16. 16. ग्रहभक्तियोगाध्यायः

प्राङ्नर्मदार्धशोणौड्रवङ्गसुह्माः कलिङ्गबाह्लीकाः । शकयवनमगधशबरप्राग्ज्योतिषचीनकाम्बोजाः ।। १६.०१ ।।

prāṅnarmadārdhaśoṇauḍravaṅgasuhmāḥ kaliṅgabāhlīkāḥ / śakayavanamagadhaśabaraprāgjyotiṣacīnakāmbojāḥ // 16.01 //

मेकलकिरातविटका बहिरन्तःशैलजाः पुलिन्दाश्च । द्रविडानां प्रागर्धं दक्षिणकूलं च यमुनायाः ।। १६.०२ ।।

mekalakirātaviṭakā bahirantaḥśailajāḥ pulindāśca / draviḍānāṃ prāgardhaṃ dakṣiṇakūlaṃ ca yamunāyāḥ // 16.02 //

चम्पौदुम्बरकौशाम्बिचेदिविन्ध्याटवीकलिङ्गाश्च । पुण्ड्रा गोलाङ्गूलश्रीपर्वतवर्धमानानि ।। १६.०३ ।।

campaudumbarakauśāmbicedivindhyāṭavīkaliṅgāśca / puṇḍrā golāṅgūlaśrīparvatavardhamānāni // 16.03 //

इक्षुमतीइत्यथ तस्करपारतकान्तारगोपबीजानाम् । तुषधान्यकटुकतरुकनकदहनविषसमरशूराणाम् ।। १६.०४ ।।

ikṣumatīityatha taskarapāratakāntāragopabījānām / tuṣadhānyakaṭukatarukanakadahanaviṣasamaraśūrāṇām // 16.04 //

भेषजभिषक्चतुष्पदकृषिकरनृपहिंस्रयायिचौराणाम् । व्यालारण्ययशोयुततीक्ष्णाणां भास्करः स्वामी ।। १६.०५ ।।

bheṣajabhiṣakcatuṣpadakṛṣikaranṛpahiṃsrayāyicaurāṇām / vyālāraṇyayaśoyutatīkṣṇāṇāṃ bhāskaraḥ svāmī // 16.05 //

गिरिसलिलदुर्गकोशलभरुकच्छसमुद्ररोमकतुषाराः । वनवासितङ्गणहलस्त्रीराज्यमहार्णवद्वीपाः ।। १६.०६ ।।

girisaliladurgakośalabharukacchasamudraromakatuṣārāḥ / vanavāsitaṅgaṇahalastrīrājyamahārṇavadvīpāḥ // 16.06 //

मधुररसकुसुमफलसलिललवणमणिशङ्खमौक्तिकाब्जानाम् । शालियवाउषधिगोधूमसोमपऽक्रन्दविप्राणाम् ।। १६.०७ ।।

madhurarasakusumaphalasalilalavaṇamaṇiśaṅkhamauktikābjānām / śāliyavāuṣadhigodhūmasomapa'krandaviprāṇām // 16.07 //

सितसुभगतुरगरतिकरयुवतिचमूनाथभोज्यवस्त्राणाम् । शृङ्गिनिशाचरकार्षकयज्ञविदां चाधिपश्चन्द्रः ।। १६.०८ ।।

sitasubhagaturagaratikarayuvaticamūnāthabhojyavastrāṇām / śṛṅginiśācarakārṣakayajñavidāṃ cādhipaścandraḥ // 16.08 //

शोणस्य नर्मदाया भीमरथायाश्च पश्चिमार्धस्थाः । निर्विन्ध्या वेत्रवती सिप्रा गोदावरी वेणा ।। १६.०९ ।।

śoṇasya narmadāyā bhīmarathāyāśca paścimārdhasthāḥ / nirvindhyā vetravatī siprā godāvarī veṇā // 16.09 //

मन्दाकिनी पयोष्णी महानदी सिन्धुमालतीपाराः । उत्तरपाण्ड्यमहेन्द्राद्रिविन्ध्यमलयौपगाश्चोलाः ।। १६.१० ।।

mandākinī payoṣṇī mahānadī sindhumālatīpārāḥ / uttarapāṇḍyamahendrādrivindhyamalayaupagāścolāḥ // 16.10 //

द्रविडविदेहान्ध्राश्मकभासापरकौङ्कणाः समन्त्रिषिकाः । कुन्तलकेरलदण्डककान्तिपुरम्लेच्छसङ्करिणः ।। १६.११ ।।

draviḍavidehāndhrāśmakabhāsāparakauṅkaṇāḥ samantriṣikāḥ / kuntalakeraladaṇḍakakāntipuramlecchasaṅkariṇaḥ // 16.11 //

नासिक्यभोगवर्धनविराटविन्ध्याद्रिपार्श्वगा देशाः । [क्.१६.१२अब् ।। ये च पिबन्ति सुतोयां तापीं ये च अपि गोमतीसलिलं ।।] क्.१६.१२च्द् ।। नागरकृषिकरपारतहुताशनाजीविशस्त्रवार्तानाम् । आटविकदुर्गकर्वटवधिकनृशंसावलिप्तानाम् ।। १६.१२ ।।

nāsikyabhogavardhanavirāṭavindhyādripārśvagā deśāḥ / [k.16.12ab // ye ca pibanti sutoyāṃ tāpīṃ ye ca api gomatīsalilaṃ //] k.16.12cd // nāgarakṛṣikarapāratahutāśanājīviśastravārtānām / āṭavikadurgakarvaṭavadhikanṛśaṃsāvaliptānām // 16.12 //

नरपतिकुमारकुञ्जरदाम्भिकडिम्भाभिघातपशुपानाम् । रक्तफलकुसुमविद्रुमचमूपगुडमद्यतीक्ष्णानाम् ।। १६.१३ ।।

narapatikumārakuñjaradāmbhikaḍimbhābhighātapaśupānām / raktaphalakusumavidrumacamūpaguḍamadyatīkṣṇānām // 16.13 //

कोशभवनऽग्निहोत्रिकधात्वाकरशाक्यभिक्षुचौराणाम् । शठदीर्घवैरबह्वाशिनां च वसुधासुतोऽधिपतिः ।। १६.१४ ।।

kośabhavana'gnihotrikadhātvākaraśākyabhikṣucaurāṇām / śaṭhadīrghavairabahvāśināṃ ca vasudhāsuto'dhipatiḥ // 16.14 //

लोहित्यः सिन्धुनदः सरयूर्गाम्भीरिका रथाख्या च । गङ्गाकौशिक्याद्याः सरितो वैदेहकाम्बोजाः ।। १६.१५ ।।

lohityaḥ sindhunadaḥ sarayūrgāmbhīrikā rathākhyā ca / gaṅgākauśikyādyāḥ sarito vaidehakāmbojāḥ // 16.15 //

मथुरायाः पूर्वार्धं हिमवद्गोमन्तचित्रकूटस्थाः । सौराष्ट्रसेतुजलमार्गपण्यबिलपर्वतऽश्रयिणः ।। १६.१६ ।।

mathurāyāḥ pūrvārdhaṃ himavadgomantacitrakūṭasthāḥ / saurāṣṭrasetujalamārgapaṇyabilaparvata'śrayiṇaḥ // 16.16 //

उदपानयन्त्रगान्धर्वलेख्यमणिरागगन्धयुक्तिविदः । आलेख्यशब्दगणितप्रसाधकऽयुष्यशिल्पज्ञाः ।। १६.१७ ।।

udapānayantragāndharvalekhyamaṇirāgagandhayuktividaḥ / ālekhyaśabdagaṇitaprasādhaka'yuṣyaśilpajñāḥ // 16.17 //

चरपुरुषकुहकजीवकशिशुकविशठसूचकाभिचाररताः । दूतनपुंसकहास्यज्ञभूततन्त्रैन्द्रजालज्ञाः ।। १६.१८ ।।

carapuruṣakuhakajīvakaśiśukaviśaṭhasūcakābhicāraratāḥ / dūtanapuṃsakahāsyajñabhūtatantraindrajālajñāḥ // 16.18 //

आरक्षकनटनर्तकघृततैलस्नेहबीजतिक्तानि । व्रतचारिरसायनकुशलवेसराश्चन्द्रपुत्रस्य ।। १६.१९ ।।

ārakṣakanaṭanartakaghṛtatailasnehabījatiktāni / vratacārirasāyanakuśalavesarāścandraputrasya // 16.19 //

सिन्धुनदपूर्वभागो मथुरापश्चार्धभरतसौवीराः । स्रुघ्नऔदीच्यविपाशासरित्शतद्रू रमठशाल्वाः ।। १६.२० ।।

sindhunadapūrvabhāgo mathurāpaścārdhabharatasauvīrāḥ / srughnaaudīcyavipāśāsaritśatadrū ramaṭhaśālvāḥ // 16.20 //

त्रैगर्तपौरवअम्बष्ठपारता वाटधानयौधेयाः । सारस्वतार्जुनायनमत्स्यार्धग्रामराष्ट्राणि ।। १६.२१ ।।

traigartapauravaambaṣṭhapāratā vāṭadhānayaudheyāḥ / sārasvatārjunāyanamatsyārdhagrāmarāṣṭrāṇi // 16.21 //

हस्त्यश्वपुरोहितभूपमन्त्रिमाङ्गल्यपौष्टिकऽसक्ताः । कारुण्यसत्यशौचव्रतविद्यादानधर्मयुताः ।। १६.२२ ।।

hastyaśvapurohitabhūpamantrimāṅgalyapauṣṭika'saktāḥ / kāruṇyasatyaśaucavratavidyādānadharmayutāḥ // 16.22 //

पौरमहाधनशब्दार्थवेदविदुषोऽभिचारनीतिज्ञाः । मनुजेश्वरौपकरणं छत्रध्वजचामरऽद्यं च ।। १६.२३ ।।

pauramahādhanaśabdārthavedaviduṣo'bhicāranītijñāḥ / manujeśvaraupakaraṇaṃ chatradhvajacāmara'dyaṃ ca // 16.23 //

शैलेयकुष्ठमांसीतगररससैन्धवानि वल्लीजम् । मधुररसमधूच्छिष्टानि चोरकश्चैति जीवस्य ।। १६.२४ ।।

śaileyakuṣṭhamāṃsītagararasasaindhavāni vallījam / madhurarasamadhūcchiṣṭāni corakaścaiti jīvasya // 16.24 //

तक्षशिलमर्तिकावतबहुगिरिगान्धारपुष्कलावतकाः । प्रस्थलमालवकैकयदाशार्णौशीनराः शिबयः ।। १६.२५ ।।

takṣaśilamartikāvatabahugirigāndhārapuṣkalāvatakāḥ / prasthalamālavakaikayadāśārṇauśīnarāḥ śibayaḥ // 16.25 //

ये च पिबन्ति वितस्तां इरावतीं चन्द्रभागसरितं च । रथरजतऽकरकुञ्जरतुरगमहामात्रधनयुक्ताः ।। १६.२६ ।।

ye ca pibanti vitastāṃ irāvatīṃ candrabhāgasaritaṃ ca / ratharajata'karakuñjaraturagamahāmātradhanayuktāḥ // 16.26 //

सुरभिकुसुमानुलेपनमणिवज्रविभूषणाम्बुरुहशय्याः । वरतरुणयुवतिकामौपकरणमृष्टान्नमधुरभुजः ।। १६.२७ ।।

surabhikusumānulepanamaṇivajravibhūṣaṇāmburuhaśayyāḥ / varataruṇayuvatikāmaupakaraṇamṛṣṭānnamadhurabhujaḥ // 16.27 //

उद्यानसलिलकामुकयशःसुखाउदार्यरूपसम्पन्नाः । विद्वदमात्यवणिग्जनघटकृच्चित्राण्डजास्त्रिफलाः ।। १६.२८ ।।

udyānasalilakāmukayaśaḥsukhāudāryarūpasampannāḥ / vidvadamātyavaṇigjanaghaṭakṛccitrāṇḍajāstriphalāḥ // 16.28 //

कौशेयपट्टकम्बलपत्रौर्णिकरोध्रपत्रचोचानि । जातीफलागुरुवचापिप्पल्यश्चन्दनं च भृगोः ।। १६.२९ ।।

kauśeyapaṭṭakambalapatraurṇikarodhrapatracocāni / jātīphalāguruvacāpippalyaścandanaṃ ca bhṛgoḥ // 16.29 //

आनर्तऽर्बुदपुष्करसौराष्ट्रऽभीरशूद्ररैवतकाः । नष्टा यस्मिन्देशे सरस्वती पश्चिमो देशः । १६.३० ।।

ānarta'rbudapuṣkarasaurāṣṭra'bhīraśūdraraivatakāḥ / naṣṭā yasmindeśe sarasvatī paścimo deśaḥ / 16.30 //

कुरुभूमिजाः प्रभासं विदिशा वेदस्मृती महीतटजाः । खलमलिननीचतैलिकविहीनसत्त्वौपहतपुंस्त्वाः ।। १६.३१ ।।

kurubhūmijāḥ prabhāsaṃ vidiśā vedasmṛtī mahītaṭajāḥ / khalamalinanīcatailikavihīnasattvaupahatapuṃstvāḥ // 16.31 //

बान्धनशाकुनिकाशुचिकैवर्तविरूपवृद्धसौकरिकाः । गणपूज्यस्खलितव्रतशबरपुलिन्दार्थपरिहीनाः । १६.३२ ।।

bāndhanaśākunikāśucikaivartavirūpavṛddhasaukarikāḥ / gaṇapūjyaskhalitavrataśabarapulindārthaparihīnāḥ / 16.32 //

कटुतिक्तरसायनविधवयोषितो भुजगतस्करमहिष्यः । खरकरभचणकवातलनिष्पावाश्चार्कपुत्रस्य ।। १६.३३ ।।

kaṭutiktarasāyanavidhavayoṣito bhujagataskaramahiṣyaḥ / kharakarabhacaṇakavātalaniṣpāvāścārkaputrasya // 16.33 //

गिरिशिखरकन्दरदरीविनिविष्टा म्लेच्छजातयः शूद्राः । गोमायुभक्षशूलिकवोक्काणाश्वमुखविकलाङ्गाः । १६.३४ ।।

giriśikharakandaradarīviniviṣṭā mlecchajātayaḥ śūdrāḥ / gomāyubhakṣaśūlikavokkāṇāśvamukhavikalāṅgāḥ / 16.34 //

कुलपांसनहिंस्रकृतघ्नचौरनिःसत्यशौचदानाश्च । खरचरनियुद्धवित्तीव्ररोषगर्त्ताश्रया नीचाः ।। १६.३५ ।।

kulapāṃsanahiṃsrakṛtaghnacauraniḥsatyaśaucadānāśca / kharacaraniyuddhavittīvraroṣagarttāśrayā nīcāḥ // 16.35 //

उपहतदाम्भिकराक्षसनिद्राबहुलाश्च जन्तवः सर्वे । धर्मेण च संत्यक्ता माषतिलाश्चार्कशशिशत्रोः ।। १६.३६ ।।

upahatadāmbhikarākṣasanidrābahulāśca jantavaḥ sarve / dharmeṇa ca saṃtyaktā māṣatilāścārkaśaśiśatroḥ // 16.36 //

गिरिदुर्गपह्लवश्वेतहूणचोलऽवगाणमरुचीनाः । प्रत्यन्तधनिमहेच्छव्यवसायपराक्रमोपेताः ।। १६.३७ ।।

giridurgapahlavaśvetahūṇacola'vagāṇamarucīnāḥ / pratyantadhanimahecchavyavasāyaparākramopetāḥ // 16.37 //

परदारविवादरताः पररन्ध्रकुतूहला मदौत्सिक्ताः । मूर्खाधार्मिकविजिगीषवश्च केतोः समाख्याताः ।। १६.३८ ।।

paradāravivādaratāḥ pararandhrakutūhalā madautsiktāḥ / mūrkhādhārmikavijigīṣavaśca ketoḥ samākhyātāḥ // 16.38 //

उदयसमये यः स्निग्धांशुर्महान्प्रकृतिस्थितो यदि च न हतो निर्घातौल्कारजोग्रहमर्दनैः । स्वभवनगतः स्वोच्चप्राप्तः शुभग्रहवीक्षितः स भवति शिवस्तेषां येषां प्रभुः परिकीर्तितः ।। १६.३९ ।।

udayasamaye yaḥ snigdhāṃśurmahānprakṛtisthito yadi ca na hato nirghātaulkārajograhamardanaiḥ / svabhavanagataḥ svoccaprāptaḥ śubhagrahavīkṣitaḥ sa bhavati śivasteṣāṃ yeṣāṃ prabhuḥ parikīrtitaḥ // 16.39 //

अभिहितविपरीतलक्षणे क्षयं उपगच्छति तत्परिग्रहः । डमरभयगदऽतुरा जना नरपतयश्च भवन्ति दुःखिताः ।। १६.४० ।।

abhihitaviparītalakṣaṇe kṣayaṃ upagacchati tatparigrahaḥ / ḍamarabhayagada'turā janā narapatayaśca bhavanti duḥkhitāḥ // 16.40 //

यदि न रिपुकृतं भयं नृपाणां स्वसुतकृतं नियमादमात्यजं वा । भवति जनपदस्य चाप्यवृष्ट्या गमनं अपूर्वपुराद्रिनिम्नगासु ।। १६.४१ ।।

yadi na ripukṛtaṃ bhayaṃ nṛpāṇāṃ svasutakṛtaṃ niyamādamātyajaṃ vā / bhavati janapadasya cāpyavṛṣṭyā gamanaṃ apūrvapurādrinimnagāsu // 16.41 //