7. Book 7 — Ṣāḍguṇya — The End of the Sixfold Policy

7.1.1

षाड्गुण्यस्य प्रकृतिमण्डलं योनिः

ṣāḍguṇyasya prakṛtimaṇḍalaṃ yoniḥ

---

7.1.2

"संधिविग्रहासनयानसंश्रयद्वैधीभावाः षाड्गुण्यम्" इत्य् आचार्याः

"saṃdhivigrahāsanayānasaṃśrayadvaidhībhāvāḥ ṣāḍguṇyam" ity ācāryāḥ

---

7.1.3

"द्वैगुण्यम्" इति वातव्याधिः

"dvaiguṇyam" iti vātavyādhiḥ

---

7.1.4

"संधिविग्रहाभ्यां हि षाड्गुण्यं सम्पद्यते" इति

"saṃdhivigrahābhyāṃ hi ṣāḍguṇyaṃ sampadyate" iti

---

7.1.5

षाड्गुण्यम् एवैतद् अवस्थाभेदाद् इति कौटिल्यः

ṣāḍguṇyam evaitad avasthābhedād iti kauṭilyaḥ

---

7.1.6

तत्र पणबन्धः संधिः

tatra paṇabandhaḥ saṃdhiḥ

---

7.1.7

अपकारो विग्रहः

apakāro vigrahaḥ

---

7.1.8

उपेक्षणम् आसनम्

upekṣaṇam āsanam

---

7.1.9

अभ्युच्चयो यानम्

abhyuccayo yānam

---

7.1.10

परार्पणं संश्रयः

parārpaṇaṃ saṃśrayaḥ

---

7.1.11

संधिविग्रहोपादानं द्वैधीभावः

saṃdhivigrahopādānaṃ dvaidhībhāvaḥ

---

7.1.12

इति षड्गुणाः

iti ṣaḍguṇāḥ

---

7.1.13

परस्माद्द् हीयमानः संदधीत

parasmādd hīyamānaḥ saṃdadhīta

---

7.1.14

अभ्युच्चीयमानो विगृह्णीयात्

abhyuccīyamāno vigṛhṇīyāt

---

7.1.15

"न मां परो नाहं परम् उपहन्तुं शक्तः" इत्य् आसीत

"na māṃ paro nāhaṃ param upahantuṃ śaktaḥ" ity āsīta

---

7.1.16

गुणातिशययुक्तो यायात्

guṇātiśayayukto yāyāt

---

7.1.17

शक्तिहीनः संश्रयेत

śaktihīnaḥ saṃśrayeta

---

7.1.18

सहायसाध्ये कार्ये द्वैधीभावं गच्छेत्

sahāyasādhye kārye dvaidhībhāvaṃ gacchet

---

7.1.19

इति गुणावस्थापनम्

iti guṇāvasthāpanam

---

7.1.20

तेषां यस्मिन् वा गुणे स्थितः पश्येत् "इहस्थः शक्ष्यामि दुर्गसेतुकर्मवणिक्पथशून्यनिवेशखनिद्रव्यहस्तिवनकर्माण्य् आत्मनः प्रवर्तयितुम्, परस्य चैतानि कर्माण्य् उपहन्तुम्" इति तम् आतिष्ठेत्

teṣāṃ yasmin vā guṇe sthitaḥ paśyet "ihasthaḥ śakṣyāmi durgasetukarmavaṇikpathaśūnyaniveśakhanidravyahastivanakarmāṇy ātmanaḥ pravartayitum, parasya caitāni karmāṇy upahantum" iti tam ātiṣṭhet

---

7.1.21

सा वृद्धिः

sā vṛddhiḥ

---

7.1.22

"आशुतरा मे वृद्धिर् भूयस्तरा वृद्ध्युदयतरा वा भविष्यति, विपरीता परस्य" इति ज्ञात्वा परवृद्धिम् उपेक्षेत

"āśutarā me vṛddhir bhūyastarā vṛddhyudayatarā vā bhaviṣyati, viparītā parasya" iti jñātvā paravṛddhim upekṣeta

---

7.1.23

तुल्यकालफलोदयायां वा वृद्धौ संधिम् उपेयात्

tulyakālaphalodayāyāṃ vā vṛddhau saṃdhim upeyāt

---

7.1.24

यस्मिन् वा गुणे स्थितः स्वकर्मणाम् उपघातं पश्येन् नेतरस्य तस्मिन् न तिष्ठेत्

yasmin vā guṇe sthitaḥ svakarmaṇām upaghātaṃ paśyen netarasya tasmin na tiṣṭhet

---

7.1.25

एष क्षयः

eṣa kṣayaḥ

---

7.1.26

"चिरतरेणाल्पतरं वृद्ध्युदयतरं वा क्षेष्ये, विपरीतं परः" इति ज्ञात्वा क्षयम् उपेक्षेत

"ciratareṇālpataraṃ vṛddhyudayataraṃ vā kṣeṣye, viparītaṃ paraḥ" iti jñātvā kṣayam upekṣeta

---

7.1.27

तुल्यकालफलोदये वा क्षये संधिम् उपेयात्

tulyakālaphalodaye vā kṣaye saṃdhim upeyāt

---

7.1.28

यस्मिन् वा गुणे स्थितः स्वकर्मवृद्धिं क्षयं वा नाभिपश्येद् एतत्स्थानम्

yasmin vā guṇe sthitaḥ svakarmavṛddhiṃ kṣayaṃ vā nābhipaśyed etatsthānam

---

7.1.29

"ह्रस्वतरं वृद्ध्युदयतरं वा स्थास्यामि, विपरीतं परः" इति ज्ञात्वा स्थानम् उपेक्षेत

"hrasvataraṃ vṛddhyudayataraṃ vā sthāsyāmi, viparītaṃ paraḥ" iti jñātvā sthānam upekṣeta

---

7.1.30

"तुल्यकालफलोदये वा स्थाने संधिम् उपेयाद्" इत्य् आचार्याः

"tulyakālaphalodaye vā sthāne saṃdhim upeyād" ity ācāryāḥ

---

7.1.31

नैतद् विभाषितम् इति कौटिल्यः

naitad vibhāṣitam iti kauṭilyaḥ

---

7.1.32a

यदि वा पश्येत् "सन्धौ स्थितो महाफलैः स्वकर्मभिः परकर्माण्य् उपहनिष्यामि, महाफलानि वा स्वकर्माण्य् उपभोक्ष्ये, परकर्माणि वा, संधिविश्वासेन वा योगोपनिषत्प्रणिधिभिः परकर्माण्य् उपहनिष्यामि, सुखं वा सानुग्रहपरिहारसौकर्यं फललाभभूयस्त्वेन स्वकर्मणां परकर्मयोगावहं जनम् आस्रावयिष्यामि

yadi vā paśyet "sandhau sthito mahāphalaiḥ svakarmabhiḥ parakarmāṇy upahaniṣyāmi, mahāphalāni vā svakarmāṇy upabhokṣye, parakarmāṇi vā, saṃdhiviśvāsena vā yogopaniṣatpraṇidhibhiḥ parakarmāṇy upahaniṣyāmi, sukhaṃ vā sānugrahaparihārasaukaryaṃ phalalābhabhūyastvena svakarmaṇāṃ parakarmayogāvahaṃ janam āsrāvayiṣyāmi

---

7.1.32b

बलिनातिमात्रेण वा संहितः परः स्वकर्मोपघातं प्राप्स्यति, येन वा विगृहीतो मयासंधत्ते तेनास्य विग्रहं दीर्घं करिष्यामि, मया वा संहितस्य मद्द्वेषिणो जनपदं पीडयिष्यति

balinātimātreṇa vā saṃhitaḥ paraḥ svakarmopaghātaṃ prāpsyati, yena vā vigṛhīto mayāsaṃdhatte tenāsya vigrahaṃ dīrghaṃ kariṣyāmi, mayā vā saṃhitasya maddveṣiṇo janapadaṃ pīḍayiṣyati

---

7.1.32c

परोपहतो वास्य जनपदो माम् आगमिष्यति, ततः कर्मसु वृद्धिं प्राप्स्यामि, विपन्नकर्मारम्भो वा विषमस्थः परः कर्मसु न मे विक्रमेत

paropahato vāsya janapado mām āgamiṣyati, tataḥ karmasu vṛddhiṃ prāpsyāmi, vipannakarmārambho vā viṣamasthaḥ paraḥ karmasu na me vikrameta

---

7.1.32d

परतः प्रवृत्तकर्मारम्भो वा ताभ्यां संहितः कर्मसु वृद्धिं प्राप्स्यामि, शत्रुप्रतिबद्धं वा शत्रुणा संधिं कृत्वा मण्डलं भेत्स्यामि

parataḥ pravṛttakarmārambho vā tābhyāṃ saṃhitaḥ karmasu vṛddhiṃ prāpsyāmi, śatrupratibaddhaṃ vā śatruṇā saṃdhiṃ kṛtvā maṇḍalaṃ bhetsyāmi

---

7.1.32e

भिन्नम् अवाप्स्यामि, दण्डानुग्रहेण वा शत्रुम् उपगृह्य मण्डललिप्सायां विद्वेषं ग्राहयिष्यामि, विद्विष्टं तेनैव घातयिष्यामि" इति संधिना वृद्धिम् आतिष्ठेत्

bhinnam avāpsyāmi, daṇḍānugraheṇa vā śatrum upagṛhya maṇḍalalipsāyāṃ vidveṣaṃ grāhayiṣyāmi, vidviṣṭaṃ tenaiva ghātayiṣyāmi" iti saṃdhinā vṛddhim ātiṣṭhet

---

7.1.33a

यदि वा पश्येत् "आयुधीयप्रायः श्रेणीप्रायो वा मे जनपदः शैलवननदीदुर्गैकद्वारारक्षो वा शक्ष्यति पराभियोगं प्रतिहन्तुम्, विषयान्ते दुर्गम् अविषह्यम् अपाश्रितो वा शक्ष्यामि परकर्माण्य् उपहन्तुं

yadi vā paśyet "āyudhīyaprāyaḥ śreṇīprāyo vā me janapadaḥ śailavananadīdurgaikadvārārakṣo vā śakṣyati parābhiyogaṃ pratihantum, viṣayānte durgam aviṣahyam apāśrito vā śakṣyāmi parakarmāṇy upahantuṃ

---

7.1.33b

व्यसनपीडोपहतोत्साहो वा परः सम्प्राप्तकर्मोपघातकालः, विगृहीतस्यान्यतो वा शक्ष्यामि जनपदम् अपवाहयितुम्" इति विग्रहे स्थितो वृद्धिम् आतिष्ठेत्

vyasanapīḍopahatotsāho vā paraḥ samprāptakarmopaghātakālaḥ, vigṛhītasyānyato vā śakṣyāmi janapadam apavāhayitum" iti vigrahe sthito vṛddhim ātiṣṭhet

---

7.1.34

यदि वा मन्येत "न मे शक्तः परः कर्माण्य् उपहन्तुं नाहं तस्य कर्मोपघाती वा, व्यसनम् अस्य, श्ववराहयोर् इव कलहे वा, स्वकर्मानुष्ठानपरो वा वर्धिष्ये" इत्य् आसनेन वृद्धिम् आतिष्ठेत्

yadi vā manyeta "na me śaktaḥ paraḥ karmāṇy upahantuṃ nāhaṃ tasya karmopaghātī vā, vyasanam asya, śvavarāhayor iva kalahe vā, svakarmānuṣṭhānaparo vā vardhiṣye" ity āsanena vṛddhim ātiṣṭhet

---

7.1.35

यदि वा मन्येत "यानसाध्यः कर्मोपघातः शत्रोः, प्रतिविहितस्वकर्मारक्षश् चास्मि" इति यानेन वृद्धिम् आतिष्ठेत्

yadi vā manyeta "yānasādhyaḥ karmopaghātaḥ śatroḥ, prativihitasvakarmārakṣaś cāsmi" iti yānena vṛddhim ātiṣṭhet

---

7.1.36

यदि वा मन्येत "नास्मि शक्तः परकर्माण्य् उपहन्तुम्, स्वकर्मोपघातं वा त्रातुम्" इति, बलवन्तम् आश्रितः स्वकर्मानुष्ठानेन क्षयात् स्थानं स्थानाद् वृद्धिं चाकाङ्क्षेत

yadi vā manyeta "nāsmi śaktaḥ parakarmāṇy upahantum, svakarmopaghātaṃ vā trātum" iti, balavantam āśritaḥ svakarmānuṣṭhānena kṣayāt sthānaṃ sthānād vṛddhiṃ cākāṅkṣeta

---

7.1.37

यदि वा मन्येत "संधिनैकतः स्वकर्माणि प्रवर्तयिष्यामि, विग्रहेणैकतः परकर्माण्य् उपहनिष्यामि" इति द्वैधीभावेन वृद्धिम् आतिष्ठेत् // कz07.1.38अब्/ एवं षड्भिर् गुणैर् एतैः स्थितः प्रकृतिमण्डले / कz07.1.38च्द्/ पर्येषेत क्षयात् स्थानं स्थानाद् वृद्धिं च कर्मसु //ए (संश्रयवृत्ति)

yadi vā manyeta "saṃdhinaikataḥ svakarmāṇi pravartayiṣyāmi, vigraheṇaikataḥ parakarmāṇy upahaniṣyāmi" iti dvaidhībhāvena vṛddhim ātiṣṭhet // kaz07.1.38ab/ evaṃ ṣaḍbhir guṇair etaiḥ sthitaḥ prakṛtimaṇḍale / kaz07.1.38cd/ paryeṣeta kṣayāt sthānaṃ sthānād vṛddhiṃ ca karmasu //e (saṃśrayavṛtti)

7.2.1

संधिविग्रहयोस् तुल्यायां वृद्धौ संधिम् उपेयात्

saṃdhivigrahayos tulyāyāṃ vṛddhau saṃdhim upeyāt

---

7.2.2

विग्रहे हि क्षयव्ययप्रवासप्रत्यवाया भवन्ति

vigrahe hi kṣayavyayapravāsapratyavāyā bhavanti

---

7.2.3

तेनासनयानयोर् आसनं व्याख्यातम्

tenāsanayānayor āsanaṃ vyākhyātam

---

7.2.4

द्वैधीभावसंश्रययोर् द्वैधीभावं गच्छेत्

dvaidhībhāvasaṃśrayayor dvaidhībhāvaṃ gacchet

---

7.2.5

द्वैधीभूतो हि स्वकर्मप्रधान आत्मन एवोपकरोति, संश्रितस् तु परस्योपकरोति, नात्मनः

dvaidhībhūto hi svakarmapradhāna ātmana evopakaroti, saṃśritas tu parasyopakaroti, nātmanaḥ

---

7.2.6

यद्बलः सामन्तस् तद्विशिष्टबलम् आश्रयेत्

yadbalaḥ sāmantas tadviśiṣṭabalam āśrayet

---

7.2.7

तद्विशिष्टबलाभावे तम् एवाश्रितः कोशदण्डभूमीनाम् अन्यतमेनास्योपकर्तुम् अदृष्टः प्रयतेत

tadviśiṣṭabalābhāve tam evāśritaḥ kośadaṇḍabhūmīnām anyatamenāsyopakartum adṛṣṭaḥ prayateta

---

7.2.8

महादोषो हि विशिष्टबलसमागमो राज्ञाम्, अन्यत्रारिविगृहीतात्

mahādoṣo hi viśiṣṭabalasamāgamo rājñām, anyatrārivigṛhītāt

---

7.2.9

अशक्ये दण्डोपनतवद् वर्तेत

aśakye daṇḍopanatavad varteta

---

7.2.10

यदा चास्य प्राणहरं व्याधिम् अन्तःकोपं शत्रुवृद्धिं मित्रव्यसनम् उपस्थितं वा तन्निमित्ताम् आत्मनश् च वृद्धिं पश्येत् तदा सम्भाव्यव्याधिधर्मकार्यापदेशेनापयायात्

yadā cāsya prāṇaharaṃ vyādhim antaḥkopaṃ śatruvṛddhiṃ mitravyasanam upasthitaṃ vā tannimittām ātmanaś ca vṛddhiṃ paśyet tadā sambhāvyavyādhidharmakāryāpadeśenāpayāyāt

---

7.2.11

स्वविषयस्थो वा नोपगच्छेत्

svaviṣayastho vā nopagacchet

---

7.2.12

आसन्नो वास्य च्छिद्रेषु प्रहरेत्

āsanno vāsya cchidreṣu praharet

---

7.2.13

बलीयसोर् वा मध्यगतस् त्राणसमर्थम् आश्रयेत, यस्य वान्तर्धिः स्यात्, उभौ वा

balīyasor vā madhyagatas trāṇasamartham āśrayeta, yasya vāntardhiḥ syāt, ubhau vā

---

7.2.14

कपालसंश्रयस् तिष्ठेत्, मूलहरम् इतरस्येतरम् अपदिशन्

kapālasaṃśrayas tiṣṭhet, mūlaharam itarasyetaram apadiśan

---

7.2.15

भेदम् उभयोर् वा परस्परापदेशं प्रयुञ्जीत, भिन्नयोर् उपांशुदण्डम्

bhedam ubhayor vā parasparāpadeśaṃ prayuñjīta, bhinnayor upāṃśudaṇḍam

---

7.2.16

पार्श्वस्थो वा बलस्थयोर् आसन्नभयात् प्रतिकुर्वीत

pārśvastho vā balasthayor āsannabhayāt pratikurvīta

---

7.2.17

दुर्गापाश्रयो वा द्वैधीभूतस् तिष्ठेत्

durgāpāśrayo vā dvaidhībhūtas tiṣṭhet

---

7.2.18

संधिविग्रहक्रमहेतुभिर् वा चेष्टेत

saṃdhivigrahakramahetubhir vā ceṣṭeta

---

7.2.19

दूष्यामित्राटविकान् उभयोर् उपगृह्णीयात्

dūṣyāmitrāṭavikān ubhayor upagṛhṇīyāt

---

7.2.20

एतयोर् अन्यतरं गच्छंस् तैर् एवान्यतरस्य व्यसने प्रहरेत्

etayor anyataraṃ gacchaṃs tair evānyatarasya vyasane praharet

---

7.2.21

द्वाभ्याम् उपहतो वा मण्डलापाश्रयस् तिष्ठेत्, मध्यमम् उदासीनं वा संश्रयेत

dvābhyām upahato vā maṇḍalāpāśrayas tiṣṭhet, madhyamam udāsīnaṃ vā saṃśrayeta

---

7.2.22

तेन सहैकम् उपगृह्येतरम् उच्छिन्द्याद्, उभौ वा

tena sahaikam upagṛhyetaram ucchindyād, ubhau vā

---

7.2.23

द्वाभ्याम् उच्छिन्नो वा मध्यमोदासीनयोस् तत्पक्षीयाणां वा राज्ञां न्यायवृत्तिम् आश्रयेत

dvābhyām ucchinno vā madhyamodāsīnayos tatpakṣīyāṇāṃ vā rājñāṃ nyāyavṛttim āśrayeta

---

7.2.24

तुल्यानां वा यस्य प्रकृतयः सुख्येयुर् एनम्, यत्रस्थो वा शक्नुयाद् आत्मानम् उद्धर्तुम्, यत्र वा पूर्वपुरुषोचिता गतिर् आसन्नः सम्बन्धो वा, मित्राणि भूयांस्य् अतिशक्तिमन्ति वा भवेयुः // कz07.2.25अब्/ प्रियो यस्य भवेद् यो वा प्रियोअस्य कतरस् तयोः / कz07.2.25च्द्/ प्रियो यस्य स तं गच्छेद् इत्य् आश्रयगतिः परा //ए (समहीनज्यायसां गुणाभिनिवेशः हीनसंधयह्)

tulyānāṃ vā yasya prakṛtayaḥ sukhyeyur enam, yatrastho vā śaknuyād ātmānam uddhartum, yatra vā pūrvapuruṣocitā gatir āsannaḥ sambandho vā, mitrāṇi bhūyāṃsy atiśaktimanti vā bhaveyuḥ // kaz07.2.25ab/ priyo yasya bhaved yo vā priyoasya kataras tayoḥ / kaz07.2.25cd/ priyo yasya sa taṃ gacched ity āśrayagatiḥ parā //e (samahīnajyāyasāṃ guṇābhiniveśaḥ hīnasaṃdhayah)

7.3.1

विजिगीषुः शक्त्यपेक्षः षाड्गुण्यम् उपयुञ्जीत

vijigīṣuḥ śaktyapekṣaḥ ṣāḍguṇyam upayuñjīta

---

7.3.2

समज्यायोभ्यां संधीयेत, हीनेन विगृह्णीयात्

samajyāyobhyāṃ saṃdhīyeta, hīnena vigṛhṇīyāt

---

7.3.3

विगृहीतो हि ज्यायसा हस्तिना पादयुद्धम् इवाभ्युपैति

vigṛhīto hi jyāyasā hastinā pādayuddham ivābhyupaiti

---

7.3.4

समेन चामं पात्रम् आमेनाहतम् इवोभयतः क्षयं करोति

samena cāmaṃ pātram āmenāhatam ivobhayataḥ kṣayaṃ karoti

---

7.3.5

कुम्भेनेवाश्मा हीनेनैकान्तसिद्धिम् अवाप्नोति

kumbhenevāśmā hīnenaikāntasiddhim avāpnoti

---

7.3.6

ज्यायांश् चेन् न संधिम् इच्छेद् दण्डोपनतवृत्तम् आबलीयसं वा योगम् आतिष्ठेत्

jyāyāṃś cen na saṃdhim icched daṇḍopanatavṛttam ābalīyasaṃ vā yogam ātiṣṭhet

---

7.3.7

समश् चेन् न संधिम् इच्छेद् यावन्मात्रम् अपकुर्यात् तावन्मात्रम् अस्य प्रत्यपकुर्यात्

samaś cen na saṃdhim icched yāvanmātram apakuryāt tāvanmātram asya pratyapakuryāt

---

7.3.8

तेजो हि संधानकारणम्

tejo hi saṃdhānakāraṇam

---

7.3.9

नातप्तं लोहं लोहेन संधत्त इति

nātaptaṃ lohaṃ lohena saṃdhatta iti

---

7.3.10

हीनश् चेत् सर्वत्रानुप्रणतस् तिष्ठेत् संधिम् उपेयात्

hīnaś cet sarvatrānupraṇatas tiṣṭhet saṃdhim upeyāt

---

7.3.11

आरण्योअग्निर् इव हि दुःखामर्षजं तेजो विक्रमयति

āraṇyoagnir iva hi duḥkhāmarṣajaṃ tejo vikramayati

---

7.3.12

मण्डलस्य चानुग्राह्यो भवति

maṇḍalasya cānugrāhyo bhavati

---

7.3.13

संहितश् चेत् "परप्रकृतयो लुब्धक्षीणापचरिताः प्रत्यादानभयाद् वा नोपगच्छन्ति" इति पश्येद्द् हीनोअपि विगृह्णीयात्

saṃhitaś cet "paraprakṛtayo lubdhakṣīṇāpacaritāḥ pratyādānabhayād vā nopagacchanti" iti paśyedd hīnoapi vigṛhṇīyāt

---

7.3.14

विगृहीतश् चेत् "परप्रकृतयो लुब्धक्षीणापचरिता विग्रहोद्विग्ना वा मां नोपगच्छन्ति" इति पश्येज् ज्यायान् अपि संधीयेत, विग्रहोद्वेगं वा शमयेत्

vigṛhītaś cet "paraprakṛtayo lubdhakṣīṇāpacaritā vigrahodvignā vā māṃ nopagacchanti" iti paśyej jyāyān api saṃdhīyeta, vigrahodvegaṃ vā śamayet

---

7.3.15

व्यसनयौगपद्येअपि "गुरुव्यसनोअस्मि, लघुव्यसनः परः सुखेन प्रतिकृत्य व्यसनम् आत्मनोअभियुञ्ज्याद्" इति पश्येज् ज्यायान् अपि संधीयेत

vyasanayaugapadyeapi "guruvyasanoasmi, laghuvyasanaḥ paraḥ sukhena pratikṛtya vyasanam ātmanoabhiyuñjyād" iti paśyej jyāyān api saṃdhīyeta

---

7.3.16

संधिविग्रहयोश् चेत् परकर्शनम् आत्मोपचयं वा नाभिपश्येज् ज्यायान् अप्य् आसीत

saṃdhivigrahayoś cet parakarśanam ātmopacayaṃ vā nābhipaśyej jyāyān apy āsīta

---

7.3.17

परव्यसनम् अप्रतिकार्यं चेत् पश्येद्द् हीनोअप्य् अभियायात्

paravyasanam apratikāryaṃ cet paśyedd hīnoapy abhiyāyāt

---

7.3.18

अप्रतिकार्यासन्नव्यसनो वा ज्यायान् अपि संश्रयेत

apratikāryāsannavyasano vā jyāyān api saṃśrayeta

---

7.3.19

संधिनैकतो विग्रहेणैकतश् चेत् कार्यसिद्धिं पश्येज् ज्यायान् अपि द्वैधीभूतस् तिष्ठेत्

saṃdhinaikato vigraheṇaikataś cet kāryasiddhiṃ paśyej jyāyān api dvaidhībhūtas tiṣṭhet

---

7.3.20

एवं समस्य षाड्गुण्योपयोगः

evaṃ samasya ṣāḍguṇyopayogaḥ

---

7.3.21

तत्र तु प्रतिविशेषः // कz07.3.22अब्/ प्रवृत्तचक्रेणाक्रान्तो राज्ञा बलवताबलः / कz07.3.22च्द्/ संधिनोपनमेत् तूर्णं कोशदण्डात्मभूमिभिः // कz07.3.23अब्/ स्वयं संख्यातदण्डेन दण्डस्य विभवेन वा / कz07.3.23च्द्/ उपस्थातव्यम् इत्य् एष संधिर् आत्मामिषो मतः // कz07.3.24अब्/ सेनापतिकुमाराभ्याम् उपस्थातव्यम् इत्य् अयम् / कz07.3.24च्द्/ पुरुषान्तरसंधिः स्यान् नात्मनेत्य् आत्मरक्षणः // कz07.3.25अब्/ एकेनान्यत्र यातव्यं स्वयं दण्डेन वेत्य् अयम् / कz07.3.25च्द्/ अदृष्टपुरुषः संधिर् दण्डमुख्यात्मरक्षणः // कz07.3.26अब्/ मुख्यस्त्रीबन्धनं कुर्यात् पूर्वयोः पश्चिमे त्व् अरिम् / कz07.3.26च्द्/ साधयेद् गूढम् इत्य् एते दण्डोपनतसंधयः // कz07.3.27अब्/ कोशदानेन शेषाणां प्रकृतीनां विमोक्षणम् / कz07.3.27च्द्/ परिक्रयो भवेत् संधिः स एव च यथासुखम् // कz07.3.28अब्/ स्कन्धोपनेयो बहुधा ज्ञेयः संधिर् उपग्रहः / कz07.3.28च्द्/ निरुद्धो देशकालाभ्याम् अत्ययः स्याद् उपग्रहः // कz07.3.29अब्/ विषह्यदानाद् आयत्यां क्षमः स्त्रीबन्धनाद् अपि / कz07.3.29च्द्/ सुवर्णसंधिर् विश्वासाद् एकीभावगतो भवेत् // कz07.3.30अब्/ विपरीतः कपालः स्याद् अत्यादानाभिभाषितः / कz07.3.30च्द्/ पूर्वयोः प्रणयेत् कुप्यं हस्त्यश्वं वा गरान्वितम् // कz07.3.31अब्/ तृतीये प्रणयेद् अर्थं कथयन् कर्मणां क्षयम् / कz07.3.31च्द्/ तिष्ठेच् चतुर्थ इत्य् एते कोशोपनतसंधयः // कz07.3.32अब्/ भूम्येकदेशत्यागेन शेषप्रकृतिरक्षणम् / कz07.3.32च्द्/ आदिष्टसंधिस् तत्रेष्टो गूढस्तेनोपघातिनः // कz07.3.33अब्/ भूमीनाम् आत्तसाराणां मूलवर्जं प्रणामनम् / कz07.3.33च्द्/ उच्छिन्नसंधिस् तत्रेष्टः परव्यसनकाङ्क्षिणः // कz07.3.34अब्/ फलदानेन भूमीनां मोक्षणं स्याद् अवक्रयः / कz07.3.34च्द्/ फलातिमुक्तो भूमिभ्यः संधिः स परिदूषणः // कz07.3.35अब्/ कुर्याद् अवेक्षणं पूर्वौ पश्चिमौ त्व् आबलीयसम् / कz07.3.35च्द्/ आदाय फलम् इत्य् एते देशोपनतसंधयः // कz07.3.36अब्/ स्वकार्याणां वशेनैते देशे काले च भाषिताः / कz07.3.36च्द्/ आबलीयसिकाः कार्यास् त्रिविधा हीनसंधयः //ए (विगृह्यासनं संधायासनं विगृह्ययानं संधाययानं सम्भूयप्रयाणम्)

tatra tu prativiśeṣaḥ // kaz07.3.22ab/ pravṛttacakreṇākrānto rājñā balavatābalaḥ / kaz07.3.22cd/ saṃdhinopanamet tūrṇaṃ kośadaṇḍātmabhūmibhiḥ // kaz07.3.23ab/ svayaṃ saṃkhyātadaṇḍena daṇḍasya vibhavena vā / kaz07.3.23cd/ upasthātavyam ity eṣa saṃdhir ātmāmiṣo mataḥ // kaz07.3.24ab/ senāpatikumārābhyām upasthātavyam ity ayam / kaz07.3.24cd/ puruṣāntarasaṃdhiḥ syān nātmanety ātmarakṣaṇaḥ // kaz07.3.25ab/ ekenānyatra yātavyaṃ svayaṃ daṇḍena vety ayam / kaz07.3.25cd/ adṛṣṭapuruṣaḥ saṃdhir daṇḍamukhyātmarakṣaṇaḥ // kaz07.3.26ab/ mukhyastrībandhanaṃ kuryāt pūrvayoḥ paścime tv arim / kaz07.3.26cd/ sādhayed gūḍham ity ete daṇḍopanatasaṃdhayaḥ // kaz07.3.27ab/ kośadānena śeṣāṇāṃ prakṛtīnāṃ vimokṣaṇam / kaz07.3.27cd/ parikrayo bhavet saṃdhiḥ sa eva ca yathāsukham // kaz07.3.28ab/ skandhopaneyo bahudhā jñeyaḥ saṃdhir upagrahaḥ / kaz07.3.28cd/ niruddho deśakālābhyām atyayaḥ syād upagrahaḥ // kaz07.3.29ab/ viṣahyadānād āyatyāṃ kṣamaḥ strībandhanād api / kaz07.3.29cd/ suvarṇasaṃdhir viśvāsād ekībhāvagato bhavet // kaz07.3.30ab/ viparītaḥ kapālaḥ syād atyādānābhibhāṣitaḥ / kaz07.3.30cd/ pūrvayoḥ praṇayet kupyaṃ hastyaśvaṃ vā garānvitam // kaz07.3.31ab/ tṛtīye praṇayed arthaṃ kathayan karmaṇāṃ kṣayam / kaz07.3.31cd/ tiṣṭhec caturtha ity ete kośopanatasaṃdhayaḥ // kaz07.3.32ab/ bhūmyekadeśatyāgena śeṣaprakṛtirakṣaṇam / kaz07.3.32cd/ ādiṣṭasaṃdhis tatreṣṭo gūḍhastenopaghātinaḥ // kaz07.3.33ab/ bhūmīnām āttasārāṇāṃ mūlavarjaṃ praṇāmanam / kaz07.3.33cd/ ucchinnasaṃdhis tatreṣṭaḥ paravyasanakāṅkṣiṇaḥ // kaz07.3.34ab/ phaladānena bhūmīnāṃ mokṣaṇaṃ syād avakrayaḥ / kaz07.3.34cd/ phalātimukto bhūmibhyaḥ saṃdhiḥ sa paridūṣaṇaḥ // kaz07.3.35ab/ kuryād avekṣaṇaṃ pūrvau paścimau tv ābalīyasam / kaz07.3.35cd/ ādāya phalam ity ete deśopanatasaṃdhayaḥ // kaz07.3.36ab/ svakāryāṇāṃ vaśenaite deśe kāle ca bhāṣitāḥ / kaz07.3.36cd/ ābalīyasikāḥ kāryās trividhā hīnasaṃdhayaḥ //e (vigṛhyāsanaṃ saṃdhāyāsanaṃ vigṛhyayānaṃ saṃdhāyayānaṃ sambhūyaprayāṇam)

7.4.1

संधिविग्रहयोर् आसनं यानं च व्याख्यातम्

saṃdhivigrahayor āsanaṃ yānaṃ ca vyākhyātam

---

7.4.2

स्थानम् आसनम् उपेक्षणं चेत्य् आसनपर्यायाः

sthānam āsanam upekṣaṇaṃ cety āsanaparyāyāḥ

---

7.4.3

विशेषस् तु गुणैकदेशे स्थानम्, स्ववृद्धिप्राप्त्यर्थम् आसनम्, उपायानाम् अप्रयोग उपेक्षणम्

viśeṣas tu guṇaikadeśe sthānam, svavṛddhiprāptyartham āsanam, upāyānām aprayoga upekṣaṇam

---

7.4.4

अतिसंधानकामयोर् अरिविजिगीष्वोर् उपहन्तुम् अशक्तयोर् विगृह्यासनं संधाय वा

atisaṃdhānakāmayor arivijigīṣvor upahantum aśaktayor vigṛhyāsanaṃ saṃdhāya vā

---

7.4.5

यदा वा पश्येत् "स्वदण्डैर् मित्राटवीदण्डैर् वा समं ज्यायांसं वा कर्शयितुम् उत्सहे" इति तदा कृतबाह्याभ्यन्तरकृत्यो विगृह्यासीत

yadā vā paśyet "svadaṇḍair mitrāṭavīdaṇḍair vā samaṃ jyāyāṃsaṃ vā karśayitum utsahe" iti tadā kṛtabāhyābhyantarakṛtyo vigṛhyāsīta

---

7.4.6

यदा वा पश्येत् "उत्साहयुक्ता मे प्रकृतयः संहता विवृद्धाः स्वकर्माण्य् अव्याहताश् चरिष्यन्ति परस्य वा कर्माण्य् उपहनिष्यन्ति" इति तदा विगृह्यासीत

yadā vā paśyet "utsāhayuktā me prakṛtayaḥ saṃhatā vivṛddhāḥ svakarmāṇy avyāhatāś cariṣyanti parasya vā karmāṇy upahaniṣyanti" iti tadā vigṛhyāsīta

---

7.4.7a

यदा वा पश्येत् "परस्यापचरिताः क्षीणा लुब्धाः स्वचक्रस्तेनाटवीव्यथिता वा प्रकृतयः स्वयम् उपजापेन वा माम् एष्यन्ति, सम्पन्ना मे वार्त्ता, विपन्ना परस्य, तस्य प्रकृतयो दुर्भिक्षोपहता माम् एष्यन्ति; विपन्ना मे वार्त्ता, सम्पन्ना परस्य

yadā vā paśyet "parasyāpacaritāḥ kṣīṇā lubdhāḥ svacakrastenāṭavīvyathitā vā prakṛtayaḥ svayam upajāpena vā mām eṣyanti, sampannā me vārttā, vipannā parasya, tasya prakṛtayo durbhikṣopahatā mām eṣyanti; vipannā me vārttā, sampannā parasya

---

7.4.7b

तं मे प्रकृतयो न गमिष्यन्ति, विगृह्य चास्य धान्यपशुहिरण्यान्य् आहरिष्यामि, स्वपण्योपघातीनि वा परपण्यानि निवर्तयिष्यामि

taṃ me prakṛtayo na gamiṣyanti, vigṛhya cāsya dhānyapaśuhiraṇyāny āhariṣyāmi, svapaṇyopaghātīni vā parapaṇyāni nivartayiṣyāmi

---

7.4.7c

परवणिक्पथाद् वा सरवन्ति माम् एष्यन्ति विगृहीते, नेतरम्, दूष्यामित्राटवीनिग्रहं वा विगृहीतो न करिष्यति, तैर् एव वा विग्रहं प्राप्स्यति

paravaṇikpathād vā saravanti mām eṣyanti vigṛhīte, netaram, dūṣyāmitrāṭavīnigrahaṃ vā vigṛhīto na kariṣyati, tair eva vā vigrahaṃ prāpsyati

---

7.4.7d

मित्रं मे मित्रभाव्य् अभिप्रयातो बह्वल्पकालं तनुक्षयव्ययम् अर्थं प्राप्स्यति, गुणवतीम् आदेयां वा भूमिम्

mitraṃ me mitrabhāvy abhiprayāto bahvalpakālaṃ tanukṣayavyayam arthaṃ prāpsyati, guṇavatīm ādeyāṃ vā bhūmim

---

7.4.7e

सर्वसंदोहेन वा माम् अनादृत्य प्रयातुकामः कथं न यायाद्" इति परवृद्धिप्रतिघातार्थं प्रतापार्थं च विगृह्यासीत

sarvasaṃdohena vā mām anādṛtya prayātukāmaḥ kathaṃ na yāyād" iti paravṛddhipratighātārthaṃ pratāpārthaṃ ca vigṛhyāsīta

---

7.4.8

"तम् एव हि प्रत्यावृत्तो ग्रसते" इत्य् आचार्याः

"tam eva hi pratyāvṛtto grasate" ity ācāryāḥ

---

7.4.9

नेति कौटिल्यः

neti kauṭilyaḥ

---

7.4.10

कर्शनमात्रम् अस्य कुर्याद् अव्यसनिनः, परवृद्ध्या तु वृद्धः समुच्छेदनम्

karśanamātram asya kuryād avyasaninaḥ, paravṛddhyā tu vṛddhaḥ samucchedanam

---

7.4.11

एवं परस्य यातव्योअस्मै साहाय्यम् अविनष्टः प्रयच्छेत्

evaṃ parasya yātavyoasmai sāhāyyam avinaṣṭaḥ prayacchet

---

7.4.12

तस्मात् सर्वसंदोहप्रकृतं विगृह्यासीत

tasmāt sarvasaṃdohaprakṛtaṃ vigṛhyāsīta

---

7.4.13

विगृह्यासनहेतुप्रातिलोम्ये संधायासीत

vigṛhyāsanahetuprātilomye saṃdhāyāsīta

---

7.4.14

विगृह्यासनहेतुभिर् अभ्युच्चितः सर्वसंदोहवर्जं विगृह्य यायात्

vigṛhyāsanahetubhir abhyuccitaḥ sarvasaṃdohavarjaṃ vigṛhya yāyāt

---

7.4.15

यदा वा पश्येत् "व्यसनी परः, प्रकृतिव्यसनं वास्य शेएषप्रकृतिभिर् अप्रतिकार्यम्, स्वचक्रपीडिता विरक्ता वास्य प्रकृतयः कर्शिता निरुत्साहाः परस्पराद् वा भिन्नाः शक्या लोभयितुम्, अग्न्युदकव्याधिमरकदुर्भिक्षनिमित्तं क्षीणयुग्यपुरुषनिचयरक्षाविधानः परः" इति तदा विगृह्य यायात्

yadā vā paśyet "vyasanī paraḥ, prakṛtivyasanaṃ vāsya śeeṣaprakṛtibhir apratikāryam, svacakrapīḍitā viraktā vāsya prakṛtayaḥ karśitā nirutsāhāḥ parasparād vā bhinnāḥ śakyā lobhayitum, agnyudakavyādhimarakadurbhikṣanimittaṃ kṣīṇayugyapuruṣanicayarakṣāvidhānaḥ paraḥ" iti tadā vigṛhya yāyāt

---

7.4.16

यदा वा पश्येत् "मित्रम् आक्रन्दश् च मे शूरवृद्धानुरक्तप्रकृतिः, विपरीतप्रकृतिः परः पार्ष्णिग्राहश् चासारश् च, शक्ष्यामि मित्रेणासारम् आक्रन्देन पार्ष्णिग्राहं वा विगृह्य यातुम्" इति तदा विगृह्य यायात्

yadā vā paśyet "mitram ākrandaś ca me śūravṛddhānuraktaprakṛtiḥ, viparītaprakṛtiḥ paraḥ pārṣṇigrāhaś cāsāraś ca, śakṣyāmi mitreṇāsāram ākrandena pārṣṇigrāhaṃ vā vigṛhya yātum" iti tadā vigṛhya yāyāt

---

7.4.17

यदा वा फलम् एकहार्यम् अल्पकालं पश्येत् तदा पार्ष्णिग्राहासाराभ्यां विगृह्य यायात्

yadā vā phalam ekahāryam alpakālaṃ paśyet tadā pārṣṇigrāhāsārābhyāṃ vigṛhya yāyāt

---

7.4.18

विपर्यये संधाय यायात्

viparyaye saṃdhāya yāyāt

---

7.4.19

यदा वा पश्येत् "न शक्यम् एकेन यातुम् अवश्यं च यातव्यम्" इति तदा समहीनज्यायोभिः सामवायिकैः सम्भूय यायाद्, एकत्र निर्दिष्टेनांशेन, अनेकत्रानिर्दिष्टेनांशेन

yadā vā paśyet "na śakyam ekena yātum avaśyaṃ ca yātavyam" iti tadā samahīnajyāyobhiḥ sāmavāyikaiḥ sambhūya yāyād, ekatra nirdiṣṭenāṃśena, anekatrānirdiṣṭenāṃśena

---

7.4.20

तेषाम् असमवाये दण्डम् अन्यतमस्मान् निविष्टांशेन याचेत

teṣām asamavāye daṇḍam anyatamasmān niviṣṭāṃśena yāceta

---

7.4.21

सम्भूयाभिगमनेन वा निर्विश्येत, ध्रुवे लाभे निर्दिष्टेनांशेन, अध्रुवे लाभांशेन // कz07.4.22अब्/ अंशो दण्डसमः पूर्वः प्रयाससम उत्तमः / कz07.4.22च्द्/ विलोपो वा यथालाभं प्रक्षेपसम एव वा //ए (यातव्यामित्रयोर् अभिग्रहचिन्ताः क्षयलोभविरागहेतवः प्रकृतीनां सामवायिकविपरिमर्शह्)

sambhūyābhigamanena vā nirviśyeta, dhruve lābhe nirdiṣṭenāṃśena, adhruve lābhāṃśena // kaz07.4.22ab/ aṃśo daṇḍasamaḥ pūrvaḥ prayāsasama uttamaḥ / kaz07.4.22cd/ vilopo vā yathālābhaṃ prakṣepasama eva vā //e (yātavyāmitrayor abhigrahacintāḥ kṣayalobhavirāgahetavaḥ prakṛtīnāṃ sāmavāyikaviparimarśah)

7.5.1

तुल्यसामन्तव्यसने यातव्यम् अमित्रं वेत्य् अमित्रम् अभियायात्, तत्सिद्धौ यातव्यम्

tulyasāmantavyasane yātavyam amitraṃ vety amitram abhiyāyāt, tatsiddhau yātavyam

---

7.5.2

अमित्रसिद्धौ हि यातव्यः साहाय्यं दद्यान् नामित्रो यातव्यसिद्धौ

amitrasiddhau hi yātavyaḥ sāhāyyaṃ dadyān nāmitro yātavyasiddhau

---

7.5.3

गुरुव्यसनं यातव्यं लघुव्यसनम् अमित्रं वेति "गुरुव्यसनं सौकर्यतो यायाद्" इत्य् आचार्याः

guruvyasanaṃ yātavyaṃ laghuvyasanam amitraṃ veti "guruvyasanaṃ saukaryato yāyād" ity ācāryāḥ

---

7.5.4

नेति कौटिल्यः

neti kauṭilyaḥ

---

7.5.5

लघुव्यसनम् अमित्रं यायात्

laghuvyasanam amitraṃ yāyāt

---

7.5.6

लघ्व् अपि हि व्यसनम् अभियुक्तस्य कृच्छ्रं भवति

laghv api hi vyasanam abhiyuktasya kṛcchraṃ bhavati

---

7.5.7

सत्यं गुर्व् अपि गुरुतरं भवति

satyaṃ gurv api gurutaraṃ bhavati

---

7.5.8

अनभियुक्तस् तु लघुव्यसनः सुखेन व्यसनं प्रतिकृत्यामित्रो यातव्यम् अभिसरेत्, पार्ष्णिं वा गृह्णीयात्

anabhiyuktas tu laghuvyasanaḥ sukhena vyasanaṃ pratikṛtyāmitro yātavyam abhisaret, pārṣṇiṃ vā gṛhṇīyāt

---

7.5.9

यातव्ययौगपद्ये गुरुव्यसनं न्यायवृत्तिं लघुव्यसनम् अन्यायवृत्तिं विरक्तप्रकृतिं वेति विरक्तप्रकृतिं यायात्

yātavyayaugapadye guruvyasanaṃ nyāyavṛttiṃ laghuvyasanam anyāyavṛttiṃ viraktaprakṛtiṃ veti viraktaprakṛtiṃ yāyāt

---

7.5.10

गुरुव्यसनं न्यायवृत्तिम् अभियुक्तं प्रकृतयोअनुगृह्णन्ति, लघुव्यसनम् अन्यायवृत्तिम् उपेक्षन्ते, विरक्ता बलवन्तम् अप्य् उच्छिन्दन्ति

guruvyasanaṃ nyāyavṛttim abhiyuktaṃ prakṛtayoanugṛhṇanti, laghuvyasanam anyāyavṛttim upekṣante, viraktā balavantam apy ucchindanti

---

7.5.11

तस्माद् विरक्तप्रकृतिम् एव यायात्

tasmād viraktaprakṛtim eva yāyāt

---

7.5.12

क्षीणलुब्धप्रकृतिम् अपचरितप्रकृतिं वेति क्षीणलुब्धप्रकृतिं यायात्, क्षीणलुब्धा हि प्रकृतयः सुखेनोपजापं पीडां वोपगच्छन्ति, नापचरिताः प्रधानावग्रहसाध्याः" इत्य् आचार्याः

kṣīṇalubdhaprakṛtim apacaritaprakṛtiṃ veti kṣīṇalubdhaprakṛtiṃ yāyāt, kṣīṇalubdhā hi prakṛtayaḥ sukhenopajāpaṃ pīḍāṃ vopagacchanti, nāpacaritāḥ pradhānāvagrahasādhyāḥ" ity ācāryāḥ

---

7.5.13

नेति कौटिल्यः

neti kauṭilyaḥ

---

7.5.14

क्षीणलुब्धा हि प्रकृतयो भर्तरि स्निग्धा भर्तृहिते तिष्ठन्ति, उपजापं वा विसंवादयन्ति, अनुरागे सार्वगुण्यम् इति

kṣīṇalubdhā hi prakṛtayo bhartari snigdhā bhartṛhite tiṣṭhanti, upajāpaṃ vā visaṃvādayanti, anurāge sārvaguṇyam iti

---

7.5.15

तस्माद् अपचरितप्रकृतिम् एव यायात्

tasmād apacaritaprakṛtim eva yāyāt

---

7.5.16

बलवन्तम् अन्यायवृत्तिं दुर्बलं वा न्यायवृत्तिम् इति बलवन्तम् अन्यायवृत्तिं यायात्

balavantam anyāyavṛttiṃ durbalaṃ vā nyāyavṛttim iti balavantam anyāyavṛttiṃ yāyāt

---

7.5.17

बलवन्तम् अन्यायवृत्तिम् अभियुक्तं प्रकृतयो नानुगृह्णन्ति, निष्पातयन्ति, अमित्रं वास्य भजन्ते

balavantam anyāyavṛttim abhiyuktaṃ prakṛtayo nānugṛhṇanti, niṣpātayanti, amitraṃ vāsya bhajante

---

7.5.18

दुर्बलं तु न्यायवृत्तिम् अभियुक्तं प्रकृतयः परिगृह्णन्ति, अनुनिष्पतन्ति वा // कz07.5.19अब्/ अवक्षेपेण हि सताम् असतां प्रग्रहेण च / कz07.5.19च्द्/ अभूतानां च हिंसानाम् अधर्म्याणां प्रवर्तनैः // कz07.5.20अब्/ उचितानां चरित्राणां धर्मिष्ठानां निवर्तनैः / कz07.5.20च्द्/ अधर्मस्य प्रसङ्गेन धर्मस्यावग्रहेण च // कz07.5.21अब्/ अकार्याणां च करणैः कार्याणां च प्रणाशनैः / कz07.5.21च्द्/ अप्रदानैश् च देयानाम् अदेयानां च साधनैः // कz07.5.22अब्/ अदण्डनैश् च दण्ड्यानाम् अदण्ड्यानां च दण्डनैः / कz07.5.22च्द्/ अग्राह्याणाम् उपग्राहैर् ग्राह्याणां चानभिग्रहैः // कz07.5.23अब्/ अनर्थ्यानां च करणैर् अर्थ्यानां च विघातनैः / कz07.5.23च्द्/ अरक्षणैश् च चोरेभ्यः स्वयं च परिमोषणैः // कz07.5.24अब्/ पातैः पुरुषकाराणां कर्मणां गुणदूषणैः / कz07.5.24च्द्/ उपघातैः प्रधानानां मान्यानां चावमाननैः // कz07.5.25अब्/ विरोधनैश् च वृद्धानां वैषम्येणानृतेन च / कz07.5.25च्द्/ कृतस्याप्रतिकारेण स्थितस्याकरणेन च // कz07.5.26अब्/ राज्ञः प्रमादालस्याभ्यां योगक्षेमवधेन वा / कz07.5.26च्द्/ प्रकृतीनां क्षयो लोभो वैराग्यं चोपजायते // कz07.5.27अब्/ क्षीणाः प्रकृतयो लोभं लुब्धा यान्ति विरागताम् / कz07.5.27च्द्/ विरक्ता यान्त्य् अमित्रं वा भर्तारं घ्नन्ति वा स्वयम्

durbalaṃ tu nyāyavṛttim abhiyuktaṃ prakṛtayaḥ parigṛhṇanti, anuniṣpatanti vā // kaz07.5.19ab/ avakṣepeṇa hi satām asatāṃ pragraheṇa ca / kaz07.5.19cd/ abhūtānāṃ ca hiṃsānām adharmyāṇāṃ pravartanaiḥ // kaz07.5.20ab/ ucitānāṃ caritrāṇāṃ dharmiṣṭhānāṃ nivartanaiḥ / kaz07.5.20cd/ adharmasya prasaṅgena dharmasyāvagraheṇa ca // kaz07.5.21ab/ akāryāṇāṃ ca karaṇaiḥ kāryāṇāṃ ca praṇāśanaiḥ / kaz07.5.21cd/ apradānaiś ca deyānām adeyānāṃ ca sādhanaiḥ // kaz07.5.22ab/ adaṇḍanaiś ca daṇḍyānām adaṇḍyānāṃ ca daṇḍanaiḥ / kaz07.5.22cd/ agrāhyāṇām upagrāhair grāhyāṇāṃ cānabhigrahaiḥ // kaz07.5.23ab/ anarthyānāṃ ca karaṇair arthyānāṃ ca vighātanaiḥ / kaz07.5.23cd/ arakṣaṇaiś ca corebhyaḥ svayaṃ ca parimoṣaṇaiḥ // kaz07.5.24ab/ pātaiḥ puruṣakārāṇāṃ karmaṇāṃ guṇadūṣaṇaiḥ / kaz07.5.24cd/ upaghātaiḥ pradhānānāṃ mānyānāṃ cāvamānanaiḥ // kaz07.5.25ab/ virodhanaiś ca vṛddhānāṃ vaiṣamyeṇānṛtena ca / kaz07.5.25cd/ kṛtasyāpratikāreṇa sthitasyākaraṇena ca // kaz07.5.26ab/ rājñaḥ pramādālasyābhyāṃ yogakṣemavadhena vā / kaz07.5.26cd/ prakṛtīnāṃ kṣayo lobho vairāgyaṃ copajāyate // kaz07.5.27ab/ kṣīṇāḥ prakṛtayo lobhaṃ lubdhā yānti virāgatām / kaz07.5.27cd/ viraktā yānty amitraṃ vā bhartāraṃ ghnanti vā svayam

---

7.5.28

तस्मात् प्रकृतीनां क्षयलोभविरागकारणानि नोत्पादयेत्, उत्पन्नानि वा सद्यः प्रतिकुर्वीत

tasmāt prakṛtīnāṃ kṣayalobhavirāgakāraṇāni notpādayet, utpannāni vā sadyaḥ pratikurvīta

---

7.5.29

क्षीणा लुब्धा विरक्ता वा प्रकृतय इति

kṣīṇā lubdhā viraktā vā prakṛtaya iti

---

7.5.30

क्षीणाः पीडनोच्छेदनभयात् सद्यः संधिं युद्धं निष्पतनं वा रोचयन्ते

kṣīṇāḥ pīḍanocchedanabhayāt sadyaḥ saṃdhiṃ yuddhaṃ niṣpatanaṃ vā rocayante

---

7.5.31

लुब्धा लोभेनासंतुष्टाः परोपजापं लिप्सन्ते

lubdhā lobhenāsaṃtuṣṭāḥ paropajāpaṃ lipsante

---

7.5.32

विरक्ताः पराभियोगम् अभ्युत्तिष्ठन्ते

viraktāḥ parābhiyogam abhyuttiṣṭhante

---

7.5.33

तासां हिरण्यधान्यक्षयः सर्वोपघाती कृच्छ्रप्रतीकारश् च, युग्यपुरुषक्षयो हिरण्यधान्यसाध्यः

tāsāṃ hiraṇyadhānyakṣayaḥ sarvopaghātī kṛcchrapratīkāraś ca, yugyapuruṣakṣayo hiraṇyadhānyasādhyaḥ

---

7.5.34

लोभ ऐकदेशिको मुख्यायत्तः परार्थेषु शक्यः प्रतिहन्तुम् आदातुं वा

lobha aikadeśiko mukhyāyattaḥ parārtheṣu śakyaḥ pratihantum ādātuṃ vā

---

7.5.35

विरागः प्रधानावग्रहसाध्यः

virāgaḥ pradhānāvagrahasādhyaḥ

---

7.5.36

निष्प्रधाना हि प्रकृतयो भोग्या भवन्त्य् अनुपजाप्याश् चान्येषाम्, अनापत्सहास् तु

niṣpradhānā hi prakṛtayo bhogyā bhavanty anupajāpyāś cānyeṣām, anāpatsahās tu

---

7.5.37

प्रकृतिमुख्यप्रग्रहैस् तु बहुधा भिन्ना गुप्ता भवन्त्य् आपत्सहाश् च

prakṛtimukhyapragrahais tu bahudhā bhinnā guptā bhavanty āpatsahāś ca

---

7.5.38

सामवायिकानाम् अपि संधिविग्रहकारणान्य् अवेक्ष्य शक्तिशौचयुक्तैः सम्भूय यायात्

sāmavāyikānām api saṃdhivigrahakāraṇāny avekṣya śaktiśaucayuktaiḥ sambhūya yāyāt

---

7.5.39

शक्तिमान् हि पार्ष्णिग्रहणे यात्रासाहाय्यदाने वा शक्तः, शुचिः सिद्धौ चासिद्धौ च यथास्थितकारीति

śaktimān hi pārṣṇigrahaṇe yātrāsāhāyyadāne vā śaktaḥ, śuciḥ siddhau cāsiddhau ca yathāsthitakārīti

---

7.5.40

तेषां ज्यायसैकेन द्वाभ्यां समाभ्यां वा सम्भूय यातव्यम् इति द्वाभ्यां समाभ्यां श्रेयः

teṣāṃ jyāyasaikena dvābhyāṃ samābhyāṃ vā sambhūya yātavyam iti dvābhyāṃ samābhyāṃ śreyaḥ

---

7.5.41

ज्यायसा ह्य् अवगृहीतश् चरति, समाभ्याम् अतिसंधानाधिक्ये वा

jyāyasā hy avagṛhītaś carati, samābhyām atisaṃdhānādhikye vā

---

7.5.42

तौ हि सुखौ भेदयितुम्, दुष्टश् चैको द्वाभ्यां नियन्तुं भेदोपग्रहं चोपगन्तुम् इति

tau hi sukhau bhedayitum, duṣṭaś caiko dvābhyāṃ niyantuṃ bhedopagrahaṃ copagantum iti

---

7.5.43

समेनैकेन द्वाभ्यां हीनाभ्यां वेति द्वाभ्यां हीनाभ्यां श्रेयः

samenaikena dvābhyāṃ hīnābhyāṃ veti dvābhyāṃ hīnābhyāṃ śreyaḥ

---

7.5.44

तौ हि द्विकार्यसाधकौ वश्यौ च भवतः // कz07.5.45अब्/ कार्यसिद्धौ तु कृतार्थाज् ज्यायसो गूढः सापदेशम् अपस्रवेत् / कz07.5.45च्द्/ अशुचेः शुचिवृत्तात् तु प्रतीक्षेता विसर्जनात् // कz07.5.46अब्/ सत्त्राद् अपसरेद् यत्तः कलत्रम् अपनीय वा / कz07.5.46च्द्/ समाद् अपि हि लब्धार्थाद् विश्वस् तस्य भयं भवेत् // कz07.5.47अब्/ ज्यायस्त्वे चापि लब्धार्थः समोअपि परिकल्पते / कz07.5.47च्द्/ अभ्युच्चितश् चाविश्वास्यो वृद्धिश् चित्तविकारिणी // कz07.5.48अब्/ विशिष्टाद् अल्पम् अप्य् अंशं लब्ध्वा तुष्टमुखो व्रजेत् / कz07.5.48च्द्/ अनंशो वा ततोअस्याङ्के प्रहृत्य द्विगुणं हरेत् // कz07.5.49अब्/ कृतार्थस् तु स्वयं नेता विसृजेत् सामवायिकान् / कz07.5.49च्द्/ अपि जीयेत न जयेन् मण्डलेष्टस् तथा भवेत् //ए (संहितप्रयाणिकं परिपणितापरिपणितापसृताः संधयह्)

tau hi dvikāryasādhakau vaśyau ca bhavataḥ // kaz07.5.45ab/ kāryasiddhau tu kṛtārthāj jyāyaso gūḍhaḥ sāpadeśam apasravet / kaz07.5.45cd/ aśuceḥ śucivṛttāt tu pratīkṣetā visarjanāt // kaz07.5.46ab/ sattrād apasared yattaḥ kalatram apanīya vā / kaz07.5.46cd/ samād api hi labdhārthād viśvas tasya bhayaṃ bhavet // kaz07.5.47ab/ jyāyastve cāpi labdhārthaḥ samoapi parikalpate / kaz07.5.47cd/ abhyuccitaś cāviśvāsyo vṛddhiś cittavikāriṇī // kaz07.5.48ab/ viśiṣṭād alpam apy aṃśaṃ labdhvā tuṣṭamukho vrajet / kaz07.5.48cd/ anaṃśo vā tatoasyāṅke prahṛtya dviguṇaṃ haret // kaz07.5.49ab/ kṛtārthas tu svayaṃ netā visṛjet sāmavāyikān / kaz07.5.49cd/ api jīyeta na jayen maṇḍaleṣṭas tathā bhavet //e (saṃhitaprayāṇikaṃ paripaṇitāparipaṇitāpasṛtāḥ saṃdhayah)

7.6.1

विजिगीषुर् द्वितीयां प्रकृतिम् एवम् अतिसंदध्यात्

vijigīṣur dvitīyāṃ prakṛtim evam atisaṃdadhyāt

---

7.6.2

सामन्तं संहितप्रयाणे योजयेत् "त्वम् इतो याहि, अहम् इतो यास्यामि, समानो लाभः" इति

sāmantaṃ saṃhitaprayāṇe yojayet "tvam ito yāhi, aham ito yāsyāmi, samāno lābhaḥ" iti

---

7.6.3

लाभसाम्ये संधिः, वैषम्ये विक्रमः

lābhasāmye saṃdhiḥ, vaiṣamye vikramaḥ

---

7.6.4

संधिः परिपणितश् चापरिपणितश् च

saṃdhiḥ paripaṇitaś cāparipaṇitaś ca

---

7.6.5

"त्वम् एतं देशं याहि, अहम् इमं देशं यास्यामि" इति परिपणितदेशः

"tvam etaṃ deśaṃ yāhi, aham imaṃ deśaṃ yāsyāmi" iti paripaṇitadeśaḥ

---

7.6.6

"त्वम् एतावन्तं कालं चेष्टस्व, अहम् एतावन्तं कालं चेष्टिष्ये" इति परिपणितकालः

"tvam etāvantaṃ kālaṃ ceṣṭasva, aham etāvantaṃ kālaṃ ceṣṭiṣye" iti paripaṇitakālaḥ

---

7.6.7

"त्वम् एतावत्कार्यं साधय, अहम् इदं कार्यं साधयिष्यामि" इति परिपणितार्थः

"tvam etāvatkāryaṃ sādhaya, aham idaṃ kāryaṃ sādhayiṣyāmi" iti paripaṇitārthaḥ

---

7.6.8

यदि वा मन्येत "शैलवननदीदुर्गम् अटवीव्यवहितं छिन्नधान्यपुरुषवीवधासारम् अयवसेन्धनोदकम् अविज्ञातं प्रकृष्टम् अन्यभावदेशीयं वा सैन्यव्यायामानाम् अलब्धभौमं वा देशं परो यास्यति, विपरीतम् अहम्" इत्य् एतस्मिन् विशेषे परिपणितदेशं संधिम् उपेयात्

yadi vā manyeta "śailavananadīdurgam aṭavīvyavahitaṃ chinnadhānyapuruṣavīvadhāsāram ayavasendhanodakam avijñātaṃ prakṛṣṭam anyabhāvadeśīyaṃ vā sainyavyāyāmānām alabdhabhaumaṃ vā deśaṃ paro yāsyati, viparītam aham" ity etasmin viśeṣe paripaṇitadeśaṃ saṃdhim upeyāt

---

7.6.9

यदि वा मन्येत "प्रवर्षोष्णशीतम् अतिव्याधिप्रायम् उपक्षीणाहारोपभोगं सैन्यव्यायामानां चौपरोधिकं कार्यसाधनानाम् ऊनम् अतिरिक्तं वा कालं परश् चेष्टिष्यते, विपरीतम् अहम्" इत्य् एतस्मिन् विशेषे परिपणितकालं संधिम् उपेयात्

yadi vā manyeta "pravarṣoṣṇaśītam ativyādhiprāyam upakṣīṇāhāropabhogaṃ sainyavyāyāmānāṃ cauparodhikaṃ kāryasādhanānām ūnam atiriktaṃ vā kālaṃ paraś ceṣṭiṣyate, viparītam aham" ity etasmin viśeṣe paripaṇitakālaṃ saṃdhim upeyāt

---

7.6.10

यदि वा मन्येत "प्रत्यादेयं प्रकृतिकोपकं दीर्घकालं महाक्षयव्ययम् अल्पम् अनर्थानुबन्धम् अकल्यम् अधर्म्यं मध्यमोदासीनविरुद्धं मित्रोपघातकं वा कार्यं परः साधयिष्यति, विपरीतम् अहम्" इत्य् एतस्मिन् विशेषे परिपणितार्थं संधिम् उपेयात्

yadi vā manyeta "pratyādeyaṃ prakṛtikopakaṃ dīrghakālaṃ mahākṣayavyayam alpam anarthānubandham akalyam adharmyaṃ madhyamodāsīnaviruddhaṃ mitropaghātakaṃ vā kāryaṃ paraḥ sādhayiṣyati, viparītam aham" ity etasmin viśeṣe paripaṇitārthaṃ saṃdhim upeyāt

---

7.6.11

एवं देशकालयोः कालकार्ययोर् देशकार्ययोर् देशकालकार्याणां चावस्थापनात् सप्तविधः परिपणितः

evaṃ deśakālayoḥ kālakāryayor deśakāryayor deśakālakāryāṇāṃ cāvasthāpanāt saptavidhaḥ paripaṇitaḥ

---

7.6.12

तस्मिन् प्राग् एवारभ्य प्रतिष्ठाप्य च स्वकर्माणि परकर्मसु विक्रमेत

tasmin prāg evārabhya pratiṣṭhāpya ca svakarmāṇi parakarmasu vikrameta

---

7.6.13

व्यसनत्वरावमानालस्ययुक्तम् अज्ञं वा शत्रुम् अतिसंधातुकामो देशकालकार्याणाम् अनवस्थापनात् "संहितौ स्वः" इति संधिविश्वासेन परच्छिद्रम् आसाद्य प्रहरेद् इत्य् अपरिपणितः

vyasanatvarāvamānālasyayuktam ajñaṃ vā śatrum atisaṃdhātukāmo deśakālakāryāṇām anavasthāpanāt "saṃhitau svaḥ" iti saṃdhiviśvāsena paracchidram āsādya prahared ity aparipaṇitaḥ

---

7.6.14

तत्रैतद् भवति // कz07.6.15अब्/ सामन्तेनैव सामन्तं विद्वान् आयोज्य विग्रहे / कz07.6.15च्द्/ ततोअन्यस्य हरेद् भूमिं छित्त्वा पक्षं समन्ततः

tatraitad bhavati // kaz07.6.15ab/ sāmantenaiva sāmantaṃ vidvān āyojya vigrahe / kaz07.6.15cd/ tatoanyasya hared bhūmiṃ chittvā pakṣaṃ samantataḥ

---

7.6.16

संधेर् अकृतचिकीर्षा कृतश्लेषणं कृतविदूषणम् अवशीर्णक्रिया च

saṃdher akṛtacikīrṣā kṛtaśleṣaṇaṃ kṛtavidūṣaṇam avaśīrṇakriyā ca

---

7.6.17

विक्रमस्य प्रकाशयुद्धं कूटयुद्धं तूष्णींयुद्धम्

vikramasya prakāśayuddhaṃ kūṭayuddhaṃ tūṣṇīṃyuddham

---

7.6.18

इति संधिविक्रमौ

iti saṃdhivikramau

---

7.6.19

अपूर्वस्य संधेः सानुबन्धैः सामादिभिः पर्येषणं समहीनज्यायसां च यथाबलम् अवस्थापनम् अकृतचिकीर्षा

apūrvasya saṃdheḥ sānubandhaiḥ sāmādibhiḥ paryeṣaṇaṃ samahīnajyāyasāṃ ca yathābalam avasthāpanam akṛtacikīrṣā

---

7.6.20

कृतस्य प्रियहिताभ्याम् उभयतः परिपालनं यथासम्भाषितस्य च निबन्धनस्यानुवर्तनं रक्षणं च "कथं परस्मान् न भिद्येत" इति कृतश्लेषणम्

kṛtasya priyahitābhyām ubhayataḥ paripālanaṃ yathāsambhāṣitasya ca nibandhanasyānuvartanaṃ rakṣaṇaṃ ca "kathaṃ parasmān na bhidyeta" iti kṛtaśleṣaṇam

---

7.6.21

परस्यापसंधेयतां दूष्यातिसंधानेन स्थापयित्वा व्यतिक्रमः कृतविदूषणम्

parasyāpasaṃdheyatāṃ dūṣyātisaṃdhānena sthāpayitvā vyatikramaḥ kṛtavidūṣaṇam

---

7.6.22

भृत्येन मित्रेण वा दोषापसृतेन प्रतिसंधानम् अवशीर्णक्रिया

bhṛtyena mitreṇa vā doṣāpasṛtena pratisaṃdhānam avaśīrṇakriyā

---

7.6.23

तस्यां गतागतश् चतुर्विधः कारणाद् गतागतो, विपरीतः, कारणाद् गतोअकारणाद् आगतो, विपरीतश् चेति

tasyāṃ gatāgataś caturvidhaḥ kāraṇād gatāgato, viparītaḥ, kāraṇād gatoakāraṇād āgato, viparītaś ceti

---

7.6.24

स्वामिनो दोषेण गतो गुणेनागतः परस्य गुणेन गतो दोषेणागत इति कारणाद् गतागतः संधेयः

svāmino doṣeṇa gato guṇenāgataḥ parasya guṇena gato doṣeṇāgata iti kāraṇād gatāgataḥ saṃdheyaḥ

---

7.6.25

स्वदोषेण गतागतो गुणम् उभयोः परित्यज्य अकारणाद् गतागतः चलबुद्धिर् असंधेयः

svadoṣeṇa gatāgato guṇam ubhayoḥ parityajya akāraṇād gatāgataḥ calabuddhir asaṃdheyaḥ

---

7.6.26

स्वामिनो दोषेण गतः परस्मात् स्वदोषेणागत इति कारणाद् गतोअकारणाद् आगतः तर्कयितव्यः "परप्रयुक्तः स्वेन वा दोषेणापकर्तुकामः, परस्योच्छेत्तारम् अमित्रं मे ज्ञात्वा प्रतिघातभयाद् आगतः, परं वा माम् उच्छेत्तुकामं परित्यज्यानृशंस्याद् आगतः" इति

svāmino doṣeṇa gataḥ parasmāt svadoṣeṇāgata iti kāraṇād gatoakāraṇād āgataḥ tarkayitavyaḥ "paraprayuktaḥ svena vā doṣeṇāpakartukāmaḥ, parasyocchettāram amitraṃ me jñātvā pratighātabhayād āgataḥ, paraṃ vā mām ucchettukāmaṃ parityajyānṛśaṃsyād āgataḥ" iti

---

7.6.27

ज्ञात्वा कल्याणबुद्धिं पूजयेद्, अन्यथाबुद्धिम् अपकृष्टं वासयेत्

jñātvā kalyāṇabuddhiṃ pūjayed, anyathābuddhim apakṛṣṭaṃ vāsayet

---

7.6.28

स्वदोषेण गतः परदोषेणागत इत्य् अकारणाद् गतः कारणाद् आगतः तर्कयितव्यः " छिद्रं मे पूरयिष्यति, उचितोअयम् अस्य वासः, परत्रास्य जनो न रमते, मित्रैर् मे संहितः, शत्रुभिर् विगृहीतः, लुब्धक्रूराद् आविग्नः शत्रुसंहिताद् वा परस्मात्" इति

svadoṣeṇa gataḥ paradoṣeṇāgata ity akāraṇād gataḥ kāraṇād āgataḥ tarkayitavyaḥ " chidraṃ me pūrayiṣyati, ucitoayam asya vāsaḥ, paratrāsya jano na ramate, mitrair me saṃhitaḥ, śatrubhir vigṛhītaḥ, lubdhakrūrād āvignaḥ śatrusaṃhitād vā parasmāt" iti

---

7.6.29

ज्ञात्वा यथाबुद्ध्य् अवस्थापयितव्यः

jñātvā yathābuddhy avasthāpayitavyaḥ

---

7.6.30

"कृतप्रणाशः शक्तिहानिर् विद्यापण्यत्वम् आशानिर्वेदो देशलौल्यम् अविश्वासो बलवद्विग्रहो वा परित्यागस्थानम्" इत्य् आचार्याः

"kṛtapraṇāśaḥ śaktihānir vidyāpaṇyatvam āśānirvedo deśalaulyam aviśvāso balavadvigraho vā parityāgasthānam" ity ācāryāḥ

---

7.6.31

भयम् अवृत्तिर् अमर्ष इति कौटिल्यः

bhayam avṛttir amarṣa iti kauṭilyaḥ

---

7.6.32

इहापकारी त्याज्यः, परापकारी संधेयः, उभयापकारी तर्कयितव्य इति समानम्

ihāpakārī tyājyaḥ, parāpakārī saṃdheyaḥ, ubhayāpakārī tarkayitavya iti samānam

---

7.6.33

असंधेयेन त्व् अवश्यं संधातव्ये यतः प्रभावस् ततः प्रतिविदध्यात् // कz07.6.34अब्/ सोपकारं व्यवहितं गुप्तम् आयुःक्षयाद् इति / कz07.6.34च्द्/ वासयेद् अरिपक्षीयम् अवशीर्णक्रियाविधौ // कz07.6.35अब्/ विक्रमयेद् भर्तरि वा सिद्धं वा दण्डचारिणम् // कz07.6.35च्द्/ कुर्याद् अमित्राटवीषु प्रत्यन्ते वान्यतः क्षिपेत् // कz07.6.36अब्/ पण्यं कुर्याद् असिद्धं वा सिद्धं वा तेन संवृतम् // कz07.6.36च्द्/ तस्यैव दोषेणादूष्य परसंधेयकारणात् // कz07.6.37अब्/ अथ वा शमयेद् एनम् आयत्यर्थम् उपांशुना // कz07.6.37च्द्/ आयत्यां च वधप्रेप्सुं दृष्ट्वा हन्याद् गतागतम् // कz07.6.38अब्/ अरितोअभ्यागतो दोषः शत्रुसंवासकारितः // कz07.6.38च्द्/ सर्पसंवासधर्मित्वान् नित्योद्वेगेन दूषितः // कz07.6.39अब्/ जायते प्लक्षबीजाशात् कपोताद् इव शाल्मलेः // कz07.6.39च्द्/ उद्वेगजननो नित्यं पश्चाद् अपि भयावहः // कz07.6.40अब्/ प्रकाशयुद्धं निर्दिष्टे देशे काले च विक्रमः // कz07.6.40च्द्/ विभीषणम् अवस्कन्दः प्रमादव्यसनार्दनम् // कz07.6.41अब्/ एकत्र त्यागघातौ च कूटयुद्धस्य मातृका // कz07.6.41च्द्/ योगगूढोपजापार्थं तूष्णींयुद्धस्य लक्षणम् //ए (द्वैधीभाविकाः संधिविक्रमाह्)

asaṃdheyena tv avaśyaṃ saṃdhātavye yataḥ prabhāvas tataḥ pratividadhyāt // kaz07.6.34ab/ sopakāraṃ vyavahitaṃ guptam āyuḥkṣayād iti / kaz07.6.34cd/ vāsayed aripakṣīyam avaśīrṇakriyāvidhau // kaz07.6.35ab/ vikramayed bhartari vā siddhaṃ vā daṇḍacāriṇam // kaz07.6.35cd/ kuryād amitrāṭavīṣu pratyante vānyataḥ kṣipet // kaz07.6.36ab/ paṇyaṃ kuryād asiddhaṃ vā siddhaṃ vā tena saṃvṛtam // kaz07.6.36cd/ tasyaiva doṣeṇādūṣya parasaṃdheyakāraṇāt // kaz07.6.37ab/ atha vā śamayed enam āyatyartham upāṃśunā // kaz07.6.37cd/ āyatyāṃ ca vadhaprepsuṃ dṛṣṭvā hanyād gatāgatam // kaz07.6.38ab/ aritoabhyāgato doṣaḥ śatrusaṃvāsakāritaḥ // kaz07.6.38cd/ sarpasaṃvāsadharmitvān nityodvegena dūṣitaḥ // kaz07.6.39ab/ jāyate plakṣabījāśāt kapotād iva śālmaleḥ // kaz07.6.39cd/ udvegajanano nityaṃ paścād api bhayāvahaḥ // kaz07.6.40ab/ prakāśayuddhaṃ nirdiṣṭe deśe kāle ca vikramaḥ // kaz07.6.40cd/ vibhīṣaṇam avaskandaḥ pramādavyasanārdanam // kaz07.6.41ab/ ekatra tyāgaghātau ca kūṭayuddhasya mātṛkā // kaz07.6.41cd/ yogagūḍhopajāpārthaṃ tūṣṇīṃyuddhasya lakṣaṇam //e (dvaidhībhāvikāḥ saṃdhivikramāh)

7.7.1

विजिगीषुर् द्वितीयां प्रकृतिम् एवम् उपगृह्णीयात्

vijigīṣur dvitīyāṃ prakṛtim evam upagṛhṇīyāt

---

7.7.2

सामन्तं सामन्तेन सम्भूय यायात्, यदि वा मन्येत "पार्ष्णिं मे न ग्रहीष्यति, पार्ष्णिग्राहं वारयिष्यति, यातव्यं नाभिसरिष्यति, बलद्वैगुण्यं मे भविष्यति, वीवधासारौ मे प्रवर्तयिष्यति, परस्य वारयिष्यति, बह्वाबाधे मे पथि कण्टकान् मर्दयिष्यति, दुर्गाटव्यपसारेषु दण्डेन चरिष्यति, यातव्यम् अविषह्ये दोषे संधौ वा स्थापयिष्यति, लब्धलाभांशो वा शत्रून् अन्यान् मे विश्वासयिष्यति" इति

sāmantaṃ sāmantena sambhūya yāyāt, yadi vā manyeta "pārṣṇiṃ me na grahīṣyati, pārṣṇigrāhaṃ vārayiṣyati, yātavyaṃ nābhisariṣyati, baladvaiguṇyaṃ me bhaviṣyati, vīvadhāsārau me pravartayiṣyati, parasya vārayiṣyati, bahvābādhe me pathi kaṇṭakān mardayiṣyati, durgāṭavyapasāreṣu daṇḍena cariṣyati, yātavyam aviṣahye doṣe saṃdhau vā sthāpayiṣyati, labdhalābhāṃśo vā śatrūn anyān me viśvāsayiṣyati" iti

---

7.7.3

द्वैधीभूतो वा कोशेन दण्डं दण्डेन कोशं सामन्तानाम् अन्यतमाल् लिप्सेत

dvaidhībhūto vā kośena daṇḍaṃ daṇḍena kośaṃ sāmantānām anyatamāl lipseta

---

7.7.4

तेषां ज्यायसोअधिकेनांशेन समात् समेन हीनाद्द् हीनेनेति समसंधिः

teṣāṃ jyāyasoadhikenāṃśena samāt samena hīnādd hīneneti samasaṃdhiḥ

---

7.7.5

विपर्यये विषमसंधिः

viparyaye viṣamasaṃdhiḥ

---

7.7.6

तयोर् विशेषलाभाद् अतिसंधिः

tayor viśeṣalābhād atisaṃdhiḥ

---

7.7.7

व्यसनिनम् अपायस्थाने सक्तम् अनर्थिनं वा ज्यायांसं हीनो बलसमेन लाभेन पणेत

vyasaninam apāyasthāne saktam anarthinaṃ vā jyāyāṃsaṃ hīno balasamena lābhena paṇeta

---

7.7.8

पणितस् तस्यापकारसमर्थो विक्रमेत, अन्यथा संदध्यात्

paṇitas tasyāpakārasamartho vikrameta, anyathā saṃdadhyāt

---

7.7.9

एवंभूतो वा हीनशक्तिप्रतापपूरणार्थं सम्भाव्यार्थाभिसारी मूलपार्ष्णित्राणार्थं वा ज्यायांसं हीनो बलसमाद् विशिष्टेन लाभेन पणेत

evaṃbhūto vā hīnaśaktipratāpapūraṇārthaṃ sambhāvyārthābhisārī mūlapārṣṇitrāṇārthaṃ vā jyāyāṃsaṃ hīno balasamād viśiṣṭena lābhena paṇeta

---

7.7.10

पणितः कल्याणबुद्धिम् अनुगृह्णीयात्, अन्यथा विक्रमेत

paṇitaḥ kalyāṇabuddhim anugṛhṇīyāt, anyathā vikrameta

---

7.7.11

जातव्यसनप्रकृतिरन्ध्रम् उपस्थितानर्थं वा ज्यायांसं हीनो दुर्गमित्रप्रतिष्टब्धो वा ह्रस्वम् अध्वानं यातुकामः शत्रुम् अयुद्धम् एकान्तसिद्धिं वा लाभम् आदातुकामो बलसमाद्द् हीनेन लाभेन पणेत

jātavyasanaprakṛtirandhram upasthitānarthaṃ vā jyāyāṃsaṃ hīno durgamitrapratiṣṭabdho vā hrasvam adhvānaṃ yātukāmaḥ śatrum ayuddham ekāntasiddhiṃ vā lābham ādātukāmo balasamādd hīnena lābhena paṇeta

---

7.7.12

पणितस् तस्यापकारसमर्थो विक्रमेत, अन्यथा संदध्यात्

paṇitas tasyāpakārasamartho vikrameta, anyathā saṃdadhyāt

---

7.7.13

अरन्ध्रव्यसनो वा ज्यायान् दुरारब्धकर्माणं भूयः क्षयव्ययाभ्यां योक्तुकामो दूष्यदण्डं प्रवासयितुकामो दूष्यदण्डम् आवाहयितुकामो वा पीडनीयम् उच्छेदनीयं वा हीनेन व्यथयितुकामः संधिप्रधानो वा कल्याणबुद्धिर् हीनं लाभं प्रतिगृह्णीयात्

arandhravyasano vā jyāyān durārabdhakarmāṇaṃ bhūyaḥ kṣayavyayābhyāṃ yoktukāmo dūṣyadaṇḍaṃ pravāsayitukāmo dūṣyadaṇḍam āvāhayitukāmo vā pīḍanīyam ucchedanīyaṃ vā hīnena vyathayitukāmaḥ saṃdhipradhāno vā kalyāṇabuddhir hīnaṃ lābhaṃ pratigṛhṇīyāt

---

7.7.14

कल्याणबुद्धिना सम्भूयार्थं लिप्सेत, अन्यथा विक्रमेत

kalyāṇabuddhinā sambhūyārthaṃ lipseta, anyathā vikrameta

---

7.7.15

एवं समः समम् अतिसंदध्याद् अनुगृह्णीयाद् वा

evaṃ samaḥ samam atisaṃdadhyād anugṛhṇīyād vā

---

7.7.16

परानीकस्य प्रत्यनीकं मित्राटवीनां वा, शत्रोर् विभूमीनां देशिकं मूलपार्ष्णित्राणार्थं वा समो बलसमेन लाभेन पणेत

parānīkasya pratyanīkaṃ mitrāṭavīnāṃ vā, śatror vibhūmīnāṃ deśikaṃ mūlapārṣṇitrāṇārthaṃ vā samo balasamena lābhena paṇeta

---

7.7.17

पणितः कल्याणबुद्धिम् अनुगृह्णीयात्, अन्यथा विक्रमेत

paṇitaḥ kalyāṇabuddhim anugṛhṇīyāt, anyathā vikrameta

---

7.7.18

जातव्यसनप्रकृतिरन्ध्रम् अनेकविरुद्धम् अन्यतो लभमानो वा समो बलसमाद्द् हीनेन लाभेन पणेत

jātavyasanaprakṛtirandhram anekaviruddham anyato labhamāno vā samo balasamādd hīnena lābhena paṇeta

---

7.7.19

पणितस् तस्यापकारसमर्थो विक्रमेत, अन्यथा संदध्यात्

paṇitas tasyāpakārasamartho vikrameta, anyathā saṃdadhyāt

---

7.7.20

एवंभूतो वा समः सामन्तायत्तकार्यः कर्तव्यबलो वा बलसमाद् विशिष्टेन लाभेन पणेत

evaṃbhūto vā samaḥ sāmantāyattakāryaḥ kartavyabalo vā balasamād viśiṣṭena lābhena paṇeta

---

7.7.21

पणितः कल्याणबुद्धिम् अनुगृह्णीयात् अन्यथा विक्रमेत

paṇitaḥ kalyāṇabuddhim anugṛhṇīyāt anyathā vikrameta

---

7.7.22

जातव्यसनप्रकृतिरन्ध्रम् अभिहन्तुकामः स्वारब्धम् एकान्तसिद्धिं वास्य कर्मोपहन्तुकामो मूले यात्रायां वा प्रहर्तुकामो यातव्याद्भूयो लभमानो वा ज्यायांसं हीनं समं वा भूयो याचेत

jātavyasanaprakṛtirandhram abhihantukāmaḥ svārabdham ekāntasiddhiṃ vāsya karmopahantukāmo mūle yātrāyāṃ vā prahartukāmo yātavyādbhūyo labhamāno vā jyāyāṃsaṃ hīnaṃ samaṃ vā bhūyo yāceta

---

7.7.23

भूयो वा याचितः स्वबलरक्षार्थं दुर्धर्षम् अन्यदुर्गम् आसारम् अटवीं वा परदण्डेन मर्दितुकामः प्रकृष्टेअध्वनि काले वा परदण्डं क्षयव्ययाभ्यां योक्तुकामः परदण्डेन वा विवृद्धस् तम् एवोच्छेत्तुकामः परदण्डम् आदातुकामो वा भूयो दद्यात्

bhūyo vā yācitaḥ svabalarakṣārthaṃ durdharṣam anyadurgam āsāram aṭavīṃ vā paradaṇḍena marditukāmaḥ prakṛṣṭeadhvani kāle vā paradaṇḍaṃ kṣayavyayābhyāṃ yoktukāmaḥ paradaṇḍena vā vivṛddhas tam evocchettukāmaḥ paradaṇḍam ādātukāmo vā bhūyo dadyāt

---

7.7.24

ज्यायान् वा हीनं यातव्यापदेशेन हस्ते कर्तुकामः परम् उच्छिद्य वा तम् एवोच्छेत्तुकामः, त्यागं वा कृत्वा प्रत्यादातुकामो बलसमाद् विशिष्टेन लाभेन पणेत

jyāyān vā hīnaṃ yātavyāpadeśena haste kartukāmaḥ param ucchidya vā tam evocchettukāmaḥ, tyāgaṃ vā kṛtvā pratyādātukāmo balasamād viśiṣṭena lābhena paṇeta

---

7.7.25

पणितस् तस्यापकारसमर्थो विक्रमेत, अन्यथा संदध्यात्

paṇitas tasyāpakārasamartho vikrameta, anyathā saṃdadhyāt

---

7.7.26

यातव्यसंहितो वा तिष्ठेत्, दूष्यामित्राटवीदण्डं वास्मै दद्यात्

yātavyasaṃhito vā tiṣṭhet, dūṣyāmitrāṭavīdaṇḍaṃ vāsmai dadyāt

---

7.7.27

जातव्यसनप्रकृतिरन्ध्रो वा ज्यायान् हीनं बलसमेन लाभेन पणेत

jātavyasanaprakṛtirandhro vā jyāyān hīnaṃ balasamena lābhena paṇeta

---

7.7.28

पणितस् तस्यापकारसमर्थो विक्रमेत, अन्यथा संदध्यात्

paṇitas tasyāpakārasamartho vikrameta, anyathā saṃdadhyāt

---

7.7.29

एवंभूतं हीनं ज्यायान् बलसमाद्द् हीनेन लाभेन पणेत

evaṃbhūtaṃ hīnaṃ jyāyān balasamādd hīnena lābhena paṇeta

---

7.7.30

पणितस् तस्यापकारसमर्थो विक्रमेत, अन्यथा संदध्यात् // कz07.7.31अब्/ आदौ बुध्येत पणितः पणमानश् च कारणम् // कz07.7.31च्द्/ ततो वितर्क्योभयतो यतः श्रेयश् ततो व्रजेत् //ए (यातव्यवृत्तिः अनुग्राह्यमित्रविशेषाह्)

paṇitas tasyāpakārasamartho vikrameta, anyathā saṃdadhyāt // kaz07.7.31ab/ ādau budhyeta paṇitaḥ paṇamānaś ca kāraṇam // kaz07.7.31cd/ tato vitarkyobhayato yataḥ śreyaś tato vrajet //e (yātavyavṛttiḥ anugrāhyamitraviśeṣāh)

7.8.1

यातव्योअभियास्यमानः संधिकारणम् आदातुकामो विहन्तुकामो वा सामवायिकानाम् अन्यतमं लाभद्वैगुण्येन पणेत

yātavyoabhiyāsyamānaḥ saṃdhikāraṇam ādātukāmo vihantukāmo vā sāmavāyikānām anyatamaṃ lābhadvaiguṇyena paṇeta

---

7.8.2

पणमानः क्षयव्ययप्रवासप्रत्यवायपरोपकारशरीराबाधांश् चास्य वर्णयेत्

paṇamānaḥ kṣayavyayapravāsapratyavāyaparopakāraśarīrābādhāṃś cāsya varṇayet

---

7.8.3

प्रतिपन्नम् अर्थेन योजयेत्

pratipannam arthena yojayet

---

7.8.4

वैरं वा परैर् ग्राहयित्वा विसंवादयेत्

vairaṃ vā parair grāhayitvā visaṃvādayet

---

7.8.5

दुरारब्धकर्माणं भूयः क्षयव्ययाभ्यां योक्तुकामः स्वारब्धां वा यात्रासिद्धिं विघातयितुकामो मूले यात्रायां वा प्रहर्तुकामो यातव्यसंहितः पुनर् याचितुकामः प्रत्युत्पन्नार्थकृच्छ्रस् तस्मिन्न् अविश्वस्तो वा तदात्वे लाभम् अल्पम् इच्छेत्, आयत्यां प्रभूतम्

durārabdhakarmāṇaṃ bhūyaḥ kṣayavyayābhyāṃ yoktukāmaḥ svārabdhāṃ vā yātrāsiddhiṃ vighātayitukāmo mūle yātrāyāṃ vā prahartukāmo yātavyasaṃhitaḥ punar yācitukāmaḥ pratyutpannārthakṛcchras tasminn aviśvasto vā tadātve lābham alpam icchet, āyatyāṃ prabhūtam

---

7.8.6

मित्रोपकारम् अमित्रोपघातम् अर्थानुबन्धम् अवेक्षमाणः पूर्वोपकारकं कारयितुकामो भूयस् तदात्वे महान्तं लाभम् उत्सृज्यायत्याम् अल्पम् इच्छेत्

mitropakāram amitropaghātam arthānubandham avekṣamāṇaḥ pūrvopakārakaṃ kārayitukāmo bhūyas tadātve mahāntaṃ lābham utsṛjyāyatyām alpam icchet

---

7.8.7

दूष्यामित्राभ्यां मूलहरेण वा ज्यायसा विगृहीतं त्रातुकामस् तथाविधम् उपकारं कारयितुकामः सम्बन्धावेक्षी वा तदात्वे चायत्यां च लाभं न प्रतिगृह्णीयात्

dūṣyāmitrābhyāṃ mūlahareṇa vā jyāyasā vigṛhītaṃ trātukāmas tathāvidham upakāraṃ kārayitukāmaḥ sambandhāvekṣī vā tadātve cāyatyāṃ ca lābhaṃ na pratigṛhṇīyāt

---

7.8.8

कृतसंधिर् अतिक्रमितुकामः परस्य प्रकृतिकर्शनं मित्रामित्रसंधिविश्लेषणं वा कर्तुकामः पराभियोगात्शङ्कमानो लाभम् अप्राप्तम् अधिकं वा याचेत

kṛtasaṃdhir atikramitukāmaḥ parasya prakṛtikarśanaṃ mitrāmitrasaṃdhiviśleṣaṇaṃ vā kartukāmaḥ parābhiyogātśaṅkamāno lābham aprāptam adhikaṃ vā yāceta

---

7.8.9

तम् इतरस् तदात्वे चायत्यां च क्रमम् अवेक्षेत

tam itaras tadātve cāyatyāṃ ca kramam avekṣeta

---

7.8.10

तेन पूर्वे व्याख्याताः

tena pūrve vyākhyātāḥ

---

7.8.11

अरिविजिगीष्वोस् तु स्वं स्वं मित्रम् अनुगृह्णतोः शक्यकल्यभव्यारम्भिस्थिरकर्मानुरक्तप्रकृतिभ्यो विशेषः

arivijigīṣvos tu svaṃ svaṃ mitram anugṛhṇatoḥ śakyakalyabhavyārambhisthirakarmānuraktaprakṛtibhyo viśeṣaḥ

---

7.8.12

शक्यारम्भी विषह्यं कर्मारभते, कल्यारम्भी निर्दोषम्, भव्यारम्भी कल्याणोदयम्

śakyārambhī viṣahyaṃ karmārabhate, kalyārambhī nirdoṣam, bhavyārambhī kalyāṇodayam

---

7.8.13

स्थिरकर्मा नासमाप्य कर्मोपरमते

sthirakarmā nāsamāpya karmoparamate

---

7.8.14

अनुरक्तप्रकृतिः सुसहायत्वाद् अल्पेनाप्य् अनुग्रहेण कार्यं साधयति

anuraktaprakṛtiḥ susahāyatvād alpenāpy anugraheṇa kāryaṃ sādhayati

---

7.8.15

त एते कृतार्थाः सुखेन प्रभूतं चोपकुर्वन्ति

ta ete kṛtārthāḥ sukhena prabhūtaṃ copakurvanti

---

7.8.16

अतः प्रतिलोमा नानुग्राह्याः

ataḥ pratilomā nānugrāhyāḥ

---

7.8.17

तयोर् एकपुरुषानुग्रहे यो मित्रं मित्रतरं वानुगृह्णाति सोअतिसंधत्ते

tayor ekapuruṣānugrahe yo mitraṃ mitrataraṃ vānugṛhṇāti soatisaṃdhatte

---

7.8.18

मित्राद् आत्मवृद्धिं हि प्राप्नोति, क्षयव्ययप्रवासपरोपकारान् इतरः

mitrād ātmavṛddhiṃ hi prāpnoti, kṣayavyayapravāsaparopakārān itaraḥ

---

7.8.19

कृतार्थश् च शत्रुर् वैगुण्यम् एति

kṛtārthaś ca śatrur vaiguṇyam eti

---

7.8.20

मध्यमं त्व् अनुगृह्णतोर् यो मध्यमं मित्रं मित्रतरं वानुगृह्णाति सोअतिसंधत्ते

madhyamaṃ tv anugṛhṇator yo madhyamaṃ mitraṃ mitrataraṃ vānugṛhṇāti soatisaṃdhatte

---

7.8.21

मित्राद् आत्मवृद्धिं हि प्राप्नोति, क्षयव्ययप्रवासपरोपकारान् इतरः

mitrād ātmavṛddhiṃ hi prāpnoti, kṣayavyayapravāsaparopakārān itaraḥ

---

7.8.22

मध्यमश् चेद् अनुगृहीतो विगुणः स्याद् अमित्रोअतिसंधत्ते

madhyamaś ced anugṛhīto viguṇaḥ syād amitroatisaṃdhatte

---

7.8.23

कृतप्रयासं हि मध्यमामित्रम् अपसृतम् एकार्थोपगतं प्राप्नोति

kṛtaprayāsaṃ hi madhyamāmitram apasṛtam ekārthopagataṃ prāpnoti

---

7.8.24

तेनोदासीनानुग्रहो व्याख्यातः

tenodāsīnānugraho vyākhyātaḥ

---

7.8.25

मध्यमोदासीनयोर् बलांशदाने यः शूरं कृतास्त्रं दुःखसहम् अनुरक्तं वा दण्डं ददाति सोअतिसंधीयते

madhyamodāsīnayor balāṃśadāne yaḥ śūraṃ kṛtāstraṃ duḥkhasaham anuraktaṃ vā daṇḍaṃ dadāti soatisaṃdhīyate

---

7.8.26

विपरीतोअतिसंधत्ते

viparītoatisaṃdhatte

---

7.8.27

यत्र तु दण्डः प्रहितस् तं वा चार्थम् अन्यांश् च साधयति तत्र मौलभृतश्रेणीमित्राटवीबलानाम् अन्यतमम् उपलब्धदेशकालं दण्डं दद्यात्, अमित्राटवीबलं वा व्यवहितदेशकालम्

yatra tu daṇḍaḥ prahitas taṃ vā cārtham anyāṃś ca sādhayati tatra maulabhṛtaśreṇīmitrāṭavībalānām anyatamam upalabdhadeśakālaṃ daṇḍaṃ dadyāt, amitrāṭavībalaṃ vā vyavahitadeśakālam

---

7.8.28

यं तु मन्येत "कृतार्थो मे दण्डं गृह्णीयाद्, अमित्राटव्यभूम्यनृतुषु वा वासयेद्, अफलं वा कुर्याद्" इति, दण्डव्यासङ्गापदेशेन नैनम् अनुगृह्णीयात्

yaṃ tu manyeta "kṛtārtho me daṇḍaṃ gṛhṇīyād, amitrāṭavyabhūmyanṛtuṣu vā vāsayed, aphalaṃ vā kuryād" iti, daṇḍavyāsaṅgāpadeśena nainam anugṛhṇīyāt

---

7.8.29

एवम् अवश्यं त्व् अनुग्रहीतव्ये तत्कालसहम् अस्मै दण्डं दद्यात्

evam avaśyaṃ tv anugrahītavye tatkālasaham asmai daṇḍaṃ dadyāt

---

7.8.30

आसमाप्तेश् चैनं वासयेद् योधयेच् च बलव्यसनेभ्यश् च रक्षेत्

āsamāpteś cainaṃ vāsayed yodhayec ca balavyasanebhyaś ca rakṣet

---

7.8.31

कृतार्थाच् च सापदेशम् अपस्रावयेत्

kṛtārthāc ca sāpadeśam apasrāvayet

---

7.8.32

दूष्यामित्राटवीदण्डं वास्मै दद्यात्

dūṣyāmitrāṭavīdaṇḍaṃ vāsmai dadyāt

---

7.8.33

यातव्येन वा संधायैनम् अतिसंदध्यात् // कz07.8.34अब्/ समे हि लाभे संधिः स्याद् विषमे विक्रमो मतः // कz07.8.34च्द्/ समहीनविशिष्टानाम् इत्य् उक्ताः संधिविक्रमाः //ए (मित्रहिरण्यभूमिकर्मसंधयः, तत्र मित्रसंधिः हिरण्यसंधिश् च)

yātavyena vā saṃdhāyainam atisaṃdadhyāt // kaz07.8.34ab/ same hi lābhe saṃdhiḥ syād viṣame vikramo mataḥ // kaz07.8.34cd/ samahīnaviśiṣṭānām ity uktāḥ saṃdhivikramāḥ //e (mitrahiraṇyabhūmikarmasaṃdhayaḥ, tatra mitrasaṃdhiḥ hiraṇyasaṃdhiś ca)

7.9.1

संहितप्रयाणे मित्रहिरण्यभूमिलाभानाम् उत्तरोत्तरो लाभः श्रेयान्

saṃhitaprayāṇe mitrahiraṇyabhūmilābhānām uttarottaro lābhaḥ śreyān

---

7.9.2

मित्रहिरण्ये हि भूमिलाभाद् भवतः, मित्रं हिरण्यलाभात्

mitrahiraṇye hi bhūmilābhād bhavataḥ, mitraṃ hiraṇyalābhāt

---

7.9.3

यो वा लाभः सिद्धः शेषयोर् अन्यतरं साधयति

yo vā lābhaḥ siddhaḥ śeṣayor anyataraṃ sādhayati

---

7.9.4

"त्वं चाहं च मित्रं लभावहे" इत्य् एवंआदिध् समसंधिः

"tvaṃ cāhaṃ ca mitraṃ labhāvahe" ity evaṃādidh samasaṃdhiḥ

---

7.9.5

"त्वं मित्रम्" इत्य् एवंआदिर् विषमसंधिः

"tvaṃ mitram" ity evaṃādir viṣamasaṃdhiḥ

---

7.9.6

तयोर् विशेषलाभाद् अतिसंधिः

tayor viśeṣalābhād atisaṃdhiḥ

---

7.9.7

समसंधौ तु यः सम्पन्नं मित्रं मित्रकृच्छ्रे वा मित्रम् अवाप्नोति सोअतिसंधत्ते

samasaṃdhau tu yaḥ sampannaṃ mitraṃ mitrakṛcchre vā mitram avāpnoti soatisaṃdhatte

---

7.9.8

आपद्द् हि सौहृदस्थैर्यम् उत्पादयति

āpadd hi sauhṛdasthairyam utpādayati

---

7.9.9

मित्रकृच्छ्रेअपि नित्यम् अवश्यम् अनित्यं वश्यं वेति "नित्यम् अवश्यं श्रेयः, तद्द् हि अनुपकुर्वद् अपि नापकरोति" इत्य् आचार्याः

mitrakṛcchreapi nityam avaśyam anityaṃ vaśyaṃ veti "nityam avaśyaṃ śreyaḥ, tadd hi anupakurvad api nāpakaroti" ity ācāryāḥ

---

7.9.10

नेति कौटिल्यः

neti kauṭilyaḥ

---

7.9.11

वश्यम् अनित्यं श्रेयः

vaśyam anityaṃ śreyaḥ

---

7.9.12

यावद् उपकरोति तावन् मित्रं भवति, उपकारलक्षणं मित्रम् इति

yāvad upakaroti tāvan mitraṃ bhavati, upakāralakṣaṇaṃ mitram iti

---

7.9.13

वश्ययोर् अपि महाभोगम् अनित्यम् अल्पभोगं वा नित्यम् इति // महाभोगम् अनित्यं श्रेयः, महाभोगम् अनित्यम् अल्पकालेन महदुपकुर्वन् महान्ति व्ययस्थानानि प्रतिकरोति" इत्य् आचार्याः

vaśyayor api mahābhogam anityam alpabhogaṃ vā nityam iti // mahābhogam anityaṃ śreyaḥ, mahābhogam anityam alpakālena mahadupakurvan mahānti vyayasthānāni pratikaroti" ity ācāryāḥ

---

7.9.14

नेति कौटिल्यः

neti kauṭilyaḥ

---

7.9.15

नित्यम् अल्पभोगं श्रेयः

nityam alpabhogaṃ śreyaḥ

---

7.9.16

महाभोगम् अनित्यम् उपकारभयाद् अपक्रामति, उपकृत्य वा प्रत्यादातुम् ईहते

mahābhogam anityam upakārabhayād apakrāmati, upakṛtya vā pratyādātum īhate

---

7.9.17

नित्यम् अल्पभोगं सातत्याद् अल्पम् उपकुर्वन् महता कालेन महद् उपकरोति

nityam alpabhogaṃ sātatyād alpam upakurvan mahatā kālena mahad upakaroti

---

7.9.18

गुरुसमुत्थं महन् मित्रं लघुसमुत्थम् अल्पं वेति "गुरुसमुत्थं महन् मित्रं प्रतापकरं भवति, यदा चोत्तिष्ठते तदा कार्यं साधयति" इत्य् आचार्याः

gurusamutthaṃ mahan mitraṃ laghusamuttham alpaṃ veti "gurusamutthaṃ mahan mitraṃ pratāpakaraṃ bhavati, yadā cottiṣṭhate tadā kāryaṃ sādhayati" ity ācāryāḥ

---

7.9.19

नेति कौटिल्यः

neti kauṭilyaḥ

---

7.9.20

लघुसमुत्थम् अल्पं श्रेयः

laghusamuttham alpaṃ śreyaḥ

---

7.9.21

लगुसमुत्थम् अल्पं मित्रं कार्यकालं नातिपातयति दौर्बल्याच् च यथेष्टभोग्यं भवति, नेतरत् प्रकृष्टभौमम्

lagusamuttham alpaṃ mitraṃ kāryakālaṃ nātipātayati daurbalyāc ca yatheṣṭabhogyaṃ bhavati, netarat prakṛṣṭabhaumam

---

7.9.22

विक्षिप्तसैन्यम् अवश्यसैन्यं वेति "विक्षिप्तं सैन्यं शक्यं प्रतिसंहर्तुं वश्यत्वाद्" इत्य् आचार्याः

vikṣiptasainyam avaśyasainyaṃ veti "vikṣiptaṃ sainyaṃ śakyaṃ pratisaṃhartuṃ vaśyatvād" ity ācāryāḥ

---

7.9.23

नेति कौटिल्यः

neti kauṭilyaḥ

---

7.9.24

अवश्यसैन्यं श्रेयः

avaśyasainyaṃ śreyaḥ

---

7.9.25

अवश्यं हि शक्यं सामादिभिर् वश्यं कर्तुम्, नेतरत् कार्यव्यासक्तं प्रतिसंहर्तुम्

avaśyaṃ hi śakyaṃ sāmādibhir vaśyaṃ kartum, netarat kāryavyāsaktaṃ pratisaṃhartum

---

7.9.26

पुरुषभोगं हिरण्यभोगं वा मित्रम् इति "पुरुषभोगं मित्रं श्रेयः, प्रुषभोगं मित्रं प्रतापकरं भवति, यदा चोत्तिष्ठते तदा कार्यं साधयति" इत्य् आचार्याः

puruṣabhogaṃ hiraṇyabhogaṃ vā mitram iti "puruṣabhogaṃ mitraṃ śreyaḥ, pruṣabhogaṃ mitraṃ pratāpakaraṃ bhavati, yadā cottiṣṭhate tadā kāryaṃ sādhayati" ity ācāryāḥ

---

7.9.27

नेति कौटिल्यः

neti kauṭilyaḥ

---

7.9.28

हिरण्यभोगं मित्रं श्रेयः

hiraṇyabhogaṃ mitraṃ śreyaḥ

---

7.9.29

नित्यो हि हिरण्येन योगः कदाचिद् दण्डेन

nityo hi hiraṇyena yogaḥ kadācid daṇḍena

---

7.9.30

दण्डश् च हिरण्येनान्ये च कामाः प्राप्यन्त इति

daṇḍaś ca hiraṇyenānye ca kāmāḥ prāpyanta iti

---

7.9.31

हिरण्यभोगं भूमिभोगं वा मित्रम् इति "हिरण्यभोगं गतिमत्त्वात् सर्वव्ययप्रतीकारकरम्" इत्य् आचार्याः

hiraṇyabhogaṃ bhūmibhogaṃ vā mitram iti "hiraṇyabhogaṃ gatimattvāt sarvavyayapratīkārakaram" ity ācāryāḥ

---

7.9.32

नेति कौटिल्यः

neti kauṭilyaḥ

---

7.9.33

मित्रहिरण्ये हि भूमिलाभाद् भवत इत्य् उक्तं पुरस्ताद्

mitrahiraṇye hi bhūmilābhād bhavata ity uktaṃ purastād

---

7.9.34

तस्माद् भूमिभोगं मित्रं श्रेय इति

tasmād bhūmibhogaṃ mitraṃ śreya iti

---

7.9.35

तुल्ये पुरुषभोगे विक्रमः क्लेशसहत्वम् अनुरागः सर्वबललाभो वा मित्रकुलाद् विशेषः

tulye puruṣabhoge vikramaḥ kleśasahatvam anurāgaḥ sarvabalalābho vā mitrakulād viśeṣaḥ

---

7.9.36

तुल्ये हिरण्यभोगे प्रार्थितार्थता प्राभूत्यम् अल्पप्रयसता सातत्यं च विशेषः

tulye hiraṇyabhoge prārthitārthatā prābhūtyam alpaprayasatā sātatyaṃ ca viśeṣaḥ

---

7.9.37

तत्रैतद् भवति // कz07.9.38अब्/ नित्यं वश्यं लघूत्थानं पितृपैतामहं महत् / कz07.9.38च्द्/ अद्वैध्यं चेति सम्पन्नं मित्रं षड्गुणम् उच्यते // कz07.9.39अब्/ ऋते यद् अर्थं प्रणयाद् रक्ष्यते यच् च रक्षति / कz07.9.39च्द्/ पूर्वोपचितसम्बन्धं तन् मित्रं नित्यम् उच्यते // कz07.9.40अब्/ सर्वचित्रमहाभोगं त्रिविधं वश्यम् उच्यते / कz07.9.40च्द्/ एकतोभोग्य् उभयतः सर्वतोभोगि चापरम् // कz07.9.41अब्/ आदातृ वा दात्रपि वा जीवत्य् अरिषु हिंसया / कz07.9.41च्द्/ मित्रं नित्यम् अवश्यं तद्दुर्गाटव्यपसारि च // कz07.9.42अब्/ अन्यतो विगृहीतं यल् लघुव्यसनम् एव वा / कz07.9.42च्द्/ संधत्ते चोपकाराय तन् मित्रं वश्यम् अध्रुवम् // कz07.9.43अब्/ एकार्थेनाथ सम्बद्धम् उपकार्यविकारि च / कz07.9.43च्द्/ मित्रभावि भवत्य् एतन् मित्रम् अद्वैध्यम् आपदि // कz07.9.44अब्/ मित्रभावाद् ध्रुवं मित्रं शत्रुसाधारणाच् चलम् / कz07.9.44च्द्/ न कस्यचिद् उदासीनं द्वयोर् उभयभावि तत् // कz07.9.45अब्/ विजिगीषोर् अमित्रं यन् मित्रम् अन्तर्धितां गतम् / कz07.9.45च्द्/ उपकारेअनिविष्टं वाशक्तं वानुपकारि तत् // कz07.9.46अब्/ प्रियं परस्य वा रक्ष्यं पूज्यं सम्बद्धम् एव वा / कz07.9.46च्द्/ अनुगृह्णाति यन् मित्रं शत्रुसाधारणं हि तत् // कz07.9.47अब्/ प्रकृष्टभौमं संतुष्टं बलवच् चालसं च यत् / कz07.9.47च्द्/ उदासीनं भवत्य् एतद् व्यसनाद् अवमानितम् // कz07.9.48अब्/ अरेर् नेतुश् च यद् वृद्धिं दौर्बल्याद् अनुवर्तते / कz07.9.48च्द्/ उभयस्याप्य् अविद्विष्टं विद्याद् उभयभावि तत् // कz07.9.49अब्/ कारणाकारणध्वस्तं कारणाकारणागतम् / कz07.9.49च्द्/ यो मित्रं समुपेक्षेत स मृत्युम् उपगूहति

tatraitad bhavati // kaz07.9.38ab/ nityaṃ vaśyaṃ laghūtthānaṃ pitṛpaitāmahaṃ mahat / kaz07.9.38cd/ advaidhyaṃ ceti sampannaṃ mitraṃ ṣaḍguṇam ucyate // kaz07.9.39ab/ ṛte yad arthaṃ praṇayād rakṣyate yac ca rakṣati / kaz07.9.39cd/ pūrvopacitasambandhaṃ tan mitraṃ nityam ucyate // kaz07.9.40ab/ sarvacitramahābhogaṃ trividhaṃ vaśyam ucyate / kaz07.9.40cd/ ekatobhogy ubhayataḥ sarvatobhogi cāparam // kaz07.9.41ab/ ādātṛ vā dātrapi vā jīvaty ariṣu hiṃsayā / kaz07.9.41cd/ mitraṃ nityam avaśyaṃ taddurgāṭavyapasāri ca // kaz07.9.42ab/ anyato vigṛhītaṃ yal laghuvyasanam eva vā / kaz07.9.42cd/ saṃdhatte copakārāya tan mitraṃ vaśyam adhruvam // kaz07.9.43ab/ ekārthenātha sambaddham upakāryavikāri ca / kaz07.9.43cd/ mitrabhāvi bhavaty etan mitram advaidhyam āpadi // kaz07.9.44ab/ mitrabhāvād dhruvaṃ mitraṃ śatrusādhāraṇāc calam / kaz07.9.44cd/ na kasyacid udāsīnaṃ dvayor ubhayabhāvi tat // kaz07.9.45ab/ vijigīṣor amitraṃ yan mitram antardhitāṃ gatam / kaz07.9.45cd/ upakāreaniviṣṭaṃ vāśaktaṃ vānupakāri tat // kaz07.9.46ab/ priyaṃ parasya vā rakṣyaṃ pūjyaṃ sambaddham eva vā / kaz07.9.46cd/ anugṛhṇāti yan mitraṃ śatrusādhāraṇaṃ hi tat // kaz07.9.47ab/ prakṛṣṭabhaumaṃ saṃtuṣṭaṃ balavac cālasaṃ ca yat / kaz07.9.47cd/ udāsīnaṃ bhavaty etad vyasanād avamānitam // kaz07.9.48ab/ arer netuś ca yad vṛddhiṃ daurbalyād anuvartate / kaz07.9.48cd/ ubhayasyāpy avidviṣṭaṃ vidyād ubhayabhāvi tat // kaz07.9.49ab/ kāraṇākāraṇadhvastaṃ kāraṇākāraṇāgatam / kaz07.9.49cd/ yo mitraṃ samupekṣeta sa mṛtyum upagūhati

---

7.9.50

क्षिप्रम् अल्पो लाभश् चिरान् महान् इति वा "क्षिप्रम् अल्पो लाभः कार्यदेशकालसंवादकः श्रेयान्" इत्य् आचार्याः

kṣipram alpo lābhaś cirān mahān iti vā "kṣipram alpo lābhaḥ kāryadeśakālasaṃvādakaḥ śreyān" ity ācāryāḥ

---

7.9.51

नेति कौटिल्यः

neti kauṭilyaḥ

---

7.9.52

चिराद् अविनिपाती बीजसधर्मा महाम्ल् लाभः श्रेयान्, विपर्यये पूर्वः // कz07.9.53अब्/ एवं दृष्ट्वा ध्रुवे लाभे लाभांशे च गुणोदयम् / कz07.9.53च्द्/ स्वार्थसिद्धिपरो यायात् संहितः सामवायिकैः //ए (मित्रहिरण्यभूमिकर्मसंधयः, तत्र भूमिसंधिह्)

cirād avinipātī bījasadharmā mahāml lābhaḥ śreyān, viparyaye pūrvaḥ // kaz07.9.53ab/ evaṃ dṛṣṭvā dhruve lābhe lābhāṃśe ca guṇodayam / kaz07.9.53cd/ svārthasiddhiparo yāyāt saṃhitaḥ sāmavāyikaiḥ //e (mitrahiraṇyabhūmikarmasaṃdhayaḥ, tatra bhūmisaṃdhih)

7.10.1

"त्वं चाहं च भूमिं लभावहे" इति भूमिसंधिः

"tvaṃ cāhaṃ ca bhūmiṃ labhāvahe" iti bhūmisaṃdhiḥ

---

7.10.2

तयोर् यः प्रत्युपस्थितार्थः सम्पन्नां भूमिम् अवाप्नोति सोअतिसंधत्ते

tayor yaḥ pratyupasthitārthaḥ sampannāṃ bhūmim avāpnoti soatisaṃdhatte

---

7.10.3

तुल्ये सम्पन्नालाभे यो बलवन्तम् आक्रम्य भूमिम् अवाप्नोति सोअतिसंधत्ते

tulye sampannālābhe yo balavantam ākramya bhūmim avāpnoti soatisaṃdhatte

---

7.10.4

भूमिलाभं शत्रुकर्शनं प्रतापं च हि प्राप्नोति

bhūmilābhaṃ śatrukarśanaṃ pratāpaṃ ca hi prāpnoti

---

7.10.5

दुर्बलाद्भूमिलाभे सत्यं सौकर्यं भवति

durbalādbhūmilābhe satyaṃ saukaryaṃ bhavati

---

7.10.6

दुर्बल एव च भूमिलाभः, तत्सामन्तश् च मित्रम् अमित्रभावं गच्छति

durbala eva ca bhūmilābhaḥ, tatsāmantaś ca mitram amitrabhāvaṃ gacchati

---

7.10.7

तुल्ये बलीयस्त्वे यः स्थितशत्रुम् उत्पाट्य भूमिम् अवाप्नोति सोअतिसंधत्ते

tulye balīyastve yaḥ sthitaśatrum utpāṭya bhūmim avāpnoti soatisaṃdhatte

---

7.10.8

दुर्गावाप्तिर् हि स्वभूमिरक्षणम् अमित्राटवीप्रतिषेधं च करोति

durgāvāptir hi svabhūmirakṣaṇam amitrāṭavīpratiṣedhaṃ ca karoti

---

7.10.9

चलामित्राद्भूमिलाभे शक्यसामन्ततो विशेषः

calāmitrādbhūmilābhe śakyasāmantato viśeṣaḥ

---

7.10.10

दुर्बलसामन्ता हि क्षिप्राप्यायनयोगक्षेमा भवति

durbalasāmantā hi kṣiprāpyāyanayogakṣemā bhavati

---

7.10.11

विपरीता बलवत् सामन्ता कोशदण्डावच्छेदनी च भूमिर् भवति

viparītā balavat sāmantā kośadaṇḍāvacchedanī ca bhūmir bhavati

---

7.10.12

सम्पन्ना नित्यामित्रा मन्दगुणा वा भूमिर् अनित्यामित्रेति "सम्पन्ना नित्यामित्रा श्रेयसी भूमिः सम्पन्ना हि कोशदण्डौ सम्पादयति, तौ चामित्रप्रतिघातकौ इत्य् आचार्याः

sampannā nityāmitrā mandaguṇā vā bhūmir anityāmitreti "sampannā nityāmitrā śreyasī bhūmiḥ sampannā hi kośadaṇḍau sampādayati, tau cāmitrapratighātakau ity ācāryāḥ

---

7.10.13

नेति कौटिल्यः

neti kauṭilyaḥ

---

7.10.14

नित्यामित्रालाभे भूयान् शत्रुलाभो भवति

nityāmitrālābhe bhūyān śatrulābho bhavati

---

7.10.15

नित्यश् च शत्रुर् उपकृते चापकृते च शत्रुर् एव भवति, अनित्यस् तु शत्रुर् उपकाराद् अनपकाराद् वा शाम्यति

nityaś ca śatrur upakṛte cāpakṛte ca śatrur eva bhavati, anityas tu śatrur upakārād anapakārād vā śāmyati

---

7.10.16

यस्या हि भूमेर् बहुदुर्गाश् चोरगणैर् म्लेच्छाटवीभिर् वा नित्याविरहिताः प्रत्यन्ताः सा नित्यामित्रा, विपर्यये त्व् अनित्यामित्रा

yasyā hi bhūmer bahudurgāś coragaṇair mlecchāṭavībhir vā nityāvirahitāḥ pratyantāḥ sā nityāmitrā, viparyaye tv anityāmitrā

---

7.10.17

अल्पा प्रत्यासन्ना महती व्यवहिता वा भूमिर् इति अल्पा प्रत्यासन्ना श्रेयसी

alpā pratyāsannā mahatī vyavahitā vā bhūmir iti alpā pratyāsannā śreyasī

---

7.10.18

सुखा हि प्राप्तुं पालयितुम् अभिसारयितुं च भवति

sukhā hi prāptuṃ pālayitum abhisārayituṃ ca bhavati

---

7.10.19

विपरीता व्यवहिता

viparītā vyavahitā

---

7.10.20

व्यवहितयोर् अपि दण्डधारणात्मधारणा वा भूमिर् इति आत्मधारणा श्रेयसी

vyavahitayor api daṇḍadhāraṇātmadhāraṇā vā bhūmir iti ātmadhāraṇā śreyasī

---

7.10.21

सा हि स्वसमुत्थाभ्यां कोशदण्डाभ्यां धार्यते

sā hi svasamutthābhyāṃ kośadaṇḍābhyāṃ dhāryate

---

7.10.22

विपरीता दण्डधारणा दण्डस्थानम्

viparītā daṇḍadhāraṇā daṇḍasthānam

---

7.10.23

बालिशात् प्राज्ञाद् वा भूमिलाभ इति बालिशाद्भूमिलाभः श्रेयान्

bāliśāt prājñād vā bhūmilābha iti bāliśādbhūmilābhaḥ śreyān

---

7.10.24

सुप्राप्यानुपाल्या हि भवति, अप्रत्यादेया च

suprāpyānupālyā hi bhavati, apratyādeyā ca

---

7.10.25

विपरीता प्राज्ञाद् अनुरक्ता

viparītā prājñād anuraktā

---

7.10.26

पीडनीयोच्छेदनीययोर् उच्छेदनीयाद् भूमिलाभः श्रेयान्

pīḍanīyocchedanīyayor ucchedanīyād bhūmilābhaḥ śreyān

---

7.10.27

उच्छेदनीयो ह्य् अनपाश्रयो दुर्बलापाश्रयो वाभियुक्तः कोशदण्डाव् आदायापसर्तुकामः प्रकृतिभिस् त्यज्यते, न पीडनीयो दुर्गमित्रप्रतिष्टब्धः

ucchedanīyo hy anapāśrayo durbalāpāśrayo vābhiyuktaḥ kośadaṇḍāv ādāyāpasartukāmaḥ prakṛtibhis tyajyate, na pīḍanīyo durgamitrapratiṣṭabdhaḥ

---

7.10.28

दुर्गप्रतिष्टब्धयोर् अपि स्थलनदीदुर्गीयाभ्यां स्थलदुर्गीयाद् भूमिलाभः श्रेयान्

durgapratiṣṭabdhayor api sthalanadīdurgīyābhyāṃ sthaladurgīyād bhūmilābhaḥ śreyān

---

7.10.29

स्थालेयं हि सुरोधावमर्दावस्कन्दम् अनिह्श्राविशत्रु च

sthāleyaṃ hi surodhāvamardāvaskandam anihśrāviśatru ca

---

7.10.30

नदीदुर्गं तु द्विगुणक्लेशकरम्, उदकं च पातव्यं वृत्तिकरं चामित्रस्य

nadīdurgaṃ tu dviguṇakleśakaram, udakaṃ ca pātavyaṃ vṛttikaraṃ cāmitrasya

---

7.10.31

नदीपर्वतदुर्गीयाभ्यां नदीदुर्गीयाद् ब्भूमिलाभः श्रेयान्

nadīparvatadurgīyābhyāṃ nadīdurgīyād bbhūmilābhaḥ śreyān

---

7.10.32

नदीदुर्गं हि हस्तिस्तम्भसंक्रमसेतुबन्धनौभिः साध्यम् अनित्यगाम्भीर्यम् अवस्राव्य् उदकं च

nadīdurgaṃ hi hastistambhasaṃkramasetubandhanaubhiḥ sādhyam anityagāmbhīryam avasrāvy udakaṃ ca

---

7.10.33

पार्वतं तु स्वारक्षं दुरुपरोधि कृच्छ्रारोहणम्, भग्ने चैकस्मिन् न सर्ववधः, शिलावृक्षप्रमोक्षश् च महापकारिणाम्

pārvataṃ tu svārakṣaṃ duruparodhi kṛcchrārohaṇam, bhagne caikasmin na sarvavadhaḥ, śilāvṛkṣapramokṣaś ca mahāpakāriṇām

---

7.10.34

निम्नस्थलयोधिभ्यो निम्नयोधिभ्यो भूमिलाभः श्रेयान्

nimnasthalayodhibhyo nimnayodhibhyo bhūmilābhaḥ śreyān

---

7.10.35

निम्नयोधिनो ह्य् उपरुद्धदेशकालाः, स्थलयोधिनस् तु सर्वदेशकालयोधिनः

nimnayodhino hy uparuddhadeśakālāḥ, sthalayodhinas tu sarvadeśakālayodhinaḥ

---

7.10.36

खनकाकाशयोधिभ्यः खनकेभ्यो भूमिलाभः श्रेयान्

khanakākāśayodhibhyaḥ khanakebhyo bhūmilābhaḥ śreyān

---

7.10.37

खनका हि खातेन शस्त्रेण चोभयथा युध्यन्ते, शस्त्रेणैवाकाशयोधिनः // कz07.10.38अब्/ एवंविध्येभ्यः पृथिवीं लभमानोअर्थशास्त्रवित् / कz07.10.38च्द्/ संहितेभ्यः परेभ्यश् च विशेषम् अधिगच्छति //ए (मित्रहिरण्यभूमिकर्मसम्धयह् तत्र अनवसितसम्धिह्)

khanakā hi khātena śastreṇa cobhayathā yudhyante, śastreṇaivākāśayodhinaḥ // kaz07.10.38ab/ evaṃvidhyebhyaḥ pṛthivīṃ labhamānoarthaśāstravit / kaz07.10.38cd/ saṃhitebhyaḥ parebhyaś ca viśeṣam adhigacchati //e (mitrahiraṇyabhūmikarmasamdhayah tatra anavasitasamdhih)

7.11.1

"त्वं चाहं च शून्यं निवेशयावहे" इत्य् अनवसितसंधिः

"tvaṃ cāhaṃ ca śūnyaṃ niveśayāvahe" ity anavasitasaṃdhiḥ

---

7.11.2

तयोर् यः प्रत्युपस्थितार्थो यथोक्तगुणां भूमिं निवेशयति सोअतिसंधत्ते

tayor yaḥ pratyupasthitārtho yathoktaguṇāṃ bhūmiṃ niveśayati soatisaṃdhatte

---

7.11.3

तत्रापि स्थलम् औदकं वेति महतः स्थलाद् अल्पम् औदकं श्रेयः, सातत्याद् अवस्थितत्वाच् च फलानाम्

tatrāpi sthalam audakaṃ veti mahataḥ sthalād alpam audakaṃ śreyaḥ, sātatyād avasthitatvāc ca phalānām

---

7.11.4

स्थलयोर् अपि प्रभूतपूर्वापरसस्यम् अल्पवर्षपाकम् असक्तारम्भं श्रेयः

sthalayor api prabhūtapūrvāparasasyam alpavarṣapākam asaktārambhaṃ śreyaḥ

---

7.11.5

औदकयोर् अपि धान्यवापम् अधान्यवापात्श्रेयः

audakayor api dhānyavāpam adhānyavāpātśreyaḥ

---

7.11.6

तयोर् अल्पबहुत्वे धान्यकान्ताद् अल्पान् महद् अधान्यकान्तं श्रेयः

tayor alpabahutve dhānyakāntād alpān mahad adhānyakāntaṃ śreyaḥ

---

7.11.7

महत्य् अवकाशे हि स्थाल्याश् चानूप्याश् चौषधयो भवन्ति

mahaty avakāśe hi sthālyāś cānūpyāś cauṣadhayo bhavanti

---

7.11.8

दुर्गादीनि च कर्माणि प्रभूत्येन क्रियन्ते

durgādīni ca karmāṇi prabhūtyena kriyante

---

7.11.9

कृत्रिमा हि भूमिगुणाः

kṛtrimā hi bhūmiguṇāḥ

---

7.11.10

खनिधान्यभोगयोः खनिभोगः कोशकरः, धान्यभोगः कोशकोष्ठागारकरः

khanidhānyabhogayoḥ khanibhogaḥ kośakaraḥ, dhānyabhogaḥ kośakoṣṭhāgārakaraḥ

---

7.11.11

धान्यमूला हि दुर्गादीनां कर्मणाम् आरम्भाः

dhānyamūlā hi durgādīnāṃ karmaṇām ārambhāḥ

---

7.11.12

महाविषयविक्रयो वा खनिभोगः श्रेयान्

mahāviṣayavikrayo vā khanibhogaḥ śreyān

---

7.11.13

"द्रव्यहस्तिवनभोगयोर् द्रव्यवनभोगः सर्वकर्मणां योनिः प्रभूतनिधानक्षमश् च, विपरीतो हस्तिवनभोगः" इत्य् आचार्याः

"dravyahastivanabhogayor dravyavanabhogaḥ sarvakarmaṇāṃ yoniḥ prabhūtanidhānakṣamaś ca, viparīto hastivanabhogaḥ" ity ācāryāḥ

---

7.11.14

नेति कौटिल्यः

neti kauṭilyaḥ

---

7.11.15

शक्यं द्रव्यवनम् अनेकम् अनेकस्यां भूमौ वापयितुम्, न हस्तिवनम्

śakyaṃ dravyavanam anekam anekasyāṃ bhūmau vāpayitum, na hastivanam

---

7.11.16

हस्तिप्रधानो हि परानीकवध इति

hastipradhāno hi parānīkavadha iti

---

7.11.17

वारिस्थलपथभोगयोर् अनित्यो वारिपथभोगः, नित्यः स्थलपथभोगः

vāristhalapathabhogayor anityo vāripathabhogaḥ, nityaḥ sthalapathabhogaḥ

---

7.11.18

भिन्नमनुष्या श्रेणीमनुष्या वा भूमिर् इति भिन्नमनुष्या श्रेयसी

bhinnamanuṣyā śreṇīmanuṣyā vā bhūmir iti bhinnamanuṣyā śreyasī

---

7.11.19

भिन्नमनुष्या भोग्या भवति, अनुपजाप्या चान्येषाम्, अनापत्सहा तु

bhinnamanuṣyā bhogyā bhavati, anupajāpyā cānyeṣām, anāpatsahā tu

---

7.11.20

विपरीता श्रेणीमनुष्या, कोपे महादोषा

viparītā śreṇīmanuṣyā, kope mahādoṣā

---

7.11.21

तस्यां चातुर्वर्ण्यनिवेशे सर्वभोगसहत्वाद् अवरवर्णप्राया श्रेयसी, बाहुल्याद् ध्रुवत्वाच् च कृष्याः कर्षकवती, कृष्याश् चान्येषां चारम्भाणां प्रयोजकत्वात् गोरक्षकवती, पण्यनिचयर्णानुग्रहाद् आढ्यवणिग्वती

tasyāṃ cāturvarṇyaniveśe sarvabhogasahatvād avaravarṇaprāyā śreyasī, bāhulyād dhruvatvāc ca kṛṣyāḥ karṣakavatī, kṛṣyāś cānyeṣāṃ cārambhāṇāṃ prayojakatvāt gorakṣakavatī, paṇyanicayarṇānugrahād āḍhyavaṇigvatī

---

7.11.22

भूमिगुणानाम् अपाश्रयः श्रेयान्

bhūmiguṇānām apāśrayaḥ śreyān

---

7.11.23

दुर्गापाश्रया पुरुषापाश्रया वा भूमिर् इति पुरुषापाश्रया श्रेयसी

durgāpāśrayā puruṣāpāśrayā vā bhūmir iti puruṣāpāśrayā śreyasī

---

7.11.24

पुरुषवद् धि राज्यम्

puruṣavad dhi rājyam

---

7.11.25

अपुरुषा गौर् वन्ध्य् एव किं दुहीत

apuruṣā gaur vandhy eva kiṃ duhīta

---

7.11.26

महाक्षयव्ययनिवेशां तु भूमिम् अवाप्तुकामः पूर्वम् एव क्रेतारं पणेत दुर्बलम् अराजबीजिनं निरुत्साहम् अपक्षम् अन्यायवृत्तिं व्यसनिनं दैवप्रमाणं यत्किंचनकारिणं वा

mahākṣayavyayaniveśāṃ tu bhūmim avāptukāmaḥ pūrvam eva kretāraṃ paṇeta durbalam arājabījinaṃ nirutsāham apakṣam anyāyavṛttiṃ vyasaninaṃ daivapramāṇaṃ yatkiṃcanakāriṇaṃ vā

---

7.11.27

महाक्षयव्ययनिवेशायां हि भूमौ दुर्बलो राजबीजी निविष्टः सगन्धाभिः प्रकृतिभिः सह क्षयव्ययेनावसीदति

mahākṣayavyayaniveśāyāṃ hi bhūmau durbalo rājabījī niviṣṭaḥ sagandhābhiḥ prakṛtibhiḥ saha kṣayavyayenāvasīdati

---

7.11.28

बलवान् अराजबीजी क्षयव्ययभयाद् असगन्धाभिः प्रकृतिभिस् त्यज्यते

balavān arājabījī kṣayavyayabhayād asagandhābhiḥ prakṛtibhis tyajyate

---

7.11.29

निरुत्साहस् तु दण्डवान् अपि दण्डस्याप्रणेता सदण्डः क्षयव्ययेनावभज्यते

nirutsāhas tu daṇḍavān api daṇḍasyāpraṇetā sadaṇḍaḥ kṣayavyayenāvabhajyate

---

7.11.30

कोशवान् अप्य् अपक्षः क्षयव्ययानुग्रहहीनत्वान् न कुतश्चित् प्राप्नोति

kośavān apy apakṣaḥ kṣayavyayānugrahahīnatvān na kutaścit prāpnoti

---

7.11.31

अन्यायवृत्तिर् निविष्टम् अप्य् उत्थापयेत्

anyāyavṛttir niviṣṭam apy utthāpayet

---

7.11.32

स कथम् अनिविष्टं निवेशयेत्

sa katham aniviṣṭaṃ niveśayet

---

7.11.33

तेन व्यसनी व्याख्यातः

tena vyasanī vyākhyātaḥ

---

7.11.34

दैवप्रमाणो मानुषहीनो निरारम्भो विपन्नकर्मारम्भो वावसीदति

daivapramāṇo mānuṣahīno nirārambho vipannakarmārambho vāvasīdati

---

7.11.35

यत्किंचनकारी न किंचिद् आसादयति

yatkiṃcanakārī na kiṃcid āsādayati

---

7.11.36

स चैषां पापिष्ठतमो भवति

sa caiṣāṃ pāpiṣṭhatamo bhavati

---

7.11.37

"यत्किंचिदारभमाणो हि विजिगीषोः कदाचिच् छिद्रम् आसादयेद्" इत्य् आचार्याः

"yatkiṃcidārabhamāṇo hi vijigīṣoḥ kadācic chidram āsādayed" ity ācāryāḥ

---

7.11.38

यथा छिद्रं तथा विनाशम् अप्य् आसादयेद् इति कौटिल्यः

yathā chidraṃ tathā vināśam apy āsādayed iti kauṭilyaḥ

---

7.11.39

तेषाम् अलाभे यथा पार्ष्णिग्राहोपग्रहे वक्ष्यामस् तथा भूमिम् अवस्थापयेत्

teṣām alābhe yathā pārṣṇigrāhopagrahe vakṣyāmas tathā bhūmim avasthāpayet

---

7.11.40

इत्य् अभिहितसंधिः

ity abhihitasaṃdhiḥ

---

7.11.41

गुणवतीम् आदेयां वा भूमिं बलवता क्रयेण याचितः संधिम् अवस्थाप्य दद्यात्

guṇavatīm ādeyāṃ vā bhūmiṃ balavatā krayeṇa yācitaḥ saṃdhim avasthāpya dadyāt

---

7.11.42

इत्य् अनिभृतसंधिः

ity anibhṛtasaṃdhiḥ

---

7.11.43

समेन वा याचितः कारणम् अवेक्ष्य दद्यात् "प्रत्यादेया मे भूमिर् वश्या वा, अनया प्रतिबद्धः परो मे वश्यो भविष्यति^ भूमिविक्रयाद् वा मित्रहिरण्यलाभः कार्यसामर्थ्यकरो मे भविष्यति" इति

samena vā yācitaḥ kāraṇam avekṣya dadyāt "pratyādeyā me bhūmir vaśyā vā, anayā pratibaddhaḥ paro me vaśyo bhaviṣyati^ bhūmivikrayād vā mitrahiraṇyalābhaḥ kāryasāmarthyakaro me bhaviṣyati" iti

---

7.11.44

तेन हीनः क्रेता व्याख्यातः // कz07.11.45अब्/ एवं मित्रं हिरण्यं च सजनाम् अजनां च गाम् / कz07.11.45च्द्/ लभमानोअतिसंधत्ते शास्त्रवित् सामवायिकान् //ए (मित्रहिरण्यभूमिकर्मसम्धयह्, तत्र कर्मसम्धिह्)

tena hīnaḥ kretā vyākhyātaḥ // kaz07.11.45ab/ evaṃ mitraṃ hiraṇyaṃ ca sajanām ajanāṃ ca gām / kaz07.11.45cd/ labhamānoatisaṃdhatte śāstravit sāmavāyikān //e (mitrahiraṇyabhūmikarmasamdhayah, tatra karmasamdhih)

7.12.1

"त्वं चाहं च दुर्गं कारयावहे" इति कर्मसंधिः

"tvaṃ cāhaṃ ca durgaṃ kārayāvahe" iti karmasaṃdhiḥ

---

7.12.2

तयोर् यो दैवकृतम् अविषह्यम् अल्पव्ययारम्भं दुर्गं कारयति सोअतिसंधत्ते

tayor yo daivakṛtam aviṣahyam alpavyayārambhaṃ durgaṃ kārayati soatisaṃdhatte

---

7.12.3

तत्रापि स्थलनदीपर्वतदुर्गाणाम् उत्तरोत्तरं श्रेयः

tatrāpi sthalanadīparvatadurgāṇām uttarottaraṃ śreyaḥ

---

7.12.4

सेतुबन्धयोर् अप्य् आहार्योदकात् सहोदकः श्रेयान्

setubandhayor apy āhāryodakāt sahodakaḥ śreyān

---

7.12.5

सहोदकयोर् अपि प्रभूतवापस्थानः श्रेयान्

sahodakayor api prabhūtavāpasthānaḥ śreyān

---

7.12.6

द्रव्यवनयोर् अपि यो महत्सारवद्द्रव्याटवीकं विषयान्ते नदीमातृकं द्रव्यवनं छेदयति सोअतिसंधत्ते

dravyavanayor api yo mahatsāravaddravyāṭavīkaṃ viṣayānte nadīmātṛkaṃ dravyavanaṃ chedayati soatisaṃdhatte

---

7.12.7

नदीमातृकं हि स्वाजीवम् अपाश्रयश् चापदि भवति

nadīmātṛkaṃ hi svājīvam apāśrayaś cāpadi bhavati

---

7.12.8

हस्तिवनयोर् अपि यो बहुशूरमृगं दुर्बलप्रतिवेशंअनन्तावक्लेशि विषयान्ते हस्तिवनं बध्नाति सोअतिसंधत्ते

hastivanayor api yo bahuśūramṛgaṃ durbalaprativeśaṃanantāvakleśi viṣayānte hastivanaṃ badhnāti soatisaṃdhatte

---

7.12.9

तत्रापि "बहुकुण्ठाल्पशूरयोः अल्पशूरं श्रेयः, शूरेषु हि युद्धम्, अल्पाः शूरा बहून् अशूरान् भञ्जन्ति, ते भग्नाः स्वसैन्यावघातिनो भवन्ति" इत्य् आचार्याः

tatrāpi "bahukuṇṭhālpaśūrayoḥ alpaśūraṃ śreyaḥ, śūreṣu hi yuddham, alpāḥ śūrā bahūn aśūrān bhañjanti, te bhagnāḥ svasainyāvaghātino bhavanti" ity ācāryāḥ

---

7.12.10

नेति कौटिल्यः

neti kauṭilyaḥ

---

7.12.11

कुण्ठा बहवः श्रेयांसः, स्कन्धविनियोगाद् अनेकं कर्म कुर्वाणाः स्वेषाम् अपाश्रयो युद्धे, परेषां दुर्धर्षा विभीषणाश् च

kuṇṭhā bahavaḥ śreyāṃsaḥ, skandhaviniyogād anekaṃ karma kurvāṇāḥ sveṣām apāśrayo yuddhe, pareṣāṃ durdharṣā vibhīṣaṇāś ca

---

7.12.12

बहुषु हि कुण्ठेषु विनयकर्मणा शक्यं शौर्यम् आधातुम्, न त्व् एवाल्पेषु शूरेषु बहुत्वम् इति

bahuṣu hi kuṇṭheṣu vinayakarmaṇā śakyaṃ śauryam ādhātum, na tv evālpeṣu śūreṣu bahutvam iti

---

7.12.13

खन्योर् अपि यः प्रभूतसाराम् अदुर्गमार्गाम् अल्पव्ययारम्भां खनिं खानयति, सोअतिसंधत्ते

khanyor api yaḥ prabhūtasārām adurgamārgām alpavyayārambhāṃ khaniṃ khānayati, soatisaṃdhatte

---

7.12.14

तत्रापि महासारम् अल्पम् अल्पसारं वा प्रभूतम् इति "महासारम् अल्पं श्रेयः, वज्रमणिमुक्ताप्रवालहेमरूप्यधातुर् हि प्रभूतम् अल्पसारम् अत्यर्घेण ग्रसते" इत्य् आचार्याः

tatrāpi mahāsāram alpam alpasāraṃ vā prabhūtam iti "mahāsāram alpaṃ śreyaḥ, vajramaṇimuktāpravālahemarūpyadhātur hi prabhūtam alpasāram atyargheṇa grasate" ity ācāryāḥ

---

7.12.15

नेति कौटिल्यः

neti kauṭilyaḥ

---

7.12.16

चिराद् अल्पो महासारस्य क्रेता विद्यते, प्रभूतः सातत्याद् अल्पसारस्य

cirād alpo mahāsārasya kretā vidyate, prabhūtaḥ sātatyād alpasārasya

---

7.12.17

एतेन वणिक्पथो व्याख्यातः

etena vaṇikpatho vyākhyātaḥ

---

7.12.18

तत्रापि "वारिस्थलपथयोर् वारिपथः श्रेयान्, अल्पव्ययव्यायामः प्रभूतपण्योदयश् च" इत्य् आचार्याः

tatrāpi "vāristhalapathayor vāripathaḥ śreyān, alpavyayavyāyāmaḥ prabhūtapaṇyodayaś ca" ity ācāryāḥ

---

7.12.19

नेति कौटिल्यः

neti kauṭilyaḥ

---

7.12.20

सम्रुद्धगतिर् असार्वकालिकः प्रकृष्टभययोनिर् निष्प्रतीकारश् च वारिपथः, विपरीतः स्थलपथः

samruddhagatir asārvakālikaḥ prakṛṣṭabhayayonir niṣpratīkāraś ca vāripathaḥ, viparītaḥ sthalapathaḥ

---

7.12.21

वारिपथे तु कूलसम्यानपथयोः कूलपथः पण्यपत्तनबाहुल्यात्श्रेयान्, नदीपथो वा, सातत्याद् विषह्याबाधत्वाच् च

vāripathe tu kūlasamyānapathayoḥ kūlapathaḥ paṇyapattanabāhulyātśreyān, nadīpatho vā, sātatyād viṣahyābādhatvāc ca

---

7.12.22

स्थलपथेअपि "हैमवतो दक्षिणापथात्श्रेयान्, हस्त्यश्वगन्धदन्ताजिनरूप्यसुवर्णपण्याः सारवत्तराः" इत्य् आचार्याः"

sthalapatheapi "haimavato dakṣiṇāpathātśreyān, hastyaśvagandhadantājinarūpyasuvarṇapaṇyāḥ sāravattarāḥ" ity ācāryāḥ"

---

7.12.23

नेति कौटिल्यः

neti kauṭilyaḥ

---

7.12.24

कम्बलाजिनाश्वपण्यवर्जाः शङ्खवज्रमणिमुक्तासुवर्णपण्याश् च प्रभूततरा दक्षिणापथे

kambalājināśvapaṇyavarjāḥ śaṅkhavajramaṇimuktāsuvarṇapaṇyāś ca prabhūtatarā dakṣiṇāpathe

---

7.12.25

दक्षिणापथेअपि बहुखनिः सारपण्यः प्रसिद्धगतिर् अल्पव्ययव्यायामो वा वणिक्पथः श्रेयान्, प्रभूतविषयो वा फल्गुपुण्यः

dakṣiṇāpatheapi bahukhaniḥ sārapaṇyaḥ prasiddhagatir alpavyayavyāyāmo vā vaṇikpathaḥ śreyān, prabhūtaviṣayo vā phalgupuṇyaḥ

---

7.12.26

तेन पूर्वः पश्चिमश् च वणिक्पथो व्याख्यातः

tena pūrvaḥ paścimaś ca vaṇikpatho vyākhyātaḥ

---

7.12.27

तत्रापि चक्रपादपथयोश् चक्रपथो विपुलारम्भत्वात्श्रेयान्, देशकालसम्भावनो वा खरोष्ट्रपथः

tatrāpi cakrapādapathayoś cakrapatho vipulārambhatvātśreyān, deśakālasambhāvano vā kharoṣṭrapathaḥ

---

7.12.28

आभ्याम् अंसपथो व्याख्यातः

ābhyām aṃsapatho vyākhyātaḥ

---

7.12.29

परकर्मोदयो नेतुः क्षयो वृद्धिर् विपर्यये

parakarmodayo netuḥ kṣayo vṛddhir viparyaye

---

7.12.30

तुल्ये कर्मपथे स्थानं ज्ञेयं स्वं विजिगीषुणा

tulye karmapathe sthānaṃ jñeyaṃ svaṃ vijigīṣuṇā

---

7.12.31

अल्पागमातिव्ययता क्षयो वृद्धिर् विपर्यये

alpāgamātivyayatā kṣayo vṛddhir viparyaye

---

7.12.32

समायव्ययता स्थानं कर्मसु ज्ञेयम् आत्मनः

samāyavyayatā sthānaṃ karmasu jñeyam ātmanaḥ

---

7.12.33

तस्माद् अल्पव्ययारम्भं दुर्गादिषु महोदयम्

tasmād alpavyayārambhaṃ durgādiṣu mahodayam

---

7.12.34

कर्म लब्ध्वा विशिष्टः स्याद् इत्य् उक्ताः कर्मसंधयः //ए (पार्ष्णिग्राह्चिन्ता)

karma labdhvā viśiṣṭaḥ syād ity uktāḥ karmasaṃdhayaḥ //e (pārṣṇigrāhcintā)

7.13.1

संहत्यारिविजिगीष्वोर् अमित्रयोः पराभियोगिनोः पार्ष्णिं गृह्णतोर् यः शक्तिसम्पन्नस्य पार्ष्णिं गृह्णाति सोअतिसंधत्ते

saṃhatyārivijigīṣvor amitrayoḥ parābhiyoginoḥ pārṣṇiṃ gṛhṇator yaḥ śaktisampannasya pārṣṇiṃ gṛhṇāti soatisaṃdhatte

---

7.13.2

शक्तिसम्पन्नो ह्य् अमित्रम् उच्छिद्य पार्ष्णिग्राहम् उच्छिन्द्यात्, न हीनशक्तिर् अलब्धलाभः

śaktisampanno hy amitram ucchidya pārṣṇigrāham ucchindyāt, na hīnaśaktir alabdhalābhaḥ

---

7.13.3

शक्तिसाम्ये यो विपुलारम्भस्य पार्ष्णिं गृह्णाति सोअतिसंधत्ते

śaktisāmye yo vipulārambhasya pārṣṇiṃ gṛhṇāti soatisaṃdhatte

---

7.13.4

विपुलारम्भो ह्य् अमित्रम् उच्छिद्य पार्ष्णिग्राहम् उच्छिन्द्यात्, नाल्पारम्भः सक्तचक्रः

vipulārambho hy amitram ucchidya pārṣṇigrāham ucchindyāt, nālpārambhaḥ saktacakraḥ

---

7.13.5

आरम्भसाम्ये यः सर्वसंदोहेन प्रयातस्य पार्ष्णिं गृह्णाति सोअतिसंधत्ते

ārambhasāmye yaḥ sarvasaṃdohena prayātasya pārṣṇiṃ gṛhṇāti soatisaṃdhatte

---

7.13.6

शून्यमूलो ह्य् अस्य सुकरो भवति, नैकदेशबलप्रयातः कृतपार्ष्णिप्रतिविधानः

śūnyamūlo hy asya sukaro bhavati, naikadeśabalaprayātaḥ kṛtapārṣṇipratividhānaḥ

---

7.13.7

बलोपादानसाम्ये यश् चलामित्रं प्रयातस्य पार्ष्णिं गृह्णाति सोअतिसंधत्ते

balopādānasāmye yaś calāmitraṃ prayātasya pārṣṇiṃ gṛhṇāti soatisaṃdhatte

---

7.13.8

चलामित्रं प्रयातो हि सुखेनावाप्तसिद्धिः पार्ष्णिग्राहम् उच्छिन्द्यात्, न स्थितामित्रं प्रयातः

calāmitraṃ prayāto hi sukhenāvāptasiddhiḥ pārṣṇigrāham ucchindyāt, na sthitāmitraṃ prayātaḥ

---

7.13.9

असौ हि दुर्गप्रतिहतः पार्ष्णिग्राहे च प्रतिनिवृत्तः स्थितेनामित्रेणावगृह्यते

asau hi durgapratihataḥ pārṣṇigrāhe ca pratinivṛttaḥ sthitenāmitreṇāvagṛhyate

---

7.13.10

तेन पूर्वे व्याख्याताः

tena pūrve vyākhyātāḥ

---

7.13.11

शत्रुसाम्ये यो धार्मिकाभियोगिनः पार्ष्णिं गृह्णाति सोअतिसंधत्ते

śatrusāmye yo dhārmikābhiyoginaḥ pārṣṇiṃ gṛhṇāti soatisaṃdhatte

---

7.13.12

धार्मिकाभियोगी हि स्वेषां परेषां च द्वेष्यो भवति, अधार्मिकाभियोगी सम्प्रियः

dhārmikābhiyogī hi sveṣāṃ pareṣāṃ ca dveṣyo bhavati, adhārmikābhiyogī sampriyaḥ

---

7.13.13

तेन मूलहरतादात्विककदर्याभियोगिनां पार्ष्णिग्रहणं व्याख्यातम्

tena mūlaharatādātvikakadaryābhiyogināṃ pārṣṇigrahaṇaṃ vyākhyātam

---

7.13.14

मित्राभियोगिनोः पार्ष्णिग्रहणे त एव हेतवः

mitrābhiyoginoḥ pārṣṇigrahaṇe ta eva hetavaḥ

---

7.13.15

मित्रम् अमित्रं चाभियुञ्जानयोर् यो मित्राभियोगिनः पार्ष्णिं गृह्णाति सोअतिसंधत्ते

mitram amitraṃ cābhiyuñjānayor yo mitrābhiyoginaḥ pārṣṇiṃ gṛhṇāti soatisaṃdhatte

---

7.13.16

मित्राभियोगी हि सुखेनावाप्तसिद्धिः पार्ष्णिग्राहम् उच्छिन्द्यात्

mitrābhiyogī hi sukhenāvāptasiddhiḥ pārṣṇigrāham ucchindyāt

---

7.13.17

सुकरो हि मित्रेण संधिर् नामित्रेण

sukaro hi mitreṇa saṃdhir nāmitreṇa

---

7.13.18

मित्रम् अमित्रं चोद्धरतोर् योअमित्रोद्धारिणः पार्ष्णिं गृह्णाति सोअतिसंधत्ते

mitram amitraṃ coddharator yoamitroddhāriṇaḥ pārṣṇiṃ gṛhṇāti soatisaṃdhatte

---

7.13.19

वृद्धमित्रो ह्य् अमित्रोद्धारी पार्ष्णिग्राहम् उच्छिन्द्यात्, नेतरः स्वपक्षोपघाती

vṛddhamitro hy amitroddhārī pārṣṇigrāham ucchindyāt, netaraḥ svapakṣopaghātī

---

7.13.20

तयोर् अलब्धलाभापगमने यस्यामित्रो महतो लाभाद् वियुक्तः क्षयव्ययाधिको वा स पार्ष्णिग्राहोअतिसंधत्ते

tayor alabdhalābhāpagamane yasyāmitro mahato lābhād viyuktaḥ kṣayavyayādhiko vā sa pārṣṇigrāhoatisaṃdhatte

---

7.13.21

लब्धलाभापगमने यस्यामित्रो लाभेन शक्त्या हीनः स पार्ष्णिग्राहोअतिसंधत्ते, यस्य वा यातव्यः शत्रोर् विग्रहापकारसमर्थः स्यात्

labdhalābhāpagamane yasyāmitro lābhena śaktyā hīnaḥ sa pārṣṇigrāhoatisaṃdhatte, yasya vā yātavyaḥ śatror vigrahāpakārasamarthaḥ syāt

---

7.13.22

पार्ष्णिग्राहयोर् अपि यः शक्यारम्भबलोपादानाधिकः स्थितशत्रुः पार्श्वस्थायी वा सोअतिसंधत्ते

pārṣṇigrāhayor api yaḥ śakyārambhabalopādānādhikaḥ sthitaśatruḥ pārśvasthāyī vā soatisaṃdhatte

---

7.13.23

पार्श्वस्थायी हि यातव्याभिसारो मूलाबाधकश् च भवति, मूलाबाधक एव पश्चात्स्थायी // कz07.13.24अब्/ पार्ष्णिग्राहास् त्रयो ज्ञेयाः शत्रोश् चेष्टानिरोधकाः / कz07.13.24च्द्/ सामन्तः पृष्ठतो वर्गः प्रतिवेशौ च पार्श्वयोः // कz07.13.25अब्/ अरेर् नेतुश् च मध्यस्थो दुर्बलोअन्तर्धिर् उच्यते / कz07.13.25च्द्/ प्रतिघातो बलवतो दुर्गाटव्यपसारवान्

pārśvasthāyī hi yātavyābhisāro mūlābādhakaś ca bhavati, mūlābādhaka eva paścātsthāyī // kaz07.13.24ab/ pārṣṇigrāhās trayo jñeyāḥ śatroś ceṣṭānirodhakāḥ / kaz07.13.24cd/ sāmantaḥ pṛṣṭhato vargaḥ prativeśau ca pārśvayoḥ // kaz07.13.25ab/ arer netuś ca madhyastho durbaloantardhir ucyate / kaz07.13.25cd/ pratighāto balavato durgāṭavyapasāravān

---

7.13.26

मध्यमं त्वरिविजिगीष्वोर् लिप्समानयोर् मध्यमस्य पार्ष्णिं गृह्णतोर् लब्धलाभापगमने यो मध्यमं मित्राद् वियोजयत्य् अमित्रं च मित्रम् आप्नोति सोअतिसंधत्ते

madhyamaṃ tvarivijigīṣvor lipsamānayor madhyamasya pārṣṇiṃ gṛhṇator labdhalābhāpagamane yo madhyamaṃ mitrād viyojayaty amitraṃ ca mitram āpnoti soatisaṃdhatte

---

7.13.27

संधेयश् च शत्रुर् उपकुर्वाणो, न मित्रं मित्रभावाद् उत्क्रान्तम्

saṃdheyaś ca śatrur upakurvāṇo, na mitraṃ mitrabhāvād utkrāntam

---

7.13.28

तेनोदासीनलिप्सा व्याख्याता

tenodāsīnalipsā vyākhyātā

---

7.13.29

"पार्ष्णिग्रहणाभियानयोस् तु मन्त्रयुद्धाद् अभ्युच्चयः // कश्07.13.30/ व्यायामयुद्धे हि क्षयव्ययाभ्याम् उभयोर् अवृद्धिः

"pārṣṇigrahaṇābhiyānayos tu mantrayuddhād abhyuccayaḥ // kaś07.13.30/ vyāyāmayuddhe hi kṣayavyayābhyām ubhayor avṛddhiḥ

---

7.13.31

जित्वापि हि क्षिणदण्डकोशः पराजितो भवति" इत्य् आचार्याः

jitvāpi hi kṣiṇadaṇḍakośaḥ parājito bhavati" ity ācāryāḥ

---

7.13.32

नेति कौटिल्यः

neti kauṭilyaḥ

---

7.13.33

सुमहतापि क्षयव्ययेन शत्रुविनाशोअभ्युपगन्तव्यः

sumahatāpi kṣayavyayena śatruvināśoabhyupagantavyaḥ

---

7.13.34

तुल्ये क्षयव्यये यः पुरस्ताद् दूष्यबलं घातयित्वा निह्शल्यः पश्चाद् वश्यबलो युध्येत सोअतिसंधत्ते

tulye kṣayavyaye yaḥ purastād dūṣyabalaṃ ghātayitvā nihśalyaḥ paścād vaśyabalo yudhyeta soatisaṃdhatte

---

7.13.35

द्वयोर् अपि पुरस्ताद् दूष्यबलघातिनोर् यो बहुलतरं शक्तिमत्तरम् अत्यन्तदूष्यं च घातयेत् सोअतिसंधत्ते

dvayor api purastād dūṣyabalaghātinor yo bahulataraṃ śaktimattaram atyantadūṣyaṃ ca ghātayet soatisaṃdhatte

---

7.13.36

तेनामित्राटवीबलघातो व्याख्यातः // कz07.13.37अब्/ पार्ष्णिग्राहोअभियोक्ता वा यातव्यो वा यदा भवेत् / कz07.13.37च्द्/ विजिगीषुस् तदा तत्र नेत्रम् एतत् समाचरेत् // कz07.13.38अब्/ पार्ष्णिग्राहो भवेन् नेता शत्रोर् मित्राभियोगिनः / कz07.13.38च्द्/ विग्राह्य पूर्वम् आक्रन्दं पार्ष्णिग्राहाभिसारिणा // कz07.13.39अब्/ आक्रन्देनाभियुञ्जानः पार्ष्णिग्राहं निवारयेत् / कz07.13.39च्द्/ तथाक्रन्दाभिसारेण पार्ष्णिग्राहाभिसारिणम् // कz07.13.40अब्/ अरिमित्रेण मित्रं च पुरस्ताद् अवघट्टयेत् / कz07.13.40च्द्/ मित्रमित्रम् अरेश् चापि मित्रमित्रेण वारयेत् // कz07.13.41अब्/ मित्रेण ग्राहयेत् पार्ष्णिम् अभियुक्तोअभियोगिनः / कz07.13.41च्द्/ मित्रमित्रेण चाक्रन्दं पार्ष्णिग्राहान् निवारयेत् // कz07.13.42अब्/ एवं मण्डलम् आत्मार्थं विजिगीषुर् निवेशयेत् / कz07.13.42च्द्/ पृष्ठतश् च पुरस्ताच् च मित्रप्रकृतिसम्पदा // कz07.13.43अब्/ कृत्स्ने च मण्डले नित्यं दूतान् गूढांश् च वासयेत् / कz07.13.43च्द्/ मित्रभूतः सपत्नानां हत्वा हत्वा च संवृतः // कz07.13.44अब्/ असंवृतस्य कार्याणि प्राप्तान्य् अपि विशेषतः / कz07.13.44च्द्/ निह्संशयं विपद्यन्ते भिन्नप्लव इवोदधौ //ए (हीनशक्तिपूरणम्)

tenāmitrāṭavībalaghāto vyākhyātaḥ // kaz07.13.37ab/ pārṣṇigrāhoabhiyoktā vā yātavyo vā yadā bhavet / kaz07.13.37cd/ vijigīṣus tadā tatra netram etat samācaret // kaz07.13.38ab/ pārṣṇigrāho bhaven netā śatror mitrābhiyoginaḥ / kaz07.13.38cd/ vigrāhya pūrvam ākrandaṃ pārṣṇigrāhābhisāriṇā // kaz07.13.39ab/ ākrandenābhiyuñjānaḥ pārṣṇigrāhaṃ nivārayet / kaz07.13.39cd/ tathākrandābhisāreṇa pārṣṇigrāhābhisāriṇam // kaz07.13.40ab/ arimitreṇa mitraṃ ca purastād avaghaṭṭayet / kaz07.13.40cd/ mitramitram areś cāpi mitramitreṇa vārayet // kaz07.13.41ab/ mitreṇa grāhayet pārṣṇim abhiyuktoabhiyoginaḥ / kaz07.13.41cd/ mitramitreṇa cākrandaṃ pārṣṇigrāhān nivārayet // kaz07.13.42ab/ evaṃ maṇḍalam ātmārthaṃ vijigīṣur niveśayet / kaz07.13.42cd/ pṛṣṭhataś ca purastāc ca mitraprakṛtisampadā // kaz07.13.43ab/ kṛtsne ca maṇḍale nityaṃ dūtān gūḍhāṃś ca vāsayet / kaz07.13.43cd/ mitrabhūtaḥ sapatnānāṃ hatvā hatvā ca saṃvṛtaḥ // kaz07.13.44ab/ asaṃvṛtasya kāryāṇi prāptāny api viśeṣataḥ / kaz07.13.44cd/ nihsaṃśayaṃ vipadyante bhinnaplava ivodadhau //e (hīnaśaktipūraṇam)

7.14.1

सामवायिकैर् एवम् अभियुक्तो विजिगीषुर् यस् तेषां प्रधानस् तं ब्रूयात् "त्वया मे संधिः, इदं हिरण्यम्, अहं च मित्रम्, द्विगुणा ते वृद्धिः, नार्हस्य् आत्मक्षयेण मित्रमुखान् अमित्रान् वर्धयितुम्, एते हि वृद्धास् त्वाम् एव परिभविष्यन्ति" इति

sāmavāyikair evam abhiyukto vijigīṣur yas teṣāṃ pradhānas taṃ brūyāt "tvayā me saṃdhiḥ, idaṃ hiraṇyam, ahaṃ ca mitram, dviguṇā te vṛddhiḥ, nārhasy ātmakṣayeṇa mitramukhān amitrān vardhayitum, ete hi vṛddhās tvām eva paribhaviṣyanti" iti

---

7.14.2

भेदं वा ब्रूयात् "अनपकारो यथाहम् एतैः सम्भूयाभियुक्तस् तथा त्वाम् अप्य् एते संहितबलाः स्वस्था व्यसने वाभियोक्ष्यन्ते, बलं हि चित्तं विकरोति, तद् एषां विघातय" इति

bhedaṃ vā brūyāt "anapakāro yathāham etaiḥ sambhūyābhiyuktas tathā tvām apy ete saṃhitabalāḥ svasthā vyasane vābhiyokṣyante, balaṃ hi cittaṃ vikaroti, tad eṣāṃ vighātaya" iti

---

7.14.3

भिन्नेषु प्रधानम् उपगृह्य हीनेषु विक्रमयेत्, हीनान् अनुग्राह्य वा प्रधाने, यथा वा श्रेयोअभिमन्येत तथा

bhinneṣu pradhānam upagṛhya hīneṣu vikramayet, hīnān anugrāhya vā pradhāne, yathā vā śreyoabhimanyeta tathā

---

7.14.4

वैरं वा परैर् ग्राहयित्वा विसंवादयेत्

vairaṃ vā parair grāhayitvā visaṃvādayet

---

7.14.5

फलभूयस्त्वेन वा प्रधानम् उपजाप्य संधिं कारयेत्

phalabhūyastvena vā pradhānam upajāpya saṃdhiṃ kārayet

---

7.14.6

अथोभयवेतनाः फलभूयस्त्वं दर्शयन्तः सामवायिकान् "अतिसंहिताः स्थ" इत्य् उद्द्दूषयेयुः

athobhayavetanāḥ phalabhūyastvaṃ darśayantaḥ sāmavāyikān "atisaṃhitāḥ stha" ity udddūṣayeyuḥ

---

7.14.7

दुष्टेषु संधिं दूषयेत्

duṣṭeṣu saṃdhiṃ dūṣayet

---

7.14.8

अथोभयवेतना भूयो भेदम् एषां कुर्युः "एवं तद् यद् अस्माभिर् दर्शितम्" इति

athobhayavetanā bhūyo bhedam eṣāṃ kuryuḥ "evaṃ tad yad asmābhir darśitam" iti

---

7.14.9

भिन्नेष्व् अन्यतमोपग्रहेण चेष्टेत

bhinneṣv anyatamopagraheṇa ceṣṭeta

---

7.14.10

प्रधानाभावे सामवायिकानाम् उत्साहयितारं स्थिरकर्माणम् अनुरक्तप्रकृक्तिं लोभाद् भयाद् वा संघातम् उपागतं विजिगीषोर् भीतं राज्यप्रतिसम्बद्धं मित्रं चलामित्रं वा पूर्वान् उत्तराभावे साधयेत् उत्साहयितारम् आत्मनिसर्गेण, स्थिरकर्माणं सान्त्वप्रणिपातेन, अनुरक्तप्रकृतिं कन्यादानयापनाभ्याम्, लुब्धम् अंशद्वैगुण्येन, भीतम् एभ्यः कोशदण्डानुग्रहेण, स्वतो भीतं विश्वास्य प्रतिभूप्रदानेन, राज्यप्रतिसम्बद्धम् एकीभावोपगमनेन, मित्रम् उभयतः प्रियहिताभ्याम्, उपकारत्यागेन वा, चलामित्रम् अवधृतम् अनपकारोपकाराभ्याम्

pradhānābhāve sāmavāyikānām utsāhayitāraṃ sthirakarmāṇam anuraktaprakṛktiṃ lobhād bhayād vā saṃghātam upāgataṃ vijigīṣor bhītaṃ rājyapratisambaddhaṃ mitraṃ calāmitraṃ vā pūrvān uttarābhāve sādhayet utsāhayitāram ātmanisargeṇa, sthirakarmāṇaṃ sāntvapraṇipātena, anuraktaprakṛtiṃ kanyādānayāpanābhyām, lubdham aṃśadvaiguṇyena, bhītam ebhyaḥ kośadaṇḍānugraheṇa, svato bhītaṃ viśvāsya pratibhūpradānena, rājyapratisambaddham ekībhāvopagamanena, mitram ubhayataḥ priyahitābhyām, upakāratyāgena vā, calāmitram avadhṛtam anapakāropakārābhyām

---

7.14.11

यो वा यथायोगं भजेत तं तथा साधयेत्, सामदानभेददण्डैर् वा यथापत्सु व्याख्यास्यामः

yo vā yathāyogaṃ bhajeta taṃ tathā sādhayet, sāmadānabhedadaṇḍair vā yathāpatsu vyākhyāsyāmaḥ

---

7.14.12

व्यसनोपघातत्वरितो वा कोशदण्डाभ्यां देशे काले कार्ये वावधृतं संधिम् उपेयात्

vyasanopaghātatvarito vā kośadaṇḍābhyāṃ deśe kāle kārye vāvadhṛtaṃ saṃdhim upeyāt

---

7.14.13

कृतसंधिर् हीनम् आत्मानं प्रतिकुर्वीत

kṛtasaṃdhir hīnam ātmānaṃ pratikurvīta

---

7.14.14

पक्षे हीनो बन्धुमित्रपक्षं कुर्वीत, दुर्गम् अविषह्यं वा

pakṣe hīno bandhumitrapakṣaṃ kurvīta, durgam aviṣahyaṃ vā

---

7.14.15

दुर्गमित्रप्रतिष्टब्धो हि स्वेषां परेषां च पूज्यो भवति

durgamitrapratiṣṭabdho hi sveṣāṃ pareṣāṃ ca pūjyo bhavati

---

7.14.16

मन्त्रशक्तिहीनः प्राज्ञपुरुषोपचयं विद्यावृद्धसम्योगं वा कुर्वीत

mantraśaktihīnaḥ prājñapuruṣopacayaṃ vidyāvṛddhasamyogaṃ vā kurvīta

---

7.14.17

तथा हि सद्यः श्रेयः प्राप्नोति

tathā hi sadyaḥ śreyaḥ prāpnoti

---

7.14.18

प्रभावहीनः प्रकृतियोगक्षेमसिद्धौ यतेत

prabhāvahīnaḥ prakṛtiyogakṣemasiddhau yateta

---

7.14.19

जनपदः सर्वकर्मणां योनिः, ततः प्रभावः

janapadaḥ sarvakarmaṇāṃ yoniḥ, tataḥ prabhāvaḥ

---

7.14.20

तस्य स्थानम् आत्मनश् चापदि दुर्गम्

tasya sthānam ātmanaś cāpadi durgam

---

7.14.21

सेतुबन्धः सस्यानां योनिः

setubandhaḥ sasyānāṃ yoniḥ

---

7.14.22

नित्यानुषक्तो हि वर्षगुणलाभः सेतुवापेषु

nityānuṣakto hi varṣaguṇalābhaḥ setuvāpeṣu

---

7.14.23

वणिक्पथः परातिसंधानस्य योनिः

vaṇikpathaḥ parātisaṃdhānasya yoniḥ

---

7.14.24

वणिक्पथेन हि दण्डगूढपुरुषातिनयनं शस्त्रावरणयानवाहनक्रयश् च क्रियते, प्रवेशो निर्णयनं च

vaṇikpathena hi daṇḍagūḍhapuruṣātinayanaṃ śastrāvaraṇayānavāhanakrayaś ca kriyate, praveśo nirṇayanaṃ ca

---

7.14.25

खनिः संग्रामोपकरणानां योनिः, द्रव्यवनं दुर्गकर्मणां यानरथयोश् च, हस्तिवनं हस्तिनाम्, गवाश्वखरोष्ट्राणां च व्रजः

khaniḥ saṃgrāmopakaraṇānāṃ yoniḥ, dravyavanaṃ durgakarmaṇāṃ yānarathayoś ca, hastivanaṃ hastinām, gavāśvakharoṣṭrāṇāṃ ca vrajaḥ

---

7.14.26

तेषाम् अलाभे बन्धुमित्रकुलेभ्यः समार्जनम्

teṣām alābhe bandhumitrakulebhyaḥ samārjanam

---

7.14.27

उत्साहहीनः श्रेणीप्रवीरपुरुषाणां चोरगणाटविकम्लेच्छजातीनां परापकारिणां गूढपुरुषाणां च यथालाब्भम् उपचयं कुर्वीत

utsāhahīnaḥ śreṇīpravīrapuruṣāṇāṃ coragaṇāṭavikamlecchajātīnāṃ parāpakāriṇāṃ gūḍhapuruṣāṇāṃ ca yathālābbham upacayaṃ kurvīta

---

7.14.28

परमिश्राप्रतीकारम् आबलीयसं वा परेषु प्रयुञ्जीत // कz07.14.29अब्/ एवं पक्षेण मन्त्रेण द्रव्येण च बलेन च / कz07.14.29च्द्/ सम्पन्नः प्रतिनिर्गच्छेत् परावग्रहम् आत्मनः //ए (विगृह्योपरोधहेतवह् दण्डोपनतवृत्तम्)

paramiśrāpratīkāram ābalīyasaṃ vā pareṣu prayuñjīta // kaz07.14.29ab/ evaṃ pakṣeṇa mantreṇa dravyeṇa ca balena ca / kaz07.14.29cd/ sampannaḥ pratinirgacchet parāvagraham ātmanaḥ //e (vigṛhyoparodhahetavah daṇḍopanatavṛttam)

7.15.1

दुर्बलो राजा बलवताभियुक्तस् तद्विशिष्टबलम् आश्रयेत यम् इतरो मन्त्रशक्त्या नातिसंदध्यात्

durbalo rājā balavatābhiyuktas tadviśiṣṭabalam āśrayeta yam itaro mantraśaktyā nātisaṃdadhyāt

---

7.15.2

तुल्यमन्त्रशक्तीनाम् आयत्तसम्पदो वृद्धसम्योगाद् वा विशेषः

tulyamantraśaktīnām āyattasampado vṛddhasamyogād vā viśeṣaḥ

---

7.15.3

विशिष्टबलाभावे समबलैस् तुल्यबलसंघैर् वा बलवतः सम्भूय तिष्ठेद् यान् न मन्त्रप्रभावशक्तिभ्याम् अतिसंदध्यात्

viśiṣṭabalābhāve samabalais tulyabalasaṃghair vā balavataḥ sambhūya tiṣṭhed yān na mantraprabhāvaśaktibhyām atisaṃdadhyāt

---

7.15.4

तुल्यमन्त्रप्रभावशक्तीनां विपुलारम्भतो विशेषः

tulyamantraprabhāvaśaktīnāṃ vipulārambhato viśeṣaḥ

---

7.15.5

समबलाभावे हीनबलैः शुचिभिर् उत्साहिभिः प्रत्यनीकभूतैर् बलवतः सम्भूय तिष्ठेद् यान् न मन्त्रप्रभावोत्साहशक्तिभिर् अतिसंदध्यात्

samabalābhāve hīnabalaiḥ śucibhir utsāhibhiḥ pratyanīkabhūtair balavataḥ sambhūya tiṣṭhed yān na mantraprabhāvotsāhaśaktibhir atisaṃdadhyāt

---

7.15.6

तुल्योत्साहशक्तीनां स्वयुद्धभूमिलाभाद् विशेषः

tulyotsāhaśaktīnāṃ svayuddhabhūmilābhād viśeṣaḥ

---

7.15.7

तुल्यभूमीनां स्वयुद्धकाललाभाद् विशेषः

tulyabhūmīnāṃ svayuddhakālalābhād viśeṣaḥ

---

7.15.8

तुल्यदेशकालानां युग्यशस्त्रावरणतो विशेषः

tulyadeśakālānāṃ yugyaśastrāvaraṇato viśeṣaḥ

---

7.15.9

सहायाभावे दुर्गम् आश्रयेत यत्रामित्रः प्रभूतसैन्योअपि भक्तयवसेन्धनोदकोपरोधं न कुर्यात् स्वयं च क्षयव्ययाभ्यां युज्येत

sahāyābhāve durgam āśrayeta yatrāmitraḥ prabhūtasainyoapi bhaktayavasendhanodakoparodhaṃ na kuryāt svayaṃ ca kṣayavyayābhyāṃ yujyeta

---

7.15.10

तुल्यदुर्गाणां निचयापसारतो विशेषः

tulyadurgāṇāṃ nicayāpasārato viśeṣaḥ

---

7.15.11

निचयापसारसम्पन्नं हि मनुष्यदुर्गम् इच्छेद् इति कौटिल्यः

nicayāpasārasampannaṃ hi manuṣyadurgam icched iti kauṭilyaḥ

---

7.15.12a

तद् एभिः कार्णैर् आश्रयेत "पार्ष्णिग्राहम् आसारं मध्यमम् उदासीनं वा प्रतिपादयिष्यामि, सामन्ताटविकतत्कुलीनापरुद्धानाम् अन्यतमेनास्य राज्यं हारयिष्यामि घातयिष्यामि वा

tad ebhiḥ kārṇair āśrayeta "pārṣṇigrāham āsāraṃ madhyamam udāsīnaṃ vā pratipādayiṣyāmi, sāmantāṭavikatatkulīnāparuddhānām anyatamenāsya rājyaṃ hārayiṣyāmi ghātayiṣyāmi vā

---

7.15.12b

कृत्यपक्षोपग्रहेण वास्य दुर्गे राष्ट्रे स्कन्धावारे वा कोपं समुत्थापयिष्यामि, शस्त्राग्निरसप्रणिधानैर् औपनिषदिकैर् वा यथेष्टम् आसन्नं हनिष्यामि

kṛtyapakṣopagraheṇa vāsya durge rāṣṭre skandhāvāre vā kopaṃ samutthāpayiṣyāmi, śastrāgnirasapraṇidhānair aupaniṣadikair vā yatheṣṭam āsannaṃ haniṣyāmi

---

7.15.12c

स्वयंअधिष्ठितेन वा योगप्रणिधानेन क्षयव्ययम् एनम् उपनेष्यामि, क्षयव्ययप्रवासोपतप्ते वास्य मित्रवर्गे सैन्ये वा क्रमेणोपजापं प्राप्स्यामि

svayaṃadhiṣṭhitena vā yogapraṇidhānena kṣayavyayam enam upaneṣyāmi, kṣayavyayapravāsopatapte vāsya mitravarge sainye vā krameṇopajāpaṃ prāpsyāmi

---

7.15.12d

वीवधासारप्रसारवधेन वास्य स्कन्धावारावग्रहं करिष्यामि, दण्डोपनयेन वास्य रन्ध्रम् उत्थाप्य सर्वसंदोहेन प्रहरिष्यामि, प्रतिहतोत्साहेन वा यथेष्टं संधिम् अवाप्स्यामि, मयि प्रतिबद्धस्य वा सर्वतः कोपाः समुत्थास्यन्ति

vīvadhāsāraprasāravadhena vāsya skandhāvārāvagrahaṃ kariṣyāmi, daṇḍopanayena vāsya randhram utthāpya sarvasaṃdohena prahariṣyāmi, pratihatotsāhena vā yatheṣṭaṃ saṃdhim avāpsyāmi, mayi pratibaddhasya vā sarvataḥ kopāḥ samutthāsyanti

---

7.15.12e

निरासारं वास्य मूलं मित्राटवीदण्डैर् उद्धातयिष्यामि, महतो वा देशस्य योगक्षेमम् इहस्थः पालयिष्यामि, स्वविक्षिप्तं मित्रविक्षिप्तं वा मे सैन्यम् इहस्थस्यैकस्थम् अविषह्यं भविष्यति, निम्नखातरात्रियुद्धविशारदं वा मे सैन्यं पथ्याबाधमुक्तम् आसन्ने कर्म करिष्यति

nirāsāraṃ vāsya mūlaṃ mitrāṭavīdaṇḍair uddhātayiṣyāmi, mahato vā deśasya yogakṣemam ihasthaḥ pālayiṣyāmi, svavikṣiptaṃ mitravikṣiptaṃ vā me sainyam ihasthasyaikastham aviṣahyaṃ bhaviṣyati, nimnakhātarātriyuddhaviśāradaṃ vā me sainyaṃ pathyābādhamuktam āsanne karma kariṣyati

---

7.15.12f

विरुद्धदेशकालम् इहागतो वा स्वयम् एव क्षयव्ययाभ्यां न भविष्यति, महाक्षयव्ययाभिगम्योअयं देशो दुर्गाटव्यपसारबाहुल्यात्

viruddhadeśakālam ihāgato vā svayam eva kṣayavyayābhyāṃ na bhaviṣyati, mahākṣayavyayābhigamyoayaṃ deśo durgāṭavyapasārabāhulyāt

---

7.15.12g

परेषां व्याधिप्रायः सैन्यव्यायामानाम् अलब्धभौमश् च, तम् आपद्गतः प्रवेक्ष्यति, प्रविष्टो वा न निर्गमिष्यति" इति

pareṣāṃ vyādhiprāyaḥ sainyavyāyāmānām alabdhabhaumaś ca, tam āpadgataḥ pravekṣyati, praviṣṭo vā na nirgamiṣyati" iti

---

7.15.13

"कारणाभावे बलसमुच्छ्रये वा परस्य दुर्गम् उन्मुच्यापगच्छेत्

"kāraṇābhāve balasamucchraye vā parasya durgam unmucyāpagacchet

---

7.15.14

अग्निपतङ्गवद् अमित्रे वा प्रविशेत्

agnipataṅgavad amitre vā praviśet

---

7.15.15

अन्यतरसिद्धिर् हि त्यक्तात्मनो भवति" इत्य् आचार्याः

anyatarasiddhir hi tyaktātmano bhavati" ity ācāryāḥ

---

7.15.16

नेति कौटिल्यः

neti kauṭilyaḥ

---

7.15.17

संधेयताम् आत्मनः परस्य चोपलभ्य संदधीत

saṃdheyatām ātmanaḥ parasya copalabhya saṃdadhīta

---

7.15.18

विपर्यये विक्रमेण संधिम् अपसारं वा लिप्सेत

viparyaye vikrameṇa saṃdhim apasāraṃ vā lipseta

---

7.15.19

संधेयस्य वा दूतं प्रेषयेत्

saṃdheyasya vā dūtaṃ preṣayet

---

7.15.20

तेन वा प्रेषितम् अर्थमानाभ्यां सत्कृत्य ब्रूयात् "इदं राज्ञः पण्यागारम्, इदं देवीकुमाराणाम्, देवीकुमारवचनात्, इदं राज्यम् अहं च त्वदर्पणः" इति

tena vā preṣitam arthamānābhyāṃ satkṛtya brūyāt "idaṃ rājñaḥ paṇyāgāram, idaṃ devīkumārāṇām, devīkumāravacanāt, idaṃ rājyam ahaṃ ca tvadarpaṇaḥ" iti

---

7.15.21

लब्धसंश्रयः समयाचारिकवद् भर्तरि वर्तेत

labdhasaṃśrayaḥ samayācārikavad bhartari varteta

---

7.15.22

दुर्गादीनि च कर्माणि आवाहविवाहपुत्राभिषेकाश्वपण्यहस्तिग्रहणसत्त्रयात्राविहारगमनानि चानुज्ञातः कुर्वीत

durgādīni ca karmāṇi āvāhavivāhaputrābhiṣekāśvapaṇyahastigrahaṇasattrayātrāvihāragamanāni cānujñātaḥ kurvīta

---

7.15.23

स्वभूम्यवस्थितप्रकृतिसंधिम् उपघातम् अपसृतेषु वा सर्वम् अनुज्ञातः कुर्वीत

svabhūmyavasthitaprakṛtisaṃdhim upaghātam apasṛteṣu vā sarvam anujñātaḥ kurvīta

---

7.15.24

दुष्टपौरजानपदो वा न्यायवृत्तिर् अन्यां भूमिं याचेत

duṣṭapaurajānapado vā nyāyavṛttir anyāṃ bhūmiṃ yāceta

---

7.15.25

दुष्यवद् उपांशुदण्डेन वा प्रतिकुर्वीत

duṣyavad upāṃśudaṇḍena vā pratikurvīta

---

7.15.26

उचितां वा मित्राद् भूमिं दीयमानां न प्रतिगृह्णीयात्

ucitāṃ vā mitrād bhūmiṃ dīyamānāṃ na pratigṛhṇīyāt

---

7.15.27

मन्त्रिपुरोहितसेनापतियुवराजानाम् अन्यतमम् अदृश्यमाने भर्तरि पश्येत्, यथाशक्ति चोपकुर्यात्

mantripurohitasenāpatiyuvarājānām anyatamam adṛśyamāne bhartari paśyet, yathāśakti copakuryāt

---

7.15.28

दैवतस्वस्तिवाचनेषु तत्परा आशिषो वाचयेत्

daivatasvastivācaneṣu tatparā āśiṣo vācayet

---

7.15.29

सर्वत्रात्मनिसर्गं गुणं ब्रूयात् // कz07.15.30अब्/ सम्युक्तबलवत्सेवी विरुद्धः शङ्कितादिभिः / कz07.15.30च्द्/ वर्तेत दण्डोपनतो भर्तर्य् एवम् अवस्थितः //ए (दण्डोपनायिवृत्तम्)

sarvatrātmanisargaṃ guṇaṃ brūyāt // kaz07.15.30ab/ samyuktabalavatsevī viruddhaḥ śaṅkitādibhiḥ / kaz07.15.30cd/ varteta daṇḍopanato bhartary evam avasthitaḥ //e (daṇḍopanāyivṛttam)

7.16.1

अनुज्ञातसंधिपणोद्वेगकरं बलवान् विजिगीषमाणो यतः स्वभूमिः स्वर्तुवृत्तिश् च स्वसैन्यानाम्, अदुर्गापसारः शत्रुरपार्ष्णिर् अनासारश् च, ततो यायात्

anujñātasaṃdhipaṇodvegakaraṃ balavān vijigīṣamāṇo yataḥ svabhūmiḥ svartuvṛttiś ca svasainyānām, adurgāpasāraḥ śatrurapārṣṇir anāsāraś ca, tato yāyāt

---

7.16.2

विपर्यये कृतप्रतीकारो यायात्

viparyaye kṛtapratīkāro yāyāt

---

7.16.3

सामदानाभ्यां दुर्बलान् उपनमयेत्, भेददण्डाभ्यां बलवतः

sāmadānābhyāṃ durbalān upanamayet, bhedadaṇḍābhyāṃ balavataḥ

---

7.16.4

नियोगविकल्पसमुच्चयैश् चोपायानाम् अनन्तरैकान्तराः प्रकृतीः साधयेत्

niyogavikalpasamuccayaiś copāyānām anantaraikāntarāḥ prakṛtīḥ sādhayet

---

7.16.5

ग्रामारण्योपजीविव्रजवणिक्पथानुपालनम् उज्झितापसृतापकारिणां चार्पणम् इति सान्त्वम् आचरेत्

grāmāraṇyopajīvivrajavaṇikpathānupālanam ujjhitāpasṛtāpakāriṇāṃ cārpaṇam iti sāntvam ācaret

---

7.16.6

भूमिद्रव्यकन्यादानम् अभयस्य चेति दानम् आचरेत्

bhūmidravyakanyādānam abhayasya ceti dānam ācaret

---

7.16.7

सामन्ताटविकतत्कुलीनापरुद्धानाम् अन्यतमोपग्रहेण कोशदण्डभूमिदाययाचनम् इति भेदम् आचरेत्

sāmantāṭavikatatkulīnāparuddhānām anyatamopagraheṇa kośadaṇḍabhūmidāyayācanam iti bhedam ācaret

---

7.16.8

प्रकाशकूटतूष्णींयुद्धदुर्गलम्भोपायैर् अमित्रप्रग्रहणम् इति दण्डम् आचरेत्

prakāśakūṭatūṣṇīṃyuddhadurgalambhopāyair amitrapragrahaṇam iti daṇḍam ācaret

---

7.16.9

एवम् उत्साहवतो दण्डोपकारिणः स्थापयेत्, स्वप्रभाववतः कोशोपकारिणः, प्रज्ञावतो भूम्युपकारिणः

evam utsāhavato daṇḍopakāriṇaḥ sthāpayet, svaprabhāvavataḥ kośopakāriṇaḥ, prajñāvato bhūmyupakāriṇaḥ

---

7.16.10

तेषां पण्यपत्तनग्रामखनिसंजातेन रत्नसारफल्गुकुप्येन द्रव्यहस्तिवनव्रजसमुत्थेन यानवाहनेन वा यद् बहुश उपकरोति तच् चित्रभोगम्

teṣāṃ paṇyapattanagrāmakhanisaṃjātena ratnasāraphalgukupyena dravyahastivanavrajasamutthena yānavāhanena vā yad bahuśa upakaroti tac citrabhogam

---

7.16.11

यद् दण्डेन कोशेन वा महद् उपकरोति तन् महाभोगम्

yad daṇḍena kośena vā mahad upakaroti tan mahābhogam

---

7.16.12

यद् दण्डकोशभूमीभिर् उपकरोति तत् सर्वभोगम्

yad daṇḍakośabhūmībhir upakaroti tat sarvabhogam

---

7.16.13

यद् अमित्रम् एकतः प्रतिकरोति तद् एकतोभोगि

yad amitram ekataḥ pratikaroti tad ekatobhogi

---

7.16.14

यद् अमित्रम् आसारं चोभयतः प्रतिकरोति तद् उभयतोभोगि

yad amitram āsāraṃ cobhayataḥ pratikaroti tad ubhayatobhogi

---

7.16.15

यद् अमित्रासारप्रतिवेशाटविकान् सर्वतः प्रतिकरोति तत् सर्वतोभोगि

yad amitrāsāraprativeśāṭavikān sarvataḥ pratikaroti tat sarvatobhogi

---

7.16.16a

पार्ष्णिग्राहश् चाटविकः शत्रुमुख्यः शत्रुर् वा भूमिदानसाध्यः कश्चिद् आसाद्येत, निर्गुणया भूम्यैनम् उपग्राहयेत्, अप्रतिसम्बद्धया दुर्गस्थम्, निरुपजीव्ययाटविकं

pārṣṇigrāhaś cāṭavikaḥ śatrumukhyaḥ śatrur vā bhūmidānasādhyaḥ kaścid āsādyeta, nirguṇayā bhūmyainam upagrāhayet, apratisambaddhayā durgastham, nirupajīvyayāṭavikaṃ

---

7.16.16b

प्रत्यादेयया तत्कुलीनं शत्रोः, अपच्छिन्नया शत्रोर् अपरुद्धं नित्यामित्रया श्रेणीबलम्, बलवत्सामन्तया संहतबलम्, उभाभ्यां युद्धे प्रतिलोमम्

pratyādeyayā tatkulīnaṃ śatroḥ, apacchinnayā śatror aparuddhaṃ nityāmitrayā śreṇībalam, balavatsāmantayā saṃhatabalam, ubhābhyāṃ yuddhe pratilomam

---

7.16.16c

अलब्धव्यायामयोत्साहिनम्, शूययारिपक्षीयम्, कर्शितयापवाहितम्, महाक्षयव्ययनिवेशया गतप्रत्यागतम्, अनपाश्रयया प्रत्यपसृतम्, परेणानधिवास्यया स्वयम् एव भर्तारम् उपग्राहयेत्

alabdhavyāyāmayotsāhinam, śūyayāripakṣīyam, karśitayāpavāhitam, mahākṣayavyayaniveśayā gatapratyāgatam, anapāśrayayā pratyapasṛtam, pareṇānadhivāsyayā svayam eva bhartāram upagrāhayet

---

7.16.17

तेषां महोपकारं निर्विकारं चानुवर्तयेत्

teṣāṃ mahopakāraṃ nirvikāraṃ cānuvartayet

---

7.16.18

प्रतिलोमम् उपांशुना साधयेत्

pratilomam upāṃśunā sādhayet

---

7.16.19

उपकारिणम् उपकारशक्त्या तोषयेत्

upakāriṇam upakāraśaktyā toṣayet

---

7.16.20

प्रयासतश् चार्थमानौ कुर्याद्, व्यसनेषु चानुग्रहम्

prayāsataś cārthamānau kuryād, vyasaneṣu cānugraham

---

7.16.21

स्वयंआगतानां यथेष्टदर्शनं प्रतिविधानं च कुर्यात्

svayaṃāgatānāṃ yatheṣṭadarśanaṃ pratividhānaṃ ca kuryāt

---

7.16.22

परिभवोपघातकुत्सातिवादांश् चैषु न प्रयुञ्जीत

paribhavopaghātakutsātivādāṃś caiṣu na prayuñjīta

---

7.16.23

दत्त्वा चाभयं पितेवानुगृह्णीयात्

dattvā cābhayaṃ pitevānugṛhṇīyāt

---

7.16.24

यश् चास्यापकुर्यात् तद् दोषम् अभिविख्याप्य प्रकाशम् एनं घातयेत्

yaś cāsyāpakuryāt tad doṣam abhivikhyāpya prakāśam enaṃ ghātayet

---

7.16.25

परोद्वेगकारणाद् वा दाण्डकर्मिकवच् चेष्टेत

parodvegakāraṇād vā dāṇḍakarmikavac ceṣṭeta

---

7.16.26

न च हतस्य भूमिद्रव्यपुत्रदारान् अभिमन्येत

na ca hatasya bhūmidravyaputradārān abhimanyeta

---

7.16.27

कुल्यान् अप्य् अस्य स्वेषु पात्रेषु स्थापयेत्

kulyān apy asya sveṣu pātreṣu sthāpayet

---

7.16.28

कर्मणि मृतस्य पुत्रं राज्ये स्थापयेत्

karmaṇi mṛtasya putraṃ rājye sthāpayet

---

7.16.29

एवम् अस्य दण्डोपनताः पुत्रपौत्रान् अनुवर्तन्ते

evam asya daṇḍopanatāḥ putrapautrān anuvartante

---

7.16.30

यस् तूपनतान् हत्वा बद्ध्वा वा भूमिद्रव्यपुत्रदारान् अभिमन्येत तस्योद्विग्नं मण्डलम् अभावायोत्तिष्ठते

yas tūpanatān hatvā baddhvā vā bhūmidravyaputradārān abhimanyeta tasyodvignaṃ maṇḍalam abhāvāyottiṣṭhate

---

7.16.31

ये चास्यामात्याः स्वभूमिष्व् आयत्तास् ते चास्योद्विग्ना मण्डलम् आश्रयन्ते

ye cāsyāmātyāḥ svabhūmiṣv āyattās te cāsyodvignā maṇḍalam āśrayante

---

7.16.32

स्वयं वा राज्यं प्राणान् वास्याभिमन्यन्ते // कz07.16.33अब्/ स्वभूमिषु च राजानस् तस्मात् साम्नानुपालिताः / कz07.16.33च्द्/ भवन्त्य् अनुगुणा राज्ञः पुत्रपौत्रानुवर्तिनः //ए (सम्धिकर्म -समाधिमोक्षह्)

svayaṃ vā rājyaṃ prāṇān vāsyābhimanyante // kaz07.16.33ab/ svabhūmiṣu ca rājānas tasmāt sāmnānupālitāḥ / kaz07.16.33cd/ bhavanty anuguṇā rājñaḥ putrapautrānuvartinaḥ //e (samdhikarma -samādhimokṣah)

7.17.1

शमः संधिः समाधिर् इत्य् एकोअर्थः

śamaḥ saṃdhiḥ samādhir ity ekoarthaḥ

---

7.17.2

राज्ञां विश्वासोपगमः शमः संधिः समाधिर् इति

rājñāṃ viśvāsopagamaḥ śamaḥ saṃdhiḥ samādhir iti

---

7.17.3

"सत्यं शपथो वा चलः संधिः, प्रतिभूः प्रतिग्रहो वा स्थावरः" इत्य् आचार्याः

"satyaṃ śapatho vā calaḥ saṃdhiḥ, pratibhūḥ pratigraho vā sthāvaraḥ" ity ācāryāḥ

---

7.17.4

नेति कौटिल्यः

neti kauṭilyaḥ

---

7.17.5

सत्यं शपथो वा परत्रेह च स्थावरः संधिः, इहार्थ एव प्रतिभूः प्रतिग्रहो वा बलापेक्षः

satyaṃ śapatho vā paratreha ca sthāvaraḥ saṃdhiḥ, ihārtha eva pratibhūḥ pratigraho vā balāpekṣaḥ

---

7.17.6

"संहिताः स्मः" इति सत्यसंधाः पूर्वे राजानः सत्येन संदधिरे

"saṃhitāḥ smaḥ" iti satyasaṃdhāḥ pūrve rājānaḥ satyena saṃdadhire

---

7.17.7

तस्यातिक्रमे शपथेन अग्न्युदकसीताप्राकारलोष्टहस्तिस्कन्धाश्वपृष्टरथोपस्थशस्त्ररत्नबीजगन्धरससुवर्णहिरण्यान्य् आलेभिरे "हन्युर् एतानि त्यजेयुश् चैनं यः शपथम् अतिक्रामेत्" इति

tasyātikrame śapathena agnyudakasītāprākāraloṣṭahastiskandhāśvapṛṣṭarathopasthaśastraratnabījagandharasasuvarṇahiraṇyāny ālebhire "hanyur etāni tyajeyuś cainaṃ yaḥ śapatham atikrāmet" iti

---

7.17.8

शपथातिक्रमे महतां तपस्विनां मुख्यानां वा प्रातिभाव्यबन्धः प्रतिभूः

śapathātikrame mahatāṃ tapasvināṃ mukhyānāṃ vā prātibhāvyabandhaḥ pratibhūḥ

---

7.17.9

तस्मिन् यः परावग्रहसमर्थान् प्रतिभुवो गृह्णाति, सोअतिसंधत्ते

tasmin yaḥ parāvagrahasamarthān pratibhuvo gṛhṇāti, soatisaṃdhatte

---

7.17.10

विपरीतोअतिसंधीयते

viparītoatisaṃdhīyate

---

7.17.11

बन्धुमुख्यप्रग्रहः प्रतिग्रहः

bandhumukhyapragrahaḥ pratigrahaḥ

---

7.17.12

तस्मिन् यो दूष्यामात्यं दूष्यापत्यं वा ददाति, सोअतिसंधत्ते

tasmin yo dūṣyāmātyaṃ dūṣyāpatyaṃ vā dadāti, soatisaṃdhatte

---

7.17.13

विपरीतोअतिसंधीयते

viparītoatisaṃdhīyate

---

7.17.14

प्रतिग्रहग्रहणविश्वस्तस्य हि परश् छिद्रेषु निरपेक्षः प्रहरति

pratigrahagrahaṇaviśvastasya hi paraś chidreṣu nirapekṣaḥ praharati

---

7.17.15

अपत्यसमाधौ तु कन्यापुत्रदाने ददत् तु कन्याम् अतिसंधत्ते

apatyasamādhau tu kanyāputradāne dadat tu kanyām atisaṃdhatte

---

7.17.16

कन्या ह्य् अदायादा परेषाम् एवार्थायाक्लेश्या(?) च

kanyā hy adāyādā pareṣām evārthāyākleśyā(?) ca

---

7.17.17

विपरीतः पुत्रः

viparītaḥ putraḥ

---

7.17.18

पुत्रयोर् अपि यो जात्यं प्राज्ञं शूरं कृतास्त्रम् एकपुत्रं वा ददाति सोअतिसंधीयते

putrayor api yo jātyaṃ prājñaṃ śūraṃ kṛtāstram ekaputraṃ vā dadāti soatisaṃdhīyate

---

7.17.19

विपरीतोअतिसंधत्ते

viparītoatisaṃdhatte

---

7.17.20

जात्याद् अजात्यो हि लुप्तदायादसंतानत्वाद् आधातुं श्रेयान्, प्राज्ञाद् अप्राज्ञो मन्त्रशक्तिलोपात्, शूराद् अशूर उत्साहशक्तिलोपात्, कृतास्त्राद् अकृतास्त्रः प्रहर्तव्यसम्पल्लोपात्, एकपुत्राद् अनेकपुत्रो निरपेक्षत्वात्

jātyād ajātyo hi luptadāyādasaṃtānatvād ādhātuṃ śreyān, prājñād aprājño mantraśaktilopāt, śūrād aśūra utsāhaśaktilopāt, kṛtāstrād akṛtāstraḥ prahartavyasampallopāt, ekaputrād anekaputro nirapekṣatvāt

---

7.17.21

जात्यप्राज्ञयोर् जात्यम् अप्राज्ञम् ऐश्वर्यप्रकृतिर् अनुवर्तते, प्राज्ञम् अजात्यं मन्त्राधिकारः

jātyaprājñayor jātyam aprājñam aiśvaryaprakṛtir anuvartate, prājñam ajātyaṃ mantrādhikāraḥ

---

7.17.22

मन्त्राधिकारेअपि वृद्धसम्योगाज् जात्यः प्राज्ञम् अतिसंधत्ते

mantrādhikāreapi vṛddhasamyogāj jātyaḥ prājñam atisaṃdhatte

---

7.17.23

प्राज्ञशूरयोः प्राज्ञम् अशूरं मतिकर्मणां योगोअनुवर्तते, शूरम् अप्राज्ञं विक्रमाधिकारः

prājñaśūrayoḥ prājñam aśūraṃ matikarmaṇāṃ yogoanuvartate, śūram aprājñaṃ vikramādhikāraḥ

---

7.17.24

विक्रमाधिकारेअपि हस्तिनम् इव लुब्धकः प्राज्ञः शूरम् अतिसंधत्तेश्

vikramādhikāreapi hastinam iva lubdhakaḥ prājñaḥ śūram atisaṃdhatteś

---

7.17.25

शूरकृतास्त्रयोः शूरम् अकृतास्त्रं विक्रमव्यवसायोअनुवर्तते, कृतास्त्रम् अशूरं लक्ष्यलम्भाधिकारः

śūrakṛtāstrayoḥ śūram akṛtāstraṃ vikramavyavasāyoanuvartate, kṛtāstram aśūraṃ lakṣyalambhādhikāraḥ

---

7.17.26

लक्ष्यलम्भाधिकारेअपि स्थैर्यप्रतिपत्त्यसम्मोषैः शूरः कृतास्त्रम् अतिसंधत्ते

lakṣyalambhādhikāreapi sthairyapratipattyasammoṣaiḥ śūraḥ kṛtāstram atisaṃdhatte

---

7.17.27

बह्वेकपुत्रयोर् बहुपुत्र एकं दत्त्वा शेषप्रतिष्टब्धः संधिम् अतिक्रामति, नेतरः

bahvekaputrayor bahuputra ekaṃ dattvā śeṣapratiṣṭabdhaḥ saṃdhim atikrāmati, netaraḥ

---

7.17.28

पुत्रसर्वस्वदाने संधिश् चेत् पुत्रफलतो विशेषः

putrasarvasvadāne saṃdhiś cet putraphalato viśeṣaḥ

---

7.17.29

समफलयोः शक्तप्रजननतो विशेषः

samaphalayoḥ śaktaprajananato viśeṣaḥ

---

7.17.30

शक्तप्रजननयोर् अप्य् उपस्थितप्रजननतो विशेषः

śaktaprajananayor apy upasthitaprajananato viśeṣaḥ

---

7.17.31

शक्तिमत्य् एकपुत्रे तु लुप्तपुत्रोत्पत्तिर् आत्मानम् आदध्यात्, न चैकपुत्रम् इति

śaktimaty ekaputre tu luptaputrotpattir ātmānam ādadhyāt, na caikaputram iti

---

7.17.32

अभ्युच्चीयमानः समाधिमोक्षं कारयेत्

abhyuccīyamānaḥ samādhimokṣaṃ kārayet

---

7.17.33

कुमारासन्नाः सत्त्रिणः कारुशिल्पिव्यञ्जनाः कर्माणि कुर्वाणाः सुरुङ्गया रात्राव् उपखानयित्वा कुमारम् अपहरेयुः

kumārāsannāḥ sattriṇaḥ kāruśilpivyañjanāḥ karmāṇi kurvāṇāḥ suruṅgayā rātrāv upakhānayitvā kumāram apahareyuḥ

---

7.17.34

नटनर्तकगायनवादकवाग्जीवनकुशीलवप्लवकसौभिका वा पूर्वप्रणिहिताः परम् उपतिष्ठेरन्

naṭanartakagāyanavādakavāgjīvanakuśīlavaplavakasaubhikā vā pūrvapraṇihitāḥ param upatiṣṭheran

---

7.17.35

ते कुमारं परंपरयोपतिष्ठेरन्

te kumāraṃ paraṃparayopatiṣṭheran

---

7.17.36

तेषाम् अनियतकालप्रवेशस्थाननिर्गमनानि स्थापयेत्

teṣām aniyatakālapraveśasthānanirgamanāni sthāpayet

---

7.17.37

ततस् तद्व्यञ्जनो वा रात्रौ प्रतिष्ठेत

tatas tadvyañjano vā rātrau pratiṣṭheta

---

7.17.38

तेन रूपाजीवा भार्याव्यञ्जनाश् च व्याख्याताः

tena rūpājīvā bhāryāvyañjanāś ca vyākhyātāḥ

---

7.17.39

तेषां वा तूर्यभाण्डफेलां गृहीत्वा निर्गच्छेत्

teṣāṃ vā tūryabhāṇḍaphelāṃ gṛhītvā nirgacchet

---

7.17.40

सूदारालिकस्नापकसंवाहकास्तरककल्पकप्रसाधकोदकपरिचारकैर् वा द्रव्यवस्त्रभाण्डफेलाशयनासनसम्भोगैर् निर्ह्रियेत

sūdārālikasnāpakasaṃvāhakāstarakakalpakaprasādhakodakaparicārakair vā dravyavastrabhāṇḍaphelāśayanāsanasambhogair nirhriyeta

---

7.17.41

परिचारकच्छद्मना वा किंचिद् अरूपवेलायाम् आदाय निर्गच्छेत्, सुरुङ्गामुखेन वा निशोपहारेण

paricārakacchadmanā vā kiṃcid arūpavelāyām ādāya nirgacchet, suruṅgāmukhena vā niśopahāreṇa

---

7.17.42

तोयाशये वा वारुणं योगम् आतिष्ठेत्

toyāśaye vā vāruṇaṃ yogam ātiṣṭhet

---

7.17.43

वैदेहकव्यञ्जना वा पक्वान्नफलव्यवहारेणारक्षिषु रसम् उपचारयेयुः

vaidehakavyañjanā vā pakvānnaphalavyavahāreṇārakṣiṣu rasam upacārayeyuḥ

---

7.17.44

दैवतोपहारश्राद्धप्रहवणनिमित्तम् आरक्षिषु मदनयोगयुक्तम् अन्नपानं रसं वा प्रयुज्यापगच्छेत्, आरक्षकप्रोत्साहनेन वा

daivatopahāraśrāddhaprahavaṇanimittam ārakṣiṣu madanayogayuktam annapānaṃ rasaṃ vā prayujyāpagacchet, ārakṣakaprotsāhanena vā

---

7.17.45

नागरककुशीलवचिकित्सकापूपिकव्यञ्जना वा रात्रौ समृद्धगृहाण्य् आदीपयेयुः आरक्षिणां वा

nāgarakakuśīlavacikitsakāpūpikavyañjanā vā rātrau samṛddhagṛhāṇy ādīpayeyuḥ ārakṣiṇāṃ vā

---

7.17.46

वैदेहकव्यञ्जना वा पण्यसंस्थाम् आदीपयेयुः

vaidehakavyañjanā vā paṇyasaṃsthām ādīpayeyuḥ

---

7.17.47

अन्यद् वा शरीरं निक्षिप्य स्वगृहम् आदीपयेद् अनुपातभयात्

anyad vā śarīraṃ nikṣipya svagṛham ādīpayed anupātabhayāt

---

7.17.48

ततः संधिच्छेदखातसुरुङ्गाभिर् अपगच्छेत्

tataḥ saṃdhicchedakhātasuruṅgābhir apagacchet

---

7.17.49

काचकुम्भभाण्डभारव्यञ्जनो वा रात्रौ प्रतिष्ठेत

kācakumbhabhāṇḍabhāravyañjano vā rātrau pratiṣṭheta

---

7.17.50

मुण्डजटिलानां प्रवासनान्य् अनुप्रविष्टो वा रात्रौ तद्व्यञ्जनः प्रतिष्ठेत, विरूपव्याधिकरणारण्यचरच्छद्मनाम् अन्यतमेन वा

muṇḍajaṭilānāṃ pravāsanāny anupraviṣṭo vā rātrau tadvyañjanaḥ pratiṣṭheta, virūpavyādhikaraṇāraṇyacaracchadmanām anyatamena vā

---

7.17.51

प्रेतव्यञ्जनो वा गूढैर् निर्ह्रियेत

pretavyañjano vā gūḍhair nirhriyeta

---

7.17.52

प्रेतं वा स्त्रीवेषेणानुगच्छेत्

pretaṃ vā strīveṣeṇānugacchet

---

7.17.53

वनचरव्यञ्जनाश् चैनम् अन्यतो यान्तम् अन्यतोअपदिशेयुः

vanacaravyañjanāś cainam anyato yāntam anyatoapadiśeyuḥ

---

7.17.54

ततोअन्यतो गच्छेत्

tatoanyato gacchet

---

7.17.55

चक्रचराणां वा शकटवाटैर् अपगच्छेत्

cakracarāṇāṃ vā śakaṭavāṭair apagacchet

---

7.17.56

आसन्ने चानुपाते सत्त्रं वा गृह्णीयात्

āsanne cānupāte sattraṃ vā gṛhṇīyāt

---

7.17.57

सत्त्राभावे हिरण्यं रसविद्धं वा भक्ष्यजातम् उभयतःपन्थानम् उत्सृजेत्

sattrābhāve hiraṇyaṃ rasaviddhaṃ vā bhakṣyajātam ubhayataḥpanthānam utsṛjet

---

7.17.58

ततोअन्यतोअपगच्छेत्

tatoanyatoapagacchet

---

7.17.59

गृहीतो वा सामादिभिर् अनुपातम् अतिसंदध्यात्, रसविद्धेन वा पथ्यदनेन

gṛhīto vā sāmādibhir anupātam atisaṃdadhyāt, rasaviddhena vā pathyadanena

---

7.17.60

वारुणयोगाग्निदाहेषु वा शरीरम् अन्यद् आधाय शत्रुम् अभियुञ्जीत "पुत्रो मे त्वया हतः" इति

vāruṇayogāgnidāheṣu vā śarīram anyad ādhāya śatrum abhiyuñjīta "putro me tvayā hataḥ" iti

---

7.17.61a

उपात्तच्छन्नशस्त्रो वा रात्रौ विक्रम्य रक्षिषु

upāttacchannaśastro vā rātrau vikramya rakṣiṣu

---

7.17.61b

शीघ्रपातैर् अपसरेद् गूढप्रणिहितैः सह //ए (मध्यमचरितम् उदासीनचरितम् मण्डलचरितम्)

śīghrapātair apasared gūḍhapraṇihitaiḥ saha //e (madhyamacaritam udāsīnacaritam maṇḍalacaritam)

7.18.1

मध्यमस्यात्मा तृतीया पञ्चमी च प्रकृती प्रकृतयः

madhyamasyātmā tṛtīyā pañcamī ca prakṛtī prakṛtayaḥ

---

7.18.2

द्वितीया चतुर्थी षष्ठी च विकृतयः

dvitīyā caturthī ṣaṣṭhī ca vikṛtayaḥ

---

7.18.3

तच् चेद् उभयं मध्यमोअनुगृह्णीयात्, विजिगीषुर् मध्यमानुलोमः स्यात्

tac ced ubhayaṃ madhyamoanugṛhṇīyāt, vijigīṣur madhyamānulomaḥ syāt

---

7.18.4

न चेद् अनुगृह्णीयात्, प्रकृत्यनुलोमः स्यात्

na ced anugṛhṇīyāt, prakṛtyanulomaḥ syāt

---

7.18.5

मद्यमश् चेद् विजिगीषोर् मित्रं मित्रभावि लिप्सेत, मित्रस्यात्मनश् च मित्राण्य् उत्थाप्य मध्यमाच् च मित्राणि भेदयित्वा मित्रं त्रायेत

madyamaś ced vijigīṣor mitraṃ mitrabhāvi lipseta, mitrasyātmanaś ca mitrāṇy utthāpya madhyamāc ca mitrāṇi bhedayitvā mitraṃ trāyeta

---

7.18.6

मण्डलं वा प्रोत्साहयेत् "अतिप्रवृद्धोअयं मध्यमः सर्वेषां नो विनाशायाभ्युत्थितः, सम्भूयास्य यात्रां विहनाम" इति

maṇḍalaṃ vā protsāhayet "atipravṛddhoayaṃ madhyamaḥ sarveṣāṃ no vināśāyābhyutthitaḥ, sambhūyāsya yātrāṃ vihanāma" iti

---

7.18.7

तच् चेन् मण्डलम् अनुगृह्णीयात्, मध्यमावग्रहेणात्मानम् उपबृंहयेत्

tac cen maṇḍalam anugṛhṇīyāt, madhyamāvagraheṇātmānam upabṛṃhayet

---

7.18.8

न चेद् अनुगृह्णीयात्, कोशदण्डाभ्यां मित्रम् अनुगृह्य ये मध्यमद्वेषिणो राजानः परस्परानुगृहीता वा बहवस् तिष्ठेयुः, एकसिद्धौ वा बहवः सिध्येयुः, परस्पराद् वा शङ्किता नोत्तिष्ठेरन्, तेषां प्रधानम् एकम् आसन्नं वा सामदानाभ्यां लभेत

na ced anugṛhṇīyāt, kośadaṇḍābhyāṃ mitram anugṛhya ye madhyamadveṣiṇo rājānaḥ parasparānugṛhītā vā bahavas tiṣṭheyuḥ, ekasiddhau vā bahavaḥ sidhyeyuḥ, parasparād vā śaṅkitā nottiṣṭheran, teṣāṃ pradhānam ekam āsannaṃ vā sāmadānābhyāṃ labheta

---

7.18.9

द्विगुणो द्वितीयं त्रिगुनस् तृतीयम्

dviguṇo dvitīyaṃ trigunas tṛtīyam

---

7.18.10

एवम् अभ्युच्चितो मध्यमम् अवगृह्णीयात्

evam abhyuccito madhyamam avagṛhṇīyāt

---

7.18.11

देशकालातिपत्तौ वा संधाय मध्यमेन मित्रस्य साचिव्यं कुर्यात्, दूष्येषु वा कर्मसंधिम्

deśakālātipattau vā saṃdhāya madhyamena mitrasya sācivyaṃ kuryāt, dūṣyeṣu vā karmasaṃdhim

---

7.18.12

कर्शनीयं वास्य मित्रं मध्यमो लिप्सेत, प्रतिस्तम्भयेद् एनं "अहं त्वा त्रायेय" इति आ कर्शनात्

karśanīyaṃ vāsya mitraṃ madhyamo lipseta, pratistambhayed enaṃ "ahaṃ tvā trāyeya" iti ā karśanāt

---

7.18.13

कर्शितम् एनं त्रायेत

karśitam enaṃ trāyeta

---

7.18.14

उच्छेदनीयं वास्य मित्रं मध्यमो लिप्सेत, कर्शितम् एनं त्रायेत मध्यमवृद्धिभयात्

ucchedanīyaṃ vāsya mitraṃ madhyamo lipseta, karśitam enaṃ trāyeta madhyamavṛddhibhayāt

---

7.18.15

उच्छिन्नं वा भूम्यनुग्रहेण हस्ते कुर्याद् अन्यत्रापसारभयात्

ucchinnaṃ vā bhūmyanugraheṇa haste kuryād anyatrāpasārabhayāt

---

7.18.16

कर्शनीयोच्छेदनीययोश् चेन् मित्राणि मध्यमस्य साचिव्यकराणि स्युः, पुरुषान्तरेण संधीयेत

karśanīyocchedanīyayoś cen mitrāṇi madhyamasya sācivyakarāṇi syuḥ, puruṣāntareṇa saṃdhīyeta

---

7.18.17

विजिगीषोर् वा तयोर् मित्राण्य् अवग्रहसमर्थानि स्युः, संधिम् उपेयात्

vijigīṣor vā tayor mitrāṇy avagrahasamarthāni syuḥ, saṃdhim upeyāt

---

7.18.18

अमित्रं वास्य मध्यमो लिप्सेत, संधिम् उपेयात्

amitraṃ vāsya madhyamo lipseta, saṃdhim upeyāt

---

7.18.19

एवं स्वार्थश् च कृतो भवति मध्यमस्य प्रियं च

evaṃ svārthaś ca kṛto bhavati madhyamasya priyaṃ ca

---

7.18.20

मध्यमश् चेत् स्वमित्रं मित्रभावि लिप्सेत, पुरुषान्तरेण संदध्यात्

madhyamaś cet svamitraṃ mitrabhāvi lipseta, puruṣāntareṇa saṃdadhyāt

---

7.18.21

सापेक्षं वा "नार्हसि मित्रम् उच्छेत्तुम्" इति वारयेत्

sāpekṣaṃ vā "nārhasi mitram ucchettum" iti vārayet

---

7.18.22

उपेक्षेत वा "मण्डलम् अस्य कुप्यतु स्वपक्षवधात्" इति

upekṣeta vā "maṇḍalam asya kupyatu svapakṣavadhāt" iti

---

7.18.23

अमित्रम् आत्मनो वा मध्यमो लिप्सेत, कोशदण्डाभ्याम् एनम् अदृश्यमानोअनुगृह्णीयात्

amitram ātmano vā madhyamo lipseta, kośadaṇḍābhyām enam adṛśyamānoanugṛhṇīyāt

---

7.18.24

उदासीनं वा मध्यमो लिप्सेत, अस्मै साहाय्यं दद्याद् "उदासीनाद् भिद्यताम्" इति

udāsīnaṃ vā madhyamo lipseta, asmai sāhāyyaṃ dadyād "udāsīnād bhidyatām" iti

---

7.18.25

मध्यमोदासीनयोर् यो मण्डलस्याभिप्रेतस् तम् आश्रयेत

madhyamodāsīnayor yo maṇḍalasyābhipretas tam āśrayeta

---

7.18.26

मध्यमचरितेनोदासीनचरितं व्याख्यातम्

madhyamacaritenodāsīnacaritaṃ vyākhyātam

---

7.18.27

उदासीनश् चेन् मध्यमं लिप्सेत, यतः शत्रुम् अतिसंदध्यान् मित्रस्योपकारं कुर्याद् उदासीनं वा दण्डोपकारिणं लभेत ततः परिणमेत

udāsīnaś cen madhyamaṃ lipseta, yataḥ śatrum atisaṃdadhyān mitrasyopakāraṃ kuryād udāsīnaṃ vā daṇḍopakāriṇaṃ labheta tataḥ pariṇameta

---

7.18.28

एवम् उपबृह्यात्मानम् अरिप्रकृतिं कर्शयेन् मित्रप्रकृतिं चोपगृह्णीयात्

evam upabṛhyātmānam ariprakṛtiṃ karśayen mitraprakṛtiṃ copagṛhṇīyāt

---

7.18.29a

सत्य् अप्य् अमित्रभावे तस्यानात्मवान् नित्यापकारी शत्रुः शत्रुसंहितः पार्ष्णिग्राहो वा व्यसनी यातव्यो व्यसने वा नेतुर् अभियोक्ता इत्य् अरिभाविनः, एकार्थाभिप्रयातः पृथगर्थाभिप्रयातः सम्भूययात्रिकः संहितप्रयाणिकः स्वार्थाभिप्रयातः सामुत्थायिकः कोशदण्डयोर् अन्यतरस्य क्रेता विक्रेता वा द्वैधीभाविक इति मित्रभाविनः

saty apy amitrabhāve tasyānātmavān nityāpakārī śatruḥ śatrusaṃhitaḥ pārṣṇigrāho vā vyasanī yātavyo vyasane vā netur abhiyoktā ity aribhāvinaḥ, ekārthābhiprayātaḥ pṛthagarthābhiprayātaḥ sambhūyayātrikaḥ saṃhitaprayāṇikaḥ svārthābhiprayātaḥ sāmutthāyikaḥ kośadaṇḍayor anyatarasya kretā vikretā vā dvaidhībhāvika iti mitrabhāvinaḥ

---

7.18.29b

सामन्तो बलवतः प्रतिघातोअन्तर्धिः प्रतिवेशो वा बलवतः पार्ष्णिग्राहो वा स्वयम् उपनतः प्रतापोपनतो वा दण्डोपनत इति भृत्यभाविनः सामन्ताः

sāmanto balavataḥ pratighātoantardhiḥ prativeśo vā balavataḥ pārṣṇigrāho vā svayam upanataḥ pratāpopanato vā daṇḍopanata iti bhṛtyabhāvinaḥ sāmantāḥ

---

7.18.30

तैर् भूम्येकान्तरा व्याख्याताः // कz07.18.31अब्/ तेषां शत्रुविरोधे यन् मित्रम् एकार्थतां व्रजेत् / कz07.18.31च्द्/ शक्त्या तदनुगृह्णीयाद् विषहेत यया परम् // कz07.18.32अब्/ प्रसाध्य शत्रुं यन् मित्रं वृद्धं गच्छेद् अवश्यताम् / कz07.18.32च्द्/ सामन्तैकान्तराभ्यां तत्प्रकृतिभ्यां विरोधयेत् // कz07.18.33अब्/ तत्कुलीनापरुद्धाभ्यां भूमिं वा तस्य हारयेत् / कz07.18.33च्द्/ यथा वानुग्रहापेक्षं वश्यं तिष्ठेत् तथा चरेत् // कz07.18.34अब्/ नोपकुर्याद् अमित्रं वा गच्छेद् यद् अतिकर्शितम् / कz07.18.34च्द्/ तद् अहीनम् अवृद्धं च स्थापयेन् मित्रम् अर्थवित् // कz07.18.35अब्/ अर्थयुक्त्या चलं मित्रं संधिं यद् उपगच्छति / कz07.18.35च्द्/ तस्यापगमने हेतुं विहन्यान् न चलेद् यथा // कz07.18.36अब्/ अरिसाधारणं यद् वा तिष्ठेत् तद् अरितः शठम् / कz07.18.36च्द्/ भेदयेद् भिन्नम् उच्छिन्द्यात् ततः शत्रुम् अनन्तरम् // कz07.18.37अब्/ उदासीनं च यत् तिष्ठेत् सामन्तैस् तद् विरोधयेत् / कz07.18.37च्द्/ ततो विग्रहसंतप्तम् उपकारे निवेशयेत् // कz07.18.38अब्/ अमित्रं विजिगीषुं च यत् संचरति दुर्बलम् / कz07.18.38च्द्/ तद् बलेनानुगृह्णीयाद् यथा स्यान् न परान्मुखम् // कz07.18.39अब्/ अपनीय ततोअन्यस्यां भूमौ वा सम्निवेशयेत् / कz07.18.39च्द्/ निवेश्य पूर्वं तत्रान्यद् दण्डानुग्रहहेतुना // कz07.18.40अब्/ अपकुर्यात् समर्थं वा नोपकुर्याद् यद् आपदि / कz07.18.40च्द्/ उच्छिन्द्याद् एव तन्मित्रं विश्वस्याङ्कम् उपस्थितम् // कz07.18.41अब्/ मित्रव्यसनतो वारिर् उत्तिष्ठेद् योअनवग्रहः / कz07.18.41च्द्/ मित्रेणैव भवेत् साध्यश् छादितव्यसनेन सः // कz07.18.41अब्/ अमित्रव्यसनान् मित्रम् उत्थितं यद् विरज्यति / कz07.18.41च्द्/ अरिव्यसनसिद्ध्या तत्शत्रुणैव प्रसिध्यति // कz07.18.42अब्/ वृद्धिं क्षयं च स्थानं च कर्शनोच्छेदनं तथा // कz07.18.42च्द्/ सर्वोपायान् समादध्याद् एतान् यश् चार्थशास्त्रवित् / कz07.18.43अब्/ एवम् अन्योन्यसंचारं षाड्गुण्यं योअनुपश्यति // कz07.18.43च्द्/ स बुद्धिनिगलैर् बद्धैर् इष्टं क्रीडति पार्थिवैः //ए (प्रकृतिव्यसनवर्गह्)

tair bhūmyekāntarā vyākhyātāḥ // kaz07.18.31ab/ teṣāṃ śatruvirodhe yan mitram ekārthatāṃ vrajet / kaz07.18.31cd/ śaktyā tadanugṛhṇīyād viṣaheta yayā param // kaz07.18.32ab/ prasādhya śatruṃ yan mitraṃ vṛddhaṃ gacched avaśyatām / kaz07.18.32cd/ sāmantaikāntarābhyāṃ tatprakṛtibhyāṃ virodhayet // kaz07.18.33ab/ tatkulīnāparuddhābhyāṃ bhūmiṃ vā tasya hārayet / kaz07.18.33cd/ yathā vānugrahāpekṣaṃ vaśyaṃ tiṣṭhet tathā caret // kaz07.18.34ab/ nopakuryād amitraṃ vā gacched yad atikarśitam / kaz07.18.34cd/ tad ahīnam avṛddhaṃ ca sthāpayen mitram arthavit // kaz07.18.35ab/ arthayuktyā calaṃ mitraṃ saṃdhiṃ yad upagacchati / kaz07.18.35cd/ tasyāpagamane hetuṃ vihanyān na caled yathā // kaz07.18.36ab/ arisādhāraṇaṃ yad vā tiṣṭhet tad aritaḥ śaṭham / kaz07.18.36cd/ bhedayed bhinnam ucchindyāt tataḥ śatrum anantaram // kaz07.18.37ab/ udāsīnaṃ ca yat tiṣṭhet sāmantais tad virodhayet / kaz07.18.37cd/ tato vigrahasaṃtaptam upakāre niveśayet // kaz07.18.38ab/ amitraṃ vijigīṣuṃ ca yat saṃcarati durbalam / kaz07.18.38cd/ tad balenānugṛhṇīyād yathā syān na parānmukham // kaz07.18.39ab/ apanīya tatoanyasyāṃ bhūmau vā samniveśayet / kaz07.18.39cd/ niveśya pūrvaṃ tatrānyad daṇḍānugrahahetunā // kaz07.18.40ab/ apakuryāt samarthaṃ vā nopakuryād yad āpadi / kaz07.18.40cd/ ucchindyād eva tanmitraṃ viśvasyāṅkam upasthitam // kaz07.18.41ab/ mitravyasanato vārir uttiṣṭhed yoanavagrahaḥ / kaz07.18.41cd/ mitreṇaiva bhavet sādhyaś chāditavyasanena saḥ // kaz07.18.41ab/ amitravyasanān mitram utthitaṃ yad virajyati / kaz07.18.41cd/ arivyasanasiddhyā tatśatruṇaiva prasidhyati // kaz07.18.42ab/ vṛddhiṃ kṣayaṃ ca sthānaṃ ca karśanocchedanaṃ tathā // kaz07.18.42cd/ sarvopāyān samādadhyād etān yaś cārthaśāstravit / kaz07.18.43ab/ evam anyonyasaṃcāraṃ ṣāḍguṇyaṃ yoanupaśyati // kaz07.18.43cd/ sa buddhinigalair baddhair iṣṭaṃ krīḍati pārthivaiḥ //e (prakṛtivyasanavargah)