4. 4. चन्द्रचाराध्यायः

नित्यं अधःस्थस्यैन्दोर्भाभिर्भानोः सितं भवत्यर्धम् । स्वच्छाययान्यदसितं कुम्भस्यैवऽतपस्थस्य ।। ४.०१ ।।

nityaṃ adhaḥsthasyaindorbhābhirbhānoḥ sitaṃ bhavatyardham / svacchāyayānyadasitaṃ kumbhasyaiva'tapasthasya // 4.01 //

सलिलमये शशिनि रवेर्दीधितयो मूर्छितास्तमो नैशम् । क्षपयन्ति दर्पणौदरनिहिता इव मन्दिरस्यान्तः ।। ४.०२ ।।

salilamaye śaśini raverdīdhitayo mūrchitāstamo naiśam / kṣapayanti darpaṇaudaranihitā iva mandirasyāntaḥ // 4.02 //

त्यजतोऽर्कतलं शशिनः पश्चादवलम्बते यथा शौक्ल्यम् । दिनकरवशात्तथाइन्दोः प्रकाशतेऽधः प्रभृत्युदयः ।। ४.०३ ।।

tyajato'rkatalaṃ śaśinaḥ paścādavalambate yathā śauklyam / dinakaravaśāttathāindoḥ prakāśate'dhaḥ prabhṛtyudayaḥ // 4.03 //

प्रतिदिवसं एवं अर्कात्स्थानविशेषेण शौक्ल्यपरिवृद्धिः । भवति शशिनोऽपराह्णे पश्चाद्भागे घटस्यैव ४.०४ ।।

pratidivasaṃ evaṃ arkātsthānaviśeṣeṇa śauklyaparivṛddhiḥ / bhavati śaśino'parāhṇe paścādbhāge ghaṭasyaiva 4.04 //

ऐन्द्रस्य शीतकिरणो मूलऽषाढाद्वयस्य चऽयातः । याम्येन वीजजलचरकाननहा वह्निभयदश्च ।। ४.०५ ।।

aindrasya śītakiraṇo mūla'ṣāḍhādvayasya ca'yātaḥ / yāmyena vījajalacarakānanahā vahnibhayadaśca // 4.05 //

दक्षिणपार्श्वेन गतः शशी विशाखानुराधयोः पापः । मध्येन तु प्रशस्तः पितृदेवविशाखयोश्चापि ।। ४.०६ ।।

dakṣiṇapārśvena gataḥ śaśī viśākhānurādhayoḥ pāpaḥ / madhyena tu praśastaḥ pitṛdevaviśākhayoścāpi // 4.06 //

षडनागतानि पौष्णाद्द्वादश रौद्राच्च मध्ययोगीनि । ज्येष्ठऽद्यानि नवऋक्षाण्युडुपतिनातीत्य युज्यन्ते ।। ४.०७ ।।

ṣaḍanāgatāni pauṣṇāddvādaśa raudrācca madhyayogīni / jyeṣṭha'dyāni navaṛkṣāṇyuḍupatinātītya yujyante // 4.07 //

उन्नतं ईषच्छृङ्गं नौसंस्थाने विशालता चौक्ता । नाविकपीडा तस्मिन्भवति शिवं सर्वलोकस्य ।। ४.०८ ।।

unnataṃ īṣacchṛṅgaṃ nausaṃsthāne viśālatā cauktā / nāvikapīḍā tasminbhavati śivaṃ sarvalokasya // 4.08 //

अर्द्धौन्नते च लाङ्गलं इति पीडा तदुपजीविनां तस्मिन् । प्रीतिश्च निर्निमित्तं मनुजपतीनां सुभिक्षं च ।। ४.०९ ।।

arddhaunnate ca lāṅgalaṃ iti pīḍā tadupajīvināṃ tasmin / prītiśca nirnimittaṃ manujapatīnāṃ subhikṣaṃ ca // 4.09 //

दक्षिणविषाणं अर्धौन्नतं यदा दुष्टलाङ्गलऽख्यं तत् । पाण्ड्यनरेश्वरनिधनकृदुद्योगकरं बलानां च ।। ४.१० ।।

dakṣiṇaviṣāṇaṃ ardhaunnataṃ yadā duṣṭalāṅgala'khyaṃ tat / pāṇḍyanareśvaranidhanakṛdudyogakaraṃ balānāṃ ca // 4.10 //

समशशिनि सुभिक्षक्षेमवृष्टयः प्रथमदिवससदृशाः स्युः । दण्डवदुदिते पीडा गवां नृपश्चौग्रदण्डोऽत्र ।। ४.११ ।।

samaśaśini subhikṣakṣemavṛṣṭayaḥ prathamadivasasadṛśāḥ syuḥ / daṇḍavadudite pīḍā gavāṃ nṛpaścaugradaṇḍo'tra // 4.11 //

कार्मुकरूपे युद्धानि यत्र तु ज्या ततो जयस्तेषाम् । स्थानं युगं इति याम्यौत्तरऽयतं भूमिकम्पाय ।। ४.१२ ।।

kārmukarūpe yuddhāni yatra tu jyā tato jayasteṣām / sthānaṃ yugaṃ iti yāmyauttara'yataṃ bhūmikampāya // 4.12 //

युगं एव याम्यकोट्यां किं चित्तुङ्गं स पार्श्वशायीइति विनिहन्ति सार्थवाहान्वृष्टेश्च विनिग्रहं कुर्यात् ।। ४.१३ ।।

yugaṃ eva yāmyakoṭyāṃ kiṃ cittuṅgaṃ sa pārśvaśāyīiti vinihanti sārthavāhānvṛṣṭeśca vinigrahaṃ kuryāt // 4.13 //

अभ्युच्छ्रायादेकं यदि शशिनोऽवाङ्मुखं भवेत्छृङ्गम् । आवर्जितं इत्यसुभिक्षकारि तद्गोधनस्यापि ।। ४.१४ ।।

abhyucchrāyādekaṃ yadi śaśino'vāṅmukhaṃ bhavetchṛṅgam / āvarjitaṃ ityasubhikṣakāri tadgodhanasyāpi // 4.14 //

अव्युच्छिन्ना रेखा समन्ततो मण्डला च कुण्डऽख्यम् । अस्मिन्माण्डलिकानां स्थानत्यागो नरपतीनाम् ।। ४.१५ ।।

avyucchinnā rekhā samantato maṇḍalā ca kuṇḍa'khyam / asminmāṇḍalikānāṃ sthānatyāgo narapatīnām // 4.15 //

प्रोक्तस्थानाभावादुदगुच्चः क्षेमवृद्धिवृष्टिकरः । दक्षिणतुङ्गश्चन्द्रो दुर्भिक्षभयाय निर्दिष्टः ।। ४.१६ ।।

proktasthānābhāvādudaguccaḥ kṣemavṛddhivṛṣṭikaraḥ / dakṣiṇatuṅgaścandro durbhikṣabhayāya nirdiṣṭaḥ // 4.16 //

शृङ्गेणएकेनइन्दुर् विलीनं अथ वाप्यवाङ्मुखं शृङ्गम् । सम्पूर्णं चाभिनवं दृष्ट्वाएको जीविताद्भ्रश्येत् ।। ४.१७ ।।

śṛṅgeṇaekenaindur vilīnaṃ atha vāpyavāṅmukhaṃ śṛṅgam / sampūrṇaṃ cābhinavaṃ dṛṣṭvāeko jīvitādbhraśyet // 4.17 //

संस्थानविधिः कथितो रूपाण्यस्माद्भवन्ति चन्द्रमसः । स्वल्पो दुर्भिक्षकरो महान्सुभिक्षऽवहः प्रोक्तः ।। ४.१८ ।।

saṃsthānavidhiḥ kathito rūpāṇyasmādbhavanti candramasaḥ / svalpo durbhikṣakaro mahānsubhikṣa'vahaḥ proktaḥ // 4.18 //

मध्यतनुर्वज्रऽख्यः क्षुद्भयदः सम्भ्रमाय राज्ञां च । चन्द्रो मृदङ्गरूपः क्षेमसुभिक्षऽवहो भवति ।। ४.१९ ।।

madhyatanurvajra'khyaḥ kṣudbhayadaḥ sambhramāya rājñāṃ ca / candro mṛdaṅgarūpaḥ kṣemasubhikṣa'vaho bhavati // 4.19 //

ज्ञेयो विशालमूर्तिर्नरपतिलक्ष्मीविवृद्धये चन्द्रः । स्थूलः सुभिक्षकारी प्रियधान्यकरस्तु तनुमूर्तिः ।। ४.२० ।।

jñeyo viśālamūrtirnarapatilakṣmīvivṛddhaye candraḥ / sthūlaḥ subhikṣakārī priyadhānyakarastu tanumūrtiḥ // 4.20 //

प्रत्यन्तान्कुनृपांश्च हन्त्युडुपतिः शृङ्गे कुजेनऽहते शस्त्रक्षुद्भयकृद्यमेन शशिजेनावृष्टिदुर्भिक्षकृत् । श्रेष्ठान्हन्ति नृपान्महेन्द्रगुरुणा शुक्रेण चाल्पान्नृपान् शुक्ले याप्यं इदं फलं ग्रहकृतं कृष्णे यथोक्तऽगमम् ।। ४.२१ ।।

pratyantānkunṛpāṃśca hantyuḍupatiḥ śṛṅge kujena'hate śastrakṣudbhayakṛdyamena śaśijenāvṛṣṭidurbhikṣakṛt / śreṣṭhānhanti nṛpānmahendraguruṇā śukreṇa cālpānnṛpān śukle yāpyaṃ idaṃ phalaṃ grahakṛtaṃ kṛṣṇe yathokta'gamam // 4.21 //

भिन्नः सितेन मगधान्यवनान्पुलिन्दान् नेपालभृङ्गिमरुकच्छसुराष्ट्रमद्रान् । पाञ्चालकैकयकुलूतकपुरुषादान् हन्यादुशीनरजनानपि सप्त मासान् ।। ४.२२ ।।

bhinnaḥ sitena magadhānyavanānpulindān nepālabhṛṅgimarukacchasurāṣṭramadrān / pāñcālakaikayakulūtakapuruṣādān hanyāduśīnarajanānapi sapta māsān // 4.22 //

गान्धारसौवीरकसिन्धुकीरान्धान्यानि शैलान्द्रविडाधिपांश्च । द्विजांश्च मासान्दश शीतरश्मिः सन्तापयेद्वाक्पतिना विभिन्नः ।। ४.२३ ।।

gāndhārasauvīrakasindhukīrāndhānyāni śailāndraviḍādhipāṃśca / dvijāṃśca māsāndaśa śītaraśmiḥ santāpayedvākpatinā vibhinnaḥ // 4.23 //

उद्युक्तान्सह वाहनैर्नरपतींस्त्रैगर्तकान्मालवान् कौलिन्दान्गणपुङ्गवानथ शिबीनायोध्यकान्पार्थिवान् । हन्यात्कौरवमत्स्यशुक्त्यधिपतीन्राजन्यमुख्यानपि प्रालेयांशुरसृग्ग्रहे तनुगते षण्मासं अर्यादया ।। ४.२४ ।।

udyuktānsaha vāhanairnarapatīṃstraigartakānmālavān kaulindāngaṇapuṅgavānatha śibīnāyodhyakānpārthivān / hanyātkauravamatsyaśuktyadhipatīnrājanyamukhyānapi prāleyāṃśurasṛggrahe tanugate ṣaṇmāsaṃ aryādayā // 4.24 //

यौधेयान्सचिवान्सकौरवान्प्रागीशानथ चार्जुनायनान् । हन्यादर्कजभिन्नमण्डलः शीतांशुर्दशमासपीडया ।। ४.२५ ।।

yaudheyānsacivānsakauravānprāgīśānatha cārjunāyanān / hanyādarkajabhinnamaṇḍalaḥ śītāṃśurdaśamāsapīḍayā // 4.25 //

मगधान्मथुरां च पीडयेद्वेणायाश्च तटं शशाङ्कजः । अपरत्र कृतं युगं वदेद्यदि भित्त्वा शशिनं विनिर्गतः ।। ४.२६ ।।

magadhānmathurāṃ ca pīḍayedveṇāyāśca taṭaṃ śaśāṅkajaḥ / aparatra kṛtaṃ yugaṃ vadedyadi bhittvā śaśinaṃ vinirgataḥ // 4.26 //

क्षेमऽरोग्यसुभिक्षविनाशी शीतांशुः शिखिना यदि भिन्नः । कुर्यादायुधजीविविनाशं चौराणां अधिकेन च पीडाम् ।। ४.२७ ।।

kṣema'rogyasubhikṣavināśī śītāṃśuḥ śikhinā yadi bhinnaḥ / kuryādāyudhajīvivināśaṃ caurāṇāṃ adhikena ca pīḍām // 4.27 //

उल्कया यदा शशी ग्रस्त एव हन्यते । हन्यते तदा नृपो यस्य जन्मनि स्थितः ।। ४.२८ ।।

ulkayā yadā śaśī grasta eva hanyate / hanyate tadā nṛpo yasya janmani sthitaḥ // 4.28 //

भस्मनिभः परुषोऽरुणमूर्तिः शीतकरः किरणैः परिहीणः । श्यावतनुः स्फुटितः स्फुरणो वा क्षुड्डमरआमयचौरभयाय ।। ४.२९ ।।

bhasmanibhaḥ paruṣo'ruṇamūrtiḥ śītakaraḥ kiraṇaiḥ parihīṇaḥ / śyāvatanuḥ sphuṭitaḥ sphuraṇo vā kṣuḍḍamaraāmayacaurabhayāya // 4.29 //

प्रालेयकुन्दकुमुदस्फटिकावदातो यत्नादिवाद्रिसुतया परिमृज्य चन्द्रः । उच्चैः कृतो निशि भविष्यति मे शिवाय यो दृश्यते स भविता जगतः शिवाय ।। ४.३० ।।

prāleyakundakumudasphaṭikāvadāto yatnādivādrisutayā parimṛjya candraḥ / uccaiḥ kṛto niśi bhaviṣyati me śivāya yo dṛśyate sa bhavitā jagataḥ śivāya // 4.30 //

शुक्ले पक्षे सम्प्रवृद्धे प्रवृद्धिं ब्रह्मक्षत्रं याति वृद्धिं प्रजाश्च । हीने हानिस्तुल्यता तुल्यतायां कृष्णे सर्वे तत्फलं व्यत्ययेन ।। ४.३१ ।।

śukle pakṣe sampravṛddhe pravṛddhiṃ brahmakṣatraṃ yāti vṛddhiṃ prajāśca / hīne hānistulyatā tulyatāyāṃ kṛṣṇe sarve tatphalaṃ vyatyayena // 4.31 //

यदि कुमुदमृणालहारगौरस्तिथिनियमात्क्षयं एति वर्द्धते वा । अविकृतगतिमण्डलांशुयोगी भवति नृणां विजयाय शीतरश्मिः ।। ४.३२ ।।

yadi kumudamṛṇālahāragaurastithiniyamātkṣayaṃ eti varddhate vā / avikṛtagatimaṇḍalāṃśuyogī bhavati nṛṇāṃ vijayāya śītaraśmiḥ // 4.32 //