49. 49. खड्गलक्षणाध्यायः

अङ्गुलशतार्धं उत्तम ऊनः स्यात्पञ्चविंशतिः खड्गः । अङ्गुलमानाज्ज्ञेयो व्रणोऽशुभो विषमपर्वस्थः ।। ४९.०१ ।।

aṅgulaśatārdhaṃ uttama ūnaḥ syātpañcaviṃśatiḥ khaḍgaḥ / aṅgulamānājjñeyo vraṇo'śubho viṣamaparvasthaḥ // 49.01 //

श्रीवृक्षवर्धमानऽतपत्रशिवलिङ्गकुण्डलाब्जानाम् । सदृशा व्रणाः प्रशस्ता ध्वजऽयुधस्वस्तिकानां च ।। ४९.०२ ।।

śrīvṛkṣavardhamāna'tapatraśivaliṅgakuṇḍalābjānām / sadṛśā vraṇāḥ praśastā dhvaja'yudhasvastikānāṃ ca // 49.02 //

कृकलासकाककङ्कक्रव्यादकबन्धवृश्चिकऽकृतयः । खड्गे व्रणा न शुभदा वंशानुगताः प्रभूताश्च ।। ४९.०३ ।।

kṛkalāsakākakaṅkakravyādakabandhavṛścika'kṛtayaḥ / khaḍge vraṇā na śubhadā vaṃśānugatāḥ prabhūtāśca // 49.03 //

स्फुटितो ह्रस्वः कुण्ठो वंशच्छिन्नो न दृग्मनोऽनुगतः । अस्वन इति चानिष्टः प्रोक्तविपर्यस्त इष्टफलः ।। ४९.०४ ।।

sphuṭito hrasvaḥ kuṇṭho vaṃśacchinno na dṛgmano'nugataḥ / asvana iti cāniṣṭaḥ proktaviparyasta iṣṭaphalaḥ // 49.04 //

क्वणितं मरणायौक्तं पराजयाय प्रवर्तनं कोशात् । स्वयं उद्गीर्णे युद्धं ज्वलिते विजयो भवति खड्गे ।। ४९.०५ ।।

kvaṇitaṃ maraṇāyauktaṃ parājayāya pravartanaṃ kośāt / svayaṃ udgīrṇe yuddhaṃ jvalite vijayo bhavati khaḍge // 49.05 //

नाकारणं विवृणुयान्न विघट्टयेच्च पश्येन्न तत्र वदनं न वदेच्च मूल्यम् । देशं न चास्य कथयेत्प्रतिमानयेन्न नैव स्पृशेन्नृपतिरप्रयतोऽसियष्टिम् ।। ४९.०६ ।।

nākāraṇaṃ vivṛṇuyānna vighaṭṭayecca paśyenna tatra vadanaṃ na vadecca mūlyam / deśaṃ na cāsya kathayetpratimānayenna naiva spṛśennṛpatiraprayato'siyaṣṭim // 49.06 //

गोजिह्वासंस्थानो नीलोत्पलवंशपत्रसदृशश्च । करवीरपत्रशूलाग्रमण्डलाग्राः प्रशस्ताः स्युः ।। ४९.०७ ।।

gojihvāsaṃsthāno nīlotpalavaṃśapatrasadṛśaśca / karavīrapatraśūlāgramaṇḍalāgrāḥ praśastāḥ syuḥ // 49.07 //

निष्पन्नो न छेद्यो निकषैः कार्यः प्रमाणयुक्तः सः । मूले म्रियते स्वामी जननी तस्याग्रतश्छिन्ने ।। ४९.०८ ।।

niṣpanno na chedyo nikaṣaiḥ kāryaḥ pramāṇayuktaḥ saḥ / mūle mriyate svāmī jananī tasyāgrataśchinne // 49.08 //

यस्मिन्त्सरुप्रदेशे व्रणो भवेत्तद्वदेव खड्गस्य । वनितानां इव तिलको गुह्ये वाच्यो मुखे दृष्ट्वा ।। ४९.०९ ।।

yasmintsarupradeśe vraṇo bhavettadvadeva khaḍgasya / vanitānāṃ iva tilako guhye vācyo mukhe dṛṣṭvā // 49.09 //

अथ वा स्पृशति यदङ्गं प्रष्टा निस्त्रिंशभृत्तदवधार्य । कोशस्थस्यऽदेश्यो व्रणोऽस्ति शास्त्रं विदित्वेदम् ।। ४९.१० ।।

atha vā spṛśati yadaṅgaṃ praṣṭā nistriṃśabhṛttadavadhārya / kośasthasya'deśyo vraṇo'sti śāstraṃ viditvedam // 49.10 //

शिरसि स्पृष्टे प्रथमेऽङ्गुले द्वितीये ललाटसंस्पर्शे । भ्रूमध्ये च तृतीये नेत्रे स्पृष्टे चत्रुथे च ।। ४९.११ ।।

śirasi spṛṣṭe prathame'ṅgule dvitīye lalāṭasaṃsparśe / bhrūmadhye ca tṛtīye netre spṛṣṭe catruthe ca // 49.11 //

नासाउष्ठकपोलहनुश्रवणग्रीवअंसके च पञ्चाद्याः । उरसि द्वादशसंस्थस्त्रयोदशे कक्षयोर्ज्ञेयः ।। ४९.१२ ।।

nāsāuṣṭhakapolahanuśravaṇagrīvaaṃsake ca pañcādyāḥ / urasi dvādaśasaṃsthastrayodaśe kakṣayorjñeyaḥ // 49.12 //

स्तनहृदयौदरकुक्षिनाभौ तु चतुर्दशादयो ज्ञेयाः । नाभिमूले कट्यां गुह्ये चएकोनविंशतितः ।। ४९.१३ ।।

stanahṛdayaudarakukṣinābhau tu caturdaśādayo jñeyāḥ / nābhimūle kaṭyāṃ guhye caekonaviṃśatitaḥ // 49.13 //

ऊर्वोर्द्वाविंशे स्यादूर्वोर्मध्ये व्रणस्त्रयोविंशे । जानुनि च चतुर्विंशे जङ्घायां पञ्चविंशे च ।। ४९.१४ ।।

ūrvordvāviṃśe syādūrvormadhye vraṇastrayoviṃśe / jānuni ca caturviṃśe jaṅghāyāṃ pañcaviṃśe ca // 49.14 //

जङ्घामध्ये गुल्फे पार्ष्ण्यां पादे तदङ्गुलीष्वपि च । षड्विंशतिकाद्यावत्त्रिंशदिति मतेन गर्गस्य ।। ४९.१५ ।।

jaṅghāmadhye gulphe pārṣṇyāṃ pāde tadaṅgulīṣvapi ca / ṣaḍviṃśatikādyāvattriṃśaditi matena gargasya // 49.15 //

पुत्रमरणं धनाप्तिर्धनहानिः सम्पदश्च बन्धश्च । एकाद्यङ्गुलसंस्थैर्व्रणैः फलं निर्दिशेत्क्रमशः ।। ४९.१६ ।।

putramaraṇaṃ dhanāptirdhanahāniḥ sampadaśca bandhaśca / ekādyaṅgulasaṃsthairvraṇaiḥ phalaṃ nirdiśetkramaśaḥ // 49.16 //

सुतलाभः कलहो हस्तिलब्धयः पुत्रमरणधनलाभौ । क्रमशो विनाशवनिताप्तिचित्तदुःखानि षट्प्रभृति ।। ४९.१७ ।।

sutalābhaḥ kalaho hastilabdhayaḥ putramaraṇadhanalābhau / kramaśo vināśavanitāpticittaduḥkhāni ṣaṭprabhṛti // 49.17 //

लब्धिर्हानिः स्त्रीलब्धयो बधो वृद्धिमरणपरितोषाः । ज्ञेयाश्चतुर्दशादिषु धनहानिश्चैकविंशे स्यात् ।। ४९.१८ ।।

labdhirhāniḥ strīlabdhayo badho vṛddhimaraṇaparitoṣāḥ / jñeyāścaturdaśādiṣu dhanahāniścaikaviṃśe syāt // 49.18 //

वित्ताप्तिरनिर्वाणं धनऽगमो मृत्युसम्पदोऽस्वत्वम् । ऐश्वर्यमृत्युराज्यानि च क्रमात्त्रिंशदिति यावत् ।। ४९.१९ ।।

vittāptiranirvāṇaṃ dhana'gamo mṛtyusampado'svatvam / aiśvaryamṛtyurājyāni ca kramāttriṃśaditi yāvat // 49.19 //

परतो न विशेषफलं विषमसमस्थास्तु पापशुभफलदाः । कैश्चिदफलाः प्रदिष्टास्त्रिंशत्परतोऽग्रं इति यावत् ।। ४९.२० ।।

parato na viśeṣaphalaṃ viṣamasamasthāstu pāpaśubhaphaladāḥ / kaiścidaphalāḥ pradiṣṭāstriṃśatparato'graṃ iti yāvat // 49.20 //

करवीरौत्पलगजमदघृतकुङ्कुमकुन्दचम्पकसगन्धः । शुभदोऽनिष्टो गोमूत्रपङ्कमेदःसदृशगन्धः ।। ४९.२१ ।।

karavīrautpalagajamadaghṛtakuṅkumakundacampakasagandhaḥ / śubhado'niṣṭo gomūtrapaṅkamedaḥsadṛśagandhaḥ // 49.21 //

कूर्मवसासृक्क्षारौपमश्च भयदुःखदो भवति गन्धः । वैदूर्यकनकविद्युत्प्रभो जयऽरोग्यवृद्धिकरः ।। ४९.२२ ।।

kūrmavasāsṛkkṣāraupamaśca bhayaduḥkhado bhavati gandhaḥ / vaidūryakanakavidyutprabho jaya'rogyavṛddhikaraḥ // 49.22 //

इदं औशनसं च शस्त्रपानं रुधिरेण श्रियं इच्छतः प्रदीप्ताम् । हविषा गुणवत्सुताभिलिप्सोः सलिलेनाक्षयं इच्छतश्च वित्तम् ।। ४९.२३ ।।

idaṃ auśanasaṃ ca śastrapānaṃ rudhireṇa śriyaṃ icchataḥ pradīptām / haviṣā guṇavatsutābhilipsoḥ salilenākṣayaṃ icchataśca vittam // 49.23 //

वडवाउष्ट्रकरेणुदुग्धपानं यदि पापेन समीहतेऽर्थसिद्धिम् । झषपित्तमृगाश्वबस्तदुग्धैः करिहस्तच्छिदये सतालगर्भैः ।। ४९.२४ ।।

vaḍavāuṣṭrakareṇudugdhapānaṃ yadi pāpena samīhate'rthasiddhim / jhaṣapittamṛgāśvabastadugdhaiḥ karihastacchidaye satālagarbhaiḥ // 49.24 //

आर्कं पयो हुडुविषाणमषीसमेतं पारावतऽखुशकृता च युतः प्रलेपः । शास्त्रस्य तैलमथितस्य ततोऽस्य पानं पश्चात्शितस्य न शिलासु भवेद्विघातः ।। ४९.२५ ।।

ārkaṃ payo huḍuviṣāṇamaṣīsametaṃ pārāvata'khuśakṛtā ca yutaḥ pralepaḥ / śāstrasya tailamathitasya tato'sya pānaṃ paścātśitasya na śilāsu bhavedvighātaḥ // 49.25 //

क्षारे कदल्या मथितेन युक्ते दिनौषिते पायितं आयसं यत् । सम्यक्शितं चाश्मनि नैति भङ्गं न चान्यलोहेष्वपि तस्य कौण्ठ्यम् ।। ४९.२६ ।।

kṣāre kadalyā mathitena yukte dinauṣite pāyitaṃ āyasaṃ yat / samyakśitaṃ cāśmani naiti bhaṅgaṃ na cānyaloheṣvapi tasya kauṇṭhyam // 49.26 //