50. 50. अङ्गविद्याध्याय

दैवज्ञेन शुभाशुभं दिगुदितस्थानऽहृतानीक्षता वाच्यं प्रष्टृनिजापराङ्गघटनां चऽलोक्य कालं धिया । सर्वज्ञो हि चराचरऽत्मकतयासौ सर्वदर्शो विभुश् चेष्टाव्याहृतिभिः शुभाशुभफलं सन्दर्शयत्यर्थिनाम् ।। ५०.०१ ।।

daivajñena śubhāśubhaṃ diguditasthāna'hṛtānīkṣatā vācyaṃ praṣṭṛnijāparāṅgaghaṭanāṃ ca'lokya kālaṃ dhiyā / sarvajño hi carācara'tmakatayāsau sarvadarśo vibhuś ceṣṭāvyāhṛtibhiḥ śubhāśubhaphalaṃ sandarśayatyarthinām // 50.01 //

स्थानं पुष्पसुहासिभूरिफलभृत्सुस्निग्धकृत्तिच्छद असत्पक्षिच्युतशस्तसंज्ञिततरुच्छायौपगूढं समम् । देवऋषिद्विजसाधुसिद्धनिलयं सत्पुष्पसस्यौक्षितम् सत्स्वादुउदकनिर्मलत्वजनितऽह्लादं च सच्छाद्वलम् ।। ५०.०२ ।।

sthānaṃ puṣpasuhāsibhūriphalabhṛtsusnigdhakṛtticchada asatpakṣicyutaśastasaṃjñitatarucchāyaupagūḍhaṃ samam / devaṛṣidvijasādhusiddhanilayaṃ satpuṣpasasyaukṣitam satsvāduudakanirmalatvajanita'hlādaṃ ca sacchādvalam // 50.02 //

छिन्नभिन्नकृमिखातकण्टकिप्लुष्टरूक्षकुटिलैर्न सत्कुजैः । क्रूरपक्षियुतनिन्द्यनामभिः शुष्कशीर्णबहुपर्णचर्मभिः ।। ५०.०३ ।।

chinnabhinnakṛmikhātakaṇṭakipluṣṭarūkṣakuṭilairna satkujaiḥ / krūrapakṣiyutanindyanāmabhiḥ śuṣkaśīrṇabahuparṇacarmabhiḥ // 50.03 //

श्मशानशून्यायतनं चतुष्पथं तथाऽमनोज्ञं विषमं सदऊषरम् । अवस्कराङ्गारकपालभस्मभिश् चितं तुषैः शुष्कतृणैर्नशोभनम् ।। ५०.०४ ।।

śmaśānaśūnyāyatanaṃ catuṣpathaṃ tathā'manojñaṃ viṣamaṃ sadaūṣaram / avaskarāṅgārakapālabhasmabhiś citaṃ tuṣaiḥ śuṣkatṛṇairnaśobhanam // 50.04 //

प्रव्रजितनग्ननापितरिपुबन्धनसौनिकैस् तथा श्वपचैः । कितवयतिपीडितैर्युतं आयुधमाध्वीकविक्रयैर्न शुभम् ।। ५०.०५ ।।

pravrajitanagnanāpitaripubandhanasaunikais tathā śvapacaiḥ / kitavayatipīḍitairyutaṃ āyudhamādhvīkavikrayairna śubham // 50.05 //

प्रागुत्तरईशाश्च दिशः प्रशस्ताः प्रष्टुर्न वाय्वम्बुयमाग्निरक्षः । पूर्वाह्नकालेऽस्ति शुभं न रात्रौ सन्ध्याद्वये प्रश्नकृतोऽपराह्णे ।। ५०.०६ ।।

prāguttaraīśāśca diśaḥ praśastāḥ praṣṭurna vāyvambuyamāgnirakṣaḥ / pūrvāhnakāle'sti śubhaṃ na rātrau sandhyādvaye praśnakṛto'parāhṇe // 50.06 //

यात्राविधाने हि शुभाशुभं यत् प्रोक्तं निमित्तं तदिहापि वाच्यम् । दृष्ट्वा पुरो वा जनताहृतं वा प्रष्टुः स्थितं पाणितलेऽथ वस्त्रे ।। ५०.०७ ।।

yātrāvidhāne hi śubhāśubhaṃ yat proktaṃ nimittaṃ tadihāpi vācyam / dṛṣṭvā puro vā janatāhṛtaṃ vā praṣṭuḥ sthitaṃ pāṇitale'tha vastre // 50.07 //

अथाङ्गान्यूरूओष्ठस्तनवृषणपादं च दशना भुजौ हस्तौ गण्डौ कचगलनखाङ्गुष्ठं अपि यत् । सशङ्खं कक्षांसं श्रवणगुदसन्धिइति पुरुषे स्त्रियां भ्रूनासास्फिग्वलिकटिसुलेखाङ्गुलिचयम् ।। ५०.०८ ।।

athāṅgānyūrūoṣṭhastanavṛṣaṇapādaṃ ca daśanā bhujau hastau gaṇḍau kacagalanakhāṅguṣṭhaṃ api yat / saśaṅkhaṃ kakṣāṃsaṃ śravaṇagudasandhiiti puruṣe striyāṃ bhrūnāsāsphigvalikaṭisulekhāṅgulicayam // 50.08 //

जिह्वा ग्रीवा पिण्डिके पार्ष्णियुग्मं जङ्घे नाभिः कर्णपाली कृकाटी । वक्त्रं पृष्ठं जत्रुजानुअस्थिपार्श्वं हृत्तालुअक्षी मेहनौरस्त्रिकं च ।। ५०.०९ ।।

jihvā grīvā piṇḍike pārṣṇiyugmaṃ jaṅghe nābhiḥ karṇapālī kṛkāṭī / vaktraṃ pṛṣṭhaṃ jatrujānuasthipārśvaṃ hṛttāluakṣī mehanaurastrikaṃ ca // 50.09 //

नपुंसकऽख्यं च शिरो ललाटं आश्वाद्यसंज्ञैरपरैश्चिरेण । सिद्धिर्भवेज्जातु नपुंसकैर्नो रूक्षक्षतैर्भग्नकृशैश्च पूर्वैः ।। ५०.१० ।।

napuṃsaka'khyaṃ ca śiro lalāṭaṃ āśvādyasaṃjñairaparaiścireṇa / siddhirbhavejjātu napuṃsakairno rūkṣakṣatairbhagnakṛśaiśca pūrvaiḥ // 50.10 //

स्पृष्टे वा चालिते वापि पादाङ्गुष्ठेऽक्षिरुग्भवेत् । अङ्गुल्यां दुहितुः शोकं शिरोघाते नृपाद्भयम् ।। ५०.११ ।।

spṛṣṭe vā cālite vāpi pādāṅguṣṭhe'kṣirugbhavet / aṅgulyāṃ duhituḥ śokaṃ śiroghāte nṛpādbhayam // 50.11 //

विप्रयोगं उरसि स्वगात्रतः कर्पटाहृतिरनर्थदा भवेत् । स्यात्प्रियाप्तिरभिगृह्य कर्पटं पृच्छतश्चरणपादयोजितुः ।। ५०.१२ ।।

viprayogaṃ urasi svagātrataḥ karpaṭāhṛtiranarthadā bhavet / syātpriyāptirabhigṛhya karpaṭaṃ pṛcchataścaraṇapādayojituḥ // 50.12 //

पादाङ्गुष्ठेन विलिखेद्भूमिं क्षेत्रौत्थचिन्तया । हस्तेन पादौ कण्डूयेत्तस्य दासीमयी च सा ।। ५०.१३ ।।

pādāṅguṣṭhena vilikhedbhūmiṃ kṣetrautthacintayā / hastena pādau kaṇḍūyettasya dāsīmayī ca sā // 50.13 //

तालभूर्जपटदर्शनेऽंशुकं चिन्तयेत्कचतुषास्थिभस्मगम् । व्याधिराश्रयति रज्जुजालकं वल्कलं च समवेक्ष्य बन्धनम् ।। ५०.१४ ।।

tālabhūrjapaṭadarśane'ṃśukaṃ cintayetkacatuṣāsthibhasmagam / vyādhirāśrayati rajjujālakaṃ valkalaṃ ca samavekṣya bandhanam // 50.14 //

पिप्पलीमरिचशुण्ठिवारिदै रोध्रकुष्ठवसनाम्बुजीरकैः । गन्धमांसिशतपुष्पया वदेत्पृच्छतस्तगरकेण चिन्तयेत् ।। ५०.१५ ।।

pippalīmaricaśuṇṭhivāridai rodhrakuṣṭhavasanāmbujīrakaiḥ / gandhamāṃsiśatapuṣpayā vadetpṛcchatastagarakeṇa cintayet // 50.15 //

स्त्रीपुरुषदोषपीडितसर्वअर्थसुतार्थधान्यतनयानाम् । द्विचतुष्पदक्षितीनां विनाशतः कीर्तितैर्दृष्टैः ।। ५०.१६ ।।

strīpuruṣadoṣapīḍitasarvaarthasutārthadhānyatanayānām / dvicatuṣpadakṣitīnāṃ vināśataḥ kīrtitairdṛṣṭaiḥ // 50.16 //

न्यग्रोधमधुकतिन्दुकजम्बूप्लक्षऽम्रबदरजातिफलैः । धनकनकपुरुषलोहांशुकरूप्यऔदुम्बरऽप्तिर् अपि करगैः ।। ५०.१७ ।।

nyagrodhamadhukatindukajambūplakṣa'mrabadarajātiphalaiḥ / dhanakanakapuruṣalohāṃśukarūpyaaudumbara'ptir api karagaiḥ // 50.17 //

धान्यपरिपूर्णपात्रं कुम्भः पूर्णः कुटुम्बवृद्धिकरौ । गजगोशुनां पुरीषं धनयुवतिसुहृद्विनाशकरम् ।। ५०.१८ ।।

dhānyaparipūrṇapātraṃ kumbhaḥ pūrṇaḥ kuṭumbavṛddhikarau / gajagośunāṃ purīṣaṃ dhanayuvatisuhṛdvināśakaram // 50.18 //

पशुहस्तिमहिषपङ्कजरजतव्याघ्रैर्लभेत सन्दृष्टैः । अविधननिवसनमलयजकौशेयऽभरणसङ्घातम् ।। ५०.१९ ।।

paśuhastimahiṣapaṅkajarajatavyāghrairlabheta sandṛṣṭaiḥ / avidhananivasanamalayajakauśeya'bharaṇasaṅghātam // 50.19 //

पृच्छा वृद्धश्रावकसुपरिव्राड्दर्शने नृभिर्विहिता । मित्रद्यूतार्थभवा गणिकानृपसूतिकार्थकृता ।। ५०.२० ।।

pṛcchā vṛddhaśrāvakasuparivrāḍdarśane nṛbhirvihitā / mitradyūtārthabhavā gaṇikānṛpasūtikārthakṛtā // 50.20 //

शाक्यौपाध्यायअर्हत्निर्ग्रन्थिनिमित्तनिगमकैवर्तैः । चौरचमूपतिवणिजां दासीयोधऽपणस्थवध्यानाम् ।। ५०.२१ ।।

śākyaupādhyāyaarhatnirgranthinimittanigamakaivartaiḥ / cauracamūpativaṇijāṃ dāsīyodha'paṇasthavadhyānām // 50.21 //

तापसे शौण्डिके दृष्टे प्रोषितं पशुपालनम् । हृद्गतं प्रच्छकस्य स्यादुञ्छवृटौ विपन्नता ।। ५०.२२ ।।

tāpase śauṇḍike dṛṣṭe proṣitaṃ paśupālanam / hṛdgataṃ pracchakasya syāduñchavṛṭau vipannatā // 50.22 //

इच्छामि प्रष्टुं भण पश्यत्वार्यः समादिशैत्युक्ते ।। संयोगकुटुम्बौत्था लाभाइश्वर्यौद्गता चिन्ता ।। ५०.२३ ।।

icchāmi praṣṭuṃ bhaṇa paśyatvāryaḥ samādiśaityukte // saṃyogakuṭumbautthā lābhāiśvaryaudgatā cintā // 50.23 //

निर्दिशैति गदिते जयाध्वजा प्रत्यवेक्ष्य मम चिन्तितं वद । आशु सर्वजनमध्यगं त्वया दृश्यतां इति च बन्धुचौरजा ।। ५०.२४ ।।

nirdiśaiti gadite jayādhvajā pratyavekṣya mama cintitaṃ vada / āśu sarvajanamadhyagaṃ tvayā dṛśyatāṃ iti ca bandhucaurajā // 50.24 //

अन्तःस्थेऽङ्गे स्वजन उदितो बाह्यजे बाह्य एव पादाङ्गुष्ठाङ्गुलिकलनया दासदासीजनः स्यात् । जङ्घे प्रेष्यो भवति भगिनी नाभितो हृत्स्वभार्या पाण्यङ्गुष्ठाङ्गुलिचयकृतस्पर्शने पुत्रकन्ये ।। ५०.२५ ।।

antaḥsthe'ṅge svajana udito bāhyaje bāhya eva pādāṅguṣṭhāṅgulikalanayā dāsadāsījanaḥ syāt / jaṅghe preṣyo bhavati bhaginī nābhito hṛtsvabhāryā pāṇyaṅguṣṭhāṅgulicayakṛtasparśane putrakanye // 50.25 //

मातरं जठरे मूर्ध्नि गुरुं दक्षिणवामकौ । बाहू भ्राताथ तत्पत्नी स्पृष्ट्वाएवं चौरं आदिशेत् ।। ५०.२६ ।।

mātaraṃ jaṭhare mūrdhni guruṃ dakṣiṇavāmakau / bāhū bhrātātha tatpatnī spṛṣṭvāevaṃ cauraṃ ādiśet // 50.26 //

अन्तरङ्गं अवमुच्य बाह्यगस्पर्शनं यदि करोति पृच्छकः । श्लेष्ममूत्रशकृतस्त्यजन्त्यथो पातयेत्करतलस्थवस्तु चेत् ।। ५०.२७ ।।

antaraṅgaṃ avamucya bāhyagasparśanaṃ yadi karoti pṛcchakaḥ / śleṣmamūtraśakṛtastyajantyatho pātayetkaratalasthavastu cet // 50.27 //

भृशं अवनामिताङ्गपरिमोटनतोऽप्यथ वा जनधृतरिक्तभाण्डं अवलोक्य च चौरजनम् । हृतपतितक्षतास्मृतविनष्टभग्नगत उन्मुषितमृतऽद्यनिष्टरवतो लभते न हृतम् ।। ५०.२८ ।।

bhṛśaṃ avanāmitāṅgaparimoṭanato'pyatha vā janadhṛtariktabhāṇḍaṃ avalokya ca caurajanam / hṛtapatitakṣatāsmṛtavinaṣṭabhagnagata unmuṣitamṛta'dyaniṣṭaravato labhate na hṛtam // 50.28 //

निगदितं इदं यत्तत्सर्वं तुषास्थिविषऽदिकैः सह मृतिकरं पीडार्तानां समं रुदितक्षतैः । अवयवं अपि स्पृष्ट्वान्तःस्थं दृढं मरुदाहरेद् अतिबहु तदा भुक्त्वान्नं संस्थितः सुहितो वदेत् ।। ५०.२९ ।।

nigaditaṃ idaṃ yattatsarvaṃ tuṣāsthiviṣa'dikaiḥ saha mṛtikaraṃ pīḍārtānāṃ samaṃ ruditakṣataiḥ / avayavaṃ api spṛṣṭvāntaḥsthaṃ dṛḍhaṃ marudāhared atibahu tadā bhuktvānnaṃ saṃsthitaḥ suhito vadet // 50.29 //

ललाटस्पर्शनात्शूकदर्शनात्शालिजौदनम् । उरःस्पर्शात्षष्टिकआख्यं ग्रीवास्पर्शे च यावकम् ।। ५०.३० ।।

lalāṭasparśanātśūkadarśanātśālijaudanam / uraḥsparśātṣaṣṭikaākhyaṃ grīvāsparśe ca yāvakam // 50.30 //

कुक्षिकुचजठरजानुस्पर्शे माषाः पयस्तिलयवाग्वः । आस्वादयते चओष्ठौ लिहते मधुरं रसं ज्ञेयम् ।। ५०.३१ ।।

kukṣikucajaṭharajānusparśe māṣāḥ payastilayavāgvaḥ / āsvādayate caoṣṭhau lihate madhuraṃ rasaṃ jñeyam // 50.31 //

विसृक्के स्फोटयेज्जिह्वां आम्ले वक्त्रं विकूणयेत् । कटुकेऽथ कषायेऽथ हिक्केत्ष्ठीवेच्च सैन्धवे ।। ५०.३२ ।।

visṛkke sphoṭayejjihvāṃ āmle vaktraṃ vikūṇayet / kaṭuke'tha kaṣāye'tha hikketṣṭhīvecca saindhave // 50.32 //

श्लेष्मत्यागे शुष्कतिक्तं तदल्पं श्रुत्वा क्रव्यादं वा प्रेक्ष्य वा मांसमिश्रम् । भूगण्डओष्ठस्पर्शने शाकुनं तद् भुक्तं तेनैत्युक्तं एतन्निमित्तम् ।। ५०.३३ ।।

śleṣmatyāge śuṣkatiktaṃ tadalpaṃ śrutvā kravyādaṃ vā prekṣya vā māṃsamiśram / bhūgaṇḍaoṣṭhasparśane śākunaṃ tad bhuktaṃ tenaityuktaṃ etannimittam // 50.33 //

मूर्धगलकेशहनुशङ्खकर्णजङ्घं वस्तिं च स्पृष्ट्वा । गजमहिषमेषशूकरगोशशमृगमहिषमांसयुग्भुक्तम् ।। ५०.३४ ।।

mūrdhagalakeśahanuśaṅkhakarṇajaṅghaṃ vastiṃ ca spṛṣṭvā / gajamahiṣameṣaśūkaragośaśamṛgamahiṣamāṃsayugbhuktam // 50.34 //

दृष्टे श्रुतेऽप्यशकुने गोधामत्स्यऽमिषं वदेद्भुक्तम् । गर्भिण्या गर्भस्य च निपतनं एवं प्रकल्पयेत्प्रश्ने ।। ५०.३५ ।।

dṛṣṭe śrute'pyaśakune godhāmatsya'miṣaṃ vadedbhuktam / garbhiṇyā garbhasya ca nipatanaṃ evaṃ prakalpayetpraśne // 50.35 //

पुंस्त्रीनपुंसकऽख्ये दृष्टेऽनुमिते पुरःस्थिते स्पृष्टे । तज्जन्म भवति पानान्नपुष्पफलदर्शने च शुभम् ।। ५०.३६ ।।

puṃstrīnapuṃsaka'khye dṛṣṭe'numite puraḥsthite spṛṣṭe / tajjanma bhavati pānānnapuṣpaphaladarśane ca śubham // 50.36 //

अङ्गुष्ठेन भ्रूउदरं वाङ्गुलिं वा स्पृष्ट्वा पृच्छेद्गर्भचिन्ता तदा स्यात् । मध्वाज्याद्यैर्हेमरत्नप्रवालैर् अग्रस्थैर्वा मातृधात्र्यात्मजैश्च ।। ५०.३७ ।।

aṅguṣṭhena bhrūudaraṃ vāṅguliṃ vā spṛṣṭvā pṛcchedgarbhacintā tadā syāt / madhvājyādyairhemaratnapravālair agrasthairvā mātṛdhātryātmajaiśca // 50.37 //

गर्भयुता जठरे करगे स्याद् दुष्टनिमित्तवशात्तदुदासः । कर्षति तज्जठरं यदि पीठ उत्पीडनतण् करगे च करेऽपि ।। ५०.३८ ।।

garbhayutā jaṭhare karage syād duṣṭanimittavaśāttadudāsaḥ / karṣati tajjaṭharaṃ yadi pīṭha utpīḍanataṇ karage ca kare'pi // 50.38 //

घ्राणाया दक्षिणे द्वारे स्पृष्टे मासोत्तरं वदेत् । वामेऽब्दौ कर्ण एवं मा द्विचतुर्घ्नः श्रुतिस्तने ।। ५०.३९ ।।

ghrāṇāyā dakṣiṇe dvāre spṛṣṭe māsottaraṃ vadet / vāme'bdau karṇa evaṃ mā dvicaturghnaḥ śrutistane // 50.39 //

वेणीमूले त्रीन्सुतान्कन्यके द्वे कर्णे पुत्रान्पञ्च हस्ते त्रयं च । अङ्गुष्ठान्ते पञ्चकं चानुपूर्व्या पादाङ्गुष्ठे पार्ष्णियुग्मेऽपि कन्याम् ।। ५०.४० ।।

veṇīmūle trīnsutānkanyake dve karṇe putrānpañca haste trayaṃ ca / aṅguṣṭhānte pañcakaṃ cānupūrvyā pādāṅguṣṭhe pārṣṇiyugme'pi kanyām // 50.40 //

सव्यासव्यऊरुसम्स्पर्शे सूते कन्यासुतद्वयम् । स्पृष्टे ललाटमध्यान्ते चतुस्त्रितनया भवेत् ।। ५०.४१ ।।

savyāsavyaūrusamsparśe sūte kanyāsutadvayam / spṛṣṭe lalāṭamadhyānte catustritanayā bhavet // 50.41 //

शिरोललाटभ्रूकर्णगण्डं हनुरदा गलम् सव्यापसव्यस्कन्धश्च हस्तौ चिबुकनालकम् ।। ५०.४२ ।।

śirolalāṭabhrūkarṇagaṇḍaṃ hanuradā galam savyāpasavyaskandhaśca hastau cibukanālakam // 50.42 //

उरः कुचं दक्षिणं अप्यसव्यं हृत्पार्श्वं एवं जठरं कटिश्च । स्फिक्पायुसन्धिऊरुयुगं च जानू जङ्घेऽथ पादाविति कृत्तिकाआदौ ।। ५०.४३ ।।

uraḥ kucaṃ dakṣiṇaṃ apyasavyaṃ hṛtpārśvaṃ evaṃ jaṭharaṃ kaṭiśca / sphikpāyusandhiūruyugaṃ ca jānū jaṅghe'tha pādāviti kṛttikāādau // 50.43 //

इति निगदितं एतद्गात्रसंस्पर्शलक्ष्म प्रकटं अभिमताप्त्यै वीक्ष्य शास्त्राणि सम्यक् । विपुलमतिरुदारो वेत्ति यः सर्वं एतन् नरपतिजनताभिः पूज्यतेऽसौ सदैव ।। ५०.४४ ।।

iti nigaditaṃ etadgātrasaṃsparśalakṣma prakaṭaṃ abhimatāptyai vīkṣya śāstrāṇi samyak / vipulamatirudāro vetti yaḥ sarvaṃ etan narapatijanatābhiḥ pūjyate'sau sadaiva // 50.44 //