4. Chapter 4

बोधिचर्यावतारे बोधिचित्तपरिग्रहो नाम तृतीयः परिच्छेदः || परिच्छेद ४ एवं गृहीत्वा सुदृढं बोधिचित्तं जिनात्मजः शिक्षानतिक्रमे यत्नं कुर्यान्नित्यमतन्द्रितः ॥ ४.१ ॥

bodhicaryāvatāre bodhicittaparigraho nāma tṛtīyaḥ paricchedaḥ || pariccheda 4 evaṃ gṛhītvā sudṛḍhaṃ bodhicittaṃ jinātmajaḥ śikṣānatikrame yatnaṃ kuryānnityamatandritaḥ (4.1)

सहसा यत्समारब्धं सम्यग् यदविचारितं तत्र कुर्यान्नवेत्येवं प्रतिज्ञायापि युज्यते ॥ ४.२ ॥

sahasā yatsamārabdhaṃ samyag yadavicāritaṃ tatra kuryānnavetyevaṃ pratijñāyāpi yujyate (4.2)

विचारितं तु यद्बुद्धैर् महाप्राज्ञैश्च तत्सुतैः मयापि च यथाशक्ति तत्र किं परिलम्ब्यते ॥ ४.३ ॥

vicāritaṃ tu yadbuddhair mahāprājñaiśca tatsutaiḥ mayāpi ca yathāśakti tatra kiṃ parilambyate (4.3)

यदिचैवं प्रतिज्ञाय साधयेयं न कर्मणा एतां सर्वां विसंवाद्य का गतिर्मे भविष्यति ॥ ४.४ ॥

yadicaivaṃ pratijñāya sādhayeyaṃ na karmaṇā etāṃ sarvāṃ visaṃvādya kā gatirme bhaviṣyati (4.4)

मनसा चिन्तयित्वापि यो न दद्यात्पुनर्नरः स प्रेतो भवतीत्युक्तम् अल्पमात्रे ऽपि वस्तुनि ॥ ४.५ ॥

manasā cintayitvāpi yo na dadyātpunarnaraḥ sa preto bhavatītyuktam alpamātre 'pi vastuni (4.5)

किमुतानुत्तरं सौख्यम् उच्चैरुद्धुष्य भावतः जगत्सर्वं विसंवाद्य का गतिर्मे भविष्यति ॥ ४.६ ॥

kimutānuttaraṃ saukhyam uccairuddhuṣya bhāvataḥ jagatsarvaṃ visaṃvādya kā gatirme bhaviṣyati (4.6)

वेत्ति सर्वज्ञ एवैताम् अचिन्त्यां कर्मणो गतिं यद्बोधिचित्तत्यागे ऽपि मोचयत्येव तान्नरान् ॥ ४.७ ॥

vetti sarvajña evaitām acintyāṃ karmaṇo gatiṃ yadbodhicittatyāge 'pi mocayatyeva tānnarān (4.7)

बोधिसत्त्वस्य तेनैवं सर्वापत्तिर्गरीयसी यस्मादापद्यमानो ऽसौ सर्व सत्त्वार्थहानिकृत् ॥ ४.८ ॥

bodhisattvasya tenaivaṃ sarvāpattirgarīyasī yasmādāpadyamāno 'sau sarva sattvārthahānikṛt (4.8)

यो ऽप्यन्यः क्षणमप्यस्य पुण्यविघ्नं करिष्यति तस्य दुर्गतिपर्यन्तो नास्ति सत्त्वार्थधातिनः ॥ ४.९ ॥

yo 'pyanyaḥ kṣaṇamapyasya puṇyavighnaṃ kariṣyati tasya durgatiparyanto nāsti sattvārthadhātinaḥ (4.9)

एकस्यापि हि सत्त्वस्य हितं हत्वा हतो भवेत् अशेषाकाशपर्यन्तवासिनां किमु देहिनां ॥ ४.१० ॥

ekasyāpi hi sattvasya hitaṃ hatvā hato bhavet aśeṣākāśaparyantavāsināṃ kimu dehināṃ (4.10)

एवमापत्तिबलतो बोधिचित्तबलेन च दोलायमानः संसारे भूमिप्राप्तश्चिरायते ॥ ४.११ ॥

evamāpattibalato bodhicittabalena ca dolāyamānaḥ saṃsāre bhūmiprāptaścirāyate (4.11)

तस्माद्यथा प्रतिज्ञातं साधनीयं मयादरात् नाद्य चेत्क्रियते यत्नस् तलेनास्मि तलं गतः ॥ ४.१२ ॥

tasmādyathā pratijñātaṃ sādhanīyaṃ mayādarāt nādya cetkriyate yatnas talenāsmi talaṃ gataḥ (4.12)

अप्रमेया गता बुद्धाः सर्वसत्त्वगवेषकाः नैषामहं स्वदोषेण चिकित्सागोचरं गतः ॥ ४.१३ ॥

aprameyā gatā buddhāḥ sarvasattvagaveṣakāḥ naiṣāmahaṃ svadoṣeṇa cikitsāgocaraṃ gataḥ (4.13)

अद्यापि चेत्तथैव स्यां यथैवाहं पुनः पुनः दुर्गतिव्याधिमरणच्छेदभेदाद्यवाप्नुयां ॥ ४.१४ ॥

adyāpi cettathaiva syāṃ yathaivāhaṃ punaḥ punaḥ durgativyādhimaraṇacchedabhedādyavāpnuyāṃ (4.14)

कदा तथागतोत्पादं श्रद्धां मानुष्यमेव वा कुशलाभ्यासयोग्यत्वम् एवं लप्स्ये ऽति दुर्लभं ॥ ४.१५ ॥

kadā tathāgatotpādaṃ śraddhāṃ mānuṣyameva vā kuśalābhyāsayogyatvam evaṃ lapsye 'ti durlabhaṃ (4.15)

आरोग्यदिवसं चेदं सभक्तं निरुपद्रवं आयुः क्षणं विसंवादि कायो याचितकोपमः ॥ ४.१६ ॥

ārogyadivasaṃ cedaṃ sabhaktaṃ nirupadravaṃ āyuḥ kṣaṇaṃ visaṃvādi kāyo yācitakopamaḥ (4.16)

नहीदृशैर्मच्चरितैर् मानुष्यं लभ्यते पुनः अलभ्यमाने मानुष्ये पापमेव कुतः शुभं ॥ ४.१७ ॥

nahīdṛśairmaccaritair mānuṣyaṃ labhyate punaḥ alabhyamāne mānuṣye pāpameva kutaḥ śubhaṃ (4.17)

यदा कुशलयोग्यो ऽपि कुशलं न करोम्यहं अपायदुःखैः संमूढः किं करिष्याम्यहं तदा ॥ ४.१८ ॥

yadā kuśalayogyo 'pi kuśalaṃ na karomyahaṃ apāyaduḥkhaiḥ saṃmūḍhaḥ kiṃ kariṣyāmyahaṃ tadā (4.18)

अकुर्वतश्च कुशलं पापं चाप्युपचिन्वतः हतः सुगतशब्दो ऽपि कल्पकोटिशतैरपि ॥ ४.१९ ॥

akurvataśca kuśalaṃ pāpaṃ cāpyupacinvataḥ hataḥ sugataśabdo 'pi kalpakoṭiśatairapi (4.19)

अत एवाह भगवान् मानुषमतिदुर्लभं महार्णवयुगच्छिद्रकूर्मग्रीवार्पणोपमं ॥ ४.२० ॥

ata evāha bhagavān mānuṣamatidurlabhaṃ mahārṇavayugacchidrakūrmagrīvārpaṇopamaṃ (4.20)

एकक्षणात्कृतात्पापाद् अवीचौ कल्पमाप्स्यते अनादिकालोपचितात् पापात्का सुगतौ कथा ॥ ४.२१ ॥

ekakṣaṇātkṛtātpāpād avīcau kalpamāpsyate anādikālopacitāt pāpātkā sugatau kathā (4.21)

न च तन्मात्रमेवासौ वेदयित्वा विमुच्यते यस्यात्तद्वेदयन्नेव पापमन्यत्प्रसूयते ॥ ४.२२ ॥

na ca tanmātramevāsau vedayitvā vimucyate yasyāttadvedayanneva pāpamanyatprasūyate (4.22)

नातःपरा वञ्चनास्ति न च मोहो ऽस्त्यतःपरः यदीदृशं क्षणं प्राप्य नाभ्यस्तं कुशलं मया ॥ ४.२३ ॥

nātaḥparā vañcanāsti na ca moho 'styataḥparaḥ yadīdṛśaṃ kṣaṇaṃ prāpya nābhyastaṃ kuśalaṃ mayā (4.23)

यदि चैवं विमृष्यामि पुनः सीदामि मोहितः शोचिष्यामि चिरं भूयो यमदूतैः प्रचोदितः ॥ ४.२४ ॥

yadi caivaṃ vimṛṣyāmi punaḥ sīdāmi mohitaḥ śociṣyāmi ciraṃ bhūyo yamadūtaiḥ pracoditaḥ (4.24)

चिरं धक्ष्यति मे कायं नारकाग्निः सुदुःसहः पश्चात्तापानलश्चित्तं चिरं धक्ष्यतिनिश्चितं ॥ ४.२५ ॥

ciraṃ dhakṣyati me kāyaṃ nārakāgniḥ suduḥsahaḥ paścāttāpānalaścittaṃ ciraṃ dhakṣyatiniścitaṃ (4.25)

कथंचिदपि संप्राप्तो हितभूमिं सुदुर्लभां जानन्नपि च नीयो ऽहं तानेव नरकान्पुनः ॥ ४.२६ ॥

kathaṃcidapi saṃprāpto hitabhūmiṃ sudurlabhāṃ jānannapi ca nīyo 'haṃ tāneva narakānpunaḥ (4.26)

अत्र मे चेतना नास्ति मन्त्रैरिव विमोहितः न जाने केन मुह्यामि को ऽत्रान्तर्मम तिष्ठति ॥ ४.२७ ॥

atra me cetanā nāsti mantrairiva vimohitaḥ na jāne kena muhyāmi ko 'trāntarmama tiṣṭhati (4.27)

हस्तपादादिरहितास् तृष्णाद्वेषादिशत्रवः न शुरा न च ते प्राज्ञाः कथं दासीकृतो ऽस्मि तैः ॥ ४.२८ ॥

hastapādādirahitās tṛṣṇādveṣādiśatravaḥ na śurā na ca te prājñāḥ kathaṃ dāsīkṛto 'smi taiḥ (4.28)

मच्चित्तावस्थिता एव ध्नन्ति मामेव सुस्थिताः तत्राप्यहं न कुप्यामि धिगस्थानसहिष्णुतां ॥ ४.२९ ॥

maccittāvasthitā eva dhnanti māmeva susthitāḥ tatrāpyahaṃ na kupyāmi dhigasthānasahiṣṇutāṃ (4.29)

सर्वे देवा मनुष्याश्च यदि स्युर्मम शत्रवः ते ऽपि नावीचिकं वह्निं समुदानयितुं क्षमाः ॥ ४.३० ॥

sarve devā manuṣyāśca yadi syurmama śatravaḥ te 'pi nāvīcikaṃ vahniṃ samudānayituṃ kṣamāḥ (4.30)

मेरोरपि यदासङ्गान् न भस्माप्युपलभ्यते क्षणात्क्षिपन्ति मां तत्र बलिनः क्लेशशत्रवः ॥ ४.३१ ॥

merorapi yadāsaṅgān na bhasmāpyupalabhyate kṣaṇātkṣipanti māṃ tatra balinaḥ kleśaśatravaḥ (4.31)

नहि सर्वान्यशत्रूणां दीर्घमायुरपीदृशं अनाद्यन्तं महादीर्घं यन्मम क्लेशवैरिणां ॥ ४.३२ ॥

nahi sarvānyaśatrūṇāṃ dīrghamāyurapīdṛśaṃ anādyantaṃ mahādīrghaṃ yanmama kleśavairiṇāṃ (4.32)

सर्वे हिताय कल्पन्ते आनुकूल्येन सेविताः सेव्यमानास्त्वमी क्लेशाः सुतरां दुःखकारकाः ॥ ४.३३ ॥

sarve hitāya kalpante ānukūlyena sevitāḥ sevyamānāstvamī kleśāḥ sutarāṃ duḥkhakārakāḥ (4.33)

इतिसततदीर्घवैरिषु व्यसनौघप्रसवैकहेतुषु हृदये निवसत्सु निर्भयं मम संसाररतिः कथं भवेत् ॥ ४.३४ ॥

itisatatadīrghavairiṣu vyasanaughaprasavaikahetuṣu hṛdaye nivasatsu nirbhayaṃ mama saṃsāraratiḥ kathaṃ bhavet (4.34)

भवचारकपालका इमे नरकादिष्वपि वध्यघातकाः मतिवेश्मनि लोभपञ्जरे यदि तिष्ठति कुतः सुखं मम ॥ ४.३५ ॥

bhavacārakapālakā ime narakādiṣvapi vadhyaghātakāḥ mativeśmani lobhapañjare yadi tiṣṭhati kutaḥ sukhaṃ mama (4.35)

तस्मान्न तावदहमत्र धुरं क्षिपामि यावन्न शत्रव इमे निहताः समक्षं खल्पे ऽपि तावदपकारिणि बद्धरोषा मानोन्नतास्तमनिहत्य न यान्ति निद्रां ॥ ४.३६ ॥

tasmānna tāvadahamatra dhuraṃ kṣipāmi yāvanna śatrava ime nihatāḥ samakṣaṃ khalpe 'pi tāvadapakāriṇi baddharoṣā mānonnatāstamanihatya na yānti nidrāṃ (4.36)

प्रकृतिमरणदुःखितान्धकारान् रणशिरसि प्रसमं निहन्तुमुग्राः अगणितशरशक्तिघातदुःखा न विमुखतामुपयान्त्यसाधयित्वा ॥ ४.३७ ॥

prakṛtimaraṇaduḥkhitāndhakārān raṇaśirasi prasamaṃ nihantumugrāḥ agaṇitaśaraśaktighātaduḥkhā na vimukhatāmupayāntyasādhayitvā (4.37)

किमुत सततसर्वदुःखहेतून् प्रकृतिरिपूनुपहन्तुमुद्यतस्य भवति मम विषाददैन्यमद्य व्यसनशतैरपि केन हेतुना वै ॥ ४.३८ ॥

kimuta satatasarvaduḥkhahetūn prakṛtiripūnupahantumudyatasya bhavati mama viṣādadainyamadya vyasanaśatairapi kena hetunā vai (4.38)

अकारणेनैव रिपुक्षतानि गात्रेष्वलण्कारवदुद्वहन्ति महार्हसिद्ध्यै तु समुद्यतस्य दुःखानि कस्मान्मम बाधकानि ॥ ४.३९ ॥

akāraṇenaiva ripukṣatāni gātreṣvalaṇkāravadudvahanti mahārhasiddhyai tu samudyatasya duḥkhāni kasmānmama bādhakāni (4.39)

स्वजीविकामात्रनिबद्धचित्ताः कैवर्तचण्डालकृषीवलाद्याः शीतातपादिव्यसनं सहन्ते जगद्धितार्थं न कथं सहे ऽहम् ॥ ४.४० ॥

svajīvikāmātranibaddhacittāḥ kaivartacaṇḍālakṛṣīvalādyāḥ śītātapādivyasanaṃ sahante jagaddhitārthaṃ na kathaṃ sahe 'ham (4.40)

दशदिग्व्योमपर्यन्तजगत्क्लेशविमोक्षणे प्रतिज्ञाय महात्मापि न क्लेशेभ्यो विमोचितः ॥ ४.४१ ॥

daśadigvyomaparyantajagatkleśavimokṣaṇe pratijñāya mahātmāpi na kleśebhyo vimocitaḥ (4.41)

आत्मप्रमाणमज्ञात्वा ब्रुवन्नुन्मत्तकस्तदा अनिवर्त्ती भविष्यामि तस्मात्क्लेशवधे सदा ॥ ४.४२ ॥

ātmapramāṇamajñātvā bruvannunmattakastadā anivarttī bhaviṣyāmi tasmātkleśavadhe sadā (4.42)

अत्र ग्रही भविष्यामि बद्धवैरश्च विग्रही अन्यत्र तद्विधात्क्लेशात् क्लेशघातानुबन्धिनः ॥ ४.४३ ॥

atra grahī bhaviṣyāmi baddhavairaśca vigrahī anyatra tadvidhātkleśāt kleśaghātānubandhinaḥ (4.43)

गलन्त्वन्त्राणि मे कामं शिरः पततु नाम मे न त्वेवावनतिं यामि सर्वथा क्लेशवैरिणाम् ॥ ४.४४ ॥

galantvantrāṇi me kāmaṃ śiraḥ patatu nāma me na tvevāvanatiṃ yāmi sarvathā kleśavairiṇām (4.44)

निर्वासितस्यापि तु नाम शत्रोर् देशान्तरे स्थानपरिग्रहः स्यात् यतः पुनः संभृतशक्तिरेति न क्लेशशत्रोर्गतिरीदृशी तु ॥ ४.४५ ॥

nirvāsitasyāpi tu nāma śatror deśāntare sthānaparigrahaḥ syāt yataḥ punaḥ saṃbhṛtaśaktireti na kleśaśatrorgatirīdṛśī tu (4.45)

क्वासौ यायान्मनःस्थो निरस्तः स्थित्वा यस्मिन्मद्वधार्थं यतेत नोद्योगो मे केवलं मन्दबुद्धेः क्लेशाः प्रज्ञादृष्टिसाध्या वराकाः ॥ ४.४६ ॥

kvāsau yāyānmanaḥstho nirastaḥ sthitvā yasminmadvadhārthaṃ yateta nodyogo me kevalaṃ mandabuddheḥ kleśāḥ prajñādṛṣṭisādhyā varākāḥ (4.46)

न क्लेशा विषयेषु नेन्द्रियगणे नाप्यन्तराले स्थिता नातो ऽन्यत्र कुहस्थिताः पुनरिमे मथ्नन्ति कृत्स्नं जगत् मायैवेयमतो विमुञ्च हृदयत्रासं भजस्वोद्यमं प्रज्ञार्थं किमकाण्ड एव नरकेष्वात्मानमाबाधसे ॥ ४.४७ ॥

na kleśā viṣayeṣu nendriyagaṇe nāpyantarāle sthitā nāto 'nyatra kuhasthitāḥ punarime mathnanti kṛtsnaṃ jagat māyaiveyamato vimuñca hṛdayatrāsaṃ bhajasvodyamaṃ prajñārthaṃ kimakāṇḍa eva narakeṣvātmānamābādhase (4.47)

एवं विनिश्चित्य करोमि यत्नं यथोक्तशिक्षाप्रतिपत्तिहेतोः वैद्योपदेशाच्चलतः कुतो ऽस्ति भैषज्यसाध्यस्य निरामयत्वम् ॥ ४.४८ ॥

evaṃ viniścitya karomi yatnaṃ yathoktaśikṣāpratipattihetoḥ vaidyopadeśāccalataḥ kuto 'sti bhaiṣajyasādhyasya nirāmayatvam (4.48)