3. 3. आदित्यचाराध्यायः

आश्लेषार्धाद्दक्षिणं उत्तरं अयनं रवेर् धनिष्ठाद्यम् । नूनं कदा चिदासीद्येनौक्तं पूर्वशास्त्रेषु ।। ३.०१ ।।

āśleṣārdhāddakṣiṇaṃ uttaraṃ ayanaṃ raver dhaniṣṭhādyam / nūnaṃ kadā cidāsīdyenauktaṃ pūrvaśāstreṣu // 3.01 //

साम्प्रतं अयनं सवितुः कर्कटकऽद्यं मृगऽदितश्चान्यत् । उक्ताभावो विकृतिः प्रत्यक्षपरीक्षणैर्व्यक्तिः ।। ३.०२ ।।

sāmprataṃ ayanaṃ savituḥ karkaṭaka'dyaṃ mṛga'ditaścānyat / uktābhāvo vikṛtiḥ pratyakṣaparīkṣaṇairvyaktiḥ // 3.02 //

दूरस्थचिह्नवेधादुदयेऽस्तमयेऽपि वा सहस्रांशोः । छायाप्रवेशनिर्गमचिह्नैर्वा मण्डले महति ।। ३.०३ ।।

dūrasthacihnavedhādudaye'stamaye'pi vā sahasrāṃśoḥ / chāyāpraveśanirgamacihnairvā maṇḍale mahati // 3.03 //

अप्राप्य मकरं अर्को विनिवृत्तो हन्ति सापरां याम्याम् । कर्कटकं असम्प्राप्तो विनिवृत्तश्चौत्तरां सऐन्द्रीम् ।। ३.०४ ।।

aprāpya makaraṃ arko vinivṛtto hanti sāparāṃ yāmyām / karkaṭakaṃ asamprāpto vinivṛttaścauttarāṃ saaindrīm // 3.04 //

उत्तरं अयनं अतीत्य व्यावृत्तः क्षेमसस्यवृद्धिकरः । प्रकृतिस्थश्चाप्येवं विकृतगतिर्भयकृदुष्णांशुः ।। ३.०५ ।।

uttaraṃ ayanaṃ atītya vyāvṛttaḥ kṣemasasyavṛddhikaraḥ / prakṛtisthaścāpyevaṃ vikṛtagatirbhayakṛduṣṇāṃśuḥ // 3.05 //

सतमस्कं पर्व विना त्वष्टा नामार्कमण्डलं कुरुते । स निहन्ति सप्त भूपान्जनांश्च शस्त्राग्निदुर्भिक्षैः ।। ३.०६ ।।

satamaskaṃ parva vinā tvaṣṭā nāmārkamaṇḍalaṃ kurute / sa nihanti sapta bhūpānjanāṃśca śastrāgnidurbhikṣaiḥ // 3.06 //

तामसकीलकसंज्ञा राहुसुताः केतवस्त्रयस्त्रिंशत् । वर्णस्थानऽकारैस्तान्दृष्ट्वाऽर्के फलं ब्रूयात् ।। ३.०७ ।।

tāmasakīlakasaṃjñā rāhusutāḥ ketavastrayastriṃśat / varṇasthāna'kāraistāndṛṣṭvā'rke phalaṃ brūyāt // 3.07 //

ते चार्कमण्डलगताः पापफलाश्चन्द्रमण्डले सौम्याः । ध्वाङ्क्षकबन्धप्रहरणरूपाः पापाः शशाङ्केऽपि ।। ३.०८ ।।

te cārkamaṇḍalagatāḥ pāpaphalāścandramaṇḍale saumyāḥ / dhvāṅkṣakabandhapraharaṇarūpāḥ pāpāḥ śaśāṅke'pi // 3.08 //

तेषां उदये रूपाण्यम्भः कलुषं रजोवृतं व्योम । नगतरुशिखरआमर्दी सशर्करो मारुतश्चण्डः ।। ३.०९ ।।

teṣāṃ udaye rūpāṇyambhaḥ kaluṣaṃ rajovṛtaṃ vyoma / nagataruśikharaāmardī saśarkaro mārutaścaṇḍaḥ // 3.09 //

ऋतुविपरीतास्तरवो दीप्ता मृगपक्षिणो दिशां दाहाः । निर्घातमहीकम्पऽदयो भवन्त्यत्र चौत्पाताः ।। ३.१० ।।

ṛtuviparītāstaravo dīptā mṛgapakṣiṇo diśāṃ dāhāḥ / nirghātamahīkampa'dayo bhavantyatra cautpātāḥ // 3.10 //

न पृथक्फलानि तेषां शिखिकीलकराहुदर्शनानि यदि । तदुदयकारणं एषां केतुआदीनां फलं ब्रूयात् ।। ३.११ ।।

na pṛthakphalāni teṣāṃ śikhikīlakarāhudarśanāni yadi / tadudayakāraṇaṃ eṣāṃ ketuādīnāṃ phalaṃ brūyāt // 3.11 //

यस्मिन्यस्मिन्देशे दर्शनं आयान्ति सूर्यबिम्बस्था । तस्मिंस्तस्मिन्व्यसनं महीपतीनां परिज्ञेयम् ।। ३.१२ ।।

yasminyasmindeśe darśanaṃ āyānti sūryabimbasthā / tasmiṃstasminvyasanaṃ mahīpatīnāṃ parijñeyam // 3.12 //

क्षुत्प्रम्लानशरीरा मुनयोऽप्युत्सृष्टधर्मसच्चरिताः । निर्मांसबालहस्ताः कृच्छ्रेणआयान्ति परदेशम् ।। ३.१३ ।।

kṣutpramlānaśarīrā munayo'pyutsṛṣṭadharmasaccaritāḥ / nirmāṃsabālahastāḥ kṛcchreṇaāyānti paradeśam // 3.13 //

तस्करविलुप्तवित्ताः प्रदीर्घनिःश्वासमुकुलिताक्षिपुटाः । सन्तः सन्नशरीराः शोकौद्भववाष्परुद्धदृशः ।। ३.१४ ।।

taskaraviluptavittāḥ pradīrghaniḥśvāsamukulitākṣipuṭāḥ / santaḥ sannaśarīrāḥ śokaudbhavavāṣparuddhadṛśaḥ // 3.14 //

क्षामा जुगुप्समानाः स्वनृपतिपरचक्रपीडिता मनुजाः । स्वनृपतिचरितं कर्म न पुरा कृतं प्रब्रुवन्त्यन्ये ।। ३.१५ ।।

kṣāmā jugupsamānāḥ svanṛpatiparacakrapīḍitā manujāḥ / svanṛpaticaritaṃ karma na purā kṛtaṃ prabruvantyanye // 3.15 //

गर्भेष्वपि निष्पन्ना वारिमुचो न प्रभूतवारिमुचः । सरितो यान्ति तनुत्वं क्व चित्क्वचिज्जायते सस्यम् ।। ३.१६ ।।

garbheṣvapi niṣpannā vārimuco na prabhūtavārimucaḥ / sarito yānti tanutvaṃ kva citkvacijjāyate sasyam // 3.16 //

दण्डे नरेन्द्रमृत्युर्व्याधिभयं स्यात्कबन्धसंस्थाने । ध्वाङ्क्षे च तस्करभयं दुर्भिक्षं कीलकेऽर्कस्थे ।। ३.१७ ।।

daṇḍe narendramṛtyurvyādhibhayaṃ syātkabandhasaṃsthāne / dhvāṅkṣe ca taskarabhayaṃ durbhikṣaṃ kīlake'rkasthe // 3.17 //

राजौपकरणरूपैश्छत्रध्वजचामरऽदिभिर्विद्धः । राजान्यत्वकृदर्कः स्फुलिङ्गधूमऽदिभिर्जनहा ।। ३.१८ ।।

rājaupakaraṇarūpaiśchatradhvajacāmara'dibhirviddhaḥ / rājānyatvakṛdarkaḥ sphuliṅgadhūma'dibhirjanahā // 3.18 //

एको दुर्भिक्षकरो द्व्याद्याः स्युर्नरपतेर्विनाशाय । सितरक्तपीतकृष्णैस्तैर्विद्धोऽर्कोऽनुवर्णघ्नः ।। ३.१९ ।।

eko durbhikṣakaro dvyādyāḥ syurnarapatervināśāya / sitaraktapītakṛṣṇaistairviddho'rko'nuvarṇaghnaḥ // 3.19 //

द्वश्यन्ते च यतस्ते रविबिम्बस्यौत्थिता महाउत्पाताः । आगच्छति लोकानां तेनएव भयं प्रदेशेन ।। ३.२० ।।

dvaśyante ca yataste ravibimbasyautthitā mahāutpātāḥ / āgacchati lokānāṃ tenaeva bhayaṃ pradeśena // 3.20 //

ऊर्ध्वकरो दिवसकरस्ताम्रः सेनापतिं विनाशयति । पीतो नरेन्द्रपुत्रं श्वेतस्तु पुरोहितं हन्ति ।। ३.२१ ।।

ūrdhvakaro divasakarastāmraḥ senāpatiṃ vināśayati / pīto narendraputraṃ śvetastu purohitaṃ hanti // 3.21 //

चित्रोऽथ वापि धूम्रो रविरश्मिर्व्याकुलाम् करोत्य्ऊर्धम् । तस्करशस्त्रनिपातैर्यदि सलिलं नऽशु पातयति ।। ३.२२ ।।

citro'tha vāpi dhūmro raviraśmirvyākulām karotyūrdham / taskaraśastranipātairyadi salilaṃ na'śu pātayati // 3.22 //

ताम्रः कपिलो वार्कः शिशिरे हरिकुङ्कुमच्छविश्च मधौ । आपाण्डुकनकवर्णो ग्रीष्मे वर्षासु शुक्लश्च ।। ३.२३ ।।

tāmraḥ kapilo vārkaḥ śiśire harikuṅkumacchaviśca madhau / āpāṇḍukanakavarṇo grīṣme varṣāsu śuklaśca // 3.23 //

शरदि कमलौदरऽभो हेमन्ते रुधिरसन्निभः शस्तः । प्रावृट्काले स्निग्धः सर्वऋतुनिभोऽपि शुभदायी ।। ३.२४ ।।

śaradi kamalaudara'bho hemante rudhirasannibhaḥ śastaḥ / prāvṛṭkāle snigdhaḥ sarvaṛtunibho'pi śubhadāyī // 3.24 //

रूक्षः श्वेतो विप्रान्रक्तऽभः क्षत्रियान्विनाशयति । पीतो वैश्यान्कृष्णस्ततो अपरान्शुभकरः स्निग्धः ।। ३.२५ ।।

rūkṣaḥ śveto viprānrakta'bhaḥ kṣatriyānvināśayati / pīto vaiśyānkṛṣṇastato aparānśubhakaraḥ snigdhaḥ // 3.25 //

ग्रीष्मे रक्तो भयकृद्वर्षास्वसितः करोत्यनावृष्टिम् । हेमन्ते पीतोऽर्कः करोति न चिरेण रोगभयम् ।। ३.२६ ।।

grīṣme rakto bhayakṛdvarṣāsvasitaḥ karotyanāvṛṣṭim / hemante pīto'rkaḥ karoti na cireṇa rogabhayam // 3.26 //

सुरचापपाटिततनुर्नृपतिविरोधप्रदः सहस्रांशुः । प्रावृट्काले सद्यः करोति विमलद्युतिर्वृष्टिम् ।। ३.२७ ।।

suracāpapāṭitatanurnṛpativirodhapradaḥ sahasrāṃśuḥ / prāvṛṭkāle sadyaḥ karoti vimaladyutirvṛṣṭim // 3.27 //

वर्षाकाले वृष्टिं करोति सद्यः शिरीषपुष्पऽभः । शिखिपत्रनिभः सलिलं न करोति द्वादशाब्दानि ।। ३.२८ ।।

varṣākāle vṛṣṭiṃ karoti sadyaḥ śirīṣapuṣpa'bhaḥ / śikhipatranibhaḥ salilaṃ na karoti dvādaśābdāni // 3.28 //

श्यामेऽर्के कीटभयं भस्मनिभे भयं उशन्ति परचक्रात् । यस्यऋक्षे सच्छिद्रस्तस्य विनाशः क्षितीशस्य ।। ३.२९ ।।

śyāme'rke kīṭabhayaṃ bhasmanibhe bhayaṃ uśanti paracakrāt / yasyaṛkṣe sacchidrastasya vināśaḥ kṣitīśasya // 3.29 //

शशरुधिरनिभे भानौ नभस्तलस्थे भवन्ति सङ्ग्रामाः । शशिसदृशे नृपतिबधः क्षिप्रं चान्यो नृपो भवति ।। ३.३० ।।

śaśarudhiranibhe bhānau nabhastalasthe bhavanti saṅgrāmāḥ / śaśisadṛśe nṛpatibadhaḥ kṣipraṃ cānyo nṛpo bhavati // 3.30 //

क्षुत्मारकृत्घटनिभः खण्डो जनहा विदीधितिर्भयदः । तोरणरूपः पुरहा छत्रनिभो देशनाशाय ।। ३.३१ ।।

kṣutmārakṛtghaṭanibhaḥ khaṇḍo janahā vidīdhitirbhayadaḥ / toraṇarūpaḥ purahā chatranibho deśanāśāya // 3.31 //

ध्वजचापनिभे युद्धानि भास्करे वेपने च रूक्षे च । कृष्णा रेखा सवितरि यदि हन्ति ततो नृपं सचिवः ।। ३.३२ ।।

dhvajacāpanibhe yuddhāni bhāskare vepane ca rūkṣe ca / kṛṣṇā rekhā savitari yadi hanti tato nṛpaṃ sacivaḥ // 3.32 //

दिनकरम् उदयास्तसंस्थितम् उल्काशनिविद्युतो यदा हन्युः । नरपतिमरणं विन्द्यात्तदान्यराजप्रतिष्ठा च ।। ३.३३ ।।

dinakaram udayāstasaṃsthitam ulkāśanividyuto yadā hanyuḥ / narapatimaraṇaṃ vindyāttadānyarājapratiṣṭhā ca // 3.33 //

प्रतिदिवसं अहिमकिरणः परिवेषी सन्ध्ययोर्द्वयोरथ वा । रक्तोऽस्तं एति रक्तौदितश्च भूपं करोत्यन्यम् ।। ३.३४ ।।

pratidivasaṃ ahimakiraṇaḥ pariveṣī sandhyayordvayoratha vā / rakto'staṃ eti raktauditaśca bhūpaṃ karotyanyam // 3.34 //

प्रहरणसदृशैर्जलदैः स्थगितः सन्ध्याद्वयेऽपि रणकारी । मृगमहिषविहगखरकरभसदृशरूपैश्च भयदायी ।। ३.३५ ।।

praharaṇasadṛśairjaladaiḥ sthagitaḥ sandhyādvaye'pi raṇakārī / mṛgamahiṣavihagakharakarabhasadṛśarūpaiśca bhayadāyī // 3.35 //

दिनकरकराभितापादृक्षं अवाप्नोति सुमहतीं पीडाम् । भवति तु पश्चात्शुद्धं कनकं इव हुताशपरितापात् ।। ३.३६ ।।

dinakarakarābhitāpādṛkṣaṃ avāpnoti sumahatīṃ pīḍām / bhavati tu paścātśuddhaṃ kanakaṃ iva hutāśaparitāpāt // 3.36 //

दिवसकृतः प्रतिसूर्यो जलकृदुदग्दक्षिणे स्थितोऽनिलकृत् । उभयस्थः सलिलभयं नृपं उपरि निहन्त्यधो जनहा ।। ३.३७ ।।

divasakṛtaḥ pratisūryo jalakṛdudagdakṣiṇe sthito'nilakṛt / ubhayasthaḥ salilabhayaṃ nṛpaṃ upari nihantyadho janahā // 3.37 //

रुधिरनिभो वियत्यवनिपान्तकरो न चिरात् परुषरजोअरुणीकृततनुर्यदि वा दिनकृत् । असितविचित्रनीलपरुषो जनघातकरः खगमृगभैरवस्वररुतैश्च निशाद्युमुखे ।। ३.३८ ।।

rudhiranibho viyatyavanipāntakaro na cirāt paruṣarajoaruṇīkṛtatanuryadi vā dinakṛt / asitavicitranīlaparuṣo janaghātakaraḥ khagamṛgabhairavasvararutaiśca niśādyumukhe // 3.38 //

अमलवपुरवक्रमण्डलः स्फुटविपुलामलदीर्घदीधितिः । अविकृततनुवर्णचिह्नभृज्जगति करोति शिवं दिवाकरः ।। ३.३९ ।।

amalavapuravakramaṇḍalaḥ sphuṭavipulāmaladīrghadīdhitiḥ / avikṛtatanuvarṇacihnabhṛjjagati karoti śivaṃ divākaraḥ // 3.39 //