9. Chapter 9

बोधिचर्यावतारे ध्यानपारमिता अष्टमः परिच्छेदः || परिच्छेद ९ इमं परिकरं सर्वं प्रज्ञार्थं हि मुनिर्जगौ तस्मादुत्पादयेत् प्रज्ञां दुःखनिवृत्तिकाङ्क्षया ॥ ९.१ ॥

bodhicaryāvatāre dhyānapāramitā aṣṭamaḥ paricchedaḥ || pariccheda 9 imaṃ parikaraṃ sarvaṃ prajñārthaṃ hi munirjagau tasmādutpādayet prajñāṃ duḥkhanivṛttikāṅkṣayā (9.1)

संवृतिः परमार्थश्च सत्यद्वयमिदं मतं बुद्धेरगोचरस्तत्त्वं बुद्धिः संवृतिरुच्यते ॥ ९.२ ॥

saṃvṛtiḥ paramārthaśca satyadvayamidaṃ mataṃ buddheragocarastattvaṃ buddhiḥ saṃvṛtirucyate (9.2)

तत्र लोको द्विधा दृष्टो योगी प्राकृतकस्तथा तत्र प्राकृतको लोको योगिलोकेन बाध्यते ॥ ९.३ ॥

tatra loko dvidhā dṛṣṭo yogī prākṛtakastathā tatra prākṛtako loko yogilokena bādhyate (9.3)

बाध्यन्ते धीविशेषेण योगिनो ऽप्युत्तरोत्तरैः दृष्टान्तेनोभयेष्टेन कार्यार्थमविचारतः ॥ ९.४ ॥

bādhyante dhīviśeṣeṇa yogino 'pyuttarottaraiḥ dṛṣṭāntenobhayeṣṭena kāryārthamavicārataḥ (9.4)

लोकेन भावा दृश्यन्ते कल्प्यन्ते चापि तत्त्वतः न तु मायावदित्यत्र विवादो योगिलोकयोः ॥ ९.५ ॥

lokena bhāvā dṛśyante kalpyante cāpi tattvataḥ na tu māyāvadityatra vivādo yogilokayoḥ (9.5)

प्रत्यक्षमपि रूपादि प्रसिद्ध्या न प्रमाणतः अशुच्यादिषु शुच्यादिप्रसिद्धिरिव सा मृषा ॥ ९.६ ॥

pratyakṣamapi rūpādi prasiddhyā na pramāṇataḥ aśucyādiṣu śucyādiprasiddhiriva sā mṛṣā (9.6)

लोकावतारणार्थं च भावा नाथेन देशिताः तत्त्वतः क्षणिका नैते संवृत्या चेद्विरुध्यते ॥ ९.७ ॥

lokāvatāraṇārthaṃ ca bhāvā nāthena deśitāḥ tattvataḥ kṣaṇikā naite saṃvṛtyā cedvirudhyate (9.7)

न दोषो योगिसंवृत्या लोकात्ते तत्त्वदर्शिनः अन्यथा लोकबाधा स्याद् अशुचिस्त्रीनिरूपणे ॥ ९.८ ॥

na doṣo yogisaṃvṛtyā lokātte tattvadarśinaḥ anyathā lokabādhā syād aśucistrīnirūpaṇe (9.8)

मायोपमाज्जिनात् पुण्यं सद्भावे ऽपि कथं यथा यदि मायोपमः सत्त्वः किं पुनर्जायते मृतः ॥ ९.९ ॥

māyopamājjināt puṇyaṃ sadbhāve 'pi kathaṃ yathā yadi māyopamaḥ sattvaḥ kiṃ punarjāyate mṛtaḥ (9.9)

यावत्प्रत्ययसामग्री तावन्मायापि वर्तते दीर्घसंतानमात्रेण कथं सत्त्वो ऽस्ति सत्यतः ॥ ९.१० ॥

yāvatpratyayasāmagrī tāvanmāyāpi vartate dīrghasaṃtānamātreṇa kathaṃ sattvo 'sti satyataḥ (9.10)

मायापुरुषघातादौ चित्ताभावान्न पापकं चित्तमायासमेते तु पापपुण्यसमुद्भवः ॥ ९.११ ॥

māyāpuruṣaghātādau cittābhāvānna pāpakaṃ cittamāyāsamete tu pāpapuṇyasamudbhavaḥ (9.11)

मन्त्रादीनामसामर्थ्यान् न मायाचित्तसंभवः सापि नानाविधा माया नानाप्रत्ययसंभवा ॥ ९.१२ ॥

mantrādīnāmasāmarthyān na māyācittasaṃbhavaḥ sāpi nānāvidhā māyā nānāpratyayasaṃbhavā (9.12)

नैकस्य सर्वसामर्थ्यं प्रत्ययस्यास्ति कुत्रचित् निर्वृतः परमार्थेन संवृत्या यदि संसरेत् ॥ ९.१३ ॥

naikasya sarvasāmarthyaṃ pratyayasyāsti kutracit nirvṛtaḥ paramārthena saṃvṛtyā yadi saṃsaret (9.13)

बुद्धो ऽपि संसरेदेवं ततः किं बोधिचर्यया प्रत्ययानामनुच्छेदे मायाप्युच्छिद्यते न हि ॥ ९.१४ ॥

buddho 'pi saṃsaredevaṃ tataḥ kiṃ bodhicaryayā pratyayānāmanucchede māyāpyucchidyate na hi (9.14)

प्रत्ययानां तु विच्छेदात् संवृत्यापि न संभवः यदा न भ्रान्तिरप्यस्ति माया केनोपलभ्यते ॥ ९.१५ ॥

pratyayānāṃ tu vicchedāt saṃvṛtyāpi na saṃbhavaḥ yadā na bhrāntirapyasti māyā kenopalabhyate (9.15)

यदा मायैव ते नास्ति तदा किमुपलभ्यते चित्तस्यैव स आकारो यद्यप्यन्यो ऽस्ति तत्त्वतः ॥ ९.१६ ॥

yadā māyaiva te nāsti tadā kimupalabhyate cittasyaiva sa ākāro yadyapyanyo 'sti tattvataḥ (9.16)

चित्तमेव यदा माया तदा किं केन दृश्यते उक्तं च लोकनाथेन चित्तं चित्तं न पश्यति ॥ ९.१७ ॥

cittameva yadā māyā tadā kiṃ kena dṛśyate uktaṃ ca lokanāthena cittaṃ cittaṃ na paśyati (9.17)

न च्छिनत्ति यथात्मानम् असिधारा तथा मनः आत्मभावं यथा दीपः संप्रकाशयतीति चेत् ॥ ९.१८ ॥

na cchinatti yathātmānam asidhārā tathā manaḥ ātmabhāvaṃ yathā dīpaḥ saṃprakāśayatīti cet (9.18)

नैव प्रकाश्यते दीपो यस्मान्न तमसावृतः न हि स्फटिकवन्नीलं नीलत्वे ऽन्यमपेक्षते ॥ ९.१९ ॥

naiva prakāśyate dīpo yasmānna tamasāvṛtaḥ na hi sphaṭikavannīlaṃ nīlatve 'nyamapekṣate (9.19)

तथा किंचित् परापेक्षम् अनपेक्षं च दृश्यते अनीलत्वे न तन्नीलं कुर्यादात्मानमात्मना ॥ ९.२० ॥

tathā kiṃcit parāpekṣam anapekṣaṃ ca dṛśyate anīlatve na tannīlaṃ kuryādātmānamātmanā (9.20)

नीलमेव हि को नीलं कुर्यादात्मानमात्मना अनीलत्वे न तन्नीलं कुर्यादात्मानमात्मना ॥ ९.२१ ॥

nīlameva hi ko nīlaṃ kuryādātmānamātmanā anīlatve na tannīlaṃ kuryādātmānamātmanā (9.21)

दीपः प्रकाशत इति ज्ञात्वा ज्ञानेन कथ्यते बुद्धिः प्रकाशत इति ज्ञात्वेदं केन कथ्यते ॥ ९.२२ ॥

dīpaḥ prakāśata iti jñātvā jñānena kathyate buddhiḥ prakāśata iti jñātvedaṃ kena kathyate (9.22)

प्रकाशा वाप्रकाशा वा यदा दृष्टा न केनचित् वन्ध्यादुहितृलीलेव कथ्यमानापि सा मुधा ॥ ९.२३ ॥

prakāśā vāprakāśā vā yadā dṛṣṭā na kenacit vandhyāduhitṛlīleva kathyamānāpi sā mudhā (9.23)

यदि नास्ति स्वसंवित्तिर् विज्ञानं स्मर्यते कथम् अन्यानुभूते संबन्धात् स्मृतिराखुविषं यथा ॥ ९.२४ ॥

yadi nāsti svasaṃvittir vijñānaṃ smaryate katham anyānubhūte saṃbandhāt smṛtirākhuviṣaṃ yathā (9.24)

प्रत्ययान्तरयुक्तस्य दर्शनात् स्वं प्रकाशते सिद्धाञ्जनविधेर्दृष्टो घटो नैवाञ्जनं भवेत् ॥ ९.२५ ॥

pratyayāntarayuktasya darśanāt svaṃ prakāśate siddhāñjanavidherdṛṣṭo ghaṭo naivāñjanaṃ bhavet (9.25)

यथा दृष्टं श्रुतं ज्ञातं नैवेह प्रतिषिध्यते सत्यतः कल्पना त्वत्र दुःखहेतुर्निवार्यते ॥ ९.२६ ॥

yathā dṛṣṭaṃ śrutaṃ jñātaṃ naiveha pratiṣidhyate satyataḥ kalpanā tvatra duḥkhaheturnivāryate (9.26)

चित्तादन्या न माया चेन् नाप्यनन्येति कल्प्यते वस्तु चेत् सा कथं नान्यान् अन्या चेन्नास्ति वस्तुतः ॥ ९.२७ ॥

cittādanyā na māyā cen nāpyananyeti kalpyate vastu cet sā kathaṃ nānyān anyā cennāsti vastutaḥ (9.27)

असत्यपि यथा माया दृश्या द्रष्टृ तथा मनः वस्त्वाश्रयश्चेत् संसारः सो ऽन्यथाकाशवद्भवेत् ॥ ९.२८ ॥

asatyapi yathā māyā dṛśyā draṣṭṛ tathā manaḥ vastvāśrayaścet saṃsāraḥ so 'nyathākāśavadbhavet (9.28)

वस्त्वाश्रयेणाभावस्य क्रियावत्त्वं कथं भवेत् असत्सहायमेकं हि चित्तमापद्यते तव ॥ ९.२९ ॥

vastvāśrayeṇābhāvasya kriyāvattvaṃ kathaṃ bhavet asatsahāyamekaṃ hi cittamāpadyate tava (9.29)

ग्राह्यमुक्तं यदा चित्तं तदा सर्वे तथागताः एवं च को गुणो लब्धश् चित्तमात्रे ऽपि कल्पिते ॥ ९.३० ॥

grāhyamuktaṃ yadā cittaṃ tadā sarve tathāgatāḥ evaṃ ca ko guṇo labdhaś cittamātre 'pi kalpite (9.30)

मायोपमत्वे ऽपि ज्ञाते कथं क्लेशो निवर्तते यदा मायास्त्रियां रागस् तत्कर्तुरपि जायते ॥ ९.३१ ॥

māyopamatve 'pi jñāte kathaṃ kleśo nivartate yadā māyāstriyāṃ rāgas tatkarturapi jāyate (9.31)

अप्रहीणा हि तत्कर्तुर् ज्ञेयसंक्लेशवासना तद्दृष्टिकाले तस्यातो दुर्बला शून्यवासना ॥ ९.३२ ॥

aprahīṇā hi tatkartur jñeyasaṃkleśavāsanā taddṛṣṭikāle tasyāto durbalā śūnyavāsanā (9.32)

शून्यतावासनाधानाद् धीयते भाववासना किंचिन्नास्तीति चाभ्यासात् सापि पश्चात् प्रहीयते ॥ ९.३३ ॥

śūnyatāvāsanādhānād dhīyate bhāvavāsanā kiṃcinnāstīti cābhyāsāt sāpi paścāt prahīyate (9.33)

यदा न लभ्यते भावो यो नास्तीति प्रकल्प्यते तदा निराश्रयो ऽभावः कथं तिष्ठेन्मतेः पुरः ॥ ९.३४ ॥

yadā na labhyate bhāvo yo nāstīti prakalpyate tadā nirāśrayo 'bhāvaḥ kathaṃ tiṣṭhenmateḥ puraḥ (9.34)

यदा न भावो नाभावो मतेः संतिष्ठते पुरः तदान्यगत्यभावेन निरालम्बा प्रशाम्यते ॥ ९.३५ ॥

yadā na bhāvo nābhāvo mateḥ saṃtiṣṭhate puraḥ tadānyagatyabhāvena nirālambā praśāmyate (9.35)

चिन्तामणिः कल्पतरुर् यथेच्छापरिपूरणः विनेयप्रणिधानाभ्यां जिनबिम्बं तथेक्ष्यते ॥ ९.३६ ॥

cintāmaṇiḥ kalpatarur yathecchāparipūraṇaḥ vineyapraṇidhānābhyāṃ jinabimbaṃ tathekṣyate (9.36)

यथा गारुडिकः स्तम्भं साधयित्वा विनश्यति स तस्मिंश्चिरनष्टे ऽपि विषादीनुपशामयेत् ॥ ९.३७ ॥

yathā gāruḍikaḥ stambhaṃ sādhayitvā vinaśyati sa tasmiṃściranaṣṭe 'pi viṣādīnupaśāmayet (9.37)

बोधिचर्यानुरूप्येण जिनस्तम्भो ऽपि साधितः करोति सर्वकार्याणि बोधिसत्त्वे ऽपि निर्वृते ॥ ९.३८ ॥

bodhicaryānurūpyeṇa jinastambho 'pi sādhitaḥ karoti sarvakāryāṇi bodhisattve 'pi nirvṛte (9.38)

अचित्तके कृता पूजा कथं फलवती भवेत् तुल्यैव पठ्यते यस्मात् तिष्ठतो निर्वृतस्य च ॥ ९.३९ ॥

acittake kṛtā pūjā kathaṃ phalavatī bhavet tulyaiva paṭhyate yasmāt tiṣṭhato nirvṛtasya ca (9.39)

आगमाच्च फलं तत्र संवृत्या तत्त्वतो ऽपि वा सत्यबुद्धे कृता पूजा सफलेति कथं यथा ॥ ९.४० ॥

āgamācca phalaṃ tatra saṃvṛtyā tattvato 'pi vā satyabuddhe kṛtā pūjā saphaleti kathaṃ yathā (9.40)

सत्यदर्शनतो मुक्तिः शून्यतादर्शनेन किम् न विनानेन मार्गेण बोधिरित्यागमो यतः ॥ ९.४१ ॥

satyadarśanato muktiḥ śūnyatādarśanena kim na vinānena mārgeṇa bodhirityāgamo yataḥ (9.41)

नन्वसिद्धं महायानं कथं सिद्धस्त्वदागमः यस्मादुभयसिद्धो ऽसौ न सिद्धो ऽसौ तवादितः ॥ ९.४२ ॥

nanvasiddhaṃ mahāyānaṃ kathaṃ siddhastvadāgamaḥ yasmādubhayasiddho 'sau na siddho 'sau tavāditaḥ (9.42)

यत्प्रत्यया च तत्रास्था महायाने ऽपि तां कुरु अन्योभयेष्टसत्यत्वे वेदादेरपि सत्यता ॥ ९.४३ ॥

yatpratyayā ca tatrāsthā mahāyāne 'pi tāṃ kuru anyobhayeṣṭasatyatve vedāderapi satyatā (9.43)

सविवादं महायानम् इति चेदागमं त्यज तीर्थिकैः सविवादत्वात् स्वैः परैश्चागमान्तरम् ॥ ९.४४ ॥

savivādaṃ mahāyānam iti cedāgamaṃ tyaja tīrthikaiḥ savivādatvāt svaiḥ paraiścāgamāntaram (9.44)

शासनं भिक्षुतामूलं भिक्षुतैव च दुःखिता सावलम्बनचित्तानां निर्वाणमपि दुःस्थितम् ॥ ९.४५ ॥

śāsanaṃ bhikṣutāmūlaṃ bhikṣutaiva ca duḥkhitā sāvalambanacittānāṃ nirvāṇamapi duḥsthitam (9.45)

क्लेशप्रहाणान्मुक्तिश्चेत् तदनन्तरमस्तु सा दृष्टं च तेषु सामर्थ्यं निःक्लेशस्यापि कर्मणः ॥ ९.४६ ॥

kleśaprahāṇānmuktiścet tadanantaramastu sā dṛṣṭaṃ ca teṣu sāmarthyaṃ niḥkleśasyāpi karmaṇaḥ (9.46)

तृष्णा तावदुपादानं नास्ति चेत् संप्रधार्यते किमक्लिष्टापि तृष्णैषां नास्ति संमोहवत् सती ॥ ९.४७ ॥

tṛṣṇā tāvadupādānaṃ nāsti cet saṃpradhāryate kimakliṣṭāpi tṛṣṇaiṣāṃ nāsti saṃmohavat satī (9.47)

वेदनाप्रत्यया तृष्णा वेदनैषां च विद्यते सालम्बनेन चित्तेन स्थातव्यं यत्र तत्र वा ॥ ९.४८ ॥

vedanāpratyayā tṛṣṇā vedanaiṣāṃ ca vidyate sālambanena cittena sthātavyaṃ yatra tatra vā (9.48)

विना शून्यतया चित्तं बद्धमुत्पद्यते पुनः यथासंज्ञिसमापत्तौ भावयेत्तेन शून्यताम् ॥ ९.४९ ॥

vinā śūnyatayā cittaṃ baddhamutpadyate punaḥ yathāsaṃjñisamāpattau bhāvayettena śūnyatām (9.49)

यत्सूत्रे ऽवतरेद्वाक्यं तच्चेद्बुद्धोक्तमिष्यते महायानं भवत्सूत्रैः प्रायस्तुल्यं न किं मतम् ॥ ९.५० ॥

yatsūtre 'vataredvākyaṃ taccedbuddhoktamiṣyate mahāyānaṃ bhavatsūtraiḥ prāyastulyaṃ na kiṃ matam (9.50)

एकेनागम्यमानेन सकलं यदि दोषवत् एकेन सूत्रतुल्येन किं न सर्वं जिनोदितम् ॥ ९.५१ ॥

ekenāgamyamānena sakalaṃ yadi doṣavat ekena sūtratulyena kiṃ na sarvaṃ jinoditam (9.51)

महाकाश्यपमुख्यैश्च यद्वाक्यं नावगाह्यते तत्त्वयानवबुद्धत्वाद् अग्राह्यं कः करिष्यति ॥ ९.५२ ॥

mahākāśyapamukhyaiśca yadvākyaṃ nāvagāhyate tattvayānavabuddhatvād agrāhyaṃ kaḥ kariṣyati (9.52)

सक्तित्रासात्त्वनिर्मुक्त्या संसारे सिध्यति स्थितिः मोहेन दुःखिनामर्थे शून्यताया इदं फलम् ॥ ९.५३ ॥

saktitrāsāttvanirmuktyā saṃsāre sidhyati sthitiḥ mohena duḥkhināmarthe śūnyatāyā idaṃ phalam (9.53)

तदेवं शून्यतापक्षे दूषणं नोपपद्यते तस्मान्निर्विचिकित्सेन भावनीयैव शून्यता ॥ ९.५४ ॥

tadevaṃ śūnyatāpakṣe dūṣaṇaṃ nopapadyate tasmānnirvicikitsena bhāvanīyaiva śūnyatā (9.54)

क्लेशज्ञेयावृतितमः प्रतिपक्षो हि शून्यता शीघ्रं सर्वज्ञताकामो न भावयति तां कथम् ॥ ९.५५ ॥

kleśajñeyāvṛtitamaḥ pratipakṣo hi śūnyatā śīghraṃ sarvajñatākāmo na bhāvayati tāṃ katham (9.55)

यद्दुःखजननं वस्तु त्रासस्तस्मात् प्रजायताम् शून्यता दुःखशमनी ततः किं जायते भयम् ॥ ९.५६ ॥

yadduḥkhajananaṃ vastu trāsastasmāt prajāyatām śūnyatā duḥkhaśamanī tataḥ kiṃ jāyate bhayam (9.56)

यतस्ततो वास्तु भयं यद्यहं नाम किंचन अहमेव न किंचिच्चेद् भयं कस्य भविष्यति ॥ ९.५७ ॥

yatastato vāstu bhayaṃ yadyahaṃ nāma kiṃcana ahameva na kiṃcicced bhayaṃ kasya bhaviṣyati (9.57)

दन्तकेशनखा नाहं नास्थि नाप्यस्मि शोणितम् न शिंघानं न च श्लेष्मा न पूयं लसिकापि वा ॥ ९.५८ ॥

dantakeśanakhā nāhaṃ nāsthi nāpyasmi śoṇitam na śiṃghānaṃ na ca śleṣmā na pūyaṃ lasikāpi vā (9.58)

नाहं वसा न च स्वेदो न मेदो ऽन्त्राणि नाप्यहम् न चाहमन्त्रनिर्गुण्डी गूथमूत्रमहं न च ॥ ९.५९ ॥

nāhaṃ vasā na ca svedo na medo 'ntrāṇi nāpyaham na cāhamantranirguṇḍī gūthamūtramahaṃ na ca (9.59)

नाहं मांसं न च स्नायुर् नोष्मा वायुरहं न च न च छिद्राण्यहं नापि षड्विज्ञानानि सर्वथा ॥ ९.६० ॥

nāhaṃ māṃsaṃ na ca snāyur noṣmā vāyurahaṃ na ca na ca chidrāṇyahaṃ nāpi ṣaḍvijñānāni sarvathā (9.60)

शब्दज्ञानं यदि तदा शब्दो गृह्येत सर्वदा ज्ञेयं विना तु किं वेत्ति येन ज्ञानं निरुच्यते ॥ ९.६१ ॥

śabdajñānaṃ yadi tadā śabdo gṛhyeta sarvadā jñeyaṃ vinā tu kiṃ vetti yena jñānaṃ nirucyate (9.61)

अजानानं यदि ज्ञानं काष्ठं ज्ञानं प्रसज्यते तेनासंनिहितज्ञेयं ज्ञानं नास्तीति निश्चयः ॥ ९.६२ ॥

ajānānaṃ yadi jñānaṃ kāṣṭhaṃ jñānaṃ prasajyate tenāsaṃnihitajñeyaṃ jñānaṃ nāstīti niścayaḥ (9.62)

तदेव रूपं जानाति तदा किं न शृणोत्यपि शब्दस्यासंनिधानाच्चेत् ततस्तज्ज्ञानमप्यसत् ॥ ९.६३ ॥

tadeva rūpaṃ jānāti tadā kiṃ na śṛṇotyapi śabdasyāsaṃnidhānāccet tatastajjñānamapyasat (9.63)

शब्दग्रहणरूपं यत् तद्रूपग्रहणं कथम् एकः पिता च पुत्रश्च कल्प्यते न तु तत्त्वतः ॥ ९.६४ ॥

śabdagrahaṇarūpaṃ yat tadrūpagrahaṇaṃ katham ekaḥ pitā ca putraśca kalpyate na tu tattvataḥ (9.64)

सत्त्वं रजस्तमो वापि न पुत्रो न पिता यतः शब्दग्रहणयुक्तस्तु स्वभावस्तस्य नेक्ष्यते ॥ ९.६५ ॥

sattvaṃ rajastamo vāpi na putro na pitā yataḥ śabdagrahaṇayuktastu svabhāvastasya nekṣyate (9.65)

तदेवान्येन रूपेण नटवत्सो ऽप्यशाश्वतः स एवान्यस्वभावश्चेद् अपूर्वेयं तदेकता ॥ ९.६६ ॥

tadevānyena rūpeṇa naṭavatso 'pyaśāśvataḥ sa evānyasvabhāvaśced apūrveyaṃ tadekatā (9.66)

अन्यद्रूपमसत्यं चेन् निजं तद्रूपमुच्यताम् ज्ञानता चेत्ततः सर्वपुंसामैक्यं प्रसज्यते ॥ ९.६७ ॥

anyadrūpamasatyaṃ cen nijaṃ tadrūpamucyatām jñānatā cettataḥ sarvapuṃsāmaikyaṃ prasajyate (9.67)

चेतनाचेतने चैक्यं तयोर्येनास्तिता समा विशेषश्च यदा मिथ्या कः सादृश्याश्रयस्तदा ॥ ९.६८ ॥

cetanācetane caikyaṃ tayoryenāstitā samā viśeṣaśca yadā mithyā kaḥ sādṛśyāśrayastadā (9.68)

अचेतनश्च नैवाहम् अचैतन्यात्पटादिवत् अथ ज्ञश्चेतनायोगाद् अज्ञो नष्टः प्रसज्यते ॥ ९.६९ ॥

acetanaśca naivāham acaitanyātpaṭādivat atha jñaścetanāyogād ajño naṣṭaḥ prasajyate (9.69)

अथाविकृत एवात्मा चैतन्येनास्य किं कृतम् अज्ञस्य निष्क्रियस्यैवम् आकाशस्यात्मता मता ॥ ९.७० ॥

athāvikṛta evātmā caitanyenāsya kiṃ kṛtam ajñasya niṣkriyasyaivam ākāśasyātmatā matā (9.70)

न कर्मफलसंबन्धो युक्तश्चेदात्मना विना कर्म कृत्वा विनष्टे हि फलं कस्य भविष्यति ॥ ९.७१ ॥

na karmaphalasaṃbandho yuktaścedātmanā vinā karma kṛtvā vinaṣṭe hi phalaṃ kasya bhaviṣyati (9.71)

द्वयोरप्यावयोः सिद्धे भिन्नाधारे क्रियाफले निर्व्यापारश्च तत्रात्मेत्य् अत्र वादो वृथा ननु ॥ ९.७२ ॥

dvayorapyāvayoḥ siddhe bhinnādhāre kriyāphale nirvyāpāraśca tatrātmety atra vādo vṛthā nanu (9.72)

हेतुमान् फलयोगीति दृश्यते नैष संभवः संतानस्यैक्यमाश्रित्य कर्ता भोक्तेति देशितम् ॥ ९.७३ ॥

hetumān phalayogīti dṛśyate naiṣa saṃbhavaḥ saṃtānasyaikyamāśritya kartā bhokteti deśitam (9.73)

अतीतानागतं चित्तं नाहं तद्धि न विद्यते अथोत्पन्नमहं चित्तं नष्टे ऽस्मिन्नास्त्यहं पुनः ॥ ९.७४ ॥

atītānāgataṃ cittaṃ nāhaṃ taddhi na vidyate athotpannamahaṃ cittaṃ naṣṭe 'sminnāstyahaṃ punaḥ (9.74)

यथैव कदलीस्तम्भो न कश्चिद् भागशः कृतः तथाहमप्यसद्भूतो मृग्यमाणो विचारतः ॥ ९.७५ ॥

yathaiva kadalīstambho na kaścid bhāgaśaḥ kṛtaḥ tathāhamapyasadbhūto mṛgyamāṇo vicārataḥ (9.75)

यदि सत्त्वो न विद्येत कस्योपरि कृपेति चेत् कार्यार्थमभ्युपेतेन यो मोहेन प्रकल्पितः ॥ ९.७६ ॥

yadi sattvo na vidyeta kasyopari kṛpeti cet kāryārthamabhyupetena yo mohena prakalpitaḥ (9.76)

कार्यं कस्य न चेत्सत्त्वः सत्यमीहा तु मोहतः दुःखव्युपशमार्थं तु कार्यमोहो न वार्यते ॥ ९.७७ ॥

kāryaṃ kasya na cetsattvaḥ satyamīhā tu mohataḥ duḥkhavyupaśamārthaṃ tu kāryamoho na vāryate (9.77)

दुःखहेतुरहंकार आत्ममोहात्तु वर्धते ततो ऽपि न निवर्त्यश्चेत् वरं नैरात्म्यभावना ॥ ९.७८ ॥

duḥkhaheturahaṃkāra ātmamohāttu vardhate tato 'pi na nivartyaścet varaṃ nairātmyabhāvanā (9.78)

कायो न पादौ न जङ्घा नोरू कायः कटिर्न च नोदरं नाप्ययं पृष्ठं नोरो बाहू न चापि सः ॥ ९.७९ ॥

kāyo na pādau na jaṅghā norū kāyaḥ kaṭirna ca nodaraṃ nāpyayaṃ pṛṣṭhaṃ noro bāhū na cāpi saḥ (9.79)

न हस्तौ नाप्ययं पार्श्वौ न कक्षौ नांसलक्षणः न ग्रीवा न शिरः कायः कायो ऽत्र कतरः पुनः ॥ ९.८० ॥

na hastau nāpyayaṃ pārśvau na kakṣau nāṃsalakṣaṇaḥ na grīvā na śiraḥ kāyaḥ kāyo 'tra kataraḥ punaḥ (9.80)

यदि सर्वेषु कायो ऽथम् एकदेशेन वर्तते अंशा अंशेषु वर्तन्ते स च कुत्र स्वयं स्थितः ॥ ९.८१ ॥

yadi sarveṣu kāyo 'tham ekadeśena vartate aṃśā aṃśeṣu vartante sa ca kutra svayaṃ sthitaḥ (9.81)

सर्वात्मना चेत्सर्वत्र स्थितः कायः करादिषु कायास्तावन्त एव स्युर् यावन्तस्ते करादयः ॥ ९.८२ ॥

sarvātmanā cetsarvatra sthitaḥ kāyaḥ karādiṣu kāyāstāvanta eva syur yāvantaste karādayaḥ (9.82)

नैवान्तर्न बहिः कायः कथं कायः करादिषु करादिभ्यः पृथग् नास्ति कथं नु खलु विद्यते ॥ ९.८३ ॥

naivāntarna bahiḥ kāyaḥ kathaṃ kāyaḥ karādiṣu karādibhyaḥ pṛthag nāsti kathaṃ nu khalu vidyate (9.83)

तन्नास्ति कायो मोहात्तु कायबुद्धिः करादिषु संनिवेशविशेषेण स्थानौ पुरुषबुद्धिवत् ॥ ९.८४ ॥

tannāsti kāyo mohāttu kāyabuddhiḥ karādiṣu saṃniveśaviśeṣeṇa sthānau puruṣabuddhivat (9.84)

यावत्प्रत्ययसामग्री तावत्कायः पुमानिव एवं करादौ सा यावत् तावत्कायो ऽत्र दृश्यते ॥ ९.८५ ॥

yāvatpratyayasāmagrī tāvatkāyaḥ pumāniva evaṃ karādau sā yāvat tāvatkāyo 'tra dṛśyate (9.85)

एवमङ्गुलिपुञ्जत्वात् पादो ऽपि कतरो भवेत् सो ऽपि पर्वसमूहत्वात् पर्वापि स्वांशभेदतः ॥ ९.८६ ॥

evamaṅgulipuñjatvāt pādo 'pi kataro bhavet so 'pi parvasamūhatvāt parvāpi svāṃśabhedataḥ (9.86)

अंशा अप्यणुभेदेन सो ऽप्यणुर्दिग्विभागतः दिग्विभागो निरंशत्वाद् आकाशं तेन नास्त्यणुः ॥ ९.८७ ॥

aṃśā apyaṇubhedena so 'pyaṇurdigvibhāgataḥ digvibhāgo niraṃśatvād ākāśaṃ tena nāstyaṇuḥ (9.87)

एवं स्वप्नोपमे रूपे को रज्येत विचारकः कायश्चैवं यदा नास्ति तदा का स्त्री पुमांश्च कः ॥ ९.८८ ॥

evaṃ svapnopame rūpe ko rajyeta vicārakaḥ kāyaścaivaṃ yadā nāsti tadā kā strī pumāṃśca kaḥ (9.88)

यद्यस्ति दुःखं तत्त्वेन प्रहृष्टान् किं न बाधते शोकाद्यार्ताय मृष्टादि सुखं चेत्किं न रोचते ॥ ९.८९ ॥

yadyasti duḥkhaṃ tattvena prahṛṣṭān kiṃ na bādhate śokādyārtāya mṛṣṭādi sukhaṃ cetkiṃ na rocate (9.89)

बलीयसाभिभूतत्वाद् यदि तन्नानुभूयते वेदनात्वं कथं तस्य यस्य नानुभवात्मता ॥ ९.९० ॥

balīyasābhibhūtatvād yadi tannānubhūyate vedanātvaṃ kathaṃ tasya yasya nānubhavātmatā (9.90)

अस्ति सूक्ष्मतया दुःखं स्थौल्यं तस्य हृतं ननु तुष्टिमात्राऽपरा चेत्स्यात् तस्मात्साप्यस्य सूक्ष्मता ॥ ९.९१ ॥

asti sūkṣmatayā duḥkhaṃ sthaulyaṃ tasya hṛtaṃ nanu tuṣṭimātrā'parā cetsyāt tasmātsāpyasya sūkṣmatā (9.91)

विरुद्धप्रत्ययोत्पत्तौ दुःखस्यानुदयो यदि कल्पनाभिनिवेशो हि वेदनेत्यागतं ननु ॥ ९.९२ ॥

viruddhapratyayotpattau duḥkhasyānudayo yadi kalpanābhiniveśo hi vedanetyāgataṃ nanu (9.92)

अत एव विचारो ऽयं प्रतिपक्षो ऽस्य भाव्यते विकल्पक्षेत्रसंभूतध्यानाहारा हि योगिनः ॥ ९.९३ ॥

ata eva vicāro 'yaṃ pratipakṣo 'sya bhāvyate vikalpakṣetrasaṃbhūtadhyānāhārā hi yoginaḥ (9.93)

सान्तराविन्द्रियार्थौ चेत् संसर्गः कुत एतयोः निरन्तरत्वे ऽप्येकत्वं कस्य केनास्तु संगतिः ॥ ९.९४ ॥

sāntarāvindriyārthau cet saṃsargaḥ kuta etayoḥ nirantaratve 'pyekatvaṃ kasya kenāstu saṃgatiḥ (9.94)

नाणोरणौ प्रवेशो ऽस्ति निराकाशः समश्च सः अप्रवेशे न मिश्रत्वम् अमिश्रत्वे न संगतिः ॥ ९.९५ ॥

nāṇoraṇau praveśo 'sti nirākāśaḥ samaśca saḥ apraveśe na miśratvam amiśratve na saṃgatiḥ (9.95)

निरंशस्य च संसर्गः कथं नामोपपद्यते संसर्गे च निरंशत्वं यदि दृष्टं निदर्शय ॥ ९.९६ ॥

niraṃśasya ca saṃsargaḥ kathaṃ nāmopapadyate saṃsarge ca niraṃśatvaṃ yadi dṛṣṭaṃ nidarśaya (9.96)

विज्ञानस्य त्वमूर्तस्य संसर्गो नैव युज्यते समूहस्याप्यवस्तुत्वाद् यथा पूर्वं विचारितम् ॥ ९.९७ ॥

vijñānasya tvamūrtasya saṃsargo naiva yujyate samūhasyāpyavastutvād yathā pūrvaṃ vicāritam (9.97)

तदेवं स्पर्शनाभावे वेदनासंभवः कुतः किमर्थमयमायासः बाधा कस्य कुतो भवेत् ॥ ९.९८ ॥

tadevaṃ sparśanābhāve vedanāsaṃbhavaḥ kutaḥ kimarthamayamāyāsaḥ bādhā kasya kuto bhavet (9.98)

यदा न वेदकः कश्चिद् वेदना च न विद्यते तदावस्थामिमां दृष्ट्वा तृष्णे किं न विदीर्यसे ॥ ९.९९ ॥

yadā na vedakaḥ kaścid vedanā ca na vidyate tadāvasthāmimāṃ dṛṣṭvā tṛṣṇe kiṃ na vidīryase (9.99)

दृश्यते स्पृश्यते चापि स्वप्नमायोपमात्मना चित्तेन सहजातत्वाद् वेदना तेन नेक्ष्यते ॥ ९.१०० ॥

dṛśyate spṛśyate cāpi svapnamāyopamātmanā cittena sahajātatvād vedanā tena nekṣyate (9.100)

पूर्वं पश्चाच्च जातेन स्मर्यते नानुभूयते स्वात्मानं नानुभवति न चान्येनानुभूयते ॥ ९.१०१ ॥

pūrvaṃ paścācca jātena smaryate nānubhūyate svātmānaṃ nānubhavati na cānyenānubhūyate (9.101)

न चास्ति वेदकः कश्चिद् वेदनातो न तत्त्वतः निरात्मके कलापे ऽस्मिन् क एव बाध्यते ऽनया ॥ ९.१०२ ॥

na cāsti vedakaḥ kaścid vedanāto na tattvataḥ nirātmake kalāpe 'smin ka eva bādhyate 'nayā (9.102)

नेन्द्रियेषु न रूपादौ नान्तराले मनः स्थितम् नाप्यन्तर्न बहिश्चित्तम् अन्यत्रापि न लभ्यते ॥ ९.१०३ ॥

nendriyeṣu na rūpādau nāntarāle manaḥ sthitam nāpyantarna bahiścittam anyatrāpi na labhyate (9.103)

यन्न काये न चान्यत्र न मिश्रं न पृथक् क्वचित् तन्न किंचिदतः सत्त्वाः प्रकृत्या परिनिर्वृताः ॥ ९.१०४ ॥

yanna kāye na cānyatra na miśraṃ na pṛthak kvacit tanna kiṃcidataḥ sattvāḥ prakṛtyā parinirvṛtāḥ (9.104)

ज्ञेयात्पूर्वं यदि ज्ञानं किमालम्ब्यास्य संभवः ज्ञेयेन सह चेज्ज्ञानं किमालम्ब्यास्य संभवः ॥ ९.१०५ ॥

jñeyātpūrvaṃ yadi jñānaṃ kimālambyāsya saṃbhavaḥ jñeyena saha cejjñānaṃ kimālambyāsya saṃbhavaḥ (9.105)

अथ ज्ञेयाद्भवेत्पश्चात् तदा ज्ञानं कुतो भवेत् एवं च सर्वधर्माणाम् उत्पत्तिर्नावसीयते ॥ ९.१०६ ॥

atha jñeyādbhavetpaścāt tadā jñānaṃ kuto bhavet evaṃ ca sarvadharmāṇām utpattirnāvasīyate (9.106)

यद्येवं संवृतिर्नास्ति ततः सत्यद्वयं कुतः अथ साप्यन्यसंवृत्या स्यात्सत्त्वो निर्वृतः कुतः ॥ ९.१०७ ॥

yadyevaṃ saṃvṛtirnāsti tataḥ satyadvayaṃ kutaḥ atha sāpyanyasaṃvṛtyā syātsattvo nirvṛtaḥ kutaḥ (9.107)

परचित्तविकल्पो ऽसौ स्वसंवृत्या तु नास्ति सः स पश्चान्नियतः सो ऽस्ति न चेन्नास्त्येव संवृतिः ॥ ९.१०८ ॥

paracittavikalpo 'sau svasaṃvṛtyā tu nāsti saḥ sa paścānniyataḥ so 'sti na cennāstyeva saṃvṛtiḥ (9.108)

कल्पना कल्पितं चेति द्वयमन्योन्यनिश्रितम् यथाप्रसिद्धमाश्रित्य विचारः सर्व उच्यते ॥ ९.१०९ ॥

kalpanā kalpitaṃ ceti dvayamanyonyaniśritam yathāprasiddhamāśritya vicāraḥ sarva ucyate (9.109)

विचारितेन तु यदा विचारेण विचार्यते तदानवस्था तस्यापि विचारस्य विचारणात् ॥ ९.११० ॥

vicāritena tu yadā vicāreṇa vicāryate tadānavasthā tasyāpi vicārasya vicāraṇāt (9.110)

विचारिते विचार्ये तु विचारस्यास्ति नाश्रयः निराश्रयत्वान्नोदेति तच्च निर्वाणमुच्यते ॥ ९.१११ ॥

vicārite vicārye tu vicārasyāsti nāśrayaḥ nirāśrayatvānnodeti tacca nirvāṇamucyate (9.111)

यस्य त्वेतद्द्वयं सत्यं स एवात्यन्तदुःस्थितः यदि ज्ञानवशादर्थो ज्ञानास्तित्वे तु का गतिः ॥ ९.११२ ॥

yasya tvetaddvayaṃ satyaṃ sa evātyantaduḥsthitaḥ yadi jñānavaśādartho jñānāstitve tu kā gatiḥ (9.112)

अथ ज्ञेयवशाज्ज्ञानं ज्ञेयास्तित्वे तु का गतिः अथान्योन्यवशात्सत्त्वम् अभावः स्याद्द्वयोरपि ॥ ९.११३ ॥

atha jñeyavaśājjñānaṃ jñeyāstitve tu kā gatiḥ athānyonyavaśātsattvam abhāvaḥ syāddvayorapi (9.113)

पिता चेन्न विना पुत्रात् कुतः पुत्रस्य संभवः पुत्राभावे पिता नास्ति तथा सत्त्वं तयोर्द्वयोः ॥ ९.११४ ॥

pitā cenna vinā putrāt kutaḥ putrasya saṃbhavaḥ putrābhāve pitā nāsti tathā sattvaṃ tayordvayoḥ (9.114)

अङ्कुरो जायते बीजाद् बीजं तेनैव सूच्यते ज्ञेयाज्ज्ञानेन जातेन तत्सत्ता किं न गम्यते ॥ ९.११५ ॥

aṅkuro jāyate bījād bījaṃ tenaiva sūcyate jñeyājjñānena jātena tatsattā kiṃ na gamyate (9.115)

अङ्कुरादन्यतो ज्ञानाद् बीजमस्तीति गम्यते ज्ञानास्तित्वं कुतो ज्ञातं ज्ञेयं यत्तेन गम्यते ॥ ९.११६ ॥

aṅkurādanyato jñānād bījamastīti gamyate jñānāstitvaṃ kuto jñātaṃ jñeyaṃ yattena gamyate (9.116)

लोकः प्रत्यक्षतस्तावत् सर्वं हेतुमुदीक्षते पद्मनालादिभेदो हि हेतुभेदेन जायते ॥ ९.११७ ॥

lokaḥ pratyakṣatastāvat sarvaṃ hetumudīkṣate padmanālādibhedo hi hetubhedena jāyate (9.117)

किंकृतो हेतुभेदश्चेत् पूर्वहेतुप्रभेदतः कस्माच्चेत्फलदो हेतुः पूर्वहेतुप्रभावतः ॥ ९.११८ ॥

kiṃkṛto hetubhedaścet pūrvahetuprabhedataḥ kasmāccetphalado hetuḥ pūrvahetuprabhāvataḥ (9.118)

ईश्वरो जगतो हेतुः वद कस्तावदीश्वरः भूतानि चेद्भवत्वेवं नाममात्रे ऽपि किं श्रमः ॥ ९.११९ ॥

īśvaro jagato hetuḥ vada kastāvadīśvaraḥ bhūtāni cedbhavatvevaṃ nāmamātre 'pi kiṃ śramaḥ (9.119)

अपि त्वनेके ऽनित्याश्च निश्चेष्टा न च देवताः लङ्घ्याश्चाशुचयश्चैव क्ष्मादयो न स ईश्वरः ॥ ९.१२० ॥

api tvaneke 'nityāśca niśceṣṭā na ca devatāḥ laṅghyāścāśucayaścaiva kṣmādayo na sa īśvaraḥ (9.120)

नाकाशमीशो ऽचेष्टत्वात् नात्मा पूर्वनिषेधतः अचिन्त्यस्य च कर्तृत्वम् अप्यचिन्त्यं किमुच्यते ॥ ९.१२१ ॥

nākāśamīśo 'ceṣṭatvāt nātmā pūrvaniṣedhataḥ acintyasya ca kartṛtvam apyacintyaṃ kimucyate (9.121)

तेन किं स्रष्टुमिष्टं च आत्मा चेत् नन्वसौ ध्रुवः क्ष्मादिस्वभाव ईशश्च ज्ञानं ज्ञेयादनादि च ॥ ९.१२२ ॥

tena kiṃ sraṣṭumiṣṭaṃ ca ātmā cet nanvasau dhruvaḥ kṣmādisvabhāva īśaśca jñānaṃ jñeyādanādi ca (9.122)

कर्मणः सुखदुःखे च वद किं तेन विर्मितम् हेतोरादिर्न चेदस्ति फलस्यादिः कुतो भवेत् ॥ ९.१२३ ॥

karmaṇaḥ sukhaduḥkhe ca vada kiṃ tena virmitam hetorādirna cedasti phalasyādiḥ kuto bhavet (9.123)

कस्मात्सदा न कुरुते न हि सो ऽन्यमपेक्षते तेनाकृतो ऽन्यो नास्त्येव तेनासौ किमपेक्षताम् ॥ ९.१२४ ॥

kasmātsadā na kurute na hi so 'nyamapekṣate tenākṛto 'nyo nāstyeva tenāsau kimapekṣatām (9.124)

अपेक्षते चेत्सामग्रीं हेतुर्न पुनरीश्वरः नाकर्तुमीशः सामग्र्यां न कर्तुं तदभावतः ॥ ९.१२५ ॥

apekṣate cetsāmagrīṃ heturna punarīśvaraḥ nākartumīśaḥ sāmagryāṃ na kartuṃ tadabhāvataḥ (9.125)

करोत्यनिच्छन्नीशश्चेत् परायत्तः प्रसज्यते इच्छन्नपीच्छायत्तः स्यात् कुर्वतः कुत ईशता ॥ ९.१२६ ॥

karotyanicchannīśaścet parāyattaḥ prasajyate icchannapīcchāyattaḥ syāt kurvataḥ kuta īśatā (9.126)

ये ऽपि नित्यानणूनाहुस् ते ऽपि पूर्वं निवारिताः सांख्याः प्रधानमिच्छन्ति नित्यं लोकस्य कारणम् ॥ ९.१२७ ॥

ye 'pi nityānaṇūnāhus te 'pi pūrvaṃ nivāritāḥ sāṃkhyāḥ pradhānamicchanti nityaṃ lokasya kāraṇam (9.127)

सत्त्वं रजस्तमश्चेति गुणा अविषमस्थिताः प्रधानमिति कथ्यन्ते विषमैर्जगदुच्यते ॥ ९.१२८ ॥

sattvaṃ rajastamaśceti guṇā aviṣamasthitāḥ pradhānamiti kathyante viṣamairjagaducyate (9.128)

एकस्य त्रिस्वभावत्वम् अयुक्तं तेन नास्ति तत् एवं गुणा न विद्यन्ते प्रत्येकं ते ऽपि हि त्रिधा ॥ ९.१२९ ॥

ekasya trisvabhāvatvam ayuktaṃ tena nāsti tat evaṃ guṇā na vidyante pratyekaṃ te 'pi hi tridhā (9.129)

गुणाभावे च शब्दादेर् अस्तित्वमतिदूरतः अचेतने च वस्त्रादौ सुखादेरप्यसंभवः ॥ ९.१३० ॥

guṇābhāve ca śabdāder astitvamatidūrataḥ acetane ca vastrādau sukhāderapyasaṃbhavaḥ (9.130)

तद्धेतुरूपा भावाश्चेन् ननु भावा विचारिताः सुखाद्येव च ते हेतुः न च तस्मात्पटादयः ॥ ९.१३१ ॥

taddheturūpā bhāvāścen nanu bhāvā vicāritāḥ sukhādyeva ca te hetuḥ na ca tasmātpaṭādayaḥ (9.131)

पटादेस्तु सुखादि स्यात् तदभावात्सुखाद्यसत् सुखादीनां च नित्यत्वं कदाचिन्नोपलभ्यते ॥ ९.१३२ ॥

paṭādestu sukhādi syāt tadabhāvātsukhādyasat sukhādīnāṃ ca nityatvaṃ kadācinnopalabhyate (9.132)

सत्यामेव सुखव्यक्तौ संवित्तिः किं न गृह्यते तदेव सूक्ष्मतां याति स्थूलं सूक्ष्मं च तत्कथम् ॥ ९.१३३ ॥

satyāmeva sukhavyaktau saṃvittiḥ kiṃ na gṛhyate tadeva sūkṣmatāṃ yāti sthūlaṃ sūkṣmaṃ ca tatkatham (9.133)

स्थौल्यं त्यक्त्वा भवेत्सूक्ष्मम् अनित्ये स्थौल्यसूक्ष्मते सर्वस्य वस्तुनस्तद्वत् किं नानित्यत्वमिष्यते ॥ ९.१३४ ॥

sthaulyaṃ tyaktvā bhavetsūkṣmam anitye sthaulyasūkṣmate sarvasya vastunastadvat kiṃ nānityatvamiṣyate (9.134)

न स्थौल्यं चेत्सुखादन्यत् सुखस्यानित्यता स्फुटम् नासदुत्पद्यते किंचिद् असत्त्वादिति चेन्मतम् ॥ ९.१३५ ॥

na sthaulyaṃ cetsukhādanyat sukhasyānityatā sphuṭam nāsadutpadyate kiṃcid asattvāditi cenmatam (9.135)

व्यक्तस्यासत उत्पत्तिर् अकामस्यापि ते स्थिता अन्नादो ऽमेध्यभक्षः स्यात् फलं हेतौ यदि स्थितम् ॥ ९.१३६ ॥

vyaktasyāsata utpattir akāmasyāpi te sthitā annādo 'medhyabhakṣaḥ syāt phalaṃ hetau yadi sthitam (9.136)

पटार्घेणैव कर्पासबीजं क्रीत्वा निवस्यताम् मोहाच्चेन्नेक्षते लोकः तत्त्वज्ञस्यापि सा स्थितिः ॥ ९.१३७ ॥

paṭārgheṇaiva karpāsabījaṃ krītvā nivasyatām mohāccennekṣate lokaḥ tattvajñasyāpi sā sthitiḥ (9.137)

लोकस्यापि च तज्ज्ञानम् अस्ति कस्मान्न पश्यति लोकाप्रमाणतायां चेत् व्यक्तदर्शनमप्यसत् ॥ ९.१३८ ॥

lokasyāpi ca tajjñānam asti kasmānna paśyati lokāpramāṇatāyāṃ cet vyaktadarśanamapyasat (9.138)

प्रमाणमप्रमाणं चेन् ननु तत्प्रमितं मृषा तत्त्वतः शून्यता तस्माद् भावानां नोपपद्यते ॥ ९.१३९ ॥

pramāṇamapramāṇaṃ cen nanu tatpramitaṃ mṛṣā tattvataḥ śūnyatā tasmād bhāvānāṃ nopapadyate (9.139)

कल्पितं भावमस्पृष्ट्वा तदभावो न गृह्यते तस्माद्भावो मृषा यो हि तस्याभावः स्फुटं मृषा ॥ ९.१४० ॥

kalpitaṃ bhāvamaspṛṣṭvā tadabhāvo na gṛhyate tasmādbhāvo mṛṣā yo hi tasyābhāvaḥ sphuṭaṃ mṛṣā (9.140)

तस्मात्स्वप्ने सुते नष्टे स नास्तीति विकल्पना तद्भावकल्पनोत्पादं विबध्नाति मृषा च सा ॥ ९.१४१ ॥

tasmātsvapne sute naṣṭe sa nāstīti vikalpanā tadbhāvakalpanotpādaṃ vibadhnāti mṛṣā ca sā (9.141)

तस्मादेवं विचारेण नास्ति किंचिदहेतुतः न च व्यस्तसमस्तेषु प्रत्ययेषु व्यवस्थितम् ॥ ९.१४२ ॥

tasmādevaṃ vicāreṇa nāsti kiṃcidahetutaḥ na ca vyastasamasteṣu pratyayeṣu vyavasthitam (9.142)

अन्यतो नापि चायातं न तिष्ठति न गच्छति मायातः को विशेषो ऽस्य यन्मूढैः सत्यतः कृतम् ॥ ९.१४३ ॥

anyato nāpi cāyātaṃ na tiṣṭhati na gacchati māyātaḥ ko viśeṣo 'sya yanmūḍhaiḥ satyataḥ kṛtam (9.143)

मायया निर्मितं यच्च हेतुभिर्यच्च निर्मितम् आयाति तत्कुतः कुत्र याति चेति निरूप्यताम् ॥ ९.१४४ ॥

māyayā nirmitaṃ yacca hetubhiryacca nirmitam āyāti tatkutaḥ kutra yāti ceti nirūpyatām (9.144)

यदन्यसंनिधानेन दृष्टं न तदभावतः प्रतिबिम्बसमे तस्मिन् कृत्रिमे सत्यता कथम् ॥ ९.१४५ ॥

yadanyasaṃnidhānena dṛṣṭaṃ na tadabhāvataḥ pratibimbasame tasmin kṛtrime satyatā katham (9.145)

विद्यमानस्य भावस्य हेतुना किं प्रयोजनम् अथाप्यविद्यमानो ऽसौ हेतुना किं प्रयोजनम् ॥ ९.१४६ ॥

vidyamānasya bhāvasya hetunā kiṃ prayojanam athāpyavidyamāno 'sau hetunā kiṃ prayojanam (9.146)

नाभावस्य विकारो ऽस्ति हेतुकोटिशतैरपि तदवस्थः कथं भावः को वान्यो भावतां गतः ॥ ९.१४७ ॥

nābhāvasya vikāro 'sti hetukoṭiśatairapi tadavasthaḥ kathaṃ bhāvaḥ ko vānyo bhāvatāṃ gataḥ (9.147)

नाभावकाले भावश्चेत् कदा भावो भविष्यति नाजातेन हि भावेन सो ऽभावो ऽपगमिष्यति ॥ ९.१४८ ॥

nābhāvakāle bhāvaścet kadā bhāvo bhaviṣyati nājātena hi bhāvena so 'bhāvo 'pagamiṣyati (9.148)

न चानपगते ऽभावे भावावसरसंभवः भावश्चाभावतां नैति द्विस्वभावप्रसङ्गतः ॥ ९.१४९ ॥

na cānapagate 'bhāve bhāvāvasarasaṃbhavaḥ bhāvaścābhāvatāṃ naiti dvisvabhāvaprasaṅgataḥ (9.149)

एवं च न विरोधो ऽस्ति न च भावो ऽस्ति सर्वदा अजातमनिरुद्धं च तस्मात्सर्वमिदं जगत् ॥ ९.१५० ॥

evaṃ ca na virodho 'sti na ca bhāvo 'sti sarvadā ajātamaniruddhaṃ ca tasmātsarvamidaṃ jagat (9.150)

स्वप्नोपमास्तु गतयो विचारे कदलीसमाः निर्वृतानिर्वृतानां च विशेषो नास्ति वस्तुतः ॥ ९.१५१ ॥

svapnopamāstu gatayo vicāre kadalīsamāḥ nirvṛtānirvṛtānāṃ ca viśeṣo nāsti vastutaḥ (9.151)

एवं शून्येषु धर्मेषु किं लब्धं किं हृतं भवेत् सत्कृतः परिभूतो वा केन कः संभविष्यति ॥ ९.१५२ ॥

evaṃ śūnyeṣu dharmeṣu kiṃ labdhaṃ kiṃ hṛtaṃ bhavet satkṛtaḥ paribhūto vā kena kaḥ saṃbhaviṣyati (9.152)

कुतः सुखं वा दुःखं वा किं प्रियं वा किमप्रियम् का तृष्णा कुत्र सा तृष्णा मृग्यमाणा स्वभावतः ॥ ९.१५३ ॥

kutaḥ sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā kiṃ priyaṃ vā kimapriyam kā tṛṣṇā kutra sā tṛṣṇā mṛgyamāṇā svabhāvataḥ (9.153)

विचारे जीवलोकः कः को नामात्र मरिष्यति को भविष्यति को भूतः को बन्धुः कस्य कः सुहृत् ॥ ९.१५४ ॥

vicāre jīvalokaḥ kaḥ ko nāmātra mariṣyati ko bhaviṣyati ko bhūtaḥ ko bandhuḥ kasya kaḥ suhṛt (9.154)

सर्वमाकाशसंकाशं परिगृह्णन्तु मद्विधाः प्रकुप्यन्ति प्रहृष्यन्ति कलहोत्सवहेतुभिः ॥ ९.१५५ ॥

sarvamākāśasaṃkāśaṃ parigṛhṇantu madvidhāḥ prakupyanti prahṛṣyanti kalahotsavahetubhiḥ (9.155)

शोकायासैर्विषादैश्च मिथश्छेदनभेदनैः यापयन्ति सुकृच्छ्रेण पापैरात्मसुखेच्छवः ॥ ९.१५६ ॥

śokāyāsairviṣādaiśca mithaśchedanabhedanaiḥ yāpayanti sukṛcchreṇa pāpairātmasukhecchavaḥ (9.156)

मृताः पतन्त्यपायेषु दीर्घतीव्रव्यथेषु च आगत्यागत्य सुगतिं भूत्वा भूत्वा सुखोचिताः ॥ ९.१५७ ॥

mṛtāḥ patantyapāyeṣu dīrghatīvravyatheṣu ca āgatyāgatya sugatiṃ bhūtvā bhūtvā sukhocitāḥ (9.157)

भवे बहुप्रपातश्च तत्र चासत्त्वमीदृशम् तत्रान्योन्यविरोधश्च न भवेत्तत्त्वमीदृशम् ॥ ९.१५८ ॥

bhave bahuprapātaśca tatra cāsattvamīdṛśam tatrānyonyavirodhaśca na bhavettattvamīdṛśam (9.158)

तत्र चानुपमास्तीव्रा अनन्तदुःखसागराः तत्रैवमल्पबलता तत्राप्यल्पत्वमायुषः ॥ ९.१५९ ॥

tatra cānupamāstīvrā anantaduḥkhasāgarāḥ tatraivamalpabalatā tatrāpyalpatvamāyuṣaḥ (9.159)

तत्रापि जीवितारोग्यव्यापारैः क्षुत्क्लमश्रमैः निद्रयोपद्रवैर्बालसंसर्गैर्निष्फलैस्तथा ॥ ९.१६० ॥

tatrāpi jīvitārogyavyāpāraiḥ kṣutklamaśramaiḥ nidrayopadravairbālasaṃsargairniṣphalaistathā (9.160)

वृथैवायुर्वहत्याशु विवेकस्तु सुदुर्लभः तत्राप्यभ्यस्तविक्षेपनिवारणगतिः कुतः ॥ ९.१६१ ॥

vṛthaivāyurvahatyāśu vivekastu sudurlabhaḥ tatrāpyabhyastavikṣepanivāraṇagatiḥ kutaḥ (9.161)

तत्रापि मारो यतते महापायप्रपातने तत्रासन्मार्गबाहुल्याद् विचिकित्सा च दुर्जया ॥ ९.१६२ ॥

tatrāpi māro yatate mahāpāyaprapātane tatrāsanmārgabāhulyād vicikitsā ca durjayā (9.162)

पुनश्च क्षणदौर्लम्यं बुद्धोत्पादो ऽतिदुर्लभः क्लेशौघो दुर्निवारश्चेत्य् अहो दुःखपरम्परा ॥ ९.१६३ ॥

punaśca kṣaṇadaurlamyaṃ buddhotpādo 'tidurlabhaḥ kleśaugho durnivāraścety aho duḥkhaparamparā (9.163)

अहो बतातिशोच्यत्वम् एषां दुःखौघवर्तिनाम् ये नेक्षन्ते स्वदौःस्थित्यम् एवमप्यतिदुःस्थिताः ॥ ९.१६४ ॥

aho batātiśocyatvam eṣāṃ duḥkhaughavartinām ye nekṣante svadauḥsthityam evamapyatiduḥsthitāḥ (9.164)

स्नात्वा स्नात्वा यथा कश्चिद् विशेद्वह्निं मुहुर्मुहुः स्वसौस्थित्यं च मन्यन्त एवमप्यतिदुःस्थिताः ॥ ९.१६५ ॥

snātvā snātvā yathā kaścid viśedvahniṃ muhurmuhuḥ svasausthityaṃ ca manyanta evamapyatiduḥsthitāḥ (9.165)

अजरामरलीलानाम् एवं विहरतां सताम् आयास्यन्त्यापदो घोराः कृत्वा मरणमग्रतः ॥ ९.१६६ ॥

ajarāmaralīlānām evaṃ viharatāṃ satām āyāsyantyāpado ghorāḥ kṛtvā maraṇamagrataḥ (9.166)

एवं दुःखाग्नितप्तानां शान्तिं कुर्यामहं कदा पुण्यमेघसमुद्भूतैः सुखोपकरणैः स्वकैः ॥ ९.१६७ ॥

evaṃ duḥkhāgnitaptānāṃ śāntiṃ kuryāmahaṃ kadā puṇyameghasamudbhūtaiḥ sukhopakaraṇaiḥ svakaiḥ (9.167)

कदोपलम्भदृष्टिभ्यो देशयिष्यामि शून्यताम् संवृत्यानुपलम्भेन पुण्यसंभारमादरात् ॥ ९.१६८ ॥

kadopalambhadṛṣṭibhyo deśayiṣyāmi śūnyatām saṃvṛtyānupalambhena puṇyasaṃbhāramādarāt (9.168)