8. Book 8 — Vyasanādhikārika — Concerning Vices and Calamities
Chapter 1 — enumeration of sections and books
8.1.1
व्यसनयौगपद्ये सौकर्यतो यातव्यं रक्षितव्यं वेति व्यसनचिन्ता
vyasanayaugapadye saukaryato yātavyaṃ rakṣitavyaṃ veti vyasanacintā
8.1.2
दैवं मानुषं वा प्रकृतिव्यसनम् अनयापनयाभ्यां सम्भवति
daivaṃ mānuṣaṃ vā prakṛtivyasanam anayāpanayābhyāṃ sambhavati
8.1.3
गुणप्रातिलोम्यम् अभावः प्रदोषः प्रसङ्गः पीडा वा व्यसनम्
guṇaprātilomyam abhāvaḥ pradoṣaḥ prasaṅgaḥ pīḍā vā vyasanam
8.1.4
व्यस्यत्य् एनं श्रेयस इति व्यसनम्
vyasyaty enaṃ śreyasa iti vyasanam
8.1.5
"स्वाम्यमात्यजनपददुर्गकोशदण्डमित्रव्यसनानां पूर्वं पूर्वं गरीयः" इत्य् आचार्याः
"svāmyamātyajanapadadurgakośadaṇḍamitravyasanānāṃ pūrvaṃ pūrvaṃ garīyaḥ" ity ācāryāḥ
8.1.6
नेति भरद्वाजः
neti bharadvājaḥ
8.1.7
"स्वाम्यमात्यव्यसनयोर् अमात्यव्यसनं गरीयः
"svāmyamātyavyasanayor amātyavyasanaṃ garīyaḥ
8.1.8
मन्त्रो मन्त्रफलावाप्तिः कर्मानुष्ठानम् आयव्ययकर्म दण्डप्रणयनम् अमित्राटवीप्रतिषेधो राज्यरक्षणं व्यसनप्रतीकारः कुमाररक्षणम् अभिषेकश् च कुमाराणाम् आयत्तम् अमात्येषु
mantro mantraphalāvāptiḥ karmānuṣṭhānam āyavyayakarma daṇḍapraṇayanam amitrāṭavīpratiṣedho rājyarakṣaṇaṃ vyasanapratīkāraḥ kumārarakṣaṇam abhiṣekaś ca kumārāṇām āyattam amātyeṣu
8.1.9
तेषाम् अभावे तदभावः, छिन्नपक्षस्येव राज्ञश् चेष्टानाशश् च
teṣām abhāve tadabhāvaḥ, chinnapakṣasyeva rājñaś ceṣṭānāśaś ca
8.1.10
व्यसनेषु चासन्नः परोपजापः
vyasaneṣu cāsannaḥ paropajāpaḥ
8.1.11
वैगुण्ये च प्राणाबाधः प्राणान्तिकचरत्वाद् राज्ञः" इति
vaiguṇye ca prāṇābādhaḥ prāṇāntikacaratvād rājñaḥ" iti
8.1.12
नेति कौटिल्यः
neti kauṭilyaḥ
8.1.13
मन्त्रिपुरोहितादिभृत्यवर्गम् अध्यक्षप्रचारं पुरुषद्रव्यप्रकृतिव्यसनप्रतीकारम् एधनं च राजैव करोति
mantripurohitādibhṛtyavargam adhyakṣapracāraṃ puruṣadravyaprakṛtivyasanapratīkāram edhanaṃ ca rājaiva karoti
8.1.14
व्यसनिषु वामात्येष्व् अन्यान् अव्यसनिनः करोति
vyasaniṣu vāmātyeṣv anyān avyasaninaḥ karoti
8.1.15
पूज्यपूजने दूष्यावग्रहे च नित्ययुक्तस् तिष्ठति
pūjyapūjane dūṣyāvagrahe ca nityayuktas tiṣṭhati
8.1.16
स्वामी च सम्पन्नः स्वसम्पद्भिः प्रकृतीः सम्पादयति
svāmī ca sampannaḥ svasampadbhiḥ prakṛtīḥ sampādayati
8.1.17
स यत्शीलस् तत्शीलाः प्रकृतयो भवन्ति, उत्थाने प्रमादे च तदायत्तत्वात्
sa yatśīlas tatśīlāḥ prakṛtayo bhavanti, utthāne pramāde ca tadāyattatvāt
8.1.18
तत्कूटस्थानीयो हि स्वामीति
tatkūṭasthānīyo hi svāmīti
8.1.19
"अमात्यजनपदव्यसनयोर् जनपदव्यसनं गरीयः" इति विशालाक्षः
"amātyajanapadavyasanayor janapadavyasanaṃ garīyaḥ" iti viśālākṣaḥ
8.1.20
"कोशो दण्डः कुप्यं विष्टिर् वाहनं निचयाश् च जनपदाद् उत्तिष्ठन्ते
"kośo daṇḍaḥ kupyaṃ viṣṭir vāhanaṃ nicayāś ca janapadād uttiṣṭhante
8.1.21
तेषाम् अभावो जनपदाभावे, स्वाम्यमात्ययोश् चानन्तरः" इति
teṣām abhāvo janapadābhāve, svāmyamātyayoś cānantaraḥ" iti
8.1.22
नेति कौटिल्यः
neti kauṭilyaḥ
8.1.23
अमात्यमूलाः सर्वारम्भाः जनपदस्य कर्मसिद्धयः स्वतः परतश् च योगक्षेमसाधनं व्यसनप्रतीकारः शून्यनिवेशोपचयौ दण्डकरानुग्रहश् चेति
amātyamūlāḥ sarvārambhāḥ janapadasya karmasiddhayaḥ svataḥ parataś ca yogakṣemasādhanaṃ vyasanapratīkāraḥ śūnyaniveśopacayau daṇḍakarānugrahaś ceti
8.1.24
"जनपददुर्गव्यसनयोर् दुर्गव्यसनम्" इति पाराशराः
"janapadadurgavyasanayor durgavyasanam" iti pārāśarāḥ
8.1.25
"दुर्गे हि कोशदण्डोत्पत्तिर् आपदि स्थानं च जनपदस्य
"durge hi kośadaṇḍotpattir āpadi sthānaṃ ca janapadasya
8.1.26
शक्तिमत्तराश् च पौरा जानपदेभ्यो नित्याश् चापदि सहाया राज्ञः
śaktimattarāś ca paurā jānapadebhyo nityāś cāpadi sahāyā rājñaḥ
8.1.27
जानपदास् त्व् अमित्रसाधारणाः" इति
jānapadās tv amitrasādhāraṇāḥ" iti
8.1.28
नेति कौटिल्यः
neti kauṭilyaḥ
8.1.29
जनपदमूला दुर्गकोशदण्डसेतुवार्त्तारम्भाः
janapadamūlā durgakośadaṇḍasetuvārttārambhāḥ
8.1.30
शौर्यं स्थैर्यं दाक्ष्यं बाहुल्यं च जानपदेषु
śauryaṃ sthairyaṃ dākṣyaṃ bāhulyaṃ ca jānapadeṣu
8.1.31
पर्वतान्तर्द्वीपाश् च दुर्गा नाध्युष्यन्ते जनपदाभावात्
parvatāntardvīpāś ca durgā nādhyuṣyante janapadābhāvāt
8.1.32
कर्षकप्राये तु दुर्गव्यसनम्, आयुधीयप्राये तु जनपदे जनपदव्यसनम् इति
karṣakaprāye tu durgavyasanam, āyudhīyaprāye tu janapade janapadavyasanam iti
8.1.33
"दुर्गकोशव्यसनयोः कोशव्यसनम्" इति पिशुनः
"durgakośavyasanayoḥ kośavyasanam" iti piśunaḥ
8.1.34
"कोशमूलो हि दुर्गसंस्कारो दुर्गरक्षणं जनपदमित्रामित्रनिग्रहो देशान्तरितानाम् उत्साहनं दण्डबलव्यवहारश् च
"kośamūlo hi durgasaṃskāro durgarakṣaṇaṃ janapadamitrāmitranigraho deśāntaritānām utsāhanaṃ daṇḍabalavyavahāraś ca
8.1.35
दुर्गः कोशाद् उपजाप्यः परेषाम्
durgaḥ kośād upajāpyaḥ pareṣām
8.1.36
कोशम् आदाय च व्यसने शक्यम् अपयातुम्, न दुर्गम्" इति
kośam ādāya ca vyasane śakyam apayātum, na durgam" iti
8.1.37
नेति कौटिल्यः
neti kauṭilyaḥ
8.1.38
दुर्गार्पणः कोशो दण्डस् तूष्णींयुद्धं स्वपक्षनिग्रहो दण्डबलव्यवहार आसारप्रतिग्रहः परचक्राटवीप्रतिषेधश् च
durgārpaṇaḥ kośo daṇḍas tūṣṇīṃyuddhaṃ svapakṣanigraho daṇḍabalavyavahāra āsārapratigrahaḥ paracakrāṭavīpratiṣedhaś ca
8.1.39
दुर्गाभावे च कोशः परेषाम्
durgābhāve ca kośaḥ pareṣām
8.1.40
दृश्यते हि दुर्गवताम् अनुच्छित्तिर् इति
dṛśyate hi durgavatām anucchittir iti
8.1.41
"कोशदण्डव्यसनयोर् दण्डव्यसनम्" इति कौणपदन्तः
"kośadaṇḍavyasanayor daṇḍavyasanam" iti kauṇapadantaḥ
8.1.42
"दण्डमूलो हि मित्रामित्रनिग्रहः परदण्डोत्साहनं स्वदण्डप्रतिग्रहश् च
"daṇḍamūlo hi mitrāmitranigrahaḥ paradaṇḍotsāhanaṃ svadaṇḍapratigrahaś ca
8.1.43
दण्डाभावे च ध्रुवः कोशविनाशः
daṇḍābhāve ca dhruvaḥ kośavināśaḥ
8.1.44
कोशाभावे च शक्यः कुप्येन भूम्या परभूमिस्वयंग्राहेण वा दण्डः पिण्डयितुम्, दण्डवता च कोशः
kośābhāve ca śakyaḥ kupyena bhūmyā parabhūmisvayaṃgrāheṇa vā daṇḍaḥ piṇḍayitum, daṇḍavatā ca kośaḥ
8.1.45
स्वामिनश् चासन्नवृत्तित्वाद् अमात्यसधर्मा दण्डः" इति
svāminaś cāsannavṛttitvād amātyasadharmā daṇḍaḥ" iti
8.1.46
नेति कौटिल्यः
neti kauṭilyaḥ
8.1.47
कोशमूलो हि दण्डः
kośamūlo hi daṇḍaḥ
8.1.48
कोशाभावे दण्डः परं गच्छति, स्वामिनं वा हन्ति
kośābhāve daṇḍaḥ paraṃ gacchati, svāminaṃ vā hanti
8.1.49
सर्वाभियोगकरश् च कोशो धर्मकामहेतुः
sarvābhiyogakaraś ca kośo dharmakāmahetuḥ
8.1.50
देशकालकार्यवशेन तु कोशदण्डयोर् अन्यतरः प्रमाणीभवति
deśakālakāryavaśena tu kośadaṇḍayor anyataraḥ pramāṇībhavati
8.1.51
लम्भपालनो हि दण्डः कोशस्य, कोशः कोशस्य दण्डस्य च भवति
lambhapālano hi daṇḍaḥ kośasya, kośaḥ kośasya daṇḍasya ca bhavati
8.1.52
सर्वद्रव्यप्रयोजकत्वात् कोशव्यसनं गरीय इति
sarvadravyaprayojakatvāt kośavyasanaṃ garīya iti
8.1.53
"दण्डमित्रव्यसनयोर् मित्रव्यसनम्" इति वातव्याधिः
"daṇḍamitravyasanayor mitravyasanam" iti vātavyādhiḥ
8.1.54
"मित्रम् अभृतं व्यवहितं च कर्म करोति, पार्ष्णिग्राहम् आसारम् अमित्रम् आटविकं च प्रतिकरोति, कोशदण्डभूमिभिश् चोपकरोति व्यसनावस्थायोगम्" इति
"mitram abhṛtaṃ vyavahitaṃ ca karma karoti, pārṣṇigrāham āsāram amitram āṭavikaṃ ca pratikaroti, kośadaṇḍabhūmibhiś copakaroti vyasanāvasthāyogam" iti
8.1.55
नेति कौटिल्यः
neti kauṭilyaḥ
8.1.56
दण्डवतो मित्रं मित्रभावे तिष्ठति, अमित्रो वा मित्रभावे
daṇḍavato mitraṃ mitrabhāve tiṣṭhati, amitro vā mitrabhāve
8.1.57
दण्डमित्रयोस् तु साधारणे कार्ये सारतः स्वयुद्धदेशकाललाभाद् विशेषः
daṇḍamitrayos tu sādhāraṇe kārye sārataḥ svayuddhadeśakālalābhād viśeṣaḥ
8.1.58
शीघ्राभियाने त्व् अमित्राटविकानभ्यन्तरकोपे च न मित्रं विद्यते
śīghrābhiyāne tv amitrāṭavikānabhyantarakope ca na mitraṃ vidyate
8.1.59
व्यसनयौगपद्ये परवृद्धौ च मित्रम् अर्थयुक्तौ तिष्ठति
vyasanayaugapadye paravṛddhau ca mitram arthayuktau tiṣṭhati
8.1.60
इति प्रकृतिव्यसनसम्प्रधारणम् उक्तम् // कz08.1.61अब्/ प्रकृत्यवयवानां तु व्यसनस्य विशेषतः / कz08.1.61च्द्/ बहुभावोअनुरागो वा सारो वा कार्यसाधकः // कz08.1.62अब्/ द्वयोस् तु व्यसने तुल्ये विशेषो गुणतः क्षयात् / कz08.1.62च्द्/ शेषप्रकृतिसाद्गुण्यं यदि स्यान् नाविधेयकम् // कz08.1.63अब्/ शेषप्रकृतिनाशस् तु यत्रैकव्यसनाद् भवेत् / कz08.1.63च्द्/ व्यसनं तद् गरीयः स्यात् प्रधानस्येतरस्य वा //ए (राजराज्ययोर् व्यसनचिन्ता)
iti prakṛtivyasanasampradhāraṇam uktam // kaz08.1.61ab/ prakṛtyavayavānāṃ tu vyasanasya viśeṣataḥ / kaz08.1.61cd/ bahubhāvoanurāgo vā sāro vā kāryasādhakaḥ // kaz08.1.62ab/ dvayos tu vyasane tulye viśeṣo guṇataḥ kṣayāt / kaz08.1.62cd/ śeṣaprakṛtisādguṇyaṃ yadi syān nāvidheyakam // kaz08.1.63ab/ śeṣaprakṛtināśas tu yatraikavyasanād bhavet / kaz08.1.63cd/ vyasanaṃ tad garīyaḥ syāt pradhānasyetarasya vā //e (rājarājyayor vyasanacintā)
Chapter 2 — enumeration of sections and books
8.2.1
राजा राज्यम् इति प्रकृतिसंक्षेपः
rājā rājyam iti prakṛtisaṃkṣepaḥ
8.2.2
राज्ञोअभ्यन्तरो बाह्यो वा कोप इति
rājñoabhyantaro bāhyo vā kopa iti
8.2.3
अहिभयाद् अभ्यन्तरः कोपो बाह्यकोपात् पापीयान्, अन्तरमात्यकोपश् चान्तःकोपात्
ahibhayād abhyantaraḥ kopo bāhyakopāt pāpīyān, antaramātyakopaś cāntaḥkopāt
8.2.4
तस्मात् कोशदण्डशक्तिम् आत्मसंस्थां कुर्वीत
tasmāt kośadaṇḍaśaktim ātmasaṃsthāṃ kurvīta
8.2.5
"द्वैराज्यवैराज्ययोर् द्वैराज्यम् अन्योन्यपक्षद्वेषानुरागाभ्यां परस्परसंघर्षेण वा विनश्यति, वैराज्यं तु प्रकृतिचित्तग्रहणापेक्षि यथास्थितम् अन्यैर् भुज्यते" इत्य् आचार्याः
"dvairājyavairājyayor dvairājyam anyonyapakṣadveṣānurāgābhyāṃ parasparasaṃgharṣeṇa vā vinaśyati, vairājyaṃ tu prakṛticittagrahaṇāpekṣi yathāsthitam anyair bhujyate" ity ācāryāḥ
8.2.6
नेति कौटिल्यः
neti kauṭilyaḥ
8.2.7
पितापुत्रयोर् भ्रात्रोर् वा द्वैराज्यं तुल्ययोगक्षेमम् अमात्यावग्रहं वर्तयति
pitāputrayor bhrātror vā dvairājyaṃ tulyayogakṣemam amātyāvagrahaṃ vartayati
8.2.8
वैराज्यं तु जीवतः परस्याच्छिद्य "नैतन् मम" इति मन्यमानः कर्शयति, अपवाहयति, पण्यं वा करोति, विरक्तं वा परित्यज्यापगच्छतीति
vairājyaṃ tu jīvataḥ parasyācchidya "naitan mama" iti manyamānaḥ karśayati, apavāhayati, paṇyaṃ vā karoti, viraktaṃ vā parityajyāpagacchatīti
8.2.9
अन्धश् चलितशास्त्रो वा राजेति "अशास्त्रचक्षुर् अन्धो यत्किंचनकारी दृढाभिनिवेशी परप्रणेयो वा राज्यम् अन्यायेनोपहन्ति, चलितशास्त्रस् तु यत्र शास्त्राच् चलितमतिर् भवति शक्यानुनयो भवति" इत्य् आचार्याः
andhaś calitaśāstro vā rājeti "aśāstracakṣur andho yatkiṃcanakārī dṛḍhābhiniveśī parapraṇeyo vā rājyam anyāyenopahanti, calitaśāstras tu yatra śāstrāc calitamatir bhavati śakyānunayo bhavati" ity ācāryāḥ
8.2.10
नेति कौटिल्यः
neti kauṭilyaḥ
8.2.11
अन्धो राजा शक्यते सहायसम्पदा यत्र तत्र वा पर्यवस्थापयितुम्
andho rājā śakyate sahāyasampadā yatra tatra vā paryavasthāpayitum
8.2.12
चलितशास्त्रस् तु शास्त्राद् अन्यथाभिनिविष्टबुद्धिर् अन्यायेन राज्यम् आत्मानं चोपहन्तीति
calitaśāstras tu śāstrād anyathābhiniviṣṭabuddhir anyāyena rājyam ātmānaṃ copahantīti
8.2.13
व्याधितो नवो वा राजेति "व्याधितो राजा राज्योपघातम् अमात्यमूलं प्राणाबाधं वा राज्यमूलम् अवाप्नोति, नवस् तु राजा स्वधर्मानुग्रहपरिहारदानमानकर्मभिः प्रकृतिरञ्जनोपकारैश् चरति" इत्य् आचार्याः
vyādhito navo vā rājeti "vyādhito rājā rājyopaghātam amātyamūlaṃ prāṇābādhaṃ vā rājyamūlam avāpnoti, navas tu rājā svadharmānugrahaparihāradānamānakarmabhiḥ prakṛtirañjanopakāraiś carati" ity ācāryāḥ
8.2.14
नेति कौटिल्यः
neti kauṭilyaḥ
8.2.15
व्याधितो राजा यथाप्रवृत्तं राजप्रणिधिम् अनुवर्तयति
vyādhito rājā yathāpravṛttaṃ rājapraṇidhim anuvartayati
8.2.16
नवस् तु राजा बलावर्जितं "ममेदं राज्यम्" इति यथेष्टम् अनवग्रहश् चरति
navas tu rājā balāvarjitaṃ "mamedaṃ rājyam" iti yatheṣṭam anavagrahaś carati
8.2.17
सामुत्थायिकैर् अवगृहीतो वा राज्योपघातं मर्षयति
sāmutthāyikair avagṛhīto vā rājyopaghātaṃ marṣayati
8.2.18
प्रकृतिष्व् अरूढः सुखम् उच्छेत्तुं भवतीति
prakṛtiṣv arūḍhaḥ sukham ucchettuṃ bhavatīti
8.2.19
व्याधिते विशेषः पापरोग्यपापरोगी च
vyādhite viśeṣaḥ pāparogyapāparogī ca
8.2.20
नवेअप्य् अभिजातोअनभिजात इति
naveapy abhijātoanabhijāta iti
8.2.21
दुर्बलोअभिजातो बलवान् अनभिजातो राजेति "दुर्बलस्याभिजातस्योपजापं दौर्बल्यापेक्षाः प्रकृतयः कृच्छ्रेणोपगच्छन्ति, बलवतश् चानभिजातस्य बलापेक्षाः सुखेन" इत्य् आचार्याः
durbaloabhijāto balavān anabhijāto rājeti "durbalasyābhijātasyopajāpaṃ daurbalyāpekṣāḥ prakṛtayaḥ kṛcchreṇopagacchanti, balavataś cānabhijātasya balāpekṣāḥ sukhena" ity ācāryāḥ
8.2.22
नेति कौटिल्यः
neti kauṭilyaḥ
8.2.23
दुर्बलम् अभिजातं प्रकृतयः स्वयम् उपनमन्ति, जात्यम् ऐश्वर्यप्रकृतिर् अनुवर्तत इति
durbalam abhijātaṃ prakṛtayaḥ svayam upanamanti, jātyam aiśvaryaprakṛtir anuvartata iti
8.2.24
बलवतश् चानभिजातस्योपजापं विसंवादयन्ति, अनुरागे सार्वगुण्यम् इति
balavataś cānabhijātasyopajāpaṃ visaṃvādayanti, anurāge sārvaguṇyam iti
8.2.25
प्रयासवधात् सस्यवधो मुष्टिवधात् पापीयान्, निराजीवत्वाद् अवृष्टिर् अतिवृष्टितः // कz08.2.26अब्/ द्वयोर् द्वयोर् व्यसनयोः प्रकृतीनां बलाबलम् / कz08.2.26च्द्/ पारम्पर्यक्रमेणोक्तं याने स्थाने च कारणम् //ए (पुरुषव्यसनवर्गह्)
prayāsavadhāt sasyavadho muṣṭivadhāt pāpīyān, nirājīvatvād avṛṣṭir ativṛṣṭitaḥ // kaz08.2.26ab/ dvayor dvayor vyasanayoḥ prakṛtīnāṃ balābalam / kaz08.2.26cd/ pāramparyakrameṇoktaṃ yāne sthāne ca kāraṇam //e (puruṣavyasanavargah)
Chapter 3 — enumeration of sections and books
8.3.1
अविद्याविनयः पुरुषव्यसनहेतुः
avidyāvinayaḥ puruṣavyasanahetuḥ
8.3.2
अविनीतो हि व्यसनदोषान् न पश्यति
avinīto hi vyasanadoṣān na paśyati
8.3.3
तान् उपदेक्ष्यामः
tān upadekṣyāmaḥ
8.3.4
कोपजस् त्रिवर्गः, कामजश् चतुर्वर्गः
kopajas trivargaḥ, kāmajaś caturvargaḥ
8.3.5
तयोः कोपो गरीयान्
tayoḥ kopo garīyān
8.3.6
सर्वत्र हि कोपश् चरति
sarvatra hi kopaś carati
8.3.7
प्रायशश् च कोपवशा राजानः प्रकृतिकोपैर् हताः श्रूयन्ते, कामवशाः क्षयनिमित्तम् अरिव्याधिभिर् इति
prāyaśaś ca kopavaśā rājānaḥ prakṛtikopair hatāḥ śrūyante, kāmavaśāḥ kṣayanimittam arivyādhibhir iti
8.3.8
नेति भारद्वाजः
neti bhāradvājaḥ
8.3.9
"सत्पुरुषाचारः कोपो वैरयातनम् अवज्ञावधो भीतमनुष्यता च
"satpuruṣācāraḥ kopo vairayātanam avajñāvadho bhītamanuṣyatā ca
8.3.10
नित्यश् च कोपेन सम्बन्धः पापप्रतिषेधार्थः
nityaś ca kopena sambandhaḥ pāpapratiṣedhārthaḥ
8.3.11
कामः सिद्धिलाभः सान्त्वं त्यागशीलता सम्प्रियभावश् च
kāmaḥ siddhilābhaḥ sāntvaṃ tyāgaśīlatā sampriyabhāvaś ca
8.3.12
नित्यश् च कामेन सम्बन्धः कृतकर्मणः फलोपभोगार्थः" इति
nityaś ca kāmena sambandhaḥ kṛtakarmaṇaḥ phalopabhogārthaḥ" iti
8.3.13
नेति कौटिल्यः
neti kauṭilyaḥ
8.3.14
द्वेष्यता शत्रुवेदनं दुःखासङ्गश् च कोपः
dveṣyatā śatruvedanaṃ duḥkhāsaṅgaś ca kopaḥ
8.3.15
परिभवो द्रव्यनाशः पाटच्चरद्यूतकारलुब्धकगायनवादकैश् चानर्थ्यैः सम्योगः कामः
paribhavo dravyanāśaḥ pāṭaccaradyūtakāralubdhakagāyanavādakaiś cānarthyaiḥ samyogaḥ kāmaḥ
8.3.16
तयोः परिभवाद् द्वेष्यता गरीयसी
tayoḥ paribhavād dveṣyatā garīyasī
8.3.17
परिभूतः स्वैः परैश् चावगृह्यते, द्वेष्यः समुच्छिद्यत इति
paribhūtaḥ svaiḥ paraiś cāvagṛhyate, dveṣyaḥ samucchidyata iti
8.3.18
द्रव्यनाशात्शत्रुवेदनं गरीयः
dravyanāśātśatruvedanaṃ garīyaḥ
8.3.19
द्रव्यनाशः कोशाबाधकः, शत्रुवेदनं प्राणाबाधकम् इति
dravyanāśaḥ kośābādhakaḥ, śatruvedanaṃ prāṇābādhakam iti
8.3.20
अनर्थ्यसम्योगाद् दुःखसम्योगो गरीयान्
anarthyasamyogād duḥkhasamyogo garīyān
8.3.21
अनर्थ्यसम्योगो मुहूर्तप्रतीकारो, दीर्घक्लेशकरो दुःखानाम् आसङ्ग इति
anarthyasamyogo muhūrtapratīkāro, dīrghakleśakaro duḥkhānām āsaṅga iti
8.3.22
तस्मात् कोपो गरीयान्
tasmāt kopo garīyān
8.3.23
वाक्पारुष्यम् अर्थदूषणं दण्डपारुष्यम् इति
vākpāruṣyam arthadūṣaṇaṃ daṇḍapāruṣyam iti
8.3.24
"वाक्पारुष्यार्थदूषणयोर् वाक्पारुष्यं गरीयः" इति विशालाक्षः
"vākpāruṣyārthadūṣaṇayor vākpāruṣyaṃ garīyaḥ" iti viśālākṣaḥ
8.3.25
"परुषमुक्तो हि तेजस्वी तेजसा प्रत्यारोहति
"paruṣamukto hi tejasvī tejasā pratyārohati
8.3.26
दुरुक्तशल्यं हृदि निखातं तेजःसंदीपनम् इन्द्रियोपतापि च" इति
duruktaśalyaṃ hṛdi nikhātaṃ tejaḥsaṃdīpanam indriyopatāpi ca" iti
8.3.27
नेति कौटिल्यः
neti kauṭilyaḥ
8.3.28
अर्थपूजा वाक्शल्यम् अपहन्ति, वृत्तिविलोपस् त्व् अर्थदूषणम्
arthapūjā vākśalyam apahanti, vṛttivilopas tv arthadūṣaṇam
8.3.29
अदानम् आदानं विनाशः परित्यागो वार्थस्येत्य् अर्थदूषणम्
adānam ādānaṃ vināśaḥ parityāgo vārthasyety arthadūṣaṇam
8.3.30
"अर्थदूषणदण्डपारुष्ययोर् अर्थदूषणं गरीयः" इति पाराशराः
"arthadūṣaṇadaṇḍapāruṣyayor arthadūṣaṇaṃ garīyaḥ" iti pārāśarāḥ
8.3.31
"अर्थमूलौ धर्मकामौ
"arthamūlau dharmakāmau
8.3.32
अर्थप्रतिबद्धश् च लोको वर्तते
arthapratibaddhaś ca loko vartate
8.3.33
तस्योपघातो गरीयान्" इति
tasyopaghāto garīyān" iti
8.3.34
नेति कौटिल्यः
neti kauṭilyaḥ
8.3.35
सुमहताप्य् अर्थेन न कश्चन शरीरविनाशम् इच्छेत्
sumahatāpy arthena na kaścana śarīravināśam icchet
8.3.36
दण्डपारुष्याच् च तम् एव दोषम् अन्येभ्यः प्राप्नोति
daṇḍapāruṣyāc ca tam eva doṣam anyebhyaḥ prāpnoti
8.3.37
इति कोपजस् त्रिवर्गः
iti kopajas trivargaḥ
8.3.38
कामजस् तु मृगया द्यूतं स्त्रियः पानम् इति चतुर्वर्गः
kāmajas tu mṛgayā dyūtaṃ striyaḥ pānam iti caturvargaḥ
8.3.39
तस्य "मृगयाद्यूतयोर् मृगया गरीयसी" इति पिशुनः
tasya "mṛgayādyūtayor mṛgayā garīyasī" iti piśunaḥ
8.3.40
"स्तेनामित्रव्यालदावप्रस्खलनभयदिन्मोहाः क्षुत्पिपासे च प्राणाबाधस् तस्याम्
"stenāmitravyāladāvapraskhalanabhayadinmohāḥ kṣutpipāse ca prāṇābādhas tasyām
8.3.41
द्यूते तु जितम् एवाक्षविदुषा यथा जयत्सेनदुर्योधनाभ्याम्" इति
dyūte tu jitam evākṣaviduṣā yathā jayatsenaduryodhanābhyām" iti
8.3.42
नेत्य् कौटिल्यः
nety kauṭilyaḥ
8.3.43
तयोर् अप्य् अन्यतरपराजयोअस्तीति नलयुधिष्ठिराभ्यां व्याख्यातम्
tayor apy anyataraparājayoastīti nalayudhiṣṭhirābhyāṃ vyākhyātam
8.3.44
तद् एव विजितद्रव्यम् आमिषं वैरानुबन्धश् च
tad eva vijitadravyam āmiṣaṃ vairānubandhaś ca
8.3.45
सतोअर्थस्य विप्रतिपत्तिर् असतश् चार्जनम् अप्रतिभुक्तनाशो मूत्रपुरीषधारणबुभुक्षादिभिश् च व्याधिलाभ इति द्यूतदोषाः
satoarthasya vipratipattir asataś cārjanam apratibhuktanāśo mūtrapurīṣadhāraṇabubhukṣādibhiś ca vyādhilābha iti dyūtadoṣāḥ
8.3.46
मृगयायां तु व्यायामः श्लेष्मपित्तमेदःस्वेदनाशश् चले स्थिते च काये लक्षपरिचयः कोपभयस्थानेषु च मृगाणां चित्तज्ञानम् अनित्ययानं चेति
mṛgayāyāṃ tu vyāyāmaḥ śleṣmapittamedaḥsvedanāśaś cale sthite ca kāye lakṣaparicayaḥ kopabhayasthāneṣu ca mṛgāṇāṃ cittajñānam anityayānaṃ ceti
8.3.47
"द्यूतस्त्रीव्यसनयोः कैतवव्यसनम्" इति कौणपदन्तः
"dyūtastrīvyasanayoḥ kaitavavyasanam" iti kauṇapadantaḥ
8.3.48
"सातत्येन हि निशि प्रदीपे मातरि च मृतायां दीव्यत्य् एव कितवः
"sātatyena hi niśi pradīpe mātari ca mṛtāyāṃ dīvyaty eva kitavaḥ
8.3.49
कृच्छ्रे च प्रतिपृष्टः कुप्यति
kṛcchre ca pratipṛṣṭaḥ kupyati
8.3.50
स्त्रीव्यसने तु स्नानप्रतिकर्मभोजनभूमिषु भवत्य् एव धर्मार्थपरिप्रश्नः
strīvyasane tu snānapratikarmabhojanabhūmiṣu bhavaty eva dharmārthaparipraśnaḥ
8.3.51
शक्या च स्त्री राजहितेनियोक्तुम्, उपांशुदण्डेन व्याधिना वा व्यावर्तयितुम् अवस्रावयितुं वा" इति
śakyā ca strī rājahiteniyoktum, upāṃśudaṇḍena vyādhinā vā vyāvartayitum avasrāvayituṃ vā" iti
8.3.52
नेति कौटिल्यः
neti kauṭilyaḥ
8.3.53
सप्रत्यादेयं द्यूतं निष्प्रत्यादेयं स्त्रीव्यसनम्
sapratyādeyaṃ dyūtaṃ niṣpratyādeyaṃ strīvyasanam
8.3.54
अदर्शनं कार्यनिर्वेदः कालातिपातनाद् अनर्थो धर्मलोपश् च तन्त्रदौर्बल्यं पानानुबन्धश् चेति
adarśanaṃ kāryanirvedaḥ kālātipātanād anartho dharmalopaś ca tantradaurbalyaṃ pānānubandhaś ceti
8.3.55
"स्त्रीपानव्यसनयोः स्त्रीव्यसनम्" इति वातव्याधिः
"strīpānavyasanayoḥ strīvyasanam" iti vātavyādhiḥ
8.3.56
"स्त्रीषु हि बालिश्यम् अनेकविधं निशान्तप्रणिधौ व्याख्यातम्
"strīṣu hi bāliśyam anekavidhaṃ niśāntapraṇidhau vyākhyātam
8.3.57
पाने तु शब्दादीनाम् इन्द्रियार्थानाम् उपभोगः प्रीतिदानं परिजनपूजनं कर्मश्रमवधश् च" इति
pāne tu śabdādīnām indriyārthānām upabhogaḥ prītidānaṃ parijanapūjanaṃ karmaśramavadhaś ca" iti
8.3.58
नेति कौटिल्यः
neti kauṭilyaḥ
8.3.59
स्त्रीव्यसने भवत्य् अपत्योत्पत्तिर् आत्मरक्षणं चान्तर्दारेषु, विपर्ययो वा बाह्येषु, अगम्येषु सर्वोच्छित्तिः
strīvyasane bhavaty apatyotpattir ātmarakṣaṇaṃ cāntardāreṣu, viparyayo vā bāhyeṣu, agamyeṣu sarvocchittiḥ
8.3.60
तद् उभयं पानव्यसने
tad ubhayaṃ pānavyasane
8.3.61
पानसम्पत् संज्ञानाशोअनुन्मत्तस्योन्मत्तत्वम् अप्रेतस्य प्रेतत्वं कौपीनदर्शनं श्रुतप्रज्ञाप्राणवित्तमित्रहानिः सद्भिर् वियोगोअनर्थ्यसम्योगस् तन्त्रीगीतनैपुण्येषु चार्थघ्नेषु प्रसङ्ग इति
pānasampat saṃjñānāśoanunmattasyonmattatvam apretasya pretatvaṃ kaupīnadarśanaṃ śrutaprajñāprāṇavittamitrahāniḥ sadbhir viyogoanarthyasamyogas tantrīgītanaipuṇyeṣu cārthaghneṣu prasaṅga iti
8.3.62
द्यूतमद्ययोर् द्यूतम्
dyūtamadyayor dyūtam
8.3.63
एकेषां पणनिमित्तो जयः पराजयो वा प्राणिषु निश्चेतनेषु वा पक्षद्वैधेन प्रकृतिकोपं करोति
ekeṣāṃ paṇanimitto jayaḥ parājayo vā prāṇiṣu niścetaneṣu vā pakṣadvaidhena prakṛtikopaṃ karoti
8.3.64
विशेषतश् च संघानां संघधर्मिणां च राजकुलानां द्यूतनिमित्तो भेदस् तन्निमित्तो विनाश इत्य् असत्प्रग्रहः पापिष्ठतमो व्यसनानां तन्त्रदौर्बल्याद् इति // कz08.3.65अब्/ असतां प्रग्रहः कामः कोपश् चावग्रहः सताम् / कz08.3.65च्द्/ व्यसनं दोषबाहुल्याद् अत्यन्तम् उभयं मतम् // कz08.3.66अब्/ तस्मात् कोपं च कामं च व्यसनारम्भम् आत्मवान् / कz08.3.66च्द्/ परित्यजेन् मूलहरं वृद्धसेवी जितेन्द्रियः //ए (पीडनवर्गह् स्तम्भवर्गह् कोशसन्गवर्गह्)
viśeṣataś ca saṃghānāṃ saṃghadharmiṇāṃ ca rājakulānāṃ dyūtanimitto bhedas tannimitto vināśa ity asatpragrahaḥ pāpiṣṭhatamo vyasanānāṃ tantradaurbalyād iti // kaz08.3.65ab/ asatāṃ pragrahaḥ kāmaḥ kopaś cāvagrahaḥ satām / kaz08.3.65cd/ vyasanaṃ doṣabāhulyād atyantam ubhayaṃ matam // kaz08.3.66ab/ tasmāt kopaṃ ca kāmaṃ ca vyasanārambham ātmavān / kaz08.3.66cd/ parityajen mūlaharaṃ vṛddhasevī jitendriyaḥ //e (pīḍanavargah stambhavargah kośasangavargah)
Chapter 4 — enumeration of sections and books
8.4.1
दैवपीडनं अग्निर् उदकं व्याधिर् दुर्भिक्षं मरक इति
daivapīḍanaṃ agnir udakaṃ vyādhir durbhikṣaṃ maraka iti
8.4.2
"अग्न्युदकयोर् अग्निपीडनम् अप्रतिकार्यं सर्वदाहि च, शक्यापगमनं तार्याबाधम् उदकपीडनम्" इत्य् आचार्याः
"agnyudakayor agnipīḍanam apratikāryaṃ sarvadāhi ca, śakyāpagamanaṃ tāryābādham udakapīḍanam" ity ācāryāḥ
8.4.3
नेत् कौटिल्यः
net kauṭilyaḥ
8.4.4
अग्निर् ग्रामम् अर्धग्रामं वा दहति, उदकवेगस् तु ग्रामशतप्रवाहीति
agnir grāmam ardhagrāmaṃ vā dahati, udakavegas tu grāmaśatapravāhīti
8.4.5
"व्याधिदुर्भिक्षयोर् व्याधिः प्रेतव्याधितोपसृष्टपरिचारकव्यायामोपरोधेन कर्माण्य् उपहन्ति, दुर्भिक्षं पुनर् अकर्मोपघाति हिरण्यपशुकरदायि च" इत्य् आचार्याः
"vyādhidurbhikṣayor vyādhiḥ pretavyādhitopasṛṣṭaparicārakavyāyāmoparodhena karmāṇy upahanti, durbhikṣaṃ punar akarmopaghāti hiraṇyapaśukaradāyi ca" ity ācāryāḥ
8.4.6
नेति कौटिल्यः
neti kauṭilyaḥ
8.4.7
एकदेशपीडनो व्याधिः शक्यप्रतीकारश् च, सर्वदेशपीडनं दुर्भिक्षं प्राणिनाम् अजीवनायेति
ekadeśapīḍano vyādhiḥ śakyapratīkāraś ca, sarvadeśapīḍanaṃ durbhikṣaṃ prāṇinām ajīvanāyeti
8.4.8
तेन मरको व्याख्यातः
tena marako vyākhyātaḥ
8.4.9
"क्षुद्रकमुख्यक्षययोः क्षुद्रकक्षयः कर्मणाम् अयोगक्षेमं करोति, मुख्यक्षयः कर्मानुष्ठानोपरोधधर्मा" इत्य् आचार्याः
"kṣudrakamukhyakṣayayoḥ kṣudrakakṣayaḥ karmaṇām ayogakṣemaṃ karoti, mukhyakṣayaḥ karmānuṣṭhānoparodhadharmā" ity ācāryāḥ
8.4.10
नेति कौटिल्यः
neti kauṭilyaḥ
8.4.11
शक्यः क्षुद्रकक्षयः प्रतिसंधातुं बाहुल्यात् क्षुद्रकाणाम्, न मुख्यक्षयः
śakyaḥ kṣudrakakṣayaḥ pratisaṃdhātuṃ bāhulyāt kṣudrakāṇām, na mukhyakṣayaḥ
8.4.12
सहस्रेषु हि मुख्यो भवत्य् एको न वा सत्त्वप्रज्ञाधिक्यात् तदाश्रयत्वात् क्षुद्रकाणाम् इति
sahasreṣu hi mukhyo bhavaty eko na vā sattvaprajñādhikyāt tadāśrayatvāt kṣudrakāṇām iti
8.4.13
"स्वचक्रपरचक्रयोः स्वचक्रम् अतिमात्राभ्यां दण्डकराभ्यां पीडयत्य् अशक्यं च वारयितुम्, परचक्रं तु शक्यं प्रैयोद्धुम् उपसारेण संधिना वा मोक्षयितुम्" इत्य् आचार्याः
"svacakraparacakrayoḥ svacakram atimātrābhyāṃ daṇḍakarābhyāṃ pīḍayaty aśakyaṃ ca vārayitum, paracakraṃ tu śakyaṃ praiyoddhum upasāreṇa saṃdhinā vā mokṣayitum" ity ācāryāḥ
8.4.14
नेति कौटिल्यः
neti kauṭilyaḥ
8.4.15
स्वचक्रपीडनं प्रकृतिपुरुषमुख्योपग्रहविघाताभ्यां शक्यते वारयितुम् एकदेशं वा पीडयति, सर्वदेशपीडनं तु परचक्रं विलोपघातदाहविध्वंसनापवाहनैः पीडयतीति
svacakrapīḍanaṃ prakṛtipuruṣamukhyopagrahavighātābhyāṃ śakyate vārayitum ekadeśaṃ vā pīḍayati, sarvadeśapīḍanaṃ tu paracakraṃ vilopaghātadāhavidhvaṃsanāpavāhanaiḥ pīḍayatīti
8.4.16
"प्रकृतिराजविवादयोः प्रकृइतिविवादः प्रकृतीनां भेदकः पराभियोगान् आवहति, राजविवादस् तु प्रकृतीनां द्विगुणभक्तवेतनपरिहारकरो भवति" इत्य् आचार्याः
"prakṛtirājavivādayoḥ prakṛitivivādaḥ prakṛtīnāṃ bhedakaḥ parābhiyogān āvahati, rājavivādas tu prakṛtīnāṃ dviguṇabhaktavetanaparihārakaro bhavati" ity ācāryāḥ
8.4.17
नेति कौटिल्यः
neti kauṭilyaḥ
8.4.18
शक्यः प्रकृतिविवादः प्रकृतिमुख्योपग्रहेण कलहस्थानापनयनेन वा वारयितुम्
śakyaḥ prakṛtivivādaḥ prakṛtimukhyopagraheṇa kalahasthānāpanayanena vā vārayitum
8.4.19
विवदमानास् तु प्रकृतयः परस्परसंघर्षेणोपकुर्वन्ति
vivadamānās tu prakṛtayaḥ parasparasaṃgharṣeṇopakurvanti
8.4.20
राजविवादस् तु पीडनोच्छेदनाय प्रकृतीनां द्विगुणव्यायामसाध्य इति
rājavivādas tu pīḍanocchedanāya prakṛtīnāṃ dviguṇavyāyāmasādhya iti
8.4.21
"देशराजविहारयोर् देशविहारस् त्रैकाल्येन कर्मफलोपघातं करोति, राजविहारस् तु कारुशिल्पिकुशीलववाग्जीवनरूपाजीवावैदेहकोपकारं करोति" इत्य् आचार्याः
"deśarājavihārayor deśavihāras traikālyena karmaphalopaghātaṃ karoti, rājavihāras tu kāruśilpikuśīlavavāgjīvanarūpājīvāvaidehakopakāraṃ karoti" ity ācāryāḥ
8.4.22
नेति कौटिल्यः
neti kauṭilyaḥ
8.4.23
देशविहारः कर्मश्रमम् अवधार्थम् अल्पं भक्षयति भक्षयित्वा च भूयः कर्मसु योगं गच्छति, राजविहारस् तु स्वयं वल्लभैश् च स्वयंग्राहप्रणयपण्यागारकार्योपग्रहैः पीडयतीति
deśavihāraḥ karmaśramam avadhārtham alpaṃ bhakṣayati bhakṣayitvā ca bhūyaḥ karmasu yogaṃ gacchati, rājavihāras tu svayaṃ vallabhaiś ca svayaṃgrāhapraṇayapaṇyāgārakāryopagrahaiḥ pīḍayatīti
8.4.24
"सुभगाकुमारयोः कुमारः स्वयं वल्लभैश् च स्वयंग्राहप्रणयपण्यागारकार्योपग्रहैः पीडयति, सुभगा विलासोपभोगेन" इत्य् आचार्याः
"subhagākumārayoḥ kumāraḥ svayaṃ vallabhaiś ca svayaṃgrāhapraṇayapaṇyāgārakāryopagrahaiḥ pīḍayati, subhagā vilāsopabhogena" ity ācāryāḥ
8.4.25
नेति कौटिल्यः
neti kauṭilyaḥ
8.4.26
शक्यः कुमारो मन्त्रिपुरोहिताभ्यां वारयितुम्, न सुभगा बालिश्याद् अनर्थ्यजनसम्योगाच् चेति
śakyaḥ kumāro mantripurohitābhyāṃ vārayitum, na subhagā bāliśyād anarthyajanasamyogāc ceti
8.4.27
"श्रेणीमुख्ययोः श्रेणी बाहुल्याद् अनवग्रहा स्तेयसाहसाभ्यां पीडयति, मुख्यः कार्यानुग्रहविघाताभ्याम्" इत्य् आचार्याः
"śreṇīmukhyayoḥ śreṇī bāhulyād anavagrahā steyasāhasābhyāṃ pīḍayati, mukhyaḥ kāryānugrahavighātābhyām" ity ācāryāḥ
8.4.28
नेति कौटिल्यः
neti kauṭilyaḥ
8.4.29
सुव्यावर्त्या श्रेणी समानशीलव्यसनत्वात्, श्रेणीमुख्यैकदेशोपग्रहेण वा
suvyāvartyā śreṇī samānaśīlavyasanatvāt, śreṇīmukhyaikadeśopagraheṇa vā
8.4.30
स्तम्भयुक्तो मुख्यः परप्राणद्रव्योपघाताभ्यां पीडयतीति
stambhayukto mukhyaḥ paraprāṇadravyopaghātābhyāṃ pīḍayatīti
8.4.31
"सम्निधातृसमाहर्त्रोः सम्निधाता कृतविदूषणात्ययाभ्यां पीडयति, समाहर्ता करणाधिष्ठितः प्रदिष्टफलोपभोगी भवति" इत्य् आचार्याः
"samnidhātṛsamāhartroḥ samnidhātā kṛtavidūṣaṇātyayābhyāṃ pīḍayati, samāhartā karaṇādhiṣṭhitaḥ pradiṣṭaphalopabhogī bhavati" ity ācāryāḥ
8.4.32
नेति कौटिल्यः
neti kauṭilyaḥ
8.4.33
सम्निधाता कृतावस्थम् अन्यैः कोशप्रवेश्यं प्रतिगृह्णाति, समाहर्ता तु पूर्वम् अर्थम् आत्मनः कृत्वा पश्चाद् राजार्थं करोति प्रणाशयति वा, परस्वादाने च स्वप्रत्ययश् चरतीति
samnidhātā kṛtāvastham anyaiḥ kośapraveśyaṃ pratigṛhṇāti, samāhartā tu pūrvam artham ātmanaḥ kṛtvā paścād rājārthaṃ karoti praṇāśayati vā, parasvādāne ca svapratyayaś caratīti
8.4.34
"अन्तपालवैदेहकयोर् अन्तपालश् चोरप्रसर्गदेयात्यादानाभ्यां वणिक्पथं पीडयति, वैदेहकास् तु पण्य..प्रतिपण्यानुग्रहैः प्रसाधयन्ति" इत्य् आचार्याः
"antapālavaidehakayor antapālaś coraprasargadeyātyādānābhyāṃ vaṇikpathaṃ pīḍayati, vaidehakās tu paṇya..pratipaṇyānugrahaiḥ prasādhayanti" ity ācāryāḥ
8.4.35
नेति कौटिल्यः
neti kauṭilyaḥ
8.4.36
अन्तपालः पण्यसम्पातानुग्रहेण वर्तयति, वैदेहकास् तु सम्भूय पण्यानाम् उत्कर्षापकर्षं कुर्वाणाः पणे पणशतं कुम्भे कुम्भशतम् इत्य् आजीवन्ति
antapālaḥ paṇyasampātānugraheṇa vartayati, vaidehakās tu sambhūya paṇyānām utkarṣāpakarṣaṃ kurvāṇāḥ paṇe paṇaśataṃ kumbhe kumbhaśatam ity ājīvanti
8.4.37
अभिजातोपरुद्धा भूमिः पशुव्रजोपरुद्धा वेति "अभिजातोपरुद्धा भूमिः महाफलाप्य् आयुधीयोपकारिणी न क्षमा मोक्षयितुं व्यसनाबाधभयात्, पशुव्रजोपरुद्धा तु कृषियोग्या क्षमा मोक्षयितुम्
abhijātoparuddhā bhūmiḥ paśuvrajoparuddhā veti "abhijātoparuddhā bhūmiḥ mahāphalāpy āyudhīyopakāriṇī na kṣamā mokṣayituṃ vyasanābādhabhayāt, paśuvrajoparuddhā tu kṛṣiyogyā kṣamā mokṣayitum
8.4.38
विवीतं हि क्षेत्रेण बाध्यते" इत्य् आचार्याः
vivītaṃ hi kṣetreṇa bādhyate" ity ācāryāḥ
8.4.39
नेति कौटिल्यः
neti kauṭilyaḥ
8.4.40
अभिजातोपरुद्धा भूमिर् अत्यन्तमहोपकारापि क्षमा मोक्षयितुं व्यसनाबाधभयात्, पशुव्रजोपरुद्धा तु कोशवाहनोपकारिणी न क्षमा मोक्षयितुम्, अन्यत्र सस्यवापोपरोधाद् इति
abhijātoparuddhā bhūmir atyantamahopakārāpi kṣamā mokṣayituṃ vyasanābādhabhayāt, paśuvrajoparuddhā tu kośavāhanopakāriṇī na kṣamā mokṣayitum, anyatra sasyavāpoparodhād iti
8.4.41
"प्रतिरोधकाटविकयोः प्रतिरोधका रात्रिसत्त्रचराः शरीराक्रमिणो नित्याः शतसहस्राहपारिणः प्रधानकोपकाश् च व्यवहिताः प्रत्यन्तरारण्यचराश् चाटविकाः प्रकाशा दृस्याश् चरन्ति, एकदेशघातकाश् च" इत्य् आचार्याः
"pratirodhakāṭavikayoḥ pratirodhakā rātrisattracarāḥ śarīrākramiṇo nityāḥ śatasahasrāhapāriṇaḥ pradhānakopakāś ca vyavahitāḥ pratyantarāraṇyacarāś cāṭavikāḥ prakāśā dṛsyāś caranti, ekadeśaghātakāś ca" ity ācāryāḥ
8.4.42
नेति कौटिल्यः
neti kauṭilyaḥ
8.4.43
प्रतिरोधकाः प्रमत्तस्यापरहन्ति, अल्पाः कुण्ठाः सुखा ज्ञातुं ग्रहीतुं च, स्वदेशस्थाः प्रभूता विक्रान्ताश् चाटविकाः प्रकाशयोदिनोअपहर्तारो हन्तारश् च देशानां राजसधर्माण इति
pratirodhakāḥ pramattasyāparahanti, alpāḥ kuṇṭhāḥ sukhā jñātuṃ grahītuṃ ca, svadeśasthāḥ prabhūtā vikrāntāś cāṭavikāḥ prakāśayodinoapahartāro hantāraś ca deśānāṃ rājasadharmāṇa iti
8.4.44
मृगहस्तिवनयोः मृगाः प्रभूताः प्रभूतमांसचर्मोपकारिणो मन्दग्रासावक्लेशिनः सुनियम्याश् च
mṛgahastivanayoḥ mṛgāḥ prabhūtāḥ prabhūtamāṃsacarmopakāriṇo mandagrāsāvakleśinaḥ suniyamyāś ca
8.4.45
विपरीता हस्तिनो गृह्यमाणा दुष्टाश् च देशविनाशायेति
viparītā hastino gṛhyamāṇā duṣṭāś ca deśavināśāyeti
8.4.46
स्वपरस्थानीयोपकारयोः स्वस्थानीयोपकारो धान्यपशुहिरण्यकुप्योपकारो जानपदानाम् आपद्य् आत्मधारणः
svaparasthānīyopakārayoḥ svasthānīyopakāro dhānyapaśuhiraṇyakupyopakāro jānapadānām āpady ātmadhāraṇaḥ
8.4.47
विपरीतः परस्थानीयोपकारः
viparītaḥ parasthānīyopakāraḥ
8.4.48
इति पीडनानि आभ्यन्तरो मुख्यस्तम्भो बाह्योअमित्राटवीस्तम्भः // [इति स्तम्भवर्गह्]
iti pīḍanāni ābhyantaro mukhyastambho bāhyoamitrāṭavīstambhaḥ // [iti stambhavargah]
8.4.49
ताभ्यां पीडनैर् यथोक्तैश् च पीडितः, सक्तो मुख्येषु, परिहारोपहतः, प्रकीर्णो, मिथ्यासंहृतः, सामन्ताटवीहृत इति कोशसङ्गवर्गः // कz08.4.50अब्/ पीडनानाम् अनुत्पत्ताव् उत्पन्नानां च वारणे / कz08.4.50च्द्/ यतेत देशवृद्ध्यर्थं नाशे च स्तम्भसङ्गयोः //ए (बलव्यसनवर्गह् मित्रव्यसनवर्गह्)
tābhyāṃ pīḍanair yathoktaiś ca pīḍitaḥ, sakto mukhyeṣu, parihāropahataḥ, prakīrṇo, mithyāsaṃhṛtaḥ, sāmantāṭavīhṛta iti kośasaṅgavargaḥ // kaz08.4.50ab/ pīḍanānām anutpattāv utpannānāṃ ca vāraṇe / kaz08.4.50cd/ yateta deśavṛddhyarthaṃ nāśe ca stambhasaṅgayoḥ //e (balavyasanavargah mitravyasanavargah)
Chapter 5 — enumeration of sections and books
8.5.1
बलव्यसनानि अमानितम्, विमानितम्, अभृतम्, व्याधितम्, नवागतम्, दूरायातम्, परिश्रान्तम्, परिक्षीणम्, प्रतिहतम्, हताग्रवेगम्, अनृतुप्राप्तम्, अभूमिप्राप्तम्, आशानिर्वेदि, परिसृप्तम्, कलत्रगर्भि, अन्तःशल्यम्, कुपितमूलम्, भिन्नगर्भम्, अपसृतम्, अतिक्षिप्तम्, उपनिविष्टम्, समाप्तम्, उपरुद्धम्, परिक्षिप्तम्, छिन्नधान्यपुरुषवीवधम्, स्वविक्षिप्तम्, मित्रविक्षिप्तम्, दूष्ययुक्तम्, दुष्टपार्ष्णिग्राहम्, शून्यमूलम्, अस्वामिसंहतम्, भिन्नकूटम्, अन्धम् इति
balavyasanāni amānitam, vimānitam, abhṛtam, vyādhitam, navāgatam, dūrāyātam, pariśrāntam, parikṣīṇam, pratihatam, hatāgravegam, anṛtuprāptam, abhūmiprāptam, āśānirvedi, parisṛptam, kalatragarbhi, antaḥśalyam, kupitamūlam, bhinnagarbham, apasṛtam, atikṣiptam, upaniviṣṭam, samāptam, uparuddham, parikṣiptam, chinnadhānyapuruṣavīvadham, svavikṣiptam, mitravikṣiptam, dūṣyayuktam, duṣṭapārṣṇigrāham, śūnyamūlam, asvāmisaṃhatam, bhinnakūṭam, andham iti
8.5.2
तेषाम् अमानितविमानितानियतयोर् अमानितं कृतार्थमानं युध्येत, न विमानितम् अन्तःकोपम्
teṣām amānitavimānitāniyatayor amānitaṃ kṛtārthamānaṃ yudhyeta, na vimānitam antaḥkopam
8.5.3
अभृतव्याधितयोर् अभृतं तदात्वकृतवेतनं युध्येत, न व्याधितम् अकर्मण्यम्
abhṛtavyādhitayor abhṛtaṃ tadātvakṛtavetanaṃ yudhyeta, na vyādhitam akarmaṇyam
8.5.4
नवागतदूरायातयोर् नवागतम् अन्यत उपलब्धदेशम् अनवमिश्रं युध्येत, न दूरायतम् आयतगतपरिक्लेशम्
navāgatadūrāyātayor navāgatam anyata upalabdhadeśam anavamiśraṃ yudhyeta, na dūrāyatam āyatagataparikleśam
8.5.5
परिश्रान्तपरिक्षीणयोः परिश्रान्तं स्नानभोजनस्वप्नलब्धविश्रामं युध्येत, न परिक्षीणम् अन्यत्राहवे क्षीणयुग्यपुरुषम्
pariśrāntaparikṣīṇayoḥ pariśrāntaṃ snānabhojanasvapnalabdhaviśrāmaṃ yudhyeta, na parikṣīṇam anyatrāhave kṣīṇayugyapuruṣam
8.5.6
प्रतिहतहताग्रवेगयोः प्रतिहतम् अग्रपातभग्नं प्रवीरपुरुषसंहतं युध्येत, न हताग्रवेगम् अग्रपातहतवीरम्
pratihatahatāgravegayoḥ pratihatam agrapātabhagnaṃ pravīrapuruṣasaṃhataṃ yudhyeta, na hatāgravegam agrapātahatavīram
8.5.7
अनृत्वभूमिप्राप्तयोर् अनृतुप्राप्तं यथर्तुयुग्यशस्त्रावरणं युध्येत, नाभूमिप्राप्तम् अवरुद्धप्रसारव्यायामम्
anṛtvabhūmiprāptayor anṛtuprāptaṃ yathartuyugyaśastrāvaraṇaṃ yudhyeta, nābhūmiprāptam avaruddhaprasāravyāyāmam
8.5.8
आशानिर्वेदिपरिसृप्तयोर् आशानिर्वेदि लब्धाभिप्रायं युध्येत, न परिसृप्तम् अपसृतमुख्यम्
āśānirvediparisṛptayor āśānirvedi labdhābhiprāyaṃ yudhyeta, na parisṛptam apasṛtamukhyam
8.5.9
कलत्रगर्भ्यन्तःशल्ययोः कलत्रगर्भि उन्मुच्य कलत्रं युध्येत, नान्तःशल्यम् अन्तरमित्रम्
kalatragarbhyantaḥśalyayoḥ kalatragarbhi unmucya kalatraṃ yudhyeta, nāntaḥśalyam antaramitram
8.5.10
कुपितमूलभिन्नगर्भयोः कुपितमूलं प्रशमितकोपं सामादिभिर् युध्येत, न भिन्नगर्भम् अन्योन्यस्माद् भिन्नम्
kupitamūlabhinnagarbhayoḥ kupitamūlaṃ praśamitakopaṃ sāmādibhir yudhyeta, na bhinnagarbham anyonyasmād bhinnam
8.5.11
अपसृतातिक्षिप्तयोर् अपसृतम् एकराज्यातिक्रान्तं मन्त्रव्यायामाभ्यां सत्त्रमित्रापाश्रयं युध्येत, नातिक्षिप्तम् अनेकराज्यातिक्रान्तं बह्वाबाधत्वात्
apasṛtātikṣiptayor apasṛtam ekarājyātikrāntaṃ mantravyāyāmābhyāṃ sattramitrāpāśrayaṃ yudhyeta, nātikṣiptam anekarājyātikrāntaṃ bahvābādhatvāt
8.5.12
उपनिविष्टसमाप्तयोर् उपनिविष्टं पृथग्यानस्थानम् अतिसंधायारिं युध्येत, न समाप्तम् अरिणैकस्थानयानम्
upaniviṣṭasamāptayor upaniviṣṭaṃ pṛthagyānasthānam atisaṃdhāyāriṃ yudhyeta, na samāptam ariṇaikasthānayānam
8.5.13
उपरुद्धपरिक्षिप्तयोर् उपरुद्धम् अन्यतो निष्क्रम्योपरोद्धारं प्रतियुध्येत, न परिक्षिप्तं सर्वतः प्रतिरुद्धम्
uparuddhaparikṣiptayor uparuddham anyato niṣkramyoparoddhāraṃ pratiyudhyeta, na parikṣiptaṃ sarvataḥ pratiruddham
8.5.14
छिन्नधान्यपुरुषवीवधयोः छिन्नधान्यम् अन्यतो धान्यम् आनीय जङ्गमस्थावराहारं वा युध्येत, न छिन्नपुरुषवीवधम् अनभिसारम्
chinnadhānyapuruṣavīvadhayoḥ chinnadhānyam anyato dhānyam ānīya jaṅgamasthāvarāhāraṃ vā yudhyeta, na chinnapuruṣavīvadham anabhisāram
8.5.15
स्वविक्षिप्तमित्रविक्षिप्तयोः स्वविक्षिप्तं स्वभूमौ विक्षिप्तं सैन्यम् आपदि शक्यम् आवाहयितुम्, न मित्रविक्षिप्तं विप्रकृष्टदेशकालत्वात्
svavikṣiptamitravikṣiptayoḥ svavikṣiptaṃ svabhūmau vikṣiptaṃ sainyam āpadi śakyam āvāhayitum, na mitravikṣiptaṃ viprakṛṣṭadeśakālatvāt
8.5.16
दूष्ययुक्तदुष्टपार्ष्णिग्राहयोर् दूष्ययुक्तम् आप्तपुरुषाधिष्ठितम् असंहतं युध्येत, न दुष्टपार्ष्णिग्राहं पृष्ठाभिघातत्रस्तम्
dūṣyayuktaduṣṭapārṣṇigrāhayor dūṣyayuktam āptapuruṣādhiṣṭhitam asaṃhataṃ yudhyeta, na duṣṭapārṣṇigrāhaṃ pṛṣṭhābhighātatrastam
8.5.17
शून्यमूलास्वामिसंहतयोः शून्यमूलं कृतपौरजानपदारक्षं सर्वसंदोहेन युध्येत, नास्वामिसंहतं राजसेनापतिहीनम्
śūnyamūlāsvāmisaṃhatayoḥ śūnyamūlaṃ kṛtapaurajānapadārakṣaṃ sarvasaṃdohena yudhyeta, nāsvāmisaṃhataṃ rājasenāpatihīnam
8.5.18
भिन्नकूटान्धयोर् भिन्नकूटम् अन्याधिष्ठितं युध्येत, नान्धम् अदेशिकं इति // कz08.5.19अब्/ दोषशुद्धिर् बलावापः सत्त्रस्थानातिसंहितम् / कz08.5.19च्द्/ संधिश् चोत्तरपक्षस्य बलव्यसनसाधनम् // कz08.5.20अब्/ रक्षेत् स्वदण्डं व्यसने शत्रुभ्यो नित्यम् उत्थितः / कz08.5.20च्द्/ प्रहरेद् दण्डरन्ध्रेषु शत्रूणां नित्यम् उत्थितः // कz08.5.21अब्/ यतो निमित्तं व्यसनं प्रकृतीनाम् अवाप्नुयात् / कz08.5.21च्द्/ प्राग् एव प्रतिकुर्वीत तन् निमित्तम् अतन्द्रितः / कz08.5.22अब्/ अभियातं स्वयं मित्रं सम्भूयान्यवशेन वा // कz08.5.22च्द्/ परित्यक्तम् अशक्त्या वा लोभेन प्रणयेन वा / कz08.5.23अब्/ विक्रीतम् अभियुञ्जाने संग्रामे वापवर्तिना // कz08.5.23च्द्/ द्वैधीभावेन वामित्रं यास्यता वान्यम् अन्यतः / कz08.5.24अब्/ पृथग् वा सहयाने वा विश्वासेनातिसंहितम् // कz08.5.24च्द्/ भयावमानालस्यैर् वा व्यसनान् न प्रमोक्षितम् / कz08.5.25अब्/ अवरुद्धं स्वभूमिभ्यः समीपाद् वा भयाद् गतम् // कz08.5.25च्द्/ आच्छेदनाद् अदानाद् वा दत्त्वा वाप्य् अवमानितम् / कz08.5.26अब्/ अत्याहारितम् अर्थं वा स्वयं परमुखेन वा // कz08.5.26च्द्/ अतिभारे नियुक्तं वा भङ्क्त्वा परम् उपस्थितम् / कz08.5.27अब्/ उपेक्षितम् अशक्त्या वा प्रार्थयित्वा विरोधितम् // कz08.5.27च्द्/ कृच्छ्रेण साध्यते मित्रं सिद्धं चाशु विरज्यति / कz08.5.28अब्/ कृतप्रयासं मान्यं वा मोहान् मित्रम् अमानितम् / कz08.5.28च्द्/ मानितं वा न सदृशं शक्तितो वा निवारितम् // कz08.5.29अब्/ मित्रोपघातत्रस्तं वा शङ्कितं वारिसंहितात् / कz08.5.29च्द्/ दूष्यैर् वा भेदितुं मित्रं साध्यं सिद्धं च तिष्ठति // कz08.5.30अब्/ तस्मान् नोत्पादयेद् एनान् दोषान् मित्रोपघातकान् / कz08.5.30च्द्/ उत्पन्नान् वा प्रशमयेद् गुणैर् दोषोपघातिभिः //ए (शक्तिदेशकालबलाबलज्नानम् यात्राकालाह्)
bhinnakūṭāndhayor bhinnakūṭam anyādhiṣṭhitaṃ yudhyeta, nāndham adeśikaṃ iti // kaz08.5.19ab/ doṣaśuddhir balāvāpaḥ sattrasthānātisaṃhitam / kaz08.5.19cd/ saṃdhiś cottarapakṣasya balavyasanasādhanam // kaz08.5.20ab/ rakṣet svadaṇḍaṃ vyasane śatrubhyo nityam utthitaḥ / kaz08.5.20cd/ prahared daṇḍarandhreṣu śatrūṇāṃ nityam utthitaḥ // kaz08.5.21ab/ yato nimittaṃ vyasanaṃ prakṛtīnām avāpnuyāt / kaz08.5.21cd/ prāg eva pratikurvīta tan nimittam atandritaḥ / kaz08.5.22ab/ abhiyātaṃ svayaṃ mitraṃ sambhūyānyavaśena vā // kaz08.5.22cd/ parityaktam aśaktyā vā lobhena praṇayena vā / kaz08.5.23ab/ vikrītam abhiyuñjāne saṃgrāme vāpavartinā // kaz08.5.23cd/ dvaidhībhāvena vāmitraṃ yāsyatā vānyam anyataḥ / kaz08.5.24ab/ pṛthag vā sahayāne vā viśvāsenātisaṃhitam // kaz08.5.24cd/ bhayāvamānālasyair vā vyasanān na pramokṣitam / kaz08.5.25ab/ avaruddhaṃ svabhūmibhyaḥ samīpād vā bhayād gatam // kaz08.5.25cd/ ācchedanād adānād vā dattvā vāpy avamānitam / kaz08.5.26ab/ atyāhāritam arthaṃ vā svayaṃ paramukhena vā // kaz08.5.26cd/ atibhāre niyuktaṃ vā bhaṅktvā param upasthitam / kaz08.5.27ab/ upekṣitam aśaktyā vā prārthayitvā virodhitam // kaz08.5.27cd/ kṛcchreṇa sādhyate mitraṃ siddhaṃ cāśu virajyati / kaz08.5.28ab/ kṛtaprayāsaṃ mānyaṃ vā mohān mitram amānitam / kaz08.5.28cd/ mānitaṃ vā na sadṛśaṃ śaktito vā nivāritam // kaz08.5.29ab/ mitropaghātatrastaṃ vā śaṅkitaṃ vārisaṃhitāt / kaz08.5.29cd/ dūṣyair vā bhedituṃ mitraṃ sādhyaṃ siddhaṃ ca tiṣṭhati // kaz08.5.30ab/ tasmān notpādayed enān doṣān mitropaghātakān / kaz08.5.30cd/ utpannān vā praśamayed guṇair doṣopaghātibhiḥ //e (śaktideśakālabalābalajnānam yātrākālāh)