21. 21. गर्भलक्षणाध्यायः

अन्नं जगतः प्राणाः प्रावृट्कालस्य चान्नं आयत्तम् । यस्मादतः परीक्ष्यः प्रावृट्कालः प्रयत्नेन ।। २१.०१ ।।

annaṃ jagataḥ prāṇāḥ prāvṛṭkālasya cānnaṃ āyattam / yasmādataḥ parīkṣyaḥ prāvṛṭkālaḥ prayatnena // 21.01 //

तल्लक्षणानि मुनिभिर्यानि निबद्धानि तानि दृष्ट्वाइदम् । क्रियते गर्गपराशरकाश्यपवज्रऽदिरचितानि ।। २१.०२ ।।

tallakṣaṇāni munibhiryāni nibaddhāni tāni dṛṣṭvāidam / kriyate gargaparāśarakāśyapavajra'diracitāni // 21.02 //

दैवविदविहितचित्तो द्युनिशं यो गर्भलक्षणे भवति । तस्य मुनेरिव वाणी न भवति मिथ्याम्बुनिर्देशे ।। २१.०३ ।।

daivavidavihitacitto dyuniśaṃ yo garbhalakṣaṇe bhavati / tasya muneriva vāṇī na bhavati mithyāmbunirdeśe // 21.03 //

किं वातः परं अन्यत्शास्त्रज्यायोऽस्ति यद्विदित्वाएव । प्रध्वंसिन्यपि काले त्रिकालदर्शी कलौ भवति ।। २१.०४ ।।

kiṃ vātaḥ paraṃ anyatśāstrajyāyo'sti yadviditvāeva / pradhvaṃsinyapi kāle trikāladarśī kalau bhavati // 21.04 //

के चिद्वदन्ति कार्तिकशुक्लान्तं अतीत्य गर्भदिवसाः स्युः । न च तन्मतं बहूनां गर्गऽदीनां मतं वक्ष्ये ।। २१.०५ ।।

ke cidvadanti kārtikaśuklāntaṃ atītya garbhadivasāḥ syuḥ / na ca tanmataṃ bahūnāṃ garga'dīnāṃ mataṃ vakṣye // 21.05 //

मार्गशिरःसितपक्षप्रतिपत्प्रभृति क्षपाकरेऽषाढाम् । पूर्वां वा समुपगते गर्भाणां लक्षणं ज्ञेयम् ।। २१.०६ ।।

mārgaśiraḥsitapakṣapratipatprabhṛti kṣapākare'ṣāḍhām / pūrvāṃ vā samupagate garbhāṇāṃ lakṣaṇaṃ jñeyam // 21.06 //

यन्नक्षत्रं उपगते गर्भश्चन्द्रे भवेत्स चन्द्रवशात् । पञ्चनवते दिनशते तत्रएव प्रसवं आयाति ।। २१.०७ ।।

yannakṣatraṃ upagate garbhaścandre bhavetsa candravaśāt / pañcanavate dinaśate tatraeva prasavaṃ āyāti // 21.07 //

सितपक्षभवाः कृष्णे शुक्ले कृष्णा द्युसम्भवा रात्रौ । नक्तंप्रभवाश्चाहनि सन्ध्याजाताश्च सन्ध्यायाम् ।। २१.०८ ।।

sitapakṣabhavāḥ kṛṣṇe śukle kṛṣṇā dyusambhavā rātrau / naktaṃprabhavāścāhani sandhyājātāśca sandhyāyām // 21.08 //

मृगशीर्षाद्या गर्भा मन्दफलाः पौषशुक्लजाताश्च । पौषस्य कृष्णपक्षेण निर्दिशेत्श्रावणस्य सितम् ।। २१.०९ ।।

mṛgaśīrṣādyā garbhā mandaphalāḥ pauṣaśuklajātāśca / pauṣasya kṛṣṇapakṣeṇa nirdiśetśrāvaṇasya sitam // 21.09 //

माघसितोत्था गर्भाः श्रावणकृष्णे प्रसूतिं आयान्ति । माघस्य कृष्णपक्षेण निर्दिशेद्भाद्रपदशुक्लम् ।। २१.१० ।।

māghasitotthā garbhāḥ śrāvaṇakṛṣṇe prasūtiṃ āyānti / māghasya kṛṣṇapakṣeṇa nirdiśedbhādrapadaśuklam // 21.10 //

फाल्गुनशुक्लसमुत्था भाद्रपदस्यासिते विनिर्देश्याः । तस्यैव कृष्णपक्षौद्भवास्तु ये तेऽश्वयुक्शुक्ले ।। २१.११ ।।

phālgunaśuklasamutthā bhādrapadasyāsite vinirdeśyāḥ / tasyaiva kṛṣṇapakṣaudbhavāstu ye te'śvayukśukle // 21.11 //

चैत्रसितपक्षजाताः कृष्णेऽश्वयुजस्य वारिदा गर्भाः । चैत्रासितसम्भूताः कार्तिकशुक्लेऽभिवर्षन्ति ।। २१.१२ ।।

caitrasitapakṣajātāḥ kṛṣṇe'śvayujasya vāridā garbhāḥ / caitrāsitasambhūtāḥ kārtikaśukle'bhivarṣanti // 21.12 //

पूर्वौद्भूताः पश्चादपरोत्थाः प्राग्भवन्ति जीमूताः । शेषास्वपि दिक्ष्वेवं विपर्ययो भवति वायोश्च ।। २१.१३ ।।

pūrvaudbhūtāḥ paścādaparotthāḥ prāgbhavanti jīmūtāḥ / śeṣāsvapi dikṣvevaṃ viparyayo bhavati vāyośca // 21.13 //

ह्लादिमृदुउदक्शिवशक्रदिग्भवो मारुतो वियद्विमलम् । स्निग्धसितबहुलपरिवेषपरिवृतौ हिममयखार्कौ ।। २१.१४ ।।

hlādimṛduudakśivaśakradigbhavo māruto viyadvimalam / snigdhasitabahulapariveṣaparivṛtau himamayakhārkau // 21.14 //

पृथुबहुलस्निग्धघनं घनसूचीक्षुरकलोहिताभ्रयुतम् । काकाण्डमेचकऽभं वियद्विशुद्धैन्दुनक्षत्रम् ।। २१.१५ ।।

pṛthubahulasnigdhaghanaṃ ghanasūcīkṣurakalohitābhrayutam / kākāṇḍamecaka'bhaṃ viyadviśuddhaindunakṣatram // 21.15 //

सुरचापमन्द्रगर्जितविद्युत्प्रतिसूर्यका शुभा सन्ध्या । शशिशिवशक्रऽशास्थाः शान्तरवाः पक्षिमृगसङ्घाः ।। २१.१६ ।।

suracāpamandragarjitavidyutpratisūryakā śubhā sandhyā / śaśiśivaśakra'śāsthāḥ śāntaravāḥ pakṣimṛgasaṅghāḥ // 21.16 //

विपुलाः प्रदक्षिणचराः स्निग्धमयूखा ग्रहा निरुपसर्गाः । तरवश्च निरुपसृष्टाङ्कुरा नरचतुष्पदा हृष्टाः ।। २१.१७ ।।

vipulāḥ pradakṣiṇacarāḥ snigdhamayūkhā grahā nirupasargāḥ / taravaśca nirupasṛṣṭāṅkurā naracatuṣpadā hṛṣṭāḥ // 21.17 //

गर्भाणां पुष्टिकराः सर्वेषां एव योऽत्र तु विशेषः । स्वर्तुस्वभावजनितो गर्भविवृद्ध्यै तं अभिधास्ये ।। २१.१८ ।।

garbhāṇāṃ puṣṭikarāḥ sarveṣāṃ eva yo'tra tu viśeṣaḥ / svartusvabhāvajanito garbhavivṛddhyai taṃ abhidhāsye // 21.18 //

पौषे समार्गशीर्षे सन्ध्यारागोऽम्बुदाः सपरिवेषाः । नात्यर्थं मृगशीर्षे शीतं पौषेऽतिहिमपातः ।। २१.१९ ।।

pauṣe samārgaśīrṣe sandhyārāgo'mbudāḥ sapariveṣāḥ / nātyarthaṃ mṛgaśīrṣe śītaṃ pauṣe'tihimapātaḥ // 21.19 //

माघे प्रबलो वायुस्तुषारकलुषद्युती रविशशाङ्कौ । अतिशीतं सघनस्य च भानोरस्तोदयौ धन्यौ ।। २१.२० ।।

māghe prabalo vāyustuṣārakaluṣadyutī raviśaśāṅkau / atiśītaṃ saghanasya ca bhānorastodayau dhanyau // 21.20 //

फाल्गुनमासे रूक्षश्चण्डः पवनोऽभ्रसम्प्लवाः स्निग्धाः । परिवेषाश्चासकलाः कपिलस्ताम्रो रविश्च शुभः ।। २१.२१ ।।

phālgunamāse rūkṣaścaṇḍaḥ pavano'bhrasamplavāḥ snigdhāḥ / pariveṣāścāsakalāḥ kapilastāmro raviśca śubhaḥ // 21.21 //

पवनघनवृष्टियुक्ताश्चैत्रे गर्भाः शुभाः सपरिवेषाः । घनपवनसलिलविद्युत्स्तनितैश्च हिताय वैशाखे ।। २१.२२ ।।

pavanaghanavṛṣṭiyuktāścaitre garbhāḥ śubhāḥ sapariveṣāḥ / ghanapavanasalilavidyutstanitaiśca hitāya vaiśākhe // 21.22 //

मुक्तारजतनिकाशास्तमालनीलोत्पलाञ्जनऽभासः । जलचरसत्त्वाकारा ग्रभेषु घनाः प्रभूतजलाः ।। २१.२३ ।।

muktārajatanikāśāstamālanīlotpalāñjana'bhāsaḥ / jalacarasattvākārā grabheṣu ghanāḥ prabhūtajalāḥ // 21.23 //

तीव्रदिवाकरकिरणाभितापिता मन्दमारुता जलदाः । रुषिता इव धाराभिर्विसृजन्त्यम्भः प्रसवकाले ।। २१.२४ ।।

tīvradivākarakiraṇābhitāpitā mandamārutā jaladāḥ / ruṣitā iva dhārābhirvisṛjantyambhaḥ prasavakāle // 21.24 //

गर्भौपघातलिङ्गान्युल्काशनिपांशुपातदिग्दाहः । क्षितिकम्पखपुरकीलककेतुग्रहयुद्धनिर्घाताः ।। २१.२५ ।।

garbhaupaghātaliṅgānyulkāśanipāṃśupātadigdāhaḥ / kṣitikampakhapurakīlakaketugrahayuddhanirghātāḥ // 21.25 //

रुधिरऽदिवृष्टिवैकृतपरिघैन्द्रधनूंषि दर्शनं राहोः । इत्युत्पातैरेतैस्त्रिविधैश्चान्यैर्हतो गर्भः ।। २१.२६ ।।

rudhira'divṛṣṭivaikṛtaparighaindradhanūṃṣi darśanaṃ rāhoḥ / ityutpātairetaistrividhaiścānyairhato garbhaḥ // 21.26 //

स्वर्तुस्वभावजनितैः सामान्यैर्यैश्च लक्षणैर्वृद्धिः । गर्भाणां विपरीतैस्तैरेव विपर्ययो भवति ।। २१.२७ ।।

svartusvabhāvajanitaiḥ sāmānyairyaiśca lakṣaṇairvṛddhiḥ / garbhāṇāṃ viparītaistaireva viparyayo bhavati // 21.27 //

भद्रपदाद्वयविश्वाम्बुदेवपैतामहेष्वथ ऋक्षेषु । सर्वेष्वृतुषु विवृद्धो गर्भो बहुतोयदो भवति ।। २१.२८ ।।

bhadrapadādvayaviśvāmbudevapaitāmaheṣvatha ṛkṣeṣu / sarveṣvṛtuṣu vivṛddho garbho bahutoyado bhavati // 21.28 //

शतभिषगाश्लेषाआर्द्रास्वातिमघासंयुतः शुभो गर्भः । पुष्णाति बहून्दिवसान्हन्त्युत्पातैर्हतस्त्रिविधैः ।। २१.२९ ।।

śatabhiṣagāśleṣāārdrāsvātimaghāsaṃyutaḥ śubho garbhaḥ / puṣṇāti bahūndivasānhantyutpātairhatastrividhaiḥ // 21.29 //

मृगमासऽदिष्वष्टौ षट्षोडश विंशतिश्चतुर्युक्ता । विंशतिरथ दिवसत्रयं एकतमऋक्षेण पञ्चभ्यः ।। २१.३० ।।

mṛgamāsa'diṣvaṣṭau ṣaṭṣoḍaśa viṃśatiścaturyuktā / viṃśatiratha divasatrayaṃ ekatamaṛkṣeṇa pañcabhyaḥ // 21.30 //

पञ्चनिमित्तैः शतयोजनं तदर्धार्धं एकहान्याऽतः । वर्षति पञ्चनिमित्ताद् रूपेणएकेन यो गर्भः ।। २१.३१ ।।

pañcanimittaiḥ śatayojanaṃ tadardhārdhaṃ ekahānyā'taḥ / varṣati pañcanimittād rūpeṇaekena yo garbhaḥ // 21.31 //

द्रोणः पञ्चनिमित्ते गर्भे त्रीण्याढकानि पवनेन । षड्विद्युता नवाभ्रैः स्तनितेन द्वादश प्रसवे ।। २१.३२ ।।

droṇaḥ pañcanimitte garbhe trīṇyāḍhakāni pavanena / ṣaḍvidyutā navābhraiḥ stanitena dvādaśa prasave // 21.32 //

क्रूरग्रहसंयुक्ते करकाशनिमत्स्यवर्षदा गर्भाः । शशिनि रवौ वा शुभसंयुतईक्षिते भूरिवृष्टिकराः ।। २१.३३ ।।

krūragrahasaṃyukte karakāśanimatsyavarṣadā garbhāḥ / śaśini ravau vā śubhasaṃyutaīkṣite bhūrivṛṣṭikarāḥ // 21.33 //

ग्रभसमयेऽतिवृष्टिर्गर्भाभावाय निर्निमित्तकृता । द्रोणाष्टांशेऽभ्यधिके वृष्टे गर्भः स्रुतो भवति ।। २१.३४ ।।

grabhasamaye'tivṛṣṭirgarbhābhāvāya nirnimittakṛtā / droṇāṣṭāṃśe'bhyadhike vṛṣṭe garbhaḥ sruto bhavati // 21.34 //

गर्भः पुष्टः प्रसवे ग्रहौपघातऽदिभिर्यदि न वृष्टः । आत्मीयगर्भसमये करकामिश्रं ददात्यम्भः ।। २१.३५ ।।

garbhaḥ puṣṭaḥ prasave grahaupaghāta'dibhiryadi na vṛṣṭaḥ / ātmīyagarbhasamaye karakāmiśraṃ dadātyambhaḥ // 21.35 //

काठिन्यं याति यथा चिरकालधृतं पयः पयस्विन्याः । कालातीतं तद्वत्सलिलं काठिन्यं उपयाति ।। २१.३६ ।।

kāṭhinyaṃ yāti yathā cirakāladhṛtaṃ payaḥ payasvinyāḥ / kālātītaṃ tadvatsalilaṃ kāṭhinyaṃ upayāti // 21.36 //

पवनसलिलविद्युद्गर्जिताभ्रान्वितो यः स भवति बहुतोयः पञ्चरूपाभ्युपेतः । विसृजति यदि तोयं गर्भकालेऽतिभूरि प्रसवसमयं इत्वा शीकराम्भः करोति ।। २१.३७ ।।

pavanasalilavidyudgarjitābhrānvito yaḥ sa bhavati bahutoyaḥ pañcarūpābhyupetaḥ / visṛjati yadi toyaṃ garbhakāle'tibhūri prasavasamayaṃ itvā śīkarāmbhaḥ karoti // 21.37 //