13. Book 13 — Durgalambhopāya — Strategic Means to Capture a Fortress

13.1.1

विजिगीषुः परग्रामम् अवाप्तुकामः सर्वज्ञदैवतसम्योगख्यापनाभ्यां स्वपक्षम् उद्धर्षयेत्, परपक्षं चोद्वेजयेत्

vijigīṣuḥ paragrāmam avāptukāmaḥ sarvajñadaivatasamyogakhyāpanābhyāṃ svapakṣam uddharṣayet, parapakṣaṃ codvejayet

---

13.1.2

सर्वज्ञख्यापनं तु गृहगुह्यप्रवृत्तिज्ञानेन प्रत्यादेशो मुख्यानाम्, कण्टकशोधनापसर्पावगमेन प्रकाशनं राजद्विष्टकारिणाम्, विज्ञाप्योपायनख्यापनम् अदृष्टसंसर्गविद्यासंज्ञादिभिः, विदेशप्रवृत्तिज्ञानं तद् अहर् एव गृहकपोतेन मुद्रासम्युक्तेन

sarvajñakhyāpanaṃ tu gṛhaguhyapravṛttijñānena pratyādeśo mukhyānām, kaṇṭakaśodhanāpasarpāvagamena prakāśanaṃ rājadviṣṭakāriṇām, vijñāpyopāyanakhyāpanam adṛṣṭasaṃsargavidyāsaṃjñādibhiḥ, videśapravṛttijñānaṃ tad ahar eva gṛhakapotena mudrāsamyuktena

---

13.1.3

दैवतसम्योगख्यापनं तु सुरुङ्गामुखेनाग्निचैत्यदैवतप्रतिमाच्छिद्रान् अनुप्रविष्टैर् अग्निचैत्यदैवतव्यञ्जनैः सम्भाषणं पूजनं च, उदकाद् उत्थितैर् वा नागवरुणव्यञ्जनैः सम्भाषणं पूजनं च, रात्राव् अन्तरुदके समुद्रवालुकाकोशं प्रणिधायाग्निमालादर्शनम्, शिलाशिक्यावगृहीते प्लवके स्थानम्, उदकबस्तिना जरायुणा वा शिरोअवगूढनासः पृषतान्त्रकुलीरनक्रशिंशुमारोद्रवसाभिर् वा शतपाक्यं तैलं नस्तः प्रयोगः

daivatasamyogakhyāpanaṃ tu suruṅgāmukhenāgnicaityadaivatapratimācchidrān anupraviṣṭair agnicaityadaivatavyañjanaiḥ sambhāṣaṇaṃ pūjanaṃ ca, udakād utthitair vā nāgavaruṇavyañjanaiḥ sambhāṣaṇaṃ pūjanaṃ ca, rātrāv antarudake samudravālukākośaṃ praṇidhāyāgnimālādarśanam, śilāśikyāvagṛhīte plavake sthānam, udakabastinā jarāyuṇā vā śiroavagūḍhanāsaḥ pṛṣatāntrakulīranakraśiṃśumārodravasābhir vā śatapākyaṃ tailaṃ nastaḥ prayogaḥ

---

13.1.4

तेन रात्रिगणश् चरति

tena rātrigaṇaś carati

---

13.1.5

इत्य् उदकचरणानि

ity udakacaraṇāni

---

13.1.6

तैर् वरुणनागकन्यावाक्यक्रिया सम्भाषणं च, कोपस्थानेषु मुखाद् अग्निधूमोत्सर्गः

tair varuṇanāgakanyāvākyakriyā sambhāṣaṇaṃ ca, kopasthāneṣu mukhād agnidhūmotsargaḥ

---

13.1.7

तद् अस्य स्वविषये कार्तान्तिकनैमित्तिकमौहूर्तिकपौराणिकेक्षणिकगूढपुरुषाः साचिव्यकरास् तद्दर्शिनश् च प्रकाशयेयुः

tad asya svaviṣaye kārtāntikanaimittikamauhūrtikapaurāṇikekṣaṇikagūḍhapuruṣāḥ sācivyakarās taddarśinaś ca prakāśayeyuḥ

---

13.1.8

परस्य विषये दैवतदर्शनं दिव्यकोशदण्डोत्पत्तिं चास्य ब्रूयुः

parasya viṣaye daivatadarśanaṃ divyakośadaṇḍotpattiṃ cāsya brūyuḥ

---

13.1.9

दैवतप्रश्ननिमित्तवायसाङ्गविद्यास्वप्नमृगपक्षिव्याहारेषु चास्य विजयं ब्रूयुः, विपरीतम् अमित्रस्य

daivatapraśnanimittavāyasāṅgavidyāsvapnamṛgapakṣivyāhāreṣu cāsya vijayaṃ brūyuḥ, viparītam amitrasya

---

13.1.10

सदुन्दुभिम् उल्कां च परस्य नक्षत्रे दर्शयेयुः

sadundubhim ulkāṃ ca parasya nakṣatre darśayeyuḥ

---

13.1.11

परस्य मुख्यान् मित्रत्वेनोपदिशन्तो दूतव्यञ्जनाः स्वामिसत्कारं ब्रूयुः, स्वपक्षबलाधानं परपक्षप्रतिघातं च

parasya mukhyān mitratvenopadiśanto dūtavyañjanāḥ svāmisatkāraṃ brūyuḥ, svapakṣabalādhānaṃ parapakṣapratighātaṃ ca

---

13.1.12

तुल्ययोगक्षेमम् अमात्यानाम् आयुधीयानां च कथयेयुः

tulyayogakṣemam amātyānām āyudhīyānāṃ ca kathayeyuḥ

---

13.1.13

तेषु व्यसनाभ्युदयावेक्षणम् अपत्यपूजनं च प्रयुञ्जीत

teṣu vyasanābhyudayāvekṣaṇam apatyapūjanaṃ ca prayuñjīta

---

13.1.14

तेन परपक्षम् उत्साहयेद् यथोक्तं पुरस्तात्

tena parapakṣam utsāhayed yathoktaṃ purastāt

---

13.1.15

भूयश् च वक्ष्यामः

bhūyaś ca vakṣyāmaḥ

---

13.1.16

साधारणगर्दभेन दक्षान्, लकुटशाखाहननाभ्यां दण्डचारिणः, कुलैडकेन चोद्विग्नान्, अशनिवर्षेण विमानितान्, विदुलेनावकेशिना वायसपिण्डेन कैतवजमेघेनेति विहताशान् दुर्भगालंकारेण द्वेषिणेति पूजाफलान्, व्याघ्रचर्मणा मृत्युकूटेन चोपहितान्, पीलुविखादनेन करकयोष्ट्रया गर्दभीक्षीराभिमन्थनेनेति ध्रुवोपकारिण इति

sādhāraṇagardabhena dakṣān, lakuṭaśākhāhananābhyāṃ daṇḍacāriṇaḥ, kulaiḍakena codvignān, aśanivarṣeṇa vimānitān, vidulenāvakeśinā vāyasapiṇḍena kaitavajamegheneti vihatāśān durbhagālaṃkāreṇa dveṣiṇeti pūjāphalān, vyāghracarmaṇā mṛtyukūṭena copahitān, pīluvikhādanena karakayoṣṭrayā gardabhīkṣīrābhimanthaneneti dhruvopakāriṇa iti

---

13.1.17

प्रतिपन्नान् अर्थमानाभ्यां योजयेत्

pratipannān arthamānābhyāṃ yojayet

---

13.1.18

द्रव्यभक्तच्छिद्रेषु चैनान् द्रव्यभक्तदानैर् अनुगृह्णीयात्

dravyabhaktacchidreṣu cainān dravyabhaktadānair anugṛhṇīyāt

---

13.1.19

अप्रतिगृह्णतां स्त्रीकुमारालंकारान् अभिहरेयुः

apratigṛhṇatāṃ strīkumārālaṃkārān abhihareyuḥ

---

13.1.20

दुर्भिक्षस्तेनाटव्युपघातेषु च पौरजानपदान् उत्साहयन्तः सत्त्रिणो ब्रूयुः "राजानम् अनुग्रहं याचामहे^ निरनुग्रहाः परत्र गच्छामः" इति // कz13.1.21अब्/ तथेति प्रतिपन्नेषु द्रव्यधान्यान्य् अपरिग्रहैः / कz13.1.21च्द्/ साचिव्यं कार्यम् इत्य् एतद् उपजापाद् भूतं महत् //ए (योगवामनम्)

durbhikṣastenāṭavyupaghāteṣu ca paurajānapadān utsāhayantaḥ sattriṇo brūyuḥ "rājānam anugrahaṃ yācāmahe^ niranugrahāḥ paratra gacchāmaḥ" iti // kaz13.1.21ab/ tatheti pratipanneṣu dravyadhānyāny aparigrahaiḥ / kaz13.1.21cd/ sācivyaṃ kāryam ity etad upajāpād bhūtaṃ mahat //e (yogavāmanam)

13.2.1

मुण्डो जटिलो वा पर्वतगुहावासी चतुर्वर्षशतायुर् ब्रुवाणः प्रभूतजटिलान्तेवासी नगराभ्याशे तिष्ठेत्

muṇḍo jaṭilo vā parvataguhāvāsī caturvarṣaśatāyur bruvāṇaḥ prabhūtajaṭilāntevāsī nagarābhyāśe tiṣṭhet

---

13.2.2

शिष्याश् चास्य मूलफलोपगमनैर् अमात्यान् राजानं च भगवद्दर्शनाय योजयेयुः

śiṣyāś cāsya mūlaphalopagamanair amātyān rājānaṃ ca bhagavaddarśanāya yojayeyuḥ

---

13.2.3

समागताश् च राज्ञा पूर्वराजदेशाभिज्ञानानि कथयेत्, "शते शते च वर्षाणां पूर्णेअहम् अग्निं प्रविश्य पुनर् बालो भवामि, तद् इह भवत् समीपे चतुर्थम् अग्निं प्रवेक्ष्यामि, अवश्यं मे भवान् मानयितव्यः, त्रीन् वरान् वृणीष्ण(वृषीष्व)" इति

samāgatāś ca rājñā pūrvarājadeśābhijñānāni kathayet, "śate śate ca varṣāṇāṃ pūrṇeaham agniṃ praviśya punar bālo bhavāmi, tad iha bhavat samīpe caturtham agniṃ pravekṣyāmi, avaśyaṃ me bhavān mānayitavyaḥ, trīn varān vṛṇīṣṇa(vṛṣīṣva)" iti

---

13.2.4

प्रतिपन्नं ब्रूयात् "सप्तरात्रम् इह सपुत्रदारेण प्रेक्षाप्रहवणपूर्वं वस्तव्यम्" इति

pratipannaṃ brūyāt "saptarātram iha saputradāreṇa prekṣāprahavaṇapūrvaṃ vastavyam" iti

---

13.2.5

वसन्तम् अवस्कन्देत

vasantam avaskandeta

---

13.2.6

मुण्डो वा जटिलो वा स्थानिकव्यञ्जनः प्रभूतजटिलान्तेवासी वस्तशोणितदिग्धां वेणुशलाकां सुवर्णचूर्णेनावलिप्य वल्मीके निदध्याद् उपजिह्विकानुसरणार्थम्, स्वर्णनालिकां वा

muṇḍo vā jaṭilo vā sthānikavyañjanaḥ prabhūtajaṭilāntevāsī vastaśoṇitadigdhāṃ veṇuśalākāṃ suvarṇacūrṇenāvalipya valmīke nidadhyād upajihvikānusaraṇārtham, svarṇanālikāṃ vā

---

13.2.7

ततः सत्त्री राज्ञः कथयेत् "असौ सिद्धः पुष्पितं निधिं जानाति" इति

tataḥ sattrī rājñaḥ kathayet "asau siddhaḥ puṣpitaṃ nidhiṃ jānāti" iti

---

13.2.8

स राज्ञा पृष्ठः "तथा" इति ब्रूयात्, तच् चाभिज्ञानं दर्शयेत्, भूयो वा हिरण्यम् अन्तराधाय

sa rājñā pṛṣṭhaḥ "tathā" iti brūyāt, tac cābhijñānaṃ darśayet, bhūyo vā hiraṇyam antarādhāya

---

13.2.9

ब्रूयाच् चैनं "नागरक्षितोअयं निधिः प्रणिपातसाध्यः" इति

brūyāc cainaṃ "nāgarakṣitoayaṃ nidhiḥ praṇipātasādhyaḥ" iti

---

13.2.10

प्रतिपन्नं ब्रूयात् "सप्तरात्रम्" इति समानम्

pratipannaṃ brūyāt "saptarātram" iti samānam

---

13.2.11

स्थानिकव्यञ्जनं वा रात्रौ तेजनाग्नियुक्तम् एकान्ते तिष्ठन्तं सत्त्रिणः क्रमाभीनीतं राज्ञः कथयेयुः "असौ सिद्धः सामेधिकः" इति

sthānikavyañjanaṃ vā rātrau tejanāgniyuktam ekānte tiṣṭhantaṃ sattriṇaḥ kramābhīnītaṃ rājñaḥ kathayeyuḥ "asau siddhaḥ sāmedhikaḥ" iti

---

13.2.12

तं राजा यम् अर्थं याचेत तम् अस्य करिष्यमाणः "सप्तरात्रम्" इति समानम्

taṃ rājā yam arthaṃ yāceta tam asya kariṣyamāṇaḥ "saptarātram" iti samānam

---

13.2.13

सिद्धव्यञ्जनो वा राजानं जम्भकविद्याभिः प्रलोभयेत्

siddhavyañjano vā rājānaṃ jambhakavidyābhiḥ pralobhayet

---

13.2.14

तं राजेति समानम्

taṃ rājeti samānam

---

13.2.15

सिद्धव्यञ्जनो वा देशदेवताम् अभ्यर्हिताम् आश्रित्य प्रहवणैर् अभीक्ष्णं प्रकृतिमुख्यान् अभिसंवास्य क्रमेण राजानम् अतिसंदध्यात्

siddhavyañjano vā deśadevatām abhyarhitām āśritya prahavaṇair abhīkṣṇaṃ prakṛtimukhyān abhisaṃvāsya krameṇa rājānam atisaṃdadhyāt

---

13.2.16

जटिलव्यञ्जनम् अन्तरुदकवासिनं वा सर्वश्वेतं तटसुरुङ्गाभूमिगृहापसरणं वरुणं नागराजं वा सत्त्रिणः क्रमाभिनीतं राज्ञः कथयेयुः

jaṭilavyañjanam antarudakavāsinaṃ vā sarvaśvetaṃ taṭasuruṅgābhūmigṛhāpasaraṇaṃ varuṇaṃ nāgarājaṃ vā sattriṇaḥ kramābhinītaṃ rājñaḥ kathayeyuḥ

---

13.2.17

तं राजेति समानम्

taṃ rājeti samānam

---

13.2.18

जनपदान्तेवासी सिद्धव्यञ्जनो वा राजानं शत्रुदर्शनाय योजयेत्

janapadāntevāsī siddhavyañjano vā rājānaṃ śatrudarśanāya yojayet

---

13.2.19

प्रतिपन्नं बिम्बं कृत्वा शत्रुम् आवाहयित्वा निरुद्धे देशे घातयेत्

pratipannaṃ bimbaṃ kṛtvā śatrum āvāhayitvā niruddhe deśe ghātayet

---

13.2.20

अश्वपण्योपयाता वैदेहकव्यञ्जनाः पण्योपायननिमित्तम् आहूय राजानं पण्यपरीक्षायाम् आसक्तम् अश्वव्यतिकीर्णं वा हन्युः, अश्वैश् च प्रहरेयुः

aśvapaṇyopayātā vaidehakavyañjanāḥ paṇyopāyananimittam āhūya rājānaṃ paṇyaparīkṣāyām āsaktam aśvavyatikīrṇaṃ vā hanyuḥ, aśvaiś ca prahareyuḥ

---

13.2.21

नगराभ्याशे वा चैत्यम् आरुह्य रात्रौ तीक्ष्णाः कुम्भेषु नालीन् वा विदुलानि धमन्तः "स्वामिनो मुख्यानां वा मांसानि भक्षयिष्यामः, पूजा नो वर्तताम्" इत्य् अव्यक्तं ब्रूयुः

nagarābhyāśe vā caityam āruhya rātrau tīkṣṇāḥ kumbheṣu nālīn vā vidulāni dhamantaḥ "svāmino mukhyānāṃ vā māṃsāni bhakṣayiṣyāmaḥ, pūjā no vartatām" ity avyaktaṃ brūyuḥ

---

13.2.22

तद् एषां नैमित्तिकमौहूर्तिकव्यञ्जनाः ख्यापयेयुः

tad eṣāṃ naimittikamauhūrtikavyañjanāḥ khyāpayeyuḥ

---

13.2.23

मङ्गल्ये वा ह्रदे तटाकमध्ये वा रात्रौ तेजनतैलाभ्यक्ता नागरूपिणः शक्तिमुसलान्य् अयोमयानि निष्पेषयन्तस् तथैव ब्रूयुः

maṅgalye vā hrade taṭākamadhye vā rātrau tejanatailābhyaktā nāgarūpiṇaḥ śaktimusalāny ayomayāni niṣpeṣayantas tathaiva brūyuḥ

---

13.2.24

ऋक्षचर्मकञ्चुकिनो वाग्निधूमोत्सर्गयुक्ता रक्षोरूपं वहन्तस् त्रिर् अपसव्यं नगरं कुर्वाणाः श्वसृगालवाशितान्तरेषु तथैव ब्रूयुः

ṛkṣacarmakañcukino vāgnidhūmotsargayuktā rakṣorūpaṃ vahantas trir apasavyaṃ nagaraṃ kurvāṇāḥ śvasṛgālavāśitāntareṣu tathaiva brūyuḥ

---

13.2.25

चैत्यदैवतप्रतिमां वा तेजनतैलेनाभ्रपटलच्छन्नेनाग्निना वा रात्रौ प्रज्वाल्य तथैव ब्रूयुः

caityadaivatapratimāṃ vā tejanatailenābhrapaṭalacchannenāgninā vā rātrau prajvālya tathaiva brūyuḥ

---

13.2.26

तद् अन्ये ख्यापयेयुः

tad anye khyāpayeyuḥ

---

13.2.27

दैवतप्रतिमानाम् अभ्यर्हितानां वा शोणितेन प्रस्रावम् अतिमात्रं कुर्युः

daivatapratimānām abhyarhitānāṃ vā śoṇitena prasrāvam atimātraṃ kuryuḥ

---

13.2.28

तद् अन्ये देवरुधिरसंस्रावे संग्रामे पराजयं ब्रूयुः

tad anye devarudhirasaṃsrāve saṃgrāme parājayaṃ brūyuḥ

---

13.2.29

संधिरात्रिषु श्मशानप्रमुखे वा चैत्यम् ऊर्ध्वभक्षितैर् मनुष्यैः प्ररूपयेयुः

saṃdhirātriṣu śmaśānapramukhe vā caityam ūrdhvabhakṣitair manuṣyaiḥ prarūpayeyuḥ

---

13.2.30

ततो रक्षोरूपी मनुष्यकं याचेत

tato rakṣorūpī manuṣyakaṃ yāceta

---

13.2.31

यश् चात्र शूरवादिकोअन्यतमो वा द्रष्टुम् आगच्छेत् तम् अन्ये लोहमुसलैर् हन्युः, यथा रक्षोभिर् हत इति ज्ञायेत

yaś cātra śūravādikoanyatamo vā draṣṭum āgacchet tam anye lohamusalair hanyuḥ, yathā rakṣobhir hata iti jñāyeta

---

13.2.32

तद् अद्भुतं राज्ञस् तद्दर्शिनः सत्त्रिणश् च कथयेयुः

tad adbhutaṃ rājñas taddarśinaḥ sattriṇaś ca kathayeyuḥ

---

13.2.33

ततो नैमितित्कमौहूर्तिकव्यञ्जनाः शान्तिं प्रायश्चित्तं ब्रूयुः "अन्यथा महद् अकुशलं राज्ञो देशस्य च" इति

tato naimititkamauhūrtikavyañjanāḥ śāntiṃ prāyaścittaṃ brūyuḥ "anyathā mahad akuśalaṃ rājño deśasya ca" iti

---

13.2.34

प्रतिपन्नं "एतेषु सप्तरात्रम् एकैकमन्त्रबलिहोमं स्वयं राज्ञा कर्तव्यम्" इति ब्रूयुः

pratipannaṃ "eteṣu saptarātram ekaikamantrabalihomaṃ svayaṃ rājñā kartavyam" iti brūyuḥ

---

13.2.35

ततः समानम्

tataḥ samānam

---

13.2.36

एतान् वा योगान् आत्मनि दर्शयित्वा प्रतिकुर्वीत परेषाम् उपदेशार्थम्

etān vā yogān ātmani darśayitvā pratikurvīta pareṣām upadeśārtham

---

13.2.37

ततः प्रयोजयेद् योगान्

tataḥ prayojayed yogān

---

13.2.38

योगदर्शनप्रतीकारेण वा कोशाभिसंहरणं कुर्यात्

yogadarśanapratīkāreṇa vā kośābhisaṃharaṇaṃ kuryāt

---

13.2.39

हस्तिकामं वा नागवनपाला हस्तिना लक्षण्येन प्रलोभयेयुः

hastikāmaṃ vā nāgavanapālā hastinā lakṣaṇyena pralobhayeyuḥ

---

13.2.40

प्रतिपन्नं गहनम् एकायनं वातिनीय घातयेयुः, बद्ध्वा वापहरेयुः

pratipannaṃ gahanam ekāyanaṃ vātinīya ghātayeyuḥ, baddhvā vāpahareyuḥ

---

13.2.41

तेन मृगयाकामो व्याख्यातः

tena mṛgayākāmo vyākhyātaḥ

---

13.2.42

द्रव्यस्त्रीलोलुपम् आढ्यविधवाभिर् वा परमरूपयौवनाभिः स्त्रीभिर् दायनिक्षेपार्थम् उपनीताभिः सत्त्रिणः प्रलोभयेयुः

dravyastrīlolupam āḍhyavidhavābhir vā paramarūpayauvanābhiḥ strībhir dāyanikṣepārtham upanītābhiḥ sattriṇaḥ pralobhayeyuḥ

---

13.2.43

प्रतिपन्नं रात्रौ सत्त्रच्छन्नाः समागमे शस्त्ररसाभ्यां घातयेयुः

pratipannaṃ rātrau sattracchannāḥ samāgame śastrarasābhyāṃ ghātayeyuḥ

---

13.2.44

सिद्धप्रव्रजितचैत्यस्तूपदैवतप्रतिमानाम् अभीक्ष्णाभिगमनेषु वा भूमिगृहसुरुङ्गारूढभित्तिप्रविष्टास् तीक्ष्णाः परम् अभिहन्युः // कz13.2.45अब्/ येषु देशेषु याः प्रेक्षाः प्रेक्षते पार्थिवः स्वयम् / कक्13.2.45च्द्/ यात्राविहारे रमते यत्र क्रीडति वाम्भसि // कz13.2.46अब्/ धिगुक्त्यादिषु सर्वेषु यज्ञप्रहवणेषु वा / कz13.2.46च्द्/ सूतिकाप्रेतरोगेषु प्रीतिशोकभयेषु वा / कz13.2.47अब्/ प्रमादं याति यस्मिन् वा विश्वासात् स्वजनोत्सवे // कz13.2.47च्द्/ यत्रास्यारक्षिसंचारो दुर्दिने संकुलेषु वा / कz13.2.48अब्/ विप्रस्थाने प्रदीप्ते वा प्रविष्टे निर्जनेअपि वा / कz13.2.48च्द्/ वस्त्राभरणमाल्यानां फेलाभिः शयनासनैः // कz13.2.49अब्/ मद्यभोजनफेलाभिस् तूर्यैर् वाभिगताः सह / कz13.2.49च्द्/ प्रहरेयुर् अरिं तीक्ष्णाः पूर्वप्रणिहितैः सह //ए कz13.2.50अब्/ यथैव प्रविशेयुश् च द्विषतः सत्त्रहेतुभिः / कz13.2.50च्द्/ तथैव चापगच्छेयुर् इत्य् उक्तं योगवामनम् // (अपसर्पप्रणिधिह्)

siddhapravrajitacaityastūpadaivatapratimānām abhīkṣṇābhigamaneṣu vā bhūmigṛhasuruṅgārūḍhabhittipraviṣṭās tīkṣṇāḥ param abhihanyuḥ // kaz13.2.45ab/ yeṣu deśeṣu yāḥ prekṣāḥ prekṣate pārthivaḥ svayam / kak13.2.45cd/ yātrāvihāre ramate yatra krīḍati vāmbhasi // kaz13.2.46ab/ dhiguktyādiṣu sarveṣu yajñaprahavaṇeṣu vā / kaz13.2.46cd/ sūtikāpretarogeṣu prītiśokabhayeṣu vā / kaz13.2.47ab/ pramādaṃ yāti yasmin vā viśvāsāt svajanotsave // kaz13.2.47cd/ yatrāsyārakṣisaṃcāro durdine saṃkuleṣu vā / kaz13.2.48ab/ viprasthāne pradīpte vā praviṣṭe nirjaneapi vā / kaz13.2.48cd/ vastrābharaṇamālyānāṃ phelābhiḥ śayanāsanaiḥ // kaz13.2.49ab/ madyabhojanaphelābhis tūryair vābhigatāḥ saha / kaz13.2.49cd/ prahareyur ariṃ tīkṣṇāḥ pūrvapraṇihitaiḥ saha //e kaz13.2.50ab/ yathaiva praviśeyuś ca dviṣataḥ sattrahetubhiḥ / kaz13.2.50cd/ tathaiva cāpagaccheyur ity uktaṃ yogavāmanam // (apasarpapraṇidhih)

13.3.1

श्रेणीमुख्यम् आप्तं निष्पातयेत्

śreṇīmukhyam āptaṃ niṣpātayet

---

13.3.2

स परम् आश्र्त्य पक्षापदेशेन स्वविषयात् साचिव्यकरसहायोपादानं कुर्वीत

sa param āśrtya pakṣāpadeśena svaviṣayāt sācivyakarasahāyopādānaṃ kurvīta

---

13.3.3

कृतापसर्पोपचयो वा परम् अनुमान्य स्वामिनो दूष्यग्रामं वीतहस्त्यश्वं दूष्यामात्यं दण्डम् आक्रन्दं वा हत्वा परस्य प्रेषयेत्

kṛtāpasarpopacayo vā param anumānya svāmino dūṣyagrāmaṃ vītahastyaśvaṃ dūṣyāmātyaṃ daṇḍam ākrandaṃ vā hatvā parasya preṣayet

---

13.3.4

जनपदैकदेशं श्रेणीम् अटवीं वा सहायोपादानार्थं संश्रयेत

janapadaikadeśaṃ śreṇīm aṭavīṃ vā sahāyopādānārthaṃ saṃśrayeta

---

13.3.5

विश्वासम् उपगतः स्वामिनः प्रेषयेत्

viśvāsam upagataḥ svāminaḥ preṣayet

---

13.3.6

ततः स्वामी हस्तिबन्धनम् अटवीघातं वापदिश्य गूढम् एव प्रहरेत्

tataḥ svāmī hastibandhanam aṭavīghātaṃ vāpadiśya gūḍham eva praharet

---

13.3.7

एतेनामात्याटविका व्याख्याताः

etenāmātyāṭavikā vyākhyātāḥ

---

13.3.8

शत्रुणा मैत्रीं कृत्वामात्यान् अवक्षिपेत्

śatruṇā maitrīṃ kṛtvāmātyān avakṣipet

---

13.3.9

ते तत्शत्रोः प्रेषयेयुः "भर्तारं नः प्रसादय" इति

te tatśatroḥ preṣayeyuḥ "bhartāraṃ naḥ prasādaya" iti

---

13.3.10

स यं दूतं प्रेषयेत्, तम् उपालभेत "भर्ता ते माम् अमात्यैर् भेदयति, न च पुनर् इहागन्तव्यम्" इति

sa yaṃ dūtaṃ preṣayet, tam upālabheta "bhartā te mām amātyair bhedayati, na ca punar ihāgantavyam" iti

---

13.3.11

अथैकम् अमात्यं निष्पातयेत्

athaikam amātyaṃ niṣpātayet

---

13.3.12

स परम् आश्रित्य योगापसर्पापरक्तदूष्यान् अशक्तिमतः स्तेनाटविकान् उभयोपघातकान् वा परस्योपहरेत्

sa param āśritya yogāpasarpāparaktadūṣyān aśaktimataḥ stenāṭavikān ubhayopaghātakān vā parasyopaharet

---

13.3.13

आप्तभावोपगतः प्रवीरपुरुषोपघातम् अस्योपहरेद् अन्तपालम् आटविकं दण्डचारिणं वा "दृढम् असौ चासौ च ते शत्रुणा संधत्ते" इति

āptabhāvopagataḥ pravīrapuruṣopaghātam asyopahared antapālam āṭavikaṃ daṇḍacāriṇaṃ vā "dṛḍham asau cāsau ca te śatruṇā saṃdhatte" iti

---

13.3.14

अथ पश्चाद् अभित्यक्तशासनैर् एनान् घातयेत्

atha paścād abhityaktaśāsanair enān ghātayet

---

13.3.15

दण्डबलव्यवहारेण वा शत्रुम् उद्योज्य घातयेत्

daṇḍabalavyavahāreṇa vā śatrum udyojya ghātayet

---

13.3.16

कृत्यपक्षोपग्रहेण वा परस्यामित्रं राजानम् आत्मन्य् अपकारयित्वाभियुञ्जीत

kṛtyapakṣopagraheṇa vā parasyāmitraṃ rājānam ātmany apakārayitvābhiyuñjīta

---

13.3.17

ततः परस्य प्रेषयेत् "असौ ते वैरी ममापकरोति, तम् एहि सम्भूय हनिष्यावः, भूमौ हिरण्ये वा ते परिग्रहः" इति

tataḥ parasya preṣayet "asau te vairī mamāpakaroti, tam ehi sambhūya haniṣyāvaḥ, bhūmau hiraṇye vā te parigrahaḥ" iti

---

13.3.18

प्रतिपन्नम् अभिसत्कृत्यागतम् अवस्कन्देन प्रकाशयुद्धेन वा शत्रुणा घातयेत्

pratipannam abhisatkṛtyāgatam avaskandena prakāśayuddhena vā śatruṇā ghātayet

---

13.3.19

अभिविश्वासनार्थं भूमिदानपुत्राभिषेकरक्षापदेशेन वा ग्राहयेत्

abhiviśvāsanārthaṃ bhūmidānaputrābhiṣekarakṣāpadeśena vā grāhayet

---

13.3.20

अविषह्यम् उपांशुदण्डेन वा घातयेत्

aviṣahyam upāṃśudaṇḍena vā ghātayet

---

13.3.21

स चेद् दण्डं दद्यान् न स्वयम् आगच्छेत् तम् अस्य वैरिणा घातयेत्

sa ced daṇḍaṃ dadyān na svayam āgacchet tam asya vairiṇā ghātayet

---

13.3.22

दण्डेन वा प्रयातुम् इच्छेन् न विजिगीषुणा तथाप्य् एनम् उभयतःसम्पीडनेन घातयेत्

daṇḍena vā prayātum icchen na vijigīṣuṇā tathāpy enam ubhayataḥsampīḍanena ghātayet

---

13.3.23

अविश्वस्तो वा प्रत्येकशो यातुम् इच्छेद् राज्यैकदेशं वा यातव्यस्यादातुकामः, तथाप्य् एनं वैरिणा सर्वसंदोहेन वा घातयेत्

aviśvasto vā pratyekaśo yātum icched rājyaikadeśaṃ vā yātavyasyādātukāmaḥ, tathāpy enaṃ vairiṇā sarvasaṃdohena vā ghātayet

---

13.3.24

वैरिणा वा सक्तस्य दण्डोपनयेन मूलम् अन्यतो हारयेत्

vairiṇā vā saktasya daṇḍopanayena mūlam anyato hārayet

---

13.3.25

शत्रुभूम्या वा मित्रं पणेत, मित्रभूम्या वा शत्रुम्

śatrubhūmyā vā mitraṃ paṇeta, mitrabhūmyā vā śatrum

---

13.3.26

ततः शत्रुभूमिलिप्सायां मित्रेणात्मन्य् अपकारयित्वाभियुञ्जीत इति समानाः पूर्वेण सर्व एव योगाः

tataḥ śatrubhūmilipsāyāṃ mitreṇātmany apakārayitvābhiyuñjīta iti samānāḥ pūrveṇa sarva eva yogāḥ

---

13.3.27

शत्रुं वा मित्रभूमिलिप्सायां प्रतिपन्नं दण्डेनानुगृह्णीयात्

śatruṃ vā mitrabhūmilipsāyāṃ pratipannaṃ daṇḍenānugṛhṇīyāt

---

13.3.28

ततो मित्रगतम् अतिसंदध्यात्

tato mitragatam atisaṃdadhyāt

---

13.3.29

कृतप्रतिविधानो वा व्यसनम् आत्मनो दर्शयित्वा मित्रेणामित्रम् उत्साहयित्वात्मानम् अभियोजयेत्

kṛtapratividhāno vā vyasanam ātmano darśayitvā mitreṇāmitram utsāhayitvātmānam abhiyojayet

---

13.3.30

ततः सम्पीडनेन घातयेत्, जीवग्राहेण वा राज्यविनिमयं कारयेत्

tataḥ sampīḍanena ghātayet, jīvagrāheṇa vā rājyavinimayaṃ kārayet

---

13.3.31

मित्रेणाश्रितश् चेत्शत्रुर् अग्राह्ये स्थातुम् इच्छेत् सामन्तादिभिर् मूलम् अस्य हारयेत्

mitreṇāśritaś cetśatrur agrāhye sthātum icchet sāmantādibhir mūlam asya hārayet

---

13.3.32

दण्डेन वा त्रातुम् इछेत् तम् अस्य घातयेत्

daṇḍena vā trātum ichet tam asya ghātayet

---

13.3.33

तौ चेन् न भिद्येयातां प्रकाशम् एवान्योन्यभूम्या पणेत

tau cen na bhidyeyātāṃ prakāśam evānyonyabhūmyā paṇeta

---

13.3.34

ततः परस्परं मित्रव्यञ्जना वा उभयवेतना वा दूतान् प्रेषयेयुः "अयं ते राजा भूमिं लिप्सते शत्रुसंहितः" इति

tataḥ parasparaṃ mitravyañjanā vā ubhayavetanā vā dūtān preṣayeyuḥ "ayaṃ te rājā bhūmiṃ lipsate śatrusaṃhitaḥ" iti

---

13.3.35

तयोर् अन्यतरो जाताशङ्कारोषः, पूर्ववच् चेष्तेत

tayor anyataro jātāśaṅkāroṣaḥ, pūrvavac ceṣteta

---

13.3.36

दुर्गराष्ट्रदण्डमुख्यान् वा कृत्यपक्षहेतुभिर् अभिविख्याप्य प्रव्राजयेत्

durgarāṣṭradaṇḍamukhyān vā kṛtyapakṣahetubhir abhivikhyāpya pravrājayet

---

13.3.37

ते युद्धावस्कन्दावरोधव्यसनेषु शत्रुम् अतिसंदध्युः

te yuddhāvaskandāvarodhavyasaneṣu śatrum atisaṃdadhyuḥ

---

13.3.38

भेदं वास्य स्ववर्गेभ्यः कुर्युः

bhedaṃ vāsya svavargebhyaḥ kuryuḥ

---

13.3.39

अभित्यक्तशासनैः प्रतिसमानयेयुः

abhityaktaśāsanaiḥ pratisamānayeyuḥ

---

13.3.40

लुब्धकव्यञ्जना वा मांसविक्रयेण द्वाह्स्था दौवारिकापाश्रयाश् चोराभ्यागमं परस्य द्विस् त्रिर् इति निवेद्य लब्धप्रत्यया भर्तुर् अनीकं द्विधा निवेश्य ग्रामवधेअवस्कन्दे च द्विषतो ब्रूयुः "आसन्नश् चोरगणः, महांश् चाक्रन्दः, प्रभूतं सैन्यम् आगच्छतु" इति

lubdhakavyañjanā vā māṃsavikrayeṇa dvāhsthā dauvārikāpāśrayāś corābhyāgamaṃ parasya dvis trir iti nivedya labdhapratyayā bhartur anīkaṃ dvidhā niveśya grāmavadheavaskande ca dviṣato brūyuḥ "āsannaś coragaṇaḥ, mahāṃś cākrandaḥ, prabhūtaṃ sainyam āgacchatu" iti

---

13.3.41

तद् अर्पयित्वा ग्रामघातदण्डस्य सैन्यम् इतरद् आदाय रात्रौ दुर्गद्वारेषु ब्रूयुः "हतश् चोरगणः, सिद्धयात्रम् इदं सैन्यम् आगतम्, द्वारम् अपाव्रियताम्" इति

tad arpayitvā grāmaghātadaṇḍasya sainyam itarad ādāya rātrau durgadvāreṣu brūyuḥ "hataś coragaṇaḥ, siddhayātram idaṃ sainyam āgatam, dvāram apāvriyatām" iti

---

13.3.42

पूर्वप्रणिहिता वा द्वाराणि दद्युः

pūrvapraṇihitā vā dvārāṇi dadyuḥ

---

13.3.43

तैः सह प्रहरेयुः

taiḥ saha prahareyuḥ

---

13.3.44

कारुशिल्पिपाषण्डकुशीलववैदेहकव्यञ्जनान् आयुधीयान् व्वा परदुर्गे प्रणिदध्यात्

kāruśilpipāṣaṇḍakuśīlavavaidehakavyañjanān āyudhīyān vvā paradurge praṇidadhyāt

---

13.3.45

तेषां गृहपतिकव्यञ्जनाः काष्ठतृणधान्यपण्यशकटैः प्रहरणावरणान्य् अभिहरेयुः, देवध्वजप्रतिमाभिर् वा

teṣāṃ gṛhapatikavyañjanāḥ kāṣṭhatṛṇadhānyapaṇyaśakaṭaiḥ praharaṇāvaraṇāny abhihareyuḥ, devadhvajapratimābhir vā

---

13.3.46

ततस् तद्व्यञ्जनाः प्रमत्तवधम् अवस्कन्दप्रतिग्रहम् अभिप्रहरणं पृष्ठतः शङ्खदुन्दुभिशब्देन वा "प्रविष्टम्" इत्य् आवेदयेयुः

tatas tadvyañjanāḥ pramattavadham avaskandapratigraham abhipraharaṇaṃ pṛṣṭhataḥ śaṅkhadundubhiśabdena vā "praviṣṭam" ity āvedayeyuḥ

---

13.3.47

प्राकारद्वाराट्टालकदानम् अनीकभेदं घातं वा कुर्युः

prākāradvārāṭṭālakadānam anīkabhedaṃ ghātaṃ vā kuryuḥ

---

13.3.48

सार्थगणवासिभिर् आतिवाहिकैः कन्यावाहिकैर् अश्वपण्यव्यवहारिभिर् उपकरणहारकैर् धान्यक्रेतृविक्रेतृभिर् वा प्रव्रजितलिङ्गिभिर् दूतैश् च दणडतिनयनम्, संधिकर्मविश्वासनार्थम्

sārthagaṇavāsibhir ātivāhikaiḥ kanyāvāhikair aśvapaṇyavyavahāribhir upakaraṇahārakair dhānyakretṛvikretṛbhir vā pravrajitaliṅgibhir dūtaiś ca daṇaḍatinayanam, saṃdhikarmaviśvāsanārtham

---

13.3.49

इति राजापसर्पाः

iti rājāpasarpāḥ

---

13.3.50

एत एवाटवीनाम् अपसर्पाः कण्टकशोधनोक्ताश् च

eta evāṭavīnām apasarpāḥ kaṇṭakaśodhanoktāś ca

---

13.3.51

व्रजम् अटव्यासन्नम् अपसर्पाः सार्थं वा चोरैर् घातयेयुः

vrajam aṭavyāsannam apasarpāḥ sārthaṃ vā corair ghātayeyuḥ

---

13.3.52

कृतसंकेतम् अन्नपानं चात्र मदनरसविद्धं वा कृत्वापगच्छेयुः

kṛtasaṃketam annapānaṃ cātra madanarasaviddhaṃ vā kṛtvāpagaccheyuḥ

---

13.3.53

गोपालकवैदेहकाश् च ततश् चोरान् गृहीतलोप्त्रभारान् मदनरसविकारकालेअवस्कन्दयेयुः

gopālakavaidehakāś ca tataś corān gṛhītaloptrabhārān madanarasavikārakāleavaskandayeyuḥ

---

13.3.54

संकर्षणदैवतीयो वा मुण्डजटिलव्यञ्जनः प्रहवणकर्मणा मदनरसयोगेनातिसंदध्यात्

saṃkarṣaṇadaivatīyo vā muṇḍajaṭilavyañjanaḥ prahavaṇakarmaṇā madanarasayogenātisaṃdadhyāt

---

13.3.55

अथावस्कन्दं दद्यात्

athāvaskandaṃ dadyāt

---

13.3.56

शौण्डिकव्यञ्जनो वा दैवतप्रेतकार्योत्सवसमाजेष्व् आटविकान् सुराविक्रयोपायननिमित्तं मदनरसयोगेनातिसंदध्यात्

śauṇḍikavyañjano vā daivatapretakāryotsavasamājeṣv āṭavikān surāvikrayopāyananimittaṃ madanarasayogenātisaṃdadhyāt

---

13.3.57

अथावस्कन्दं दद्यात् // कz13.3.58अब्/ ग्रामघातप्रविष्टां वा विक्षिप्य बहुधाटवीम् / कz13.3.58च्द्/ घातयेद् इति चोराणाम् अपसर्पाः प्रकीर्तिताः //ए (पर्युपासनकर्म अवमर्दह्)

athāvaskandaṃ dadyāt // kaz13.3.58ab/ grāmaghātapraviṣṭāṃ vā vikṣipya bahudhāṭavīm / kaz13.3.58cd/ ghātayed iti corāṇām apasarpāḥ prakīrtitāḥ //e (paryupāsanakarma avamardah)

13.4.1

कर्शनपूर्वं पर्युपासनकर्म

karśanapūrvaṃ paryupāsanakarma

---

13.4.2

जनपदं यथानिविष्टम् अभये स्थापयेत्

janapadaṃ yathāniviṣṭam abhaye sthāpayet

---

13.4.3

उत्थितम् अनुग्रहपरिहाराभ्यां निवेषयेत्, अन्यत्रापसरतः

utthitam anugrahaparihārābhyāṃ niveṣayet, anyatrāpasarataḥ

---

13.4.4

संग्रामाद् अन्यस्यां भूमौ निवेशयेत्, एकस्यां वा वासयेत्

saṃgrāmād anyasyāṃ bhūmau niveśayet, ekasyāṃ vā vāsayet

---

13.4.5

न ह्य् अजनो जनपदो राज्यम् अजनपदं वा भवतीति कौटिल्यः

na hy ajano janapado rājyam ajanapadaṃ vā bhavatīti kauṭilyaḥ

---

13.4.6

विषमस्थस्य मुष्टिं सस्यं वा हन्याद्, वीवधप्रसारौ च // कz13.4.07अब्/ प्रसारवीवधच्छेदान् मुष्टिसस्यवधाद् अपि / कz13.4.07च्द्/ वमनाद् गूढघाताच् च जायते प्रकृतिक्षयः

viṣamasthasya muṣṭiṃ sasyaṃ vā hanyād, vīvadhaprasārau ca // kaz13.4.07ab/ prasāravīvadhacchedān muṣṭisasyavadhād api / kaz13.4.07cd/ vamanād gūḍhaghātāc ca jāyate prakṛtikṣayaḥ

---

13.4.8

"प्रभूतगुणबद्ध(वद्ध).अन्यकुप्ययन्त्रशस्त्रावरणविष्टिर् अश्मिसमग्रं मे सैन्यम्, ऋतुश् च पुरस्तात्, अपर्तुः परस्य, व्याधिदुर्भिक्षनिचयरक्षाक्षयः क्रीतबलनिर्वेदो मित्रबलनिर्वेदश् च" इति पर्युपासीत

"prabhūtaguṇabaddha(vaddha).anyakupyayantraśastrāvaraṇaviṣṭir aśmisamagraṃ me sainyam, ṛtuś ca purastāt, apartuḥ parasya, vyādhidurbhikṣanicayarakṣākṣayaḥ krītabalanirvedo mitrabalanirvedaś ca" iti paryupāsīta

---

13.4.9

कृत्वा स्कन्धावारस्य रक्षां वीवधासारयोः पथश् च, परिक्षिप्य दुर्गं खातसालाभ्याम्, दूषयित्वोदकम्, अवस्राव्य परिखाः सम्पूरयित्वा वा, सुरुङ्गाबलकुटिकाभ्यां वप्रप्राकारौ हारयेत्, दारं च गुडेन

kṛtvā skandhāvārasya rakṣāṃ vīvadhāsārayoḥ pathaś ca, parikṣipya durgaṃ khātasālābhyām, dūṣayitvodakam, avasrāvya parikhāḥ sampūrayitvā vā, suruṅgābalakuṭikābhyāṃ vapraprākārau hārayet, dāraṃ ca guḍena

---

13.4.10

निम्नं वा पांसुमालयाच्छादयेत्

nimnaṃ vā pāṃsumālayācchādayet

---

13.4.11

बहुलारक्षं यन्त्रैर् घातयेत्

bahulārakṣaṃ yantrair ghātayet

---

13.4.12

निष्किराद् उपनिष्कृष्याश्वैश् च प्रहरेयुः

niṣkirād upaniṣkṛṣyāśvaiś ca prahareyuḥ

---

13.4.13

विक्रमान्तरेषु च नियोगविकल्पसमुच्चयैश् चोपायानां सिद्धिं लिप्सेत

vikramāntareṣu ca niyogavikalpasamuccayaiś copāyānāṃ siddhiṃ lipseta

---

13.4.14

दुर्गवासिनः श्येनकाकनप्तृभासशुकसारिकोलूककपोतान् ग्राहयित्वा पुच्छेष्व् अग्नियोगयुक्तान् परदुर्गे विसृजेत्

durgavāsinaḥ śyenakākanaptṛbhāsaśukasārikolūkakapotān grāhayitvā puccheṣv agniyogayuktān paradurge visṛjet

---

13.4.15

अपकृष्टस्कन्धावाराद् उच्छ्रितध्वजधन्वारक्षो वा मानुषेणाग्निना परदुर्गम् आदीपयेत्

apakṛṣṭaskandhāvārād ucchritadhvajadhanvārakṣo vā mānuṣeṇāgninā paradurgam ādīpayet

---

13.4.16

गूढपुर्षाश् चान्तर्दुर्गपालका नकुलवानरबिडालशुनां पुच्छेष्व् अग्नियोगम् आधाय काण्डनिचयरक्षाविधानवेश्मसु विसृजेयुः

gūḍhapurṣāś cāntardurgapālakā nakulavānarabiḍālaśunāṃ puccheṣv agniyogam ādhāya kāṇḍanicayarakṣāvidhānaveśmasu visṛjeyuḥ

---

13.4.17

शुष्कमत्स्यानाम् उदरेष्व् अग्निम् आधाय वल्लूरे वा वायसोपहारेण वयोभिर् हारयेयुः

śuṣkamatsyānām udareṣv agnim ādhāya vallūre vā vāyasopahāreṇa vayobhir hārayeyuḥ

---

13.4.18

सरलदेवदारुपूतितृणगुग्गुलुश्रीवेष्टकसर्जरसलाक्षागुलिकाः खरोष्ट्राजावीनां लेण्डं चाग्निधारणम्

saraladevadārupūtitṛṇagugguluśrīveṣṭakasarjarasalākṣāgulikāḥ kharoṣṭrājāvīnāṃ leṇḍaṃ cāgnidhāraṇam

---

13.4.19

प्रियालचूर्णम् अवल्गुजमषीमधूच्छिष्टम् अश्वखरोष्ट्रगोलेण्डम् इत्य् एष क्षेप्योअग्नियोगः

priyālacūrṇam avalgujamaṣīmadhūcchiṣṭam aśvakharoṣṭragoleṇḍam ity eṣa kṣepyoagniyogaḥ

---

13.4.20

सर्वलोहचूर्णम् अग्निवर्णं वा कुम्भीसीसत्रपुचूर्णं वा पारिभद्रकपलाशपुष्पकेशमषीतैलमधूच्छिष्टकश्रीवेष्टकयुक्तोअग्नियोगो विश्वासघाती वा

sarvalohacūrṇam agnivarṇaṃ vā kumbhīsīsatrapucūrṇaṃ vā pāribhadrakapalāśapuṣpakeśamaṣītailamadhūcchiṣṭakaśrīveṣṭakayuktoagniyogo viśvāsaghātī vā

---

13.4.21

तेनावलिप्तः शणत्रपुसवल्कवेष्टितो बाण इत्य् अग्नियोगः

tenāvaliptaḥ śaṇatrapusavalkaveṣṭito bāṇa ity agniyogaḥ

---

13.4.22

न त्व् एव विद्यमाने पराक्रमेअग्निम् अवसृजेत्

na tv eva vidyamāne parākrameagnim avasṛjet

---

13.4.23

अविश्वास्यो ह्य् अग्निर् दैवपीडनं च, अप्रतिसंख्यातप्राणिधान्यपशुहिरण्यकुप्यद्रव्यक्षयकरः

aviśvāsyo hy agnir daivapīḍanaṃ ca, apratisaṃkhyātaprāṇidhānyapaśuhiraṇyakupyadravyakṣayakaraḥ

---

13.4.24

क्षीणनिचयं चावाप्तम् अपि राज्यं क्षयायैव भवति // (इति पर्युपासनकर्म)

kṣīṇanicayaṃ cāvāptam api rājyaṃ kṣayāyaiva bhavati // (iti paryupāsanakarma)

---

13.4.25

"सर्वारम्भोपकरणविष्टिसम्पन्नोअस्मि, व्याधितः पर उपधाविरुद्धप्रकृतिर् अकृतदुर्गकर्मनिचयो वा, निरासारः सासारो वा पुरा मित्रैः संधत्ते" इत्य् अवमर्दकालः

"sarvārambhopakaraṇaviṣṭisampannoasmi, vyādhitaḥ para upadhāviruddhaprakṛtir akṛtadurgakarmanicayo vā, nirāsāraḥ sāsāro vā purā mitraiḥ saṃdhatte" ity avamardakālaḥ

---

13.4.26

स्वयम् अग्नौ जाते समुत्थापिते वा प्रहवणे प्रेक्षानीकदर्शनसङ्गसौरिककलहेषु नित्ययुद्धश्रान्तबले बहुलयुद्धप्रतिविद्धप्रेतपुरुषे जागरणक्लान्तसुप्तजने दुर्दिने नदीवेगे वा नीहारसम्प्लवे वावमृद्नीयात्

svayam agnau jāte samutthāpite vā prahavaṇe prekṣānīkadarśanasaṅgasaurikakalaheṣu nityayuddhaśrāntabale bahulayuddhapratividdhapretapuruṣe jāgaraṇaklāntasuptajane durdine nadīvege vā nīhārasamplave vāvamṛdnīyāt

---

13.4.27

स्कन्धावारम् उत्सृज्य वा वनगूढः शत्रुं निष्क्रान्तं घातयेत्

skandhāvāram utsṛjya vā vanagūḍhaḥ śatruṃ niṣkrāntaṃ ghātayet

---

13.4.28

मित्रासारमुख्यव्यञ्जनो वा सम्रुद्धेन मैत्रीं कृत्वा दूतम् अभित्यक्तं प्रेषयेत् "इदं ते छिद्रम्, इमे दूष्याः" "सम्रोद्धुर् वा छिद्रम्, अयं ते कृत्यपक्षः" इति

mitrāsāramukhyavyañjano vā samruddhena maitrīṃ kṛtvā dūtam abhityaktaṃ preṣayet "idaṃ te chidram, ime dūṣyāḥ" "samroddhur vā chidram, ayaṃ te kṛtyapakṣaḥ" iti

---

13.4.29

तं प्रतिदूतम् आदाय निर्गच्छन्तं विजिगीषुर् गृहीत्वा दोषम् अभिविख्याप्य प्रवास्य अपगच्छेत्

taṃ pratidūtam ādāya nirgacchantaṃ vijigīṣur gṛhītvā doṣam abhivikhyāpya pravāsya apagacchet

---

13.4.30

ततो मित्रासारव्यञ्जनो वा सम्रुद्धं ब्रूयात् "मां त्रातुम् उपनिर्गच्छ, मया वा सह सम्रोद्धारं जहि" इति

tato mitrāsāravyañjano vā samruddhaṃ brūyāt "māṃ trātum upanirgaccha, mayā vā saha samroddhāraṃ jahi" iti

---

13.4.31

प्रतिपन्नम् उभयतःसम्पीडनेन घातयेत्, जीवग्राहेण वा राज्यविनिमयं कारयेत्

pratipannam ubhayataḥsampīḍanena ghātayet, jīvagrāheṇa vā rājyavinimayaṃ kārayet

---

13.4.32

नगरं वास्य प्रमृद्नीयात्

nagaraṃ vāsya pramṛdnīyāt

---

13.4.33

सारबलं वास्य वमयित्वाभिहन्यात्

sārabalaṃ vāsya vamayitvābhihanyāt

---

13.4.34

तेन दण्डोपनताटविका व्याख्याताः

tena daṇḍopanatāṭavikā vyākhyātāḥ

---

13.4.35

दण्डोपनताटविकयोर् अन्यतरो वा सम्रुद्धस्य प्रेषयेत् "अयं सम्रोद्धा व्याधितः, पार्ष्णिग्राहेणाभियुक्तः, छिद्रम् अन्यद् उत्थितम्, अन्यस्यां भूमाव् अपयातुकामः" इति

daṇḍopanatāṭavikayor anyataro vā samruddhasya preṣayet "ayaṃ samroddhā vyādhitaḥ, pārṣṇigrāheṇābhiyuktaḥ, chidram anyad utthitam, anyasyāṃ bhūmāv apayātukāmaḥ" iti

---

13.4.36

प्रतिपन्ने सम्रोद्धा स्कन्धावारम् आदीप्यापयायात्

pratipanne samroddhā skandhāvāram ādīpyāpayāyāt

---

13.4.37

ततः पूर्ववद् आचरेत्

tataḥ pūrvavad ācaret

---

13.4.38

पण्यसम्पातं वा कृत्वा पण्येनैनं रसविद्धेनातिसंदध्यात्

paṇyasampātaṃ vā kṛtvā paṇyenainaṃ rasaviddhenātisaṃdadhyāt

---

13.4.39

आसारव्यञ्जनो वा सम्रुद्धस्य दूतं प्रेषयेत् "मया बाह्यम् अभिहतम् उपनिर्गच्छाभिहन्तुम्" इति

āsāravyañjano vā samruddhasya dūtaṃ preṣayet "mayā bāhyam abhihatam upanirgacchābhihantum" iti

---

13.4.40

प्रतिपन्नं पूर्ववद् आचरेत्

pratipannaṃ pūrvavad ācaret

---

13.4.41

मित्रं बन्धुं वापदिश्य योगपुरुषाः शासनमुद्राहस्ताः प्रविश्य दुर्गं ग्राहयेयुः

mitraṃ bandhuṃ vāpadiśya yogapuruṣāḥ śāsanamudrāhastāḥ praviśya durgaṃ grāhayeyuḥ

---

13.4.42

आसारव्यञ्ज्ञनो वा सम्रुद्धस्य प्रेषयेत् "अमुष्मिन् देशे काले च स्कन्धावारम् अभिहनिष्यामि, युष्माभिर् अपि योद्धव्यम्" इति

āsāravyañjñano vā samruddhasya preṣayet "amuṣmin deśe kāle ca skandhāvāram abhihaniṣyāmi, yuṣmābhir api yoddhavyam" iti

---

13.4.43

प्रतिपन्नं यथोक्तम् अभ्याघातसंकुलं दर्शयित्वा रात्रौ दुर्गान् निष्क्रान्तं घातयेत्

pratipannaṃ yathoktam abhyāghātasaṃkulaṃ darśayitvā rātrau durgān niṣkrāntaṃ ghātayet

---

13.4.44

यद् वा मित्रम् आवाहयेद् आटव्विकं वा, तम् उत्साहयेत् "विक्रम्य सम्रुद्धे भूमिम् अस्य प्रतिपद्यस्व" इति

yad vā mitram āvāhayed āṭavvikaṃ vā, tam utsāhayet "vikramya samruddhe bhūmim asya pratipadyasva" iti

---

13.4.45

विक्रान्तं प्रकृतिभिर् दूष्यमुख्योपग्रहेण वा घातयेत्, स्वयं वा रसेन "मित्रघातकोअयम्" इत्य् अवाप्तार्थः

vikrāntaṃ prakṛtibhir dūṣyamukhyopagraheṇa vā ghātayet, svayaṃ vā rasena "mitraghātakoayam" ity avāptārthaḥ

---

13.4.46

विक्रमितुकामं वा मित्रव्यञ्जनः परस्याभिशंसेत्

vikramitukāmaṃ vā mitravyañjanaḥ parasyābhiśaṃset

---

13.4.47

आप्तभावोपगतः प्रवीरपुरुषानस्योपघातयेत्

āptabhāvopagataḥ pravīrapuruṣānasyopaghātayet

---

13.4.48

संधिं वा कृत्वा जनपदम् एनं निवेशयेत्

saṃdhiṃ vā kṛtvā janapadam enaṃ niveśayet

---

13.4.49

निविष्टम् अस्य जनपदम् अविज्ञातो हन्यात्

niviṣṭam asya janapadam avijñāto hanyāt

---

13.4.50

अपकारयित्वा दूष्याटविकेषु वा बलैकदेशम् अतिनीय दुर्गम् अवस्कन्देन हारयेत्

apakārayitvā dūṣyāṭavikeṣu vā balaikadeśam atinīya durgam avaskandena hārayet

---

13.4.51

दूष्यामित्राटविकद्वेष्यप्रत्यपसृताश् च कृतार्थमानसंज्ञाचिह्नाः परदुर्गम् अवस्कन्देयुः

dūṣyāmitrāṭavikadveṣyapratyapasṛtāś ca kṛtārthamānasaṃjñācihnāḥ paradurgam avaskandeyuḥ

---

13.4.52

परदुर्गम् अवस्कन्द्य स्कन्धावारं वा पतितपरान्मुखाभिपन्नम् उक्तकेशशस्त्रभयविरूपेभ्यश् चाभयम् अयुध्यमानेभ्यश् च दद्युः

paradurgam avaskandya skandhāvāraṃ vā patitaparānmukhābhipannam uktakeśaśastrabhayavirūpebhyaś cābhayam ayudhyamānebhyaś ca dadyuḥ

---

13.4.53

परदुर्गम् अवाप्य विशुद्धशत्रुपक्षं कृतोपांशुदण्डप्रतीकारम् अन्तर्बहिश् च प्रविशेत्

paradurgam avāpya viśuddhaśatrupakṣaṃ kṛtopāṃśudaṇḍapratīkāram antarbahiś ca praviśet

---

13.4.54

एवं विजिगीषुर् अमित्रभूमिं लब्ध्वा मध्यमं लिप्सेत, तत्सिद्धाव् उदासीनम्

evaṃ vijigīṣur amitrabhūmiṃ labdhvā madhyamaṃ lipseta, tatsiddhāv udāsīnam

---

13.4.55

एष प्रथमो मार्गः पृथिवीं जेतुम्

eṣa prathamo mārgaḥ pṛthivīṃ jetum

---

13.4.56

मध्यमोदासीनयोर् अभावे गुणातिशयेनारिप्रकृतीः साधयेत्, तत उत्तराः प्रकृतीः

madhyamodāsīnayor abhāve guṇātiśayenāriprakṛtīḥ sādhayet, tata uttarāḥ prakṛtīḥ

---

13.4.57

एष द्वितीयो मार्गः

eṣa dvitīyo mārgaḥ

---

13.4.58

मण्डलस्याभावे शत्रुणा मित्रं मित्रेण वा शत्रुम् उभयतःसम्पीडनेन साधयेत्

maṇḍalasyābhāve śatruṇā mitraṃ mitreṇa vā śatrum ubhayataḥsampīḍanena sādhayet

---

13.4.59

एषतृतीयो मार्गः

eṣatṛtīyo mārgaḥ

---

13.4.60

शक्यम् एकं वा सामन्तं साधयेत्, तेन द्विगुणो द्वितीयम्, त्रिगुणस् तृतीयम्

śakyam ekaṃ vā sāmantaṃ sādhayet, tena dviguṇo dvitīyam, triguṇas tṛtīyam

---

13.4.61

एष चतुर्थो मार्गः पृथिवीं जेतुम्

eṣa caturtho mārgaḥ pṛthivīṃ jetum

---

13.4.62

जित्वा च पृथिवीं विभक्तवर्णाश्रमां स्वधर्मेण भुञ्जीत // कz13.4.63अब्/ उपजापोअपसर्पश् च वामनं पर्युपासनम् / कz13.4.63च्द्/ अवमर्दश् च पञ्चैते दुर्गलम्भस्य हेतवः //ए (लब्धप्रशमनम्)

jitvā ca pṛthivīṃ vibhaktavarṇāśramāṃ svadharmeṇa bhuñjīta // kaz13.4.63ab/ upajāpoapasarpaś ca vāmanaṃ paryupāsanam / kaz13.4.63cd/ avamardaś ca pañcaite durgalambhasya hetavaḥ //e (labdhapraśamanam)

13.5.1

द्विविधं विजिगीषोः समुत्थानं अटव्यादिकम् एकग्रामादिकं च

dvividhaṃ vijigīṣoḥ samutthānaṃ aṭavyādikam ekagrāmādikaṃ ca

---

13.5.2

त्रिविधश् चास्य लम्भः नवो, भूतपूर्वः, पित्र्य इति

trividhaś cāsya lambhaḥ navo, bhūtapūrvaḥ, pitrya iti

---

13.5.3

नवम् अवाप्य लाभं परदोषान् स्वगुणैश् छादयेत्, गुणान् गुणद्वैगुण्येन

navam avāpya lābhaṃ paradoṣān svaguṇaiś chādayet, guṇān guṇadvaiguṇyena

---

13.5.4

स्वधर्मकर्मानुग्रहपरिहारदानमानकर्मभिश् च प्रकृतिप्रियहितान्य् अनुवर्तेत

svadharmakarmānugrahaparihāradānamānakarmabhiś ca prakṛtipriyahitāny anuvarteta

---

13.5.5

यथासम्भाषितं च कृत्यपक्षम् उपग्राहयेत्, भूयश् च कृतप्रयासम्

yathāsambhāṣitaṃ ca kṛtyapakṣam upagrāhayet, bhūyaś ca kṛtaprayāsam

---

13.5.6

अविश्वासो हि विसंवादकः स्वेषां परेषां च भवति, प्रकृतिविरुद्धाचारश् च

aviśvāso hi visaṃvādakaḥ sveṣāṃ pareṣāṃ ca bhavati, prakṛtiviruddhācāraś ca

---

13.5.7

तस्मात् समानशीलवेषभाषाचारताम् उपगछेत्

tasmāt samānaśīlaveṣabhāṣācāratām upagachet

---

13.5.8

देशदैवतस्माजोत्सवविहारेषु च भक्तिम् अनुवर्तेत

deśadaivatasmājotsavavihāreṣu ca bhaktim anuvarteta

---

13.5.9

देशग्रामजातिसंघमुख्येषु चाभीक्ष्णं सत्त्रिणः परस्यापचारं दर्शयेयुः, माहाभाग्यं भक्तिं च तेषु स्वामिनः, स्वामिसत्कारं च विद्यमानम्

deśagrāmajātisaṃghamukhyeṣu cābhīkṣṇaṃ sattriṇaḥ parasyāpacāraṃ darśayeyuḥ, māhābhāgyaṃ bhaktiṃ ca teṣu svāminaḥ, svāmisatkāraṃ ca vidyamānam

---

13.5.10

उचितैश् चैनान् भोगपरिहाररक्षावेक्षणैर् भुञ्जीत

ucitaiś cainān bhogaparihārarakṣāvekṣaṇair bhuñjīta

---

13.5.11

सर्वदेवताश्रमपूजनं च विद्यावाक्यधर्मशूरपुरुषाणां च भूमिद्रव्यदानपरिहारान् कारयेत्, सर्वबन्धनमोक्षणम् अनुग्रहं दीनानाथव्याधितानां च

sarvadevatāśramapūjanaṃ ca vidyāvākyadharmaśūrapuruṣāṇāṃ ca bhūmidravyadānaparihārān kārayet, sarvabandhanamokṣaṇam anugrahaṃ dīnānāthavyādhitānāṃ ca

---

13.5.12

चातुर्मास्येष्व् अर्धमासिकम् अघातम्, पौर्णमासीषु च चातूरात्रिकं राजदेशनक्षत्रेष्व् ऐकरात्रिकम्

cāturmāsyeṣv ardhamāsikam aghātam, paurṇamāsīṣu ca cātūrātrikaṃ rājadeśanakṣatreṣv aikarātrikam

---

13.5.13

योनिबालवधं पुंस्त्वोपघातं च प्रतिषेधयेत्

yonibālavadhaṃ puṃstvopaghātaṃ ca pratiṣedhayet

---

13.5.14

यच् च कोशदण्डोपघातकम् अधर्मिष्ठं वा चरित्रं मन्येत तद् अपनीय धर्म्यव्यवहारं स्थापयेत्

yac ca kośadaṇḍopaghātakam adharmiṣṭhaṃ vā caritraṃ manyeta tad apanīya dharmyavyavahāraṃ sthāpayet

---

13.5.15

चोरप्रकृतीनां म्लेच्छजातीनां च स्थानविपर्यासम् अनेकस्थं कारयेत्, दुर्गराष्ट्रदण्डमुख्यानां च

coraprakṛtīnāṃ mlecchajātīnāṃ ca sthānaviparyāsam anekasthaṃ kārayet, durgarāṣṭradaṇḍamukhyānāṃ ca

---

13.5.16

परोपगृहीतानां च मन्त्रिपुरोहितानां परस्य प्रत्यन्तेष्व् अनेकस्थं वासं कारयेत्

paropagṛhītānāṃ ca mantripurohitānāṃ parasya pratyanteṣv anekasthaṃ vāsaṃ kārayet

---

13.5.17

अपकारसमर्थान् अनुक्षियतो वा भर्तृविनाशम् उपांशुदण्डेन प्रशमयेत्

apakārasamarthān anukṣiyato vā bhartṛvināśam upāṃśudaṇḍena praśamayet

---

13.5.18

स्वदेशीयान् वा परेण वापरुद्धान् अपवाहितस्थानेषु स्थापयेत्

svadeśīyān vā pareṇa vāparuddhān apavāhitasthāneṣu sthāpayet

---

13.5.19

यश् च तत्कुलीनः प्रत्यादेयम् आदातुं शक्तः, प्रत्यन्ताटवीस्थो वा प्रबाधितुम् अभिजातः, तस्मै विगुणां भूमिं प्रयच्छेत्, गुणवत्याश् चतुर्भागं वा कोशदण्डदानम् अवस्थाप्य, यद् उपकुर्वाणः पौरजानपदान् कोपयेत्

yaś ca tatkulīnaḥ pratyādeyam ādātuṃ śaktaḥ, pratyantāṭavīstho vā prabādhitum abhijātaḥ, tasmai viguṇāṃ bhūmiṃ prayacchet, guṇavatyāś caturbhāgaṃ vā kośadaṇḍadānam avasthāpya, yad upakurvāṇaḥ paurajānapadān kopayet

---

13.5.20

कुपितैस् तैर् एनं घातयेत्

kupitais tair enaṃ ghātayet

---

13.5.21

प्रकृतिभिर् उपक्रुष्टम् अपनयेत्, औपघातिके वा देशे निवेशयेत् इति

prakṛtibhir upakruṣṭam apanayet, aupaghātike vā deśe niveśayet iti

---

13.5.22

भूतपूर्वे येन दोषेणापवृत्तस् तं प्रकृतिदोषं छादयेत्, येन च गुणेनोपावृत्तस् तं तीव्रीकुर्यात् इति

bhūtapūrve yena doṣeṇāpavṛttas taṃ prakṛtidoṣaṃ chādayet, yena ca guṇenopāvṛttas taṃ tīvrīkuryāt iti

---

13.5.23

पित्र्ये पितुर् दोषांश् छादयेत्, गुणांश् च प्रकाशयेत् इति // कz13.5.24अब्/ चरित्रम् अकृतं धर्म्यं कृतं चान्यैः प्रवर्तयेत् / कz13.5.24च्द्/ प्रवर्तयेन् न चाधर्म्यं कृतं चान्यैर् निवर्तयेत् //ए परबलघातप्रयोगह्)

pitrye pitur doṣāṃś chādayet, guṇāṃś ca prakāśayet iti // kaz13.5.24ab/ caritram akṛtaṃ dharmyaṃ kṛtaṃ cānyaiḥ pravartayet / kaz13.5.24cd/ pravartayen na cādharmyaṃ kṛtaṃ cānyair nivartayet //e parabalaghātaprayogah)