5. Book 5 — Yogavṛtta — The Conduct of Courtiers

5.1.1

दुर्गराष्ट्रयोः कण्टकशोधनम् उक्तम्

durgarāṣṭrayoḥ kaṇṭakaśodhanam uktam

---

5.1.2

राजराज्ययोर् वक्ष्यामः

rājarājyayor vakṣyāmaḥ

---

5.1.3

राजानम् अवगृह्योपजीविनः शत्रुसाधारणा वा ये मुख्यास् तेषु गूढपुरुषप्रणिधिः कृत्यपक्षोपग्रहो वा सिद्धिः यथोक्तं पुरस्ताद्, उपजापोअपसर्पो वा यथा पारग्रामिके वक्ष्यामः

rājānam avagṛhyopajīvinaḥ śatrusādhāraṇā vā ye mukhyās teṣu gūḍhapuruṣapraṇidhiḥ kṛtyapakṣopagraho vā siddhiḥ yathoktaṃ purastād, upajāpoapasarpo vā yathā pāragrāmike vakṣyāmaḥ

---

5.1.4

राज्योपघातिनस् तु वल्लभाः संहता वा ये मुख्याः प्रकाशम् अशक्याः प्रतिषेद्धुं दूष्याः तेषु धर्मरुचिर् उपांशुदण्डं प्रयुञ्जीत

rājyopaghātinas tu vallabhāḥ saṃhatā vā ye mukhyāḥ prakāśam aśakyāḥ pratiṣeddhuṃ dūṣyāḥ teṣu dharmarucir upāṃśudaṇḍaṃ prayuñjīta

---

5.1.5

दूष्यमहामात्रभ्रातरम् असत्कृतं सत्त्री प्रोत्साह्य राजानं दर्शयेत्

dūṣyamahāmātrabhrātaram asatkṛtaṃ sattrī protsāhya rājānaṃ darśayet

---

5.1.6

तं राजा दूष्यद्रव्योपभोगातिसर्गेण दूष्ये विक्रमयेत्

taṃ rājā dūṣyadravyopabhogātisargeṇa dūṣye vikramayet

---

5.1.7

शस्त्रेण रसेन वा विक्रान्तं तत्रैव घातयेद् "भ्रातृघातकोअयम्" इति

śastreṇa rasena vā vikrāntaṃ tatraiva ghātayed "bhrātṛghātakoayam" iti

---

5.1.8

तेन पारशवः परिचारिकापुत्रश् च व्याख्यातौ

tena pāraśavaḥ paricārikāputraś ca vyākhyātau

---

5.1.9

दूष्यंमहामात्रं वा सत्त्रिप्रोत्साहितो भ्राता दायं याचेत

dūṣyaṃmahāmātraṃ vā sattriprotsāhito bhrātā dāyaṃ yāceta

---

5.1.10

तं दूष्यगृहप्रतिद्वारि रात्राव् उपशयानम् अन्यत्र वा वसन्तं तीक्ष्णो हन्ता ब्रूयाद् "हतोअयं दायकामुकः" इति

taṃ dūṣyagṛhapratidvāri rātrāv upaśayānam anyatra vā vasantaṃ tīkṣṇo hantā brūyād "hatoayaṃ dāyakāmukaḥ" iti

---

5.1.11

ततो हतपक्षम् उपगृह्येतरं निगृह्णीयात्

tato hatapakṣam upagṛhyetaraṃ nigṛhṇīyāt

---

5.1.12

दूष्यसमीपस्था वा सत्त्रिणो भ्रातरं दायं याचमानं घातेन परिभर्त्सयेयुः

dūṣyasamīpasthā vā sattriṇo bhrātaraṃ dāyaṃ yācamānaṃ ghātena paribhartsayeyuḥ

---

5.1.13

तं रात्रौ इति समानम्

taṃ rātrau iti samānam

---

5.1.14

दूष्यमहामात्रयोर् वा यः पुत्रः पितुः पिता वा पुत्रस्य दारान् अधिचरति, भ्राता वा भ्रातुः, तयोः कापटिकमुखः कलहः पूर्वेण व्याख्यातः

dūṣyamahāmātrayor vā yaḥ putraḥ pituḥ pitā vā putrasya dārān adhicarati, bhrātā vā bhrātuḥ, tayoḥ kāpaṭikamukhaḥ kalahaḥ pūrveṇa vyākhyātaḥ

---

5.1.15

दूष्यमहामात्रपुत्रम् आत्मसंभावितं वा सत्त्री "राजपुत्रस् त्वम्, शत्रुभयाद् इह न्यस्तोअसि" इत्य् उपजपेत्

dūṣyamahāmātraputram ātmasaṃbhāvitaṃ vā sattrī "rājaputras tvam, śatrubhayād iha nyastoasi" ity upajapet

---

5.1.16

प्रतिपन्नं राजा रहसि पूजयेत् "प्राप्तयौवराज्यकालं त्वां महामात्रभयान् नाभिषिञ्चामि" इति

pratipannaṃ rājā rahasi pūjayet "prāptayauvarājyakālaṃ tvāṃ mahāmātrabhayān nābhiṣiñcāmi" iti

---

5.1.17

तं सत्त्री महामात्रवधे योजयेत्

taṃ sattrī mahāmātravadhe yojayet

---

5.1.18

विक्रान्तं तत्रैव घातयेत् "पितृघातकोअयम्" इति

vikrāntaṃ tatraiva ghātayet "pitṛghātakoayam" iti

---

5.1.19

भिक्षुकी वा दूष्यभार्यां सांवदनिकीभिर् औषधीभिः संवास्य रसेनातिसंदध्यात्

bhikṣukī vā dūṣyabhāryāṃ sāṃvadanikībhir auṣadhībhiḥ saṃvāsya rasenātisaṃdadhyāt

---

5.1.20

इत्य् आप्यप्रयोगः

ity āpyaprayogaḥ

---

5.1.21

दूष्यमहामात्रम् अटवीं परग्रामं वा हन्तुं कान्तारव्यवहिते वा देशे राष्ट्रपालम् अन्तपालं वा स्थापयितुं नागरस्थानं वा कुपितम् अवग्राहितुं सार्थातिवाह्यं प्रत्यन्ते वा स-प्रत्यादेयम् आदातुं फल्गुबलं तीक्ष्णयुक्तं प्रेषयेत्

dūṣyamahāmātram aṭavīṃ paragrāmaṃ vā hantuṃ kāntāravyavahite vā deśe rāṣṭrapālam antapālaṃ vā sthāpayituṃ nāgarasthānaṃ vā kupitam avagrāhituṃ sārthātivāhyaṃ pratyante vā sa-pratyādeyam ādātuṃ phalgubalaṃ tīkṣṇayuktaṃ preṣayet

---

5.1.22

रात्रौ दिवा वा युद्धे प्रवृत्ते तीक्ष्णाः प्रतिरोधकव्यञ्जना वा हन्युः "अभियोगे हतः" इति

rātrau divā vā yuddhe pravṛtte tīkṣṇāḥ pratirodhakavyañjanā vā hanyuḥ "abhiyoge hataḥ" iti

---

5.1.23

यात्राविहारगतो वा दूष्यमहामात्रान् दर्शनायाह्वयेत्

yātrāvihāragato vā dūṣyamahāmātrān darśanāyāhvayet

---

5.1.24

ते गूढशस्त्रैस् तीक्ष्णैः सह प्रविष्टा मध्यमकक्ष्यायाम् आत्मविचयम् अन्तःप्रवेशनार्थं दद्युः

te gūḍhaśastrais tīkṣṇaiḥ saha praviṣṭā madhyamakakṣyāyām ātmavicayam antaḥpraveśanārthaṃ dadyuḥ

---

5.1.25

ततो दौवारिकाभिगृहीतास् तीक्ष्णाः "दूष्यप्रयुक्ताः स्म" इति ब्रूयुः

tato dauvārikābhigṛhītās tīkṣṇāḥ "dūṣyaprayuktāḥ sma" iti brūyuḥ

---

5.1.26

ते तदभिविख्याप्य दूष्यान् हन्युः

te tadabhivikhyāpya dūṣyān hanyuḥ

---

5.1.27

तीक्ष्णस्थाने चान्ये वध्याः

tīkṣṇasthāne cānye vadhyāḥ

---

5.1.28

बहिर्विहारगतो वा दूष्यान् आसन्नावासान् पूजयेत्

bahirvihāragato vā dūṣyān āsannāvāsān pūjayet

---

5.1.29

तेषां देवीव्यञ्जना वा दुःस्त्री रात्राव् आवासेषु गृह्येतेति समानं पूर्वेण

teṣāṃ devīvyañjanā vā duḥstrī rātrāv āvāseṣu gṛhyeteti samānaṃ pūrveṇa

---

5.1.30

दूष्यमहामात्रं वा "सूदो भक्षकारो वा ते शोभनः" इति स्तवेन भक्ष्यभोज्यं याचेत, बहिर् वा क्वचिद् अध्वगतः पानीयम्

dūṣyamahāmātraṃ vā "sūdo bhakṣakāro vā te śobhanaḥ" iti stavena bhakṣyabhojyaṃ yāceta, bahir vā kvacid adhvagataḥ pānīyam

---

5.1.31

तदुभयं रसेन योजयित्वा प्रतिस्वादने ताव् एवोपयोजयेत्

tadubhayaṃ rasena yojayitvā pratisvādane tāv evopayojayet

---

5.1.32

तदभिविख्याप्य "रसदौ" इति घातयेत्

tadabhivikhyāpya "rasadau" iti ghātayet

---

5.1.33

अभिचारशीलं वा सिद्धव्यञ्जनो "गोधाकूर्मकर्कटककूटानां लक्षण्यानाम् अन्यतमप्राशनेन मनोरथान् अवाप्स्यसि" इति ग्राहयेत्

abhicāraśīlaṃ vā siddhavyañjano "godhākūrmakarkaṭakakūṭānāṃ lakṣaṇyānām anyatamaprāśanena manorathān avāpsyasi" iti grāhayet

---

5.1.34

प्रतिपन्नं कर्मणि रसेन लोहमुसलैर् वा घातयेत् "कर्मव्यापदा हतः" इति

pratipannaṃ karmaṇi rasena lohamusalair vā ghātayet "karmavyāpadā hataḥ" iti

---

5.1.35

चिकित्सकव्यञ्जनो वा दौरात्मिकम् असाध्यं वा व्याधिं दूष्यस्य स्थापयित्वा भैषज्याहारयोगेषु रसेनातिसंदध्यात्

cikitsakavyañjano vā daurātmikam asādhyaṃ vā vyādhiṃ dūṣyasya sthāpayitvā bhaiṣajyāhārayogeṣu rasenātisaṃdadhyāt

---

5.1.36

सूदारालिकव्यञ्जना वा प्रणिहिता दूष्यं रसेनातिसंदध्युः

sūdārālikavyañjanā vā praṇihitā dūṣyaṃ rasenātisaṃdadhyuḥ

---

5.1.37

इत्य् उपनिषत्प्रतिषेधः

ity upaniṣatpratiṣedhaḥ

---

5.1.38

उभयदूष्यप्रतिषेधस् तु

ubhayadūṣyapratiṣedhas tu

---

5.1.39

यत्र दूष्यः प्रतिषेद्धव्यस् तत्र दूष्यम् एव फल्गुबलतीक्ष्णयुक्तं प्रेषयेत्, गच्छ, अमुष्मिन् दुर्गे राष्ट्रे वा सैन्यम् उत्थापय हिरण्यं वा, वल्लभाद् वा हिरण्यम् आहारय, वल्लभकन्यां वा प्रसह्यानय, दुर्गसेतुवणिक्पथशून्यनिवेशखनिद्रव्यहस्तिवनकर्मणाम् अन्यतमद् वा कारय राष्ट्रपाल्यम् अन्तपाल्यं वा^ यश् च त्वा प्रतिषेधयेन् न वा ते साहाय्यं दद्यात् स बन्धव्यः स्यात्" इति

yatra dūṣyaḥ pratiṣeddhavyas tatra dūṣyam eva phalgubalatīkṣṇayuktaṃ preṣayet, gaccha, amuṣmin durge rāṣṭre vā sainyam utthāpaya hiraṇyaṃ vā, vallabhād vā hiraṇyam āhāraya, vallabhakanyāṃ vā prasahyānaya, durgasetuvaṇikpathaśūnyaniveśakhanidravyahastivanakarmaṇām anyatamad vā kāraya rāṣṭrapālyam antapālyaṃ vā^ yaś ca tvā pratiṣedhayen na vā te sāhāyyaṃ dadyāt sa bandhavyaḥ syāt" iti

---

5.1.40

तथैवेतरेषां प्रेषयेद् "अमुष्याविनयः प्रतिषेद्धव्यः" इति

tathaivetareṣāṃ preṣayed "amuṣyāvinayaḥ pratiṣeddhavyaḥ" iti

---

5.1.41

तम् एतेषु कलहस्थानेषु कर्मप्रतिघातेषु वा विवदमानं तीक्ष्णाः शस्त्रं पातयित्वा प्रच्छन्नं हन्युः

tam eteṣu kalahasthāneṣu karmapratighāteṣu vā vivadamānaṃ tīkṣṇāḥ śastraṃ pātayitvā pracchannaṃ hanyuḥ

---

5.1.42

तेन दोषेणेतरे नियन्तव्याः

tena doṣeṇetare niyantavyāḥ

---

5.1.43

पुराणां ग्रामाणां कुलानां वा दूष्याणां सीमाक्षेत्रखलवेश्ममर्यादासु द्रव्योपकरणसस्यवाहनहिंसासु प्रेक्षाकृत्योत्सवेषु वा समुत्पन्ने कलहे तीक्ष्णैर् उत्पादिते वा तीक्ष्णाः शस्त्रं पातयित्वा ब्रूयुः "एवं क्रियन्ते येअमुना कलहायन्ते: इति

purāṇāṃ grāmāṇāṃ kulānāṃ vā dūṣyāṇāṃ sīmākṣetrakhalaveśmamaryādāsu dravyopakaraṇasasyavāhanahiṃsāsu prekṣākṛtyotsaveṣu vā samutpanne kalahe tīkṣṇair utpādite vā tīkṣṇāḥ śastraṃ pātayitvā brūyuḥ "evaṃ kriyante yeamunā kalahāyante: iti

---

5.1.44

तेन दोषेणेतरे नियन्तव्याः

tena doṣeṇetare niyantavyāḥ

---

5.1.45

येषां वा दूष्याणां जातमूलाः कलहास् तेषां क्षेत्रखलवेश्मान्य् आदीपयित्वा बन्धुसंबन्धिषु वाहनेषु वा तीक्ष्णाः शस्त्रं पातयित्वा तथैव ब्रूयुः "अमुना प्रयुक्ताः स्मः" इति

yeṣāṃ vā dūṣyāṇāṃ jātamūlāḥ kalahās teṣāṃ kṣetrakhalaveśmāny ādīpayitvā bandhusaṃbandhiṣu vāhaneṣu vā tīkṣṇāḥ śastraṃ pātayitvā tathaiva brūyuḥ "amunā prayuktāḥ smaḥ" iti

---

5.1.47

दुर्गराष्ट्रदूष्यान् वा सत्त्रिणः परस्परस्यावेशनिकान् कारयेयुः

durgarāṣṭradūṣyān vā sattriṇaḥ parasparasyāveśanikān kārayeyuḥ

---

5.1.48

तत्र रसदा रसं दद्युः

tatra rasadā rasaṃ dadyuḥ

---

5.1.49

तेन दोषेणेतरे नियन्तव्याः

tena doṣeṇetare niyantavyāḥ

---

5.1.50

भिक्षुकी वा दूष्यराष्ट्रमुख्यं "दूष्यराष्ट्रमुख्यस्य भार्या स्नुषा दुहिता वा कामयते" इत्य् उपजपेत्

bhikṣukī vā dūṣyarāṣṭramukhyaṃ "dūṣyarāṣṭramukhyasya bhāryā snuṣā duhitā vā kāmayate" ity upajapet

---

5.1.51

प्रतिपन्नस्याभरणम् आदाय स्वामिने दर्शयेत् "असौ ते मुख्यो यौवनोत्सिक्तो भार्यां स्नुषां दुहितरं वाभिमन्यते" इति

pratipannasyābharaṇam ādāya svāmine darśayet "asau te mukhyo yauvanotsikto bhāryāṃ snuṣāṃ duhitaraṃ vābhimanyate" iti

---

5.1.52

तयोः कलहो रात्रौ इति समानम्

tayoḥ kalaho rātrau iti samānam

---

5.1.53

दूष्यदण्डोपनतेषु तु युवराजः सेनापतिर् वा किंचिद् अपकृत्यापक्रान्तो विक्रमेत

dūṣyadaṇḍopanateṣu tu yuvarājaḥ senāpatir vā kiṃcid apakṛtyāpakrānto vikrameta

---

5.1.54

ततो राजा दूष्यदण्डोपनतान् एव प्रेषयेत् फल्गुबलतीक्ष्णयुक्तान् इति समानाः सर्व एव योगाः

tato rājā dūṣyadaṇḍopanatān eva preṣayet phalgubalatīkṣṇayuktān iti samānāḥ sarva eva yogāḥ

---

5.1.55

तेषां च पुत्रेष्व् अनुक्षियत्सु यो निर्विकारः स पितृदायं लभेत

teṣāṃ ca putreṣv anukṣiyatsu yo nirvikāraḥ sa pitṛdāyaṃ labheta

---

5.1.56

एवम् अस्य पुत्रपौत्रान् अनुवर्तते राज्यम् अपास्तपुरुषदोषम् // कz05.1.57अब्/ स्वपक्षे परपक्षे वा तूष्णीं दण्डं प्रयोजयेत् / कz05.1.57च्द्/ आयत्यां च तदात्वे च क्षमावान् अविशङ्कितः //ए (ऋएप्लेनिस्ह्मेन्त् ओf थे त्रेअसुर्य्)

evam asya putrapautrān anuvartate rājyam apāstapuruṣadoṣam // kaz05.1.57ab/ svapakṣe parapakṣe vā tūṣṇīṃ daṇḍaṃ prayojayet / kaz05.1.57cd/ āyatyāṃ ca tadātve ca kṣamāvān aviśaṅkitaḥ //e (ṛeplenishment of the treasury)

5.2.1

कोशम् अकोशः प्रत्युत्पन्नार्थकृच्छ्रः संगृह्णीयात्

kośam akośaḥ pratyutpannārthakṛcchraḥ saṃgṛhṇīyāt

---

5.2.2

जनपदं महान्तम् अल्पप्रमाणं वादेवमातृकं प्रभूतधान्यं धान्यस्यांशं तृतीयं चतुर्थं वा याचेत, यथासारं मध्यम् अवरं वा

janapadaṃ mahāntam alpapramāṇaṃ vādevamātṛkaṃ prabhūtadhānyaṃ dhānyasyāṃśaṃ tṛtīyaṃ caturthaṃ vā yāceta, yathāsāraṃ madhyam avaraṃ vā

---

5.2.3

दुर्गसेतुकर्मवणिक्पथशून्यनिवेशखनिद्रव्यहस्तिवनकर्मोपकारिणं प्रत्यन्तम् अल्पप्रमाणं वा न याचेत

durgasetukarmavaṇikpathaśūnyaniveśakhanidravyahastivanakarmopakāriṇaṃ pratyantam alpapramāṇaṃ vā na yāceta

---

5.2.4

धान्यपशुहिरण्यादि निविशमानाय दद्यात्

dhānyapaśuhiraṇyādi niviśamānāya dadyāt

---

5.2.5

चतुर्थम् अंशं धान्यानां बीजभक्तशुद्धं च हिरण्येन क्रीणीयात्

caturtham aṃśaṃ dhānyānāṃ bījabhaktaśuddhaṃ ca hiraṇyena krīṇīyāt

---

5.2.6

अरण्यजातं श्रोत्रियस्वं च परिहरेत्

araṇyajātaṃ śrotriyasvaṃ ca pariharet

---

5.2.7

तद् अप्य् अनुग्रहेण क्रीणीयात्

tad apy anugraheṇa krīṇīyāt

---

5.2.8

तस्याकरणे वा समाहर्तृपुरुषा ग्रीष्मे कर्षकाणाम् उद्वापं कारयेयुः

tasyākaraṇe vā samāhartṛpuruṣā grīṣme karṣakāṇām udvāpaṃ kārayeyuḥ

---

5.2.9

प्रमादावस्कन्नस्यात्ययं द्विगुणम् उदाहरन्तो बीजकाले बीजलेख्यं कुर्युः

pramādāvaskannasyātyayaṃ dviguṇam udāharanto bījakāle bījalekhyaṃ kuryuḥ

---

5.2.10

निष्पन्ने हरितपक्वादानं वारयेयुः, अन्यत्र शाककटभङ्गमुष्टिभ्यां देवपितृपूजादानार्थं गवार्थं वा

niṣpanne haritapakvādānaṃ vārayeyuḥ, anyatra śākakaṭabhaṅgamuṣṭibhyāṃ devapitṛpūjādānārthaṃ gavārthaṃ vā

---

5.2.11

भिक्षुकग्रामभृतकार्थं च राशिमूलं परिहरेयुः

bhikṣukagrāmabhṛtakārthaṃ ca rāśimūlaṃ parihareyuḥ

---

5.2.12

स्वसस्यापहारिणः प्रतिपातोअष्टगुणः

svasasyāpahāriṇaḥ pratipātoaṣṭaguṇaḥ

---

5.2.13

परसस्यापहारिणः पञ्चाशद्गुणः सीतात्ययः, स्ववर्गस्य, बाह्यस्य तु वधः

parasasyāpahāriṇaḥ pañcāśadguṇaḥ sītātyayaḥ, svavargasya, bāhyasya tu vadhaḥ

---

5.2.14

चतुर्थम् अंशं धान्यानां षष्ठं वन्यानां तूललाक्षाक्षौमवल्ककार्पासरौमकौशेयकौषधगन्धपुष्पफलशाकपण्यानां काष्ठवेणुमांसवल्लूराणां च गृह्णीयुः, दन्ताजिनस्यार्धम्

caturtham aṃśaṃ dhānyānāṃ ṣaṣṭhaṃ vanyānāṃ tūlalākṣākṣaumavalkakārpāsaraumakauśeyakauṣadhagandhapuṣpaphalaśākapaṇyānāṃ kāṣṭhaveṇumāṃsavallūrāṇāṃ ca gṛhṇīyuḥ, dantājinasyārdham

---

5.2.15

तद् अनिसृष्टं विक्रीणानस्य पूर्वः साहसदण्डः

tad anisṛṣṭaṃ vikrīṇānasya pūrvaḥ sāhasadaṇḍaḥ

---

5.2.16

इति कर्षकेषु प्रणयः

iti karṣakeṣu praṇayaḥ

---

5.2.17

सुवर्णरजतवज्रमणिमुक्ताप्रवालाश्वहस्तिपण्याः पञ्चाशत्कराः

suvarṇarajatavajramaṇimuktāpravālāśvahastipaṇyāḥ pañcāśatkarāḥ

---

5.2.18

सूत्रवस्त्रताम्रवृत्तकंसगन्धभैषज्यशीधुपण्याश् चत्वारिंशत्कराः

sūtravastratāmravṛttakaṃsagandhabhaiṣajyaśīdhupaṇyāś catvāriṃśatkarāḥ

---

5.2.19

धान्यरसलोहपण्याः शकटव्यवहारिणश् च त्रिंशत्कराः

dhānyarasalohapaṇyāḥ śakaṭavyavahāriṇaś ca triṃśatkarāḥ

---

5.2.20

काचव्यवहारिणो महाकारवश् च विंशतिकराः

kācavyavahāriṇo mahākāravaś ca viṃśatikarāḥ

---

5.2.21

क्षुद्रकारवो बन्धकीपोषकाश् च दशकराः

kṣudrakāravo bandhakīpoṣakāś ca daśakarāḥ

---

5.2.22

काष्ठवेणुपाषाणमृद्भाण्डपक्वान्नहरितपण्याः पञ्चकराः

kāṣṭhaveṇupāṣāṇamṛdbhāṇḍapakvānnaharitapaṇyāḥ pañcakarāḥ

---

5.2.23

कुशीलवा रूपाजीवाश् च वेतनार्धं दद्युः

kuśīlavā rūpājīvāś ca vetanārdhaṃ dadyuḥ

---

5.2.24

हिरण्यकरं कर्मण्यान् आहारयेयुः, न चैषां कंचिद् अपराधं परिहरेयुः

hiraṇyakaraṃ karmaṇyān āhārayeyuḥ, na caiṣāṃ kaṃcid aparādhaṃ parihareyuḥ

---

5.2.25

ते ह्य् अपरिगृहीतम् अभिनीय विक्रीणीरन्

te hy aparigṛhītam abhinīya vikrīṇīran

---

5.2.26

इति व्यवहारिषु प्रणयः //05.2.27/ कुक्कुटसूकरम् अर्धं दद्यात्, क्षुद्रपशवः षड्भागम्, गोमहिषाश्वतरखरोष्ट्राश् च दशभागम्

iti vyavahāriṣu praṇayaḥ //05.2.27/ kukkuṭasūkaram ardhaṃ dadyāt, kṣudrapaśavaḥ ṣaḍbhāgam, gomahiṣāśvatarakharoṣṭrāś ca daśabhāgam

---

5.2.28

बन्धकीपोषका राजप्रेष्याभिः परमरूपयौवनाभिः कोशं संहरेयुः

bandhakīpoṣakā rājapreṣyābhiḥ paramarūpayauvanābhiḥ kośaṃ saṃhareyuḥ

---

5.2.29

इति योनिपोषकेषु प्रणयः

iti yonipoṣakeṣu praṇayaḥ

---

5.2.30

सकृद् एव न द्विः प्रयोज्यः

sakṛd eva na dviḥ prayojyaḥ

---

5.2.31

तस्याकरणे वा समाहर्ता कार्यम् अपदिश्य पौरजानपदान् भिक्षेत

tasyākaraṇe vā samāhartā kāryam apadiśya paurajānapadān bhikṣeta

---

5.2.32

योगपुरुषाश् चात्र पूर्वम् अतिमात्रं दद्युः

yogapuruṣāś cātra pūrvam atimātraṃ dadyuḥ

---

5.2.33

एतेन प्रदेशेन राजा पौरजानपदान् भिक्षेत

etena pradeśena rājā paurajānapadān bhikṣeta

---

5.2.34

कापटिकाश् चैनान् अल्पं प्रयच्छतः कुत्सयेयुः

kāpaṭikāś cainān alpaṃ prayacchataḥ kutsayeyuḥ

---

5.2.35

सारतो वा हिरण्यम् आढ्यान् याचेत, यथोपकारं वा, स्ववशा वा यद् उपहरेयुः

sārato vā hiraṇyam āḍhyān yāceta, yathopakāraṃ vā, svavaśā vā yad upahareyuḥ

---

5.2.36

स्थानच्छत्रवेष्टनविभूषाश् चैषां हिरण्येन प्रयच्छेत्

sthānacchatraveṣṭanavibhūṣāś caiṣāṃ hiraṇyena prayacchet

---

5.2.37

पाषण्डसंघद्रव्यम् अश्रोत्रियोपभोग्यं देवद्रव्यं वा कृत्यकराः प्रेतस्य दग्धगृहस्य वा हस्ते न्यस्तम् इत्य् उपहरेयुः

pāṣaṇḍasaṃghadravyam aśrotriyopabhogyaṃ devadravyaṃ vā kṛtyakarāḥ pretasya dagdhagṛhasya vā haste nyastam ity upahareyuḥ

---

5.2.38

देवताध्यक्षो दुर्गराष्ट्रदेवतानां यथास्वम् एकस्थं कोशं कुर्यात्, तथैव चोपहरेत्

devatādhyakṣo durgarāṣṭradevatānāṃ yathāsvam ekasthaṃ kośaṃ kuryāt, tathaiva copaharet

---

5.2.39

दैवतचैत्यं सिद्धपुण्यस्थानम् औपपादिकं वा रात्राव् उत्थाप्य यात्रासमाजाभ्याम् आजीवेत्

daivatacaityaṃ siddhapuṇyasthānam aupapādikaṃ vā rātrāv utthāpya yātrāsamājābhyām ājīvet

---

5.2.40

चैत्योपवनवृक्षेण वा देवताभिगमनम् अनार्तवपुष्पफलयुक्तेन ख्यापयेत्

caityopavanavṛkṣeṇa vā devatābhigamanam anārtavapuṣpaphalayuktena khyāpayet

---

5.2.41

मनुष्यकरं वा वृक्षे रक्षोभयं प्ररूपयित्वा सिद्धव्यञ्जनाः पौरजानपदानां हिरण्येन प्रतिकुर्युः

manuṣyakaraṃ vā vṛkṣe rakṣobhayaṃ prarūpayitvā siddhavyañjanāḥ paurajānapadānāṃ hiraṇyena pratikuryuḥ

---

5.2.42

सुरुङ्गायुक्ते वा कूपे नागम् अनियतशिरस्कं हिरण्योपहारेण दर्शयेत्

suruṅgāyukte vā kūpe nāgam aniyataśiraskaṃ hiraṇyopahāreṇa darśayet

---

5.2.43

नागप्रतिमायाम् अन्तश्छन्नायां चैत्यच्छिद्रे वल्मीकच्छिद्रे वा सर्पदर्शनम् आहारेण प्रतिबद्धसंज्ञं कृत्वा श्रद्दधानानां दर्शयेत्

nāgapratimāyām antaśchannāyāṃ caityacchidre valmīkacchidre vā sarpadarśanam āhāreṇa pratibaddhasaṃjñaṃ kṛtvā śraddadhānānāṃ darśayet

---

5.2.44

अश्रद्दधानानाम् आचमनप्रोक्षणेषु रसम् उपचार्य देवताभिशापं ब्रूयात्, अभित्यक्तं वा दंशयित्वा

aśraddadhānānām ācamanaprokṣaṇeṣu rasam upacārya devatābhiśāpaṃ brūyāt, abhityaktaṃ vā daṃśayitvā

---

5.2.45

योगदर्शनप्रतीकारेण वा कोशाभिसंहरणं कुर्यात्

yogadarśanapratīkāreṇa vā kośābhisaṃharaṇaṃ kuryāt

---

5.2.46

वैदेहकव्यञ्जनो वा प्रभूतपण्यान्तेवासी व्यवहरेत

vaidehakavyañjano vā prabhūtapaṇyāntevāsī vyavahareta

---

5.2.47

स यदा पण्यमूल्ये निक्षेपप्रयोगैर् उपचितः स्यात् तदैनं रात्रौ मोषयेत्

sa yadā paṇyamūlye nikṣepaprayogair upacitaḥ syāt tadainaṃ rātrau moṣayet

---

5.2.48

एतेन रूपदर्शकः सुवर्णकारश् च व्याख्यातौ

etena rūpadarśakaḥ suvarṇakāraś ca vyākhyātau

---

5.2.49

वैदेहकव्यञ्जनो वा प्रख्यातव्यवहारः प्रहवणनिमित्तं याचितकम् अवक्रीतकं वा रूप्यसुवर्णभाण्डम् अनेकं गृह्णीयात्

vaidehakavyañjano vā prakhyātavyavahāraḥ prahavaṇanimittaṃ yācitakam avakrītakaṃ vā rūpyasuvarṇabhāṇḍam anekaṃ gṛhṇīyāt

---

5.2.50

समाजे वा सर्वपण्यसंदोहेन प्रभूतं हिरण्यसुवर्णम् ऋणं गृह्णीयात्, प्रतिभाण्डमूल्यं च

samāje vā sarvapaṇyasaṃdohena prabhūtaṃ hiraṇyasuvarṇam ṛṇaṃ gṛhṇīyāt, pratibhāṇḍamūlyaṃ ca

---

5.2.51

तद् उभयं रात्रौ मोषयेत्

tad ubhayaṃ rātrau moṣayet

---

5.2.52

साध्वीव्यञ्जनाभिः स्त्रीभिर् दूष्यान् उन्मादयित्वा तासाम् एव वेश्मस्व् अभिगृह्य सर्वस्वान्य् आहरेयुः

sādhvīvyañjanābhiḥ strībhir dūṣyān unmādayitvā tāsām eva veśmasv abhigṛhya sarvasvāny āhareyuḥ

---

5.2.53

दूष्यकुल्यानां वा विवादे प्रत्युत्पन्ने रसदाः प्रणिहिता रसं दद्युः

dūṣyakulyānāṃ vā vivāde pratyutpanne rasadāḥ praṇihitā rasaṃ dadyuḥ

---

5.2.54

तेन दोषेणेतरे पर्यादातव्याः

tena doṣeṇetare paryādātavyāḥ

---

5.2.55

दूष्यम् अभित्यक्तो वा श्रद्धेयापदेशं पण्यं हिरण्यनिक्षेपम् ऋणप्रयोगं दायं वा याचेत

dūṣyam abhityakto vā śraddheyāpadeśaṃ paṇyaṃ hiraṇyanikṣepam ṛṇaprayogaṃ dāyaṃ vā yāceta

---

5.2.56

दासशब्देन वा दूष्यम् आलम्बेत, भार्याम् अस्य स्नुषां दुहितरं वा दासीशब्देन भार्याशब्देन वा

dāsaśabdena vā dūṣyam ālambeta, bhāryām asya snuṣāṃ duhitaraṃ vā dāsīśabdena bhāryāśabdena vā

---

5.2.57

तं दूष्यगृहप्रतिद्वारि रात्राव् उपशयानम् अन्यत्र वा वसन्तं तीक्ष्णो हत्वा ब्रूयात् "हतोअयम् अर्थकामुकः" इति

taṃ dūṣyagṛhapratidvāri rātrāv upaśayānam anyatra vā vasantaṃ tīkṣṇo hatvā brūyāt "hatoayam arthakāmukaḥ" iti

---

5.2.58

तेन दोषेणेतरे पर्यादातव्याः

tena doṣeṇetare paryādātavyāḥ

---

5.2.59

सिद्धव्यञ्जनो वा दूष्यं जम्भकविद्याभिः प्रलोभयित्वा ब्रूयात् "अक्षयहिरण्यं राजद्वारिकं स्त्रीहृदयम् अरिव्याधिकरम् आयुष्यं पुत्रीयं वा कर्म जानामि" इति

siddhavyañjano vā dūṣyaṃ jambhakavidyābhiḥ pralobhayitvā brūyāt "akṣayahiraṇyaṃ rājadvārikaṃ strīhṛdayam arivyādhikaram āyuṣyaṃ putrīyaṃ vā karma jānāmi" iti

---

5.2.60

प्रतिपन्नं चैत्यस्थाने रात्रौ प्रभूतसुरामांसगन्धम् उपहारं कारयेत्

pratipannaṃ caityasthāne rātrau prabhūtasurāmāṃsagandham upahāraṃ kārayet

---

5.2.61

एकरूपं चात्र हिरण्यं पूर्वनिखातं प्रेताङ्गं प्रेतशिशुर् वा यत्र निहितः स्यात्, ततो हिरण्यम् अस्य दर्शयेद् "अत्यल्पम्" इति च ब्रूयात्

ekarūpaṃ cātra hiraṇyaṃ pūrvanikhātaṃ pretāṅgaṃ pretaśiśur vā yatra nihitaḥ syāt, tato hiraṇyam asya darśayed "atyalpam" iti ca brūyāt

---

5.2.62

"प्रभूतहिरण्यहेतोः पुनर् उपहारः कर्तव्य इति स्वयम् एवैतेन हिरण्येन श्वोभूते प्रभूतम् औपहारिकं क्रीणीहि" इति

"prabhūtahiraṇyahetoḥ punar upahāraḥ kartavya iti svayam evaitena hiraṇyena śvobhūte prabhūtam aupahārikaṃ krīṇīhi" iti

---

5.2.63

स तेन हिरण्येनौपहारिकक्रये गृह्येत

sa tena hiraṇyenaupahārikakraye gṛhyeta

---

5.2.64

मातृव्यञ्जनया वा "पुत्रो मे त्वया हतः" इत्य् अवकुपिता स्यात्

mātṛvyañjanayā vā "putro me tvayā hataḥ" ity avakupitā syāt

---

5.2.65

संसिद्धम् एवास्य रात्रियागे वनयागे वनक्रीडायां वा प्रवृत्तायां तीक्ष्णा विशस्याभित्यक्तम् अतिनयेयुः

saṃsiddham evāsya rātriyāge vanayāge vanakrīḍāyāṃ vā pravṛttāyāṃ tīkṣṇā viśasyābhityaktam atinayeyuḥ

---

5.2.66

दूष्यस्य वा भृतकव्यञ्जनो वेतनहिरण्ये कूटरूपं प्रक्षिप्य प्ररूपयेत्

dūṣyasya vā bhṛtakavyañjano vetanahiraṇye kūṭarūpaṃ prakṣipya prarūpayet

---

5.2.67

कर्मकरव्यञ्जनो वा गृहे कर्म कुर्वाणः स्तेनकूटरूपकारकोपकरणम् उपनिदध्यात्, चिकित्सकव्यञ्जनो वा गरम् अगदापदेशेन

karmakaravyañjano vā gṛhe karma kurvāṇaḥ stenakūṭarūpakārakopakaraṇam upanidadhyāt, cikitsakavyañjano vā garam agadāpadeśena

---

5.2.68

प्रत्यासन्नो वा दूष्यस्य सत्त्री प्रणिहितम् अभिषेकभाण्डम् अमित्रशासनं च कापटिकमुखेनाचक्षीत, कारणं च ब्रूयात्

pratyāsanno vā dūṣyasya sattrī praṇihitam abhiṣekabhāṇḍam amitraśāsanaṃ ca kāpaṭikamukhenācakṣīta, kāraṇaṃ ca brūyāt

---

5.2.69

एवं दूष्येष्व् अधार्मिकेषु च वर्तेत, नेतरेषु // कz05.2.70अब्/ पक्वं पक्वम् इवारामात् फलं राज्याद् अवाप्नुयात् / कz05.2.70च्द्/ आत्मच्छेदभयाद् आमं वर्जयेत् कोपकारकम् //ए (षलरिएस् ओf स्तते सेर्वन्त्स्)

evaṃ dūṣyeṣv adhārmikeṣu ca varteta, netareṣu // kaz05.2.70ab/ pakvaṃ pakvam ivārāmāt phalaṃ rājyād avāpnuyāt / kaz05.2.70cd/ ātmacchedabhayād āmaṃ varjayet kopakārakam //e (ṣalaries of state servants)

5.3.1

दुर्गजनपदशक्त्या भृत्यकर्म समुदयपादेन स्थापयेत्, कार्यसाधनसहेन वा भृत्यलाभेन

durgajanapadaśaktyā bhṛtyakarma samudayapādena sthāpayet, kāryasādhanasahena vā bhṛtyalābhena

---

5.3.2

शरीरम् अवेक्षेत, न धर्मार्थौ पीडयेत्

śarīram avekṣeta, na dharmārthau pīḍayet

---

5.3.3

ऋत्विगाचार्यमन्त्रिपुरोहितसेनापतियुवराजराजमातृराजमहिष्योअष्टचत्वारिंशत्साहस्राः

ṛtvigācāryamantripurohitasenāpatiyuvarājarājamātṛrājamahiṣyoaṣṭacatvāriṃśatsāhasrāḥ

---

5.3.4

एतावता भरणेनानास्पद्यत्वम् अकोपकं चैषां भवति

etāvatā bharaṇenānāspadyatvam akopakaṃ caiṣāṃ bhavati

---

5.3.5

दौवारिकान्तर्वंशिकप्रशास्तृसमाहर्तृसंनिधातारश् चतुर्विंशतिसाहस्राः

dauvārikāntarvaṃśikapraśāstṛsamāhartṛsaṃnidhātāraś caturviṃśatisāhasrāḥ

---

5.3.6

एतावता कर्मण्या भवन्ति

etāvatā karmaṇyā bhavanti

---

5.3.7

कुमारकुमारमातृनायकपौरव्यावहारिककार्मान्तिकमन्त्रिपरिषद्राष्ट्रान्तपालाश् च द्वादशसाहस्राः

kumārakumāramātṛnāyakapauravyāvahārikakārmāntikamantripariṣadrāṣṭrāntapālāś ca dvādaśasāhasrāḥ

---

5.3.8

स्वामिपरिबन्धबलसहाया ह्य् एतावता भवन्ति

svāmiparibandhabalasahāyā hy etāvatā bhavanti

---

5.3.9

श्रेणीमुख्या हस्त्यश्वरथमुख्याः प्रदेष्टारश् चाष्टसाहस्राः

śreṇīmukhyā hastyaśvarathamukhyāḥ pradeṣṭāraś cāṣṭasāhasrāḥ

---

5.3.10

स्ववर्गानुकर्षिणो ह्य् एतावता भवन्ति

svavargānukarṣiṇo hy etāvatā bhavanti

---

5.3.11

पत्त्यश्वरथहस्त्यध्यक्षा द्रव्यहस्तिवनपालाश् च चतुःसाहस्राः

pattyaśvarathahastyadhyakṣā dravyahastivanapālāś ca catuḥsāhasrāḥ

---

5.3.12

रथिकानीकस्थचिकित्सकाश्वदमकवर्धकयो योनिपोषकाश् च द्विसाहस्राः

rathikānīkasthacikitsakāśvadamakavardhakayo yonipoṣakāś ca dvisāhasrāḥ

---

5.3.13

कार्तान्तिकनैमित्तिकमौहूर्तिकपौराणिकसूतमागधाः पुरोहितपुरुषाः सर्वाध्यक्षाश् च साहस्राः

kārtāntikanaimittikamauhūrtikapaurāṇikasūtamāgadhāḥ purohitapuruṣāḥ sarvādhyakṣāś ca sāhasrāḥ

---

5.3.14

शिल्पवन्तः पादाताः संख्यायकलेखकादिवर्गश् च पञ्चशताः

śilpavantaḥ pādātāḥ saṃkhyāyakalekhakādivargaś ca pañcaśatāḥ

---

5.3.15

कुशीलवास् त्व् अर्धतृतीयशताः, द्विगुणवेतनाश् चैषां तूर्यकराः

kuśīlavās tv ardhatṛtīyaśatāḥ, dviguṇavetanāś caiṣāṃ tūryakarāḥ

---

5.3.16

कारुशिल्पिनो विंशतिशतिकाः

kāruśilpino viṃśatiśatikāḥ

---

5.3.17

चतुष्पदद्विपदपरिचारकपारिकर्मिकौपस्थायिकपालकविष्टिबन्धकाः षष्टिवेतनाः, आर्ययुक्तारोहकमाणवकशैलखनकाः सर्वोपस्थायिनश् च

catuṣpadadvipadaparicārakapārikarmikaupasthāyikapālakaviṣṭibandhakāḥ ṣaṣṭivetanāḥ, āryayuktārohakamāṇavakaśailakhanakāḥ sarvopasthāyinaś ca

---

5.3.18

आचार्या विद्यावन्तश् च पूजावेतनानि यथार्हं लभेरन् पञ्चशतावरं सहस्रपरम्

ācāryā vidyāvantaś ca pūjāvetanāni yathārhaṃ labheran pañcaśatāvaraṃ sahasraparam

---

5.3.19

दशपणिको योजने दूतो मध्यमः, दशोत्तरे द्विगुणवेतन आयोजनशताद् इति

daśapaṇiko yojane dūto madhyamaḥ, daśottare dviguṇavetana āyojanaśatād iti

---

5.3.20

समानविद्येभ्यस् त्रिगुणवेतनो राजा राजसूयादिषु क्रतुषु

samānavidyebhyas triguṇavetano rājā rājasūyādiṣu kratuṣu

---

5.3.21

राज्ञः सारथिः साहस्रः

rājñaḥ sārathiḥ sāhasraḥ

---

5.3.22

कापटिकोदास्थितगृहपतिकवैदेहकतापसव्यञ्जनाः साहस्राः

kāpaṭikodāsthitagṛhapatikavaidehakatāpasavyañjanāḥ sāhasrāḥ

---

5.3.23

ग्रामभृतकसत्त्रितीक्ष्णरसदभिक्षुक्यः पञ्चशताः

grāmabhṛtakasattritīkṣṇarasadabhikṣukyaḥ pañcaśatāḥ

---

5.3.24

चारसंचारिणोअर्धतृतीयशताः, प्रयासवृद्धवेतना वा

cārasaṃcāriṇoardhatṛtīyaśatāḥ, prayāsavṛddhavetanā vā

---

5.3.25

शतवर्गसहस्रवर्गाणाम् अध्यक्षा भक्तवेतनलाभम् आदेशं विक्षेपं च कुर्युः

śatavargasahasravargāṇām adhyakṣā bhaktavetanalābham ādeśaṃ vikṣepaṃ ca kuryuḥ

---

5.3.26

अविक्षेपो राजपरिग्रहदुर्गराष्ट्ररक्षावेक्षणेषु च

avikṣepo rājaparigrahadurgarāṣṭrarakṣāvekṣaṇeṣu ca

---

5.3.27

नित्यमुख्याः स्युर् अनेकमुख्याश् च

nityamukhyāḥ syur anekamukhyāś ca

---

5.3.28

कर्मसु मृतानां पुत्रदारा भक्तवेतनं लभेरन्

karmasu mṛtānāṃ putradārā bhaktavetanaṃ labheran

---

5.3.29

बालवृद्धव्याधिताश् चैषाम् अनुग्राह्याः

bālavṛddhavyādhitāś caiṣām anugrāhyāḥ

---

5.3.30

प्रेतव्याधितसूतिकाकृत्येषु चैषाम् अर्थमानकर्म कुर्यात्

pretavyādhitasūtikākṛtyeṣu caiṣām arthamānakarma kuryāt

---

5.3.31

अल्पकोशः कुप्यपशुक्षेत्राणि दद्यात्, अल्पं च हिरण्यम्

alpakośaḥ kupyapaśukṣetrāṇi dadyāt, alpaṃ ca hiraṇyam

---

5.3.32

शून्यं वा निवेशयितुम् अभ्युत्थितो हिरण्यम् एव दद्यात्, न ग्रामं ग्रामसंजातव्यवहारस्थापनार्थम्

śūnyaṃ vā niveśayitum abhyutthito hiraṇyam eva dadyāt, na grāmaṃ grāmasaṃjātavyavahārasthāpanārtham

---

5.3.33

एतेन भृतानाम् अभृतानां च विद्याकर्मभ्यां भक्तवेतनविशेषं च कुर्यात्

etena bhṛtānām abhṛtānāṃ ca vidyākarmabhyāṃ bhaktavetanaviśeṣaṃ ca kuryāt

---

5.3.34

षष्टिवेतनस्याढकं कृत्वा हिरण्यानुरूपं भक्तं कुर्यात्

ṣaṣṭivetanasyāḍhakaṃ kṛtvā hiraṇyānurūpaṃ bhaktaṃ kuryāt

---

5.3.35

पत्त्यश्वरथद्विपाः सूर्योदये बहिः संधिदिवसवर्जं शिल्पयोग्याः कुर्युः

pattyaśvarathadvipāḥ sūryodaye bahiḥ saṃdhidivasavarjaṃ śilpayogyāḥ kuryuḥ

---

5.3.36

तेषु राजा नित्ययुक्तः स्यात्, अभीक्ष्णं चैषां शिल्पदर्शनं कुर्यात्

teṣu rājā nityayuktaḥ syāt, abhīkṣṇaṃ caiṣāṃ śilpadarśanaṃ kuryāt

---

5.3.37

कृतनरेन्द्राङ्कं शस्त्रावरणम् आयुधागारं प्रवेशयेत्

kṛtanarendrāṅkaṃ śastrāvaraṇam āyudhāgāraṃ praveśayet

---

5.3.38

अशस्त्राश् चरेयुः, अन्यत्र मुद्रानुज्ञातात्

aśastrāś careyuḥ, anyatra mudrānujñātāt

---

5.3.39

नष्टंविनष्टं वा द्विगुणं दद्यात्

naṣṭaṃvinaṣṭaṃ vā dviguṇaṃ dadyāt

---

5.3.40

विध्वस्तगणनां च कुर्यात्

vidhvastagaṇanāṃ ca kuryāt

---

5.3.41

सार्थिकानां शस्त्रावरणम् अन्तपाला गृह्णीयुः, समुद्रम् अवचारयेयुर् वा

sārthikānāṃ śastrāvaraṇam antapālā gṛhṇīyuḥ, samudram avacārayeyur vā

---

5.3.42

यात्राम् अभ्युत्थितो वा सेनाम् उद्योजयेत्

yātrām abhyutthito vā senām udyojayet

---

5.3.43

ततो वैदेहकव्यञ्जनाः सर्वपण्यान्य् आयुधीयेभ्यो यात्राकाले द्विगुणप्रत्यादेयानि दद्युः

tato vaidehakavyañjanāḥ sarvapaṇyāny āyudhīyebhyo yātrākāle dviguṇapratyādeyāni dadyuḥ

---

5.3.44

एवं राजपण्ययोगविक्रयो वेतनप्रत्यादानं च भवति

evaṃ rājapaṇyayogavikrayo vetanapratyādānaṃ ca bhavati

---

5.3.45

एवम् अवेक्षितायव्ययः कोशदण्डव्यसनं नावाप्नोति

evam avekṣitāyavyayaḥ kośadaṇḍavyasanaṃ nāvāpnoti

---

5.3.46

इति भक्तवेतनविकल्पः // कz05.3.47अब्/ सत्त्रिणश् चायुधीयानां वेश्याः कारुकुशीलवाः / कz05.3.47च्द्/ दण्डवृद्धाश् च जानीयुः शौचाशौचम् अतन्द्रिताः //ए (प्रोपेर् चोन्दुच्त् fओर् अ देपेन्दन्त्)

iti bhaktavetanavikalpaḥ // kaz05.3.47ab/ sattriṇaś cāyudhīyānāṃ veśyāḥ kārukuśīlavāḥ / kaz05.3.47cd/ daṇḍavṛddhāś ca jānīyuḥ śaucāśaucam atandritāḥ //e (proper conduct for a dependant)

5.4.1

लोकयात्राविद् राजानम् आत्मद्रव्यप्रकृतिसंपन्नं प्रियहितद्वारेणाश्रयेत

lokayātrāvid rājānam ātmadravyaprakṛtisaṃpannaṃ priyahitadvāreṇāśrayeta

---

5.4.2

यं वा मन्येत "यथाहम् आश्रयेप्सुर् एवम् असौ विनयेप्सुर् आभिगामिकगुणयुक्तः" इति, द्रव्यप्रकृतिहीनम् अप्य् एनम् आश्रयेत, न त्व् एवानात्मसंपन्नम्

yaṃ vā manyeta "yathāham āśrayepsur evam asau vinayepsur ābhigāmikaguṇayuktaḥ" iti, dravyaprakṛtihīnam apy enam āśrayeta, na tv evānātmasaṃpannam

---

5.4.3

अनात्मवा हि नीतिशास्त्रद्वेषाद् अनर्थ्यसंयोगाद् वा प्राप्यापि महद् ऐश्वर्यं न भवति

anātmavā hi nītiśāstradveṣād anarthyasaṃyogād vā prāpyāpi mahad aiśvaryaṃ na bhavati

---

5.4.4

आत्मवति लब्धावकाशः शास्त्रानुयोगं दद्यात्

ātmavati labdhāvakāśaḥ śāstrānuyogaṃ dadyāt

---

5.4.5

अविसंवादाद्द् हि स्थानस्थैर्यम् अवाप्नोति

avisaṃvādādd hi sthānasthairyam avāpnoti

---

5.4.6

मतिकर्मसु पृष्ठस् तदात्वे चायत्यां च धर्मार्थसंयुक्तं समर्थं प्रवीणवद् अपरिषद्भीरुः कथयेत्

matikarmasu pṛṣṭhas tadātve cāyatyāṃ ca dharmārthasaṃyuktaṃ samarthaṃ pravīṇavad apariṣadbhīruḥ kathayet

---

5.4.7

ईप्सितः पणेत "धर्मार्थानुयोगम् अविशिष्टेषु बलवत्संयुक्तेषु दण्डधारणं मत्संयोगे तदात्वे च दण्डधारणम् इति न कुर्याः, पक्षं वृत्तिं गुह्यं च मे नोपहन्याः, संज्ञया च त्वां कामक्रोधदण्डनेषु वारयेयम्" इति

īpsitaḥ paṇeta "dharmārthānuyogam aviśiṣṭeṣu balavatsaṃyukteṣu daṇḍadhāraṇaṃ matsaṃyoge tadātve ca daṇḍadhāraṇam iti na kuryāḥ, pakṣaṃ vṛttiṃ guhyaṃ ca me nopahanyāḥ, saṃjñayā ca tvāṃ kāmakrodhadaṇḍaneṣu vārayeyam" iti

---

5.4.8

आदिष्टः प्रदिष्टायां भूमाव् अनुज्ञातः प्रविशेत्, उपविशेच् च पार्श्वतः संनिकृष्टविप्रकृष्टः परासनम्

ādiṣṭaḥ pradiṣṭāyāṃ bhūmāv anujñātaḥ praviśet, upaviśec ca pārśvataḥ saṃnikṛṣṭaviprakṛṣṭaḥ parāsanam

---

5.4.9

विगृह्य कथनम् असभ्यम् अप्रत्यक्षम् अश्रद्धेयम् अनृतं च वाक्यम् उच्चैर् अनर्मणि हासं वातष्ठीवने च शब्दवती न कुर्यात्

vigṛhya kathanam asabhyam apratyakṣam aśraddheyam anṛtaṃ ca vākyam uccair anarmaṇi hāsaṃ vātaṣṭhīvane ca śabdavatī na kuryāt

---

5.4.10

मिथः कथनम् अन्येन, जनवादे द्वन्द्वकथनम्, राज्ञो वेषम् उद्धतकुहकानां च, रत्नातिशयप्रकाशाभ्यर्थनम्, एकाक्ष्योष्ठनिर्भोगं भ्रुकुटीकर्म वाक्यावक्षेपणं च ब्रुवति, बलवत् संयुक्तविरोधम्, स्त्रीभिः स्त्रीदर्शिभिः सामन्तदूतैर् द्वेष्यपक्षावक्षिप्तान् अर्थ्यैश् च प्रतिसंसर्गम् एकार्थचर्यां संघातं च वर्जयेत् // कz05.4.11अब्/ अहीनकालं राजार्थं स्वार्थं प्रियहितैः सह / कz05.4.11च्द्/ परार्थं देशकाले च ब्रूयाद् धर्मार्थसंहितम् // कz05.4.12अब्/ पृष्टः प्रियहितं ब्रूयान् न ब्रूयाद् अहितं प्रियम् / कz05.4.12च्द्/ अप्रियं वा हितं ब्रूयात्शृण्वतोअनुमतो मिथः // कz05.4.13अब्/ तूष्णीं वा प्रतिवाक्ये स्याद् वेष्यादींश् च न वर्णयेत् / कz05.4.13च्द्/ अप्रिया अपि दक्षाः स्युस् तद्भावाद् ये बहिष्कृताः // कz05.4.14अब्/ अनर्थ्याश् च प्रिया दृष्टाश् चित्तज्ञानानुवर्तिनः / कz05.4.14च्द्/ अभिहास्येष्व् अभिहसेद् घोरहासांश् च वर्जयेत् //ए कz05.4.15अब्/ परात् संक्रामयेद् घोरं न च घोरं परे वदेत् / कz05.4.15च्द्/ तितिक्षेतात्मनश् चैव क्षमावान् पृथिवीसमः // कz05.4.16अब्/ आत्मरक्षा हि सततं पूर्वं कार्या विजानता / कz05.4.16च्द्/ अग्नाव् इव हि संप्रोक्ता वृत्ती राजोपजीविनाम् // कz05.4.17अब्/ एकदेशं दहेद् अग्निः शरीरं वा परं गतः / कz05.4.17च्द्/ स-पुत्रदारं राजा तु घातयेद् अर्धयेत वा //ए (प्रोपेर् बेहविओउर् fओर् अ चोउर्तिएर्)

mithaḥ kathanam anyena, janavāde dvandvakathanam, rājño veṣam uddhatakuhakānāṃ ca, ratnātiśayaprakāśābhyarthanam, ekākṣyoṣṭhanirbhogaṃ bhrukuṭīkarma vākyāvakṣepaṇaṃ ca bruvati, balavat saṃyuktavirodham, strībhiḥ strīdarśibhiḥ sāmantadūtair dveṣyapakṣāvakṣiptān arthyaiś ca pratisaṃsargam ekārthacaryāṃ saṃghātaṃ ca varjayet // kaz05.4.11ab/ ahīnakālaṃ rājārthaṃ svārthaṃ priyahitaiḥ saha / kaz05.4.11cd/ parārthaṃ deśakāle ca brūyād dharmārthasaṃhitam // kaz05.4.12ab/ pṛṣṭaḥ priyahitaṃ brūyān na brūyād ahitaṃ priyam / kaz05.4.12cd/ apriyaṃ vā hitaṃ brūyātśṛṇvatoanumato mithaḥ // kaz05.4.13ab/ tūṣṇīṃ vā prativākye syād veṣyādīṃś ca na varṇayet / kaz05.4.13cd/ apriyā api dakṣāḥ syus tadbhāvād ye bahiṣkṛtāḥ // kaz05.4.14ab/ anarthyāś ca priyā dṛṣṭāś cittajñānānuvartinaḥ / kaz05.4.14cd/ abhihāsyeṣv abhihased ghorahāsāṃś ca varjayet //e kaz05.4.15ab/ parāt saṃkrāmayed ghoraṃ na ca ghoraṃ pare vadet / kaz05.4.15cd/ titikṣetātmanaś caiva kṣamāvān pṛthivīsamaḥ // kaz05.4.16ab/ ātmarakṣā hi satataṃ pūrvaṃ kāryā vijānatā / kaz05.4.16cd/ agnāv iva hi saṃproktā vṛttī rājopajīvinām // kaz05.4.17ab/ ekadeśaṃ dahed agniḥ śarīraṃ vā paraṃ gataḥ / kaz05.4.17cd/ sa-putradāraṃ rājā tu ghātayed ardhayeta vā //e (proper behaviour for a courtier)

5.5.1

नियुक्तः कर्मसु व्ययविशुद्धम् उदयं दर्शयेत्

niyuktaḥ karmasu vyayaviśuddham udayaṃ darśayet

---

5.5.2

आभ्यन्तरं बाह्यं गुह्यं प्रकाश्यम् आत्ययिकम् उपेक्षितव्यं वा कार्यं "इदम् एवम्" इति विशेषयेच् च

ābhyantaraṃ bāhyaṃ guhyaṃ prakāśyam ātyayikam upekṣitavyaṃ vā kāryaṃ "idam evam" iti viśeṣayec ca

---

5.5.3

मृगयाद्यूतमद्यस्त्रीषु प्रसक्तं नैनम् अनुवर्तेत प्रशंसाभिः

mṛgayādyūtamadyastrīṣu prasaktaṃ nainam anuvarteta praśaṃsābhiḥ

---

5.5.4

आसन्नश् चास्य व्यसनोपघाते प्रयतेत, परोपजापातिसंधानोपधिभ्यश् च रक्षेत्

āsannaś cāsya vyasanopaghāte prayateta, paropajāpātisaṃdhānopadhibhyaś ca rakṣet

---

5.5.5

इङ्गिताकारौ चास्य लक्षयेत्

iṅgitākārau cāsya lakṣayet

---

5.5.6

कामद्वेषहर्षदैन्यव्यवसायभयद्वन्द्वविपर्यासम् इङ्गिताकाराभ्यां हि मन्त्रसंवरणार्थम् आचरति प्राज्ञः

kāmadveṣaharṣadainyavyavasāyabhayadvandvaviparyāsam iṅgitākārābhyāṃ hi mantrasaṃvaraṇārtham ācarati prājñaḥ

---

5.5.7

दर्शने प्रसीदति, वाक्यं प्रतिगृह्णाति, आसनं ददाति, विविक्तो दर्शयते, शङ्कास्थाने नातिशङ्कते, कथायां रमते, परिज्ञाप्येष्व् अवेक्षते, पथ्यम् उक्तं सहते, स्मयमानो नियुङ्क्ते, हस्तेन स्पृशति, श्लाघ्ये नोपहसति, परोक्षं गुणं ब्रवीति, भक्ष्येषु स्मरति, सह विहारं याति, व्यसनेअभ्युपपद्यते, तद्भक्तीन् पूजयति, गुह्यम् आचष्टे, मानं वर्धयति, अर्थं करोति, अनर्थं प्रतिहन्ति इति तुष्टज्ञानम्

darśane prasīdati, vākyaṃ pratigṛhṇāti, āsanaṃ dadāti, vivikto darśayate, śaṅkāsthāne nātiśaṅkate, kathāyāṃ ramate, parijñāpyeṣv avekṣate, pathyam uktaṃ sahate, smayamāno niyuṅkte, hastena spṛśati, ślāghye nopahasati, parokṣaṃ guṇaṃ bravīti, bhakṣyeṣu smarati, saha vihāraṃ yāti, vyasaneabhyupapadyate, tadbhaktīn pūjayati, guhyam ācaṣṭe, mānaṃ vardhayati, arthaṃ karoti, anarthaṃ pratihanti iti tuṣṭajñānam

---

5.5.8

एतद् एव विपरीतम् अतुष्टस्य, भूयश् च वक्ष्यामः

etad eva viparītam atuṣṭasya, bhūyaś ca vakṣyāmaḥ

---

5.5.9

संदर्शने कोपः, वाक्यस्याश्रवणप्रतिषेधौ, आसनचक्षुषोर् अदानम्, वर्णस्वरभेदः, एकाक्षिभ्रुकुट्योष्ठनिर्भोगः, स्वेदश्वासस्मितानाम् अस्थानोत्पत्तिः, परमन्त्रणम्, अकस्माद्व्रजनम्, वर्धनम् अन्यस्य, भूमिगात्रविलेखनम्, अन्यस्योपतोदनम्, विद्यावर्णदेशकुत्सा, समदोषनिन्दा, प्रतिदोषनिन्दा, प्रतिलोमस्तवः, सुकृतानवेक्षणम्, दुष्कृतानुकीर्तनम्, पृष्ठावधानम्, अतित्यागः, मिथ्याभिभाषणम्, राजदर्शिनां च तद्वृत्तान्यत्वम्

saṃdarśane kopaḥ, vākyasyāśravaṇapratiṣedhau, āsanacakṣuṣor adānam, varṇasvarabhedaḥ, ekākṣibhrukuṭyoṣṭhanirbhogaḥ, svedaśvāsasmitānām asthānotpattiḥ, paramantraṇam, akasmādvrajanam, vardhanam anyasya, bhūmigātravilekhanam, anyasyopatodanam, vidyāvarṇadeśakutsā, samadoṣanindā, pratidoṣanindā, pratilomastavaḥ, sukṛtānavekṣaṇam, duṣkṛtānukīrtanam, pṛṣṭhāvadhānam, atityāgaḥ, mithyābhibhāṣaṇam, rājadarśināṃ ca tadvṛttānyatvam

---

5.5.10

वृत्तिविकारं चावेक्षेताप्य् अमानुषाणाम्

vṛttivikāraṃ cāvekṣetāpy amānuṣāṇām

---

5.5.11

"अयम् उच्चैः सिञ्चति" इति कात्यायनः प्रवव्राज, "क्रौञ्चोअपसव्यम्" इति कणिङ्को भारद्वाजः, "तृणम्" इति दीर्घश् चारायणः, "शीता शाटी" इति घोटमुखः, "हस्ती प्रत्यौक्षीत्" इति किञ्जल्कः, "रथाश्वं प्राशंसीत्" इति पिशुनः, प्रतिरवणे शुनः पिशुनपुत्रः

"ayam uccaiḥ siñcati" iti kātyāyanaḥ pravavrāja, "krauñcoapasavyam" iti kaṇiṅko bhāradvājaḥ, "tṛṇam" iti dīrghaś cārāyaṇaḥ, "śītā śāṭī" iti ghoṭamukhaḥ, "hastī pratyaukṣīt" iti kiñjalkaḥ, "rathāśvaṃ prāśaṃsīt" iti piśunaḥ, pratiravaṇe śunaḥ piśunaputraḥ

---

5.5.12

अर्थमानावक्षेपे च परित्यागः

arthamānāvakṣepe ca parityāgaḥ

---

5.5.13

स्वामिशीलम् आत्मनश् च किल्बिषम् उपलभ्य वा प्रतिकुर्वीत

svāmiśīlam ātmanaś ca kilbiṣam upalabhya vā pratikurvīta

---

5.5.14

मित्रम् उपकृष्टं वास्य गच्छेत् // कz05.5.15अब्/ तत्रस्थो दोषनिर्घातं मित्रैर् भर्तरि चाचरेत् / कz05.5.15च्द्/ ततो भर्तरि जीवे वा मृते वा पुनर् आव्रजेत् //ए (चोन्तिनुअन्चे ओf थे किन्ग्दोम्) (चोन्तिनुओउस् सोवेरेइग्न्त्य्)

mitram upakṛṣṭaṃ vāsya gacchet // kaz05.5.15ab/ tatrastho doṣanirghātaṃ mitrair bhartari cācaret / kaz05.5.15cd/ tato bhartari jīve vā mṛte vā punar āvrajet //e (continuance of the kingdom) (continuous sovereignty)

5.6.1

राजव्यसनम् एवम् अमात्यः प्रतिकुर्वीत

rājavyasanam evam amātyaḥ pratikurvīta

---

5.6.2

प्राग् एव मरणाबाधभयाद् राज्ञः प्रियहितोपग्रहेण मासद्विमासान्तरं दर्शनं स्थापयेद् "देशपीडापहम् अमित्रापहम् आयुष्यं पुत्रीयं वा कर्म राजा साधयति" इत्य् अपदेशेन

prāg eva maraṇābādhabhayād rājñaḥ priyahitopagraheṇa māsadvimāsāntaraṃ darśanaṃ sthāpayed "deśapīḍāpaham amitrāpaham āyuṣyaṃ putrīyaṃ vā karma rājā sādhayati" ity apadeśena

---

5.6.3

राजव्यञ्जनम् अरूपवेलायां प्रकृतीनां दर्शयेत्, मित्रामित्रदूतानां च

rājavyañjanam arūpavelāyāṃ prakṛtīnāṃ darśayet, mitrāmitradūtānāṃ ca

---

5.6.4

तैश् च यथोचितां संभाषाम् अमात्यमुखो गच्छेत्

taiś ca yathocitāṃ saṃbhāṣām amātyamukho gacchet

---

5.6.5

दौवारिकान्तर्वंशिकमुखश् च यथोक्तं राजप्रणिधिम् अनुवर्तयेत्

dauvārikāntarvaṃśikamukhaś ca yathoktaṃ rājapraṇidhim anuvartayet

---

5.6.6

अपकारिषु च हेडं प्रसादं वा प्रकृतिकान्तं दर्शयेत्, प्रसादम् एवोपकारिषु

apakāriṣu ca heḍaṃ prasādaṃ vā prakṛtikāntaṃ darśayet, prasādam evopakāriṣu

---

5.6.7

आप्तपुरुषाधिष्ठितौ दुर्गप्रत्यन्तस्थौ वा कोशदण्डाव् एकस्थौ कारयेत्, कुल्यकुमारमुख्यांश् चान्यापदेशेन

āptapuruṣādhiṣṭhitau durgapratyantasthau vā kośadaṇḍāv ekasthau kārayet, kulyakumāramukhyāṃś cānyāpadeśena

---

5.6.8

यश् च मुख्यः पक्षवान् दुर्गाटवीस्थो वा वैगुण्यं भजेत तम् उपग्राहयेत्

yaś ca mukhyaḥ pakṣavān durgāṭavīstho vā vaiguṇyaṃ bhajeta tam upagrāhayet

---

5.6.9

बह्वाबाधं वा यात्रां प्रेषयेत्, मित्रकुलं वा

bahvābādhaṃ vā yātrāṃ preṣayet, mitrakulaṃ vā

---

5.6.10

यस्माच् च सामन्ताद् आबाधं पश्येत् तम् उत्सवविवाहहस्तिबन्धनाश्वपण्यभूमिप्रदानापदेशेनावग्राहयेत्, स्वमित्रेण वा

yasmāc ca sāmantād ābādhaṃ paśyet tam utsavavivāhahastibandhanāśvapaṇyabhūmipradānāpadeśenāvagrāhayet, svamitreṇa vā

---

5.6.11

ततः संधिम् अदूष्यं कारयेत्

tataḥ saṃdhim adūṣyaṃ kārayet

---

5.6.12

आटविकामित्रैर् वा वैरं ग्राहयेत्

āṭavikāmitrair vā vairaṃ grāhayet

---

5.6.13

तत्कुलीनम् अपरुद्धं वा भूंयेकदेशेनोपग्राहयेत्

tatkulīnam aparuddhaṃ vā bhūṃyekadeśenopagrāhayet

---

5.6.14

कुल्यकुमारमुख्योपग्रहं कृत्वा वा कुमारम् अभिषिक्तम् एव दर्शयेत्

kulyakumāramukhyopagrahaṃ kṛtvā vā kumāram abhiṣiktam eva darśayet

---

5.6.15

दाण्डकर्मिकवद् वा राज्यकण्टकान् उद्धृत्य राज्यं कारयेत्

dāṇḍakarmikavad vā rājyakaṇṭakān uddhṛtya rājyaṃ kārayet

---

5.6.16

यदि वा कश्चिन् मुख्यः सामन्तादीनाम् अन्यतमः कोपं भजेत तं "एहि, राजानं त्वा करिष्यामि" इत्य् आवाहयित्वा घातयेत्

yadi vā kaścin mukhyaḥ sāmantādīnām anyatamaḥ kopaṃ bhajeta taṃ "ehi, rājānaṃ tvā kariṣyāmi" ity āvāhayitvā ghātayet

---

5.6.17

आपत्प्रतीकारेण वा साधयेत्

āpatpratīkāreṇa vā sādhayet

---

5.6.18

युवराजे वा क्रमेण राज्यभारम् आरोप्य राजव्यसनं ख्यापयेत्

yuvarāje vā krameṇa rājyabhāram āropya rājavyasanaṃ khyāpayet

---

5.6.19

परभूमौ राजव्यसने मित्रेणामित्रव्यञ्जनेन शत्रोः संधिम् अवस्थाप्यापगच्छेत्

parabhūmau rājavyasane mitreṇāmitravyañjanena śatroḥ saṃdhim avasthāpyāpagacchet

---

5.6.20

सामन्तादीनाम् अन्यतमं वास्य दुर्गे स्थापयित्वापगच्छेत्

sāmantādīnām anyatamaṃ vāsya durge sthāpayitvāpagacchet

---

5.6.21

कुमारम् अभिषिच्य वा प्रतिव्यूहेत

kumāram abhiṣicya vā prativyūheta

---

5.6.22

परेणाभियुक्तो वा यथोक्तम् आपत्प्रतीकारं कुर्यात्

pareṇābhiyukto vā yathoktam āpatpratīkāraṃ kuryāt

---

5.6.23

एवम् एकैश्वर्यम् अमात्यः कारयेद् इति कौटिल्यः

evam ekaiśvaryam amātyaḥ kārayed iti kauṭilyaḥ

---

5.6.24

"नैवम्" इति भारद्वाजः

"naivam" iti bhāradvājaḥ

---

5.6.25

"प्रम्रियमाणे वा राजन्य् अमात्यः कुल्यकुमारमुख्यान् परस्परं मुख्येषु वा विक्रमयेत्

"pramriyamāṇe vā rājany amātyaḥ kulyakumāramukhyān parasparaṃ mukhyeṣu vā vikramayet

---

5.6.26

विक्रान्तं प्रकृतिकोपेन घातयेत्

vikrāntaṃ prakṛtikopena ghātayet

---

5.6.27

कुल्यकुमारमुख्यान् उपांशुदण्डेन वा साधयित्वा स्वयं राज्यं गृह्णीयात्

kulyakumāramukhyān upāṃśudaṇḍena vā sādhayitvā svayaṃ rājyaṃ gṛhṇīyāt

---

5.6.28

राज्यकारणाद्द् हि पिता पुत्रान् पुत्राश् च पितरम् अभिद्रुह्यन्ति, किम् अङ्ग पुनर् अमात्यप्रकृतिर् ह्य् एकप्रग्रहो राज्यस्य

rājyakāraṇādd hi pitā putrān putrāś ca pitaram abhidruhyanti, kim aṅga punar amātyaprakṛtir hy ekapragraho rājyasya

---

5.6.29

तत् स्वयम् उपस्थितं नावमन्येत

tat svayam upasthitaṃ nāvamanyeta

---

5.6.30

"स्वयम् आरूढा हि स्त्री त्यज्यमानाभिशपति" इति लोकप्रवादः // कz05.6.31अब्/ कालश् च सकृद् अभ्येति यं नरं कालकाङ्क्षिणम् / कz05.6.31च्द्/ दुर्लभः स पुनस् तस्य कालः कर्म चिकीर्षतः

"svayam ārūḍhā hi strī tyajyamānābhiśapati" iti lokapravādaḥ // kaz05.6.31ab/ kālaś ca sakṛd abhyeti yaṃ naraṃ kālakāṅkṣiṇam / kaz05.6.31cd/ durlabhaḥ sa punas tasya kālaḥ karma cikīrṣataḥ

---

5.6.32

प्रकृतिकोपकम् अधर्मिष्ठम् अनैकान्तिकं चैतद् इति कौटिल्यः

prakṛtikopakam adharmiṣṭham anaikāntikaṃ caitad iti kauṭilyaḥ

---

5.6.33

राजपुत्रम् आत्मसंपन्नं राज्ये स्थापयेत्

rājaputram ātmasaṃpannaṃ rājye sthāpayet

---

5.6.34

संपन्नाभावेअव्यसनिनं कुमारं राजकन्यां गर्भिणीं देवीं वा पुरस्कृत्य महामात्रान् संनिपात्य ब्रूयात् "अयं वो निक्षेपः, पितरम् अस्यावेक्षध्वं सत्त्वाभिजनम् आत्मनश् च, ध्वजमात्रोअयं भवन्त एव स्वामिनः, कथं वा क्रियताम्" इति

saṃpannābhāveavyasaninaṃ kumāraṃ rājakanyāṃ garbhiṇīṃ devīṃ vā puraskṛtya mahāmātrān saṃnipātya brūyāt "ayaṃ vo nikṣepaḥ, pitaram asyāvekṣadhvaṃ sattvābhijanam ātmanaś ca, dhvajamātroayaṃ bhavanta eva svāminaḥ, kathaṃ vā kriyatām" iti

---

5.6.35

तथा ब्रुवाणं योगपुरुषा ब्रूयुः "कोअन्यो भवत्पुरोगाद् अस्माद् राज्ञश् चातुर्वर्ण्यम् अर्हति पालयितुम्" इति

tathā bruvāṇaṃ yogapuruṣā brūyuḥ "koanyo bhavatpurogād asmād rājñaś cāturvarṇyam arhati pālayitum" iti

---

5.6.36

"तथा" इत्य् अमात्यः कुमारं राजकन्यां गर्भिणीं देवीं वाधिकुर्वीत, बन्धुसंबन्धिनां मित्रामित्रदूतानां च दर्शयेत्

"tathā" ity amātyaḥ kumāraṃ rājakanyāṃ garbhiṇīṃ devīṃ vādhikurvīta, bandhusaṃbandhināṃ mitrāmitradūtānāṃ ca darśayet

---

5.6.37

भक्तवेतनविशेषम् अमात्यानाम् आयुधीयानां च कारयेत्, "भूयश् चायं वृद्धः करिष्यति" इति ब्रूयात्

bhaktavetanaviśeṣam amātyānām āyudhīyānāṃ ca kārayet, "bhūyaś cāyaṃ vṛddhaḥ kariṣyati" iti brūyāt

---

5.6.38

एवं दुर्गराष्ट्रमुख्यान् आभाषेत, यथार्हं च मित्रामित्रपक्षम्

evaṃ durgarāṣṭramukhyān ābhāṣeta, yathārhaṃ ca mitrāmitrapakṣam

---

5.6.39

विनयकर्मणि च कुमारस्य प्रयतेत

vinayakarmaṇi ca kumārasya prayateta

---

5.6.40

कन्यायां समानजातीयाद् अपत्यम् उत्पाद्य वाभिषिञ्चेत्

kanyāyāṃ samānajātīyād apatyam utpādya vābhiṣiñcet

---

5.6.41

मातुश् चित्तक्षोभभयात् कुल्यम् अल्पसत्त्वं छात्रं च लक्षण्यम् उपनिदध्यात्

mātuś cittakṣobhabhayāt kulyam alpasattvaṃ chātraṃ ca lakṣaṇyam upanidadhyāt

---

5.6.42

ऋतौ चैनां रक्षेत्

ṛtau caināṃ rakṣet

---

5.6.43

न चात्मार्थं कंचिद् उत्कृष्टम् उपभोगं कारयेत्

na cātmārthaṃ kaṃcid utkṛṣṭam upabhogaṃ kārayet

---

5.6.44

राजार्थं तु यानवाहनाभरणवस्त्रस्त्रीवेश्मपरिवापान् कारयेत् // कz05.6.45अब्/ यौवनस्थं च याचेत विश्रमं चित्तकारणात् / कz05.6.45च्द्/ परित्यजेद् अतुष्यन्तं तुष्यन्तं चानुपालयेत् // कz05.6.46अब्/ निवेद्य पुत्ररक्षार्थं गूढसारपरिग्रहान् / कz05.6.46च्द्/ अरण्यं दीर्घसत्त्रं वा सेवेतारुच्यतां गतः // कz05.6.47अब्/ मुख्यैर् अवगृहीतं वा राजानं तत्प्रियाश्रितः / कz05.6.47च्द्/ इतिहासपुराणाभ्यां बोधयेद् अर्थशास्त्रवित् // कz05.6.48अब्/ सिद्धव्यञ्जनरूपो वा योगम् आस्थाय पार्थिवम् / कz05.6.48च्द्/ लभेत लब्ध्वा दूष्येषु दाण्डकर्मिकम् आचरेत् //ए ((मण्डलयोनिः षष्ठम् अधिकरणम्)) (षण्णवतितमं प्रकरणं प्रकृतिसम्पदह्)

rājārthaṃ tu yānavāhanābharaṇavastrastrīveśmaparivāpān kārayet // kaz05.6.45ab/ yauvanasthaṃ ca yāceta viśramaṃ cittakāraṇāt / kaz05.6.45cd/ parityajed atuṣyantaṃ tuṣyantaṃ cānupālayet // kaz05.6.46ab/ nivedya putrarakṣārthaṃ gūḍhasāraparigrahān / kaz05.6.46cd/ araṇyaṃ dīrghasattraṃ vā sevetārucyatāṃ gataḥ // kaz05.6.47ab/ mukhyair avagṛhītaṃ vā rājānaṃ tatpriyāśritaḥ / kaz05.6.47cd/ itihāsapurāṇābhyāṃ bodhayed arthaśāstravit // kaz05.6.48ab/ siddhavyañjanarūpo vā yogam āsthāya pārthivam / kaz05.6.48cd/ labheta labdhvā dūṣyeṣu dāṇḍakarmikam ācaret //e ((maṇḍalayoniḥ ṣaṣṭham adhikaraṇam)) (ṣaṇṇavatitamaṃ prakaraṇaṃ prakṛtisampadah)