5. Chapter 5

बोधिचर्यावतारे बोधिसत्त्वशिक्षा चतुर्थः परिच्छेदः || परिच्छेद ५ शिक्षां रक्षितुकामेन चित्तं रक्ष्यं प्रयत्नतः न शिक्षा रक्षितुं शक्या चलं चित्तमरक्षता ॥ ५.१ ॥

bodhicaryāvatāre bodhisattvaśikṣā caturthaḥ paricchedaḥ || pariccheda 5 śikṣāṃ rakṣitukāmena cittaṃ rakṣyaṃ prayatnataḥ na śikṣā rakṣituṃ śakyā calaṃ cittamarakṣatā (5.1)

अदान्ता मत्तमातङ्गा न कुर्वन्तीह तां व्यथाम् करोति यामवीच्यादौ मुक्तश्चित्तमतङ्गजः ॥ ५.२ ॥

adāntā mattamātaṅgā na kurvantīha tāṃ vyathām karoti yāmavīcyādau muktaścittamataṅgajaḥ (5.2)

बद्धश्चेच्चितमातङ्गः स्मृतिरज्ज्वा समन्ततः भयमस्तं गतं सर्वं कृत्स्नं कल्याणमागतम् ॥ ५.३ ॥

baddhaśceccitamātaṅgaḥ smṛtirajjvā samantataḥ bhayamastaṃ gataṃ sarvaṃ kṛtsnaṃ kalyāṇamāgatam (5.3)

ब्याघ्राः सिंहा गजा ऋक्षाः सर्पाः सर्वे च शत्रवः सर्वे नरकपालाश्च डाकिन्यो राक्षसास्तथा ॥ ५.४ ॥

byāghrāḥ siṃhā gajā ṛkṣāḥ sarpāḥ sarve ca śatravaḥ sarve narakapālāśca ḍākinyo rākṣasāstathā (5.4)

सर्वे बद्धा भवन्त्येते चित्तस्यैकस्य बन्धनात् चित्तस्यैकस्य दमनात् सर्वे दान्ता भवन्ति च ॥ ५.५ ॥

sarve baddhā bhavantyete cittasyaikasya bandhanāt cittasyaikasya damanāt sarve dāntā bhavanti ca (5.5)

यस्माद्भयानि सर्वाणि दुःखान्यप्रमितानि च चित्तादेव भवन्तीति कथितं तत्त्ववादिना ॥ ५.६ ॥

yasmādbhayāni sarvāṇi duḥkhānyapramitāni ca cittādeva bhavantīti kathitaṃ tattvavādinā (5.6)

शस्त्राणि केन नरके घटितानि प्रयत्नतः तप्तायःकुट्टिमं केन कुतो जाताश्च ताः स्त्रियः ॥ ५.७ ॥

śastrāṇi kena narake ghaṭitāni prayatnataḥ taptāyaḥkuṭṭimaṃ kena kuto jātāśca tāḥ striyaḥ (5.7)

पापचित्तसमुद्भूतं तत्तत्सर्वं जगौ मुनिः तस्मान्न कश्चित्रैलोक्ये चित्तादन्यो भयानकः ॥ ५.८ ॥

pāpacittasamudbhūtaṃ tattatsarvaṃ jagau muniḥ tasmānna kaścitrailokye cittādanyo bhayānakaḥ (5.8)

अदरिद्रं जगत्कृत्वा दानपारमिता यदि जगद्दरिद्रमद्यापि सा कथं पूर्वतायिनाम् ॥ ५.९ ॥

adaridraṃ jagatkṛtvā dānapāramitā yadi jagaddaridramadyāpi sā kathaṃ pūrvatāyinām (5.9)

फलेन सह सर्वस्वत्यागचित्ताज्जने ऽखिले दानपारमिता प्रोक्ता तस्मात् सा चित्तमेव तु ॥ ५.१० ॥

phalena saha sarvasvatyāgacittājjane 'khile dānapāramitā proktā tasmāt sā cittameva tu (5.10)

मत्स्यादयः क्व नीयन्तां मारयेयं यतो न तान् लब्धे विरतिचित्ते तु शीलपारमिता मता ॥ ५.११ ॥

matsyādayaḥ kva nīyantāṃ mārayeyaṃ yato na tān labdhe viraticitte tu śīlapāramitā matā (5.11)

कियतो मारयिष्यामि दुर्जनान् गगनोपमान् मारिते क्रोधचित्ते तु मारिताः सर्वशत्रवः ॥ ५.१२ ॥

kiyato mārayiṣyāmi durjanān gaganopamān mārite krodhacitte tu māritāḥ sarvaśatravaḥ (5.12)

भूमिं छादयितुं सर्वां कुतश्चर्म भविष्यति उपानच्चर्ममात्रेण छन्ना भवति मेदिनी ॥ ५.१३ ॥

bhūmiṃ chādayituṃ sarvāṃ kutaścarma bhaviṣyati upānaccarmamātreṇa channā bhavati medinī (5.13)

बाह्या भावा मया तद्वच् छक्या वारयितुं न हि स्वचित्तं वारयिष्यामि किं ममान्यैर्निवारितैः ॥ ५.१४ ॥

bāhyā bhāvā mayā tadvac chakyā vārayituṃ na hi svacittaṃ vārayiṣyāmi kiṃ mamānyairnivāritaiḥ (5.14)

सहापि वाक्छरीराभ्यां मन्दवृत्तेर्न तत्फलम् यत्पटोरेककस्यापि चित्तस्य ब्रह्मतादिकम् ॥ ५.१५ ॥

sahāpi vākcharīrābhyāṃ mandavṛtterna tatphalam yatpaṭorekakasyāpi cittasya brahmatādikam (5.15)

जपास्तपांसि सर्वाणि दीर्घकालकृतान्यपि अन्यचित्तेन मन्देन वृथैवेत्याह सर्ववित् ॥ ५.१६ ॥

japāstapāṃsi sarvāṇi dīrghakālakṛtānyapi anyacittena mandena vṛthaivetyāha sarvavit (5.16)

दुःखं हन्तुं सुखं प्राप्तुं ते भ्रमन्ति मुधाम्बरे यैरेतद्धर्मसर्वस्वं चित्तं गुह्यं न भावितम् ॥ ५.१७ ॥

duḥkhaṃ hantuṃ sukhaṃ prāptuṃ te bhramanti mudhāmbare yairetaddharmasarvasvaṃ cittaṃ guhyaṃ na bhāvitam (5.17)

तस्मात्स्वधिष्ठितं चित्तं मया कार्यं सुरक्षितम् चित्तरक्षाव्रतं मुक्त्वा बहुभिः किं मम व्रतैः ॥ ५.१८ ॥

tasmātsvadhiṣṭhitaṃ cittaṃ mayā kāryaṃ surakṣitam cittarakṣāvrataṃ muktvā bahubhiḥ kiṃ mama vrataiḥ (5.18)

यथा चपलमध्यस्थो रक्षति व्रणमादरात् एवं दुर्जनमध्यस्थो रक्षेच्चित्तव्रणं सदा ॥ ५.१९ ॥

yathā capalamadhyastho rakṣati vraṇamādarāt evaṃ durjanamadhyastho rakṣeccittavraṇaṃ sadā (5.19)

व्रणदुःखलवाद्भीतो रक्षति व्रणमादरात् संघातपर्वताघाताद् भीतश्चित्तव्रणं न किम् ॥ ५.२० ॥

vraṇaduḥkhalavādbhīto rakṣati vraṇamādarāt saṃghātaparvatāghātād bhītaścittavraṇaṃ na kim (5.20)

अनेन हि विहारेण विहरन् दुर्जनेष्वपि प्रमदाजनमध्ये ऽपि यतिर्धीरो न खण्ड्यते ॥ ५.२१ ॥

anena hi vihāreṇa viharan durjaneṣvapi pramadājanamadhye 'pi yatirdhīro na khaṇḍyate (5.21)

लाभा नश्यन्तु मे कामं सत्कारः कायजीवितम् नश्यत्वन्यच्च कुशलं मा तु चित्तं कदाचन ॥ ५.२२ ॥

lābhā naśyantu me kāmaṃ satkāraḥ kāyajīvitam naśyatvanyacca kuśalaṃ mā tu cittaṃ kadācana (5.22)

चित्तं रक्षितुकामानां मयैष क्रियते ऽञ्जलिः स्मृतिं च संप्रजन्यं च सर्वयत्नेन रक्षत ॥ ५.२३ ॥

cittaṃ rakṣitukāmānāṃ mayaiṣa kriyate 'ñjaliḥ smṛtiṃ ca saṃprajanyaṃ ca sarvayatnena rakṣata (5.23)

व्याध्याकुलो नरो यद्वन् न क्षमः सर्वकर्मसु तथाभ्यां व्याकुलं चित्तं न क्षमं सर्वकर्मसु ॥ ५.२४ ॥

vyādhyākulo naro yadvan na kṣamaḥ sarvakarmasu tathābhyāṃ vyākulaṃ cittaṃ na kṣamaṃ sarvakarmasu (5.24)

असंप्रजन्यचित्तस्य श्रुतचिन्तितभावितम् सच्छिद्रकुम्भजलवन् न स्मृताववतिष्ठते ॥ ५.२५ ॥

asaṃprajanyacittasya śrutacintitabhāvitam sacchidrakumbhajalavan na smṛtāvavatiṣṭhate (5.25)

अनेके श्रुतवन्तो ऽपि श्राद्धा यत्नपरा अपि असंप्रजन्यदोषेण भवन्त्यापत्तिकश्मलाः ॥ ५.२६ ॥

aneke śrutavanto 'pi śrāddhā yatnaparā api asaṃprajanyadoṣeṇa bhavantyāpattikaśmalāḥ (5.26)

असंप्रजन्यचौरेण स्मृतिमोषानुसारिणा उपचित्यापि पुण्यानि मुषिता यान्ति दुर्गतिम् ॥ ५.२७ ॥

asaṃprajanyacaureṇa smṛtimoṣānusāriṇā upacityāpi puṇyāni muṣitā yānti durgatim (5.27)

क्लेशतस्करसङ्घो ऽयम् अवतारगवेषकः प्राप्यावतारं मुष्णाति हन्ति सद्गतिजीबितम् ॥ ५.२८ ॥

kleśataskarasaṅgho 'yam avatāragaveṣakaḥ prāpyāvatāraṃ muṣṇāti hanti sadgatijībitam (5.28)

तस्मात्स्मृतिर्मनोद्वारान् नापनेया कदाचन गतापि प्रत्युपस्थाप्या संस्मृत्यापायिकीं व्यथाम् ॥ ५.२९ ॥

tasmātsmṛtirmanodvārān nāpaneyā kadācana gatāpi pratyupasthāpyā saṃsmṛtyāpāyikīṃ vyathām (5.29)

उपाध्यायानुशासिन्या भीत्याप्यादरकारिणाम् धन्यानां गुरुसंवासात् सुकरं जायते स्मृतिः ॥ ५.३० ॥

upādhyāyānuśāsinyā bhītyāpyādarakāriṇām dhanyānāṃ gurusaṃvāsāt sukaraṃ jāyate smṛtiḥ (5.30)

बुद्धाश्च बोधिसत्त्वाश्च सर्वत्राव्याहतेक्षणाः सर्वमेवाग्रतस्तेषां तेषामस्मि पुरः स्थितः ॥ ५.३१ ॥

buddhāśca bodhisattvāśca sarvatrāvyāhatekṣaṇāḥ sarvamevāgratasteṣāṃ teṣāmasmi puraḥ sthitaḥ (5.31)

इति ध्यात्वा तथा तिष्ठेत् त्रपादरभयान्वितः बुद्धानुस्मृतिरप्येवं भवेत्तस्य मुहुर्मुहुः ॥ ५.३२ ॥

iti dhyātvā tathā tiṣṭhet trapādarabhayānvitaḥ buddhānusmṛtirapyevaṃ bhavettasya muhurmuhuḥ (5.32)

संप्रजन्यं तदायाति न च यात्यागतं पुनः स्मृतिर्यदा मनोद्वारे रक्षार्थमवतिष्ठते ॥ ५.३३ ॥

saṃprajanyaṃ tadāyāti na ca yātyāgataṃ punaḥ smṛtiryadā manodvāre rakṣārthamavatiṣṭhate (5.33)

पूर्वं तावदिदं चित्तं सदोपस्थाप्यमीदृशम् निरिन्द्रियेणेव मया स्थातव्यं काष्ठवत्सदा ॥ ५.३४ ॥

pūrvaṃ tāvadidaṃ cittaṃ sadopasthāpyamīdṛśam nirindriyeṇeva mayā sthātavyaṃ kāṣṭhavatsadā (5.34)

निष्फला नेत्रविक्षेपा न कर्त्तव्याः कदाचन निध्यायन्तीव सततं कार्या दृष्टिरधोगता ॥ ५.३५ ॥

niṣphalā netravikṣepā na karttavyāḥ kadācana nidhyāyantīva satataṃ kāryā dṛṣṭiradhogatā (5.35)

दृष्टिविश्रामहेतोस्तु दिशः पश्येत्कदाचन आभासमात्रं दृष्ट्वा च स्वागतार्थं विलोकयेत् ॥ ५.३६ ॥

dṛṣṭiviśrāmahetostu diśaḥ paśyetkadācana ābhāsamātraṃ dṛṣṭvā ca svāgatārthaṃ vilokayet (5.36)

मार्गादौ भयबोधार्थं मुहुः पश्येच्चतुर्दिशम् दिशो विश्रम्य वीक्षेत परावृत्येव पृष्ठतः ॥ ५.३७ ॥

mārgādau bhayabodhārthaṃ muhuḥ paśyeccaturdiśam diśo viśramya vīkṣeta parāvṛtyeva pṛṣṭhataḥ (5.37)

सरेदपसरेद्वापि पुरः पश्चान्निरूप्य च एवं सर्वास्ववस्थासु कार्यं बुद्ध्वा समाचरेत् ॥ ५.३८ ॥

saredapasaredvāpi puraḥ paścānnirūpya ca evaṃ sarvāsvavasthāsu kāryaṃ buddhvā samācaret (5.38)

कायेनैवमवस्थेयम् इत्याक्षिप्य क्रियां पुनः कथं कायः स्थित इति द्रष्टव्यं पुनरन्तरा ॥ ५.३९ ॥

kāyenaivamavastheyam ityākṣipya kriyāṃ punaḥ kathaṃ kāyaḥ sthita iti draṣṭavyaṃ punarantarā (5.39)

निरूप्यः सर्वयत्नेन चित्तमत्तद्विपस्तथा धर्मचिन्तामहास्तम्भे यथा बद्धो न मुच्यते ॥ ५.४० ॥

nirūpyaḥ sarvayatnena cittamattadvipastathā dharmacintāmahāstambhe yathā baddho na mucyate (5.40)

कुत्र मे वर्तत इति प्रत्यवेक्ष्यं तथा मनः समाधानधुरं नैव क्षणमप्युत्सृजेद्यथा ॥ ५.४१ ॥

kutra me vartata iti pratyavekṣyaṃ tathā manaḥ samādhānadhuraṃ naiva kṣaṇamapyutsṛjedyathā (5.41)

भयोत्सवादिसंबन्धे यद्यशक्तो यथासुखम् दानकाले तु शीलस्य यस्मादुक्तमुपेक्षणम् ॥ ५.४२ ॥

bhayotsavādisaṃbandhe yadyaśakto yathāsukham dānakāle tu śīlasya yasmāduktamupekṣaṇam (5.42)

यद्बुद्ध्वा कर्तुमारब्धं ततो ऽन्यन्न विचिन्तयेत् तदेव तावन्निष्पाद्यं तद्गतेनान्तरात्मना ॥ ५.४३ ॥

yadbuddhvā kartumārabdhaṃ tato 'nyanna vicintayet tadeva tāvanniṣpādyaṃ tadgatenāntarātmanā (5.43)

एवं हि सुकृतं सर्वम् अन्यथा नोभयं भवेत् असंप्रजन्यक्लेशो ऽपि वृद्धिं चैवं गमिष्यति ॥ ५.४४ ॥

evaṃ hi sukṛtaṃ sarvam anyathā nobhayaṃ bhavet asaṃprajanyakleśo 'pi vṛddhiṃ caivaṃ gamiṣyati (5.44)

नानाविधप्रलापेषु वर्तमानेष्वनेकधा कौतूहलेषु सर्वेषु हन्यादौत्सुक्यमागतम् ॥ ५.४५ ॥

nānāvidhapralāpeṣu vartamāneṣvanekadhā kautūhaleṣu sarveṣu hanyādautsukyamāgatam (5.45)

मृन्मर्दनतृणच्छेदरेखाद्यफलमागतम् स्मृत्वा ताथागतीं शिक्षां भीतस्तत्क्षणमुत्सृजेत् ॥ ५.४६ ॥

mṛnmardanatṛṇacchedarekhādyaphalamāgatam smṛtvā tāthāgatīṃ śikṣāṃ bhītastatkṣaṇamutsṛjet (5.46)

यदा चलितुकामः स्याद् वक्तुकामो ऽपि वा भवेत् स्वचित्तं प्रत्यवेक्ष्यादौ कुर्याद्धैर्येण युक्तिमत् ॥ ५.४७ ॥

yadā calitukāmaḥ syād vaktukāmo 'pi vā bhavet svacittaṃ pratyavekṣyādau kuryāddhairyeṇa yuktimat (5.47)

अनुनीतं प्रतिहतं यदा पश्येत्स्वकं मनः न कर्तव्यं न वक्तव्यं स्थातव्यं काष्ठवत्तदा ॥ ५.४८ ॥

anunītaṃ pratihataṃ yadā paśyetsvakaṃ manaḥ na kartavyaṃ na vaktavyaṃ sthātavyaṃ kāṣṭhavattadā (5.48)

उद्धतं सोपहासं वा यदा मानमदान्वितम् सोत्प्रासातिशयं वक्रं वञ्चकं च मनो भवेत् ॥ ५.४९ ॥

uddhataṃ sopahāsaṃ vā yadā mānamadānvitam sotprāsātiśayaṃ vakraṃ vañcakaṃ ca mano bhavet (5.49)

यदात्मोत्कर्षणाभासं परपंसनमेव च साधिक्षेपं ससंरम्भं स्थातव्यं काष्ठवत्तदा ॥ ५.५० ॥

yadātmotkarṣaṇābhāsaṃ parapaṃsanameva ca sādhikṣepaṃ sasaṃrambhaṃ sthātavyaṃ kāṣṭhavattadā (5.50)

लाभसत्कारकीर्त्यर्थि परिवारार्थि वा पुनः उपस्थानार्थि मे चित्तं तस्मात्तिष्ठामि काष्ठवत् ॥ ५.५१ ॥

lābhasatkārakīrtyarthi parivārārthi vā punaḥ upasthānārthi me cittaṃ tasmāttiṣṭhāmi kāṣṭhavat (5.51)

परार्थरूक्षं स्वार्थार्थि परिषत्काममेव वा वक्तुमिच्छति मे चित्तं तस्मात्तिष्ठामि काष्ठवत् ॥ ५.५२ ॥

parārtharūkṣaṃ svārthārthi pariṣatkāmameva vā vaktumicchati me cittaṃ tasmāttiṣṭhāmi kāṣṭhavat (5.52)

असहिष्ण्वलसं भीतं प्रगल्भं मुखरं तथा स्वपक्षाभिनिविष्टं वा तस्मात्तिष्ठामि काष्ठवत् ॥ ५.५३ ॥

asahiṣṇvalasaṃ bhītaṃ pragalbhaṃ mukharaṃ tathā svapakṣābhiniviṣṭaṃ vā tasmāttiṣṭhāmi kāṣṭhavat (5.53)

एवं संक्लिष्टमालोक्य निष्फलारम्भि वा मनः निगृह्णीयाद् दृढं शूरः प्रतिपक्षेण तत्सदा ॥ ५.५४ ॥

evaṃ saṃkliṣṭamālokya niṣphalārambhi vā manaḥ nigṛhṇīyād dṛḍhaṃ śūraḥ pratipakṣeṇa tatsadā (5.54)

सुनिश्चितं सुप्रसन्नं धीरं सादरगौरवम् सलज्जं सभयं शान्तं पराराधनतत्परम् ॥ ५.५५ ॥

suniścitaṃ suprasannaṃ dhīraṃ sādaragauravam salajjaṃ sabhayaṃ śāntaṃ parārādhanatatparam (5.55)

परस्परविरुद्धाभिर् बालेच्छाभिरखेदितम् क्लेशोत्पादादिदं ह्येतद् एषामिति दयान्वितम् ॥ ५.५६ ॥

parasparaviruddhābhir bālecchābhirakheditam kleśotpādādidaṃ hyetad eṣāmiti dayānvitam (5.56)

आत्मसत्त्ववशं नित्यम् अनवद्येषु वस्तुषु निर्माणमिव निर्मानं धारयाम्येष मानसम् ॥ ५.५७ ॥

ātmasattvavaśaṃ nityam anavadyeṣu vastuṣu nirmāṇamiva nirmānaṃ dhārayāmyeṣa mānasam (5.57)

चिरात्प्राप्तं क्षणवरं स्मृत्वा स्मृत्वा मुहुर्मुहुः धारयामीदृशं चित्तम् अप्रकम्प्यं सुमेरुवत् ॥ ५.५८ ॥

cirātprāptaṃ kṣaṇavaraṃ smṛtvā smṛtvā muhurmuhuḥ dhārayāmīdṛśaṃ cittam aprakampyaṃ sumeruvat (5.58)

गृध्रैरामिषसंगृद्धैः कृष्यमाण इतस्ततः न करोत्यन्यथा कायः कस्मादत्र प्रतिक्रियाम् ॥ ५.५९ ॥

gṛdhrairāmiṣasaṃgṛddhaiḥ kṛṣyamāṇa itastataḥ na karotyanyathā kāyaḥ kasmādatra pratikriyām (5.59)

रक्षसीमं मनः कस्माद् आत्मीकृत्य समुच्छ्रयम् त्वत्तश्चेत्पृथगेवायं तेनात्र तव को व्ययः ॥ ५.६० ॥

rakṣasīmaṃ manaḥ kasmād ātmīkṛtya samucchrayam tvattaścetpṛthagevāyaṃ tenātra tava ko vyayaḥ (5.60)

न स्वीकरोषि हे मूढ काष्ठपुत्तलकं शुचिम् अमेध्यघटितं यन्त्रं कस्माद्रक्षसि पूतिकम् ॥ ५.६१ ॥

na svīkaroṣi he mūḍha kāṣṭhaputtalakaṃ śucim amedhyaghaṭitaṃ yantraṃ kasmādrakṣasi pūtikam (5.61)

इमं चर्मपुटं तावत् स्वबुद्ध्यैव पृथक् कुरु अस्थिपञ्जरतो मांसं प्रज्ञाशस्त्रेण मोचय ॥ ५.६२ ॥

imaṃ carmapuṭaṃ tāvat svabuddhyaiva pṛthak kuru asthipañjarato māṃsaṃ prajñāśastreṇa mocaya (5.62)

अस्थीन्यपि पृथक् कृत्वा पश्य मज्जानमन्ततः किमत्र सारमस्तीति स्वयमेव विचारय ॥ ५.६३ ॥

asthīnyapi pṛthak kṛtvā paśya majjānamantataḥ kimatra sāramastīti svayameva vicāraya (5.63)

एवमन्विष्य यत्नेन न दृष्टं सारमत्र ते अधुना वद कस्मात्त्वं कायमद्यापि रक्षसि ॥ ५.६४ ॥

evamanviṣya yatnena na dṛṣṭaṃ sāramatra te adhunā vada kasmāttvaṃ kāyamadyāpi rakṣasi (5.64)

न खादितव्यमशुचि त्वया पेयं न शोणितम् नान्त्राणि चूषितव्यानि किं कायेन करिष्यसि ॥ ५.६५ ॥

na khāditavyamaśuci tvayā peyaṃ na śoṇitam nāntrāṇi cūṣitavyāni kiṃ kāyena kariṣyasi (5.65)

युक्तं गृध्रशृगालादेर् आहारार्थं तु रक्षितुम् कर्मोपकरणं त्वेतन् मनुष्याणां शरीरकम् ॥ ५.६६ ॥

yuktaṃ gṛdhraśṛgālāder āhārārthaṃ tu rakṣitum karmopakaraṇaṃ tvetan manuṣyāṇāṃ śarīrakam (5.66)

एवं ते रक्षतश्चापि मृत्युराच्छिद्य निर्दयः कायं दास्यति गृध्रेभ्यस् तदा त्वं किं करिष्यसि ॥ ५.६७ ॥

evaṃ te rakṣataścāpi mṛtyurācchidya nirdayaḥ kāyaṃ dāsyati gṛdhrebhyas tadā tvaṃ kiṃ kariṣyasi (5.67)

न स्थास्यतीति भृत्याय न वस्त्रादि प्रदीयते कायो यास्यति खादित्वा कस्मात्त्वं कुरुषे व्ययम् ॥ ५.६८ ॥

na sthāsyatīti bhṛtyāya na vastrādi pradīyate kāyo yāsyati khāditvā kasmāttvaṃ kuruṣe vyayam (5.68)

दत्त्वास्मै वेतनं तस्मात् स्वार्थं कुरु मनो ऽधुना नहि वैतनिकोपात्तं सर्वं तस्मै प्रदीयते ॥ ५.६९ ॥

dattvāsmai vetanaṃ tasmāt svārthaṃ kuru mano 'dhunā nahi vaitanikopāttaṃ sarvaṃ tasmai pradīyate (5.69)

काये नौबुद्धिमाधाय गत्यागमननिश्चयात् यथाकामङ्गमं कायं कुरु सत्त्वार्थसिद्धये ॥ ५.७० ॥

kāye naubuddhimādhāya gatyāgamananiścayāt yathākāmaṅgamaṃ kāyaṃ kuru sattvārthasiddhaye (5.70)

एवं वशीकृतस्वात्मा नित्यं स्मितमुखो भवेत् त्यजेद् भृकुटिसङ्कोचं पूर्वाभाषी जगत्सुहृत् ॥ ५.७१ ॥

evaṃ vaśīkṛtasvātmā nityaṃ smitamukho bhavet tyajed bhṛkuṭisaṅkocaṃ pūrvābhāṣī jagatsuhṛt (5.71)

सशब्दपातं सहसा न पीठादीन् विनिक्षिपेत् नास्फालयेत्कपाटं च स्यान्निःशब्दरुचिः सदा ॥ ५.७२ ॥

saśabdapātaṃ sahasā na pīṭhādīn vinikṣipet nāsphālayetkapāṭaṃ ca syānniḥśabdaruciḥ sadā (5.72)

बको बिडालश्चौरश्च निःशब्दो निभृतश्चरन् प्राप्नोत्यभिमतं कार्यम् एवं नित्यं यतिश्चरेत् ॥ ५.७३ ॥

bako biḍālaścauraśca niḥśabdo nibhṛtaścaran prāpnotyabhimataṃ kāryam evaṃ nityaṃ yatiścaret (5.73)

परचोदनदक्षाणाम् अनधीष्टोपकारिणाम् प्रतीच्छेच्छिरसा वाक्यं सर्वशिष्यः सदा भवेत् ॥ ५.७४ ॥

paracodanadakṣāṇām anadhīṣṭopakāriṇām pratīcchecchirasā vākyaṃ sarvaśiṣyaḥ sadā bhavet (5.74)

सुभाषितेषु सर्वेषु साधुकारमुदीरयेत् पुण्यकारिणमालोक्य स्तुतिभिः संप्रहर्षयेत् ॥ ५.७५ ॥

subhāṣiteṣu sarveṣu sādhukāramudīrayet puṇyakāriṇamālokya stutibhiḥ saṃpraharṣayet (5.75)

परोक्षं च गुणान् ब्रूयाद् अनुब्रूयाच्च तोषतः स्ववर्णे भाष्यमाणे च भावयेत्तद्गुणज्ञताम् ॥ ५.७६ ॥

parokṣaṃ ca guṇān brūyād anubrūyācca toṣataḥ svavarṇe bhāṣyamāṇe ca bhāvayettadguṇajñatām (5.76)

सर्वारम्भा हि तुष्ट्यर्थाः सा वित्तैरपि दुर्लभा भोक्ष्ये तुष्टिसुखं तस्मात् परश्रमकृतैर्गुणैः ॥ ५.७७ ॥

sarvārambhā hi tuṣṭyarthāḥ sā vittairapi durlabhā bhokṣye tuṣṭisukhaṃ tasmāt paraśramakṛtairguṇaiḥ (5.77)

न चात्र मे व्ययः कश्चित् परत्र च महत्सुखम् अप्रीतिदुःखं द्वेषैस्तु महद्दुःखं परत्र च ॥ ५.७८ ॥

na cātra me vyayaḥ kaścit paratra ca mahatsukham aprītiduḥkhaṃ dveṣaistu mahadduḥkhaṃ paratra ca (5.78)

विश्वस्तविन्यस्तपदं विस्पष्टार्थं मनोरमम् श्रुतिसौख्यं कृपामूलं मृदुमन्दस्वरं वदेत् ॥ ५.७९ ॥

viśvastavinyastapadaṃ vispaṣṭārthaṃ manoramam śrutisaukhyaṃ kṛpāmūlaṃ mṛdumandasvaraṃ vadet (5.79)

ऋजु पश्येत्सदा सत्त्वांश् चक्षुषा संपिबन्निव एतानेव समाश्रित्य बुद्धत्वं मे भविष्यति ॥ ५.८० ॥

ṛju paśyetsadā sattvāṃś cakṣuṣā saṃpibanniva etāneva samāśritya buddhatvaṃ me bhaviṣyati (5.80)

सातत्याभिनिवेशोत्थं प्रतिपक्षोत्थमेव च गुणोपकारिक्षेत्रे च दुःखिते च महच्छुभम् ॥ ५.८१ ॥

sātatyābhiniveśotthaṃ pratipakṣotthameva ca guṇopakārikṣetre ca duḥkhite ca mahacchubham (5.81)

दक्ष उत्थानसंपन्नः स्वयङ्कारी सदा भवेत् नावकाशः प्रदातव्यः कस्यचित्सर्वकर्मसु ॥ ५.८२ ॥

dakṣa utthānasaṃpannaḥ svayaṅkārī sadā bhavet nāvakāśaḥ pradātavyaḥ kasyacitsarvakarmasu (5.82)

उत्तरोत्तरतः श्रेष्ठा दानपारमितादयः नेतरार्थं त्यजेच्छ्रेष्ठाम् अन्यत्राचारसेतुतः ॥ ५.८३ ॥

uttarottarataḥ śreṣṭhā dānapāramitādayaḥ netarārthaṃ tyajecchreṣṭhām anyatrācārasetutaḥ (5.83)

एवं बुद्ध्वा परार्थेषु भवेत्सततमुत्थितः निषिद्धमप्यनुज्ञातं कृपालोरर्थदर्शिनः ॥ ५.८४ ॥

evaṃ buddhvā parārtheṣu bhavetsatatamutthitaḥ niṣiddhamapyanujñātaṃ kṛpālorarthadarśinaḥ (5.84)

विनिपातगतानाथब्रतस्थान् संविभज्य च भुञ्जीत मध्यमां मात्रां त्रिचीवरबहिस्त्यजेत् ॥ ५.८५ ॥

vinipātagatānāthabratasthān saṃvibhajya ca bhuñjīta madhyamāṃ mātrāṃ tricīvarabahistyajet (5.85)

सद्धर्मसेबकं कायम् इतरार्थे न पीडयेत् एवमेव हि सत्त्वानाम् आशामाशु प्रपूरयेत् ॥ ५.८६ ॥

saddharmasebakaṃ kāyam itarārthe na pīḍayet evameva hi sattvānām āśāmāśu prapūrayet (5.86)

त्यजेन्न जीवितं तस्माद् अशुद्धे करुणाशये तुल्याशये तु तत्त्याज्यम् इत्थं न परिहीयते ॥ ५.८७ ॥

tyajenna jīvitaṃ tasmād aśuddhe karuṇāśaye tulyāśaye tu tattyājyam itthaṃ na parihīyate (5.87)

धर्मं निर्गौरवे स्वस्थे न शिरोवेष्ठिते वदेत् सच्छत्रदण्डशस्त्रे च नावगुण्ठितमस्तके ॥ ५.८८ ॥

dharmaṃ nirgaurave svasthe na śiroveṣṭhite vadet sacchatradaṇḍaśastre ca nāvaguṇṭhitamastake (5.88)

गम्भीरोदारमल्पेषु न स्त्रीषु पुरुषं विना हीनोत्कृष्टेषु धर्मेषु समं गौरवमाचरेत् ॥ ५.८९ ॥

gambhīrodāramalpeṣu na strīṣu puruṣaṃ vinā hīnotkṛṣṭeṣu dharmeṣu samaṃ gauravamācaret (5.89)

नोदारधर्मपात्रं च हीने धर्मे नियोजयेत् न चाचारं परित्यज्य सूत्रमन्त्रैः प्रलोभयेत् ॥ ५.९० ॥

nodāradharmapātraṃ ca hīne dharme niyojayet na cācāraṃ parityajya sūtramantraiḥ pralobhayet (5.90)

दन्तकाष्ठस्य खेटस्य विसर्जनमपावृतम् नेष्टं जले स्थले भोग्ये मूत्रादेश्चापि गर्हितम् ॥ ५.९१ ॥

dantakāṣṭhasya kheṭasya visarjanamapāvṛtam neṣṭaṃ jale sthale bhogye mūtrādeścāpi garhitam (5.91)

मुखपूरं न भुञ्जीत सशब्दं प्रसृताननम् प्रलम्बपादं नासीत न बाहू मर्दयेत्समम् ॥ ५.९२ ॥

mukhapūraṃ na bhuñjīta saśabdaṃ prasṛtānanam pralambapādaṃ nāsīta na bāhū mardayetsamam (5.92)

नैकयाऽन्यस्त्रिया कुर्याद् यानं शयनमासनम् लोकाप्रसादकं सर्वं दृष्ट्वा पृष्ट्वा च वर्जयेत् ॥ ५.९३ ॥

naikayā'nyastriyā kuryād yānaṃ śayanamāsanam lokāprasādakaṃ sarvaṃ dṛṣṭvā pṛṣṭvā ca varjayet (5.93)

नाङ्गुल्या कारयेत्किंचिद् दक्षिणेन तु सादरम् समस्तेनैव हस्तेन मार्गमप्येवमादिशेत् ॥ ५.९४ ॥

nāṅgulyā kārayetkiṃcid dakṣiṇena tu sādaram samastenaiva hastena mārgamapyevamādiśet (5.94)

न बाहूत्क्षेपकं कंचिच् छब्दयेदल्पसंभ्रमे अच्छटादि तु कर्तव्यम् अन्यथा स्यादसंवृतः ॥ ५.९५ ॥

na bāhūtkṣepakaṃ kaṃcic chabdayedalpasaṃbhrame acchaṭādi tu kartavyam anyathā syādasaṃvṛtaḥ (5.95)

नाथनिर्वाणशय्यावच् छयीतेप्सितया दिशा संप्रजान।ल्लघूत्थानः प्रागवश्यं नियोगतः ॥ ५.९६ ॥

nāthanirvāṇaśayyāvac chayītepsitayā diśā saṃprajāna/llaghūtthānaḥ prāgavaśyaṃ niyogataḥ (5.96)

आचारो बोधिसत्त्वानाम् अप्रमेय उदाहृतः चित्तशोधनमाचारं नियतं तावदाचरेत् ॥ ५.९७ ॥

ācāro bodhisattvānām aprameya udāhṛtaḥ cittaśodhanamācāraṃ niyataṃ tāvadācaret (5.97)

रात्रिन्दिवं च त्रिस्कन्धं त्रिकालं च प्रवर्तयेत् शेषापत्तिशमस्तेन बोधिचित्तजिनाश्रयात् ॥ ५.९८ ॥

rātrindivaṃ ca triskandhaṃ trikālaṃ ca pravartayet śeṣāpattiśamastena bodhicittajināśrayāt (5.98)

या अवस्थाः प्रपद्येत स्वयं परवशो ऽपि वा तास्ववस्थासु याः शिक्षाः शिक्षेत्ता एव यत्नतः ॥ ५.९९ ॥

yā avasthāḥ prapadyeta svayaṃ paravaśo 'pi vā tāsvavasthāsu yāḥ śikṣāḥ śikṣettā eva yatnataḥ (5.99)

न हि तद्विद्यते किंचिद् यन्न शिक्ष्यं जिनात्मजैः न तदस्ति न यत्पुण्यम् एवं विहरतः सतः ॥ ५.१०० ॥

na hi tadvidyate kiṃcid yanna śikṣyaṃ jinātmajaiḥ na tadasti na yatpuṇyam evaṃ viharataḥ sataḥ (5.100)

पारम्पर्येण साक्षाद्वा सत्त्वार्थं नान्यदाचरेत् सत्त्वानामेव चार्थाय सर्वं बोधाय नामयेत् ॥ ५.१०१ ॥

pāramparyeṇa sākṣādvā sattvārthaṃ nānyadācaret sattvānāmeva cārthāya sarvaṃ bodhāya nāmayet (5.101)

सदा कल्याणमित्रं च जीवितार्थे ऽपि न त्यजेत् बोधिसत्त्वव्रतधरं महायानार्थकोविदम् ॥ ५.१०२ ॥

sadā kalyāṇamitraṃ ca jīvitārthe 'pi na tyajet bodhisattvavratadharaṃ mahāyānārthakovidam (5.102)

श्रीसंभवविमोक्षाच्च शिक्षेद्यद्गुरुवर्तनम् एतच्चान्यच्च बुद्धोक्तं ज्ञेयं सूत्रान्तवाचनात् ॥ ५.१०३ ॥

śrīsaṃbhavavimokṣācca śikṣedyadguruvartanam etaccānyacca buddhoktaṃ jñeyaṃ sūtrāntavācanāt (5.103)

शिक्षाः सूत्रेषु दृश्यन्ते तस्मात्सूत्राणि वाचयेत् आकाशगर्भे सूत्रे च मूलापत्तीर्निरूपयेत् ॥ ५.१०४ ॥

śikṣāḥ sūtreṣu dṛśyante tasmātsūtrāṇi vācayet ākāśagarbhe sūtre ca mūlāpattīrnirūpayet (5.104)

शिक्षासमुच्चयो ऽवश्यं द्रष्टव्यश्च पुनः पुनः विस्तरेण सदाचारो यस्मात्तत्र प्रदर्शितः ॥ ५.१०५ ॥

śikṣāsamuccayo 'vaśyaṃ draṣṭavyaśca punaḥ punaḥ vistareṇa sadācāro yasmāttatra pradarśitaḥ (5.105)

सङ्क्षेपेणाथवा तावत् पश्येत्सूत्रसमुच्चयम् आर्यनागार्जुनाबद्धं द्वितीयं च प्रयत्नतः ॥ ५.१०६ ॥

saṅkṣepeṇāthavā tāvat paśyetsūtrasamuccayam āryanāgārjunābaddhaṃ dvitīyaṃ ca prayatnataḥ (5.106)

यतो निवार्यते यत्र यदेव च नियुज्यते तल्लोकचित्तरक्षार्थं शिक्षां दृष्ट्वा समाचरेत् ॥ ५.१०७ ॥

yato nivāryate yatra yadeva ca niyujyate tallokacittarakṣārthaṃ śikṣāṃ dṛṣṭvā samācaret (5.107)

एतदेव समासेन संप्रजन्यस्य लक्षणम् यत्कायचित्तावस्थायाः प्रत्यवेक्षा मुहुर्मुहुः ॥ ५.१०८ ॥

etadeva samāsena saṃprajanyasya lakṣaṇam yatkāyacittāvasthāyāḥ pratyavekṣā muhurmuhuḥ (5.108)

कायेनैव पठिष्यामि वाक्पाठेन तु किं भवेत् चिकित्सापाठमात्रेण रोगिणः किं भविष्यति ॥ ५.१०९ ॥

kāyenaiva paṭhiṣyāmi vākpāṭhena tu kiṃ bhavet cikitsāpāṭhamātreṇa rogiṇaḥ kiṃ bhaviṣyati (5.109)