज्ञत्वं याति का त्वादृशे कथा

mokṣopāyānimānpuṇyānpratyakṣānubhavārthadān | bālopyākarṇya tajjñatvaṃ yāti kā tvādṛśe kathā

यथा पदं पुण्यमनुप्रयाता महानुभावा रघवो विशोकाः । वसिष्ठवाक्यप्रसरेण साधो गन्तव्यमाद्यं पदमेवमेव

yathā padaṃ puṇyamanuprayātā mahānubhāvā raghavo viśokāḥ | vasiṣṭhavākyaprasareṇa sādho gantavyamādyaṃ padamevameva

सतां नयेनोत्तमसेवया च प्रश्नेन चोदारकथागतेन । विन्दन्ति वेद्यं सुधियोऽप्रमत्ता वसिष्ठसङ्गादिव राघवाद्याः

satāṃ nayenottamasevayā ca praśnena codārakathāgatena | vindanti vedyaṃ sudhiyo'pramattā vasiṣṭhasaṅgādiva rāghavādyāḥ

तृष्णावरत्रादृढबन्धबद्धा ये ग्रन्थयोऽज्ञस्य हृदि प्ररूढाः । सर्वे हि ते मोक्षकथाविचारा- द्बाला ह्यबाला इव यान्त्यभेदम्

tṛṣṇāvaratrādṛḍhabandhabaddhā ye granthayo'jñasya hṛdi prarūḍhāḥ | sarve hi te mokṣakathāvicārā- dbālā hyabālā iva yāntyabhedam

मोक्षाभ्युपायान्सुमहानुभावान् ज्ञास्यन्ति ये तत्त्वविदां वरिष्ठाः । पुनः समेष्यन्ति न संसृतिं ते कोऽर्थः सुताऽन्येन बहूदितेन

mokṣābhyupāyānsumahānubhāvān jñāsyanti ye tattvavidāṃ variṣṭhāḥ | punaḥ sameṣyanti na saṃsṛtiṃ te ko'rthaḥ sutā'nyena bahūditena

बहुश्रुता ये प्रविचार्य सम्य- क्प्रबोधितार्थे कथया जनाय । सन्तो वदिष्यन्ति पुनः शिशुत्वं न ते प्रयास्यन्ति किमन्यवाक्यैः

bahuśrutā ye pravicārya samya- kprabodhitārthe kathayā janāya | santo vadiṣyanti punaḥ śiśutvaṃ na te prayāsyanti kimanyavākyaiḥ

ये वाचयिष्यन्त्यनपेक्षितार्था ये लेखयिष्यन्ति च पुस्तकं वा । ये कारयिष्यन्त्यपि वाचकं वा व्याख्यातृयुक्तं शुभमार्यदेशे

ye vācayiṣyantyanapekṣitārthā ye lekhayiṣyanti ca pustakaṃ vā | ye kārayiṣyantyapi vācakaṃ vā vyākhyātṛyuktaṃ śubhamāryadeśe

ते राजसूयस्य फलेन युक्ता मुहुर्मुहुः स्वर्गमुदारसत्त्वाः । मोक्षं प्रयास्यन्ति तृतीयजन्म- लाभेन लक्ष्मीमिव पुण्यवन्तः

te rājasūyasya phalena yuktā muhurmuhuḥ svargamudārasattvāḥ | mokṣaṃ prayāsyanti tṛtīyajanma- lābhena lakṣmīmiva puṇyavantaḥ

इमां पुरा मोक्षमयीं विचार्य सुसंहितां सद्वचनाद्विरिञ्चः । प्रयुक्तवानेतदचिन्त्यरूपो भवन्त्यसत्याश्च न तस्य वाचः

imāṃ purā mokṣamayīṃ vicārya susaṃhitāṃ sadvacanādviriñcaḥ | prayuktavānetadacintyarūpo bhavantyasatyāśca na tasya vācaḥ

मोक्षाभ्युपायाख्यकथाप्रबन्धे याते समाप्तिं सुधिया प्रयत्नात् । सुवेश्म दत्त्वाभिमतान्नपान- दानेन विप्राः परिपूजनीयाः

mokṣābhyupāyākhyakathāprabandhe yāte samāptiṃ sudhiyā prayatnāt | suveśma dattvābhimatānnapāna- dānena viprāḥ paripūjanīyāḥ

देयं च तेभ्यः खलु दक्षिणादि चित्तेप्सितं स्वस्य धनस्य शक्त्या । मत्वानुरूपं कृतमेव सङ्ग- पुण्यं यथाशास्त्रमुपैत्यसौ तत्

deyaṃ ca tebhyaḥ khalu dakṣiṇādi cittepsitaṃ svasya dhanasya śaktyā | matvānurūpaṃ kṛtameva saṅga- puṇyaṃ yathāśāstramupaityasau tat

215

एतत्ते कथितं कथाक्रमशतैर्बोधाय बुद्धैर्वृह- च्छास्त्रं बृंहितब्रह्मतत्त्वममलं दृष्टान्तयुक्त्याञ्चितम् । श्रुत्वैतच्चिरनिर्वृतिं भज भृशं जीवद्विमुक्ताशयो लक्ष्मीं ज्ञानतपःक्रियाक्रमयुतां भुक्त्वाऽक्षयामक्षयः इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वा० दे० मो० नि० उ० ग्रन्थप्रशंसातद्वाचनादिविधिर्नाम पञ्चदशाधिकद्विशततमः सर्गः

etatte kathitaṃ kathākramaśatairbodhāya buddhairvṛha- cchāstraṃ bṛṃhitabrahmatattvamamalaṃ dṛṣṭāntayuktyāñcitam | śrutvaitacciranirvṛtiṃ bhaja bhṛśaṃ jīvadvimuktāśayo lakṣmīṃ jñānatapaḥkriyākramayutāṃ bhuktvā'kṣayāmakṣayaḥ ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā0 de0 mo0 ni0 u0 granthapraśaṃsātadvācanādividhirnāma pañcadaśādhikadviśatatamaḥ sargaḥ

सर्गः २१६

216

षोडशाधिकद्विशततमः सर्गः

ṣoḍaśādhikadviśatatamaḥ sargaḥ

श्रीवाल्मीकिरुवाच । एतत्ते कथितं राजन्कुम्भयोनेः सुभाषितम् । अमुना तत्त्वमार्गेण तत्पदं प्राप्स्यसि ध्रुवम्

śrīvālmīkiruvāca | etatte kathitaṃ rājankumbhayoneḥ subhāṣitam | amunā tattvamārgeṇa tatpadaṃ prāpsyasi dhruvam

राजोवाच । भगवन्भवतो दृष्टिर्भवबन्धविनाशनी । आलोकितो यया चाहमुत्तीर्णोऽस्मि भवाम्बुधेः

rājovāca | bhagavanbhavato dṛṣṭirbhavabandhavināśanī | ālokito yayā cāhamuttīrṇo'smi bhavāmbudheḥ

देवदूत उवाच । इत्युक्त्वासौ ततो राजा विस्मयोत्फुल्ललोचनः । उवाच वचनं मां तु मधुर श्लक्ष्णया गिरा

devadūta uvāca | ityuktvāsau tato rājā vismayotphullalocanaḥ | uvāca vacanaṃ māṃ tu madhura ślakṣṇayā girā

राजोवाच । देवदूत नमस्तुभ्यं कुशलं चास्तु ते विभो । सतां साप्तपदं मैत्रमित्युक्तं तत्त्वया कृतम्

rājovāca | devadūta namastubhyaṃ kuśalaṃ cāstu te vibho | satāṃ sāptapadaṃ maitramityuktaṃ tattvayā kṛtam

इदानीं गच्छ भद्रं ते देवराजनिवेशनम् । अनेन श्रवणेनाहं निर्वृतो मुदितोऽपि च

idānīṃ gaccha bhadraṃ te devarājaniveśanam | anena śravaṇenāhaṃ nirvṛto mudito'pi ca

श्रुतार्थं चिन्तयन्नत्र स्थास्यामि विगतज्वरः । इत्युक्तोऽहं ततो भद्रे परं विस्मयमागतः

śrutārthaṃ cintayannatra sthāsyāmi vigatajvaraḥ | ityukto'haṃ tato bhadre paraṃ vismayamāgataḥ

न श्रुतं पूर्वमेवैतज्प्तानसारं श्रुतं मया । तेनैव मुदितश्चान्तः पीतामृत इवाधुना

na śrutaṃ pūrvamevaitajptānasāraṃ śrutaṃ mayā | tenaiva muditaścāntaḥ pītāmṛta ivādhunā

ततो वाल्मीकिमापृच्छय आगतोऽस्मि त्वदन्तिके । एतत्ते सर्वमाख्यातं त्वया पृष्टं ममानघे । इतः परं गमिष्यामि शक्रस्य सदनं प्रति

tato vālmīkimāpṛcchaya āgato'smi tvadantike | etatte sarvamākhyātaṃ tvayā pṛṣṭaṃ mamānaghe | itaḥ paraṃ gamiṣyāmi śakrasya sadanaṃ prati

अप्सरा उवाच । नमोऽस्तु ते महाभाग देवदूत त्वया मम । श्रावितादर्थविज्ञानात्परां निर्वृतिमागता

apsarā uvāca | namo'stu te mahābhāga devadūta tvayā mama | śrāvitādarthavijñānātparāṃ nirvṛtimāgatā

कृतार्था वीतशोकास्मि स्थास्यामि विगतज्वरा । इदानीं गच्छ भद्रं ते यथेच्छं शक्रसंनिधौ

kṛtārthā vītaśokāsmi sthāsyāmi vigatajvarā | idānīṃ gaccha bhadraṃ te yathecchaṃ śakrasaṃnidhau

अग्निवेश्य उवाच । ततः सा सुरुचिः श्रेष्ठा तमेवार्थमचिन्तयत् । स्थिता सा हिमवत्पृष्ठे समीपे गन्धमादने

agniveśya uvāca | tataḥ sā suruciḥ śreṣṭhā tamevārthamacintayat | sthitā sā himavatpṛṣṭhe samīpe gandhamādane

कच्चिदेतच्छ्रुतं पुत्र वसिष्ठस्योपदेशनम् । तत्सर्वमवधार्याथ यथेच्छसि तथा कुरु

kaccidetacchrutaṃ putra vasiṣṭhasyopadeśanam | tatsarvamavadhāryātha yathecchasi tathā kuru

कारुण्य उवाच । स्मृतिर्वाग्दृष्टिसत्ता च स्वप्ने वन्ध्यासुतेऽजले । मरीचिका यथा तद्वज्ज्ञानात्सांसारिकी स्थितिः

kāruṇya uvāca | smṛtirvāgdṛṣṭisattā ca svapne vandhyāsute'jale | marīcikā yathā tadvajjñānātsāṃsārikī sthitiḥ

मम नास्ति कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन । यथाप्राप्तेन तिष्ठामि ह्यकर्मणि क आग्रहः

mama nāsti kṛtenārtho nākṛteneha kaścana | yathāprāptena tiṣṭhāmi hyakarmaṇi ka āgrahaḥ

अगस्तिरुवाच । इत्युक्त्वा नाम कारुण्य अग्निवेश्यसुतः कृती । प्राप्तकर्मा यथान्यायं काले काले ह्युपाहरत्

agastiruvāca | ityuktvā nāma kāruṇya agniveśyasutaḥ kṛtī | prāptakarmā yathānyāyaṃ kāle kāle hyupāharat

संदेहोऽत्र न कर्तव्यः सुतीक्ष्ण ज्ञानकर्मणि । संशयाद्भ्रश्यते स्वार्थात्संशयात्मा विनश्यति

saṃdeho'tra na kartavyaḥ sutīkṣṇa jñānakarmaṇi | saṃśayādbhraśyate svārthātsaṃśayātmā vinaśyati

एतच्छ्रुत्वा मुनेर्वाक्यमनेकार्थैक्यबोधनम् । नमस्कृत्य गुरुं प्राह अन्तिके विनयान्वितः

etacchrutvā munervākyamanekārthaikyabodhanam | namaskṛtya guruṃ prāha antike vinayānvitaḥ

सुतीक्ष्ण उवाच । नष्टमज्ञानतत्कार्यं प्राप्तं ज्ञानमनुत्तमम् । साक्षिणि स्फुरिताभासे ध्रुवे दीप इव क्रियाः

sutīkṣṇa uvāca | naṣṭamajñānatatkāryaṃ prāptaṃ jñānamanuttamam | sākṣiṇi sphuritābhāse dhruve dīpa iva kriyāḥ

सति यस्मिन्प्रवर्तन्ते वित्तेहाः स्पन्दपूर्विकाः । कटकाङ्गदकेयूरनूपुरैरिव काञ्चनम्

sati yasminpravartante vittehāḥ spandapūrvikāḥ | kaṭakāṅgadakeyūranūpurairiva kāñcanam

पयसीव तरङ्गाली यस्मात्स्फुरति दृश्यभूः । तदेवेदं जगत्सर्वं पूर्णे पूर्णं व्यवस्थितम्

payasīva taraṅgālī yasmātsphurati dṛśyabhūḥ | tadevedaṃ jagatsarvaṃ pūrṇe pūrṇaṃ vyavasthitam

यथाप्राप्तोऽनुवर्तामि को लङ्घयति सद्वचः । भगवंस्त्वत्प्रसादेन ज्ञातज्ञेयोऽस्मि संस्थितः

yathāprāpto'nuvartāmi ko laṅghayati sadvacaḥ | bhagavaṃstvatprasādena jñātajñeyo'smi saṃsthitaḥ

कृतार्थोऽहं नमस्तेऽस्तु दण्डवत्पतितो भुवि । गुरोरुत्तीर्णता केन शिष्याणामस्ति कर्मणा

kṛtārtho'haṃ namaste'stu daṇḍavatpatito bhuvi | guroruttīrṇatā kena śiṣyāṇāmasti karmaṇā

कायवाङ्मनसा तस्माच्छिष्यैरात्मनिवेदनम् । गुरोरुत्तीर्णता सैव नान्या केनापि कर्मणा

kāyavāṅmanasā tasmācchiṣyairātmanivedanam | guroruttīrṇatā saiva nānyā kenāpi karmaṇā

स्वामिंस्तव प्रसादेन उत्तीर्णोऽहं भवाम्बुधेः । आपूरितजगज्जालं स्थितोस्मि गतसंशयः

svāmiṃstava prasādena uttīrṇo'haṃ bhavāmbudheḥ | āpūritajagajjālaṃ sthitosmi gatasaṃśayaḥ

यत्सर्वं खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति च स्फुटम् । श्रुत्वा ह्युदीर्यते साम्नि तस्मै ब्रह्मात्मने नमः

yatsarvaṃ khalvidaṃ brahma tajjalāniti ca sphuṭam | śrutvā hyudīryate sāmni tasmai brahmātmane namaḥ

ब्रह्मानन्दं परमसुखदं केवलं ज्ञानमूर्तिं द्वन्द्वातीतं गगनसदृशं तत्त्वमस्यादिलक्ष्यम् । एकं नित्यं विमलमचलं सर्वधीसाक्षिभूतं भावातीतं त्रिगुणरहितं श्रीवसिष्ठं नताःस्मः

brahmānandaṃ paramasukhadaṃ kevalaṃ jñānamūrtiṃ dvandvātītaṃ gaganasadṛśaṃ tattvamasyādilakṣyam | ekaṃ nityaṃ vimalamacalaṃ sarvadhīsākṣibhūtaṃ bhāvātītaṃ triguṇarahitaṃ śrīvasiṣṭhaṃ natāḥsmaḥ

216

इत्यार्षे श्रीवासिष्ठमहारामायणे वाल्मीकीये देवदूतोक्ते मोक्षोपायेषु निर्वाणप्रकरणे उत्तरार्धे बालकाण्डे द्वात्रिंशच्छतसाहस्र्यां संहितायां षोडशाधिकद्विशततमः सर्गः

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye devadūtokte mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe uttarārdhe bālakāṇḍe dvātriṃśacchatasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣoḍaśādhikadviśatatamaḥ sargaḥ