9. Book 9 — Abhiyāsyatkarma — The Work of an Invader

9.1.1

विजिगीषुर् आत्मनः परस्य च बलाबलं शक्तिदेशकालयात्राकालबलसमुद्दानकालपश्चात्कोपक्षयव्ययलाभापदां ज्ञात्वा विशिष्टबलो यायात्, अन्यथासीत

vijigīṣur ātmanaḥ parasya ca balābalaṃ śaktideśakālayātrākālabalasamuddānakālapaścātkopakṣayavyayalābhāpadāṃ jñātvā viśiṣṭabalo yāyāt, anyathāsīta

---

9.1.2

"उत्साहप्रभावयोर् उत्साहः श्रेयान्

"utsāhaprabhāvayor utsāhaḥ śreyān

---

9.1.3

स्वयं हि राजा शूरो बलवान् अरोगः कृतास्त्रो दण्डद्वितीयोअपि शक्तः प्रभाववन्तं राजानं जेतुम्

svayaṃ hi rājā śūro balavān arogaḥ kṛtāstro daṇḍadvitīyoapi śaktaḥ prabhāvavantaṃ rājānaṃ jetum

---

9.1.4

अल्पोअपि चास्य दण्डस् तेजसा कृत्यकरो भवति

alpoapi cāsya daṇḍas tejasā kṛtyakaro bhavati

---

9.1.5

निरुत्साहस् तु प्रभाववान् राजा विक्रमाभिपन्नो नश्यति" इत्य् आचार्याः

nirutsāhas tu prabhāvavān rājā vikramābhipanno naśyati" ity ācāryāḥ

---

9.1.6

नेति कौटिल्यः

neti kauṭilyaḥ

---

9.1.7

प्रभाववान् उत्साहवन्तं राजानं प्रभावेनातिसंधत्ते तद्विशिष्टम् अन्यं राजानम् आवाह्य भृत्वा क्रीत्वा प्रवीरपुरुषान्

prabhāvavān utsāhavantaṃ rājānaṃ prabhāvenātisaṃdhatte tadviśiṣṭam anyaṃ rājānam āvāhya bhṛtvā krītvā pravīrapuruṣān

---

9.1.8

प्रभूतप्रभावहयहस्तिरथोपकरणसम्पन्नश् चास्य दण्डः सर्वत्राप्रतिहतश् चरति

prabhūtaprabhāvahayahastirathopakaraṇasampannaś cāsya daṇḍaḥ sarvatrāpratihataś carati

---

9.1.9

उत्साहवतश् च प्रभाववन्तो जित्वा क्रीत्वा च स्त्रियो बालाः पङ्गवोअन्धाश् च पृथिवीं जिग्युर् इति

utsāhavataś ca prabhāvavanto jitvā krītvā ca striyo bālāḥ paṅgavoandhāś ca pṛthivīṃ jigyur iti

---

9.1.10

"प्रभावमन्त्रयोः प्रभावः श्रेयान्

"prabhāvamantrayoḥ prabhāvaḥ śreyān

---

9.1.11

मन्त्रशक्तिसम्पन्नो हि वन्ध्यबुद्धिर् अप्रभावो भवति

mantraśaktisampanno hi vandhyabuddhir aprabhāvo bhavati

---

9.1.12

मन्त्रकर्म चास्य निश्चितम् अप्रभावो गर्भधान्यम् अवृष्टिर् इवोपहन्ति" इत्य् आचार्याः

mantrakarma cāsya niścitam aprabhāvo garbhadhānyam avṛṣṭir ivopahanti" ity ācāryāḥ

---

9.1.13

नेति कौटिल्यः

neti kauṭilyaḥ

---

9.1.14

मन्त्रशक्तिः श्रेयसी

mantraśaktiḥ śreyasī

---

9.1.15

प्रज्ञाशास्त्रचक्षुर् हि राजाल्पेनापि प्रयत्नेन मन्त्रम् आधातुं शक्तः परान् उत्साहप्रभाववतश् च सामादिभिर् योगोपनिषद्भ्यां चातिसंधातुम्

prajñāśāstracakṣur hi rājālpenāpi prayatnena mantram ādhātuṃ śaktaḥ parān utsāhaprabhāvavataś ca sāmādibhir yogopaniṣadbhyāṃ cātisaṃdhātum

---

9.1.16

एवम् उत्साहप्रभावमन्त्रशक्तीनाम् उत्तरोत्तराधिकोअतिसंधत्ते

evam utsāhaprabhāvamantraśaktīnām uttarottarādhikoatisaṃdhatte

---

9.1.17

देशः पृथिवी

deśaḥ pṛthivī

---

9.1.18

तस्यां हिमवत्समुद्रान्तरम् उदीचीनं योजनसहस्रपरिमाणं तिर्यक् चक्रवर्तिक्षेत्रम्

tasyāṃ himavatsamudrāntaram udīcīnaṃ yojanasahasraparimāṇaṃ tiryak cakravartikṣetram

---

9.1.19

तत्रारण्यो ग्राम्यः पर्वत औदको भौमः समो विषम इति विशेषाः

tatrāraṇyo grāmyaḥ parvata audako bhaumaḥ samo viṣama iti viśeṣāḥ

---

9.1.20

तेषु यथास्वबलवृद्धिकरं कर्म प्रयुञ्जीत

teṣu yathāsvabalavṛddhikaraṃ karma prayuñjīta

---

9.1.21

यत्रात्मनः सैन्यव्यायामानां भूमिः, अभूमिः परस्य, स उत्तमो देशः, विपरीतोअधमः, साधारणो मध्यमः

yatrātmanaḥ sainyavyāyāmānāṃ bhūmiḥ, abhūmiḥ parasya, sa uttamo deśaḥ, viparītoadhamaḥ, sādhāraṇo madhyamaḥ

---

9.1.22

कालः शीतोष्णवर्षात्मा

kālaḥ śītoṣṇavarṣātmā

---

9.1.23

तस्य रात्रिर् अहः पक्षो मास ऋतुर् अयनं संवत्सरो युगम् इति विशेषाः

tasya rātrir ahaḥ pakṣo māsa ṛtur ayanaṃ saṃvatsaro yugam iti viśeṣāḥ

---

9.1.24

तेषु यथास्वबलवृद्धिकरं कर्मप्रयुञ्जीत

teṣu yathāsvabalavṛddhikaraṃ karmaprayuñjīta

---

9.1.25

यत्रात्मनः सैन्यव्यायामानाम् ऋतुः अनृतुः परस्य, स उत्तमः कालः, विपरीतोअधमः, साधारणो मध्यमः

yatrātmanaḥ sainyavyāyāmānām ṛtuḥ anṛtuḥ parasya, sa uttamaḥ kālaḥ, viparītoadhamaḥ, sādhāraṇo madhyamaḥ

---

9.1.26

"शक्तिदेशकालानां तु शक्तिः श्रेयसी" इत्य् आचार्याः

"śaktideśakālānāṃ tu śaktiḥ śreyasī" ity ācāryāḥ

---

9.1.27

शक्तिमान् हि निम्नस्थलवतो देशस्य शीतोष्णवर्षवतश् च कालस्य शक्तः प्रतीकारे भवति

śaktimān hi nimnasthalavato deśasya śītoṣṇavarṣavataś ca kālasya śaktaḥ pratīkāre bhavati

---

9.1.28

"देशः श्रेयान्" इत्य् एके

"deśaḥ śreyān" ity eke

---

9.1.29

"स्थलगतो हि श्वा नक्रं विकर्षति, निम्नगतो नक्रः श्वानम्" इति

"sthalagato hi śvā nakraṃ vikarṣati, nimnagato nakraḥ śvānam" iti

---

9.1.30

"कालः श्रेयान्" इत्य् एके

"kālaḥ śreyān" ity eke

---

9.1.31

"दिवा काकः कौशिकं हन्ति, रात्रौ कौशिकः काकम्" इति

"divā kākaḥ kauśikaṃ hanti, rātrau kauśikaḥ kākam" iti

---

9.1.32

नेति कौटिल्यः

neti kauṭilyaḥ

---

9.1.33

परस्परसाधका हि शक्तिदेशकालाः

parasparasādhakā hi śaktideśakālāḥ

---

9.1.34

तैर् अभ्युच्चितस् तृतीयं चतुर्थं वा दण्डस्यांशं मूले पार्ष्ण्यां प्रत्यन्ताटवीषु च रक्षा विधाय कार्यसाधनसहं कोशदण्डं चादाय क्षीणपुराणभक्तम् अगृहीतनवभक्तम् असंस्कृतदुर्गममित्रं वार्षिकं चास्य सस्यं हैमनं च मुष्टिम् उपहन्तुं मार्गशीर्षीं यात्रां यायात्

tair abhyuccitas tṛtīyaṃ caturthaṃ vā daṇḍasyāṃśaṃ mūle pārṣṇyāṃ pratyantāṭavīṣu ca rakṣā vidhāya kāryasādhanasahaṃ kośadaṇḍaṃ cādāya kṣīṇapurāṇabhaktam agṛhītanavabhaktam asaṃskṛtadurgamamitraṃ vārṣikaṃ cāsya sasyaṃ haimanaṃ ca muṣṭim upahantuṃ mārgaśīrṣīṃ yātrāṃ yāyāt

---

9.1.35

हैमानं चास्य सस्यं वासन्तिकं च मुष्टिम् उपहन्तुं चैत्रीं यात्रां यायात्

haimānaṃ cāsya sasyaṃ vāsantikaṃ ca muṣṭim upahantuṃ caitrīṃ yātrāṃ yāyāt

---

9.1.36

क्षीणकृणकाष्ठोदकम् असंस्कृतदुर्गममित्रं वासन्तिकं चास्य सस्यं वार्षिकीं च मुष्टिम् उपहन्तुं ज्येष्ठामूलीयां यात्रां यायात्

kṣīṇakṛṇakāṣṭhodakam asaṃskṛtadurgamamitraṃ vāsantikaṃ cāsya sasyaṃ vārṣikīṃ ca muṣṭim upahantuṃ jyeṣṭhāmūlīyāṃ yātrāṃ yāyāt

---

9.1.37

अत्युष्णम् अल्पयवसेन्धनोदकं वा देशं हेमन्ते यायात्

atyuṣṇam alpayavasendhanodakaṃ vā deśaṃ hemante yāyāt

---

9.1.38

तुषारदुर्दिनम् अगाधनिम्नप्रायं गहनतृणवृक्षं वा देशं ग्रीष्मे यायात्

tuṣāradurdinam agādhanimnaprāyaṃ gahanatṛṇavṛkṣaṃ vā deśaṃ grīṣme yāyāt

---

9.1.39

स्वसैन्यव्यायामयोग्यं परस्यायोग्यं वर्षति यायात्

svasainyavyāyāmayogyaṃ parasyāyogyaṃ varṣati yāyāt

---

9.1.40

मार्गशीर्षीं तैषीं चान्तरेण दीर्घकालां यात्रां यायात्, चैत्रीं वैशाखीं चान्तरेण मध्यमकालाम्, ज्येष्ठामूलीयाम् आषाढीं चान्तरेण ह्रस्वकालाम्, उपोषिष्यन् व्यसने चतुर्थीम्

mārgaśīrṣīṃ taiṣīṃ cāntareṇa dīrghakālāṃ yātrāṃ yāyāt, caitrīṃ vaiśākhīṃ cāntareṇa madhyamakālām, jyeṣṭhāmūlīyām āṣāḍhīṃ cāntareṇa hrasvakālām, upoṣiṣyan vyasane caturthīm

---

9.1.41

व्यसनाभियानं विगृह्ययाने व्याख्यातम्

vyasanābhiyānaṃ vigṛhyayāne vyākhyātam

---

9.1.42

प्रायशश् चाचार्याः "परव्यसने यातव्यम्" इत्य् उपदिशन्ति

prāyaśaś cācāryāḥ "paravyasane yātavyam" ity upadiśanti

---

9.1.43

शक्त्युदये यातव्यम् अनैकान्न्तिकत्वाद् व्यसनानाम् इति कौटिल्यः

śaktyudaye yātavyam anaikānntikatvād vyasanānām iti kauṭilyaḥ

---

9.1.44

यदा वा प्रयातः कर्शयितुम् उच्छेतुं वा शक्नुयाद् अमित्रं तदा यायात्

yadā vā prayātaḥ karśayitum ucchetuṃ vā śaknuyād amitraṃ tadā yāyāt

---

9.1.45

अत्युष्णोपक्षीणे काले हस्तिबलप्रायो यायात्

atyuṣṇopakṣīṇe kāle hastibalaprāyo yāyāt

---

9.1.46

हस्तिनो ह्य् अन्तःस्वेदाः कुष्ठिनो भवन्ति

hastino hy antaḥsvedāḥ kuṣṭhino bhavanti

---

9.1.47

अनवगाहमानास् तोयम् अपिबन्तश् चान्तरवक्षाराच् चान्धीभवन्ति

anavagāhamānās toyam apibantaś cāntaravakṣārāc cāndhībhavanti

---

9.1.48

तस्मात् प्रभूतोदके देशे वर्षति च हस्तिबलप्रायो यायात्

tasmāt prabhūtodake deśe varṣati ca hastibalaprāyo yāyāt

---

9.1.49

विपर्यये खरोष्ट्राश्वबलप्रायो देशम् अल्पवर्षपङ्कम्

viparyaye kharoṣṭrāśvabalaprāyo deśam alpavarṣapaṅkam

---

9.1.50

वर्षति मरुप्रायं चतुरङ्गबलो यायात्

varṣati maruprāyaṃ caturaṅgabalo yāyāt

---

9.1.51

समविषमनिम्नस्थलह्रस्वदीर्घवशेन वाध्वनो यात्रां विभजेत् // कz09.1.52अब्/ सर्वा वा ह्रस्वकालाः स्युर् यातव्याः कार्यलाघवात् / कz09.1.52च्द्/ दीर्घाः कार्यगुरुत्वाद् वा वर्षावासः परत्र च //ए (बलोपादानकालाह् -सम्नाहगुणाह् -प्रतिबलकर्म)

samaviṣamanimnasthalahrasvadīrghavaśena vādhvano yātrāṃ vibhajet // kaz09.1.52ab/ sarvā vā hrasvakālāḥ syur yātavyāḥ kāryalāghavāt / kaz09.1.52cd/ dīrghāḥ kāryagurutvād vā varṣāvāsaḥ paratra ca //e (balopādānakālāh -samnāhaguṇāh -pratibalakarma)

9.2.1

मौलभृतकश्रेणीमित्रामित्राटवीबलानां समुद्दानकालाः

maulabhṛtakaśreṇīmitrāmitrāṭavībalānāṃ samuddānakālāḥ

---

9.2.2

मूलरक्षणाद् अतिरिक्तं मौलबलम्, अत्यावापयुक्ता वा मौला मूले विकुर्वीरन्, बहुलानुरक्तमौलबलः सारबलो वा प्रतियोद्धा, व्यायामेन योद्धव्यम्, प्रकृष्टेअध्वनि काले वा क्षयव्ययसहत्वान् मौलानाम्, बहुलानुरक्तसम्पाते च यातव्यस्योपजापभयाद् अन्यसैन्यानां भृतादीनाम् अविश्वासे, बलक्षये वा सर्वसैन्यानां इति मौलबलकालः

mūlarakṣaṇād atiriktaṃ maulabalam, atyāvāpayuktā vā maulā mūle vikurvīran, bahulānuraktamaulabalaḥ sārabalo vā pratiyoddhā, vyāyāmena yoddhavyam, prakṛṣṭeadhvani kāle vā kṣayavyayasahatvān maulānām, bahulānuraktasampāte ca yātavyasyopajāpabhayād anyasainyānāṃ bhṛtādīnām aviśvāse, balakṣaye vā sarvasainyānāṃ iti maulabalakālaḥ

---

9.2.3

"प्रभूतं मे भृतबलम् अल्पं च मौलबलम्ण्" "परस्याल्पं विरक्तं वा मौलबलम्, फल्गुप्रायम् असारं वा भृतसैन्यम्ण्" "मन्त्रेण योद्धव्यम् अल्पव्यायामेनण्" "ह्रस्वो देशः कालो वा तनुक्षयव्ययह्ण्" "अल्पावापं शान्तोपजापं विश्वस्तं वा मे सैन्यम्ण्" "परस्याल्पः प्रसारो हन्तव्यह्ण्" इति भृतबलकालः

"prabhūtaṃ me bhṛtabalam alpaṃ ca maulabalamṇ" "parasyālpaṃ viraktaṃ vā maulabalam, phalguprāyam asāraṃ vā bhṛtasainyamṇ" "mantreṇa yoddhavyam alpavyāyāmenaṇ" "hrasvo deśaḥ kālo vā tanukṣayavyayahṇ" "alpāvāpaṃ śāntopajāpaṃ viśvastaṃ vā me sainyamṇ" "parasyālpaḥ prasāro hantavyahṇ" iti bhṛtabalakālaḥ

---

9.2.4

"प्रभूतं मे श्रेणीबलम्, शक्यं मूले यात्रायां चाधातुम्ण्" ह्रस्वः प्रवासः, श्रेणीबलप्रायः प्रतियोद्धा मन्त्रव्यायामाभ्यां प्रतियोद्धुकामः, दण्डबलव्यवहारः इति श्रेणीबलकालः

"prabhūtaṃ me śreṇībalam, śakyaṃ mūle yātrāyāṃ cādhātumṇ" hrasvaḥ pravāsaḥ, śreṇībalaprāyaḥ pratiyoddhā mantravyāyāmābhyāṃ pratiyoddhukāmaḥ, daṇḍabalavyavahāraḥ iti śreṇībalakālaḥ

---

9.2.5

"प्रभूतं मे मित्रबलं शक्यं मूले यात्रायां चाधातुम्ण्" "अल्पः प्रवासो मन्त्रयुद्धाच् च भूयो व्यायामयुद्धम्ण्" "मित्रबलेन वा पूर्वम् अटवीं नगरस्थानम् आसारं वा योधयित्वा पश्चात् स्वबलेन योद्धयिष्यामिण्" "मित्रसाधारणं वा मे कार्यम्ण्" "मित्रायत्ता वा मे कार्यसिद्धिह्ण्" "आसन्नम् अनुग्राह्यं वा मे मित्रम्ण्" "अत्यावापं वास्य सादयिष्यामि" इति मित्रबलकालः

"prabhūtaṃ me mitrabalaṃ śakyaṃ mūle yātrāyāṃ cādhātumṇ" "alpaḥ pravāso mantrayuddhāc ca bhūyo vyāyāmayuddhamṇ" "mitrabalena vā pūrvam aṭavīṃ nagarasthānam āsāraṃ vā yodhayitvā paścāt svabalena yoddhayiṣyāmiṇ" "mitrasādhāraṇaṃ vā me kāryamṇ" "mitrāyattā vā me kāryasiddhihṇ" "āsannam anugrāhyaṃ vā me mitramṇ" "atyāvāpaṃ vāsya sādayiṣyāmi" iti mitrabalakālaḥ

---

9.2.6

"प्रभूतं मे शत्रुबलम्, शत्रुबलेन योधयिष्यामि नगरस्थानम् अटवीं वा, तत्र मे श्ववराहयोः कलहे चण्डालस्येवान्यतरसिद्धिर् भविष्यतिण्" "आसाराणाम् अटवीनां वा कण्टकमर्दनम् एतत् करिष्यामिण्" अत्युपचितं वा कोपभयान् नित्यम् आसन्नम् अरिबलं वासयेद्, अन्यत्राभ्यन्तरकोपशङ्कायाः शत्रुयुद्धावरयुद्धकालश् च इत्य् अमित्रबलकालः

"prabhūtaṃ me śatrubalam, śatrubalena yodhayiṣyāmi nagarasthānam aṭavīṃ vā, tatra me śvavarāhayoḥ kalahe caṇḍālasyevānyatarasiddhir bhaviṣyatiṇ" "āsārāṇām aṭavīnāṃ vā kaṇṭakamardanam etat kariṣyāmiṇ" atyupacitaṃ vā kopabhayān nityam āsannam aribalaṃ vāsayed, anyatrābhyantarakopaśaṅkāyāḥ śatruyuddhāvarayuddhakālaś ca ity amitrabalakālaḥ

---

9.2.7

तेनाटवीबलकालो व्याख्यातः

tenāṭavībalakālo vyākhyātaḥ

---

9.2.8

मार्गादेशिकम्, परभूमियोग्यम्, अरियुद्धप्रतिलोमम्, अटवीबलप्रायः शत्रुर् वा, "बिल्वं बिल्वेन हन्यताम्ण्" अल्पः प्रसारो हन्तव्यः इत्य् अटवीबलकालः

mārgādeśikam, parabhūmiyogyam, ariyuddhapratilomam, aṭavībalaprāyaḥ śatrur vā, "bilvaṃ bilvena hanyatāmṇ" alpaḥ prasāro hantavyaḥ ity aṭavībalakālaḥ

---

9.2.9

सैन्यम् अनेकम् अनेकस्थम् उक्तम् अनुक्तं वा विलोपार्थं यद् उत्तिष्ठति तद् औत्साहिकं अभक्तवेतनं विलोपविष्टिप्रतापकरं भेद्यं परेषाम्, अभेद्यं तुल्यदेशजातिशिल्पप्रायं संहतं महत् // [इति बलोपादानकालाह्]

sainyam anekam anekastham uktam anuktaṃ vā vilopārthaṃ yad uttiṣṭhati tad autsāhikaṃ abhaktavetanaṃ vilopaviṣṭipratāpakaraṃ bhedyaṃ pareṣām, abhedyaṃ tulyadeśajātiśilpaprāyaṃ saṃhataṃ mahat // [iti balopādānakālāh]

---

9.2.10

तेषां कुप्यभृतम् अमित्राटवीबलं विलोपभृतं वा कुर्यात्

teṣāṃ kupyabhṛtam amitrāṭavībalaṃ vilopabhṛtaṃ vā kuryāt

---

9.2.11

अमित्रस्य वा बलकाले प्रत्युत्पन्ने शत्रुबलम् अवगृह्णीयात्, अन्यत्र वा प्रेषयेत्, अफलं वा कुर्यात्, विक्षिप्तं वा वासयेत्, काले वातिक्रान्ते विसृजेत्

amitrasya vā balakāle pratyutpanne śatrubalam avagṛhṇīyāt, anyatra vā preṣayet, aphalaṃ vā kuryāt, vikṣiptaṃ vā vāsayet, kāle vātikrānte visṛjet

---

9.2.12

परस्य चैतद् बलसमुद्दानं विघातयेत्, आत्मनः सम्पादयेत्

parasya caitad balasamuddānaṃ vighātayet, ātmanaḥ sampādayet

---

9.2.13

पूर्वं पूर्वं चैषां श्रेयः सम्नाहयितुम्

pūrvaṃ pūrvaṃ caiṣāṃ śreyaḥ samnāhayitum

---

9.2.14

तद्भावभावित्वान् नित्यसत्कारानुगमाच् च मौलबलं भृतबलात्श्रेयः

tadbhāvabhāvitvān nityasatkārānugamāc ca maulabalaṃ bhṛtabalātśreyaḥ

---

9.2.15

नित्यानन्तरं क्षिप्रोत्थायि वश्यं व भृतबलं श्रेणीबलात्श्रेयः

nityānantaraṃ kṣiprotthāyi vaśyaṃ va bhṛtabalaṃ śreṇībalātśreyaḥ

---

9.2.16

जानपदम् एकार्थोपगतं तुल्यसंघर्षामर्षसिद्धिलाभं च श्रेणीबलं मित्रबलात्श्रेयः

jānapadam ekārthopagataṃ tulyasaṃgharṣāmarṣasiddhilābhaṃ ca śreṇībalaṃ mitrabalātśreyaḥ

---

9.2.17

अपरिमितदेशकालम् एकार्थोपगमाच् च मित्रबलम् अमित्रबलात्श्रेयः

aparimitadeśakālam ekārthopagamāc ca mitrabalam amitrabalātśreyaḥ

---

9.2.18

आर्याधिष्ठितम् अमित्रबलम् अटवीबलात्श्रेयः

āryādhiṣṭhitam amitrabalam aṭavībalātśreyaḥ

---

9.2.19

तद् उभयं विलोपार्थम्

tad ubhayaṃ vilopārtham

---

9.2.20

अविलोपे व्यसने च ताभ्याम् अहिभयं स्यात्

avilope vyasane ca tābhyām ahibhayaṃ syāt

---

9.2.21

"ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्रसैन्यानां तेजःप्राधान्यात् पूर्वं पूर्वं श्रेयः सम्नाहयितुम्" इत्य् आचार्याः

"brāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdrasainyānāṃ tejaḥprādhānyāt pūrvaṃ pūrvaṃ śreyaḥ samnāhayitum" ity ācāryāḥ

---

9.2.22

नेति कौटिल्यः

neti kauṭilyaḥ

---

9.2.23

प्रणिपातेन ब्राह्मणबलं परोअभिहारयेत्

praṇipātena brāhmaṇabalaṃ paroabhihārayet

---

9.2.24

प्रहरणविद्याविनीतं तु क्षत्रियबलं श्रेयः, बहुलसारं वा वैश्यशूद्रबलम् इति

praharaṇavidyāvinītaṃ tu kṣatriyabalaṃ śreyaḥ, bahulasāraṃ vā vaiśyaśūdrabalam iti

---

9.2.25

तस्माद् एवंबलः परः, तस्यैतत् प्रतिबलम् इति बलसमुद्दानं कुर्यात्

tasmād evaṃbalaḥ paraḥ, tasyaitat pratibalam iti balasamuddānaṃ kuryāt

---

9.2.26

हस्तियन्त्रशकटगर्भकुन्तप्रासहाटकवेणुशल्यवद् हस्तिबलस्य प्रतिबलम्

hastiyantraśakaṭagarbhakuntaprāsahāṭakaveṇuśalyavad hastibalasya pratibalam

---

9.2.27

तद् एव पाषाणलगुडावरणाङ्कुशकचग्रहणीप्रायं रथबलस्य प्रतिबलम्

tad eva pāṣāṇalaguḍāvaraṇāṅkuśakacagrahaṇīprāyaṃ rathabalasya pratibalam

---

9.2.28

तद् एवाश्वानां प्रतिबलम्, वर्मिणो वा हस्तिनोअश्वा वा वर्मिणः

tad evāśvānāṃ pratibalam, varmiṇo vā hastinoaśvā vā varmiṇaḥ

---

9.2.29

कवचिनो रथा आवरणिनः पत्तयश् च चतुरङ्गबलस्य प्रतिबलम् // कz09.2.30अब्/ एवं बलसमुद्दानं परसैन्यनिवारणम् / कz09.2.30च्द्/ विभवेन स्वसैन्यानां कुर्याद् अङ्गविकल्पशः //ए (पश्चात्कोपचिन्ता बाह्याभ्यन्तरप्रकृतिकोपप्रतीकारह्)

kavacino rathā āvaraṇinaḥ pattayaś ca caturaṅgabalasya pratibalam // kaz09.2.30ab/ evaṃ balasamuddānaṃ parasainyanivāraṇam / kaz09.2.30cd/ vibhavena svasainyānāṃ kuryād aṅgavikalpaśaḥ //e (paścātkopacintā bāhyābhyantaraprakṛtikopapratīkārah)

9.3.1

अल्पः पश्चात्कोपो महान् पुरस्ताल्लाभ इति अल्पः पश्चात्कोपो गरीयान्

alpaḥ paścātkopo mahān purastāllābha iti alpaḥ paścātkopo garīyān

---

9.3.2

अल्पं पश्चात्कोपं प्रयातस्स्य दूष्यामित्राटविका हि सर्वतः समेधयन्ति, प्रकृतिकोपो वा

alpaṃ paścātkopaṃ prayātassya dūṣyāmitrāṭavikā hi sarvataḥ samedhayanti, prakṛtikopo vā

---

9.3.3

लब्धम् अपि च महान्तं पुरस्ताल्लाहम् एवंभूते भृत्यमित्रक्षयव्यया ग्रसन्ते

labdham api ca mahāntaṃ purastāllāham evaṃbhūte bhṛtyamitrakṣayavyayā grasante

---

9.3.4

तस्मात् सहस्रैकीयः पुरस्ताल्लाभस्यायोगः शतैकीयो वा पश्चात्कोप इति न यायात्

tasmāt sahasraikīyaḥ purastāllābhasyāyogaḥ śataikīyo vā paścātkopa iti na yāyāt

---

9.3.5

सूचीमुखा ह्य् अनर्था इति लोकप्रवादः

sūcīmukhā hy anarthā iti lokapravādaḥ

---

9.3.6

पश्चात्कोपे सामदानभेददण्डान् प्रयुञ्जीत

paścātkope sāmadānabhedadaṇḍān prayuñjīta

---

9.3.7

पुरस्ताल्लाभे सेनापतिं कुमारं वा दण्डचारिणं कुर्वीत

purastāllābhe senāpatiṃ kumāraṃ vā daṇḍacāriṇaṃ kurvīta

---

9.3.8

बलवान् वा राजा पश्चात्कोपावग्रहसमर्थः पुरस्ताल्लाभम् आदातुं यायात्

balavān vā rājā paścātkopāvagrahasamarthaḥ purastāllābham ādātuṃ yāyāt

---

9.3.9

अभ्यन्तरकोपशङ्कायां शङ्कितान् आदाय यायात्, बाह्यकोपशङ्कायां वा पुत्रदारम् एषाम्

abhyantarakopaśaṅkāyāṃ śaṅkitān ādāya yāyāt, bāhyakopaśaṅkāyāṃ vā putradāram eṣām

---

9.3.10

अभ्यन्तरावग्रहं कृत्वा शून्यपालम् अनेकबलवर्गम् अनेकमुख्यं च स्थापयित्वा यायात्, न वा यायात्

abhyantarāvagrahaṃ kṛtvā śūnyapālam anekabalavargam anekamukhyaṃ ca sthāpayitvā yāyāt, na vā yāyāt

---

9.3.11

अभ्यन्तरकोपो बाह्यकोपात् पापीयान् इत्य् उक्तं पुरस्तात्

abhyantarakopo bāhyakopāt pāpīyān ity uktaṃ purastāt

---

9.3.12

मन्त्रपुरोहितसेनापतियुवराजानाम् अन्यतमकोपोअभ्यन्तरकोपः

mantrapurohitasenāpatiyuvarājānām anyatamakopoabhyantarakopaḥ

---

9.3.13

तम् आत्मदोषत्यागेन परशक्त्यपराधवशेन वा साधयेत्

tam ātmadoṣatyāgena paraśaktyaparādhavaśena vā sādhayet

---

9.3.14

महापराधेअपि पुरोहिते सम्रोधनम् अवस्रावणं वा सिद्धिः, युवराजे सम्रोधनं निग्रहो वा गुणवत्य् अन्यस्मिन् सति पुत्रे

mahāparādheapi purohite samrodhanam avasrāvaṇaṃ vā siddhiḥ, yuvarāje samrodhanaṃ nigraho vā guṇavaty anyasmin sati putre

---

9.3.15

पुत्रं भ्रातरम् अन्यं वा कुल्यं राजग्राहिणम् उत्साहेन साधयेत्, उत्साहाब्भावे गृहीतानुवर्तनसंधिकर्मभ्याम् अरिसंधानभयात्

putraṃ bhrātaram anyaṃ vā kulyaṃ rājagrāhiṇam utsāhena sādhayet, utsāhābbhāve gṛhītānuvartanasaṃdhikarmabhyām arisaṃdhānabhayāt

---

9.3.16

अन्येभ्यस् तद्विधेभ्यो वा भूमिदानैर् विश्वासयेद् एनम्

anyebhyas tadvidhebhyo vā bhūmidānair viśvāsayed enam

---

9.3.17

तद्विशिष्टं स्वयंग्राहं दण्डं वा प्रेषयेत्, सामन्ताटविकान् वा, तैर् विगृहीतम् अतिसंदध्यात्

tadviśiṣṭaṃ svayaṃgrāhaṃ daṇḍaṃ vā preṣayet, sāmantāṭavikān vā, tair vigṛhītam atisaṃdadhyāt

---

9.3.18

अपरुद्धादानं पारग्रामिकं वा योगम् आतिष्ठेत्

aparuddhādānaṃ pāragrāmikaṃ vā yogam ātiṣṭhet

---

9.3.19

एतेन मन्त्रसेनापती व्याख्यातौ

etena mantrasenāpatī vyākhyātau

---

9.3.20

मन्त्र्यादिवर्जानाम् अन्तरमात्यानाम् अन्यतमकोपोअन्तरमात्यकोपः

mantryādivarjānām antaramātyānām anyatamakopoantaramātyakopaḥ

---

9.3.21

तत्रापि यथार्हम् उपायान् प्रयुञ्जीत

tatrāpi yathārham upāyān prayuñjīta

---

9.3.22

राष्ट्रमुख्यान्तपालाटविकदण्डोपनतानाम् अन्यतमकोपो बाह्यकोपः

rāṣṭramukhyāntapālāṭavikadaṇḍopanatānām anyatamakopo bāhyakopaḥ

---

9.3.23

तम् अन्योन्येनावग्राहयेत्

tam anyonyenāvagrāhayet

---

9.3.24

अतिदुर्गप्रतिष्टब्धं वा सामन्ताटविकतत्कुलीनापरुद्धानाम् अन्यतमेनावग्राहयेत्

atidurgapratiṣṭabdhaṃ vā sāmantāṭavikatatkulīnāparuddhānām anyatamenāvagrāhayet

---

9.3.25

मित्रेणोपग्राहयेद् वा यथा नामित्रं गच्छेत्

mitreṇopagrāhayed vā yathā nāmitraṃ gacchet

---

9.3.26

अमित्राद् वा सत्त्री भेदयेद् एनं "अयं त्वा योगपुरुषं मन्यमानो भर्तर्य् एव विक्रमयिष्यति, अवाप्तार्थो दण्डचारिणम् अमित्राटविकेषु कृच्छ्रे वा प्रयासे योक्ष्यति, विपुत्रदारम् अन्ते वा वासयिष्यति

amitrād vā sattrī bhedayed enaṃ "ayaṃ tvā yogapuruṣaṃ manyamāno bhartary eva vikramayiṣyati, avāptārtho daṇḍacāriṇam amitrāṭavikeṣu kṛcchre vā prayāse yokṣyati, viputradāram ante vā vāsayiṣyati

---

9.3.27

प्रतिहतविक्रमं त्वां भर्तर्य् पण्यं करिष्यति, त्वया वा संधिं कृत्वा भर्तारम् एव प्रसादयिष्यति

pratihatavikramaṃ tvāṃ bhartary paṇyaṃ kariṣyati, tvayā vā saṃdhiṃ kṛtvā bhartāram eva prasādayiṣyati

---

9.3.28

मित्रम् उपकृष्टं वास्य गच्छ" इति

mitram upakṛṣṭaṃ vāsya gaccha" iti

---

9.3.29

प्रतिपन्नम् इष्टाभिप्रायैः पूजयेत्

pratipannam iṣṭābhiprāyaiḥ pūjayet

---

9.3.30

अप्रतिपन्नस्य संश्रयं भेदयेद् "असौ ते योगपुरुषः प्रणिहितः" इति

apratipannasya saṃśrayaṃ bhedayed "asau te yogapuruṣaḥ praṇihitaḥ" iti

---

9.3.31

सत्त्री चैनम् अभित्यक्तशासनैर् घातयेत्, गूढपुरुषैर् वा

sattrī cainam abhityaktaśāsanair ghātayet, gūḍhapuruṣair vā

---

9.3.32

सहप्रस्थायिनो वास्य प्रवीरपुरुषान् यथाभिप्रायकरणेनावाहयेत्

sahaprasthāyino vāsya pravīrapuruṣān yathābhiprāyakaraṇenāvāhayet

---

9.3.33

तेन प्रणिहितान् सत्त्री ब्रूयात्

tena praṇihitān sattrī brūyāt

---

9.3.34

इति सिद्धिः

iti siddhiḥ

---

9.3.35

परस्य चैनान् कोपान् उत्थापयेत्, आत्मनश् च शमयेत्

parasya cainān kopān utthāpayet, ātmanaś ca śamayet

---

9.3.36

यः कोपं कर्तुं शमयितुं वा शक्तस् तत्रोपजापः कार्यः

yaḥ kopaṃ kartuṃ śamayituṃ vā śaktas tatropajāpaḥ kāryaḥ

---

9.3.37

यः सत्यसंधः शक्तः कर्मणि फलावाप्तौ चानुग्रहीतुं विनिपाते च त्रातुं तत्र प्रतिजापः कार्यः, तर्कयितव्यश् च कल्याणबुद्धिर् उताहो शठ इति

yaḥ satyasaṃdhaḥ śaktaḥ karmaṇi phalāvāptau cānugrahītuṃ vinipāte ca trātuṃ tatra pratijāpaḥ kāryaḥ, tarkayitavyaś ca kalyāṇabuddhir utāho śaṭha iti

---

9.3.38

शठो हि बाह्योअभ्यन्तरम् एवम् उपजपति "भर्तारं चेद्द् हत्वा मां प्रतिपादयिष्यति शत्रुवधो भूमिलाभश् च मे द्विविधो लाभो भविष्यति, अथ वा शत्रुर् एनम् आहनिष्यतीति हतबन्धुपक्षस् तुल्यदोषदण्डेनोद्विग्नश् च मे भूयान् अकृत्यपक्षो भविष्यति, तद्विधे वान्यस्मिन्न् अपि शङ्कितो भविष्यति, अन्यम् अन्यं चास्य मुख्यम् अभित्यक्तशासनेन घातयिष्यामि" इति

śaṭho hi bāhyoabhyantaram evam upajapati "bhartāraṃ cedd hatvā māṃ pratipādayiṣyati śatruvadho bhūmilābhaś ca me dvividho lābho bhaviṣyati, atha vā śatrur enam āhaniṣyatīti hatabandhupakṣas tulyadoṣadaṇḍenodvignaś ca me bhūyān akṛtyapakṣo bhaviṣyati, tadvidhe vānyasminn api śaṅkito bhaviṣyati, anyam anyaṃ cāsya mukhyam abhityaktaśāsanena ghātayiṣyāmi" iti

---

9.3.39

अभ्यन्तरो वा शठो बाह्यम् एवम् उपजपति "कोशम् अस्य हरिष्यामि, दण्डं वास्य हनिष्यामि, दुष्टं वा भर्तारम् अनेन घातयिष्यामि, प्रतिपन्नं बाह्यम् अमित्राटविकेषु विक्रमयिष्यामि "चक्रम् अस्य सज्यताम्, वैरम् अस्य प्रसज्यताम्, ततः स्वाधीनो मे भविष्यति, ततो भर्तारम् एव प्रसादयिष्यामि, स्वयं वा राज्यं ग्रहीष्यामिण्" बद्ध्वा वा बाह्यभूमिं भर्तृभूमिं चोभयम् अवाप्स्यामि, विरुद्धं वावाहयित्वा बाह्यं विश्वस्तं घातयिष्यामि, शून्यं वास्य मूलं हरिष्यामि" इति

abhyantaro vā śaṭho bāhyam evam upajapati "kośam asya hariṣyāmi, daṇḍaṃ vāsya haniṣyāmi, duṣṭaṃ vā bhartāram anena ghātayiṣyāmi, pratipannaṃ bāhyam amitrāṭavikeṣu vikramayiṣyāmi "cakram asya sajyatām, vairam asya prasajyatām, tataḥ svādhīno me bhaviṣyati, tato bhartāram eva prasādayiṣyāmi, svayaṃ vā rājyaṃ grahīṣyāmiṇ" baddhvā vā bāhyabhūmiṃ bhartṛbhūmiṃ cobhayam avāpsyāmi, viruddhaṃ vāvāhayitvā bāhyaṃ viśvastaṃ ghātayiṣyāmi, śūnyaṃ vāsya mūlaṃ hariṣyāmi" iti

---

9.3.40

कल्याणबुद्धिस् तु सहजीव्य् अर्थम् उपजपति

kalyāṇabuddhis tu sahajīvy artham upajapati

---

9.3.41

कल्याणबुद्धिना संदधीत, शठं "तथा" इति प्रतिगृह्यातिसंदध्यात् इति // कz09.3.42अब्/ एवम् उपलभ्य परे परेभ्यः स्वे स्वेभ्यः स्वे परेभ्यः स्वतः परे / कz09.3.42च्द्/ रक्ष्याः स्वेभ्यः परेभ्यश् च नित्यम् आत्मा विपश्चिता //ए (क्षयव्ययलाभविपरिमर्शह्)

kalyāṇabuddhinā saṃdadhīta, śaṭhaṃ "tathā" iti pratigṛhyātisaṃdadhyāt iti // kaz09.3.42ab/ evam upalabhya pare parebhyaḥ sve svebhyaḥ sve parebhyaḥ svataḥ pare / kaz09.3.42cd/ rakṣyāḥ svebhyaḥ parebhyaś ca nityam ātmā vipaścitā //e (kṣayavyayalābhaviparimarśah)

9.4.1

युग्यपुरुषापचयः क्षयः

yugyapuruṣāpacayaḥ kṣayaḥ

---

9.4.2

हिरण्यधान्यापचयो व्ययः

hiraṇyadhānyāpacayo vyayaḥ

---

9.4.3

ताभ्यां बहुगुणविशिष्टे लाभे यायात्

tābhyāṃ bahuguṇaviśiṣṭe lābhe yāyāt

---

9.4.4

आदेयः प्रत्यादेयः प्रसादकः प्रकोपको ह्रस्वकालस् तनुक्षयोअल्पव्ययो महान् वृद्ध्युदयः कल्यो धर्म्यः पुरोगश् चेति लाभसम्पत्

ādeyaḥ pratyādeyaḥ prasādakaḥ prakopako hrasvakālas tanukṣayoalpavyayo mahān vṛddhyudayaḥ kalyo dharmyaḥ purogaś ceti lābhasampat

---

9.4.5

सुप्राप्यानुपाल्यः परेषाम् अप्रत्यादेय इत्य् आदेयः

suprāpyānupālyaḥ pareṣām apratyādeya ity ādeyaḥ

---

9.4.6

विपर्यये प्रत्यादेयः

viparyaye pratyādeyaḥ

---

9.4.7

तम् आददानस् तत्रस्थो वा विनाशं प्राप्नोति

tam ādadānas tatrastho vā vināśaṃ prāpnoti

---

9.4.8

यदि वा पश्येत् "प्रत्यादेयम् आदाय कोशदण्डनिचयरक्षाविधानान्य् अवस्रावयिष्यामि, खनिद्रव्यहस्तिवनसेतुबन्धवणिक्पथान् उद्धृतसारान् करिष्यामि, प्रकृतीर् अस्य कर्शयिष्यामि, अपवाहयिष्यामि, आयोगेनाराधयिष्यामि वा, ताः परं प्रतियोगेन कोपयिष्यति, प्रतिपक्षे वास्य पण्यम् एनं करिष्यामि, मित्रम् अपरुद्धं वास्य प्रतिपादयिष्यामि, मित्रस्य स्वस्य वा देशस्य पीडाम् अत्रस्थस् तस्करेभ्यः परेभ्यश् च प्रतिकरिष्यामि, मित्रम् आश्रयं वास्य वैगुण्यं ग्राहयिष्यामि, तद् अमित्रविरक्तं तत्कुलीनं प्रतिपत्स्यते, सत्कृत्य वास्मै भूमिं दास्यामि इति संहितसमुत्थितं मित्रं मे चिराय भविष्यति" इति प्रत्यादेयम् अपि लाभम् आददीत

yadi vā paśyet "pratyādeyam ādāya kośadaṇḍanicayarakṣāvidhānāny avasrāvayiṣyāmi, khanidravyahastivanasetubandhavaṇikpathān uddhṛtasārān kariṣyāmi, prakṛtīr asya karśayiṣyāmi, apavāhayiṣyāmi, āyogenārādhayiṣyāmi vā, tāḥ paraṃ pratiyogena kopayiṣyati, pratipakṣe vāsya paṇyam enaṃ kariṣyāmi, mitram aparuddhaṃ vāsya pratipādayiṣyāmi, mitrasya svasya vā deśasya pīḍām atrasthas taskarebhyaḥ parebhyaś ca pratikariṣyāmi, mitram āśrayaṃ vāsya vaiguṇyaṃ grāhayiṣyāmi, tad amitraviraktaṃ tatkulīnaṃ pratipatsyate, satkṛtya vāsmai bhūmiṃ dāsyāmi iti saṃhitasamutthitaṃ mitraṃ me cirāya bhaviṣyati" iti pratyādeyam api lābham ādadīta

---

9.4.9

इत्य् आदेयप्रत्यादेयौ व्याख्यातौ

ity ādeyapratyādeyau vyākhyātau

---

9.4.10

अधार्मिकाद् धार्मिकस्य लाभो लभ्यमानः स्वेषां परेषां च प्रसादको भवति

adhārmikād dhārmikasya lābho labhyamānaḥ sveṣāṃ pareṣāṃ ca prasādako bhavati

---

9.4.11

विपरीतः प्रकोपक इति

viparītaḥ prakopaka iti

---

9.4.12

मन्त्रिणाम् उपदेशाल् लाभोअलभ्यमानः कोपको भवति "अयम् अस्माभिः क्षयव्ययौ ग्राहितः" इति

mantriṇām upadeśāl lābhoalabhyamānaḥ kopako bhavati "ayam asmābhiḥ kṣayavyayau grāhitaḥ" iti

---

9.4.13

दूष्यमन्त्रिणाम् अनादराल् लाभो लभ्यमानः कोपको भवति "सिद्धार्थोअयम् अस्मान् विनाशयिष्यति" इति

dūṣyamantriṇām anādarāl lābho labhyamānaḥ kopako bhavati "siddhārthoayam asmān vināśayiṣyati" iti

---

9.4.14

विपरीतः प्रसादकः

viparītaḥ prasādakaḥ

---

9.4.15

इति प्रसादककोपकौ व्याख्यातौ

iti prasādakakopakau vyākhyātau

---

9.4.16

गमनमात्रसाध्यत्वाद् ह्रस्वकालह्

gamanamātrasādhyatvād hrasvakālah

---

9.4.17

मन्त्रसाध्यत्वात् तनुक्षयः

mantrasādhyatvāt tanukṣayaḥ

---

9.4.18

भक्तमात्रव्ययत्वाद् अल्पव्ययह्

bhaktamātravyayatvād alpavyayah

---

9.4.19

तदात्ववैपुल्यान् महान्

tadātvavaipulyān mahān

---

9.4.20

अर्थानुबन्धकत्वाद् वृद्ध्युदयः

arthānubandhakatvād vṛddhyudayaḥ

---

9.4.21

निराबाधकत्वात् कल्यः

nirābādhakatvāt kalyaḥ

---

9.4.22

प्रशस्तोपादानाद् धर्म्यः

praśastopādānād dharmyaḥ

---

9.4.23

सामवायिकानाम् अनिर्बन्धगामित्वात् पुरोगः इति

sāmavāyikānām anirbandhagāmitvāt purogaḥ iti

---

9.4.24

तुल्ये लाभे देशकालौ शक्त्युपायौ प्रियाप्रियौ जवाजवौ सामीप्यविप्रकर्षौ तदात्वानुबन्धौ सारत्वसातत्ये बाहुल्यबाहुगुण्ये च विमृश्य बहुगुणयुक्तं लाभम् आददीत

tulye lābhe deśakālau śaktyupāyau priyāpriyau javājavau sāmīpyaviprakarṣau tadātvānubandhau sāratvasātatye bāhulyabāhuguṇye ca vimṛśya bahuguṇayuktaṃ lābham ādadīta

---

9.4.25

लाभविघ्नाः कामः कोपः साध्वसं कारुण्यं ह्रीर् अनार्यभावो मानः सानुक्रोशता परलोकापेक्षा धार्मिकत्वम् अत्यागित्वं दैन्यम् असूया हस्तगतावमानो दौरात्म्यम् अविश्वासो भयम् अप्रतीकारः शीतोष्णवर्षाणाम् आक्षम्यं मङ्गलतिथिनक्षत्रेष्टित्वम् इति // कz09.4.26अब्/ नक्षत्रम् अति पृच्छन्तं बालम् अर्थोअतिवर्तते / कz09.4.26च्द्/ अर्थो ह्य् अर्थस्य नक्षत्रं किं करिष्यन्ति तारकाः // कz09.4.27अब्/ नाधनाः प्राप्नुवन्त्य् अर्थान् नरा यत्नशतैर् अपि / कz09.4.27च्द्/ अर्थैर् अर्था प्रबध्यन्ते गजाः प्रजिगजैर् इव //ए (बाह्याभ्यन्तराश् चापदह्)

lābhavighnāḥ kāmaḥ kopaḥ sādhvasaṃ kāruṇyaṃ hrīr anāryabhāvo mānaḥ sānukrośatā paralokāpekṣā dhārmikatvam atyāgitvaṃ dainyam asūyā hastagatāvamāno daurātmyam aviśvāso bhayam apratīkāraḥ śītoṣṇavarṣāṇām ākṣamyaṃ maṅgalatithinakṣatreṣṭitvam iti // kaz09.4.26ab/ nakṣatram ati pṛcchantaṃ bālam arthoativartate / kaz09.4.26cd/ artho hy arthasya nakṣatraṃ kiṃ kariṣyanti tārakāḥ // kaz09.4.27ab/ nādhanāḥ prāpnuvanty arthān narā yatnaśatair api / kaz09.4.27cd/ arthair arthā prabadhyante gajāḥ prajigajair iva //e (bāhyābhyantarāś cāpadah)

9.5.1

संध्यादीनाम् अयथोद्देशावस्थापनम् अपनयः

saṃdhyādīnām ayathoddeśāvasthāpanam apanayaḥ

---

9.5.2

तस्माद् आपदः सम्भवन्ति

tasmād āpadaḥ sambhavanti

---

9.5.3

बाह्योत्पत्तिर् अभ्यन्तरप्रतिजापा, अभ्यन्तरोत्पत्तिर् बाह्यप्रतिजापा, बाह्योत्पत्तिर् बाह्यप्रतिजापा, अभ्यन्तरोत्पत्तिर् अभ्यन्तरप्रतिजापा इत्य् आपदः

bāhyotpattir abhyantarapratijāpā, abhyantarotpattir bāhyapratijāpā, bāhyotpattir bāhyapratijāpā, abhyantarotpattir abhyantarapratijāpā ity āpadaḥ

---

9.5.4

यत्र बाह्या अभ्यन्तरानुपजपन्ति, अभ्यन्तरा वा बाह्यान्, तत्रोभययोगे प्रतिजपतः सिद्धिर् विशेषवती

yatra bāhyā abhyantarānupajapanti, abhyantarā vā bāhyān, tatrobhayayoge pratijapataḥ siddhir viśeṣavatī

---

9.5.5

सुव्याजा हि प्रतिजपितारो भवन्ति, नोपजपितारः

suvyājā hi pratijapitāro bhavanti, nopajapitāraḥ

---

9.5.6

तेषु प्रशान्तेषु नान्यान्शक्नुयुर् उपजपितुम् उपजपितारः

teṣu praśānteṣu nānyānśaknuyur upajapitum upajapitāraḥ

---

9.5.7

कृच्छ्रोपजापा हि बाह्यानाम् अभ्यन्तरास् तेषाम् इतरे वा

kṛcchropajāpā hi bāhyānām abhyantarās teṣām itare vā

---

9.5.8

महतश् च प्रयत्नस्य वधः परेषाम्, अर्थानुबन्धश् चात्मन इति

mahataś ca prayatnasya vadhaḥ pareṣām, arthānubandhaś cātmana iti

---

9.5.9

अभ्यन्तरेषु प्रतिजपत्सु सामदाने प्रयुञ्जीत

abhyantareṣu pratijapatsu sāmadāne prayuñjīta

---

9.5.10

स्थानमानकर्म सान्त्वम्

sthānamānakarma sāntvam

---

9.5.11

अनुग्रहपरिहारौ कर्मस्व् आयोगो वा दानम्

anugrahaparihārau karmasv āyogo vā dānam

---

9.5.12

बाह्येषु प्रतिजपत्सु भेददण्डौ प्रयुञ्जीत

bāhyeṣu pratijapatsu bhedadaṇḍau prayuñjīta

---

9.5.13

सत्त्रिणो मित्रव्यञ्जना वा बाह्यानां चारम् एषां ब्रूयुः "अयं वो राजा दूष्यव्यञ्जनैर् अतिसंधातुकामः, बुध्यध्वम्" इति

sattriṇo mitravyañjanā vā bāhyānāṃ cāram eṣāṃ brūyuḥ "ayaṃ vo rājā dūṣyavyañjanair atisaṃdhātukāmaḥ, budhyadhvam" iti

---

9.5.14

दूष्येषु वा दूष्यव्यञ्जनाः प्रणिहिता दूष्यान् बाह्यैर् भेदयेयुः, बाह्यान् वा दूष्यैः

dūṣyeṣu vā dūṣyavyañjanāḥ praṇihitā dūṣyān bāhyair bhedayeyuḥ, bāhyān vā dūṣyaiḥ

---

9.5.15

दूष्यान् अनुप्रविष्टा वा तीक्ष्णाः शस्त्ररसाभ्यां हन्युः

dūṣyān anupraviṣṭā vā tīkṣṇāḥ śastrarasābhyāṃ hanyuḥ

---

9.5.16

आहूय वा बाह्यान् घातयेयुः

āhūya vā bāhyān ghātayeyuḥ

---

9.5.17

यत्र बाह्या बाह्यान् उपजपन्ति, अभ्यन्तरान् अभ्यन्तरा वा, तत्रैकान्तयोग उपजपितुः सिद्धिर् विशेषवती

yatra bāhyā bāhyān upajapanti, abhyantarān abhyantarā vā, tatraikāntayoga upajapituḥ siddhir viśeṣavatī

---

9.5.18

दोषशुद्धौ हि दूष्या न विद्यन्ते

doṣaśuddhau hi dūṣyā na vidyante

---

9.5.19

दूष्यशुद्धौ हि दोषः पुनर् अन्यान् दूषयति

dūṣyaśuddhau hi doṣaḥ punar anyān dūṣayati

---

9.5.20

तस्माद् बाह्येषूपजपत्सु भेददण्डौ प्रयुञ्जीत

tasmād bāhyeṣūpajapatsu bhedadaṇḍau prayuñjīta

---

9.5.21

सत्त्रिणो मित्रव्यञ्जना वा ब्रूयुः "अयं वो राजा स्वयम् आदातुकामः, विगृहीताः स्थानेन राज्ञा, बुध्यध्वम्" इति

sattriṇo mitravyañjanā vā brūyuḥ "ayaṃ vo rājā svayam ādātukāmaḥ, vigṛhītāḥ sthānena rājñā, budhyadhvam" iti

---

9.5.22

प्रतिजपितुर् वा दूतदण्डान् अनुप्रविष्टास् तीक्ष्णाः शस्त्ररसादिभिर् एषां छिद्रेषु प्रहरेयुः

pratijapitur vā dūtadaṇḍān anupraviṣṭās tīkṣṇāḥ śastrarasādibhir eṣāṃ chidreṣu prahareyuḥ

---

9.5.23

ततः सत्त्रिणः प्रतिजपितारम् अभिशंसेयुः

tataḥ sattriṇaḥ pratijapitāram abhiśaṃseyuḥ

---

9.5.24

अभ्यन्तरान् अभ्यन्तरेषूपजपत्सु यथार्हम् उपायं प्रयुञ्जीत

abhyantarān abhyantareṣūpajapatsu yathārham upāyaṃ prayuñjīta

---

9.5.25

तुष्टलिङ्गम् अतुष्टं विपरीतं वा साम प्रयुञ्जीत

tuṣṭaliṅgam atuṣṭaṃ viparītaṃ vā sāma prayuñjīta

---

9.5.26

शौचसामर्थ्यापदेशेन व्यसनाभ्युदयावेक्षणेन वा प्रतिपूजनम् इति दानम्

śaucasāmarthyāpadeśena vyasanābhyudayāvekṣaṇena vā pratipūjanam iti dānam

---

9.5.27

मित्रव्यञ्जनो वा ब्रूयाद् एतान् "चित्तज्ञानार्थम् उपधास्यति वो राजा, तद् अस्याख्यातव्यम् इति

mitravyañjano vā brūyād etān "cittajñānārtham upadhāsyati vo rājā, tad asyākhyātavyam iti

---

9.5.28

परस्पराद् वा भेदयेद् एनान् "असौ चासौ च वो राजन्य् एवम् उपजपति" इति भेदः

parasparād vā bhedayed enān "asau cāsau ca vo rājany evam upajapati" iti bhedaḥ

---

9.5.29

दाण्डकर्मिकवच् च दण्डः

dāṇḍakarmikavac ca daṇḍaḥ

---

9.5.30

एतासां चतसृणाम् आपदाम् अभ्यन्तराम् एव पूर्वं साधयेत्

etāsāṃ catasṛṇām āpadām abhyantarām eva pūrvaṃ sādhayet

---

9.5.31

अहिभयाद् अभ्यन्तरकोपो बाह्यकोपात् पापीयान् इत्य् उक्तं पुरस्ताद् // कz09.5.32अब्/ पूर्वां पूर्वां विजानीयाल् लघ्वीम् आपदम् आपदाम् / कz09.5.32च्द्/ उत्थितां बलवद्भ्यो वा गुर्वीं लघ्वीं विपर्यये //ए (दूष्यशत्रुसम्युक्ताह् <आपदह्>)

ahibhayād abhyantarakopo bāhyakopāt pāpīyān ity uktaṃ purastād // kaz09.5.32ab/ pūrvāṃ pūrvāṃ vijānīyāl laghvīm āpadam āpadām / kaz09.5.32cd/ utthitāṃ balavadbhyo vā gurvīṃ laghvīṃ viparyaye //e (dūṣyaśatrusamyuktāh <āpadah>)

9.6.1

दूष्येभ्यः शत्रुभ्यश् च द्विविधा शुद्धा

dūṣyebhyaḥ śatrubhyaś ca dvividhā śuddhā

---

9.6.2

दूष्यशुद्धायां पौरेषु जानपदेषु वा दण्डवर्जान् उपायान् प्रयुञ्जीत

dūṣyaśuddhāyāṃ paureṣu jānapadeṣu vā daṇḍavarjān upāyān prayuñjīta

---

9.6.3

दण्डो हि महाजने क्षेप्तुम् अशक्यः

daṇḍo hi mahājane kṣeptum aśakyaḥ

---

9.6.4

क्षिप्तो वा तं चार्थं न कुर्यात्, अन्यं चानर्थम् उत्पादयेत्

kṣipto vā taṃ cārthaṃ na kuryāt, anyaṃ cānartham utpādayet

---

9.6.5

मुख्येषु त्व् एषां दाण्डकर्मिकवच् चेष्टेत

mukhyeṣu tv eṣāṃ dāṇḍakarmikavac ceṣṭeta

---

9.6.6

शत्रुशुद्धायां यतः शत्रुः प्रधानः कार्यो वा ततः सामादिभिः सिद्धिं लिप्सेत

śatruśuddhāyāṃ yataḥ śatruḥ pradhānaḥ kāryo vā tataḥ sāmādibhiḥ siddhiṃ lipseta

---

9.6.7

स्वामिन्य् आयत्ता प्रधानसिद्धिः, मन्त्रिष्व् आयत्तायत्तसिद्धिः, उभयायत्ता प्रधानायत्तसिद्धिः

svāminy āyattā pradhānasiddhiḥ, mantriṣv āyattāyattasiddhiḥ, ubhayāyattā pradhānāyattasiddhiḥ

---

9.6.8

दूष्यादूष्याणाम् आमिश्रितत्वाद् आमिश्रा

dūṣyādūṣyāṇām āmiśritatvād āmiśrā

---

9.6.9

आमिश्रायाम् अदूष्यतः सिद्धिः

āmiśrāyām adūṣyataḥ siddhiḥ

---

9.6.10

आलम्बनाभावे ह्य् आलम्बिता न विद्यन्ते

ālambanābhāve hy ālambitā na vidyante

---

9.6.11

मित्रामित्राणाम् एकीभावात् परमिश्रा

mitrāmitrāṇām ekībhāvāt paramiśrā

---

9.6.12

परमिश्रायां मित्रतः सिद्धिः

paramiśrāyāṃ mitrataḥ siddhiḥ

---

9.6.13

सुकरो हि मित्रेण संधिः, नामित्रेणेति

sukaro hi mitreṇa saṃdhiḥ, nāmitreṇeti

---

9.6.14

मित्रं चेन् न संधिम् इच्छेद् अभीक्ष्णम् उपजपेत्

mitraṃ cen na saṃdhim icched abhīkṣṇam upajapet

---

9.6.15

ततः सत्त्रिभिर् अमित्राद् भेदयित्वा मित्रं लभेत

tataḥ sattribhir amitrād bhedayitvā mitraṃ labheta

---

9.6.16

मित्रसंघस्य वा योअन्तस्थायी तं लभेत

mitrasaṃghasya vā yoantasthāyī taṃ labheta

---

9.6.17

अन्तस्थायिनि लब्धे मध्यस्थायिनो भिद्यन्ते

antasthāyini labdhe madhyasthāyino bhidyante

---

9.6.18

मध्यस्थायिनं वा लभेत

madhyasthāyinaṃ vā labheta

---

9.6.19

मध्यस्थायिनि लब्धे नान्तस्थायिनः संहन्यन्ते

madhyasthāyini labdhe nāntasthāyinaḥ saṃhanyante

---

9.6.20

यथा चैषाम् आश्रयभेदस् तान् उपायान् प्रयुञ्जीत

yathā caiṣām āśrayabhedas tān upāyān prayuñjīta

---

9.6.21

धार्मिकं जातिकुलश्रुतवृत्तस्तवेन सम्बन्धेन पूर्वेषां त्रैकाल्योपकारान् अपकाराभ्यां वा सान्त्वयेत्

dhārmikaṃ jātikulaśrutavṛttastavena sambandhena pūrveṣāṃ traikālyopakārān apakārābhyāṃ vā sāntvayet

---

9.6.22

निवृत्तोत्साहं विग्रहश्रान्तं प्रतिहतोपायं क्षयव्ययाभ्यां प्रवासेन चोपतप्तं शौचेनान्यं लिप्समानम् अन्यस्माद् वा शङ्कमानं मैत्रीप्रधानं वा कल्याणबुद्धिं साम्ना साधयेत्

nivṛttotsāhaṃ vigrahaśrāntaṃ pratihatopāyaṃ kṣayavyayābhyāṃ pravāsena copataptaṃ śaucenānyaṃ lipsamānam anyasmād vā śaṅkamānaṃ maitrīpradhānaṃ vā kalyāṇabuddhiṃ sāmnā sādhayet

---

9.6.23

लुब्धं क्षीणं वा तपस्विमुख्यावस्थापनापूर्वं दानेन साधयेत्

lubdhaṃ kṣīṇaṃ vā tapasvimukhyāvasthāpanāpūrvaṃ dānena sādhayet

---

9.6.24

तत् पञ्चविधं देयविसर्गो गृहीतानुवर्तनम् आत्तप्रतिदानं स्वद्रव्यदानम् अपूर्वं परस्वेषु स्वयंग्राहदानं च

tat pañcavidhaṃ deyavisargo gṛhītānuvartanam āttapratidānaṃ svadravyadānam apūrvaṃ parasveṣu svayaṃgrāhadānaṃ ca

---

9.6.25

इति दानकर्म

iti dānakarma

---

9.6.26

परस्परद्वेषवैरभूमिहरणशङ्कितम् अतोअन्यतमेन भेदयेत्

parasparadveṣavairabhūmiharaṇaśaṅkitam atoanyatamena bhedayet

---

9.6.27

भीरुं वा प्रतिघातेन "कृतसंधिर् एष त्वयि कर्मकरिष्यति, मित्रम् अस्य निसृष्टम्, संधौ वा नाभ्यन्तरः" इति

bhīruṃ vā pratighātena "kṛtasaṃdhir eṣa tvayi karmakariṣyati, mitram asya nisṛṣṭam, saṃdhau vā nābhyantaraḥ" iti

---

9.6.28

यस्य वा स्वदेशाद् अन्यदेशाद् वा पण्यानि पण्यागारतयागच्छेयुः तानि अस्य "यातव्याल् लब्धानि" इति सत्त्रिणश् चारयेयुः

yasya vā svadeśād anyadeśād vā paṇyāni paṇyāgāratayāgaccheyuḥ tāni asya "yātavyāl labdhāni" iti sattriṇaś cārayeyuḥ

---

9.6.29

बहुलीभूते शासनम् अभित्यक्तेन प्रेषयेत् "एतत् ते पण्यं पण्यागारं वा मया ते प्रेषितम्, सामवायिकेषु विक्रमस्व, अपगच्छ वा, ततः पणशेषम् अवाप्स्यसि" इति

bahulībhūte śāsanam abhityaktena preṣayet "etat te paṇyaṃ paṇyāgāraṃ vā mayā te preṣitam, sāmavāyikeṣu vikramasva, apagaccha vā, tataḥ paṇaśeṣam avāpsyasi" iti

---

9.6.30

ततः सत्त्रिणः परेषु ग्राहयेयुः "एतद् अरिप्रदत्तम्" इति

tataḥ sattriṇaḥ pareṣu grāhayeyuḥ "etad aripradattam" iti

---

9.6.31

शत्रुप्रख्यातं वा पण्यम् अविज्ञातं विजिगीषुं गच्छेत्

śatruprakhyātaṃ vā paṇyam avijñātaṃ vijigīṣuṃ gacchet

---

9.6.32

तद् अस्य वैदेहकव्यञ्जनाः शत्रुमुख्येषु विक्रीणीरन्

tad asya vaidehakavyañjanāḥ śatrumukhyeṣu vikrīṇīran

---

9.6.33

ततः सत्त्रिणः परेषु ग्राहयेयुः "एतत् पण्यम् अरिप्रदत्तम्" इति

tataḥ sattriṇaḥ pareṣu grāhayeyuḥ "etat paṇyam aripradattam" iti

---

9.6.34

महापराधान् अर्थमानाभ्याम् उपगृह्य वा शस्त्ररसाग्निभिर् अमित्रे प्रणिदध्यात्

mahāparādhān arthamānābhyām upagṛhya vā śastrarasāgnibhir amitre praṇidadhyāt

---

9.6.35

अथैकम् अमात्यं निष्पातयेत्

athaikam amātyaṃ niṣpātayet

---

9.6.36

तस्य पुत्रदारम् उपगृह्य रात्रौ हतम् इति ख्यापयेत्

tasya putradāram upagṛhya rātrau hatam iti khyāpayet

---

9.6.37

अथामात्यः शत्रोस् तान् एकैकशः प्ररूपयेत्

athāmātyaḥ śatros tān ekaikaśaḥ prarūpayet

---

9.6.38

ते चेद् यथोक्तं कुर्युर् न चैनान् ग्राहयेत्

te ced yathoktaṃ kuryur na cainān grāhayet

---

9.6.39

अशक्तिमतो वा ग्राहयेत्

aśaktimato vā grāhayet

---

9.6.40

आप्तभावोपगतो मुख्याद् अस्यात्मानं रक्षणीयं कथयेत्

āptabhāvopagato mukhyād asyātmānaṃ rakṣaṇīyaṃ kathayet

---

9.6.41

अथामित्रशासनं मुख्योपघाताय प्रेषितम् उभयवेतनो ग्राहयेत्

athāmitraśāsanaṃ mukhyopaghātāya preṣitam ubhayavetano grāhayet

---

9.6.42

उत्साहशक्तिमतो वा प्रेषयेत् "अमुष्य राज्यं गृहाण, यथास्थितो नः संधिः" इति

utsāhaśaktimato vā preṣayet "amuṣya rājyaṃ gṛhāṇa, yathāsthito naḥ saṃdhiḥ" iti

---

9.6.43

ततः सत्त्रिणः परेषु ग्राहयेयुः

tataḥ sattriṇaḥ pareṣu grāhayeyuḥ

---

9.6.44

एकस्य स्कन्धावारं वीवधम् आसारं वा घातयेयुः

ekasya skandhāvāraṃ vīvadham āsāraṃ vā ghātayeyuḥ

---

9.6.45

इतरेषु मैत्रीं ब्रुवाणाः "त्वम् एतेषां घातयितव्यः" इत्य् उपजपेयुः

itareṣu maitrīṃ bruvāṇāḥ "tvam eteṣāṃ ghātayitavyaḥ" ity upajapeyuḥ

---

9.6.46

यस्य वा प्रवीरपुरुषो हस्ती हयो वा म्रियेत गूढपुरुषैर् हन्येत ह्रियेत वा सत्त्रिणः परस्परोपहतं ब्रूयुः

yasya vā pravīrapuruṣo hastī hayo vā mriyeta gūḍhapuruṣair hanyeta hriyeta vā sattriṇaḥ parasparopahataṃ brūyuḥ

---

9.6.47

ततः शासनम् अभिशस्तस्य प्रेषयेत् "भूयः कुरु ततः पणशेएषम् अवाप्स्यसि" इति

tataḥ śāsanam abhiśastasya preṣayet "bhūyaḥ kuru tataḥ paṇaśeeṣam avāpsyasi" iti

---

9.6.48

तद् उभयवेतना ग्राहयेयुः

tad ubhayavetanā grāhayeyuḥ

---

9.6.49

भिन्नेष्व् अन्यतमं लभेत

bhinneṣv anyatamaṃ labheta

---

9.6.50

तेन सेनापतिकुमारदण्डचारिणो व्याख्याताः

tena senāpatikumāradaṇḍacāriṇo vyākhyātāḥ

---

9.6.51

सांधिकं च भेदं प्रयुञ्जीत

sāṃdhikaṃ ca bhedaṃ prayuñjīta

---

9.6.52

इति भेदकर्म

iti bhedakarma

---

9.6.53

तीक्ष्णम् उत्साहिनं व्यसनिनं स्थितशत्रुं वा गूढपुरुषाः शस्त्राग्निरसादिभिः साधयेयुः, सौकर्यतो वा तेषाम् अन्यतमः

tīkṣṇam utsāhinaṃ vyasaninaṃ sthitaśatruṃ vā gūḍhapuruṣāḥ śastrāgnirasādibhiḥ sādhayeyuḥ, saukaryato vā teṣām anyatamaḥ

---

9.6.54

तीक्ष्णो ह्य् एकः शस्त्ररसाग्निभिः साधयेत्

tīkṣṇo hy ekaḥ śastrarasāgnibhiḥ sādhayet

---

9.6.55

अयं सर्वसंदोहकर्म विशिष्टं वा करोति

ayaṃ sarvasaṃdohakarma viśiṣṭaṃ vā karoti

---

9.6.56

इत्य् उपायचतुर्वर्गः

ity upāyacaturvargaḥ

---

9.6.57

पूर्वः पूर्वश् चास्य लघिष्ठः

pūrvaḥ pūrvaś cāsya laghiṣṭhaḥ

---

9.6.58

सान्त्वम् एकगुणम्

sāntvam ekaguṇam

---

9.6.59

दानं द्विगुणं सान्त्वपूर्वम्

dānaṃ dviguṇaṃ sāntvapūrvam

---

9.6.60

भेदस् त्रिगुणः सान्त्वदानपूर्वः

bhedas triguṇaḥ sāntvadānapūrvaḥ

---

9.6.61

दण्डश् चतुर्गुणः सान्त्वदानभेदपूर्वः

daṇḍaś caturguṇaḥ sāntvadānabhedapūrvaḥ

---

9.6.62

इत्य् अभियुञ्जानेषूक्तम्

ity abhiyuñjāneṣūktam

---

9.6.63

स्वभूमिष्ठेषु तु त एवोपायाः

svabhūmiṣṭheṣu tu ta evopāyāḥ

---

9.6.64

विशेषस् तु

viśeṣas tu

---

9.6.65

स्वभूमिष्ठानाम् अन्यतमस्य पण्यागारैर् अभिज्ञातान् दूतमुख्यान् अभीक्ष्णं प्रेषयेत्

svabhūmiṣṭhānām anyatamasya paṇyāgārair abhijñātān dūtamukhyān abhīkṣṇaṃ preṣayet

---

9.6.66

त एनं संधौ परहिंसायां वा योजयेयुः

ta enaṃ saṃdhau parahiṃsāyāṃ vā yojayeyuḥ

---

9.6.67

अप्रतिपद्यमानं "कृतो नः संधिः" इत्य् आवेदयेयुः

apratipadyamānaṃ "kṛto naḥ saṃdhiḥ" ity āvedayeyuḥ

---

9.6.68

तम् इतरेषाम् उभयवेतनाः संक्रामयेयुः "अयं वो राजा दुष्टः" इति

tam itareṣām ubhayavetanāḥ saṃkrāmayeyuḥ "ayaṃ vo rājā duṣṭaḥ" iti

---

9.6.69

यस्य वा यस्माद् भयं वैरं द्वेषो वा तं तस्माद् भेदयेयुः "अयं ते शत्रुणा संधत्ते, पुरा त्वाम् अतिसंधत्ते, क्षिप्रतरं संधीयस्व, निग्रहे चास्य प्रयतस्व" इति

yasya vā yasmād bhayaṃ vairaṃ dveṣo vā taṃ tasmād bhedayeyuḥ "ayaṃ te śatruṇā saṃdhatte, purā tvām atisaṃdhatte, kṣiprataraṃ saṃdhīyasva, nigrahe cāsya prayatasva" iti

---

9.6.70

आवाहविवाहाभ्यां वा कृत्वा सम्योगम् असम्युक्तान् भेदयेत्

āvāhavivāhābhyāṃ vā kṛtvā samyogam asamyuktān bhedayet

---

9.6.71

सामन्ताटविकतत्कुलीनापरुद्धैश् चैषां राज्यानि घातयेत्, सार्थव्रजाटवीर् वा, दण्डं वाभिसृतम्

sāmantāṭavikatatkulīnāparuddhaiś caiṣāṃ rājyāni ghātayet, sārthavrajāṭavīr vā, daṇḍaṃ vābhisṛtam

---

9.6.72

परस्परापाश्रयाश् चैषां जातिसंघाश् छिद्रेषु प्रहरेयुः, गूढाश् चाग्निरसशस्त्रेण // कz09.6.73अब्/ वीतंसगिलवच् चारीन् योगैर् आचरितैः शठः / कz09.6.73च्द्/ घातयेत् परमिश्रायां विश्वासेनामिषेण च //ए (अर्थानर्थसम्शययुक्ताह् <आपदह्> तासाम् उपायविकल्पजाह् सिद्धयह्)

parasparāpāśrayāś caiṣāṃ jātisaṃghāś chidreṣu prahareyuḥ, gūḍhāś cāgnirasaśastreṇa // kaz09.6.73ab/ vītaṃsagilavac cārīn yogair ācaritaiḥ śaṭhaḥ / kaz09.6.73cd/ ghātayet paramiśrāyāṃ viśvāsenāmiṣeṇa ca //e (arthānarthasamśayayuktāh <āpadah> tāsām upāyavikalpajāh siddhayah)

9.7.1

कामादिर् उत्सेकः स्वाः प्रकृतीः कोपयति, अपनयो बाह्याः

kāmādir utsekaḥ svāḥ prakṛtīḥ kopayati, apanayo bāhyāḥ

---

9.7.2

तद् उभयम् आसुरी वृत्तिः

tad ubhayam āsurī vṛttiḥ

---

9.7.3

स्वजनविकारः कोपः

svajanavikāraḥ kopaḥ

---

9.7.4

परवृद्धिहेतुषु आपदर्थोअनर्थः संशय इति

paravṛddhihetuṣu āpadarthoanarthaḥ saṃśaya iti

---

9.7.5

योअर्थः शत्रुवृद्धिम् अप्राप्तः करोति, प्राप्तः प्रत्यादेयः परेषां भवति, प्राप्यमाणो वा क्षयव्ययोदयो भवति, स भवत्य् आपदर्थः

yoarthaḥ śatruvṛddhim aprāptaḥ karoti, prāptaḥ pratyādeyaḥ pareṣāṃ bhavati, prāpyamāṇo vā kṣayavyayodayo bhavati, sa bhavaty āpadarthaḥ

---

9.7.6

यथा सामन्तानाम् आमिषभूतः सामन्तव्यसनजो लाभः, शत्रुप्रार्थितो वा स्वभावाधिगम्यो लाभः, पश्चात् कोपेन पार्ष्णिग्राहेण वा विगृहीतः पुरस्ताल्लाभः, मित्रोच्छेदेन संधिव्यतिक्रमेण वा मण्डलविरुद्धो लाभः इत्य् आपदर्थः

yathā sāmantānām āmiṣabhūtaḥ sāmantavyasanajo lābhaḥ, śatruprārthito vā svabhāvādhigamyo lābhaḥ, paścāt kopena pārṣṇigrāheṇa vā vigṛhītaḥ purastāllābhaḥ, mitrocchedena saṃdhivyatikrameṇa vā maṇḍalaviruddho lābhaḥ ity āpadarthaḥ

---

9.7.7

स्वतः परतो वा भयोत्पत्तिर् इत्य् अनर्थः

svataḥ parato vā bhayotpattir ity anarthaḥ

---

9.7.8

तयोः अर्थो न वेति, अनर्थो न वेति, अर्थोअनर्थ इति, अनर्थोअर्थ इति संशयः

tayoḥ artho na veti, anartho na veti, arthoanartha iti, anarthoartha iti saṃśayaḥ

---

9.7.9

शत्रुमित्रम् उत्साहयितुम् अर्थो न वेति संशयः

śatrumitram utsāhayitum artho na veti saṃśayaḥ

---

9.7.10

शत्रुबलम् अर्थमानाभ्याम् आवाहयितुम् अनर्थो न वेति संशयः

śatrubalam arthamānābhyām āvāhayitum anartho na veti saṃśayaḥ

---

9.7.11

बलवत्सामन्तां भूमिम् आदातुम् अर्थोअनर्थ इति संशयः

balavatsāmantāṃ bhūmim ādātum arthoanartha iti saṃśayaḥ

---

9.7.12

जायसा सम्भूययानम् अनर्थोअर्थ इति संशयः

jāyasā sambhūyayānam anarthoartha iti saṃśayaḥ

---

9.7.13

तेषाम् अर्थसंशयम् उपगच्छेत्

teṣām arthasaṃśayam upagacchet

---

9.7.14

अर्थोअर्थानुबन्धः, अर्थो निरनुबन्धः, अर्थोअनर्थानुबन्धः, अनर्थोअर्थानुबन्धः, अनर्थो निरनुबन्धः, अनर्थोअनर्थानुबन्धः इत्य् अनुबन्धषड्वर्गः

arthoarthānubandhaḥ, artho niranubandhaḥ, arthoanarthānubandhaḥ, anarthoarthānubandhaḥ, anartho niranubandhaḥ, anarthoanarthānubandhaḥ ity anubandhaṣaḍvargaḥ

---

9.7.15

शत्रुम् उत्पाट्य पार्ष्णिग्राहादानम् अर्थोअनर्थानुबन्धः

śatrum utpāṭya pārṣṇigrāhādānam arthoanarthānubandhaḥ

---

9.7.16

उदासीनस्य दण्डानुग्रहः फलेन अर्थो निरनुबन्धः

udāsīnasya daṇḍānugrahaḥ phalena artho niranubandhaḥ

---

9.7.17

परस्यान्तरुच्छेदनम् अर्थोअनर्थानुबन्धः

parasyāntarucchedanam arthoanarthānubandhaḥ

---

9.7.18

शत्रुप्रतिवेशस्यानुग्रहः कोशदण्डाभ्याम् अनर्थोअनर्थानुबन्धः

śatruprativeśasyānugrahaḥ kośadaṇḍābhyām anarthoanarthānubandhaḥ

---

9.7.19

हीनशक्तिम् उत्साह्य निवृत्तिर् अनर्थो निरनुबन्धः

hīnaśaktim utsāhya nivṛttir anartho niranubandhaḥ

---

9.7.20

ज्यायांसम् उत्थाप्य निवृत्तिर् अनर्थोअनर्थानुबन्धः

jyāyāṃsam utthāpya nivṛttir anarthoanarthānubandhaḥ

---

9.7.21

तेषां पूर्वः पूर्वः श्रेयान् उपसम्प्राप्तुम्

teṣāṃ pūrvaḥ pūrvaḥ śreyān upasamprāptum

---

9.7.22

इति कार्यावस्थापनम्

iti kāryāvasthāpanam

---

9.7.23

समन्ततो युगपदर्थोत्पत्तिः समन्ततोअर्थापद् भवति

samantato yugapadarthotpattiḥ samantatoarthāpad bhavati

---

9.7.24

सैव पार्ष्णिग्राहविगृहीता समन्ततोअर्थसंशयापद् भवति

saiva pārṣṇigrāhavigṛhītā samantatoarthasaṃśayāpad bhavati

---

9.7.25

तयोर् मित्राक्रन्दोपग्रहात् सिद्धिः

tayor mitrākrandopagrahāt siddhiḥ

---

9.7.26

समन्ततः शत्रुभ्यो भयोत्पत्तिः समन्त्तोअनर्थापद् भवति

samantataḥ śatrubhyo bhayotpattiḥ samanttoanarthāpad bhavati

---

9.7.27

सैव मित्रविगृहीता समन्ततोअनर्थसंशयापद् भवति

saiva mitravigṛhītā samantatoanarthasaṃśayāpad bhavati

---

9.7.28

तयोश् चलामित्राक्रन्दोपग्रहात् सिद्धिः, परमिश्राप्रतीकारो वा

tayoś calāmitrākrandopagrahāt siddhiḥ, paramiśrāpratīkāro vā

---

9.7.29

इतो लाभ इतरतो लाभ इत्य् उभयतोअर्थापद् भवति

ito lābha itarato lābha ity ubhayatoarthāpad bhavati

---

9.7.30

तस्यां समन्ततोअर्थायां च लाभगुणयुक्तम् अर्थम् आदातुं यायात्

tasyāṃ samantatoarthāyāṃ ca lābhaguṇayuktam artham ādātuṃ yāyāt

---

9.7.31

तुल्ये लाभगुणे प्रधानम् आसन्नम् अनतिपातिनम् ऊनो वा येन भवेत् तम् आदातुं यायात्

tulye lābhaguṇe pradhānam āsannam anatipātinam ūno vā yena bhavet tam ādātuṃ yāyāt

---

9.7.32

इतोअनर्थ इतरतोअनर्थ इत्य् उभयतोअनर्थापत्

itoanartha itaratoanartha ity ubhayatoanarthāpat

---

9.7.33

तस्यां समन्ततोअनर्थायां च मित्रेभ्यः सिद्धिं लिप्सेत

tasyāṃ samantatoanarthāyāṃ ca mitrebhyaḥ siddhiṃ lipseta

---

9.7.34

मित्राभावे प्रकृतीनां लघीयस्यैकतोअनर्थां साधयेत्, उभयतोअनर्थां ज्यायस्या, समन्ततोअनर्थां मूलेन प्रतिकुर्यात्

mitrābhāve prakṛtīnāṃ laghīyasyaikatoanarthāṃ sādhayet, ubhayatoanarthāṃ jyāyasyā, samantatoanarthāṃ mūlena pratikuryāt

---

9.7.35

अशक्ये सर्वम् उत्सृज्यापगच्छेत्

aśakye sarvam utsṛjyāpagacchet

---

9.7.36

दृष्टा हि जीवतः पुनरावृत्तिर् यथा सुयात्रोदयनाभ्याम्

dṛṣṭā hi jīvataḥ punarāvṛttir yathā suyātrodayanābhyām

---

9.7.37

इतो लाभ इतरतो राज्याभिमर्श इत्य् उभयतोअर्थानर्थापद् भवति

ito lābha itarato rājyābhimarśa ity ubhayatoarthānarthāpad bhavati

---

9.7.38

तस्याम् अनर्थसाधको योअर्थस् तम् आदातुं यायात्

tasyām anarthasādhako yoarthas tam ādātuṃ yāyāt

---

9.7.39

अन्यथा हि राज्याभिमर्शं वारयेत्

anyathā hi rājyābhimarśaṃ vārayet

---

9.7.40

एतया समन्ततोअर्थानर्थापद् व्याख्याता

etayā samantatoarthānarthāpad vyākhyātā

---

9.7.41

इतोअनर्थ इतरतोअर्थसंशय इत्य् उभयतोअनर्थार्थसंशया

itoanartha itaratoarthasaṃśaya ity ubhayatoanarthārthasaṃśayā

---

9.7.42

तस्यां पूर्वम् अनर्थं साधयेत्, तत्सिद्धाव् अर्थसंशयम्

tasyāṃ pūrvam anarthaṃ sādhayet, tatsiddhāv arthasaṃśayam

---

9.7.43

एतया समन्ततोअनर्थार्थसंशया व्याख्याता

etayā samantatoanarthārthasaṃśayā vyākhyātā

---

9.7.44

इतोअर्थ इतरतोअनर्थसंशय इत्य् उभयतोअर्थानर्थसंशयापद्

itoartha itaratoanarthasaṃśaya ity ubhayatoarthānarthasaṃśayāpad

---

9.7.45

एतया समन्ततोअर्थानर्थसंशया व्याख्याता

etayā samantatoarthānarthasaṃśayā vyākhyātā

---

9.7.46

तस्यां पूर्वां पूर्वां प्रकृतीनाम् अनर्थसंशयान् मोक्षयितुं यतेत

tasyāṃ pūrvāṃ pūrvāṃ prakṛtīnām anarthasaṃśayān mokṣayituṃ yateta

---

9.7.47

श्रेयो हि मित्रम् अनर्थसंशये तिष्ठन् न दण्डः, दण्डो वा न कोश इति

śreyo hi mitram anarthasaṃśaye tiṣṭhan na daṇḍaḥ, daṇḍo vā na kośa iti

---

9.7.48

समग्रमोक्षणाभावे प्रकृतीनाम् अवयवान् मोक्षयितुं यतेत

samagramokṣaṇābhāve prakṛtīnām avayavān mokṣayituṃ yateta

---

9.7.49

तत्र पुरुषप्रकृतीनां बहुलम् अनुरक्तं वा तीक्ष्णलुब्धवर्जम्, द्रव्यप्रकृतीनां सारं महोपकारं वा

tatra puruṣaprakṛtīnāṃ bahulam anuraktaṃ vā tīkṣṇalubdhavarjam, dravyaprakṛtīnāṃ sāraṃ mahopakāraṃ vā

---

9.7.50

संधिनासनेन द्वैधीभावेन वा लघूनि, विपर्ययैर् गुरूणि

saṃdhināsanena dvaidhībhāvena vā laghūni, viparyayair gurūṇi

---

9.7.51

क्षयस्थानवृद्धीनां चोत्तरोत्तरं लिप्सेत

kṣayasthānavṛddhīnāṃ cottarottaraṃ lipseta

---

9.7.52

प्रातिलोम्येन वा क्षयादीनाम् आयत्यां विशेषं पश्येत्

prātilomyena vā kṣayādīnām āyatyāṃ viśeṣaṃ paśyet

---

9.7.53

इति देशावस्थापनम्

iti deśāvasthāpanam

---

9.7.54

एतेन यात्रादिमध्यान्तेष्व् अर्थानर्थसंशयानाम् उपसम्प्राप्तिर् व्याख्याता

etena yātrādimadhyānteṣv arthānarthasaṃśayānām upasamprāptir vyākhyātā

---

9.7.55

निरन्तरयोगित्वाच् चार्थानर्थसंशयानां यात्रादाव् अर्थः श्रेयान् उपसम्प्राप्तुं पार्ष्णिग्राहासारप्रतिघाते क्षयव्ययप्रवासप्रत्यादेये मूलरक्षणेषु च भवति

nirantarayogitvāc cārthānarthasaṃśayānāṃ yātrādāv arthaḥ śreyān upasamprāptuṃ pārṣṇigrāhāsārapratighāte kṣayavyayapravāsapratyādeye mūlarakṣaṇeṣu ca bhavati

---

9.7.56

तथानर्थः संशयो वा स्वभूमिष्ठस्य विषह्यो भवति

tathānarthaḥ saṃśayo vā svabhūmiṣṭhasya viṣahyo bhavati

---

9.7.57

एतेन यात्रामध्येअर्थानर्थसंशयानाम् उपसम्प्राप्तिर् व्याख्याता

etena yātrāmadhyearthānarthasaṃśayānām upasamprāptir vyākhyātā

---

9.7.58

यात्रान्ते तु कर्शनीयम् उच्छेदनीयं वा कर्शयित्वोच्छिद्य वार्थः श्रेयान् उपसम्प्राप्तुं नानर्थः संशयो वा पराबाधभयात्

yātrānte tu karśanīyam ucchedanīyaṃ vā karśayitvocchidya vārthaḥ śreyān upasamprāptuṃ nānarthaḥ saṃśayo vā parābādhabhayāt

---

9.7.59

सामवायिकानाम् अपुरोगस्य तु यात्रामध्यान्तगोअनर्थः संशयो वा श्रेयान् उपसम्प्राप्तुम् अनिर्बन्धगामित्वात्

sāmavāyikānām apurogasya tu yātrāmadhyāntagoanarthaḥ saṃśayo vā śreyān upasamprāptum anirbandhagāmitvāt

---

9.7.60

अर्थो धर्मः काम इत्य् अर्थत्रिवर्गः

artho dharmaḥ kāma ity arthatrivargaḥ

---

9.7.61

तस्य पूर्वः पूर्वः श्रेयान् उपसम्प्राप्तुम्

tasya pūrvaḥ pūrvaḥ śreyān upasamprāptum

---

9.7.62

अनर्थोअधर्मः शोक इत्य् अनर्थत्रिवर्गः

anarthoadharmaḥ śoka ity anarthatrivargaḥ

---

9.7.63

तस्य पूर्वः पूर्वः श्रेयान् प्रतिकर्तुम्

tasya pūrvaḥ pūrvaḥ śreyān pratikartum

---

9.7.64

अर्थोअनर्थ इति, धर्मोअधर्म इति, कामः शोक इति संशयत्रिवर्गः

arthoanartha iti, dharmoadharma iti, kāmaḥ śoka iti saṃśayatrivargaḥ

---

9.7.65

तस्योत्तरपक्षसिद्धौ पूर्वपक्षः श्रेयान् उपसम्प्राप्तुम्

tasyottarapakṣasiddhau pūrvapakṣaḥ śreyān upasamprāptum

---

9.7.66

इति कालावस्थापनम्

iti kālāvasthāpanam

---

9.7.67

इत्य् आपदः तासां सिद्धिः

ity āpadaḥ tāsāṃ siddhiḥ

---

9.7.68

पुत्रभ्रातृबन्धुषु सामदानाभ्यां सिद्धिर् अनुरूपा, पौरजानपददण्डमुख्येषु दानभेदाभ्याम्, सामन्ताटविकेषु भेददण्डाभ्याम्

putrabhrātṛbandhuṣu sāmadānābhyāṃ siddhir anurūpā, paurajānapadadaṇḍamukhyeṣu dānabhedābhyām, sāmantāṭavikeṣu bhedadaṇḍābhyām

---

9.7.69

एषानुलोमा, विपर्यये प्रतिलोमा

eṣānulomā, viparyaye pratilomā

---

9.7.70

मित्रामित्रेषु व्यामिश्रा सिद्धिः

mitrāmitreṣu vyāmiśrā siddhiḥ

---

9.7.71

परस्परसाधका ह्य् उपायाः

parasparasādhakā hy upāyāḥ

---

9.7.72

शत्रोः शङ्कितामात्येषु सान्त्वं प्रयुक्तं शेषप्रयोगं निवर्तयति, दूष्यामात्येषु दानम्, संघातेषु भेदः, शक्तिमत्सु दण्ड इति

śatroḥ śaṅkitāmātyeṣu sāntvaṃ prayuktaṃ śeṣaprayogaṃ nivartayati, dūṣyāmātyeṣu dānam, saṃghāteṣu bhedaḥ, śaktimatsu daṇḍa iti

---

9.7.73

गुरुलाघवयोगाच् चापदां नियोगविकल्पसमुच्चया भवन्ति

gurulāghavayogāc cāpadāṃ niyogavikalpasamuccayā bhavanti

---

9.7.74

"अनेनैवोपायेन नान्येन" इति नियोगः

"anenaivopāyena nānyena" iti niyogaḥ

---

9.7.75

"अनेन वान्येन वा" इति विकल्पः

"anena vānyena vā" iti vikalpaḥ

---

9.7.76

"अनेनान्येन च" इति समुच्चयः

"anenānyena ca" iti samuccayaḥ

---

9.7.77

तेषाम् एकयोगाश् चत्वारस् त्रियोगाश् च, द्वियोगाः षट्, एकश् चतुर्योगः

teṣām ekayogāś catvāras triyogāś ca, dviyogāḥ ṣaṭ, ekaś caturyogaḥ

---

9.7.78

इति पञ्चदशोपायाः

iti pañcadaśopāyāḥ

---

9.7.79

तावन्तः प्रतिलोमाः

tāvantaḥ pratilomāḥ

---

9.7.80

तेषाम् एकेनोपायेन सिद्धिर् एकसिद्धिः, द्वाभ्यां द्विसिद्धिः, त्रिभिस् त्रिसिद्धिः, चतुर्भिश् चतुःसिद्धिर् इति

teṣām ekenopāyena siddhir ekasiddhiḥ, dvābhyāṃ dvisiddhiḥ, tribhis trisiddhiḥ, caturbhiś catuḥsiddhir iti

---

9.7.81

धर्ममूलत्वात् कामफलत्वाच् चार्थस्य धर्मार्थकामानुबन्धा यार्थस्य सिद्धिः सा सर्वार्थसिद्धिः // <इति सिद्धयह्>

dharmamūlatvāt kāmaphalatvāc cārthasya dharmārthakāmānubandhā yārthasya siddhiḥ sā sarvārthasiddhiḥ //

---

9.7.82

दैवाद् अग्निर् उदकं व्याधिः प्रमारो विद्रवो दुर्भिक्षम् आसुरी सृष्टिर् इत्य् आपदः

daivād agnir udakaṃ vyādhiḥ pramāro vidravo durbhikṣam āsurī sṛṣṭir ity āpadaḥ

---

9.7.83

तासां दैवतब्राह्मणर्पणिपाततः सिद्धिः // कz09.7.84अब्/ अतिवृष्टिर् अवृष्टिर् वा सृष्टिर् वा यासुरी भवेत् / कz09.7.84च्द्/ तस्याम् आथर्वणं कर्म सिद्धारम्भाश् च सिद्धयः //ए (स्कन्धावारनिवेशह्)

tāsāṃ daivatabrāhmaṇarpaṇipātataḥ siddhiḥ // kaz09.7.84ab/ ativṛṣṭir avṛṣṭir vā sṛṣṭir vā yāsurī bhavet / kaz09.7.84cd/ tasyām ātharvaṇaṃ karma siddhārambhāś ca siddhayaḥ //e (skandhāvāraniveśah)