8. Chapter 8

बोधिचर्यावतारे वीर्यपारमिता नाम सप्तमः परिच्छेदः || परिच्छेद ८ वर्धयित्वैवमुत्साहं समाधौ स्थापयेन्मनः विक्षिप्तचित्तस्तु नरः क्लेशदंष्ट्रान्तरे स्थितः ॥ ८.१ ॥

bodhicaryāvatāre vīryapāramitā nāma saptamaḥ paricchedaḥ || pariccheda 8 vardhayitvaivamutsāhaṃ samādhau sthāpayenmanaḥ vikṣiptacittastu naraḥ kleśadaṃṣṭrāntare sthitaḥ (8.1)

कायचित्तविवेकेन विक्षेपस्य न संभवः तस्माल्लोकं परित्यज्य वितर्कान् परिवर्जयेत् ॥ ८.२ ॥

kāyacittavivekena vikṣepasya na saṃbhavaḥ tasmāllokaṃ parityajya vitarkān parivarjayet (8.2)

स्नेहान्न त्यज्यते लोको लाभादिषु च तृष्णया तस्मादेतत्परित्यागे विद्वानेवं विभावयेत् ॥ ८.३ ॥

snehānna tyajyate loko lābhādiṣu ca tṛṣṇayā tasmādetatparityāge vidvānevaṃ vibhāvayet (8.3)

शमथेन विपश्यनासुयुक्तः कुरुते क्लेशविनाशमित्यवेत्य शमथः प्रथमं गवेषणीयः स च लोके निरपेक्षयाभिरत्या ॥ ८.४ ॥

śamathena vipaśyanāsuyuktaḥ kurute kleśavināśamityavetya śamathaḥ prathamaṃ gaveṣaṇīyaḥ sa ca loke nirapekṣayābhiratyā (8.4)

कस्यानित्येष्वनित्यस्य स्नेहो भवितुमर्हति येन जन्मसहस्राणि द्रष्टव्यो न पुनः प्रियः ॥ ८.५ ॥

kasyānityeṣvanityasya sneho bhavitumarhati yena janmasahasrāṇi draṣṭavyo na punaḥ priyaḥ (8.5)

अपश्यन्नरतिं याति समाधौ न च तिष्ठति न च तृप्यति दृष्ट्वापि पूर्ववद् बाध्यते तृषा ॥ ८.६ ॥

apaśyannaratiṃ yāti samādhau na ca tiṣṭhati na ca tṛpyati dṛṣṭvāpi pūrvavad bādhyate tṛṣā (8.6)

न पश्यति यथाभूतं संवेगादवहीयते दह्यते तेन शोकेन प्रियसंगमकाङ्क्षया ॥ ८.७ ॥

na paśyati yathābhūtaṃ saṃvegādavahīyate dahyate tena śokena priyasaṃgamakāṅkṣayā (8.7)

तच्चिन्तया मुधा याति ह्रस्वमायुर्मुहुर्मुहुः अशाश्वतेन मित्रेन धर्मो भ्रश्यति शाश्वतः ॥ ८.८ ॥

taccintayā mudhā yāti hrasvamāyurmuhurmuhuḥ aśāśvatena mitrena dharmo bhraśyati śāśvataḥ (8.8)

बालैः सभागचरितो नियतं याति दुर्गतिम् नेष्यते विषभागश्च किं प्राप्तं बालसंगमात् ॥ ८.९ ॥

bālaiḥ sabhāgacarito niyataṃ yāti durgatim neṣyate viṣabhāgaśca kiṃ prāptaṃ bālasaṃgamāt (8.9)

क्षणाद् भवन्ति सुहृदो भवन्ति रिपवः क्षणात् तोषस्थाने प्रकुप्यन्ति दुराराधाः पृथग्जनाः ॥ ८.१० ॥

kṣaṇād bhavanti suhṛdo bhavanti ripavaḥ kṣaṇāt toṣasthāne prakupyanti durārādhāḥ pṛthagjanāḥ (8.10)

हितमुक्ताः प्रकुप्यन्ति वारयन्ति च मां हितात् अथ न श्रूयते तेषां कुपिता यान्ति दुर्गतिम् ॥ ८.११ ॥

hitamuktāḥ prakupyanti vārayanti ca māṃ hitāt atha na śrūyate teṣāṃ kupitā yānti durgatim (8.11)

ईर्ष्योत्कृष्टात् समाद्वन्द्वो हीनान्मानः स्तुतेर्मदः अवर्णात् प्रतिघश्चेति कदा बालाद्धितं भवेत् ॥ ८.१२ ॥

īrṣyotkṛṣṭāt samādvandvo hīnānmānaḥ stutermadaḥ avarṇāt pratighaśceti kadā bālāddhitaṃ bhavet (8.12)

आत्मोत्कर्षः परावर्णः संसाररतिसंकथा इत्याद्यवश्यमशुभं किंचिद्बालस्य बालतः ॥ ८.१३ ॥

ātmotkarṣaḥ parāvarṇaḥ saṃsāraratisaṃkathā ityādyavaśyamaśubhaṃ kiṃcidbālasya bālataḥ (8.13)

एवं तस्यापि तत्सङ्गात् तेनानर्थसमागमः एकाकी विहरिष्यामि सुखमक्लिष्टमानसः ॥ ८.१४ ॥

evaṃ tasyāpi tatsaṅgāt tenānarthasamāgamaḥ ekākī vihariṣyāmi sukhamakliṣṭamānasaḥ (8.14)

बालाद्दूरं पलायेत प्राप्तमाराधयेत् प्रियैः न संस्तवानुबन्धेन किंतूदासीनसाधुवत् ॥ ८.१५ ॥

bālāddūraṃ palāyeta prāptamārādhayet priyaiḥ na saṃstavānubandhena kiṃtūdāsīnasādhuvat (8.15)

धर्मार्थमात्रमादाय भृङ्गवत् कुसुमान्मधु अपूर्व इव सर्वत्र विहरिष्याम्यसंस्तुतः ॥ ८.१६ ॥

dharmārthamātramādāya bhṛṅgavat kusumānmadhu apūrva iva sarvatra vihariṣyāmyasaṃstutaḥ (8.16)

लाभी च सत्कृतश्चाहम् इच्छन्ति बहवश्च माम् इति मर्त्यस्य संप्राप्तान् मरणाज्जायते भयम् ॥ ८.१७ ॥

lābhī ca satkṛtaścāham icchanti bahavaśca mām iti martyasya saṃprāptān maraṇājjāyate bhayam (8.17)

यत्र तत्र रतिं याति मनः सुखाभिमोहितम् तत्तत्सहस्रगुणितं दुःखं भूत्वोपतिष्ठति ॥ ८.१८ ॥

yatra tatra ratiṃ yāti manaḥ sukhābhimohitam tattatsahasraguṇitaṃ duḥkhaṃ bhūtvopatiṣṭhati (8.18)

तस्मात् प्राज्ञो न तमिच्छेद् इच्छातो जायते भयम् स्वयमेव च यात्येतद् धैर्यं कृत्वा प्रतीक्षताम् ॥ ८.१९ ॥

tasmāt prājño na tamicched icchāto jāyate bhayam svayameva ca yātyetad dhairyaṃ kṛtvā pratīkṣatām (8.19)

बहवो लाभिनो ऽभूवन् बहवश्च यशस्विनः सह लाभयशोभिस्ते न ज्ञाताः क्व गता इति ॥ ८.२० ॥

bahavo lābhino 'bhūvan bahavaśca yaśasvinaḥ saha lābhayaśobhiste na jñātāḥ kva gatā iti (8.20)

मामेवान्ये जुगुप्सन्ति किं प्रहृष्याम्यहं स्तुतः मामेवान्ये प्रशंसन्ति किं विषीदामि निन्दितः ॥ ८.२१ ॥

māmevānye jugupsanti kiṃ prahṛṣyāmyahaṃ stutaḥ māmevānye praśaṃsanti kiṃ viṣīdāmi ninditaḥ (8.21)

नानाधिमुक्तिकाः सत्त्वा जिनैरपि न तोषिताः किं पुनर्मादृशैरज्ञैस् तस्मात् किं कोकचिन्तया ॥ ८.२२ ॥

nānādhimuktikāḥ sattvā jinairapi na toṣitāḥ kiṃ punarmādṛśairajñais tasmāt kiṃ kokacintayā (8.22)

निन्दन्त्यलाभिनं सत्त्वम् अवध्यायन्ति लाभिनम् प्रकृत्या दुःखसंवासैः कथं तैर्जायते रतिः ॥ ८.२३ ॥

nindantyalābhinaṃ sattvam avadhyāyanti lābhinam prakṛtyā duḥkhasaṃvāsaiḥ kathaṃ tairjāyate ratiḥ (8.23)

न बालः कस्यचिन्मित्रम् इति चोक्तं तथागतैः न स्वार्थेन विना प्रीतिर् यस्माद्बालस्य जायते ॥ ८.२४ ॥

na bālaḥ kasyacinmitram iti coktaṃ tathāgataiḥ na svārthena vinā prītir yasmādbālasya jāyate (8.24)

स्वार्थद्वारेण या प्रीतिर् आत्मार्थं प्रीतिरेव सा द्रव्यनाशे यथोद्वेगः सुखहानिकृतो हि सः ॥ ८.२५ ॥

svārthadvāreṇa yā prītir ātmārthaṃ prītireva sā dravyanāśe yathodvegaḥ sukhahānikṛto hi saḥ (8.25)

नावध्यायन्ति तरवो न चाराध्याः प्रयत्नतः कदा तैः सुखसंवासैः सह वासो भवेन्मम ॥ ८.२६ ॥

nāvadhyāyanti taravo na cārādhyāḥ prayatnataḥ kadā taiḥ sukhasaṃvāsaiḥ saha vāso bhavenmama (8.26)

शून्यदेवकुले स्थित्वा वृक्षमूले गुहासु वा कदानपेक्षो यास्यामि पृष्ठतो ऽनवलोकयन् ॥ ८.२७ ॥

śūnyadevakule sthitvā vṛkṣamūle guhāsu vā kadānapekṣo yāsyāmi pṛṣṭhato 'navalokayan (8.27)

अममेषु प्रदेशेषु विस्तीर्णेषु स्वभावतः स्वच्छन्दचार्यनिलयो विहरिष्याम्यहं कदा ॥ ८.२८ ॥

amameṣu pradeśeṣu vistīrṇeṣu svabhāvataḥ svacchandacāryanilayo vihariṣyāmyahaṃ kadā (8.28)

मृत्पात्रमात्रविभवश् चौरासंभोगचीवरः निर्भयो विहरिष्यामि कदा कायमगोपयन् ॥ ८.२९ ॥

mṛtpātramātravibhavaś caurāsaṃbhogacīvaraḥ nirbhayo vihariṣyāmi kadā kāyamagopayan (8.29)

कायभूमिं निजां गत्वा कङ्कालैरपरैः सह स्वकायं तुलयिष्यामि कदा शतनधर्मिणम् ॥ ८.३० ॥

kāyabhūmiṃ nijāṃ gatvā kaṅkālairaparaiḥ saha svakāyaṃ tulayiṣyāmi kadā śatanadharmiṇam (8.30)

अयमेव हि कायो मे एवं पूतिर्भविष्यति शृगाला अपि यद्गन्धान् नोपसर्पेयुरन्तिकम् ॥ ८.३१ ॥

ayameva hi kāyo me evaṃ pūtirbhaviṣyati śṛgālā api yadgandhān nopasarpeyurantikam (8.31)

अस्यैकस्यापि कायस्य सहजा अस्थिखण्डकाः पृथक् पृथग्गमिष्यन्ति किमुतान्यः प्रियो जनः ॥ ८.३२ ॥

asyaikasyāpi kāyasya sahajā asthikhaṇḍakāḥ pṛthak pṛthaggamiṣyanti kimutānyaḥ priyo janaḥ (8.32)

एक उत्पद्यते जन्तुर् म्रियते चैक एव हि नान्यस्य तद्व्यथाभागः किं प्रियैर्विघ्नकारकैः ॥ ८.३३ ॥

eka utpadyate jantur mriyate caika eva hi nānyasya tadvyathābhāgaḥ kiṃ priyairvighnakārakaiḥ (8.33)

अध्वानं प्रतिपन्नस्य यथावासपरिग्रहः तथा भवाध्वगस्यापि जन्मावासपरिग्रहः ॥ ८.३४ ॥

adhvānaṃ pratipannasya yathāvāsaparigrahaḥ tathā bhavādhvagasyāpi janmāvāsaparigrahaḥ (8.34)

चतुर्भिः पुरुषैर्यावत् स न निर्धार्यते ततः आशोच्यमानो लोकेन तावदेव वनं व्रजेत् ॥ ८.३५ ॥

caturbhiḥ puruṣairyāvat sa na nirdhāryate tataḥ āśocyamāno lokena tāvadeva vanaṃ vrajet (8.35)

असंस्तवाविरोधाभ्याम् एक एव शरीरकः पूर्वमेव मृतो लोके म्रियमाणो न शोचति ॥ ८.३६ ॥

asaṃstavāvirodhābhyām eka eva śarīrakaḥ pūrvameva mṛto loke mriyamāṇo na śocati (8.36)

न चान्तिकचराः केचिच् छोचन्तः कुर्वते व्यथाम् बुद्धाद्यनुस्मृतिं चास्य विक्षिपन्ति न केचन ॥ ८.३७ ॥

na cāntikacarāḥ kecic chocantaḥ kurvate vyathām buddhādyanusmṛtiṃ cāsya vikṣipanti na kecana (8.37)

तस्मादेकाकिता रम्या निरायासा शिवोदया सर्वविक्षेपशमनी सेवितव्या मया सदा ॥ ८.३८ ॥

tasmādekākitā ramyā nirāyāsā śivodayā sarvavikṣepaśamanī sevitavyā mayā sadā (8.38)

सर्वान्यचिन्तानिर्मुक्तः स्वचित्तैकाग्रमानसः समाधानाय चित्तस्य प्रयतिष्ये दमाय च ॥ ८.३९ ॥

sarvānyacintānirmuktaḥ svacittaikāgramānasaḥ samādhānāya cittasya prayatiṣye damāya ca (8.39)

कामा ह्यनर्थजनका इह लोके परत्र च इह बन्धवधच्छेदैर् नरकादौ परत्र च ॥ ८.४० ॥

kāmā hyanarthajanakā iha loke paratra ca iha bandhavadhacchedair narakādau paratra ca (8.40)

यदर्थं दूतदूतीनां कृताञ्जलिरनेकधा न च पापमकीर्त्तिर्वा यदर्थं गणिता पुरा ॥ ८.४१ ॥

yadarthaṃ dūtadūtīnāṃ kṛtāñjaliranekadhā na ca pāpamakīrttirvā yadarthaṃ gaṇitā purā (8.41)

प्रक्षिप्तश्च भये ऽप्यात्मा द्रविणं च व्ययीकृतम् यान्येव च परिष्वज्य वभूवोत्तमनिर्वृताः ॥ ८.४२ ॥

prakṣiptaśca bhaye 'pyātmā draviṇaṃ ca vyayīkṛtam yānyeva ca pariṣvajya vabhūvottamanirvṛtāḥ (8.42)

तान्येवास्थीनि नान्यानि स्वाधीनान्यममानि च प्रकामं संपरिष्वज्य किं न गच्छसि निर्वृतिम् ॥ ८.४३ ॥

tānyevāsthīni nānyāni svādhīnānyamamāni ca prakāmaṃ saṃpariṣvajya kiṃ na gacchasi nirvṛtim (8.43)

उन्नाम्यमानं यत्नाद् यन् नीयमानमधो ह्रिया पुरा दृष्टमदृष्टं वा मुखं जालिकयावृतम् ॥ ८.४४ ॥

unnāmyamānaṃ yatnād yan nīyamānamadho hriyā purā dṛṣṭamadṛṣṭaṃ vā mukhaṃ jālikayāvṛtam (8.44)

तन्मुखं तूत्परिक्लेशम् असहद्भिरिवाधुना गृध्रैर्व्यक्तीकृतं पश्य किमिदानीं पलायसे ॥ ८.४५ ॥

tanmukhaṃ tūtparikleśam asahadbhirivādhunā gṛdhrairvyaktīkṛtaṃ paśya kimidānīṃ palāyase (8.45)

परचक्षुर्निपातेभ्यो ऽप्यासीद्यत्परिरक्षितम् तदद्य भक्षितं यावत् किमीर्ष्यालो न रक्षसि ॥ ८.४६ ॥

paracakṣurnipātebhyo 'pyāsīdyatparirakṣitam tadadya bhakṣitaṃ yāvat kimīrṣyālo na rakṣasi (8.46)

मांसोच्छ्रयमिमं दृष्ट्वा गृध्रैरन्यैश्च भक्षितम् आहारः पूज्यते ऽन्येषां स्रक्चन्दनविभूषणैः ॥ ८.४७ ॥

māṃsocchrayamimaṃ dṛṣṭvā gṛdhrairanyaiśca bhakṣitam āhāraḥ pūjyate 'nyeṣāṃ srakcandanavibhūṣaṇaiḥ (8.47)

निश्चलादपि ते त्रासः कङ्कालादेवमीक्षितात् वेताडेनेव केनापि चाल्यमानाद् भयं न किम् ॥ ८.४८ ॥

niścalādapi te trāsaḥ kaṅkālādevamīkṣitāt vetāḍeneva kenāpi cālyamānād bhayaṃ na kim (8.48)

एकस्मादशनादेषां लालामेध्यं च जायते तत्रामेध्यमनिष्टं ते लालापानं कथं प्रियम् ॥ ८.४९ ॥

ekasmādaśanādeṣāṃ lālāmedhyaṃ ca jāyate tatrāmedhyamaniṣṭaṃ te lālāpānaṃ kathaṃ priyam (8.49)

तूलगर्भैर्मृदुस्पर्शै रमन्ते नोपधानकैः दुर्गन्धं न स्रवन्तीति कामिनो ऽमेध्यमोहिताः ॥ ८.५० ॥

tūlagarbhairmṛdusparśai ramante nopadhānakaiḥ durgandhaṃ na sravantīti kāmino 'medhyamohitāḥ (8.50)

यत्र च्छन्ने ऽप्ययं रागस् तदच्छन्नं किमप्रियम् न चेत्प्रयोजनं तेन कस्माच्छन्नं विमृद्यते ॥ ८.५१ ॥

yatra cchanne 'pyayaṃ rāgas tadacchannaṃ kimapriyam na cetprayojanaṃ tena kasmācchannaṃ vimṛdyate (8.51)

यदि ते नाशुचौ रागः कस्मादालिङ्गसे ऽपरम् मांसकर्दमसंलिप्तं स्नायुबद्धास्थिपञ्जरम् ॥ ८.५२ ॥

yadi te nāśucau rāgaḥ kasmādāliṅgase 'param māṃsakardamasaṃliptaṃ snāyubaddhāsthipañjaram (8.52)

स्वमेव बह्वमेध्यं ते तेनैव धृतिमाचर अमेध्यभस्त्रामपरां गूथघस्मर विस्मर ॥ ८.५३ ॥

svameva bahvamedhyaṃ te tenaiva dhṛtimācara amedhyabhastrāmaparāṃ gūthaghasmara vismara (8.53)

मांसप्रियो ऽहमस्येति द्रष्टुं स्प्रष्टुं च वाञ्छसि अचेतनं स्वभावेन मांसं त्वं कथमिच्छसि ॥ ८.५४ ॥

māṃsapriyo 'hamasyeti draṣṭuṃ spraṣṭuṃ ca vāñchasi acetanaṃ svabhāvena māṃsaṃ tvaṃ kathamicchasi (8.54)

यदिच्छसि न तच्चित्तं द्रष्टुं स्प्रष्टुं च शक्यते यच्च शक्यं न तद्वेत्ति किं तदालिङ्गसे मुधा ॥ ८.५५ ॥

yadicchasi na taccittaṃ draṣṭuṃ spraṣṭuṃ ca śakyate yacca śakyaṃ na tadvetti kiṃ tadāliṅgase mudhā (8.55)

नामेध्यमयमन्यस्य कायं वेत्सीत्यनद्भुतम् स्वामेध्यमयमेव त्वं तं नावैषीति विस्मयः ॥ ८.५६ ॥

nāmedhyamayamanyasya kāyaṃ vetsītyanadbhutam svāmedhyamayameva tvaṃ taṃ nāvaiṣīti vismayaḥ (8.56)

विघनार्कांशुविकचं मुक्त्वा तरुणपङ्कजम् अमेध्यशौण्डचित्तस्य का रतिर्गूथपञ्जरे ॥ ८.५७ ॥

vighanārkāṃśuvikacaṃ muktvā taruṇapaṅkajam amedhyaśauṇḍacittasya kā ratirgūthapañjare (8.57)

मृदाद्यमेध्यलिप्तत्वाद् यदि न स्प्रष्टुमिच्छसि यतस्तन्निर्गतं कायात् तं स्प्रष्टुं कथमिच्छसि ॥ ८.५८ ॥

mṛdādyamedhyaliptatvād yadi na spraṣṭumicchasi yatastannirgataṃ kāyāt taṃ spraṣṭuṃ kathamicchasi (8.58)

यदि ते नाशुचौ रागः कस्मादालिङ्गसे परम् अमेध्यक्षेत्रसंभूतं तद्बीजं तेन वर्धितम् ॥ ८.५९ ॥

yadi te nāśucau rāgaḥ kasmādāliṅgase param amedhyakṣetrasaṃbhūtaṃ tadbījaṃ tena vardhitam (8.59)

अमेध्यभवमल्पत्वान् न वाञ्छस्यशुचिं कृमिम् बह्वमेध्यमयं कायम् अमेध्यजमपीच्छसि ॥ ८.६० ॥

amedhyabhavamalpatvān na vāñchasyaśuciṃ kṛmim bahvamedhyamayaṃ kāyam amedhyajamapīcchasi (8.60)

न केवलममेध्यत्वम् आत्मीयं न जुगुप्ससि अमेध्यभाण्डानपरान् गूथघस्मर वाञ्छसि ॥ ८.६१ ॥

na kevalamamedhyatvam ātmīyaṃ na jugupsasi amedhyabhāṇḍānaparān gūthaghasmara vāñchasi (8.61)

कर्पूरादिषु हृद्येषु शाल्यन्नव्यञ्जनेषु वा मुखक्षिप्तविसृष्टेषु भूमिरप्यशुचिर्मता ॥ ८.६२ ॥

karpūrādiṣu hṛdyeṣu śālyannavyañjaneṣu vā mukhakṣiptavisṛṣṭeṣu bhūmirapyaśucirmatā (8.62)

यदि प्रत्यक्षमप्येतद् अमेध्यं नाधिमुच्यसे श्मशाने पतितान् घोरान् कायान् पश्यापरानपि ॥ ८.६३ ॥

yadi pratyakṣamapyetad amedhyaṃ nādhimucyase śmaśāne patitān ghorān kāyān paśyāparānapi (8.63)

चर्मण्युत्पाटिते यस्माद् भयमुत्पद्यते महत् कथं ज्ञात्वापि तत्रैव पुनरुत्पद्यते रतिः ॥ ८.६४ ॥

carmaṇyutpāṭite yasmād bhayamutpadyate mahat kathaṃ jñātvāpi tatraiva punarutpadyate ratiḥ (8.64)

काये न्यस्तो ऽप्यसौ गन्धश् चन्दनादेव नान्यतः अन्यदीयेन गन्धेन कस्मादन्यत्र रज्यते ॥ ८.६५ ॥

kāye nyasto 'pyasau gandhaś candanādeva nānyataḥ anyadīyena gandhena kasmādanyatra rajyate (8.65)

यदि स्वभावदौर्गन्ध्याद् रागो नात्र शिवं ननु किमनर्थरुचिर्लोकस् तं गन्धेनानुलिम्पति ॥ ८.६६ ॥

yadi svabhāvadaurgandhyād rāgo nātra śivaṃ nanu kimanartharucirlokas taṃ gandhenānulimpati (8.66)

कायस्यात्र किमायातं सुगन्धि यदि चन्दनम् अन्यदीयेन गन्धेन कस्मादन्यत्र रज्यते ॥ ८.६७ ॥

kāyasyātra kimāyātaṃ sugandhi yadi candanam anyadīyena gandhena kasmādanyatra rajyate (8.67)

यदि केशनखैर्दीर्घैर् दन्तैः समलपाण्डुरैः मलपङ्कधरो नग्नः कायः प्रकृतिभीषणः ॥ ८.६८ ॥

yadi keśanakhairdīrghair dantaiḥ samalapāṇḍuraiḥ malapaṅkadharo nagnaḥ kāyaḥ prakṛtibhīṣaṇaḥ (8.68)

स किं संस्क्रियते यत्नाद् आत्मघाताय शस्त्रवत् आत्मव्यामोहनोद्युक्तैर् उन्मत्तैराकुला मही ॥ ८.६९ ॥

sa kiṃ saṃskriyate yatnād ātmaghātāya śastravat ātmavyāmohanodyuktair unmattairākulā mahī (8.69)

कङ्कालान् कतिचिद्दृष्ट्वा श्मशाने किल ते घृणा ग्रामश्मशाने रमसे चलत्कङ्कालसंकुले ॥ ८.७० ॥

kaṅkālān katiciddṛṣṭvā śmaśāne kila te ghṛṇā grāmaśmaśāne ramase calatkaṅkālasaṃkule (8.70)

एवं चामेध्यमप्येतद् विना मूल्यं न लभ्यते तदर्थमर्जनायासो नरकादिषु च व्यथा ॥ ८.७१ ॥

evaṃ cāmedhyamapyetad vinā mūlyaṃ na labhyate tadarthamarjanāyāso narakādiṣu ca vyathā (8.71)

शिशोर्नार्जनसामर्थ्यं केनासौ यौवने सुखी यात्यर्जनेन तारुण्यं वृद्धः कामैः करोति किम् ॥ ८.७२ ॥

śiśornārjanasāmarthyaṃ kenāsau yauvane sukhī yātyarjanena tāruṇyaṃ vṛddhaḥ kāmaiḥ karoti kim (8.72)

केचिद्दिनान्तव्यापारैः परिश्रान्ताः कुकामिनः गृहमागत्य सायाह्ने शेरते स्म मृता इव ॥ ८.७३ ॥

keciddināntavyāpāraiḥ pariśrāntāḥ kukāminaḥ gṛhamāgatya sāyāhne śerate sma mṛtā iva (8.73)

दण्डयात्राभिरपरे प्रवासक्लेशदुःखिताः वत्सरैरपि नेक्षन्ते पुत्रदारांस्तदर्थिनः ॥ ८.७४ ॥

daṇḍayātrābhirapare pravāsakleśaduḥkhitāḥ vatsarairapi nekṣante putradārāṃstadarthinaḥ (8.74)

यदर्थमिव विक्रीत आत्मा कामविमोहितैः तन्न प्राप्तं मुधैवायुर् नीतं तु परकर्मणा ॥ ८.७५ ॥

yadarthamiva vikrīta ātmā kāmavimohitaiḥ tanna prāptaṃ mudhaivāyur nītaṃ tu parakarmaṇā (8.75)

विक्रीतस्वात्मभावानां सदा प्रेषणकारिणाम् प्रसूयन्ते स्त्रियो ऽन्येषाम् अटवीविटपादिषु ॥ ८.७६ ॥

vikrītasvātmabhāvānāṃ sadā preṣaṇakāriṇām prasūyante striyo 'nyeṣām aṭavīviṭapādiṣu (8.76)

रणं जीवितसंदेहं विशन्ति किल जीवितम् मानार्थं दासतां यान्ति मूढाः कामविडम्बिताः ॥ ८.७७ ॥

raṇaṃ jīvitasaṃdehaṃ viśanti kila jīvitam mānārthaṃ dāsatāṃ yānti mūḍhāḥ kāmaviḍambitāḥ (8.77)

छिद्यन्ते कामिनः केचिद् अन्ये शूलसमर्पिताः दृश्यन्ते दह्यमानाश्च हन्यमानाश्च शक्तिभिः ॥ ८.७८ ॥

chidyante kāminaḥ kecid anye śūlasamarpitāḥ dṛśyante dahyamānāśca hanyamānāśca śaktibhiḥ (8.78)

अर्जनरक्षणनाशविषादैर् अर्थमनर्थमनन्तमवैहि व्यग्रतया धनसक्तमतीनां नावसरो भवदुःखविमुक्तेः ॥ ८.७९ ॥

arjanarakṣaṇanāśaviṣādair arthamanarthamanantamavaihi vyagratayā dhanasaktamatīnāṃ nāvasaro bhavaduḥkhavimukteḥ (8.79)

एवमादीनवो भूयान् अल्पास्वादस्तु कामिनाम् शकटं वहतो यद्वत् पशोर्घासलवग्रहः ॥ ८.८० ॥

evamādīnavo bhūyān alpāsvādastu kāminām śakaṭaṃ vahato yadvat paśorghāsalavagrahaḥ (8.80)

तस्यास्वादलवस्यार्थे यः पशोरप्यदुर्लभः हता दैवहतेनेयं क्षणसंपत्सुदुर्लभा ॥ ८.८१ ॥

tasyāsvādalavasyārthe yaḥ paśorapyadurlabhaḥ hatā daivahateneyaṃ kṣaṇasaṃpatsudurlabhā (8.81)

अवश्यं गन्तुरल्पस्य नरकादिप्रपातिनः कायस्यार्थे कृतो यो ऽयं सर्वकालं परिश्रमः ॥ ८.८२ ॥

avaśyaṃ ganturalpasya narakādiprapātinaḥ kāyasyārthe kṛto yo 'yaṃ sarvakālaṃ pariśramaḥ (8.82)

ततः कोटिशतेनापि श्रमभागेन बुद्धता चर्यादुःखान्महद्दुःखं सा च बोधिर्न कामिनाम् ॥ ८.८३ ॥

tataḥ koṭiśatenāpi śramabhāgena buddhatā caryāduḥkhānmahadduḥkhaṃ sā ca bodhirna kāminām (8.83)

न शस्त्रं न विषं नाग्निर् न प्रपातो न वैरिणः कामानामुपमां यान्ति नरकादिव्यथास्मृतेः ॥ ८.८४ ॥

na śastraṃ na viṣaṃ nāgnir na prapāto na vairiṇaḥ kāmānāmupamāṃ yānti narakādivyathāsmṛteḥ (8.84)

एवमुद्विज्य कामेभ्यो विवेके जनयेद्रतिम् कलहायासशून्यासु शान्तासु वनभूमिषु ॥ ८.८५ ॥

evamudvijya kāmebhyo viveke janayedratim kalahāyāsaśūnyāsu śāntāsu vanabhūmiṣu (8.85)

धन्यैः शशाङ्ककरचन्दनशीतलेषु रम्येषु हर्म्यविपुलेषु शिलातलेषु निःशब्दसौम्यवनमारुतवीज्यमानैः चंक्रम्यते परहिताय विचिन्त्यते च ॥ ८.८६ ॥

dhanyaiḥ śaśāṅkakaracandanaśītaleṣu ramyeṣu harmyavipuleṣu śilātaleṣu niḥśabdasaumyavanamārutavījyamānaiḥ caṃkramyate parahitāya vicintyate ca (8.86)

विहृत्य यत्र क्वचिदिष्टकालं शून्यालये वृक्षतले गुहासु परिग्रहरक्षणखेदमुक्तः चरत्यपेक्षाविरतो यथेष्टम् ॥ ८.८७ ॥

vihṛtya yatra kvacidiṣṭakālaṃ śūnyālaye vṛkṣatale guhāsu parigraharakṣaṇakhedamuktaḥ caratyapekṣāvirato yatheṣṭam (8.87)

स्वच्छन्दचार्यनिलयः प्रतिबद्धो न कस्यचित् यत्संतोषसुखं भुङ्क्ते तदिन्द्रस्यापि दुर्लभम् ॥ ८.८८ ॥

svacchandacāryanilayaḥ pratibaddho na kasyacit yatsaṃtoṣasukhaṃ bhuṅkte tadindrasyāpi durlabham (8.88)

एवमादिभिराकारैर् विवेकगुणभावनात् उपशान्तवितर्कः सन् बोधिचित्तं तु भावयेत् ॥ ८.८९ ॥

evamādibhirākārair vivekaguṇabhāvanāt upaśāntavitarkaḥ san bodhicittaṃ tu bhāvayet (8.89)

परात्मसमतामादौ भावयेदेवमादरात् समदुःखसुखाः सर्वे पालनीया मयात्मवत् ॥ ८.९० ॥

parātmasamatāmādau bhāvayedevamādarāt samaduḥkhasukhāḥ sarve pālanīyā mayātmavat (8.90)

हस्तादिभेदेन बहुप्रकारः कायो यथैकः परिपालनीयः तथा जगद्भिन्नमभिन्नदुःखसुखात्मकं सर्वमिदं तथैव ॥ ८.९१ ॥

hastādibhedena bahuprakāraḥ kāyo yathaikaḥ paripālanīyaḥ tathā jagadbhinnamabhinnaduḥkhasukhātmakaṃ sarvamidaṃ tathaiva (8.91)

यद्यप्यन्येषु देहेषु मद्दुःखं न प्रबाधते तथापि तद्दुःखमेव ममात्मस्नेहदुःसहम् ॥ ८.९२ ॥

yadyapyanyeṣu deheṣu madduḥkhaṃ na prabādhate tathāpi tadduḥkhameva mamātmasnehaduḥsaham (8.92)

तथा यद्यप्यसंवेद्यम् अन्यद्दुःखं मयात्मना तथापि तस्य तद्दुःखम् आत्मस्नेहेन दुःसहम् ॥ ८.९३ ॥

tathā yadyapyasaṃvedyam anyadduḥkhaṃ mayātmanā tathāpi tasya tadduḥkham ātmasnehena duḥsaham (8.93)

मयान्यदुःखं हन्तव्यं दुःखत्वादात्मदुःखवत् अनुग्राह्या मयान्ये ऽपि सत्त्वत्वादात्मसत्त्ववत् ॥ ८.९४ ॥

mayānyaduḥkhaṃ hantavyaṃ duḥkhatvādātmaduḥkhavat anugrāhyā mayānye 'pi sattvatvādātmasattvavat (8.94)

यदा मम परेषां च तुल्यमेव सुखं प्रियम् तदात्मनः को विशेषो येनात्रैव सुखोद्यमः ॥ ८.९५ ॥

yadā mama pareṣāṃ ca tulyameva sukhaṃ priyam tadātmanaḥ ko viśeṣo yenātraiva sukhodyamaḥ (8.95)

यदा मम परेषां च भयं दुःखं च न प्रियम् तदात्मनः को विशेषो यत्तं रक्षामि नेतरम् ॥ ८.९६ ॥

yadā mama pareṣāṃ ca bhayaṃ duḥkhaṃ ca na priyam tadātmanaḥ ko viśeṣo yattaṃ rakṣāmi netaram (8.96)

तद्दुःखेन न मे बाधेत्य् अतो यदि न रक्ष्यते नागामिकायदुःखान्मे बाधा तत्केन रक्ष्यते ॥ ८.९७ ॥

tadduḥkhena na me bādhety ato yadi na rakṣyate nāgāmikāyaduḥkhānme bādhā tatkena rakṣyate (8.97)

अहमेव तदापीति मिथ्येयं प्रतिकल्पना अन्य एव मृतो यस्माद् अन्य एव प्रजायते ॥ ८.९८ ॥

ahameva tadāpīti mithyeyaṃ pratikalpanā anya eva mṛto yasmād anya eva prajāyate (8.98)

यदि यस्यैव यद्दुःखं रक्ष्यं तस्यैव तन्मतम् पाददुःखं न हस्तस्य कस्मात् तत्तेन रक्ष्यते ॥ ८.९९ ॥

yadi yasyaiva yadduḥkhaṃ rakṣyaṃ tasyaiva tanmatam pādaduḥkhaṃ na hastasya kasmāt tattena rakṣyate (8.99)

अयुक्तमपि चेदेतद् अहंकारात्प्रवर्तते यदयुक्तं निवर्त्यं तत् स्वमन्यच्च यथाबलम् ॥ ८.१०० ॥

ayuktamapi cedetad ahaṃkārātpravartate yadayuktaṃ nivartyaṃ tat svamanyacca yathābalam (8.100)

संतानः समुदायश्च पङ्क्तिसेनादिवन्मृषा यस्य दुःखं स नास्त्यस्मात् कस्य तत् स्वं भविष्यति ॥ ८.१०१ ॥

saṃtānaḥ samudāyaśca paṅktisenādivanmṛṣā yasya duḥkhaṃ sa nāstyasmāt kasya tat svaṃ bhaviṣyati (8.101)

अस्वामिकानि दुःखानि सर्वाण्येवाविशेषतः दुःखत्वादेव वार्याणि नियमस्तत्र किंकृतः ॥ ८.१०२ ॥

asvāmikāni duḥkhāni sarvāṇyevāviśeṣataḥ duḥkhatvādeva vāryāṇi niyamastatra kiṃkṛtaḥ (8.102)

दुःखं कस्मान्निवार्यं चेत् सर्वेषामविवादतः वार्यं चेत्सर्वमप्येवं न चेदात्मनि सर्ववत् ॥ ८.१०३ ॥

duḥkhaṃ kasmānnivāryaṃ cet sarveṣāmavivādataḥ vāryaṃ cetsarvamapyevaṃ na cedātmani sarvavat (8.103)

कृपया बहु दुःखं चेत् कस्मादुत्पद्यते बलात् जगद्दुःखं निरूप्येदं कृपादुःखं कथं बहु ॥ ८.१०४ ॥

kṛpayā bahu duḥkhaṃ cet kasmādutpadyate balāt jagadduḥkhaṃ nirūpyedaṃ kṛpāduḥkhaṃ kathaṃ bahu (8.104)

बहूनामेकदुःखेन यदि दुःखं विगच्छति उत्पाद्यमेव तद्दुःखं सदयेन परात्मनोः ॥ ८.१०५ ॥

bahūnāmekaduḥkhena yadi duḥkhaṃ vigacchati utpādyameva tadduḥkhaṃ sadayena parātmanoḥ (8.105)

अतः सुपुष्पचन्द्रेण जानतापि नृपापदम् आत्मदुःखं न निहतं बहूनां दुःखिनां व्ययात् ॥ ८.१०६ ॥

ataḥ supuṣpacandreṇa jānatāpi nṛpāpadam ātmaduḥkhaṃ na nihataṃ bahūnāṃ duḥkhināṃ vyayāt (8.106)

एवं भावितसंतानाः परदुःखसमप्रियाः अवीचिमवगाहन्ते हंसाः पद्मवनं यथा ॥ ८.१०७ ॥

evaṃ bhāvitasaṃtānāḥ paraduḥkhasamapriyāḥ avīcimavagāhante haṃsāḥ padmavanaṃ yathā (8.107)

मुच्यमानेषु सत्त्वेषु ये ते प्रामोद्यसागराः तैरेव ननु पर्याप्तं मोक्षेणारसिकेन किम् ॥ ८.१०८ ॥

mucyamāneṣu sattveṣu ye te prāmodyasāgarāḥ taireva nanu paryāptaṃ mokṣeṇārasikena kim (8.108)

अतः परार्थं कृत्वापि न मदो न च विस्मयः न विपाकफलाकाङ्क्षा परार्थैकान्ततृष्णया ॥ ८.१०९ ॥

ataḥ parārthaṃ kṛtvāpi na mado na ca vismayaḥ na vipākaphalākāṅkṣā parārthaikāntatṛṣṇayā (8.109)

तस्माद्यथान्तशो ऽवर्णाद् आत्मानं गोपयाम्यहम् रक्षाचित्तं दयाचित्तं करोम्येवं परेष्वपि ॥ ८.११० ॥

tasmādyathāntaśo 'varṇād ātmānaṃ gopayāmyaham rakṣācittaṃ dayācittaṃ karomyevaṃ pareṣvapi (8.110)

अभ्यासादन्यदीयेषु शुक्रशोणितबिन्दुषु भवत्यहमिति ज्ञानम् असत्यपि हि वस्तुनि ॥ ८.१११ ॥

abhyāsādanyadīyeṣu śukraśoṇitabinduṣu bhavatyahamiti jñānam asatyapi hi vastuni (8.111)

तथाकायो ऽन्यदीयो ऽपि किमात्मेति न गृह्यते परत्वं तु स्वकायस्य स्थितमेव न दुष्करम् ॥ ८.११२ ॥

tathākāyo 'nyadīyo 'pi kimātmeti na gṛhyate paratvaṃ tu svakāyasya sthitameva na duṣkaram (8.112)

ज्ञात्वा सदोषमात्मानं परानपि गुणोदधीन् आत्मभावपरित्यागं परादानं च भावयेत् ॥ ८.११३ ॥

jñātvā sadoṣamātmānaṃ parānapi guṇodadhīn ātmabhāvaparityāgaṃ parādānaṃ ca bhāvayet (8.113)

कायस्यावयवत्वेन यथाभीष्टाः करादयः जगतो ऽवयवत्वेन तथा कस्मान्न देहिनः ॥ ८.११४ ॥

kāyasyāvayavatvena yathābhīṣṭāḥ karādayaḥ jagato 'vayavatvena tathā kasmānna dehinaḥ (8.114)

यथात्मबुद्धिरभ्यासात् स्वकाये ऽस्मिन् निरात्मके परेष्वपि तथात्मत्वं किमभ्यासान्न जायते ॥ ८.११५ ॥

yathātmabuddhirabhyāsāt svakāye 'smin nirātmake pareṣvapi tathātmatvaṃ kimabhyāsānna jāyate (8.115)

एवं परार्थं कृत्वापि न मदो न च विस्मयः आत्मानं भोजयित्वैव फलाशा न च जायते ॥ ८.११६ ॥

evaṃ parārthaṃ kṛtvāpi na mado na ca vismayaḥ ātmānaṃ bhojayitvaiva phalāśā na ca jāyate (8.116)

तस्माद्यथार्तिशोकादेर् आत्मानं गोप्तुमिच्छसि रक्षाचित्तं दयाचित्तं जगत्यभ्यस्यतां तथा ॥ ८.११७ ॥

tasmādyathārtiśokāder ātmānaṃ goptumicchasi rakṣācittaṃ dayācittaṃ jagatyabhyasyatāṃ tathā (8.117)

अध्यतिष्ठदथो नाथः स्चनामाप्यवलोकितः पर्षच्छारद्यभयमप्य् अपनेतुं जनस्य हि ॥ ८.११८ ॥

adhyatiṣṭhadatho nāthaḥ scanāmāpyavalokitaḥ parṣacchāradyabhayamapy apanetuṃ janasya hi (8.118)

दुष्करान्न निवर्तेत यस्मादभ्यासशक्तितः यस्यैव श्रवणात्त्रासस् तेनैव न विना रतिः ॥ ८.११९ ॥

duṣkarānna nivarteta yasmādabhyāsaśaktitaḥ yasyaiva śravaṇāttrāsas tenaiva na vinā ratiḥ (8.119)

आत्मानं च परांश्चैव यः शीघ्रं त्रातुमिच्छति स चरेत्परमं गुह्यं परात्मपरिवर्तनम् ॥ ८.१२० ॥

ātmānaṃ ca parāṃścaiva yaḥ śīghraṃ trātumicchati sa caretparamaṃ guhyaṃ parātmaparivartanam (8.120)

यस्मिन्नात्मन्यतिस्नेहाद् अल्पादपि भयाद्भयम् न द्विषेत्कस्तमात्मानं शत्रुवद्यो भयावहः ॥ ८.१२१ ॥

yasminnātmanyatisnehād alpādapi bhayādbhayam na dviṣetkastamātmānaṃ śatruvadyo bhayāvahaḥ (8.121)

यो मन्द्य क्षुत्पिपासादिप्रतीकारचिकीर्षया पक्षिमत्स्यमृगान् हन्ति परिपन्थं च तिष्ठति ॥ ८.१२२ ॥

yo mandya kṣutpipāsādipratīkāracikīrṣayā pakṣimatsyamṛgān hanti paripanthaṃ ca tiṣṭhati (8.122)

यो लाभसत्क्रियाहेतोः पितरावपि मारयेत् रत्नत्रयस्वमादद्याद् येनावीचीन्धनो भवेत् ॥ ८.१२३ ॥

yo lābhasatkriyāhetoḥ pitarāvapi mārayet ratnatrayasvamādadyād yenāvīcīndhano bhavet (8.123)

कः पण्डितस्तमात्मानम् इच्छेद्रक्षेत् प्रपूजयेत् न पश्येच्छत्रुवच्चैनं कश्चैनं प्रतिमानयेत् ॥ ८.१२४ ॥

kaḥ paṇḍitastamātmānam icchedrakṣet prapūjayet na paśyecchatruvaccainaṃ kaścainaṃ pratimānayet (8.124)

यदि दास्यामि किं भोक्ष्य इत्यात्मार्थे पिशाचता यदि भोक्ष्ये किं ददामीति परार्थे देवराजता ॥ ८.१२५ ॥

yadi dāsyāmi kiṃ bhokṣya ityātmārthe piśācatā yadi bhokṣye kiṃ dadāmīti parārthe devarājatā (8.125)

आत्मार्थं पीडयित्वान्यं नरकादिषु पच्यते आत्मानं पीडयित्वा तु परार्थं सर्वसंपदः ॥ ८.१२६ ॥

ātmārthaṃ pīḍayitvānyaṃ narakādiṣu pacyate ātmānaṃ pīḍayitvā tu parārthaṃ sarvasaṃpadaḥ (8.126)

दुर्गतिर्नीचता मौर्ख्यं ययैवात्मोन्नतीच्छया तामेवान्यत्र संक्राम्य सुगतिः सत्कृतिर्मतिः ॥ ८.१२७ ॥

durgatirnīcatā maurkhyaṃ yayaivātmonnatīcchayā tāmevānyatra saṃkrāmya sugatiḥ satkṛtirmatiḥ (8.127)

आत्मार्थं परमाज्ञप्य दासत्वाद्यनुभूयते परार्थं त्वेनमाज्ञप्य स्वामित्वाद्यनुभूयते ॥ ८.१२८ ॥

ātmārthaṃ paramājñapya dāsatvādyanubhūyate parārthaṃ tvenamājñapya svāmitvādyanubhūyate (8.128)

ये केचिद् दुःखिता लोके सर्वे ते स्वसुखेच्छया ये केचित् सुखिता लोके सर्वे ते ऽन्यसुखेच्छया ॥ ८.१२९ ॥

ye kecid duḥkhitā loke sarve te svasukhecchayā ye kecit sukhitā loke sarve te 'nyasukhecchayā (8.129)

बहुना वा किमुक्तेन दृश्यतामिदमन्तरम् स्वार्थार्थिनश्च बालस्य मुनेश्चान्यार्थकारिणः ॥ ८.१३० ॥

bahunā vā kimuktena dṛśyatāmidamantaram svārthārthinaśca bālasya muneścānyārthakāriṇaḥ (8.130)

न नाम साध्यं बुद्धत्वं संसारे ऽपि कुतः सुखम् स्वसुखस्यान्यदुःखेन परिवर्तमकुर्वतः ॥ ८.१३१ ॥

na nāma sādhyaṃ buddhatvaṃ saṃsāre 'pi kutaḥ sukham svasukhasyānyaduḥkhena parivartamakurvataḥ (8.131)

आस्तां तावत्परो लोको दृष्टो ऽप्यर्थो न सिध्यति भृत्यस्याकुर्वतः कर्म स्वामिनो ऽददतो भृतिम् ॥ ८.१३२ ॥

āstāṃ tāvatparo loko dṛṣṭo 'pyartho na sidhyati bhṛtyasyākurvataḥ karma svāmino 'dadato bhṛtim (8.132)

त्यक्त्वान्यो ऽन्यसुखोत्पादं दृष्टादृष्टसुखोत्सवम् अन्यो ऽन्यदुःखनाद्घोरं दुःखं गृह्णन्ति मोहिताः ॥ ८.१३३ ॥

tyaktvānyo 'nyasukhotpādaṃ dṛṣṭādṛṣṭasukhotsavam anyo 'nyaduḥkhanādghoraṃ duḥkhaṃ gṛhṇanti mohitāḥ (8.133)

उपद्रवा ये च भवन्ति कोके यावन्ति दुःखानि भयानि चैव सर्वाणि तान्यात्मपरिग्रहेण तत्किं ममानेन परिग्रहेण ॥ ८.१३४ ॥

upadravā ye ca bhavanti koke yāvanti duḥkhāni bhayāni caiva sarvāṇi tānyātmaparigraheṇa tatkiṃ mamānena parigraheṇa (8.134)

आत्मानमपरित्यज्य दुःखं त्यक्तुं न शक्यते यथाग्निमपरित्यज्य दाहं त्यक्तुं न शक्यते ॥ ८.१३५ ॥

ātmānamaparityajya duḥkhaṃ tyaktuṃ na śakyate yathāgnimaparityajya dāhaṃ tyaktuṃ na śakyate (8.135)

तस्मात्स्वदुःखशान्त्यर्थं परदुःखशमाय च ददाम्यन्येभ्य आत्मानं परान् गृह्णामि चात्मवत् ॥ ८.१३६ ॥

tasmātsvaduḥkhaśāntyarthaṃ paraduḥkhaśamāya ca dadāmyanyebhya ātmānaṃ parān gṛhṇāmi cātmavat (8.136)

अन्यसंबद्धमस्मीति निश्चयं कुरु मे मनः सर्वसत्त्वार्थमुत्सृज्य नान्यच्चिन्त्यं त्वयाधुना ॥ ८.१३७ ॥

anyasaṃbaddhamasmīti niścayaṃ kuru me manaḥ sarvasattvārthamutsṛjya nānyaccintyaṃ tvayādhunā (8.137)

न युक्तं स्वार्थदृष्ट्यादि तदीयैश्चक्षुरादिभिः न युक्तं स्यन्दितुं स्वार्थम् अन्यदीयैः करादिभिः ॥ ८.१३८ ॥

na yuktaṃ svārthadṛṣṭyādi tadīyaiścakṣurādibhiḥ na yuktaṃ syandituṃ svārtham anyadīyaiḥ karādibhiḥ (8.138)

तेन सत्त्वपरो भूत्वा काये ऽस्मिन्यद्यदीक्षसे तत्तदेवापहृत्यास्मात् परेभ्यो हितमाचर ॥ ८.१३९ ॥

tena sattvaparo bhūtvā kāye 'sminyadyadīkṣase tattadevāpahṛtyāsmāt parebhyo hitamācara (8.139)

हीनादिष्वात्मतां कृत्वा परत्वमपि चात्मनि भावयेर्ष्यां च मानं च निर्विकल्प्येन चेतसा ॥ ८.१४० ॥

hīnādiṣvātmatāṃ kṛtvā paratvamapi cātmani bhāvayerṣyāṃ ca mānaṃ ca nirvikalpyena cetasā (8.140)

एष सत्क्रियते नाहं लाभी नाहमयं यथा स्तूयते ऽयमहं निन्द्यो दुःखितो ऽहमयं सुखी ॥ ८.१४१ ॥

eṣa satkriyate nāhaṃ lābhī nāhamayaṃ yathā stūyate 'yamahaṃ nindyo duḥkhito 'hamayaṃ sukhī (8.141)

अहं करोमि कर्माणि तिष्ठत्येष तु सुस्थितः अयं किल महा।ल्लोके नीचो ऽहं किल निर्गुणः ॥ ८.१४२ ॥

ahaṃ karomi karmāṇi tiṣṭhatyeṣa tu susthitaḥ ayaṃ kila mahā/lloke nīco 'haṃ kila nirguṇaḥ (8.142)

किं निर्गुणेन कर्तव्यं सर्वस्यात्मा गुणान्वितः सन्ति ते येष्वहं नीचः सन्ति ते येष्वहं वरः ॥ ८.१४३ ॥

kiṃ nirguṇena kartavyaṃ sarvasyātmā guṇānvitaḥ santi te yeṣvahaṃ nīcaḥ santi te yeṣvahaṃ varaḥ (8.143)

शीलदृष्टिविपत्त्यादिक्लेशशक्त्या न मद्वशात् चिकित्स्यो ऽहं यथाशक्ति पीडाप्यङ्गीकृता मया ॥ ८.१४४ ॥

śīladṛṣṭivipattyādikleśaśaktyā na madvaśāt cikitsyo 'haṃ yathāśakti pīḍāpyaṅgīkṛtā mayā (8.144)

अथाहमचिकित्स्यो ऽस्य कस्मान्मामवमन्यते किं ममैतद्गुणैः कृत्यम् आत्मा तु गुणवानयम् ॥ ८.१४५ ॥

athāhamacikitsyo 'sya kasmānmāmavamanyate kiṃ mamaitadguṇaiḥ kṛtyam ātmā tu guṇavānayam (8.145)

दुर्गतिव्याडवक्त्रस्थे-नैवास्य करुणा जने अपरान् गुणमानेन पण्डितान् विजिगीषते ॥ ८.१४६ ॥

durgativyāḍavaktrasthe-naivāsya karuṇā jane aparān guṇamānena paṇḍitān vijigīṣate (8.146)

सममात्मानमालोक्य यतः स्वाधिक्यवृद्धये कलहेनापि संसाध्यं लाभसत्कारमात्मनः ॥ ८.१४७ ॥

samamātmānamālokya yataḥ svādhikyavṛddhaye kalahenāpi saṃsādhyaṃ lābhasatkāramātmanaḥ (8.147)

अपि सर्वत्र मे लोके भवेयुः प्रकटाः गुणाः अपि नाम गुणा ये ऽस्य न श्रोष्यन्त्यपि केचन ॥ ८.१४८ ॥

api sarvatra me loke bhaveyuḥ prakaṭāḥ guṇāḥ api nāma guṇā ye 'sya na śroṣyantyapi kecana (8.148)

छाद्येरन्नपि मे दोषाः स्यान्मे पूजास्य नो भवेत् सुलब्धा अद्य मे लाभाः पूजितो ऽहमयं न तु ॥ ८.१४९ ॥

chādyerannapi me doṣāḥ syānme pūjāsya no bhavet sulabdhā adya me lābhāḥ pūjito 'hamayaṃ na tu (8.149)

पश्यामो मुदितास्तावच् चिरादेनं खलीकृतम् हास्यं जनस्य सर्वस्य निन्द्यमानमितस्ततः ॥ ८.१५० ॥

paśyāmo muditāstāvac cirādenaṃ khalīkṛtam hāsyaṃ janasya sarvasya nindyamānamitastataḥ (8.150)

अस्यापि हि वराकस्य स्पर्धा किल मया सह किमस्य श्रुतमेतावत् प्रज्ञारूपं कुलं धनम् ॥ ८.१५१ ॥

asyāpi hi varākasya spardhā kila mayā saha kimasya śrutametāvat prajñārūpaṃ kulaṃ dhanam (8.151)

एवमात्मगुणाञ्श्रुत्वा कीर्त्यमानानितस्ततः संजातपुलको हृष्टः परिभोक्ष्ये सुखोत्सवम् ॥ ८.१५२ ॥

evamātmaguṇāñśrutvā kīrtyamānānitastataḥ saṃjātapulako hṛṣṭaḥ paribhokṣye sukhotsavam (8.152)

यद्यप्यस्य भवेल्लाभो ग्राह्यो ऽस्माभिरसौ बलात् दत्वास्मै यापनामात्रम् अस्मत्कर्म करोति चेत् ॥ ८.१५३ ॥

yadyapyasya bhavellābho grāhyo 'smābhirasau balāt datvāsmai yāpanāmātram asmatkarma karoti cet (8.153)

सुखाच्च च्यावनीयो ऽयं योज्यो ऽस्मद्व्यथया सदा अनेन शतशः सर्वे संसारव्यथिता वयम् ॥ ८.१५४ ॥

sukhācca cyāvanīyo 'yaṃ yojyo 'smadvyathayā sadā anena śataśaḥ sarve saṃsāravyathitā vayam (8.154)

अप्रमेया गताः कल्पाः स्वार्थं जिज्ञासतस्तव श्रमेण महतानेन दुःखमेव त्वयार्जितम् ॥ ८.१५५ ॥

aprameyā gatāḥ kalpāḥ svārthaṃ jijñāsatastava śrameṇa mahatānena duḥkhameva tvayārjitam (8.155)

मद्विज्ञप्त्या तथात्रापि प्रवर्तस्वाविचारतः द्रक्ष्यस्येतद्गुणान् पश्चाद् भूतं हि वचनं मुनेः ॥ ८.१५६ ॥

madvijñaptyā tathātrāpi pravartasvāvicārataḥ drakṣyasyetadguṇān paścād bhūtaṃ hi vacanaṃ muneḥ (8.156)

अभविष्यदिदं कर्म कृतं पूर्वं यदि त्वया बौद्धं संपत्सुखं मुक्त्वा नाभविष्यदियं दशा ॥ ८.१५७ ॥

abhaviṣyadidaṃ karma kṛtaṃ pūrvaṃ yadi tvayā bauddhaṃ saṃpatsukhaṃ muktvā nābhaviṣyadiyaṃ daśā (8.157)

तस्माद्यथान्यदीयेषु शुक्रशोणितबिन्दुषु चकर्थ त्वमहंकारं तथान्येष्वपि भावय ॥ ८.१५८ ॥

tasmādyathānyadīyeṣu śukraśoṇitabinduṣu cakartha tvamahaṃkāraṃ tathānyeṣvapi bhāvaya (8.158)

अन्यदीयश्चरो भूत्वा काये ऽस्मिन् यद्यदीक्षसे तत्तदेवापहृत्यर्थं परेभ्यो हितमाचर ॥ ८.१५९ ॥

anyadīyaścaro bhūtvā kāye 'smin yadyadīkṣase tattadevāpahṛtyarthaṃ parebhyo hitamācara (8.159)

अयं सुस्थः परो दुःस्थो नीचैरन्यो ऽयमुच्चकैः परः करोत्ययं नेति कुरुष्वेर्ष्यां त्वमात्मनि ॥ ८.१६० ॥

ayaṃ susthaḥ paro duḥstho nīcairanyo 'yamuccakaiḥ paraḥ karotyayaṃ neti kuruṣverṣyāṃ tvamātmani (8.160)

सुखाच्च च्यावयात्मानं परदुःखे नियोजय कदायं किं करोतीति छलमस्य निरूपय ॥ ८.१६१ ॥

sukhācca cyāvayātmānaṃ paraduḥkhe niyojaya kadāyaṃ kiṃ karotīti chalamasya nirūpaya (8.161)

अन्येनापि कृतं दोषं पातयास्यैव मस्तके अल्पमप्यस्य दोषं च प्रकाशय महामुनेः ॥ ८.१६२ ॥

anyenāpi kṛtaṃ doṣaṃ pātayāsyaiva mastake alpamapyasya doṣaṃ ca prakāśaya mahāmuneḥ (8.162)

अन्याधिकयशोवादैर् यशो ऽस्य मलिनीकुरु निकृष्टदासवच्चैनं सत्त्वकार्येषु वाहय ॥ ८.१६३ ॥

anyādhikayaśovādair yaśo 'sya malinīkuru nikṛṣṭadāsavaccainaṃ sattvakāryeṣu vāhaya (8.163)

नागन्तुकगुणांशेन स्तुत्यो दोषमयो ह्ययम् यथा कश्चिन्न जानीयाद् गुणमस्य तथा कुरु ॥ ८.१६४ ॥

nāgantukaguṇāṃśena stutyo doṣamayo hyayam yathā kaścinna jānīyād guṇamasya tathā kuru (8.164)

संक्षेपाद् यद्यदात्मार्थे परेष्वपकृतं त्वया तत्तदात्मनि सत्त्वार्थे व्यसनं विनिपातय ॥ ८.१६५ ॥

saṃkṣepād yadyadātmārthe pareṣvapakṛtaṃ tvayā tattadātmani sattvārthe vyasanaṃ vinipātaya (8.165)

नैवोत्साहो ऽस्य दातव्यो येनायं मुखरो भवेत् स्थाप्यो नवबधूवृत्तौ ह्रीतो भीतो ऽथ संवृतः ॥ ८.१६६ ॥

naivotsāho 'sya dātavyo yenāyaṃ mukharo bhavet sthāpyo navabadhūvṛttau hrīto bhīto 'tha saṃvṛtaḥ (8.166)

एवं कुरुष्व तिष्ठैवं न कर्तव्यमिदं त्वया एवमेषः वशः कार्यो निग्राह्यस्तदतिक्रमे ॥ ८.१६७ ॥

evaṃ kuruṣva tiṣṭhaivaṃ na kartavyamidaṃ tvayā evameṣaḥ vaśaḥ kāryo nigrāhyastadatikrame (8.167)

अथैवमुच्यमाने ऽपि चित्तं नेदं करिष्यसि त्वामेव निग्रहीष्यामि सर्वदोषास्तदाश्रिताः ॥ ८.१६८ ॥

athaivamucyamāne 'pi cittaṃ nedaṃ kariṣyasi tvāmeva nigrahīṣyāmi sarvadoṣāstadāśritāḥ (8.168)

क्व यास्यसि मया दृष्टः सर्वदर्पान्निहन्मि ते अन्यो ऽसौ पूर्वकः कालस् त्वया यत्रास्मि नाशितः ॥ ८.१६९ ॥

kva yāsyasi mayā dṛṣṭaḥ sarvadarpānnihanmi te anyo 'sau pūrvakaḥ kālas tvayā yatrāsmi nāśitaḥ (8.169)

अद्याप्यस्ति मम स्वार्थ इत्याशां त्यज सांप्रतम् त्वं विक्रीतो मयान्येषु बहुखेदमचिन्तयन् ॥ ८.१७० ॥

adyāpyasti mama svārtha ityāśāṃ tyaja sāṃpratam tvaṃ vikrīto mayānyeṣu bahukhedamacintayan (8.170)

त्वां सत्त्वेषु न दास्यामि यदि नाम प्रमादतः त्वं मां नरकपालेषु प्रदास्यसि न संशयः ॥ ८.१७१ ॥

tvāṃ sattveṣu na dāsyāmi yadi nāma pramādataḥ tvaṃ māṃ narakapāleṣu pradāsyasi na saṃśayaḥ (8.171)

एवं चानेकधा दत्वा त्वयाहं व्यथितश्चिरम् निहन्मि स्वार्थचेटं त्वां तानि वैराण्यनुस्मरन् ॥ ८.१७२ ॥

evaṃ cānekadhā datvā tvayāhaṃ vyathitaściram nihanmi svārthaceṭaṃ tvāṃ tāni vairāṇyanusmaran (8.172)

न कर्तव्यात्मनि प्रीतिर् यद्यात्मप्रीतिरस्ति ते यद्यात्मा रक्षितव्यो ऽयं रक्षितव्यो न युज्यते ॥ ८.१७३ ॥

na kartavyātmani prītir yadyātmaprītirasti te yadyātmā rakṣitavyo 'yaṃ rakṣitavyo na yujyate (8.173)

यथा यथास्य कायस्य क्रियते परिपालनम् सुकुमारतरो भूत्वा पतत्येव तथा तथा ॥ ८.१७४ ॥

yathā yathāsya kāyasya kriyate paripālanam sukumārataro bhūtvā patatyeva tathā tathā (8.174)

अस्यैवं पतितस्यापि सर्वापीयं वसुन्धरा नालं पूरयितुं वाञ्छां तत्को ऽस्येच्छां करिष्यति ॥ ८.१७५ ॥

asyaivaṃ patitasyāpi sarvāpīyaṃ vasundharā nālaṃ pūrayituṃ vāñchāṃ tatko 'syecchāṃ kariṣyati (8.175)

अशक्यमिच्छतः क्लेश आशाभङ्गश्च जायते निराशो यस्तु सर्वत्र तस्य संपदजीर्णिका ॥ ८.१७६ ॥

aśakyamicchataḥ kleśa āśābhaṅgaśca jāyate nirāśo yastu sarvatra tasya saṃpadajīrṇikā (8.176)

तस्मान्न प्रसरो देयः कायस्येच्छाभिवृद्धये भद्रकं नाम तद्वस्तु यदिष्टत्वान्न गृह्यते ॥ ८.१७७ ॥

tasmānna prasaro deyaḥ kāyasyecchābhivṛddhaye bhadrakaṃ nāma tadvastu yadiṣṭatvānna gṛhyate (8.177)

भस्मनिष्ठावसानो ऽयं निश्चेष्टान्येन चाल्यते अशुचिप्रतिमा घोरा कस्मादत्र ममाग्रहः ॥ ८.१७८ ॥

bhasmaniṣṭhāvasāno 'yaṃ niśceṣṭānyena cālyate aśucipratimā ghorā kasmādatra mamāgrahaḥ (8.178)

किं ममानेन यन्त्रेण जीविना वा मृतेन वा लोष्ट्रादेः को विशेषो ऽस्य हाहंकारं न नश्यसि ॥ ८.१७९ ॥

kiṃ mamānena yantreṇa jīvinā vā mṛtena vā loṣṭrādeḥ ko viśeṣo 'sya hāhaṃkāraṃ na naśyasi (8.179)

शरीरपक्षपातेन वृथा दुःखमुपार्ज्यते किमस्य काष्ठतुल्यस्य द्वेषेणानुनयेन वा ॥ ८.१८० ॥

śarīrapakṣapātena vṛthā duḥkhamupārjyate kimasya kāṣṭhatulyasya dveṣeṇānunayena vā (8.180)

मया वा पालितस्यैवं गृध्राद्यैर्भक्षितस्य वा न च स्नेहो न च द्वेषस् तस्मात् स्नेहं करोमि किम् ॥ ८.१८१ ॥

mayā vā pālitasyaivaṃ gṛdhrādyairbhakṣitasya vā na ca sneho na ca dveṣas tasmāt snehaṃ karomi kim (8.181)

रोषो यस्य खलीकारात् तोषो यस्य च पूजया स एव चेन्न जानाति श्रमः कस्य कृतेन मे ॥ ८.१८२ ॥

roṣo yasya khalīkārāt toṣo yasya ca pūjayā sa eva cenna jānāti śramaḥ kasya kṛtena me (8.182)

इमं ये कायमिच्छन्ति ते ऽपि मे सुहृदः किल सर्वे स्वकायमिच्छन्ति ते ऽपि कस्मान्न मे प्रियाः ॥ ८.१८३ ॥

imaṃ ye kāyamicchanti te 'pi me suhṛdaḥ kila sarve svakāyamicchanti te 'pi kasmānna me priyāḥ (8.183)

तस्मान्मयानपेक्षेण कायस्त्यक्तो जगद्धिते अतो ऽयं बहुदोषो ऽपि धार्यते कर्मभाण्डवत् ॥ ८.१८४ ॥

tasmānmayānapekṣeṇa kāyastyakto jagaddhite ato 'yaṃ bahudoṣo 'pi dhāryate karmabhāṇḍavat (8.184)

तेनालं लोकचरितैः पण्डिताननुयाम्यहम् अप्रमादकथां स्मृत्वा स्त्यानमिद्धं निवारयन् ॥ ८.१८५ ॥

tenālaṃ lokacaritaiḥ paṇḍitānanuyāmyaham apramādakathāṃ smṛtvā styānamiddhaṃ nivārayan (8.185)

तस्मादावरणं हन्तुं समाधानं करोम्यहम् विमार्गाच्चित्तमाकृष्य स्वालम्बननिरन्तरम् ॥ ८.१८६ ॥

tasmādāvaraṇaṃ hantuṃ samādhānaṃ karomyaham vimārgāccittamākṛṣya svālambananirantaram (8.186)