55. 55. प्रासादलक्षणाध्यायः

कृत्वा प्रभूतं सलिलं आरामान्विनिवेश्य च । देवताआयतनं कुर्याद्यशोधर्माभिवृद्धये ।। ५५.०१ ।।

kṛtvā prabhūtaṃ salilaṃ ārāmānviniveśya ca / devatāāyatanaṃ kuryādyaśodharmābhivṛddhaye // 55.01 //

इष्टापूर्तेन लभ्यन्ते ये लोकास्तान्बुभूषता । देवानां आलयः कार्यो द्वयं अपि अत्र दृश्यते ।। ५५.०२ ।।

iṣṭāpūrtena labhyante ye lokāstānbubhūṣatā / devānāṃ ālayaḥ kāryo dvayaṃ api atra dṛśyate // 55.02 //

सलिलौद्यानयुक्तेषु कृतेष्वकृतेषु च । स्थानेष्वेतेषु सान्निध्यं उपगच्छन्ति देवताः ।। ५५.०३ ।।

salilaudyānayukteṣu kṛteṣvakṛteṣu ca / sthāneṣveteṣu sānnidhyaṃ upagacchanti devatāḥ // 55.03 //

सरःसु नलिनीछत्रनिरस्तरविरश्मिषु । हंसांसऽक्षिप्तकह्लारवीथीविमलवारिषु ।। ५५.०४ ।।

saraḥsu nalinīchatranirastaraviraśmiṣu / haṃsāṃsa'kṣiptakahlāravīthīvimalavāriṣu // 55.04 //

हंसकारण्डवक्रौञ्चचक्रवाकविराविषु । पर्यन्तनिचुलच्छायाविश्रान्तजलचारिषु ।। ५५.०५ ।।

haṃsakāraṇḍavakrauñcacakravākavirāviṣu / paryantaniculacchāyāviśrāntajalacāriṣu // 55.05 //

क्रौञ्चकाञ्चीकलापाश्च कलहंसकलस्वराः । नद्यस्तोयांशुका यत्र शफरीकृतमेखलाः ।। ५५.०६ ।।

krauñcakāñcīkalāpāśca kalahaṃsakalasvarāḥ / nadyastoyāṃśukā yatra śapharīkṛtamekhalāḥ // 55.06 //

फुल्लतीरद्रुमौत्तंसाः सङ्गमश्रोणिमण्डलाः । पुलिनाभ्युन्नतौरस्या हंसवासाश् च निम्नगाः ।। ५५.०७ ।।

phullatīradrumauttaṃsāḥ saṅgamaśroṇimaṇḍalāḥ / pulinābhyunnataurasyā haṃsavāsāś ca nimnagāḥ // 55.07 //

वनौपान्तनदीशैलनिर्झरौपान्तभूमिषु । रमन्ते देवता नित्यं पुरेषुउद्यानवत्सु च ।। ५५.०८ ।।

vanaupāntanadīśailanirjharaupāntabhūmiṣu / ramante devatā nityaṃ pureṣuudyānavatsu ca // 55.08 //

भूमयो ब्राह्मणादीनां याः प्रोक्ता वास्तुकर्मणि । ता एव तेषां शस्यन्ते देवताआयतनेष्वपि ।। ५५.०९ ।।

bhūmayo brāhmaṇādīnāṃ yāḥ proktā vāstukarmaṇi / tā eva teṣāṃ śasyante devatāāyataneṣvapi // 55.09 //

चतुःषष्टिपदं कार्यं देवताआयतनं सदा । द्वारं च मध्यमं तस्मिन् समदिक्स्थं प्रशस्यते ।। ५५.१० ।।

catuḥṣaṣṭipadaṃ kāryaṃ devatāāyatanaṃ sadā / dvāraṃ ca madhyamaṃ tasmin samadiksthaṃ praśasyate // 55.10 //

यो विस्तारो भवेद्यस्य द्विगुणा तत्समुन्नतिः । उच्छ्रायाद्यस्तृतीयांशस्तेन तुल्या कटिः स्मृता ।। ५५.११ ।।

yo vistāro bhavedyasya dviguṇā tatsamunnatiḥ / ucchrāyādyastṛtīyāṃśastena tulyā kaṭiḥ smṛtā // 55.11 //

विस्तारार्धं भवेद्गर्भो भित्तयोऽन्याः समन्ततः । गर्भपादेन विस्तीर्णं द्वारं द्विगुणं उच्छ्रितम् ।। ५५.१२ ।।

vistārārdhaṃ bhavedgarbho bhittayo'nyāḥ samantataḥ / garbhapādena vistīrṇaṃ dvāraṃ dviguṇaṃ ucchritam // 55.12 //

उच्छ्रायात्पादविस्तीर्णा शाखा तद्वदुदुम्बरः । विस्तारपादप्रतिमं बाहुल्यं शाखयोः स्मृतम् ।। ५५.१३ ।।

ucchrāyātpādavistīrṇā śākhā tadvadudumbaraḥ / vistārapādapratimaṃ bāhulyaṃ śākhayoḥ smṛtam // 55.13 //

त्रिपञ्चसप्तनवभिः शाखाभिस्तत्प्रशस्यते । अधः शाखाचतुर्भागे प्रतीहारौ निवेशयेत् ।। । ५५.१४ ।।

tripañcasaptanavabhiḥ śākhābhistatpraśasyate / adhaḥ śākhācaturbhāge pratīhārau niveśayet // / 55.14 //

शेषं मङ्गल्यविहगैः श्रीवृक्षैः स्वस्तिकैर् घटैः । मिथुनैः पत्रवल्लीभिः प्रमथैश्चौपशोभयेत् ।। ५५.१५ ।।

śeṣaṃ maṅgalyavihagaiḥ śrīvṛkṣaiḥ svastikair ghaṭaiḥ / mithunaiḥ patravallībhiḥ pramathaiścaupaśobhayet // 55.15 //

द्वारमानाष्टभागऊना प्रतिमा स्यात्सपिण्डिका । द्वौ भागौ प्रतिमा तत्र तृतीयांशश्च पिण्डिका ।। ५५.१६ ।।

dvāramānāṣṭabhāgaūnā pratimā syātsapiṇḍikā / dvau bhāgau pratimā tatra tṛtīyāṃśaśca piṇḍikā // 55.16 //

मेरुमन्दरकैलासविमानच्छन्दनन्दनाः । समुद्गपद्मगरुडनन्दिवर्धनकुञ्जराः ।। ५५.१७ ।।

merumandarakailāsavimānacchandanandanāḥ / samudgapadmagaruḍanandivardhanakuñjarāḥ // 55.17 //

गुहराजो वृषो हंसः सर्वतोभद्रको घटः । सिंहो वृत्तश्चतुष्कोणः षोडशाष्टाश्रयस्तथा ।। ५५.१८ ।।

guharājo vṛṣo haṃsaḥ sarvatobhadrako ghaṭaḥ / siṃho vṛttaścatuṣkoṇaḥ ṣoḍaśāṣṭāśrayastathā // 55.18 //

इत्येते विंशतिः प्रोक्ताः प्रासादाः संज्ञया मया । यथोक्तानुक्रमेणएव लक्षणानि वदाम्यतः ।। ५५.१९ ।।

ityete viṃśatiḥ proktāḥ prāsādāḥ saṃjñayā mayā / yathoktānukrameṇaeva lakṣaṇāni vadāmyataḥ // 55.19 //

तत्र षडश्रिर्मेरुर्द्वादशभौमो विचित्रकुहरश्च । द्वारैर्युतश्चतुर्भिर्द्वात्रिंशद्धस्तविस्तीर्णः ।। ५५.२० ।।

tatra ṣaḍaśrirmerurdvādaśabhaumo vicitrakuharaśca / dvārairyutaścaturbhirdvātriṃśaddhastavistīrṇaḥ // 55.20 //

त्रिंशद्धस्तऽयामो दशभौमो मन्दरः शिखरयुक्तः । कैलासोऽपि शिखरवानष्टाविंशोऽष्टभौमश्च ।। ५५.२१ ।।

triṃśaddhasta'yāmo daśabhaumo mandaraḥ śikharayuktaḥ / kailāso'pi śikharavānaṣṭāviṃśo'ṣṭabhaumaśca // 55.21 //

जालगवाक्षकयुक्तो विमानसंज्ञस्त्रिसप्तकऽयामः । नन्दन इति षड्भौमो द्वात्रिंशः षोडशाण्डयुक्तः ।। ५५.२२ ।।

jālagavākṣakayukto vimānasaṃjñastrisaptaka'yāmaḥ / nandana iti ṣaḍbhaumo dvātriṃśaḥ ṣoḍaśāṇḍayuktaḥ // 55.22 //

वृत्तः समुद्गनामा पद्मः पद्मऽकृतिः शया अष्टौ । शृङ्गेणएकेन भवेदेकएव च भूमिका तस्य ।। ५५.२३ ।।

vṛttaḥ samudganāmā padmaḥ padma'kṛtiḥ śayā aṣṭau / śṛṅgeṇaekena bhavedekaeva ca bhūmikā tasya // 55.23 //

गरुडऽकृतिश्च गरुडो नन्दीइति च षट्चतुष्कविस्तीर्णः । कार्यस्तु सप्तभौमो विभूषितोऽण्डैस्तु विंशत्या ।। ५५.२४ ।।

garuḍa'kṛtiśca garuḍo nandīiti ca ṣaṭcatuṣkavistīrṇaḥ / kāryastu saptabhaumo vibhūṣito'ṇḍaistu viṃśatyā // 55.24 //

कुञ्जर इति गजपृष्ठः षोडशहस्तः समन्ततो मूलात् । गुहराजः षोडशकस्त्रिचन्द्रशाला भवेद्वलभी ।। ५५.२५ ।।

kuñjara iti gajapṛṣṭhaḥ ṣoḍaśahastaḥ samantato mūlāt / guharājaḥ ṣoḍaśakastricandraśālā bhavedvalabhī // 55.25 //

वृष एकभूमिशृङ्गो द्वादशहस्तः समन्ततो वृत्तः । हंसो हंसऽकारो घटोऽष्टहस्तः कलशरूपः ।। ५५.२६ ।।

vṛṣa ekabhūmiśṛṅgo dvādaśahastaḥ samantato vṛttaḥ / haṃso haṃsa'kāro ghaṭo'ṣṭahastaḥ kalaśarūpaḥ // 55.26 //

द्वारैर्युतश्चतुर्भिर्बहुशिखरो भवति सर्वतोभद्रः । बहुरुचिरचन्द्रशालः षड्विंशः पञ्चभौमश्च ।। ५५.२७ ।।

dvārairyutaścaturbhirbahuśikharo bhavati sarvatobhadraḥ / bahuruciracandraśālaḥ ṣaḍviṃśaḥ pañcabhaumaśca // 55.27 //

सिंहः सिंहऽक्रान्तो द्वादशकोणोऽष्टहस्तविस्तीर्णः । चत्वारोऽञ्जनरूपाः पञ्चाण्डयुतस्तु चतुरस्रः ।। ५५.२८ ।।

siṃhaḥ siṃha'krānto dvādaśakoṇo'ṣṭahastavistīrṇaḥ / catvāro'ñjanarūpāḥ pañcāṇḍayutastu caturasraḥ // 55.28 //

भूमिकाङ्गुलमानेन मयस्याष्टोत्तरं शतम् । सार्धं हस्तत्रयं चएव कथितं विश्वकर्मणा ।। ५५.२९ ।।

bhūmikāṅgulamānena mayasyāṣṭottaraṃ śatam / sārdhaṃ hastatrayaṃ caeva kathitaṃ viśvakarmaṇā // 55.29 //

प्राहुः स्थपतयश्चात्र मतं एकं विपश्चितः । कपोतपालिसंयुक्ता न्यूना गच्छन्ति तुल्यताम् ।। ५५.३० ।।

prāhuḥ sthapatayaścātra mataṃ ekaṃ vipaścitaḥ / kapotapālisaṃyuktā nyūnā gacchanti tulyatām // 55.30 //

प्रासादलक्षणं इदं कथितं समासाद् गर्गेण यद्विरचितं तदिहास्ति सर्वम् । मनुआदिभिर्विरचितानि पृथूनि यानि तत्संस्पृशन् प्रति मयात्र कृतोऽधिकारः ।। ५५.३१ ।।

prāsādalakṣaṇaṃ idaṃ kathitaṃ samāsād gargeṇa yadviracitaṃ tadihāsti sarvam / manuādibhirviracitāni pṛthūni yāni tatsaṃspṛśan prati mayātra kṛto'dhikāraḥ // 55.31 //