45. 45. उत्पाताध्यायः

यानत्रेरुत्पातान्गर्गः प्रोवाच तानहं वक्ष्ये । तेषां संक्षेपोऽयं प्रकृतेरन्यत्वं उत्पातः ।। ४५.०१ ।।

yānatrerutpātāngargaḥ provāca tānahaṃ vakṣye / teṣāṃ saṃkṣepo'yaṃ prakṛteranyatvaṃ utpātaḥ // 45.01 //

अपचारेण नराणां उपसर्गः पापसञ्चयाद्भवति । संसूचयन्ति दिव्यऽन्तरिक्षभौमास्त उत्पाताः ।। ४५.०२ ।।

apacāreṇa narāṇāṃ upasargaḥ pāpasañcayādbhavati / saṃsūcayanti divya'ntarikṣabhaumāsta utpātāḥ // 45.02 //

मनुजानां अपचारादपरक्ता देवताः सृजन्त्येतान् । तत्प्रतिघाताय नृपः शान्तिं राष्ट्रे प्रयुञ्जीत ।। ४५.०३ ।।

manujānāṃ apacārādaparaktā devatāḥ sṛjantyetān / tatpratighātāya nṛpaḥ śāntiṃ rāṣṭre prayuñjīta // 45.03 //

दिव्यं ग्रहऋक्षवैकृतं उल्कानिर्घातपवनपरिवेषाः । गन्धर्वपुरपुरन्दरचापऽदि यदान्तरिक्षं तत् ।। ४५.०४ ।।

divyaṃ grahaṛkṣavaikṛtaṃ ulkānirghātapavanapariveṣāḥ / gandharvapurapurandaracāpa'di yadāntarikṣaṃ tat // 45.04 //

भौमं चरस्थिरभवं तत्शान्तिभिराहतं शमं उपैति । नाभसं उपैति मृदुतां शाम्यति नो दिव्यं इत्येके ।। ४५.०५ ।।

bhaumaṃ carasthirabhavaṃ tatśāntibhirāhataṃ śamaṃ upaiti / nābhasaṃ upaiti mṛdutāṃ śāmyati no divyaṃ ityeke // 45.05 //

दिव्यं अपि शमं उपैति प्रभूतकनकान्नगोमहीदानैः । रुद्रऽयतने भूमौ गोदोहात्कोटिहोमाच्च ।। ४५.०६ ।।

divyaṃ api śamaṃ upaiti prabhūtakanakānnagomahīdānaiḥ / rudra'yatane bhūmau godohātkoṭihomācca // 45.06 //

आत्मसुतकोशवाहनपुरदारपुरोहितेषु लोके च । पाकं उपयाति दैवं परिकल्पितं अष्टधा नृपतेः ।। ४५.०७ ।।

ātmasutakośavāhanapuradārapurohiteṣu loke ca / pākaṃ upayāti daivaṃ parikalpitaṃ aṣṭadhā nṛpateḥ // 45.07 //

अनिमित्तभङ्गचलनस्वेदाश्रुनिपातजल्पनऽद्यानि । लिङ्गऽर्चाआयतनानां नाशाय नरेशदेशानाम् ।। ४५.०८ ।।

animittabhaṅgacalanasvedāśrunipātajalpana'dyāni / liṅga'rcāāyatanānāṃ nāśāya nareśadeśānām // 45.08 //

दैवतयात्राशकटाक्षचक्रयुगकेतुभङ्गपतनानि । सम्पर्यासनसादनसङ्गश् च न देशनृपशुभदाः ।। ४५.०९ ।।

daivatayātrāśakaṭākṣacakrayugaketubhaṅgapatanāni / samparyāsanasādanasaṅgaś ca na deśanṛpaśubhadāḥ // 45.09 //

ऋषिधर्मपितृब्रह्मप्रोद्भूतं वैकृतं द्विजातीनाम् । यद्रुद्रलोकपालौद्भवं पशूनां अनिष्टं तत् ।। ४५.१० ।।

ṛṣidharmapitṛbrahmaprodbhūtaṃ vaikṛtaṃ dvijātīnām / yadrudralokapālaudbhavaṃ paśūnāṃ aniṣṭaṃ tat // 45.10 //

गुरुसितशनैश्चरौत्थं पुरोधसां विष्णुजं च लोकानाम् । स्कन्दविशाखसमुत्थं माण्डलिकानां नरेन्द्राणाम् ।। ४५.११ ।।

gurusitaśanaiścarautthaṃ purodhasāṃ viṣṇujaṃ ca lokānām / skandaviśākhasamutthaṃ māṇḍalikānāṃ narendrāṇām // 45.11 //

वेदव्यासे मन्त्रिणि विनायके वैकृतं चमूनाथे । धातरि सविश्वकर्मणि लोकाभावाय निर्दिष्टम् ।। ४५.१२ ।।

vedavyāse mantriṇi vināyake vaikṛtaṃ camūnāthe / dhātari saviśvakarmaṇi lokābhāvāya nirdiṣṭam // 45.12 //

देवकुमारकुमारीवनिताप्रेष्येषु वैकृतं यत्स्यात् । तन्नरपतेः कुमारककुमारिकास्त्रीपरिजनानाम् ।। ४५.१३ ।।

devakumārakumārīvanitāpreṣyeṣu vaikṛtaṃ yatsyāt / tannarapateḥ kumārakakumārikāstrīparijanānām // 45.13 //

रक्षःपिशाचगृह्यकनागानां एवम् एव निर्दिष्टम् । मासैश्चाप्यष्टाभिः सर्वेषां एव फलपाकः ।। ४५.१४ ।।

rakṣaḥpiśācagṛhyakanāgānāṃ evam eva nirdiṣṭam / māsaiścāpyaṣṭābhiḥ sarveṣāṃ eva phalapākaḥ // 45.14 //

बुद्ध्वा देवविकारं शुचिः पुरोधास्त्र्यहौषितः स्नातः । स्नानकुसुमानुलेपनवस्त्रैरभ्यर्चयेत्प्रतिमाम् ।। ४५.१५ ।।

buddhvā devavikāraṃ śuciḥ purodhāstryahauṣitaḥ snātaḥ / snānakusumānulepanavastrairabhyarcayetpratimām // 45.15 //

मधुपर्केण पुरोधा भक्ष्यैर् बलिभिश्च विधिवदुपतिष्ठेत् । स्थालीपाकं जुहुयाद्विधिवन्मन्त्रैश्च तल्लिङ्गैः ।। ४५.१६ ।।

madhuparkeṇa purodhā bhakṣyair balibhiśca vidhivadupatiṣṭhet / sthālīpākaṃ juhuyādvidhivanmantraiśca talliṅgaiḥ // 45.16 //

इति विबुधविकारे शान्तयः सप्तरात्रं द्विजविबुधगणार्चा गीतनृत्यौत्सवाश्च । विधिवदवनिपालैर्यैः प्रयुक्ता न तेषां भवति दुरितपाको दक्षिणाभिश्च रुद्धः ।। ४५.१७ ।।

iti vibudhavikāre śāntayaḥ saptarātraṃ dvijavibudhagaṇārcā gītanṛtyautsavāśca / vidhivadavanipālairyaiḥ prayuktā na teṣāṃ bhavati duritapāko dakṣiṇābhiśca ruddhaḥ // 45.17 //

राष्ट्रे यस्यानग्निः प्रदीप्यते दीप्यते च नैन्धनवान् । मनुजेश्वरस्य पीडा तस्य च राष्ट्रस्य विज्ञेया ।। ४५.१८ ।।

rāṣṭre yasyānagniḥ pradīpyate dīpyate ca naindhanavān / manujeśvarasya pīḍā tasya ca rāṣṭrasya vijñeyā // 45.18 //

जलमांसऽर्द्रज्वलने नृपतिवधः प्रहरणे रणो रौद्रः । सैन्यग्रामपुरेषु च नाशो वह्नेर्भयं कुरुते ।। ४५.१९ ।।

jalamāṃsa'rdrajvalane nṛpativadhaḥ praharaṇe raṇo raudraḥ / sainyagrāmapureṣu ca nāśo vahnerbhayaṃ kurute // 45.19 //

प्रासादभवनतोरणकेत्वादिष्वननलेन दग्धेषु । तडिता वा षण्मासात्परचक्रस्यऽगमो नियमात् ।। ४५.२० ।।

prāsādabhavanatoraṇaketvādiṣvananalena dagdheṣu / taḍitā vā ṣaṇmāsātparacakrasya'gamo niyamāt // 45.20 //

धूमोऽनग्निसमुत्थो रजस्तमश्चाह्निजं महाभयदम् । व्यभ्रे निश्युडुनाशो दर्शनं अपि चाह्नि दोषकरम् ।। ४५.२१ ।।

dhūmo'nagnisamuttho rajastamaścāhnijaṃ mahābhayadam / vyabhre niśyuḍunāśo darśanaṃ api cāhni doṣakaram // 45.21 //

नगरचतुष्पादण्डजमनुजानां भयकरं ज्वलनं आहुः । धूमाग्निविस्फुलिङ्गैः शय्याम्बरकेशगैर्मृत्युः ।। ४५.२२ ।।

nagaracatuṣpādaṇḍajamanujānāṃ bhayakaraṃ jvalanaṃ āhuḥ / dhūmāgnivisphuliṅgaiḥ śayyāmbarakeśagairmṛtyuḥ // 45.22 //

आयुधज्वलनसर्पणस्वनाः कोशनिर्गमनवेपनानि वा । वैकृतानि यदि वाआयुधेऽपराण्याशु रौद्ररणसङ्कुलं वदेत् ।। ४५.२३ ।।

āyudhajvalanasarpaṇasvanāḥ kośanirgamanavepanāni vā / vaikṛtāni yadi vāāyudhe'parāṇyāśu raudraraṇasaṅkulaṃ vadet // 45.23 //

मन्त्रैर्आग्नेयैः क्षीरवृक्षात्समिद्भिर् होतव्योऽग्निः सर्षपैः सर्पिषा च । अग्न्यादीनां वैकृते शान्तिरेवं देयं चास्मिन्काञ्चनं ब्राह्मणेभ्यः ।। ४५.२४ ।।

mantrairāgneyaiḥ kṣīravṛkṣātsamidbhir hotavyo'gniḥ sarṣapaiḥ sarpiṣā ca / agnyādīnāṃ vaikṛte śāntirevaṃ deyaṃ cāsminkāñcanaṃ brāhmaṇebhyaḥ // 45.24 //

शाखाभङ्गेऽकस्माद्वृक्षाणां निर्दिशेद्रणोद्योगम् । हसने देशभ्रंशं रुदिते च व्याधिबाहुल्यम् ।। ४५.२५ ।।

śākhābhaṅge'kasmādvṛkṣāṇāṃ nirdiśedraṇodyogam / hasane deśabhraṃśaṃ rudite ca vyādhibāhulyam // 45.25 //

राष्ट्रविभेदस्त्वनृतौ बालवधोऽतीव कुसुमिते बाले । वृक्षात्क्षीरस्रावे सर्वद्रव्यक्षयो भवति ।। ४५.२६ ।।

rāṣṭravibhedastvanṛtau bālavadho'tīva kusumite bāle / vṛkṣātkṣīrasrāve sarvadravyakṣayo bhavati // 45.26 //

मद्ये वाहननाशः संग्रामः शोणिते मधुनि रोगः । स्नेहे दुर्भिक्षभयं महद्भयं निःस्रुते सलिले ।। ४५.२७ ।।

madye vāhananāśaḥ saṃgrāmaḥ śoṇite madhuni rogaḥ / snehe durbhikṣabhayaṃ mahadbhayaṃ niḥsrute salile // 45.27 //

शुष्कविरोहे वीर्यान्नसंक्षयः शोषणे च विरुजानाम् । पतितानां उत्थाने स्वयं भयं दैवजनितं च ।। ४५.२८ ।।

śuṣkavirohe vīryānnasaṃkṣayaḥ śoṣaṇe ca virujānām / patitānāṃ utthāne svayaṃ bhayaṃ daivajanitaṃ ca // 45.28 //

पूजितवृक्षे ह्यनृतौ कुसुमफलं नृपवधाय निर्दिष्टम् । धूमस्तस्मिन्ज्वालाऽथ वा भवेन्नृपवधायएव ।। ४५.२९ ।।

pūjitavṛkṣe hyanṛtau kusumaphalaṃ nṛpavadhāya nirdiṣṭam / dhūmastasminjvālā'tha vā bhavennṛpavadhāyaeva // 45.29 //

सर्पत्सु तरुषु जल्पत्सु वापि जनसंक्षयो विनिर्दिष्टः । वृक्षाणां वैकृत्ये दशभिर्मासैः फलविपाकः ।। ४५.३० ।।

sarpatsu taruṣu jalpatsu vāpi janasaṃkṣayo vinirdiṣṭaḥ / vṛkṣāṇāṃ vaikṛtye daśabhirmāsaiḥ phalavipākaḥ // 45.30 //

स्रग्गन्धधूपाम्बरपूजितस्य छत्रं विधायौपरि पादपस्य । कृत्वा शिवं रुद्रजपोऽत्र कार्यो रुद्रेभ्य इत्यत्र षडेव होमाः ।। ४५.३१ ।।

sraggandhadhūpāmbarapūjitasya chatraṃ vidhāyaupari pādapasya / kṛtvā śivaṃ rudrajapo'tra kāryo rudrebhya ityatra ṣaḍeva homāḥ // 45.31 //

पायसेन मधुनापि भोजयेद्ब्राह्मणान्घृतयुतेन भूपतिः । मेदिनी निगदितात्र दक्षिणा वैकृते तरुकृते हितार्थिभिः ।। ४५.३२ ।।

pāyasena madhunāpi bhojayedbrāhmaṇānghṛtayutena bhūpatiḥ / medinī nigaditātra dakṣiṇā vaikṛte tarukṛte hitārthibhiḥ // 45.32 //

नालेऽब्जयवऽदीनां एकस्मिन्द्वित्रिसम्भवो मरणम् । कथयति तदधिपतीनां यमलं जातं च कुसुमफलम् ।। ४५.३३ ।।

nāle'bjayava'dīnāṃ ekasmindvitrisambhavo maraṇam / kathayati tadadhipatīnāṃ yamalaṃ jātaṃ ca kusumaphalam // 45.33 //

अतिवृद्धिः सस्यानां नानाफलकुसुमसम्भवो वृक्षे । भवति हि यद्येकस्मिन्परचक्रस्यऽगमो नियमात् ।। ४५.३४ ।।

ativṛddhiḥ sasyānāṃ nānāphalakusumasambhavo vṛkṣe / bhavati hi yadyekasminparacakrasya'gamo niyamāt // 45.34 //

अर्धेन यदा तैलं भवति तिलानां अतैलता वा स्यात् । अन्नस्य च वैरस्यं तदा तु विन्द्याद्भयं सुमहत् ।। ४५.३५ ।।

ardhena yadā tailaṃ bhavati tilānāṃ atailatā vā syāt / annasya ca vairasyaṃ tadā tu vindyādbhayaṃ sumahat // 45.35 //

विकृतकुसुमं फलं वा ग्रामादथ वा पुराद्वहिः कार्यम् । सौम्योऽत्र चरुः कार्यो निर्वाप्यो वा पशुः शान्त्यै ।। ४५.३६ ।।

vikṛtakusumaṃ phalaṃ vā grāmādatha vā purādvahiḥ kāryam / saumyo'tra caruḥ kāryo nirvāpyo vā paśuḥ śāntyai // 45.36 //

सस्ये च दृष्ट्वा विकृतिं प्रदेयं तत्क्षेत्रं एव प्रथमं द्विजेभ्यः । तस्यएव मध्ये चरुं अत्र भौमं कृत्वा न दोषं समुपैति तज्जम् ।। ४५.३७ ।।

sasye ca dṛṣṭvā vikṛtiṃ pradeyaṃ tatkṣetraṃ eva prathamaṃ dvijebhyaḥ / tasyaeva madhye caruṃ atra bhaumaṃ kṛtvā na doṣaṃ samupaiti tajjam // 45.37 //

दुर्भिक्षं अनावृष्टावतिवृष्टौ क्षुद्भयं परभयं च । रोगो ह्यनृतुभवायां नृपतिवधोऽनभ्रजातायाम् ।। ४५.३८ ।।

durbhikṣaṃ anāvṛṣṭāvativṛṣṭau kṣudbhayaṃ parabhayaṃ ca / rogo hyanṛtubhavāyāṃ nṛpativadho'nabhrajātāyām // 45.38 //

शीतौष्णविपर्यासो नो सम्यगृतुषु च सम्प्रवृत्तेषु । षण्मासाद्राष्ट्रभयं रोगभयं दैवजनितं च ।। ४५.३९ ।।

śītauṣṇaviparyāso no samyagṛtuṣu ca sampravṛtteṣu / ṣaṇmāsādrāṣṭrabhayaṃ rogabhayaṃ daivajanitaṃ ca // 45.39 //

अन्यऋतौ सप्ताहं प्रबन्धवर्षे प्रधाननृपमरणम् । रक्ते शस्त्रौद्योगो मांसास्थिवसाआदिभिर्मरकः ।। ४५.४० ।।

anyaṛtau saptāhaṃ prabandhavarṣe pradhānanṛpamaraṇam / rakte śastraudyogo māṃsāsthivasāādibhirmarakaḥ // 45.40 //

धान्यहिरण्यत्वक्फलकुसुमऽद्यैर्वर्षितैर्भयं विन्द्यात् । अङ्गारपांशुवर्षे विनाशं आयाति तन्नगरम् ।। ४५.४१ ।।

dhānyahiraṇyatvakphalakusuma'dyairvarṣitairbhayaṃ vindyāt / aṅgārapāṃśuvarṣe vināśaṃ āyāti tannagaram // 45.41 //

उपला विना जलधरैर्विकृता वा प्राणिनो यदा वृष्टाः । छिद्रं वाप्यतिवृष्टौ सस्यानां ईतिसंजननम् ।। ४५.४२ ।।

upalā vinā jaladharairvikṛtā vā prāṇino yadā vṛṣṭāḥ / chidraṃ vāpyativṛṣṭau sasyānāṃ ītisaṃjananam // 45.42 //

[क्.ओने वेर्से इन्सेर्तेद् ।। क्षीरघृतक्षौद्राणां दध्नो रुधिरौष्णवारिणां वर्षे । क्. ४६.४३अब् ।। देशविनाशो ज्ञेयोऽसृग्वर्षे च अपि नृपयुद्धम् ।।] क्. ४६.४३च्द् ।। यद्यमलेऽर्के छाया न दृश्यते प्रतीपा वा । देशस्य तदा सुमहद्भयं आयातं विनिर्देश्यम् ।। ४५.४३ ।।

[k.one verse inserted // kṣīraghṛtakṣaudrāṇāṃ dadhno rudhirauṣṇavāriṇāṃ varṣe / k. 46.43ab // deśavināśo jñeyo'sṛgvarṣe ca api nṛpayuddham //] k. 46.43cd // yadyamale'rke chāyā na dṛśyate pratīpā vā / deśasya tadā sumahadbhayaṃ āyātaṃ vinirdeśyam // 45.43 //

व्यभ्रे नभसिइन्द्रधनुर्दिवा यदा दृश्यतेऽथ वा रात्रौ । प्राच्यां अपरस्यां वा तदा भवेत्क्षुद्भ्यं सुमहत् ।। ४५.४४ ।।

vyabhre nabhasiindradhanurdivā yadā dṛśyate'tha vā rātrau / prācyāṃ aparasyāṃ vā tadā bhavetkṣudbhyaṃ sumahat // 45.44 //

सूर्यैन्दुपर्जन्यसमीरणानां यागः स्मृतो वृष्टिविकारकाले । धान्यान्नगोकाञ्चनदक्षिणाश्च देयास्ततः शान्तिं उपैति पापम् ।। ४५.४५ ।।

sūryainduparjanyasamīraṇānāṃ yāgaḥ smṛto vṛṣṭivikārakāle / dhānyānnagokāñcanadakṣiṇāśca deyāstataḥ śāntiṃ upaiti pāpam // 45.45 //

अपसर्पणं नदीनां नगरादचिरेण शून्यतां कुरुते । शोषश्चाशोष्याणां अन्येषां वा ह्रदादीनाम् ।। ४५.४६ ।।

apasarpaṇaṃ nadīnāṃ nagarādacireṇa śūnyatāṃ kurute / śoṣaścāśoṣyāṇāṃ anyeṣāṃ vā hradādīnām // 45.46 //

स्नेहासृग्मांसवहाः सङ्कुलकलुषाः प्रतीपगाश्चापि । परचक्रस्यऽगमनं नद्यः कथयन्ति षण्मासात् ।। ४५.४७ ।।

snehāsṛgmāṃsavahāḥ saṅkulakaluṣāḥ pratīpagāścāpi / paracakrasya'gamanaṃ nadyaḥ kathayanti ṣaṇmāsāt // 45.47 //

ज्वालाधूमक्वाथऽरुदितौत्क्रुष्टानि चएव कूपानाम् । गीतप्रजल्पितानि च जनमरकायउपदिष्टानि ।। ४५.४८ ।।

jvālādhūmakvātha'ruditautkruṣṭāni caeva kūpānām / gītaprajalpitāni ca janamarakāyaupadiṣṭāni // 45.48 //

सलिलउत्पत्तिरखाते गन्धरसविपर्यये च तोयानाम् । सलिलाशयविकृतौ वा महद्भयं तत्र शन्तिं इमाम् ।। ४५.४९ ।।

salilautpattirakhāte gandharasaviparyaye ca toyānām / salilāśayavikṛtau vā mahadbhayaṃ tatra śantiṃ imām // 45.49 //

सलिलविकारे कुर्यात्पूजां वरुणस्य वारुणैर्मन्त्रैः । तैरेव च जपहोमं शमं एवं पापं उपयाति ।। ४५.५० ।।

salilavikāre kuryātpūjāṃ varuṇasya vāruṇairmantraiḥ / taireva ca japahomaṃ śamaṃ evaṃ pāpaṃ upayāti // 45.50 //

प्रसवविकारे स्त्रीणां द्वित्रिचतुष्प्रभृतिसम्प्रसूतौ वा । हीनातिरिक्तकाले च देशकुलसंक्षयो भवति ।। ४५.५१ ।।

prasavavikāre strīṇāṃ dvitricatuṣprabhṛtisamprasūtau vā / hīnātiriktakāle ca deśakulasaṃkṣayo bhavati // 45.51 //

वडवाउष्ट्रमहिषगोहस्तिनीषु यमलौद्भवे रणमरणम् एषाम् । षण्मासात्सूतिफलं शान्तौ श्लोकौ च गर्गौक्तौ ।। ४५.५२ ।।

vaḍavāuṣṭramahiṣagohastinīṣu yamalaudbhave raṇamaraṇam eṣām / ṣaṇmāsātsūtiphalaṃ śāntau ślokau ca gargauktau // 45.52 //

नार्यः परस्य विषये त्यक्तव्यास्ता हितार्थिना । तर्पयेच्च द्विजान्कामैः शान्तिं चएवात्र कारयेत् ।। ४५.५३ ।।

nāryaḥ parasya viṣaye tyaktavyāstā hitārthinā / tarpayecca dvijānkāmaiḥ śāntiṃ caevātra kārayet // 45.53 //

चतुष्पादाः स्वयूथेभ्यस्त्यक्तव्याः परभूमिषु । नगरं स्वामिनं यूथं अन्यथा तु विनाशयेत् ।। ४५.५४ ।।

catuṣpādāḥ svayūthebhyastyaktavyāḥ parabhūmiṣu / nagaraṃ svāminaṃ yūthaṃ anyathā tu vināśayet // 45.54 //

परयोनावभिगमनं भवति तिरश्चां असाधु धेनूनाम् । उक्षाणो वान्योन्यं पिबति श्वा वा सुरभिपुत्रम् ।। ४५.५५ ।।

parayonāvabhigamanaṃ bhavati tiraścāṃ asādhu dhenūnām / ukṣāṇo vānyonyaṃ pibati śvā vā surabhiputram // 45.55 //

मासत्रयेण विन्द्यात्तस्मिन्निःसंशयं परऽगमनम् । तत्प्रतिघातायएतौ श्लोकौ गर्गेण निर्दिष्टौ ।। ४५.५६ ।।

māsatrayeṇa vindyāttasminniḥsaṃśayaṃ para'gamanam / tatpratighātāyaetau ślokau gargeṇa nirdiṣṭau // 45.56 //

त्यागो विवासनं दानं तत्तस्यऽशु शुभं भवेत् । तर्पयेद्ब्राह्मणांश्चात्र जपहोमांश्च कारयेत् ।। ४५.५७ ।।

tyāgo vivāsanaṃ dānaṃ tattasya'śu śubhaṃ bhavet / tarpayedbrāhmaṇāṃścātra japahomāṃśca kārayet // 45.57 //

स्थालीपाकेन धातारं पशुना च पुरोहितः । प्राजापत्येन मन्त्रेण यजेद्बह्वन्नदक्षिणम् ।। ४५.५८ ।।

sthālīpākena dhātāraṃ paśunā ca purohitaḥ / prājāpatyena mantreṇa yajedbahvannadakṣiṇam // 45.58 //

यानं वाहवियुक्तं यदि गच्छेन्न व्रजेच्च वाहयुतम् । राष्ट्रभयं भवति तदा चक्राणां सादभङ्गे च ।। ४५.५९ ।।

yānaṃ vāhaviyuktaṃ yadi gacchenna vrajecca vāhayutam / rāṣṭrabhayaṃ bhavati tadā cakrāṇāṃ sādabhaṅge ca // 45.59 //

गीतरवतूर्यशब्दा नभसि यदा वा चरस्थिरान्यत्वम् । मृत्युस्तदा गदा वा विस्वतूर्ये पराभिभवः ।। ४५.६० ।।

gītaravatūryaśabdā nabhasi yadā vā carasthirānyatvam / mṛtyustadā gadā vā visvatūrye parābhibhavaḥ // 45.60 //

अनभिहततूर्यनादः शब्दो वा ताडितेषु यदि न स्यात् । व्युत्पत्तौ वा तेषां परऽगमो नृपतिमरणं वा ।। ४५.६१ ।।

anabhihatatūryanādaḥ śabdo vā tāḍiteṣu yadi na syāt / vyutpattau vā teṣāṃ para'gamo nṛpatimaraṇaṃ vā // 45.61 //

गोलाङ्गलयोः सङ्गे दर्वीशूर्पऽद्युपस्करविकारे । क्रोष्टुकनादे च तथा शस्त्रभयं मुनिवचश्चैदम् ।। ४५.६२ ।।

golāṅgalayoḥ saṅge darvīśūrpa'dyupaskaravikāre / kroṣṭukanāde ca tathā śastrabhayaṃ munivacaścaidam // 45.62 //

वायव्येष्वेषु नृपतिर्वायुं शक्तुभिरर्चयेत् । आवायोरिति पञ्चर्चो जप्तव्याः प्रयतैर्द्विजैः ।। ४५.६३ ।।

vāyavyeṣveṣu nṛpatirvāyuṃ śaktubhirarcayet / āvāyoriti pañcarco japtavyāḥ prayatairdvijaiḥ // 45.63 //

ब्राह्मणान्परमान्नेन दक्षिणाभिश्च तर्पयेत् । बह्वन्नदक्षिणा होमाः कर्तव्याश्च प्रयत्नतः ।। ४५.६४ ।।

brāhmaṇānparamānnena dakṣiṇābhiśca tarpayet / bahvannadakṣiṇā homāḥ kartavyāśca prayatnataḥ // 45.64 //

पुरपक्षिणो वनचरा वन्या वा निर्भया विशन्ति पुरम् । नक्तं वा दिवसचराः क्षपाचरा वा चरन्त्यहनि ।। ४५.६५ ।।

purapakṣiṇo vanacarā vanyā vā nirbhayā viśanti puram / naktaṃ vā divasacarāḥ kṣapācarā vā carantyahani // 45.65 //

सन्ध्याद्वयेऽपि मण्डलं आबध्नन्तो मृगा विहङ्गा वा । दीप्तायां दिश्यथ वा क्रोशन्तः संहता भयदाः ।। ४५.६६ ।।

sandhyādvaye'pi maṇḍalaṃ ābadhnanto mṛgā vihaṅgā vā / dīptāyāṃ diśyatha vā krośantaḥ saṃhatā bhayadāḥ // 45.66 //

श्येनाः प्ररुदन्त इव द्वारे क्रोशन्ति जम्बुका दीप्ताः । प्रविशेन्नरेन्द्रभवने कपोतकः कौशिको यदि वा ।। ४५.६७ ।।

śyenāḥ prarudanta iva dvāre krośanti jambukā dīptāḥ / praviśennarendrabhavane kapotakaḥ kauśiko yadi vā // 45.67 //

कुक्कुटरुतं प्रदोषे हेमन्तऽदौ च कोकिलऽलापाः । प्रतिलोममण्डलचराः श्येनऽद्याश्चाम्बरे भयदाः ।। ४५.६८ ।।

kukkuṭarutaṃ pradoṣe hemanta'dau ca kokila'lāpāḥ / pratilomamaṇḍalacarāḥ śyena'dyāścāmbare bhayadāḥ // 45.68 //

गृहचैत्यतोरणेषु द्वारेषु च पक्षिसङ्घसम्पातः । मधुवल्मीकाम्भोरुहसमुद्भवश् चापि नाशाय ।। ४५.६९ ।।

gṛhacaityatoraṇeṣu dvāreṣu ca pakṣisaṅghasampātaḥ / madhuvalmīkāmbhoruhasamudbhavaś cāpi nāśāya // 45.69 //

श्वभिरस्थिशवावयवप्रवेशनं मन्दिरेषु मरकाय । पशुशस्त्रव्याहारे नृपमृत्युर्मुनिवचश्चैदम् ।। ४५.७० ।।

śvabhirasthiśavāvayavapraveśanaṃ mandireṣu marakāya / paśuśastravyāhāre nṛpamṛtyurmunivacaścaidam // 45.70 //

मृगपक्षिविकारेषु कुर्याद्धीमान् सदक्षिणान् । देवाः कपोत इति च जप्तव्याः पञ्चभिर्द्विजैः ।। ४५.७१ ।।

mṛgapakṣivikāreṣu kuryāddhīmān sadakṣiṇān / devāḥ kapota iti ca japtavyāḥ pañcabhirdvijaiḥ // 45.71 //

सुदेवा इति चएकेन देया गावः सदक्षिणाः । जपेत्शाकुनसूक्तं वा मनो वेदशिरांशि च ।। ४५.७२ ।।

sudevā iti caekena deyā gāvaḥ sadakṣiṇāḥ / japetśākunasūktaṃ vā mano vedaśirāṃśi ca // 45.72 //

शक्रध्वजैन्द्रकीलस्तम्भद्वारप्रपातभङ्गेषु । तद्वत्कपाटतोरणकेतूनां नरपतेर्मरणम् ।। ४५.७३ ।।

śakradhvajaindrakīlastambhadvāraprapātabhaṅgeṣu / tadvatkapāṭatoraṇaketūnāṃ narapatermaraṇam // 45.73 //

सन्ध्याद्वयस्य दीप्तिर्धूमौत्पत्तिश्च काननेऽनग्नौ । छिद्राभावे भूमेर्दरणं कम्पश्च भयकारी ।। ४५.७४ ।।

sandhyādvayasya dīptirdhūmautpattiśca kānane'nagnau / chidrābhāve bhūmerdaraṇaṃ kampaśca bhayakārī // 45.74 //

पाखण्डाणां नास्तिकानां च भक्तः साध्वाचारप्रोज्झितः क्रोधशीलः । ईर्ष्युः क्रूरो विग्रहऽसक्तचेता यस्मिन्राजा तस्य देशस्य नाशः ।। ४५.७५ ।।

pākhaṇḍāṇāṃ nāstikānāṃ ca bhaktaḥ sādhvācāraprojjhitaḥ krodhaśīlaḥ / īrṣyuḥ krūro vigraha'saktacetā yasminrājā tasya deśasya nāśaḥ // 45.75 //

प्रहर हर छिन्धि भिन्धिइत्यायुधकाष्ठाश्मपाणयो बालाः । निगदन्तः प्रहरन्ते तत्रापि भयं भवत्याशु ।। ४५.७६ ।।

prahara hara chindhi bhindhiityāyudhakāṣṭhāśmapāṇayo bālāḥ / nigadantaḥ praharante tatrāpi bhayaṃ bhavatyāśu // 45.76 //

अङ्गारगैरिकऽद्यैर्विकृतप्रेताभिलेखनं यस्मिन् । नायकचित्रितं अथ वा क्षये क्षयं याति न चिरेण ।। ४५.७७ ।।

aṅgāragairika'dyairvikṛtapretābhilekhanaṃ yasmin / nāyakacitritaṃ atha vā kṣaye kṣayaṃ yāti na cireṇa // 45.77 //

लूतापटाङ्गशबलं न सन्ध्ययोः पूजितं कलहयुक्तम् । नित्यौच्छिष्टस्त्रीकं च यद्गृहं तत्क्षयं याति ।। ४५.७८ ।।

lūtāpaṭāṅgaśabalaṃ na sandhyayoḥ pūjitaṃ kalahayuktam / nityaucchiṣṭastrīkaṃ ca yadgṛhaṃ tatkṣayaṃ yāti // 45.78 //

दृष्टेषु यातुधानेषु निर्दिशेन्मरकं आशु सम्प्राप्तम् । प्रतिघातायएतेषां गर्गः शान्तिं चकारैमाम् ।। ४५.७९ ।।

dṛṣṭeṣu yātudhāneṣu nirdiśenmarakaṃ āśu samprāptam / pratighātāyaeteṣāṃ gargaḥ śāntiṃ cakāraimām // 45.79 //

महाशान्त्योऽथ बलयो भोज्यानि सुमहान्ति च । कारयेत महेन्द्रं च माहेन्द्रीं च समर्चयेत् ।। ४५.८० ।।

mahāśāntyo'tha balayo bhojyāni sumahānti ca / kārayeta mahendraṃ ca māhendrīṃ ca samarcayet // 45.80 //

नरपतिदेशविनाशे केतोरुदयेऽथ वा ग्रहेऽर्केन्द्वोः । उत्पातानां प्रभवः स्वऋतुभवश्चाप्यदोषाय ।। ४५.८१ ।।

narapatideśavināśe ketorudaye'tha vā grahe'rkendvoḥ / utpātānāṃ prabhavaḥ svaṛtubhavaścāpyadoṣāya // 45.81 //

ये च न दोषान्जनयन्त्युत्पातास्तानृतुस्वभावकृतान् । ऋषिपुत्रकृतैः श्लोकैर्विद्यादेतैः समासौक्तैः ।। ४५.८२ ।।

ye ca na doṣānjanayantyutpātāstānṛtusvabhāvakṛtān / ṛṣiputrakṛtaiḥ ślokairvidyādetaiḥ samāsauktaiḥ // 45.82 //

वज्राशनिमहीकम्पसन्ध्यानिर्घातनिःस्वनाः । परिवेषरजोधूमरक्तार्कअस्तमयउदयाः ।। ४५.८३ ।।

vajrāśanimahīkampasandhyānirghātaniḥsvanāḥ / pariveṣarajodhūmaraktārkaastamayaudayāḥ // 45.83 //

द्रुमेभ्योऽन्नरसस्नेहबहुपुष्पफलौद्गमाः । गोपक्षिमदवृद्धिश्च शिवाय मधुमाधवे ।। ४५.८४ ।।

drumebhyo'nnarasasnehabahupuṣpaphalaudgamāḥ / gopakṣimadavṛddhiśca śivāya madhumādhave // 45.84 //

ताराउल्कापातकलुषं कपिलार्केन्दुमण्डलम् । अनग्निज्वलनस्फोटधूमरेण्वनिलऽहतम् ।। ४५.८५ ।।

tārāulkāpātakaluṣaṃ kapilārkendumaṇḍalam / anagnijvalanasphoṭadhūmareṇvanila'hatam // 45.85 //

रक्तपद्मअरुणा सन्ध्या नभः क्षुब्धार्णवौपमम् । सरितां चाम्बुसंशोषं दृष्ट्वा ग्रीष्मे शुभं वदेत् ।। ४५.८६ ।।

raktapadmaaruṇā sandhyā nabhaḥ kṣubdhārṇavaupamam / saritāṃ cāmbusaṃśoṣaṃ dṛṣṭvā grīṣme śubhaṃ vadet // 45.86 //

शक्रायुधपरीवेषविद्युत्शुष्कविरोहणम् । कम्पौद्वर्तनवैकृत्यं रसनं दरणं क्षितेः ।। ४५.८७ ।।

śakrāyudhaparīveṣavidyutśuṣkavirohaṇam / kampaudvartanavaikṛtyaṃ rasanaṃ daraṇaṃ kṣiteḥ // 45.87 //

सरोनद्युदपानानां वृद्ध्यूर्ध्वतरणप्लवाः । सरणं चाद्रिगेहानां वर्षासु न भयऽवहम् ।। ४५.८८ ।।

saronadyudapānānāṃ vṛddhyūrdhvataraṇaplavāḥ / saraṇaṃ cādrigehānāṃ varṣāsu na bhaya'vaham // 45.88 //

दिव्यस्त्रीभूतगन्धर्वविमानाद्भुतदर्शनम् । ग्रहनक्षत्रताराणां दर्शनं च दिवाऽम्बरे ।। ४५.८९ ।।

divyastrībhūtagandharvavimānādbhutadarśanam / grahanakṣatratārāṇāṃ darśanaṃ ca divā'mbare // 45.89 //

गीतवादित्रनिर्घोषा वनपर्वतसानुषु । सस्यवृद्धिरपां हानिरपापाः शरदि स्मृताः ।। ४५.९० ।।

gītavāditranirghoṣā vanaparvatasānuṣu / sasyavṛddhirapāṃ hānirapāpāḥ śaradi smṛtāḥ // 45.90 //

शीतानिलतुषारत्वं नर्दनं मृगपक्षिणाम् । रक्षोयक्षऽदिसत्त्वानां दर्शनं वागमनुषी ।। ४५.९१ ।।

śītānilatuṣāratvaṃ nardanaṃ mṛgapakṣiṇām / rakṣoyakṣa'disattvānāṃ darśanaṃ vāgamanuṣī // 45.91 //

दिशो धूमान्धकाराश्च सनभोवनपर्वताः । उच्चैः सूर्यौदयास्तौ च हेमन्ते शोभनाः स्मृताः ।। ४५.९२ ।।

diśo dhūmāndhakārāśca sanabhovanaparvatāḥ / uccaiḥ sūryaudayāstau ca hemante śobhanāḥ smṛtāḥ // 45.92 //

हिमपातानिलौत्पाता विरूपाद्भुतदर्शनम् । कृष्णाञ्जनऽभं आकाशं ताराउल्कापातपिञ्जरम् ।। ४५.९३ ।।

himapātānilautpātā virūpādbhutadarśanam / kṛṣṇāñjana'bhaṃ ākāśaṃ tārāulkāpātapiñjaram // 45.93 //

चित्रगर्भौद्भवाः स्त्रीषु गोअजाश्वमृगपक्षिषु । पत्राङ्कुरलतानां च विकाराः शिशिरे शुभाः ।। ४५.९४ ।।

citragarbhaudbhavāḥ strīṣu goajāśvamṛgapakṣiṣu / patrāṅkuralatānāṃ ca vikārāḥ śiśire śubhāḥ // 45.94 //

ऋतुस्वभावजा ह्येते दृष्टाः स्वऋतौ शुभप्रदाः । ऋतोरन्यत्र चौत्पाता दृष्टास्ते चातिदारुणाः ।। ४५.९५ ।।

ṛtusvabhāvajā hyete dṛṣṭāḥ svaṛtau śubhapradāḥ / ṛtoranyatra cautpātā dṛṣṭāste cātidāruṇāḥ // 45.95 //

उन्मत्तानां च या गाथाः शिशूनां यच्च भाषितम् । स्त्रियो यच्च प्रभाषन्ते तस्य नास्ति व्यतिक्रमः ।। ४५.९६ ।।

unmattānāṃ ca yā gāthāḥ śiśūnāṃ yacca bhāṣitam / striyo yacca prabhāṣante tasya nāsti vyatikramaḥ // 45.96 //

पूर्वं चरति देवेषु पश्चाच्चरति मानुषान् । नाचोदिता वाग्वदति सत्या ह्येषा सरस्वती ।। ४५.९७ ।।

pūrvaṃ carati deveṣu paścāccarati mānuṣān / nācoditā vāgvadati satyā hyeṣā sarasvatī // 45.97 //

उत्पातान्गणितविवर्जितोऽपि बुद्ध्वा विख्यातो भवति नरेन्द्रवल्लभश्च । एतत्तन्मुनिवचनं रहस्यं उक्तं यज्ज्ञात्वा भवति नरस्त्रिकालदर्शी ।। ४५.९८ ।।

utpātāngaṇitavivarjito'pi buddhvā vikhyāto bhavati narendravallabhaśca / etattanmunivacanaṃ rahasyaṃ uktaṃ yajjñātvā bhavati narastrikāladarśī // 45.98 //