53. 53. दकार्गलाध्यायः

धर्म्यं यशस्यं च वदाम्यतोऽहं दकार्गलं येन जलौपलब्धिः । पुंसां यथाङ्गेषु शिरास्तथएव क्षितावपि प्रोन्नतनिम्नसंस्थाः ।। ५३.०१ ।।

dharmyaṃ yaśasyaṃ ca vadāmyato'haṃ dakārgalaṃ yena jalaupalabdhiḥ / puṃsāṃ yathāṅgeṣu śirāstathaeva kṣitāvapi pronnatanimnasaṃsthāḥ // 53.01 //

एकेन वर्णेन रसेन चाम्भश्च्युतं नभस्तो वसुधाविशेषात् । नानारसत्वं बहुवर्णतां च गतं परीक्ष्यं क्षितितुल्यं एव ।। ५३.०२ ।।

ekena varṇena rasena cāmbhaścyutaṃ nabhasto vasudhāviśeṣāt / nānārasatvaṃ bahuvarṇatāṃ ca gataṃ parīkṣyaṃ kṣititulyaṃ eva // 53.02 //

पुरुहूतानलयमनिरृतिवरुणपवनैन्दुशङ्करा देवाः । विज्ञातव्याः क्रमशः प्राच्यऽद्यानां दिशां पतयः ।। ५३.०३ ।।

puruhūtānalayamanirṛtivaruṇapavanainduśaṅkarā devāḥ / vijñātavyāḥ kramaśaḥ prācya'dyānāṃ diśāṃ patayaḥ // 53.03 //

दिक्पतिसंज्ञा च शिरा नवमी मध्ये महाशिरानाम्नी । एताभ्योऽन्याः शतशो विनिःसृता नामभिः प्रथिताः ।। ५३.०४ ।।

dikpatisaṃjñā ca śirā navamī madhye mahāśirānāmnī / etābhyo'nyāḥ śataśo viniḥsṛtā nāmabhiḥ prathitāḥ // 53.04 //

पातालाद्ऊर्ध्वशिरा शुभा चतुर्दिक्षु संस्थिता याश्च । कोणदिगुत्था न शुभाः शिरानिमित्तान्यतो वक्ष्ये ।। ५३.०५ ।।

pātālādūrdhvaśirā śubhā caturdikṣu saṃsthitā yāśca / koṇadigutthā na śubhāḥ śirānimittānyato vakṣye // 53.05 //

यदि वेतसोऽम्बुरहिते देशे हस्तैस्त्रिभिस्ततः पश्चात् । सार्धे पुरुषे तोयं वहति शिरा पश्चिमा तत्र ।। ५३.०६ ।।

yadi vetaso'mburahite deśe hastaistribhistataḥ paścāt / sārdhe puruṣe toyaṃ vahati śirā paścimā tatra // 53.06 //

चिह्नं अपि चार्धपुरुषे मण्डूकः पाण्डुरोऽथ मृत्पीता । पुटभेदकश्च तस्मिन्पाषाणो भवति तोयं अधः ।। ५३.०७ ।।

cihnaṃ api cārdhapuruṣe maṇḍūkaḥ pāṇḍuro'tha mṛtpītā / puṭabhedakaśca tasminpāṣāṇo bhavati toyaṃ adhaḥ // 53.07 //

जम्ब्वाश्चौदग्धस्तैस्त्रिभिः शिराधो नरद्वये पूर्वा । मृल्लोहगन्धिका पाण्डुरा च पुरुषेऽत्र मण्डूकः ।। ५३.०८ ।।

jambvāścaudagdhastaistribhiḥ śirādho naradvaye pūrvā / mṛllohagandhikā pāṇḍurā ca puruṣe'tra maṇḍūkaḥ // 53.08 //

जम्बूवृक्षस्य प्राग्वल्मीको यदि भवेत्समीपस्थः । तस्माद्दक्षिणपार्श्वे सलिलं पुरुषद्वये स्वादु ।। ५३.०९ ।।

jambūvṛkṣasya prāgvalmīko yadi bhavetsamīpasthaḥ / tasmāddakṣiṇapārśve salilaṃ puruṣadvaye svādu // 53.09 //

अर्धपुरुषे च मत्स्यः पारावतसन्निभश्च पाषाणः । मृद्भवति चात्र नीला दीर्घं कालं च बहु तोयम् ।। ५३.१० ।।

ardhapuruṣe ca matsyaḥ pārāvatasannibhaśca pāṣāṇaḥ / mṛdbhavati cātra nīlā dīrghaṃ kālaṃ ca bahu toyam // 53.10 //

पश्चादुदुम्बरस्य त्रिभिरेव करैर्नरद्वये सार्धे । पुरुषे सितोऽहिरश्माञ्जनौपमोऽधः शिरा सुजला ।। ५३.११ ।।

paścādudumbarasya tribhireva karairnaradvaye sārdhe / puruṣe sito'hiraśmāñjanaupamo'dhaḥ śirā sujalā // 53.11 //

उदगर्जुनस्य दृश्यो वल्मीको यदि ततोऽर्जुनाद्धस्तैः । त्रिभिरम्बु भवति पुरुषैस्त्रिभिरर्धसमन्वितैः पश्चात् ।। ५३.१२ ।।

udagarjunasya dṛśyo valmīko yadi tato'rjunāddhastaiḥ / tribhirambu bhavati puruṣaistribhirardhasamanvitaiḥ paścāt // 53.12 //

श्वेता गोधार्धनरे पुरुषे मृद्धूसरा ततः कृष्णा । पीता सिता ससिकता ततो जलं निर्दिशेदमितम् ।। ५३.१३ ।।

śvetā godhārdhanare puruṣe mṛddhūsarā tataḥ kṛṣṇā / pītā sitā sasikatā tato jalaṃ nirdiśedamitam // 53.13 //

वल्मीकौपचितायां निर्गुण्ड्यां दक्षिणेन कथितकरैः । पुरुषद्वये सपादे स्वादु जलं भवति चाशोष्यम् ।। ५३.१४ ।।

valmīkaupacitāyāṃ nirguṇḍyāṃ dakṣiṇena kathitakaraiḥ / puruṣadvaye sapāde svādu jalaṃ bhavati cāśoṣyam // 53.14 //

रोहितमत्स्योऽर्धनरे मृत्कपिला पाण्डुरा ततः परतः । सिकता सशर्कराऽथ क्रमेण परतो भवत्यम्भः ।। ५३.१५ ।।

rohitamatsyo'rdhanare mṛtkapilā pāṇḍurā tataḥ parataḥ / sikatā saśarkarā'tha krameṇa parato bhavatyambhaḥ // 53.15 //

पूर्वेण यदि बदर्या वल्मीको दृश्यते जलं पश्चात् । पुरुषैस्त्रिभिरादेश्यं श्वेता गृहगोधिकार्धनरे ।। ५३.१६ ।।

pūrveṇa yadi badaryā valmīko dṛśyate jalaṃ paścāt / puruṣaistribhirādeśyaṃ śvetā gṛhagodhikārdhanare // 53.16 //

सपलाशा बदरी चेद्दिश्यपरस्यां ततो जलं भवति । पुरुषत्रये सपादे पुरुषेऽत्र च दुण्डुभश् चिह्नम् ।। ५३.१७ ।।

sapalāśā badarī ceddiśyaparasyāṃ tato jalaṃ bhavati / puruṣatraye sapāde puruṣe'tra ca duṇḍubhaś cihnam // 53.17 //

विल्वउदुम्बरयोगे विहाय हस्तत्रयं तु याम्येन । पुरुषैस्त्रिभिरम्बु भवेत्कृष्णोऽर्धनरे च मण्डूकः ।। ५३.१८ ।।

vilvaudumbarayoge vihāya hastatrayaṃ tu yāmyena / puruṣaistribhirambu bhavetkṛṣṇo'rdhanare ca maṇḍūkaḥ // 53.18 //

काकोदुम्बरिकायां वल्मीको दृश्यते शिरा तस्मिन् । पुरुषत्रये सपादे पश्चिमदिक्स्था वहति सा च ।। ५३.१९ ।।

kākodumbarikāyāṃ valmīko dṛśyate śirā tasmin / puruṣatraye sapāde paścimadiksthā vahati sā ca // 53.19 //

आपाण्डुपीतिका मृद्गोरसवर्णश्च भवति पाषाणः । पुरुषार्धे कुमुदनिभो दृष्टिपथं मूषको याति ।। ५३.२० ।।

āpāṇḍupītikā mṛdgorasavarṇaśca bhavati pāṣāṇaḥ / puruṣārdhe kumudanibho dṛṣṭipathaṃ mūṣako yāti // 53.20 //

जलपरिहीने देशे वृक्षः कम्पिल्लको यदा दृश्यः । प्राच्यां हस्तत्रितये वहति शिरा दक्षिणा प्रथमम् ।। ५३.२१ ।।

jalaparihīne deśe vṛkṣaḥ kampillako yadā dṛśyaḥ / prācyāṃ hastatritaye vahati śirā dakṣiṇā prathamam // 53.21 //

मृन्नीलोत्पलवर्णा कापोता दृश्यते ततस् तस्मिन् । हस्तेऽजगन्धको मत्स्यकः पयोऽल्पं च सक्षारम् ।। ५३.२२ ।।

mṛnnīlotpalavarṇā kāpotā dṛśyate tatas tasmin / haste'jagandhako matsyakaḥ payo'lpaṃ ca sakṣāram // 53.22 //

शोणाकतरोरपरोत्तरे शिरा द्वौ करावतिक्रम्य । कुमुदा नाम शिरा सा पुरुषत्रयवाहिनी भवति ।। ५३.२३ ।।

śoṇākataroraparottare śirā dvau karāvatikramya / kumudā nāma śirā sā puruṣatrayavāhinī bhavati // 53.23 //

आसन्नो वल्मीको दक्षिणपार्श्वे विभीतकस्य यदि । अध्यर्धे भवति शिरा पुरुषे ज्ञेया दिशि प्राच्याम् ।। ५३.२४ ।।

āsanno valmīko dakṣiṇapārśve vibhītakasya yadi / adhyardhe bhavati śirā puruṣe jñeyā diśi prācyām // 53.24 //

तस्यएव पश्चिमायां दिशि वल्मीको यदा भवेद्धस्ते । तत्रौदग्भवति शिरा चतुर्भिरर्धाधिकैः पुरुषैः ।। ५३.२५ ।।

tasyaeva paścimāyāṃ diśi valmīko yadā bhaveddhaste / tatraudagbhavati śirā caturbhirardhādhikaiḥ puruṣaiḥ // 53.25 //

श्वेतो विश्वम्भरकः प्रथमे पुरुषे तु कुङ्कुमाभोऽश्मा । अपरस्यां दिशि च शिरा नश्यति वर्षत्रयेऽतीते ।। ५३.२६ ।।

śveto viśvambharakaḥ prathame puruṣe tu kuṅkumābho'śmā / aparasyāṃ diśi ca śirā naśyati varṣatraye'tīte // 53.26 //

सकुशः सित ऐशान्यां वल्मीको यत्र कोविदारस्य । मध्ये तयोर्नरैरर्धपञ्चमैस्तोयं अक्षोभ्यम् ।। ५३.२७ ।।

sakuśaḥ sita aiśānyāṃ valmīko yatra kovidārasya / madhye tayornarairardhapañcamaistoyaṃ akṣobhyam // 53.27 //

प्रथमे पुरुषे भुजगः कमलोदरसन्निभो मही रक्ता । कुरुविन्दः पाषाणश्चिह्नान्येतानि वाच्यानि ।। ५३.२८ ।।

prathame puruṣe bhujagaḥ kamalodarasannibho mahī raktā / kuruvindaḥ pāṣāṇaścihnānyetāni vācyāni // 53.28 //

यदि भवति सप्तपर्णो वल्मीकवृतस्तदुत्तरे तोयम् । वाच्यं पुरुषैः पञ्चभिरत्रापि भवन्ति चिह्नानि ।। ५३.२९ ।।

yadi bhavati saptaparṇo valmīkavṛtastaduttare toyam / vācyaṃ puruṣaiḥ pañcabhiratrāpi bhavanti cihnāni // 53.29 //

पुरुषार्धे मण्डूको हरितो हरितालसन्निभा भूश्च । पाषाणोऽभ्रनिकाशः सौम्या च शिरा शुभाम्बुवहा ।। ५३.३० ।।

puruṣārdhe maṇḍūko harito haritālasannibhā bhūśca / pāṣāṇo'bhranikāśaḥ saumyā ca śirā śubhāmbuvahā // 53.30 //

सर्वेषां वृक्षाणां अधः स्थितो दर्दुरो यदा दृश्यः । तस्माद्धस्ते तोयं चतुर्भिरर्धाधिकैः पुरुषैः ।। ५३.३१ ।।

sarveṣāṃ vṛkṣāṇāṃ adhaḥ sthito darduro yadā dṛśyaḥ / tasmāddhaste toyaṃ caturbhirardhādhikaiḥ puruṣaiḥ // 53.31 //

पुरुषे तु भवति नकुलो नीलो मृत्पीतिका ततः श्वेता । दर्दुरसमानरूपः पाषाणो दृश्यते चात्र ।। ५३.३२ ।।

puruṣe tu bhavati nakulo nīlo mṛtpītikā tataḥ śvetā / dardurasamānarūpaḥ pāṣāṇo dṛśyate cātra // 53.32 //

यद्यहिनिलयो दृश्यो दक्षिणतः संस्थितः करञ्जस्य । हस्तद्वये तु याम्ये पुरुषत्रितये शिरा सार्धे ।। ५३.३३ ।।

yadyahinilayo dṛśyo dakṣiṇataḥ saṃsthitaḥ karañjasya / hastadvaye tu yāmye puruṣatritaye śirā sārdhe // 53.33 //

कच्छपकः पुरुषार्धे प्रथमं चौद्भिद्यते शिरा पूर्वा । उदगन्या स्वादुजला हरितोऽश्माधस्ततस्तोयम् ।। ५३.३४ ।।

kacchapakaḥ puruṣārdhe prathamaṃ caudbhidyate śirā pūrvā / udaganyā svādujalā harito'śmādhastatastoyam // 53.34 //

उत्तरतश्च मधूकादहिनिलयः पश्चिमे तरोस्तोयम् । परिहृत्य पञ्च हस्तानर्धाष्टमपौरुषान् प्रथमम् ।। ५३.३५ ।।

uttarataśca madhūkādahinilayaḥ paścime tarostoyam / parihṛtya pañca hastānardhāṣṭamapauruṣān prathamam // 53.35 //

अहिराजः पुरुषेऽस्मिन्धूम्रा धात्री कुलुत्थवर्णोऽश्मा । माहेन्द्री भवति शिरा वहति सफेनं सदा तोयम् ।। ५३.३६ ।।

ahirājaḥ puruṣe'smindhūmrā dhātrī kulutthavarṇo'śmā / māhendrī bhavati śirā vahati saphenaṃ sadā toyam // 53.36 //

वल्मीकः स्निग्धो दक्षिणेन तिलकस्य सकुशदूर्वश्चेत् । पुरुषैः पञ्चभिरम्भो दिशि वारुण्यां शिरा पूर्वा ।। ५३.३७ ।।

valmīkaḥ snigdho dakṣiṇena tilakasya sakuśadūrvaścet / puruṣaiḥ pañcabhirambho diśi vāruṇyāṃ śirā pūrvā // 53.37 //

सर्पऽवासः पश्चाद्यदा कदम्बस्य दक्षिणेन जलम् । परतो हस्तत्रितयात्षड्भिः पुरुषैस्तुरीयऊनैः ।। ५३.३८ ।।

sarpa'vāsaḥ paścādyadā kadambasya dakṣiṇena jalam / parato hastatritayātṣaḍbhiḥ puruṣaisturīyaūnaiḥ // 53.38 //

कौबेरी चात्र शिरा वहति जलं लोहगन्धि चाक्षोभ्यम् । कनकनिभो मण्डूको नरमात्रे मृत्तिका पीता ।। ५३.३९ ।।

kauberī cātra śirā vahati jalaṃ lohagandhi cākṣobhyam / kanakanibho maṇḍūko naramātre mṛttikā pītā // 53.39 //

वल्मीकसंवृतो यदि तालो वा भवति नालिकेरो वा । पश्चात्षड्भिर्हस्तैर्नरैश्चतुर्भिः शिरा याम्या ।। ५३.४० ।।

valmīkasaṃvṛto yadi tālo vā bhavati nālikero vā / paścātṣaḍbhirhastairnaraiścaturbhiḥ śirā yāmyā // 53.40 //

याम्येन कपित्थस्याहिसंश्रयश्चेदुदग्जलं वाच्यम् । सप्त परित्यज्य करान्खात्वा पुरुषान्जलं पञ्च ।। ५३.४१ ।।

yāmyena kapitthasyāhisaṃśrayaścedudagjalaṃ vācyam / sapta parityajya karānkhātvā puruṣānjalaṃ pañca // 53.41 //

कर्बुरकोऽहिः पुरुषे कृष्णा मृत्पुटभिदपि च पाषाणः । श्वेता मृत्पश्चिमतः शिरा ततश्चौत्तरा भवति ।। ५३.४२ ।।

karburako'hiḥ puruṣe kṛṣṇā mṛtpuṭabhidapi ca pāṣāṇaḥ / śvetā mṛtpaścimataḥ śirā tataścauttarā bhavati // 53.42 //

अश्मन्तकस्य वामे बदरी वा दृश्यतेऽहिनिलयो वा । षड्भिरुदक्तस्य करैः सार्धे पुरुषत्रये तोयम् । ५३.४३ ।।

aśmantakasya vāme badarī vā dṛśyate'hinilayo vā / ṣaḍbhirudaktasya karaiḥ sārdhe puruṣatraye toyam / 53.43 //

कूर्मः प्रथमे पुरुषे पाषाणो धूसरः ससिकता मृत् । आदौ च शिरा याम्या पूर्वोत्तरतो द्वितीया च ।। ५३.४४ ।।

kūrmaḥ prathame puruṣe pāṣāṇo dhūsaraḥ sasikatā mṛt / ādau ca śirā yāmyā pūrvottarato dvitīyā ca // 53.44 //

वामेन हरिद्रतरोर्वल्मीकश्चेज्जलं भवति पूर्वे । हस्तत्रितये सत्र्यंशैः पुम्भिः पञ्चभिर्भवति ।। ५३.४५ ।।

vāmena haridratarorvalmīkaścejjalaṃ bhavati pūrve / hastatritaye satryaṃśaiḥ pumbhiḥ pañcabhirbhavati // 53.45 //

नीलो भुजगः पुरुषे मृत्पीता मरकतौपमश्चाश्मा । कृष्णा भूः प्रथमं वारुणी शिरा दक्षिणेनान्या ।। ५३.४६ ।।

nīlo bhujagaḥ puruṣe mṛtpītā marakataupamaścāśmā / kṛṣṇā bhūḥ prathamaṃ vāruṇī śirā dakṣiṇenānyā // 53.46 //

जलपरिहीने देशे दृश्यन्तेऽनूपजानि चेन्निमितानि । वीरणदूर्वा मृदवश्च यत्र तस्मिन्जलं पुरुषे ।। ५३.४७ ।।

jalaparihīne deśe dṛśyante'nūpajāni cennimitāni / vīraṇadūrvā mṛdavaśca yatra tasminjalaṃ puruṣe // 53.47 //

भार्ङ्गी त्रिवृता दन्ती सूकरपादी च लक्ष्मणा चएव । नवमालिका च हस्तद्वयेऽम्बु याम्ये त्रिभिः पुरुषैः ।। ५३.४८ ।।

bhārṅgī trivṛtā dantī sūkarapādī ca lakṣmaṇā caeva / navamālikā ca hastadvaye'mbu yāmye tribhiḥ puruṣaiḥ // 53.48 //

स्निग्धाः प्रलम्बशाखा वामनविकटद्रुमाः समीपजलाः । सुषिरा जर्जरपत्रा रूक्षाश्च जलेन सन्त्यक्ताः ।। ५३.४९ ।।

snigdhāḥ pralambaśākhā vāmanavikaṭadrumāḥ samīpajalāḥ / suṣirā jarjarapatrā rūkṣāśca jalena santyaktāḥ // 53.49 //

तिलकऽम्रातकवरुणकभल्लातकविल्वतिन्दुकाङ्कोलाः । पिण्डारशिरीषाञ्जनपरूषका वञ्जुलोऽतिबला ।। ५३.५० ।।

tilaka'mrātakavaruṇakabhallātakavilvatindukāṅkolāḥ / piṇḍāraśirīṣāñjanaparūṣakā vañjulo'tibalā // 53.50 //

एते यदि सुस्निग्धा वल्मीकैः परिवृतास्ततस्तोयम् । हस्तैस्त्रिभिरुत्तरतश्चतुर्भिरर्धेन च नरेण ।। ५३.५१ ।।

ete yadi susnigdhā valmīkaiḥ parivṛtāstatastoyam / hastaistribhiruttarataścaturbhirardhena ca nareṇa // 53.51 //

अतृणे सतृणा यस्मिन्सतृणे तृणवर्जिता मही यत्र । तस्मिन्शिरा प्रदिष्टा वक्तव्यं वा धनं चास्मिन् ।। ५३.५२ ।।

atṛṇe satṛṇā yasminsatṛṇe tṛṇavarjitā mahī yatra / tasminśirā pradiṣṭā vaktavyaṃ vā dhanaṃ cāsmin // 53.52 //

कण्टक्यकण्टकानां व्यत्यासेऽम्भस्त्रिभिः करैः पश्चात् । खात्वा पुरुषत्रितयं त्रिभागयुक्तं धनं वा स्यात् ।। ५३.५३ ।।

kaṇṭakyakaṇṭakānāṃ vyatyāse'mbhastribhiḥ karaiḥ paścāt / khātvā puruṣatritayaṃ tribhāgayuktaṃ dhanaṃ vā syāt // 53.53 //

नदति मही गम्भीरं यस्मिंश्चरणाहता जलं तस्मिन् । सार्धैस्त्रिभिर्मनुष्यैः कौबेरी तत्र च शिरा स्यात् ।। ५३.५४ ।।

nadati mahī gambhīraṃ yasmiṃścaraṇāhatā jalaṃ tasmin / sārdhaistribhirmanuṣyaiḥ kauberī tatra ca śirā syāt // 53.54 //

वृक्षस्यएका शाखा यदि विनता भवति पाण्डुरा वा स्यात् । विज्ञातव्यं शाखातले जलं त्रिपुरुषं खात्वा ।। ५३.५५ ।।

vṛkṣasyaekā śākhā yadi vinatā bhavati pāṇḍurā vā syāt / vijñātavyaṃ śākhātale jalaṃ tripuruṣaṃ khātvā // 53.55 //

फलकुसुमविकारो यस्य तस्य पूर्वे शिरा त्रिभिर्हस्तैः । भवति पुरुषैश्चतुर्भिः पाषाणोऽधः क्षितिः पीता ।। ५३.५६ ।।

phalakusumavikāro yasya tasya pūrve śirā tribhirhastaiḥ / bhavati puruṣaiścaturbhiḥ pāṣāṇo'dhaḥ kṣitiḥ pītā // 53.56 //

यदि कण्टकारिका कण्टकैर्विना दृश्यते सितैः कुसुमैः । तस्यास्तलेऽम्बु वाच्यं त्रिभिर्नरैरर्धपुरुषे च ।। ५३.५७ ।।

yadi kaṇṭakārikā kaṇṭakairvinā dṛśyate sitaiḥ kusumaiḥ / tasyāstale'mbu vācyaṃ tribhirnarairardhapuruṣe ca // 53.57 //

खर्जूरी द्विशिरस्का यत्र भवेज्जलविवर्जिते देशे । तस्याः पश्चिमभागे निर्देश्यं त्रिपुरुषैर् वारि ।। ५३.५८ ।।

kharjūrī dviśiraskā yatra bhavejjalavivarjite deśe / tasyāḥ paścimabhāge nirdeśyaṃ tripuruṣair vāri // 53.58 //

यदि भवति कर्णिकारः सितकुसुमः स्यात्पलाशवृक्षो वा । सव्येन तत्र हस्तद्वयेऽम्बु पुरुषद्वये भवति ।। ५३.५९ ।।

yadi bhavati karṇikāraḥ sitakusumaḥ syātpalāśavṛkṣo vā / savyena tatra hastadvaye'mbu puruṣadvaye bhavati // 53.59 //

यस्यां ऊष्मा धात्र्यां धूमो वा तत्र वारि नरयुगले । निर्देष्टव्या च शिरा महता तोयप्रवाहेण ।। ५३.६० ।।

yasyāṃ ūṣmā dhātryāṃ dhūmo vā tatra vāri narayugale / nirdeṣṭavyā ca śirā mahatā toyapravāheṇa // 53.60 //

यस्मिन्क्षेत्रोद्देशे जातं सस्यं विनाशं उपयाति । स्निग्धं अतिपाण्डुरं वा महाशिरा नरयुगे तत्र ।। ५३.६१ ।।

yasminkṣetroddeśe jātaṃ sasyaṃ vināśaṃ upayāti / snigdhaṃ atipāṇḍuraṃ vā mahāśirā narayuge tatra // 53.61 //

मरुदेशे भवति शिरा यथा तथातः परं प्रवक्ष्यामि । ग्रीवा करभाणां इव भूतलसंस्थाः शिरा यान्ति ।। ५३.६२ ।।

marudeśe bhavati śirā yathā tathātaḥ paraṃ pravakṣyāmi / grīvā karabhāṇāṃ iva bhūtalasaṃsthāḥ śirā yānti // 53.62 //

पूर्वोत्तरेण पीलोर्यदि वल्मीको जलं भवति पश्चात् । उत्तरगमना च शिरा विज्ञेया पञ्चभिः पुरुषैः ।। ५३.६३ ।।

pūrvottareṇa pīloryadi valmīko jalaṃ bhavati paścāt / uttaragamanā ca śirā vijñeyā pañcabhiḥ puruṣaiḥ // 53.63 //

चिह्नं दर्दुर आदौ मृत्कपिला तत्परं भवेद्धरिता । भवति च पुरुषे अधोऽश्मा तस्य तलेऽम्भो विनिर्देष्यम् ।। ५३.६४ ।।

cihnaṃ dardura ādau mṛtkapilā tatparaṃ bhaveddharitā / bhavati ca puruṣe adho'śmā tasya tale'mbho vinirdeṣyam // 53.64 //

पीलोरेव प्राच्यां वल्मीकोऽतोऽर्धपञ्चमैर्हस्तैः । दिशि याम्यायां तोयं वक्तव्यं सप्तभिः पुरुषैः ।। ५३.६५ ।।

pīloreva prācyāṃ valmīko'to'rdhapañcamairhastaiḥ / diśi yāmyāyāṃ toyaṃ vaktavyaṃ saptabhiḥ puruṣaiḥ // 53.65 //

प्रथमे पुरुषे भुजगः सितासितो हस्तमात्रमूर्तिश्च । दक्षिणतो वहति शिरा सक्षारं भूरि पानीयम् ।। ५३.६६ ।।

prathame puruṣe bhujagaḥ sitāsito hastamātramūrtiśca / dakṣiṇato vahati śirā sakṣāraṃ bhūri pānīyam // 53.66 //

उत्तरतश्च करीरस्याहिगृहं दक्षिणे जलं स्वादु । दशभिः पुरुषैर्ज्ञेयं पुर्षे पीतोऽत्र मण्डूकः ।। ५३.६७ ।।

uttarataśca karīrasyāhigṛhaṃ dakṣiṇe jalaṃ svādu / daśabhiḥ puruṣairjñeyaṃ purṣe pīto'tra maṇḍūkaḥ // 53.67 //

रोहीतकस्य पश्चादहिवासश्चेत्त्रिभिः करैर्याम्ये । द्वादश पुरुषान्खात्वा सक्षारा पश्चिमेन शिरा ।। ५३.६८ ।।

rohītakasya paścādahivāsaścettribhiḥ karairyāmye / dvādaśa puruṣānkhātvā sakṣārā paścimena śirā // 53.68 //

इन्द्रतरोर्वल्मीकः प्राग्दृश्यः पश्चिमे शिरा हस्ते । खात्वा चतुर्दश नरान्कपिला गोधा नरे प्रथमे ।। ५३.६९ ।।

indratarorvalmīkaḥ prāgdṛśyaḥ paścime śirā haste / khātvā caturdaśa narānkapilā godhā nare prathame // 53.69 //

यदि वा सुवर्णनाम्नस्तरोर्भवेद्वामतो भुजङ्गगृहम् । हस्तद्वये तु याम्ये पञ्चदशनरावसानेऽम्बु ।। ५३.७० ।।

yadi vā suvarṇanāmnastarorbhavedvāmato bhujaṅgagṛham / hastadvaye tu yāmye pañcadaśanarāvasāne'mbu // 53.70 //

क्षारं पयोऽत्र नकुलोऽर्धमानवे ताम्रसन्निभश्चाश्मा । रक्ता च भवति वसुधा वहति शिरा दक्षिणा तत्र ।। ५३.७१ ।।

kṣāraṃ payo'tra nakulo'rdhamānave tāmrasannibhaścāśmā / raktā ca bhavati vasudhā vahati śirā dakṣiṇā tatra // 53.71 //

बदरीरोहितवृक्षौ सम्पृक्तौ चेद्विनापि वल्मीकम् । हस्तत्रयेऽम्बु पश्चात्षोडशभिर्मानवैर्भवति ।। ५३.७२ ।।

badarīrohitavṛkṣau sampṛktau cedvināpi valmīkam / hastatraye'mbu paścātṣoḍaśabhirmānavairbhavati // 53.72 //

सुरसं जलं आदौ दक्षिणा शिरा वहति चौत्तनेणान्या । पिष्टनिभः पाषाणो मृत्श्वेता वृश्चिकोऽर्धनरे ।। ५३.७३ ।।

surasaṃ jalaṃ ādau dakṣiṇā śirā vahati cauttaneṇānyā / piṣṭanibhaḥ pāṣāṇo mṛtśvetā vṛściko'rdhanare // 53.73 //

सकरीरा चेद्वदरी त्रिभिः करैः पश्चिमेन तत्राम्भः । अष्टादशभिः पुरुषैरैशानी बहुजला च शिरा ।। ५३.७४ ।।

sakarīrā cedvadarī tribhiḥ karaiḥ paścimena tatrāmbhaḥ / aṣṭādaśabhiḥ puruṣairaiśānī bahujalā ca śirā // 53.74 //

पीलुसमेता बदरी हस्तत्रयसम्मिते दिशि प्राच्याम् ।। विंशत्या पुरुषाणां अशोष्यं अम्भोऽत्र सक्षारम् ।। ५३.७५ ।।

pīlusametā badarī hastatrayasammite diśi prācyām // viṃśatyā puruṣāṇāṃ aśoṣyaṃ ambho'tra sakṣāram // 53.75 //

ककुभकरीरावेकत्र संयुतौ यत्र ककुभविल्वौ वा । हस्तद्वयेऽम्बु पश्चान्नरैर्भवेत्पञ्चविंशत्या ।। ५३.७६ ।।

kakubhakarīrāvekatra saṃyutau yatra kakubhavilvau vā / hastadvaye'mbu paścānnarairbhavetpañcaviṃśatyā // 53.76 //

वल्मीकमूर्धनि यदा दूर्वा च कुशाश्च पाण्डुराः सन्ति । कूपो मध्ये देयो जलं अत्र नरएकविंशत्या ।। ५३.७७ ।।

valmīkamūrdhani yadā dūrvā ca kuśāśca pāṇḍurāḥ santi / kūpo madhye deyo jalaṃ atra naraekaviṃśatyā // 53.77 //

भूमिः कदम्बकयुता वल्मीके यत्र दृश्यते दूर्वा । हस्तद्वयेन याम्ये नरैर्जलं पञ्चविंशत्या ।। ५३.७८ ।।

bhūmiḥ kadambakayutā valmīke yatra dṛśyate dūrvā / hastadvayena yāmye narairjalaṃ pañcaviṃśatyā // 53.78 //

वल्मीकत्रयमध्ये रोहीतकपादपो यदा भवति । नानावृक्षैः सहितस्त्रिभिर्जलं तत्र वक्तव्यम् ।। ५३.७९ ।।

valmīkatrayamadhye rohītakapādapo yadā bhavati / nānāvṛkṣaiḥ sahitastribhirjalaṃ tatra vaktavyam // 53.79 //

हस्तचतुष्के मध्यात्षोडशभिश्चाङ्गुलैरुदग्वारि । चत्वारिंशत्पुरुषान्खात्वाऽश्माऽधः शिरा भवति ।। ५३.८० ।।

hastacatuṣke madhyātṣoḍaśabhiścāṅgulairudagvāri / catvāriṃśatpuruṣānkhātvā'śmā'dhaḥ śirā bhavati // 53.80 //

ग्रन्थिप्रचुरा यस्मिन्शमी भवेदुत्तरेण वल्मीकः । पश्चात्पञ्चकरान्ते शतार्धसंख्यैर्नरैः सलिलम् ।। ५३.८१ ।।

granthipracurā yasminśamī bhaveduttareṇa valmīkaḥ / paścātpañcakarānte śatārdhasaṃkhyairnaraiḥ salilam // 53.81 //

एकस्थाः पञ्च यदा वल्मीका मध्यमो भवेत्श्वेतः । तस्मिन्शिरा प्रदिष्टा नरषष्ट्या पञ्चवर्जितया ।। ५३.८२ ।।

ekasthāḥ pañca yadā valmīkā madhyamo bhavetśvetaḥ / tasminśirā pradiṣṭā naraṣaṣṭyā pañcavarjitayā // 53.82 //

सपलाशा यत्र शमी पश्चिमभागेऽम्बु मानवैः षष्ट्या । अर्धनरेऽहिः प्रथमं सवालुका पीतमृत्परतः ।। ५३.८३ ।।

sapalāśā yatra śamī paścimabhāge'mbu mānavaiḥ ṣaṣṭyā / ardhanare'hiḥ prathamaṃ savālukā pītamṛtparataḥ // 53.83 //

वल्मीकेन परिवृतः श्वेतो रोहीतको भवेद्यस्मिन् । पूर्वेण हस्तमात्रे सप्तत्या मानवैरम्बु ।। ५३.८४ ।।

valmīkena parivṛtaḥ śveto rohītako bhavedyasmin / pūrveṇa hastamātre saptatyā mānavairambu // 53.84 //

श्वेता कण्टकबहुला यत्र शमी दक्षिणेन तत्र पयः । नरपञ्चकसंयुतया सप्तत्याहिर्नरार्धे च ।। ५३.८५ ।।

śvetā kaṇṭakabahulā yatra śamī dakṣiṇena tatra payaḥ / narapañcakasaṃyutayā saptatyāhirnarārdhe ca // 53.85 //

मरुदेशे यच्चिह्नं न जाङ्गले तैर्जलं विनिर्देश्यम् । जम्बूवेतसपूर्वैर् ये पुरुषास्ते मरौ द्विगुणाः ।। ५३.८६ ।।

marudeśe yaccihnaṃ na jāṅgale tairjalaṃ vinirdeśyam / jambūvetasapūrvair ye puruṣāste marau dviguṇāḥ // 53.86 //

जम्बूस्त्रिवृता मौर्वी शिशुमारी सारिवा शिवा श्यामा । वीरुधयो वाराही ज्योतिष्मती गरुडवेगा च ।। ५३.८७ ।।

jambūstrivṛtā maurvī śiśumārī sārivā śivā śyāmā / vīrudhayo vārāhī jyotiṣmatī garuḍavegā ca // 53.87 //

सूकरिकमाषपर्णीव्याघ्रपदाश्चैति यद्यहेर्निलये । वल्मीकादुत्तरतस्त्रिभिः करैस्त्रिपुरुषे तोयम् ।। ५३.८८ ।।

sūkarikamāṣaparṇīvyāghrapadāścaiti yadyahernilaye / valmīkāduttaratastribhiḥ karaistripuruṣe toyam // 53.88 //

एतदनूपे वाच्यं जाङ्गलभूमौ तु पञ्चभिः पुरुषैः । एतैरेव निमित्तैर्मरुदेशे सप्तभिः कथयेत् ।। ५३.८९ ।।

etadanūpe vācyaṃ jāṅgalabhūmau tu pañcabhiḥ puruṣaiḥ / etaireva nimittairmarudeśe saptabhiḥ kathayet // 53.89 //

एकनिभा यत्र मही तृणतरुवल्मीकगुल्मपरिहीना । तस्यां यत्र विकारो भवति धरित्र्यां जलं तत्र ।। ५३.९० ।।

ekanibhā yatra mahī tṛṇataruvalmīkagulmaparihīnā / tasyāṃ yatra vikāro bhavati dharitryāṃ jalaṃ tatra // 53.90 //

यत्र स्निग्धा निम्ना सवालुका सानुनादिनी वा स्यात् । तत्र अर्धपञ्चकैर् वारि मानवैः पञ्चभिर्यदि वा ।। ५३.९१ ।।

yatra snigdhā nimnā savālukā sānunādinī vā syāt / tatra ardhapañcakair vāri mānavaiḥ pañcabhiryadi vā // 53.91 //

स्निग्धतरूणां याम्ये नरैश्चतुर्भिर्जलं प्रभूतं च । तरुगहनेऽपि हि विकृतो यस्तस्मात्तद्वदेव वदेत् ।। ५३.९२ ।।

snigdhatarūṇāṃ yāmye naraiścaturbhirjalaṃ prabhūtaṃ ca / tarugahane'pi hi vikṛto yastasmāttadvadeva vadet // 53.92 //

नमते यत्र धरित्री सार्धे पुरुषेऽम्बु जाङ्गलानूपे । कीटा वा यत्र विनाआलयेन बहवोऽम्बु तत्रापि ।। ५३.९३ ।।

namate yatra dharitrī sārdhe puruṣe'mbu jāṅgalānūpe / kīṭā vā yatra vināālayena bahavo'mbu tatrāpi // 53.93 //

उष्णा शीता च मही शीतौष्णाम्भस्त्रिभिर्नरैः सार्धैः । इन्द्रधनुर्मत्स्यो वा वल्मीको वा चतुर्हस्तात् ।। ५३.९४ ।।

uṣṇā śītā ca mahī śītauṣṇāmbhastribhirnaraiḥ sārdhaiḥ / indradhanurmatsyo vā valmīko vā caturhastāt // 53.94 //

वल्मीकानां पङ्क्त्यां यद्येकोऽभ्युच्छ्रितः शिरा तदधः । शुष्यति न रोहते वा सस्यं यस्यां च तत्राम्भः ।। ५३.९५ ।।

valmīkānāṃ paṅktyāṃ yadyeko'bhyucchritaḥ śirā tadadhaḥ / śuṣyati na rohate vā sasyaṃ yasyāṃ ca tatrāmbhaḥ // 53.95 //

न्यग्रोधपलाशौदुम्बरैः समेतैस्त्रिभिर्जलं तदधः । वटपिप्पलसमवाये तद्वद्वाच्यं शिरा चौदक् ।। ५३.९६ ।।

nyagrodhapalāśaudumbaraiḥ sametaistribhirjalaṃ tadadhaḥ / vaṭapippalasamavāye tadvadvācyaṃ śirā caudak // 53.96 //

आग्नेये यदि कोणे ग्रामस्य पुरस्य वा भवेत् कूपः । नित्यं स करोति भयं दाहं च समानुषं प्रायः ।। ५३.९७ ।।

āgneye yadi koṇe grāmasya purasya vā bhavet kūpaḥ / nityaṃ sa karoti bhayaṃ dāhaṃ ca samānuṣaṃ prāyaḥ // 53.97 //

नैरृतकोणे बालक्षयं च वनिताभयं च वायव्ये । दिक्त्रयं एतत्त्यक्त्वा शेषासु शुभऽवहाः कूपाः ।। ५३.९८ ।।

nairṛtakoṇe bālakṣayaṃ ca vanitābhayaṃ ca vāyavye / diktrayaṃ etattyaktvā śeṣāsu śubha'vahāḥ kūpāḥ // 53.98 //

सारस्वतेन मुनिना दकार्गलं यत्क्र्तं तदवलोक्य । आर्याभिः कृतं एतद्वृत्तैरपि मानवं वक्ष्ये ।। ५३.९९ ।।

sārasvatena muninā dakārgalaṃ yatkrtaṃ tadavalokya / āryābhiḥ kṛtaṃ etadvṛttairapi mānavaṃ vakṣye // 53.99 //

स्निग्धा यतः पादपगुल्मवल्ल्यो निश्छिद्रपत्राश्च ततः शिरास्ति । पद्मक्षुरौशीरकुलाः सगुण्ड्राः काशाः कुशा वा नलिका नलो वा ।। ५३.१०० ।।

snigdhā yataḥ pādapagulmavallyo niśchidrapatrāśca tataḥ śirāsti / padmakṣurauśīrakulāḥ saguṇḍrāḥ kāśāḥ kuśā vā nalikā nalo vā // 53.100 //

खर्जूरजम्बूअर्जुनवेतसाः स्युः क्षीरान्विता वा द्रुमगुल्मवल्ल्यः । छत्रैभनागाः शतपत्रनीपाः स्युर्नक्तमालाश्च ससिन्दुवाराः ।। ५३.१०१ ।।

kharjūrajambūarjunavetasāḥ syuḥ kṣīrānvitā vā drumagulmavallyaḥ / chatraibhanāgāḥ śatapatranīpāḥ syurnaktamālāśca sasinduvārāḥ // 53.101 //

विभीतको वा मदयन्तिका वा यत्रास्ति तस्मिन्पुरुषत्रयेऽम्भः । स्यात्पर्वतस्यौपरि पर्वतोऽन्यस् तत्रापि मूले पुरुषत्रयेऽम्भः ।। ५३.१०२ ।।

vibhītako vā madayantikā vā yatrāsti tasminpuruṣatraye'mbhaḥ / syātparvatasyaupari parvato'nyas tatrāpi mūle puruṣatraye'mbhaḥ // 53.102 //

या मौञ्जिकैः काशकुशैश्च युक्ता नीला च मृद्यत्र सशर्करा च । तस्यां प्रभूतं सुरसं च तोयं कृष्णाथ वा यत्र च रक्तमृद्वा ।। ५३.१०३ ।।

yā mauñjikaiḥ kāśakuśaiśca yuktā nīlā ca mṛdyatra saśarkarā ca / tasyāṃ prabhūtaṃ surasaṃ ca toyaṃ kṛṣṇātha vā yatra ca raktamṛdvā // 53.103 //

सशर्करा ताम्रमही कषायं क्षरं धरित्री कपिला करोति । आपाण्डुरायां लवणं प्रदिष्टं मृष्टं पयो नीलवसुन्धरायाम् ।। ५३.१०४ ।।

saśarkarā tāmramahī kaṣāyaṃ kṣaraṃ dharitrī kapilā karoti / āpāṇḍurāyāṃ lavaṇaṃ pradiṣṭaṃ mṛṣṭaṃ payo nīlavasundharāyām // 53.104 //

शाकाश्वकर्णार्जुनविल्वसर्जाः श्रीपर्ण्यरिष्टाधवशिंशपाश्च । छिद्रैश्च पत्रैर् द्रुमगुल्मवल्ल्यो रूक्षाश्च दूरेऽम्बु निवेदयन्ति ।। ५३.१०५ ।।

śākāśvakarṇārjunavilvasarjāḥ śrīparṇyariṣṭādhavaśiṃśapāśca / chidraiśca patrair drumagulmavallyo rūkṣāśca dūre'mbu nivedayanti // 53.105 //

सूर्याग्निभस्मौष्ट्रखरानुवर्णा या निर्जला सा वसुधा प्रदिष्टा । रक्ताङ्कुराः क्षीरयुताः करीरा रक्ता धरा चेज्जलं अश्मनोऽधः ।। ५३.१०६ ।।

sūryāgnibhasmauṣṭrakharānuvarṇā yā nirjalā sā vasudhā pradiṣṭā / raktāṅkurāḥ kṣīrayutāḥ karīrā raktā dharā cejjalaṃ aśmano'dhaḥ // 53.106 //

वैदूर्यमुद्गअम्बुदमेचकऽभा पाकौन्मुखौदुम्बरसन्निभा वा । भङ्गअञ्जनऽभा कपिलाथ वा या ज्ञेया शिला भूरिसमीपतोया ।। ५३.१०७ ।।

vaidūryamudgaambudamecaka'bhā pākaunmukhaudumbarasannibhā vā / bhaṅgaañjana'bhā kapilātha vā yā jñeyā śilā bhūrisamīpatoyā // 53.107 //

पारावतक्षौद्रघृतौपमा या क्षौमस्य वस्त्रस्य च तुल्यवर्णा । या सोमवल्ल्याश्च समानरूपा साप्याशु तोयं कुरुतेऽक्षयं च ।। ५३.१०८ ।।

pārāvatakṣaudraghṛtaupamā yā kṣaumasya vastrasya ca tulyavarṇā / yā somavallyāśca samānarūpā sāpyāśu toyaṃ kurute'kṣayaṃ ca // 53.108 //

ताम्रैः समेता पृषतैर्विचित्रैर् रापाण्डुभस्मौष्ट्रखरानुरूपा । भृङ्गौपमाङ्गुष्ठिकपुष्पिका वा सूर्याग्निवर्णा च शिला वितोया ।। ५३.१०९ ।।

tāmraiḥ sametā pṛṣatairvicitrair rāpāṇḍubhasmauṣṭrakharānurūpā / bhṛṅgaupamāṅguṣṭhikapuṣpikā vā sūryāgnivarṇā ca śilā vitoyā // 53.109 //

चन्द्रऽतपस्फटिकमौक्तिकहेमरूपा याश्चैन्द्रनीलमणिहिङ्गुलुकाञ्जनऽभाः । सूर्यौदयांशुहरितालनिभाश्च याः स्युस् ताः शोभना मुनिवचोऽत्र च वृत्तं एतत् ।। ५३.११० ।।

candra'tapasphaṭikamauktikahemarūpā yāścaindranīlamaṇihiṅgulukāñjana'bhāḥ / sūryaudayāṃśuharitālanibhāśca yāḥ syus tāḥ śobhanā munivaco'tra ca vṛttaṃ etat // 53.110 //

एता ह्यभेद्याश्च शिलाः शिवाश्च यक्षैश्च नागैश्च सदाभिजुष्टाः । येषां च राष्ट्रेषु भवन्ति राज्णां तेषां अवृष्टिर्न भवेत्कदा चित् ।। ५३.१११ ।।

etā hyabhedyāśca śilāḥ śivāśca yakṣaiśca nāgaiśca sadābhijuṣṭāḥ / yeṣāṃ ca rāṣṭreṣu bhavanti rājṇāṃ teṣāṃ avṛṣṭirna bhavetkadā cit // 53.111 //

भेदं यदा नैति शिला तदानीं पलाशकाष्ठैः सह तिन्दुकानाम् । प्रज्वालयित्वानलं अग्निवर्णा सुधाम्बुसिक्ता प्रविदारं एति ।। ५३.११२ ।।

bhedaṃ yadā naiti śilā tadānīṃ palāśakāṣṭhaiḥ saha tindukānām / prajvālayitvānalaṃ agnivarṇā sudhāmbusiktā pravidāraṃ eti // 53.112 //

तोयं श्रितं मोक्षकभस्मना वा यत्सप्तकृत्वः परिषेचनं तत् । कार्यं शरक्षारयुतं शिलायाः प्रस्फोटनं वह्निवितापितायाः ।। ५३.११३ ।।

toyaṃ śritaṃ mokṣakabhasmanā vā yatsaptakṛtvaḥ pariṣecanaṃ tat / kāryaṃ śarakṣārayutaṃ śilāyāḥ prasphoṭanaṃ vahnivitāpitāyāḥ // 53.113 //

तक्रकाञ्जिकसुराः सकुलत्था योजितानि बदराणि च तस्मिन् । सप्तरात्रं उषितान्यभितप्तां दारयन्ति हि शिलां परिषेकैः ।। ५३.११४ ।।

takrakāñjikasurāḥ sakulatthā yojitāni badarāṇi ca tasmin / saptarātraṃ uṣitānyabhitaptāṃ dārayanti hi śilāṃ pariṣekaiḥ // 53.114 //

नैम्बं पत्रं त्वक्च नालं तिलानां सापामार्गं तिन्दुकं स्याद्गुडूची । गोमूत्रेण स्रावितः क्षार एषां षट्कृत्वोऽतस्तापितो भिद्यतेऽश्मा ।। ५३.११५ ।।

naimbaṃ patraṃ tvakca nālaṃ tilānāṃ sāpāmārgaṃ tindukaṃ syādguḍūcī / gomūtreṇa srāvitaḥ kṣāra eṣāṃ ṣaṭkṛtvo'tastāpito bhidyate'śmā // 53.115 //

आर्कं पयो हुडुविषाणमषीसमेतं पारावतऽखुशकृता च युतः प्रलेपः । टङ्कस्य तैलमथितस्य ततोऽस्य पानं पश्चात्शितस्य न शिलासु भवेद्विघातः ।। ५३.११६ ।।

ārkaṃ payo huḍuviṣāṇamaṣīsametaṃ pārāvata'khuśakṛtā ca yutaḥ pralepaḥ / ṭaṅkasya tailamathitasya tato'sya pānaṃ paścātśitasya na śilāsu bhavedvighātaḥ // 53.116 //

क्षारे कदल्या मथितेन युक्ते दिनौषिते पायितं आयसं यत् । सम्यक्शितं चाश्मनि नएति भङ्गं नद्न चान्यलोहेष्वपि तस्य कौण्ठ्यम् ।। ५३.११७ ।।

kṣāre kadalyā mathitena yukte dinauṣite pāyitaṃ āyasaṃ yat / samyakśitaṃ cāśmani naeti bhaṅgaṃ nadna cānyaloheṣvapi tasya kauṇṭhyam // 53.117 //

पाली प्रागपरऽयताम्बु सुचिरं धत्ते न याम्योत्तरा कल्लोलैरवदारं एति मरुता सा प्रायशः प्रेरितैः । तां चेदिच्छति सारदारुभिरपां सम्पातं आवारयेत् पाषाणऽदिभिरेव वा प्रतिचयं क्षुण्णं द्विपाश्वऽदिभिः ।। ५३.११८ ।।

pālī prāgapara'yatāmbu suciraṃ dhatte na yāmyottarā kallolairavadāraṃ eti marutā sā prāyaśaḥ preritaiḥ / tāṃ cedicchati sāradārubhirapāṃ sampātaṃ āvārayet pāṣāṇa'dibhireva vā praticayaṃ kṣuṇṇaṃ dvipāśva'dibhiḥ // 53.118 //

ककुभवटऽम्रप्लक्षकदम्बैः सनिचुलजम्बूवेतसनीपैः । कुरबकतालाशोकमधूकैर्बकुलविमिश्रैश्चऽवृततीराम् ।। ५३.११९ ।।

kakubhavaṭa'mraplakṣakadambaiḥ saniculajambūvetasanīpaiḥ / kurabakatālāśokamadhūkairbakulavimiśraiśca'vṛtatīrām // 53.119 //

द्वारं च नैर्वाहिकं एकदेशे कार्यं शिलासञ्चितवारिमार्गम् । कोशस्थितं निर्विवरं कपाटं कृत्वा ततः पांशुभिरावपेत्तम् ।। ५३.१२० ।।

dvāraṃ ca nairvāhikaṃ ekadeśe kāryaṃ śilāsañcitavārimārgam / kośasthitaṃ nirvivaraṃ kapāṭaṃ kṛtvā tataḥ pāṃśubhirāvapettam // 53.120 //

अञ्जनमुस्ताउशीरैः सराजकोशातकऽमलकचूर्णैः । कतकफलसमायुक्तैर्योगः कूपे प्रदातव्यः ।। ५३.१२१ ।।

añjanamustāuśīraiḥ sarājakośātaka'malakacūrṇaiḥ / katakaphalasamāyuktairyogaḥ kūpe pradātavyaḥ // 53.121 //

कलुषं कटुकं लवणं विरसं सलिलं यदि वा शुभगन्धि भवेत् । तदनेन भवत्यमलं सुरसं सुसुगन्धि गुणैरपरैश्च युतम् ।। ५३.१२२ ।।

kaluṣaṃ kaṭukaṃ lavaṇaṃ virasaṃ salilaṃ yadi vā śubhagandhi bhavet / tadanena bhavatyamalaṃ surasaṃ susugandhi guṇairaparaiśca yutam // 53.122 //

हस्तो मघानुराधापुष्यधनिष्ठाउत्तराणि रोहिण्यः । शतभिषगित्यारम्भे कूपानां शस्यते भगणः ।। ५३.१२३ ।।

hasto maghānurādhāpuṣyadhaniṣṭhāuttarāṇi rohiṇyaḥ / śatabhiṣagityārambhe kūpānāṃ śasyate bhagaṇaḥ // 53.123 //

कृत्वा वरुणस्य बलिं वटवेतसकीलकं शिरास्थाने । कुसुमैर्गन्धैर्धूपैः सम्पूज्य निधापयेत्प्रथमम् ।। ५३.१२४ ।।

kṛtvā varuṇasya baliṃ vaṭavetasakīlakaṃ śirāsthāne / kusumairgandhairdhūpaiḥ sampūjya nidhāpayetprathamam // 53.124 //

मेघोद्भवं प्रथमं एव मया प्रदिष्टं ज्येष्ठां अतीत्य बलदेवमतादि दृष्ट्वा । [क्.५४.१२५अब् ।। भौमं दगार्गलं इदं कथितं द्वितीयं सम्यग्वराहमिहिरेण मुनिप्रसादात् ।।] क्.५४.१२५च्द् ।।

meghodbhavaṃ prathamaṃ eva mayā pradiṣṭaṃ jyeṣṭhāṃ atītya baladevamatādi dṛṣṭvā / [k.54.125ab // bhaumaṃ dagārgalaṃ idaṃ kathitaṃ dvitīyaṃ samyagvarāhamihireṇa muniprasādāt //] k.54.125cd //