46. 46. मयूरचित्रकाध्यायः

दिव्यऽन्तरिक्षऽश्रयं उक्तं आदौ मया फलं शस्तं अशोभनं च । प्रायेण चारेषु समागमेषु युद्धेषु मार्गऽदिषु विस्तरेण ।। ४६.०१ ।।

divya'ntarikṣa'śrayaṃ uktaṃ ādau mayā phalaṃ śastaṃ aśobhanaṃ ca / prāyeṇa cāreṣu samāgameṣu yuddheṣu mārga'diṣu vistareṇa // 46.01 //

भूयो वराहमिहिरस्य न युक्तं एतत् कर्तुं समासकृदसविति तस्य दोषः । तज्ज्ञैर्न वाच्यं इदं उक्तफलानुगीति यद्बर्हिचित्रकं इति प्रथितं वराङ्गम् ।। ४६.०२ ।।

bhūyo varāhamihirasya na yuktaṃ etat kartuṃ samāsakṛdasaviti tasya doṣaḥ / tajjñairna vācyaṃ idaṃ uktaphalānugīti yadbarhicitrakaṃ iti prathitaṃ varāṅgam // 46.02 //

स्वरूपं एव तस्य तत्प्रकीर्तितानुकीर्तनम् । ब्रवीम्यहं न चेदिदं तथाऽपि मेऽत्र वाच्यता ।। ४६.०३ ।।

svarūpaṃ eva tasya tatprakīrtitānukīrtanam / bravīmyahaṃ na cedidaṃ tathā'pi me'tra vācyatā // 46.03 //

उत्तरवीथिगता द्युतिमन्तः क्षेमशुभिक्षशिवाय समस्ताः । दक्षिणमार्गगता द्युतिहीनाः क्षुद्भयतस्करमृत्युकरास्ते ।। ४६.०४ ।।

uttaravīthigatā dyutimantaḥ kṣemaśubhikṣaśivāya samastāḥ / dakṣiṇamārgagatā dyutihīnāḥ kṣudbhayataskaramṛtyukarāste // 46.04 //

कोष्ठागारगते भृगुपुत्रे पुष्यस्थे च गिरां प्रभविष्णौ । निर्वैराः क्षितिपाः सुखभाजः संहृष्टाश्च जना गतरोगाः ।। ४६.०५ ।।

koṣṭhāgāragate bhṛguputre puṣyasthe ca girāṃ prabhaviṣṇau / nirvairāḥ kṣitipāḥ sukhabhājaḥ saṃhṛṣṭāśca janā gatarogāḥ // 46.05 //

पीडयन्ति यदि कृत्तिकां मघां रोहिणीं श्रवं ऐन्द्रं एव वा । प्रोज्झ्य सूर्यं अपरे ग्रहास्तदा पश्चिमा दिगनयेन पीड्यते ।। ४६.०६ ।।

pīḍayanti yadi kṛttikāṃ maghāṃ rohiṇīṃ śravaṃ aindraṃ eva vā / projjhya sūryaṃ apare grahāstadā paścimā diganayena pīḍyate // 46.06 //

प्राच्यां चेद्ध्वजवदवस्थिता दिनान्ते प्राच्यानां भवति हि विग्रहो नृपाणाम् । मध्ये चेद्भवति हि मध्यदेशपीठा रूक्षैस्तैर्न तु रुचिमन् मयूखवद्भिः ।। ४६.०७ ।।

prācyāṃ ceddhvajavadavasthitā dinānte prācyānāṃ bhavati hi vigraho nṛpāṇām / madhye cedbhavati hi madhyadeśapīṭhā rūkṣaistairna tu ruciman mayūkhavadbhiḥ // 46.07 //

दक्षिणां ककुभं आश्रितस् तु तैर्दक्षिणापथपयोमुचां क्षयः । हीनरूक्षतनुभिश्च विग्रहः स्थूलदेहकिरणान्वितैः शुभम् ।। ४६.०८ ।।

dakṣiṇāṃ kakubhaṃ āśritas tu tairdakṣiṇāpathapayomucāṃ kṣayaḥ / hīnarūkṣatanubhiśca vigrahaḥ sthūladehakiraṇānvitaiḥ śubham // 46.08 //

उत्तरमार्गे स्पष्टमयूखाः शान्तिकरास्ते तन्नृपतीनाम् । ह्रस्वशरीरा भस्मसवर्णा दोषकराः स्युर्देशनृपाणाम् ।। ४६.०९ ।।

uttaramārge spaṣṭamayūkhāḥ śāntikarāste tannṛpatīnām / hrasvaśarīrā bhasmasavarṇā doṣakarāḥ syurdeśanṛpāṇām // 46.09 //

नक्षत्राणां तारकाः सग्रहाणाम् धूमज्वालाविस्फुलिङ्गान्विताश्चेत् । आलोकं वा निर्निमित्तं न यान्ति याति ध्वंसं सर्वलोकः सभूपः ।। ४६.१० ।।

nakṣatrāṇāṃ tārakāḥ sagrahāṇām dhūmajvālāvisphuliṅgānvitāścet / ālokaṃ vā nirnimittaṃ na yānti yāti dhvaṃsaṃ sarvalokaḥ sabhūpaḥ // 46.10 //

दिवि भाति यदा तुहिनांशुयुगं द्विजवृद्धिरतीव तदाशु शुभा । तदनन्तरवर्णरणोऽर्कयुगे जगतः प्रलयस्त्रिचतुष्प्रभृति ।। ४६.११ ।।

divi bhāti yadā tuhināṃśuyugaṃ dvijavṛddhiratīva tadāśu śubhā / tadanantaravarṇaraṇo'rkayuge jagataḥ pralayastricatuṣprabhṛti // 46.11 //

मुनीनभिजितं ध्रुवं मघवतश्च भं संस्पृशन् शिखी घनविनाशकृत्कुशलकर्महा शोकदः । भुजङ्गम् अथ संस्पृशेद्भवति वृष्टिनाशो ध्रुवं क्षयं व्रजति विद्रुतो जनपदश्च बालाकुलः ।। ४६.१२ ।।

munīnabhijitaṃ dhruvaṃ maghavataśca bhaṃ saṃspṛśan śikhī ghanavināśakṛtkuśalakarmahā śokadaḥ / bhujaṅgam atha saṃspṛśedbhavati vṛṣṭināśo dhruvaṃ kṣayaṃ vrajati vidruto janapadaśca bālākulaḥ // 46.12 //

प्राग्द्वारेषु चरन्रविपुत्रो नक्षत्रेषु करोति च वक्रम् । दुर्भिक्षं कुरुते महदुग्रं मित्राणां च विरोधं अवृष्टिम् ।। ४६.१३ ।।

prāgdvāreṣu caranraviputro nakṣatreṣu karoti ca vakram / durbhikṣaṃ kurute mahadugraṃ mitrāṇāṃ ca virodhaṃ avṛṣṭim // 46.13 //

रोहिणीशकटं अर्कनन्दनो यदि भिनत्ति रुधिरोऽथ वा शिखी । किं वदामि यदनिष्टसागरे जगदशेषं उपयाति संक्षयम् ।। ४६.१४ ।।

rohiṇīśakaṭaṃ arkanandano yadi bhinatti rudhiro'tha vā śikhī / kiṃ vadāmi yadaniṣṭasāgare jagadaśeṣaṃ upayāti saṃkṣayam // 46.14 //

उदयति सततं यदा शिखी चरति भचक्रं अशेषं एव वा । अनुभवति पुराकृतं तदा फलं अशुभं सचराचरं जगत् ।। ४६.१५ ।।

udayati satataṃ yadā śikhī carati bhacakraṃ aśeṣaṃ eva vā / anubhavati purākṛtaṃ tadā phalaṃ aśubhaṃ sacarācaraṃ jagat // 46.15 //

धनुःस्थायी रूक्षो रुधिरसदृशः क्षुद्भयकरो बलोद्योगं चन्द्रः कथयति जयं ज्याऽस्य च यतः । गवां{अवाक्] शृङ्गो गोघ्नो निधनं अपि सस्यस्य कुरुते ज्वलन्धूमायन्वा नृपतिमरणायैव भवति ।। ४६.१६ ।।

dhanuḥsthāyī rūkṣo rudhirasadṛśaḥ kṣudbhayakaro balodyogaṃ candraḥ kathayati jayaṃ jyā'sya ca yataḥ / gavāṃ{avāk] śṛṅgo goghno nidhanaṃ api sasyasya kurute jvalandhūmāyanvā nṛpatimaraṇāyaiva bhavati // 46.16 //

स्निग्धः स्थूलः समशृङ्गो विशालस्तुङ्गश्चौदग्विचरन्नागवीथ्याम् । दृष्टः सौम्यैरशुभैर्विप्रयुक्तो लोकानन्दं कुरुतेऽतीव चन्द्रः ।। ४६.१७ ।।

snigdhaḥ sthūlaḥ samaśṛṅgo viśālastuṅgaścaudagvicarannāgavīthyām / dṛṣṭaḥ saumyairaśubhairviprayukto lokānandaṃ kurute'tīva candraḥ // 46.17 //

पित्र्यमैत्रपुरुहूतविशाखात्वाष्ट्रं एत्य च युनक्ति शशाङ्कः । दक्षिणेन न शुभः शुभकृत् स्याद्यद्युदक्चरति मध्यगतो वा ।। ४६.१८ ।।

pitryamaitrapuruhūtaviśākhātvāṣṭraṃ etya ca yunakti śaśāṅkaḥ / dakṣiṇena na śubhaḥ śubhakṛt syādyadyudakcarati madhyagato vā // 46.18 //

परिघ इति मेघरेखा या तिर्यग्भास्करोदयेऽस्ते वा । परिधिस्तु प्रतिसूर्यो दण्डस्त्वृजुरिन्द्रचापनिभः ।। ४६.१९ ।।

parigha iti megharekhā yā tiryagbhāskarodaye'ste vā / paridhistu pratisūryo daṇḍastvṛjurindracāpanibhaḥ // 46.19 //

उदयेऽस्ते वा भानोर्ये दीर्घा रश्मयस्त्वमोघास्ते । सुरचापखण्डं ऋजु यद्रोहितं ऐरावतं दीर्घम् ।। ४६.२० ।।

udaye'ste vā bhānorye dīrghā raśmayastvamoghāste / suracāpakhaṇḍaṃ ṛju yadrohitaṃ airāvataṃ dīrgham // 46.20 //

अर्धास्तमयात्सन्ध्या व्यक्तीभूता न तारका यावत् । तेजःपरिहानि मुखाद्भानोरर्धौदयो यावत् ।। ४६.२१ ।।

ardhāstamayātsandhyā vyaktībhūtā na tārakā yāvat / tejaḥparihāni mukhādbhānorardhaudayo yāvat // 46.21 //

तस्मिन्सन्ध्याकाले चिह्नैरेतैः शुभाशुभं वाच्यम् । सर्वैरेतैः स्निग्धैः सद्यो वर्षं भयं रूक्षैः ।। ४६.२२ ।।

tasminsandhyākāle cihnairetaiḥ śubhāśubhaṃ vācyam / sarvairetaiḥ snigdhaiḥ sadyo varṣaṃ bhayaṃ rūkṣaiḥ // 46.22 //

अच्छिन्नः परिघो वियच्च विमलं श्यामा मयूखा रवेः स्निग्धा दीधितयः मितं सुरधनुर्विद्युच्च पूर्वोत्तरा । स्निग्धो मेघतरुर्दिवाकरकरैरालिङ्गतो वा यदा वृष्टिः स्याद्यदि वाऽर्कं अस्तसमये मेघो महान्छादयेत् ।। ४६.२३ ।।

acchinnaḥ parigho viyacca vimalaṃ śyāmā mayūkhā raveḥ snigdhā dīdhitayaḥ mitaṃ suradhanurvidyucca pūrvottarā / snigdho meghatarurdivākarakarairāliṅgato vā yadā vṛṣṭiḥ syādyadi vā'rkaṃ astasamaye megho mahānchādayet // 46.23 //

खण्डो वक्रः कृष्णो ह्रस्वः काकऽद्यैर्वा चिह्नैर्विद्धः । यस्मिन्देशे रूक्षश्चार्कस्तत्राभावः प्रायो राज्ञः ।। ४६.२४ ।।

khaṇḍo vakraḥ kṛṣṇo hrasvaḥ kāka'dyairvā cihnairviddhaḥ / yasmindeśe rūkṣaścārkastatrābhāvaḥ prāyo rājñaḥ // 46.24 //

वाहिनीं समुपयाति पृष्ठतो मांसभुक्खगगणो युयुत्सतः । यस्य तस्य बलविद्रवो महानग्रैस्तु विजयो विहङ्गमैः ।। ४६.२५ ।।

vāhinīṃ samupayāti pṛṣṭhato māṃsabhukkhagagaṇo yuyutsataḥ / yasya tasya balavidravo mahānagraistu vijayo vihaṅgamaiḥ // 46.25 //

भानोरुदये यदि वास्तमये गन्धर्वपुरप्रतिमा ध्वजनी । विम्बं निरुणद्धि तदा नृपतेः प्राप्तं समरं सभयं प्रवदेत् ।। ४६.२६ ।।

bhānorudaye yadi vāstamaye gandharvapurapratimā dhvajanī / vimbaṃ niruṇaddhi tadā nṛpateḥ prāptaṃ samaraṃ sabhayaṃ pravadet // 46.26 //

शस्ता शान्तिद्विजमृगघुष्टा सन्ध्या स्निग्धा मृदुपवना च । पांशुध्वस्ता जनपदनाशं धत्ते रूक्षा रुधिरनिभा वा ।। ४६.२७ ।।

śastā śāntidvijamṛgaghuṣṭā sandhyā snigdhā mṛdupavanā ca / pāṃśudhvastā janapadanāśaṃ dhatte rūkṣā rudhiranibhā vā // 46.27 //

यद्विस्तरेण कथितं मुनिभिस्तदस्मिन् सर्वं मया निगदितं पुनरुक्तवर्जम् । श्रुत्वाऽपि कोकिलरुतं बलिभुग्विरौति यत्तत्स्वभावकृतं अस्य पिकं न जेतुम् ।। ४६.२८ ।।

yadvistareṇa kathitaṃ munibhistadasmin sarvaṃ mayā nigaditaṃ punaruktavarjam / śrutvā'pi kokilarutaṃ balibhugvirauti yattatsvabhāvakṛtaṃ asya pikaṃ na jetum // 46.28 //