54. 54. वृक्षायुर्वेदाध्यायः

प्रान्तच्छायाविनिर्मुक्ता न मनोज्ञा जलाशयाः । यस्मादतो जलप्रान्तेष्वारामान्विनिवेशयेत् ।। ५४.०१ ।।

prāntacchāyāvinirmuktā na manojñā jalāśayāḥ / yasmādato jalaprānteṣvārāmānviniveśayet // 54.01 //

मृद्वी भूः सर्ववृक्षाणां हिता तस्यां तिलान्वपेत् । पुष्पितांस्तांश्च मृद्नीयात् कर्मएतत्प्रथमं भुवः ।। ५४.०२ ।।

mṛdvī bhūḥ sarvavṛkṣāṇāṃ hitā tasyāṃ tilānvapet / puṣpitāṃstāṃśca mṛdnīyāt karmaetatprathamaṃ bhuvaḥ // 54.02 //

अरिष्टाशोकपुन्नागशिरीषाः सप्रियङ्गवः । मङ्गल्याः पूर्वं आरामे रोपणीया गृहेषु वा ।। ५४.०३ ।।

ariṣṭāśokapunnāgaśirīṣāḥ sapriyaṅgavaḥ / maṅgalyāḥ pūrvaṃ ārāme ropaṇīyā gṛheṣu vā // 54.03 //

पनसाशोककदलीजम्बूलकुचदाडिमाः । द्राक्षापालीवताश्चएव बीजपूरातिमुक्तकाः ।। ५४.०४ ।।

panasāśokakadalījambūlakucadāḍimāḥ / drākṣāpālīvatāścaeva bījapūrātimuktakāḥ // 54.04 //

एते द्रुमाः काण्डरोप्या गोमयेन प्रलेपिताः । मूलोच्छेदेऽथ वा स्कन्धे रोपणीयाः परं ततः ।। ५४.०५ ।।

ete drumāḥ kāṇḍaropyā gomayena pralepitāḥ / mūlocchede'tha vā skandhe ropaṇīyāḥ paraṃ tataḥ // 54.05 //

अजातशाखान्शिशिरे जातशाखान्हिमागमे । वर्षागमे च सुस्कन्धान्यथादिक्स्थान्प्ररोपयेत् ।। ५४.०६ ।।

ajātaśākhānśiśire jātaśākhānhimāgame / varṣāgame ca suskandhānyathādiksthānpraropayet // 54.06 //

घृतौशीरतिलक्षौद्रविडङ्गक्षीरगोमयैः । आमूलस्कन्धलिप्तानां संक्रामणविरोपणम् ।। ५४.०७ ।।

ghṛtauśīratilakṣaudraviḍaṅgakṣīragomayaiḥ / āmūlaskandhaliptānāṃ saṃkrāmaṇaviropaṇam // 54.07 //

शुचिर्भूत्वा तरोः पूजां कृत्वा स्नानानुलेपनैः । रोपयेद्रोपितश्चएव पत्रैस्तैरेव जायते ।। ५४.०८ ।।

śucirbhūtvā taroḥ pūjāṃ kṛtvā snānānulepanaiḥ / ropayedropitaścaeva patraistaireva jāyate // 54.08 //

सायं प्रातश्च घर्मऋतौ शीतकाले दिनान्तरे । वर्षासु च भुवः शोषे सेक्तव्या रोपिता द्रुमाः ।। ५४.०९ ।।

sāyaṃ prātaśca gharmaṛtau śītakāle dināntare / varṣāsu ca bhuvaḥ śoṣe sektavyā ropitā drumāḥ // 54.09 //

जम्बूवेतसवानीरकदम्बौदुम्बरार्जुनाः । बीजपूरकमृद्वीकालकुचाश्च सदाडिमाः ।। ५४.१० ।।

jambūvetasavānīrakadambaudumbarārjunāḥ / bījapūrakamṛdvīkālakucāśca sadāḍimāḥ // 54.10 //

वञ्जुलो नक्तमालश्च तिलकः पनसस्तथा । तिमिरोऽम्रातकश्चैति षोडशानूपजाः स्मृताः ।। ५४.११ ।।

vañjulo naktamālaśca tilakaḥ panasastathā / timiro'mrātakaścaiti ṣoḍaśānūpajāḥ smṛtāḥ // 54.11 //

उत्तमं विंशतिर्हस्ता मध्यमं षोडशान्तरम् । स्थानात्स्थानान्तरं कार्यं वृक्षाणां द्वादशावरम् ।। ५४.१२ ।।

uttamaṃ viṃśatirhastā madhyamaṃ ṣoḍaśāntaram / sthānātsthānāntaraṃ kāryaṃ vṛkṣāṇāṃ dvādaśāvaram // 54.12 //

अभ्यासजातास्तरवः सम्स्पृशन्तः परस्परम् । मिश्रैर्मूलैश्च न फलं सम्यग्यच्छन्ति पीडिताः ।। ५४.१३ ।।

abhyāsajātāstaravaḥ samspṛśantaḥ parasparam / miśrairmūlaiśca na phalaṃ samyagyacchanti pīḍitāḥ // 54.13 //

शीतवातऽतपै रोगो जायते पाण्डुपत्रता । अवृद्धिश्च प्रवालानां शाखाशोषो रसस्रुतिः ।। ५४.१४ ।।

śītavāta'tapai rogo jāyate pāṇḍupatratā / avṛddhiśca pravālānāṃ śākhāśoṣo rasasrutiḥ // 54.14 //

चिकित्सितं अथएतेषां शस्त्रेणऽदौ विशोधनम् । विडङ्गघृतपङ्काक्तान्सेचयेत्क्षीरवारिणा ।। ५४.१५ ।।

cikitsitaṃ athaeteṣāṃ śastreṇa'dau viśodhanam / viḍaṅgaghṛtapaṅkāktānsecayetkṣīravāriṇā // 54.15 //

फलनाशे कुलत्थैश्च माषैर्मुद्गैस्तिलैर्यवैः । शृतशीतपयःसेकः फलपुष्पसमृद्धये ।। ५४.१६ ।।

phalanāśe kulatthaiśca māṣairmudgaistilairyavaiḥ / śṛtaśītapayaḥsekaḥ phalapuṣpasamṛddhaye // 54.16 //

अविकाजशकृच्चूर्णस्यऽढके द्वे तिलऽढकम् । सक्तुप्रस्थो जलद्रोणो गोमांसतुलया सह ।। ५४.१७ ।।

avikājaśakṛccūrṇasya'ḍhake dve tila'ḍhakam / saktuprastho jaladroṇo gomāṃsatulayā saha // 54.17 //

सप्तरात्रौषितैरेतैः सेकः कार्यो वनस्पतेः । वल्मीगुल्मलतानां च फलपुष्पाय सर्वदा ।। ५४.१८ ।।

saptarātrauṣitairetaiḥ sekaḥ kāryo vanaspateḥ / valmīgulmalatānāṃ ca phalapuṣpāya sarvadā // 54.18 //

वासराणि दश दुग्धभावितं बीजं आज्ययुतहस्तयोजितम् । गोमयेन बहुशो विरूक्षितं क्रौडमार्गपिशितैश्च धूपितम् ।। ५४.१९ ।।

vāsarāṇi daśa dugdhabhāvitaṃ bījaṃ ājyayutahastayojitam / gomayena bahuśo virūkṣitaṃ krauḍamārgapiśitaiśca dhūpitam // 54.19 //

मांससूकरवसासमन्वितं रोपितं च परिकर्मितावनौ । क्षीरसंयुतजलावसेचितं जायते कुसुमयुक्तं एव तत् ।। ५४.२० ।।

māṃsasūkaravasāsamanvitaṃ ropitaṃ ca parikarmitāvanau / kṣīrasaṃyutajalāvasecitaṃ jāyate kusumayuktaṃ eva tat // 54.20 //

तिन्तिडीइत्यपि करोति वल्लरीं व्रीहिमाषतिलचूर्णसक्तुभिः । पूतिमांससहितैश्च सेचिता धूपिता च सततं हरिद्रया ।। ५४.२१ ।।

tintiḍīityapi karoti vallarīṃ vrīhimāṣatilacūrṇasaktubhiḥ / pūtimāṃsasahitaiśca secitā dhūpitā ca satataṃ haridrayā // 54.21 //

कपित्थवल्लीकरणाय मूलान्य् आस्फोतधात्रीधववासिकानाम् । पलाशिनी वेतससूर्यबल्ली श्यामातिमुक्तैः सहिताष्टमूली ।। ५४.२२ ।।

kapitthavallīkaraṇāya mūlāny āsphotadhātrīdhavavāsikānām / palāśinī vetasasūryaballī śyāmātimuktaiḥ sahitāṣṭamūlī // 54.22 //

क्षीरे शृते चाप्यनया सुशीते ताला शतं स्थाप्य कपित्थबीजम् । दिने दिने शोषितं अर्कपादैर् मासं विधिस्त्वेष ततोऽधिरोप्यम् ।। ५४.२३ ।।

kṣīre śṛte cāpyanayā suśīte tālā śataṃ sthāpya kapitthabījam / dine dine śoṣitaṃ arkapādair māsaṃ vidhistveṣa tato'dhiropyam // 54.23 //

हस्तऽयतं तद्द्विगुणं गभीरं खात्वावटं प्रोक्तजलावपूर्णम् । शुष्कं प्रदग्धं मधुसर्पिषा तत् प्रलेपयेद्भस्मसमन्वितन ।। ५४.२४ ।।

hasta'yataṃ taddviguṇaṃ gabhīraṃ khātvāvaṭaṃ proktajalāvapūrṇam / śuṣkaṃ pradagdhaṃ madhusarpiṣā tat pralepayedbhasmasamanvitana // 54.24 //

चूर्णीकृतैर्माषतिलैर्यवैश्च प्रपूरयेद्मृत्तिकयान्तरस्थैः । मत्स्यामिषाम्भस्सहितं च हन्याद् यावद्घनत्वं समुपागतं तत् ।। ५४.२५ ।।

cūrṇīkṛtairmāṣatilairyavaiśca prapūrayedmṛttikayāntarasthaiḥ / matsyāmiṣāmbhassahitaṃ ca hanyād yāvadghanatvaṃ samupāgataṃ tat // 54.25 //

उप्तं च बीजं चतुरङ्गुलाधो मत्स्याम्भसा मांसजलैश्च सिक्तम् । वल्ली भवत्याशु शुभप्रवाला विस्मापनी मण्डपं आवृणोति ।। ५४.२६ ।।

uptaṃ ca bījaṃ caturaṅgulādho matsyāmbhasā māṃsajalaiśca siktam / vallī bhavatyāśu śubhapravālā vismāpanī maṇḍapaṃ āvṛṇoti // 54.26 //

शतशोऽङ्कोलसम्भूतफलकल्केन भावितम् । एतत्तैलेन वा बीजं श्लैष्मातकफलेन वा ।। ५४.२७ ।।

śataśo'ṅkolasambhūtaphalakalkena bhāvitam / etattailena vā bījaṃ ślaiṣmātakaphalena vā // 54.27 //

वापितं करकौन्मिश्रमृदि तत्क्षणजन्मकम् । फलभारान्विता शाखा भवतिइति किं अद्भुतम् ।। ५४.२८ ।।

vāpitaṃ karakaunmiśramṛdi tatkṣaṇajanmakam / phalabhārānvitā śākhā bhavatiiti kiṃ adbhutam // 54.28 //

श्लेष्मातकस्य बीजानि निष्कुलीकृत्य भावयेत्प्राज्ञः । अङ्कोलविज्जलाद्भिश्छायायां सप्तकृत्वएवम् ।। ५४.२९ ।।

śleṣmātakasya bījāni niṣkulīkṛtya bhāvayetprājñaḥ / aṅkolavijjalādbhiśchāyāyāṃ saptakṛtvaevam // 54.29 //

माहिषगोमयघृष्टान्यस्य करीषे च तानि निक्षिप्य । करकाजलमृद्योगे न्युप्तान्यह्ना फलकराणि ।। ५४.३० ।।

māhiṣagomayaghṛṣṭānyasya karīṣe ca tāni nikṣipya / karakājalamṛdyoge nyuptānyahnā phalakarāṇi // 54.30 //

ध्रुवमृदुमूलविशाखा गुरुभं श्रवणस्तथाश्विनी हस्तः । उक्तानि दिव्यदृग्भिः पादपसंरोपणे भानि ।। ५४.३१ ।।

dhruvamṛdumūlaviśākhā gurubhaṃ śravaṇastathāśvinī hastaḥ / uktāni divyadṛgbhiḥ pādapasaṃropaṇe bhāni // 54.31 //