67. 67. पुरुषलक्षनाध्यायः

उन्मानमानगतिसंहतिसारवर्ण स्नेहस्वरप्रकृतिसत्त्वं अनूकं आदौ । क्षेत्रं मृजां च विधिवत्कुशलोऽवलोक्य सामुद्रविद्वदति यातं अनागतं वा ।। ६७.०१ ।।

unmānamānagatisaṃhatisāravarṇa snehasvaraprakṛtisattvaṃ anūkaṃ ādau / kṣetraṃ mṛjāṃ ca vidhivatkuśalo'valokya sāmudravidvadati yātaṃ anāgataṃ vā // 67.01 //

अस्वेदनौ मृदुतलौ कमलौदरऽभौ श्लिष्टाङ्गुली रुचिरताम्रनखौ सुपार्ष्णी । उष्णौ शिराविरहितौ सुनिगूढगुल्फौ कूर्मौन्नतौ च चरणौ मनुजेश्वरस्य ।। ६७.०२ ।।

asvedanau mṛdutalau kamalaudara'bhau śliṣṭāṅgulī ruciratāmranakhau supārṣṇī / uṣṇau śirāvirahitau sunigūḍhagulphau kūrmaunnatau ca caraṇau manujeśvarasya // 67.02 //

शूर्पऽकारविरूक्षपाण्डुरनखौ वक्रौ शिरासन्ततौ संशुष्कौ विरलाङ्गुली च चरणौ दारिद्र्यदुःखप्रदौ । मार्गायौत्कटकौ कषायसदृशौ वंशस्य विच्छेददौ ब्रह्मघ्नौ परिपक्वमृद्द्युतितलौ पीताव्अगम्यारतौ ।। ६७.०३ ।।

śūrpa'kāravirūkṣapāṇḍuranakhau vakrau śirāsantatau saṃśuṣkau viralāṅgulī ca caraṇau dāridryaduḥkhapradau / mārgāyautkaṭakau kaṣāyasadṛśau vaṃśasya vicchedadau brahmaghnau paripakvamṛddyutitalau pītāvagamyāratau // 67.03 //

प्रविरलतनुरोमवृत्तजङ्घा द्विरदकरप्रतिमैर्वरऊरुभिश्च । उपचितसमजानवश्च भूपा धनरहिताः श्वशृगालतुल्यजङ्घाः ।। ६७.०४ ।।

praviralatanuromavṛttajaṅghā dviradakarapratimairvaraūrubhiśca / upacitasamajānavaśca bhūpā dhanarahitāḥ śvaśṛgālatulyajaṅghāḥ // 67.04 //

रोमएकएकं कूपके पार्थिवानां द्वे द्वे ज्ञेये पण्डितश्रोत्रियाणाम् । ञ्याद्यैर्निःस्वा मानवा दुःखभाजः केशाश्चएवं निन्दिताः पूजिताश्च ।। ६७.०५ ।।

romaekaekaṃ kūpake pārthivānāṃ dve dve jñeye paṇḍitaśrotriyāṇām / ñyādyairniḥsvā mānavā duḥkhabhājaḥ keśāścaevaṃ ninditāḥ pūjitāśca // 67.05 //

निर्मांसजानुर्म्रियते प्रवासे सौभाग्यं अल्पैर्विकटैर्दरिद्राः । स्त्रीनिर्जिताश्चएव भवन्ति निम्नै राज्यं समांसैश्च महद्भिरायुः ।। ६७.०६ ।।

nirmāṃsajānurmriyate pravāse saubhāgyaṃ alpairvikaṭairdaridrāḥ / strīnirjitāścaeva bhavanti nimnai rājyaṃ samāṃsaiśca mahadbhirāyuḥ // 67.06 //

लिङ्गेऽल्पे धनवानपत्यरहितः स्थूलेऽपि हीनो धनैर् मेढ्रे वामनते सुतार्थरहितो वक्रेऽन्यथा पुत्रवान् । दारिद्र्यं विनते त्वधोऽल्पतनयो लिङ्गे शिरासन्तते स्थूलग्रन्थियुते सुखी मृदु करोत्यन्तं प्रमेहऽदिभिः ।। ६७.०७ ।।

liṅge'lpe dhanavānapatyarahitaḥ sthūle'pi hīno dhanair meḍhre vāmanate sutārtharahito vakre'nyathā putravān / dāridryaṃ vinate tvadho'lpatanayo liṅge śirāsantate sthūlagranthiyute sukhī mṛdu karotyantaṃ prameha'dibhiḥ // 67.07 //

कोशनिगूढैर्भूपा दीर्घैर्भग्नैश्च वित्तपरिहीनाः । ऋजुवृत्तशेफसो लघुशिरालशिश्नाश्च धनवन्तः ।। ६७.०८ ।।

kośanigūḍhairbhūpā dīrghairbhagnaiśca vittaparihīnāḥ / ṛjuvṛttaśephaso laghuśirālaśiśnāśca dhanavantaḥ // 67.08 //

जलमृत्युरेकवृषणो विषमैः स्त्रीचञ्चलः समैः क्षितिपः । ह्रस्वऽयुश्चौद्बद्धैः प्रलम्बवृषणस्य शतं आयुः ।। ६७.०९ ।।

jalamṛtyurekavṛṣaṇo viṣamaiḥ strīcañcalaḥ samaiḥ kṣitipaḥ / hrasva'yuścaudbaddhaiḥ pralambavṛṣaṇasya śataṃ āyuḥ // 67.09 //

रक्तैराढ्या मणिभिर्निर्द्रव्याः पाण्डुरैश्च मलिनैश्च । सुखिनः सशब्दमूत्रा निःस्वा निःशब्दधाराश्च ।। ६७.१० ।।

raktairāḍhyā maṇibhirnirdravyāḥ pāṇḍuraiśca malinaiśca / sukhinaḥ saśabdamūtrā niḥsvā niḥśabdadhārāśca // 67.10 //

द्वित्रिचतुर्धाराभिः प्रदक्षिणऽवर्तवलितमूत्राभिः । पृथिवीपतयो ज्ञेया विकीर्णमूत्राश्च धनहीनाः ।। ६७.११ ।।

dvitricaturdhārābhiḥ pradakṣiṇa'vartavalitamūtrābhiḥ / pṛthivīpatayo jñeyā vikīrṇamūtrāśca dhanahīnāḥ // 67.11 //

एकएव मूत्रधारा वलिता रूपप्रदा न सुतदात्री । स्निग्धौन्नतसममणयो धनवनितारत्नभोक्तारः । ६७.१२ ।।

ekaeva mūtradhārā valitā rūpapradā na sutadātrī / snigdhaunnatasamamaṇayo dhanavanitāratnabhoktāraḥ / 67.12 //

मणिभिश्च मध्यनिम्नैः कन्यापितरो भवन्ति निःस्वाश्च । बहुपशुभाजो मध्यौन्नतैश्च नात्युल्बणैर्धनिनः ।। ६७.१३ ।।

maṇibhiśca madhyanimnaiḥ kanyāpitaro bhavanti niḥsvāśca / bahupaśubhājo madhyaunnataiśca nātyulbaṇairdhaninaḥ // 67.13 //

परिशुष्कबस्तिशीर्षैर्धनरहिता दुर्भगाश्च विज्ञेयाः । कुसुमसमगन्धशुक्रा विज्ञातव्या महीपालाः ।। ६७.१४ ।।

pariśuṣkabastiśīrṣairdhanarahitā durbhagāśca vijñeyāḥ / kusumasamagandhaśukrā vijñātavyā mahīpālāḥ // 67.14 //

मधुगन्धे बहुवित्ता मत्स्यसगन्धे बहून्यपत्यानि । तनुशुक्रः स्त्रीजनको मांससगन्धो महाभोगी ।। ६७.१५ ।।

madhugandhe bahuvittā matsyasagandhe bahūnyapatyāni / tanuśukraḥ strījanako māṃsasagandho mahābhogī // 67.15 //

मदिरागन्धे यज्वा क्षारसगन्धे च रेतसि दरिद्रः । शीघ्रं मैथुनगामी दीर्घऽयुरतोऽन्यथाल्पायुः ।। ६७.१६ ।।

madirāgandhe yajvā kṣārasagandhe ca retasi daridraḥ / śīghraṃ maithunagāmī dīrgha'yurato'nyathālpāyuḥ // 67.16 //

निःस्वोऽतिस्थूलस्फिक्समांसलस्फिक्सुखान्वितो भवति । व्याघ्रान्तोऽध्यर्धस्फिग्मण्डूकस्फिग्नराधिपतिः ।। ६७.१७ ।।

niḥsvo'tisthūlasphiksamāṃsalasphiksukhānvito bhavati / vyāghrānto'dhyardhasphigmaṇḍūkasphignarādhipatiḥ // 67.17 //

सिंहकटिर्मनुजेन्द्रः कपिकरभकटिर्धनैः परित्यक्तः । समजठरा भोगयुता घटपिठरनिभौदरा निःस्वाः ।। ६७.१८ ।।

siṃhakaṭirmanujendraḥ kapikarabhakaṭirdhanaiḥ parityaktaḥ / samajaṭharā bhogayutā ghaṭapiṭharanibhaudarā niḥsvāḥ // 67.18 //

अविकलपार्श्वा धनिनो निम्नैर्वक्रैश्च भोगसन्त्यक्ताः । समकुक्षा भोगाढ्या निम्नाभिर्भोगपरिहीनाः ।। ६७.१९ ।।

avikalapārśvā dhanino nimnairvakraiśca bhogasantyaktāḥ / samakukṣā bhogāḍhyā nimnābhirbhogaparihīnāḥ // 67.19 //

उन्नतकुक्षाः क्षितिपाः कुटिलाः स्युर्मानवा विषमकुक्षाः । सर्पौदरा दरिद्रा भवन्ति बह्वाशिनश्चएव ।। ६७.२० ।।

unnatakukṣāḥ kṣitipāḥ kuṭilāḥ syurmānavā viṣamakukṣāḥ / sarpaudarā daridrā bhavanti bahvāśinaścaeva // 67.20 //

परिमण्डलौन्नताभिर्विस्तीर्णाभिश्च नाभिभिः सुखिनः । अल्पा त्वदृश्यनिम्ना नाभिः क्लेशऽवहा भवति ।। ६७.२१ ।।

parimaṇḍalaunnatābhirvistīrṇābhiśca nābhibhiḥ sukhinaḥ / alpā tvadṛśyanimnā nābhiḥ kleśa'vahā bhavati // 67.21 //

वलिमध्यगता विषमा शूलाद्बाधां करोति नैस्व्यं च । शाठ्यं वामऽवर्ता करोति मेधां प्रदक्षिणतः ।। ६७.२२ ।।

valimadhyagatā viṣamā śūlādbādhāṃ karoti naisvyaṃ ca / śāṭhyaṃ vāma'vartā karoti medhāṃ pradakṣiṇataḥ // 67.22 //

पार्श्वऽयता चिरऽयुषं उपरिष्टाच्चईश्वरं गवऽढ्यं अधः । शतपत्रकर्णिकाआभा नाभिर्मनुजेश्वरं कुरुते ।। ६७.२३ ।।

pārśva'yatā cira'yuṣaṃ upariṣṭāccaīśvaraṃ gava'ḍhyaṃ adhaḥ / śatapatrakarṇikāābhā nābhirmanujeśvaraṃ kurute // 67.23 //

शस्त्रान्तं स्त्रीभोगिनं आचार्यं बहुसुतं यथासंख्यम् । एकद्वित्रिचतुर्भिर्वलिभिर्विन्द्याद्नृपं त्ववलिम् ।। ६७.२४ ।।

śastrāntaṃ strībhoginaṃ ācāryaṃ bahusutaṃ yathāsaṃkhyam / ekadvitricaturbhirvalibhirvindyādnṛpaṃ tvavalim // 67.24 //

विषमवलयो मनुष्या भवन्त्यगम्याभिगामिनः पापाः । ऋजुवलयः सुखभाजः परदारद्वेषिणश्चएव ।। ६७.२५ ।।

viṣamavalayo manuṣyā bhavantyagamyābhigāminaḥ pāpāḥ / ṛjuvalayaḥ sukhabhājaḥ paradāradveṣiṇaścaeva // 67.25 //

मांसलमृदुभिः पार्श्वैः प्रदक्षिणऽवर्तरोमभिर्भूपाः । विपरीतैर्निर्द्रव्याः सुखपरिहीनाः परप्रेष्याः ।। ६७.२६ ।।

māṃsalamṛdubhiḥ pārśvaiḥ pradakṣiṇa'vartaromabhirbhūpāḥ / viparītairnirdravyāḥ sukhaparihīnāḥ parapreṣyāḥ // 67.26 //

सुभगा भवन्त्यनुद्वद्धचूचुका निर्धना विषमदीर्घैः । पीनौपचितनिमग्नैः क्षितिपतयश्चूचुकैः सुखिनः ।। ६७.२७ ।।

subhagā bhavantyanudvaddhacūcukā nirdhanā viṣamadīrghaiḥ / pīnaupacitanimagnaiḥ kṣitipatayaścūcukaiḥ sukhinaḥ // 67.27 //

हृदयं समुन्नतं पृथु न वेपनं मांसलं च नृपतीनाम् । अधनानां विपरीतं खररोमचितं शिरालं च ।। ६७.२८ ।।

hṛdayaṃ samunnataṃ pṛthu na vepanaṃ māṃsalaṃ ca nṛpatīnām / adhanānāṃ viparītaṃ khararomacitaṃ śirālaṃ ca // 67.28 //

समवक्षसोऽर्थवन्तः पीनैः शूरा ह्य् अकिञ्चनास्तनुभिः । विषमं वक्षो येषां ते निःस्वाः शस्त्रनिधनाश्च ।। ६७.२९ ।।

samavakṣaso'rthavantaḥ pīnaiḥ śūrā hy akiñcanāstanubhiḥ / viṣamaṃ vakṣo yeṣāṃ te niḥsvāḥ śastranidhanāśca // 67.29 //

विषमैर्विषमो जत्रुभिरर्थविहीनोऽस्थिसन्धिपरिणद्धैः । उन्नतजत्रुर्भोगी निम्नैर्निःस्वोऽर्थवान्पीनैः ।। ६७.३० ।।

viṣamairviṣamo jatrubhirarthavihīno'sthisandhipariṇaddhaiḥ / unnatajatrurbhogī nimnairniḥsvo'rthavānpīnaiḥ // 67.30 //

चिपिटग्रीवो निःस्वः शुष्का सशिरा च यस्य वा ग्रीवा । महिषग्रीवः शूरः शस्त्रान्तो वृषसमग्रीवः ।। ६७.३१ ।।

cipiṭagrīvo niḥsvaḥ śuṣkā saśirā ca yasya vā grīvā / mahiṣagrīvaḥ śūraḥ śastrānto vṛṣasamagrīvaḥ // 67.31 //

कम्बुग्रीवो राजा प्रलम्बकण्ठः प्रभक्षणो भवति । पृष्ठं अभग्नं अरोमशं अर्थवतां अशुभदं अतोऽन्यत् ।। ६७.३२ ।।

kambugrīvo rājā pralambakaṇṭhaḥ prabhakṣaṇo bhavati / pṛṣṭhaṃ abhagnaṃ aromaśaṃ arthavatāṃ aśubhadaṃ ato'nyat // 67.32 //

अस्वेदनपीनौन्नतसुगन्धसमरोमसङ्कुलाः कक्षाः । विज्ञातव्या धनिनां अतोऽन्यथार्थैर्विहीनानाम् ।। ६७.३३ ।।

asvedanapīnaunnatasugandhasamaromasaṅkulāḥ kakṣāḥ / vijñātavyā dhanināṃ ato'nyathārthairvihīnānām // 67.33 //

निर्मांसौ रोमचितौ भग्नावल्पौ च निर्धनस्यांसौ । विपुलावव्युच्छिन्नौ सुश्लिष्टौ सौख्यवीर्यवताम् ।। ६७.३४ ।।

nirmāṃsau romacitau bhagnāvalpau ca nirdhanasyāṃsau / vipulāvavyucchinnau suśliṣṭau saukhyavīryavatām // 67.34 //

करिकरसदृशौ वृत्तावाजान्ववलम्बिनौ समौ पीनौ । बाहू पृथिवीईशानां अधनानां रोमशौ ह्रस्वौ ।। ६७.३५ ।।

karikarasadṛśau vṛttāvājānvavalambinau samau pīnau / bāhū pṛthivīīśānāṃ adhanānāṃ romaśau hrasvau // 67.35 //

हस्ताङ्गुलयो दीर्घाश्चिरऽयुषां अवलिताश्च सुभगानाम् । मेधाविनां च सूक्ष्माश्चिपिटाः परकर्मनिरतानाम् ।। ६७.३६ ।।

hastāṅgulayo dīrghāścira'yuṣāṃ avalitāśca subhagānām / medhāvināṃ ca sūkṣmāścipiṭāḥ parakarmaniratānām // 67.36 //

स्थूलाभिर्धनरहिता बहिर्नताभिश्च शस्त्रनिर्याणाः । कपिसदृशकरा धनिनो व्याघ्रौपमपाणयः पापाः ।। ६७.३७ ।।

sthūlābhirdhanarahitā bahirnatābhiśca śastraniryāṇāḥ / kapisadṛśakarā dhanino vyāghraupamapāṇayaḥ pāpāḥ // 67.37 //

मणिबन्धनैर्निगूढैर्दृढैश्च सुश्लिष्टसन्धिभिर्भूपाः । हीनैर्हस्तच्छेदः श्लथैः सशब्दैश्च निर्द्रव्याः ।। ६७.३८ ।।

maṇibandhanairnigūḍhairdṛḍhaiśca suśliṣṭasandhibhirbhūpāḥ / hīnairhastacchedaḥ ślathaiḥ saśabdaiśca nirdravyāḥ // 67.38 //

पितृवित्तेन विहीना भवन्ति निम्नेन करतलेन नराः । संवृतनिम्नैर्धनिनः प्रोत्तानकराश्च दातारः ।। ६७.३९ ।।

pitṛvittena vihīnā bhavanti nimnena karatalena narāḥ / saṃvṛtanimnairdhaninaḥ prottānakarāśca dātāraḥ // 67.39 //

विषमैर्विषमा निःस्वाश्च करतलैरीश्वराश् तु लाक्षाभैः । पीतैरगम्यवनिताभिगामिनो निर्धना रूक्षैः ।। ६७.४० ।।

viṣamairviṣamā niḥsvāśca karatalairīśvarāś tu lākṣābhaiḥ / pītairagamyavanitābhigāmino nirdhanā rūkṣaiḥ // 67.40 //

तुषसदृशनखाः क्लीबाश्चिपिटैः स्फुटितैश्च वित्तसन्त्यक्ताः । कुनखविवर्णैः परतर्कुकाश्च ताम्रैश्चमूपतयः ।। ६७.४१ ।।

tuṣasadṛśanakhāḥ klībāścipiṭaiḥ sphuṭitaiśca vittasantyaktāḥ / kunakhavivarṇaiḥ paratarkukāśca tāmraiścamūpatayaḥ // 67.41 //

अङ्गुष्ठयवैराढ्याः सुतवन्तोऽङ्गुष्ठमूलजैश्च यवैः । दीर्घाङ्गुलिपर्वाणः सुभगा दीर्घऽयुषश्चएव ।। ६७.४२ ।।

aṅguṣṭhayavairāḍhyāḥ sutavanto'ṅguṣṭhamūlajaiśca yavaiḥ / dīrghāṅguliparvāṇaḥ subhagā dīrgha'yuṣaścaeva // 67.42 //

स्निग्धा निम्ना रेखा धनिनां तद्व्यत्ययेन निःस्वानाम् । विरलाङ्गुलयो निःस्वा धनसञ्चयिनो घनाङ्गुलयः ।। ६७.४३ ।।

snigdhā nimnā rekhā dhanināṃ tadvyatyayena niḥsvānām / viralāṅgulayo niḥsvā dhanasañcayino ghanāṅgulayaḥ // 67.43 //

तिस्रो रेखा मणिबन्धनौत्थिताः करतलौपगा नृपतेः । मीनयुगाङ्कितपाणिर्नित्यं सत्रप्रदो भवति ।। ६७.४४ ।।

tisro rekhā maṇibandhanautthitāḥ karatalaupagā nṛpateḥ / mīnayugāṅkitapāṇirnityaṃ satraprado bhavati // 67.44 //

वज्रऽकारा धनिनां विद्याभाजां च मीनपुच्छनिभाः । शङ्खऽतपत्रशिविकागजाश्वपद्मौपमा नृपतेः ।। ६७.४५ ।।

vajra'kārā dhanināṃ vidyābhājāṃ ca mīnapucchanibhāḥ / śaṅkha'tapatraśivikāgajāśvapadmaupamā nṛpateḥ // 67.45 //

कलशमृणालपताकाङ्कुशौपमाभिर्भवन्ति निधिपालाः । दामनिभाभिश्चऽढ्याः स्वस्तिकरूपाभिरैश्वर्यम् ।। ६७.४६ ।।

kalaśamṛṇālapatākāṅkuśaupamābhirbhavanti nidhipālāḥ / dāmanibhābhiśca'ḍhyāḥ svastikarūpābhiraiśvaryam // 67.46 //

चक्रासिपरशुतोमरशक्तिधनुःकुन्तसन्निभा रेखाः । कुर्वन्ति चमूनाथं यज्वानं उलूखलऽकाराः ।। ६७.४७ ।।

cakrāsiparaśutomaraśaktidhanuḥkuntasannibhā rekhāḥ / kurvanti camūnāthaṃ yajvānaṃ ulūkhala'kārāḥ // 67.47 //

मकरध्वजकोष्ठागारसन्निभाभिर्महाधनौपेताः । वेदीनिभेन चएवाग्निहोत्रिणो ब्रह्मतीर्थेन ।। ६७.४८ ।।

makaradhvajakoṣṭhāgārasannibhābhirmahādhanaupetāḥ / vedīnibhena caevāgnihotriṇo brahmatīrthena // 67.48 //

वापीदेवकुलऽद्यैर्धर्मं कुरुवन्ति च त्रिकोणाभिः । अङ्गुष्ठमूलरेखाः पुत्राः स्युर्दारिकाः सूक्ष्माः ।। ६७.४९ ।।

vāpīdevakula'dyairdharmaṃ kuruvanti ca trikoṇābhiḥ / aṅguṣṭhamūlarekhāḥ putrāḥ syurdārikāḥ sūkṣmāḥ // 67.49 //

रेखाः प्रदेशिनिगताः शतायुषं कल्पनीयं ऊनाभिः । छिन्नाभिर्द्रुमपतनं बहुरेखारेखिणो निःस्वाः ।। ६७.५० ।।

rekhāḥ pradeśinigatāḥ śatāyuṣaṃ kalpanīyaṃ ūnābhiḥ / chinnābhirdrumapatanaṃ bahurekhārekhiṇo niḥsvāḥ // 67.50 //

अतिकृशदीर्घैश्चिबुकैर्निर्द्रव्या मांसलैर्धनौपेताः । विम्बउपमैरवक्रैरधरैर्भूपास्तनुभिरस्वाः ।। ६७.५१ ।।

atikṛśadīrghaiścibukairnirdravyā māṃsalairdhanaupetāḥ / vimbaupamairavakrairadharairbhūpāstanubhirasvāḥ // 67.51 //

ओष्ठैः स्फुटितविखण्डितविवर्णरूक्षैश्च धनपरित्यक्ताः । स्निग्धा घनाश्च दशनाः सुतीक्ष्णदंष्ट्राः समाश्च शुभाः ।। ६७.५२ ।।

oṣṭhaiḥ sphuṭitavikhaṇḍitavivarṇarūkṣaiśca dhanaparityaktāḥ / snigdhā ghanāśca daśanāḥ sutīkṣṇadaṃṣṭrāḥ samāśca śubhāḥ // 67.52 //

जिह्वा रक्ता दीर्घा श्लक्ष्णा सुसमा च भोगिनो ज्ञेया । श्वेता कृष्णा परुषा निर्द्रव्याणां तथा तालु ।। ६७.५३ ।।

jihvā raktā dīrghā ślakṣṇā susamā ca bhogino jñeyā / śvetā kṛṣṇā paruṣā nirdravyāṇāṃ tathā tālu // 67.53 //

वक्त्रं सौम्यं संवृतं अमलं श्लक्ष्णं समं च भूपानाम् । विपरीतं क्लेशभुजां महामुखं दुर्भगाणां च ।। ६७.५४ ।।

vaktraṃ saumyaṃ saṃvṛtaṃ amalaṃ ślakṣṇaṃ samaṃ ca bhūpānām / viparītaṃ kleśabhujāṃ mahāmukhaṃ durbhagāṇāṃ ca // 67.54 //

स्त्रीमुखं अनपत्यानां शाठ्यवतां मण्डलं परिज्ञेयम् । दीर्घं निर्द्रव्याणां भीरुमुखाः पापकर्माणः ।। ६७.५५ ।।

strīmukhaṃ anapatyānāṃ śāṭhyavatāṃ maṇḍalaṃ parijñeyam / dīrghaṃ nirdravyāṇāṃ bhīrumukhāḥ pāpakarmāṇaḥ // 67.55 //

चतुरस्रं धूर्तानां निम्नं वक्रं च तनयरहितानाम् । कृपणानां अतिह्रस्वं सम्पूर्णं भोगिनां कान्तम् ।। ६७.५६ ।।

caturasraṃ dhūrtānāṃ nimnaṃ vakraṃ ca tanayarahitānām / kṛpaṇānāṃ atihrasvaṃ sampūrṇaṃ bhogināṃ kāntam // 67.56 //

अस्फुटिताग्रं स्निग्धं श्मश्रु शुभं मृदु च सन्नतं चएव । रक्तैः परुषैश्चौराः श्मश्रुभिरल्पैश्च विज्ञेयाः ।। ६७.५७ ।।

asphuṭitāgraṃ snigdhaṃ śmaśru śubhaṃ mṛdu ca sannataṃ caeva / raktaiḥ paruṣaiścaurāḥ śmaśrubhiralpaiśca vijñeyāḥ // 67.57 //

निर्मांसैः कर्णैः पापमृत्यवश्चर्पटैः सुबहुभोगाः । कृपणाश्च ह्रस्वकर्णाः शङ्कुश्रवणाश्चमूपतयः ।। ६७.५८ ।।

nirmāṃsaiḥ karṇaiḥ pāpamṛtyavaścarpaṭaiḥ subahubhogāḥ / kṛpaṇāśca hrasvakarṇāḥ śaṅkuśravaṇāścamūpatayaḥ // 67.58 //

रोमशकर्णा दीर्घऽयुषश्च धनभागिनो विपुलकर्णाः । क्रूराः शिरावनद्धैर्व्यालम्बैर्मांसलैः सुखिनः ।। ६७.५९ ।।

romaśakarṇā dīrgha'yuṣaśca dhanabhāgino vipulakarṇāḥ / krūrāḥ śirāvanaddhairvyālambairmāṃsalaiḥ sukhinaḥ // 67.59 //

भोगी त्वनिम्नगण्डो मन्त्री सम्पूर्णमांसगण्डो यः । सुखभाक्शुकसमनासश्चिरजीवी शुष्कनासश्च ।। ६७.६० ।।

bhogī tvanimnagaṇḍo mantrī sampūrṇamāṃsagaṇḍo yaḥ / sukhabhākśukasamanāsaścirajīvī śuṣkanāsaśca // 67.60 //

छिन्नानुरूपयागम्यगामिनो दीर्घया तु सौभाग्यम् । आकुञ्चितया चौरः स्त्रीमृत्युः स्याच्चिपिटनासः ।। ६७.६१ ।।

chinnānurūpayāgamyagāmino dīrghayā tu saubhāgyam / ākuñcitayā cauraḥ strīmṛtyuḥ syāccipiṭanāsaḥ // 67.61 //

धनिनोऽग्रवक्रनासा दक्षिणविनताः प्रभक्षणाः क्रूराः । ऋज्वी स्वल्पच्छिद्रा सुपुटा नासा सभाग्यानाम् ।। ६७.६२ ।।

dhanino'gravakranāsā dakṣiṇavinatāḥ prabhakṣaṇāḥ krūrāḥ / ṛjvī svalpacchidrā supuṭā nāsā sabhāgyānām // 67.62 //

धनिनां क्षुतं सकृद्द्वित्रिपिण्डितं ह्लादि सानुनादं च । दीर्घऽयुषां प्रमुक्तं विज्ञेयं संहतं चएव ।। ६७.६३ ।।

dhanināṃ kṣutaṃ sakṛddvitripiṇḍitaṃ hlādi sānunādaṃ ca / dīrgha'yuṣāṃ pramuktaṃ vijñeyaṃ saṃhataṃ caeva // 67.63 //

पद्मदलऽभैर्धनिनो रक्तान्तविलोचनाः श्रियः भाजः । मधुपिङ्गलैर्महार्था मार्जारविलोचनैः पापाः ।। ६७.६४ ।।

padmadala'bhairdhanino raktāntavilocanāḥ śriyaḥ bhājaḥ / madhupiṅgalairmahārthā mārjāravilocanaiḥ pāpāḥ // 67.64 //

हरिणाक्षा मण्डललोचनाश्च जिह्मैश्च लोचनैश्चौराः । क्रूराः केकरनेत्रा गजसदृशविलोचनाश्चमूपतयः ।। ६७.६५ ।।

hariṇākṣā maṇḍalalocanāśca jihmaiśca locanaiścaurāḥ / krūrāḥ kekaranetrā gajasadṛśavilocanāścamūpatayaḥ // 67.65 //

ऐश्वर्यं गम्भीरैर्नीलोत्पलकान्तिभिश्च विद्वांसः । अतिकृष्णतारकाणां अक्ष्णां उत्पाटनं भवति ।। ६७.६६ ।।

aiśvaryaṃ gambhīrairnīlotpalakāntibhiśca vidvāṃsaḥ / atikṛṣṇatārakāṇāṃ akṣṇāṃ utpāṭanaṃ bhavati // 67.66 //

मन्त्रित्वं स्थूलदृशां श्यावाक्षाणां भवति सौभाग्यम् । दीना दृग्निःस्वानां स्निग्धा विपुलार्थभोगवताम् ।। ६७.६७ ।।

mantritvaṃ sthūladṛśāṃ śyāvākṣāṇāṃ bhavati saubhāgyam / dīnā dṛgniḥsvānāṃ snigdhā vipulārthabhogavatām // 67.67 //

अभ्युन्नताभिरल्पऽयुषो विशालौन्नताभिरतिसुखिनः । विषमभ्रुवो दरिद्रा बालेन्दुनतभ्रुवः सधनाः ।। ६७.६८ ।।

abhyunnatābhiralpa'yuṣo viśālaunnatābhiratisukhinaḥ / viṣamabhruvo daridrā bālendunatabhruvaḥ sadhanāḥ // 67.68 //

दीर्घासंसक्ताभिर्धनिनः खण्डाभिरर्थपरिहीनाः । मध्यविनतभ्रुवो ये ते सक्ताः स्त्रीष्वगम्यासु ।। ६७.६९ ।।

dīrghāsaṃsaktābhirdhaninaḥ khaṇḍābhirarthaparihīnāḥ / madhyavinatabhruvo ye te saktāḥ strīṣvagamyāsu // 67.69 //

उन्नतविपुलैः शङ्खैर्धनिनो निम्नैः सुतार्थसन्त्यक्ताः । विषमललाटा विधना धनवन्तोऽर्धेन्दुसदृशेन ।। ६७.७० ।।

unnatavipulaiḥ śaṅkhairdhanino nimnaiḥ sutārthasantyaktāḥ / viṣamalalāṭā vidhanā dhanavanto'rdhendusadṛśena // 67.70 //

शुक्तिविशालैराचार्यता शिरासन्ततैरधर्मरताः । उन्नतशिराभिराढ्याः स्वस्तिकवत्संस्थिताभिश्च ।। ६७.७१ ।।

śuktiviśālairācāryatā śirāsantatairadharmaratāḥ / unnataśirābhirāḍhyāḥ svastikavatsaṃsthitābhiśca // 67.71 //

निम्नललाटा वधबन्धभागिनः क्रूरकर्मनिरताश्च । अभ्युन्नतैश्चमूपाः कृपणाः स्युः संवृतललाटाः ।। ६७.७२ ।।

nimnalalāṭā vadhabandhabhāginaḥ krūrakarmaniratāśca / abhyunnataiścamūpāḥ kṛpaṇāḥ syuḥ saṃvṛtalalāṭāḥ // 67.72 //

रुदितं अदीनं अनश्रु स्निग्धं च शुभऽवहं मनुष्याणाम् । रूक्षं दीनं प्रचुराश्रु चएव न शुभप्रदं पुंसाम् ।। ६७.७३ ।।

ruditaṃ adīnaṃ anaśru snigdhaṃ ca śubha'vahaṃ manuṣyāṇām / rūkṣaṃ dīnaṃ pracurāśru caeva na śubhapradaṃ puṃsām // 67.73 //

हसितं शुभदं अकम्पं सनिमीलितलोचनं तु पापस्य । दुष्टस्य हसितं असकृत्सौन्मादस्यासकृत्प्रान्ते ।। ६७.७४ ।।

hasitaṃ śubhadaṃ akampaṃ sanimīlitalocanaṃ tu pāpasya / duṣṭasya hasitaṃ asakṛtsaunmādasyāsakṛtprānte // 67.74 //

तिस्रो रेखाः शतजीविनां ललाटऽयताः स्थिता यदि ताः । चतसृभिरवनीशत्वं नवतिश्चऽयुः सपञ्चाब्दा ।। ६७.७५ ।।

tisro rekhāḥ śatajīvināṃ lalāṭa'yatāḥ sthitā yadi tāḥ / catasṛbhiravanīśatvaṃ navatiśca'yuḥ sapañcābdā // 67.75 //

विच्छिन्नाभिश्चागम्यगामिनो नवतिरप्यरेखेण । केशान्तौपगताभी रेखाभिरशीतिवर्षऽयुः ।। ६७.७६ ।।

vicchinnābhiścāgamyagāmino navatirapyarekheṇa / keśāntaupagatābhī rekhābhiraśītivarṣa'yuḥ // 67.76 //

पञ्चभिरायुः सप्ततिरेकाग्रावस्थिताभिरपि षष्टिः । बहुरेखेण शतार्धं चत्वारिंशच्च वक्राभिः ।। ६७.७७ ।।

pañcabhirāyuḥ saptatirekāgrāvasthitābhirapi ṣaṣṭiḥ / bahurekheṇa śatārdhaṃ catvāriṃśacca vakrābhiḥ // 67.77 //

भ्रूलग्नाभिस्त्रिंशद्विंशतिकश्चएव वामवक्राभिः । क्षुद्राभिः स्वल्पऽयुर्न्यूनाभिश्चान्तरे कल्प्यम् ।। ६७.७८ ।।

bhrūlagnābhistriṃśadviṃśatikaścaeva vāmavakrābhiḥ / kṣudrābhiḥ svalpa'yurnyūnābhiścāntare kalpyam // 67.78 //

परिमण्डलैर्गवऽढ्याश्छत्रऽकारैः शिरोभिरवनीशाः । चिपिटैः पितृमातृघ्नाः करोटिशिरसां चिरान्मृत्युः ।। ६७.७९ ।।

parimaṇḍalairgava'ḍhyāśchatra'kāraiḥ śirobhiravanīśāḥ / cipiṭaiḥ pitṛmātṛghnāḥ karoṭiśirasāṃ cirānmṛtyuḥ // 67.79 //

घटमूर्धाध्वानरुचिर्द्विमस्तकः पापकृद्धनैस्त्यक्तः । निम्नं तु शिरो महतां बहुनिम्नं अनर्थदं भवति ।। ६७.८० ।।

ghaṭamūrdhādhvānarucirdvimastakaḥ pāpakṛddhanaistyaktaḥ / nimnaṃ tu śiro mahatāṃ bahunimnaṃ anarthadaṃ bhavati // 67.80 //

एकएकभवैः स्निग्धैः कृष्णैराकुञ्चितैरभिन्नाग्रैः । मृदुभिर्न चातिबहुभिः केशैः सुखभाग्नरेन्द्रो वा ।। ६७.८१ ।।

ekaekabhavaiḥ snigdhaiḥ kṛṣṇairākuñcitairabhinnāgraiḥ / mṛdubhirna cātibahubhiḥ keśaiḥ sukhabhāgnarendro vā // 67.81 //

बहुमूलविषमकपिलाः स्थूलस्फुटिताग्रपरुषह्रस्वाश्च । अतिकुटिलाश्चातिघनाश्च मूर्धजा वित्तहीनानाम् ।। ६७.८२ ।।

bahumūlaviṣamakapilāḥ sthūlasphuṭitāgraparuṣahrasvāśca / atikuṭilāścātighanāśca mūrdhajā vittahīnānām // 67.82 //

यद्यद्गात्रं रूक्षं मांसविहीनं शिरावनद्धं च । तत्तदनिष्टं प्रोक्तं विपरीतं अतः शुभं सर्वम् ।। ६७.८३ ।।

yadyadgātraṃ rūkṣaṃ māṃsavihīnaṃ śirāvanaddhaṃ ca / tattadaniṣṭaṃ proktaṃ viparītaṃ ataḥ śubhaṃ sarvam // 67.83 //

त्रिषु विपुलो गम्भीरस्त्रिष्वेव षडुन्नतश्चतुर्ह्रस्वः । सप्तसु रक्तो राजा पञ्चसु दीर्घश्च सूक्ष्मश्च ।। ६७.८४ ।।

triṣu vipulo gambhīrastriṣveva ṣaḍunnataścaturhrasvaḥ / saptasu rakto rājā pañcasu dīrghaśca sūkṣmaśca // 67.84 //

नाभी स्वरः सत्त्वं इति प्रशस्तं गम्भीरं एतत्त्रितयं नराणाम् । उरो ललाटं वदनं च पुंसां विस्तीर्णं एतत्त्रितयं प्रशस्तम् ।। ६७.८५ ।।

nābhī svaraḥ sattvaṃ iti praśastaṃ gambhīraṃ etattritayaṃ narāṇām / uro lalāṭaṃ vadanaṃ ca puṃsāṃ vistīrṇaṃ etattritayaṃ praśastam // 67.85 //

वक्षोऽथ कक्षा नखनासिकाआस्यं कृकाटिका चैति षडुन्नतानि । ह्रस्वानि चत्वारि च लिङ्गपृष्ठं ग्रीवा च जङ्घे च हितप्रदानि ।। ६७.८६ ।।

vakṣo'tha kakṣā nakhanāsikāāsyaṃ kṛkāṭikā caiti ṣaḍunnatāni / hrasvāni catvāri ca liṅgapṛṣṭhaṃ grīvā ca jaṅghe ca hitapradāni // 67.86 //

नेत्रान्तपादकरताल्वधरोष्ठजिह्वा रक्ता नखाश्च खलु सप्त सुखऽवहानि । सूक्ष्माणि पञ्च दशनाङ्गुलिपर्वकेशाः साकं त्वचा कररुहा न च दुःखितानाम् ।। ६७.८७ ।।

netrāntapādakaratālvadharoṣṭhajihvā raktā nakhāśca khalu sapta sukha'vahāni / sūkṣmāṇi pañca daśanāṅguliparvakeśāḥ sākaṃ tvacā kararuhā na ca duḥkhitānām // 67.87 //

हनुलोचनबाहुनासिकाः स्तनयोरन्तरं अत्र पञ्चमम् । इति दीर्घं इदं तु पञ्चकं न भवत्येव नृणां अभूभृताम् ।। ६७.८८ ।।

hanulocanabāhunāsikāḥ stanayorantaraṃ atra pañcamam / iti dīrghaṃ idaṃ tu pañcakaṃ na bhavatyeva nṛṇāṃ abhūbhṛtām // 67.88 //

छाया शुभाशुभफलानि निवेदयन्ती लक्ष्या मनुष्यपशुपक्षिषु लक्षणज्ञैः । तेजोगुणान्बहिरपि प्रविकाशयन्ती दिपप्रभा स्फटिकरत्नघटस्थिताइव ।। ६७.८९ ।।

chāyā śubhāśubhaphalāni nivedayantī lakṣyā manuṣyapaśupakṣiṣu lakṣaṇajñaiḥ / tejoguṇānbahirapi pravikāśayantī dipaprabhā sphaṭikaratnaghaṭasthitāiva // 67.89 //

स्निग्धद्विजत्वग्नखरोमकेशाश् छाया सुगन्धा च महीसमुत्था । तुष्ट्यर्थलाभाभ्युदयान्करोति धर्मस्य चाहन्यहनि प्रवृत्तिम् ।। ६७.९० ।।

snigdhadvijatvagnakharomakeśāś chāyā sugandhā ca mahīsamutthā / tuṣṭyarthalābhābhyudayānkaroti dharmasya cāhanyahani pravṛttim // 67.90 //

स्निग्धा सिताच्छहरिता नयनाभिरामा सौभाग्यमार्दवसुखाभ्युदयान्करोति । सर्वार्थसिद्धिजननी जननीइव चऽप्या छाया फलं तनुभृतां शुभं आदधाति ।। ६७.९१ ।।

snigdhā sitācchaharitā nayanābhirāmā saubhāgyamārdavasukhābhyudayānkaroti / sarvārthasiddhijananī jananīiva ca'pyā chāyā phalaṃ tanubhṛtāṃ śubhaṃ ādadhāti // 67.91 //

चण्डाधृष्या पद्महेमाग्निवर्णा युक्ता तेजोविक्रमैः सप्रतापैः । आग्नेयिइति प्राणिनां स्याज्जयाय क्षिप्रं सिद्धिं वाञ्छितार्थस्य दत्ते ।। ६७.९२ ।।

caṇḍādhṛṣyā padmahemāgnivarṇā yuktā tejovikramaiḥ sapratāpaiḥ / āgneyiiti prāṇināṃ syājjayāya kṣipraṃ siddhiṃ vāñchitārthasya datte // 67.92 //

मलिनपरुषकृष्णा पापगन्धानिलौत्था जनयति वधबन्धव्याध्यनर्थार्थनाशान् । स्फटिकसदृशरूपा भाग्ययुक्ताआत्युदारा निधिरिव गगनौत्था श्रेयसां स्वच्छवर्णा ।। ६७.९३ ।।

malinaparuṣakṛṣṇā pāpagandhānilautthā janayati vadhabandhavyādhyanarthārthanāśān / sphaṭikasadṛśarūpā bhāgyayuktāātyudārā nidhiriva gaganautthā śreyasāṃ svacchavarṇā // 67.93 //

छायाः क्रमेण कुजलाग्न्यनिलाम्बरौत्थाः के चिद्वदन्ति दश ताश्च यथानुपूर्व्या । सूर्याब्जनाभपुरुहूतयमौडुपानां तुल्यास्तु लक्षणफलैरिति तत्समासः ।। ६७.९४ ।।

chāyāḥ krameṇa kujalāgnyanilāmbarautthāḥ ke cidvadanti daśa tāśca yathānupūrvyā / sūryābjanābhapuruhūtayamauḍupānāṃ tulyāstu lakṣaṇaphalairiti tatsamāsaḥ // 67.94 //

करिवृषरथौघभेरीमृदङ्गसिंहाभ्रनिःस्वना भूपाः । गर्दभजर्जररूक्षस्वराश्च धनसौख्यसन्त्यक्ताः ।। ६७.९५ ।।

karivṛṣarathaughabherīmṛdaṅgasiṃhābhraniḥsvanā bhūpāḥ / gardabhajarjararūkṣasvarāśca dhanasaukhyasantyaktāḥ // 67.95 //

सप्त भवन्ति च सारा मेदोमज्जात्वगस्थिशुक्राणि । रुधिरं मांसं चैति प्राणभृतां तत्समासफलम् ।। ६७.९६ ।।

sapta bhavanti ca sārā medomajjātvagasthiśukrāṇi / rudhiraṃ māṃsaṃ caiti prāṇabhṛtāṃ tatsamāsaphalam // 67.96 //

ताल्वोष्ठदन्तपालीजिह्वानेत्रान्तपायुकरचरणैः । रक्ते तु रक्तसारा बहुसुखवनितार्थपुत्रयुताः ।। ६७.९७ ।।

tālvoṣṭhadantapālījihvānetrāntapāyukaracaraṇaiḥ / rakte tu raktasārā bahusukhavanitārthaputrayutāḥ // 67.97 //

स्निग्धत्वक्का धनिनो मृदुभिः सुभगा विचक्षणास्तनुभिः । मज्जामेदःसाराः सुशरीराः पुत्रवित्तयुताः ।। ६७.९८ ।।

snigdhatvakkā dhanino mṛdubhiḥ subhagā vicakṣaṇāstanubhiḥ / majjāmedaḥsārāḥ suśarīrāḥ putravittayutāḥ // 67.98 //

स्थूलास्थिरस्थिसारो बलवान्विद्यान्तगः सुरूपश्च । बहुगुरुशुक्राः सुभगा विद्वांसो रूपवन्तश्च ।। ६७.९९ ।।

sthūlāsthirasthisāro balavānvidyāntagaḥ surūpaśca / bahuguruśukrāḥ subhagā vidvāṃso rūpavantaśca // 67.99 //

उपचितदेहो विद्वान्धनी सुरूपश्च मांससारो यः । सङ्घाता इति च सुश्लिष्टसन्धिता सुखभुजो ज्ञेया ।। ६७.१०० ।।

upacitadeho vidvāndhanī surūpaśca māṃsasāro yaḥ / saṅghātā iti ca suśliṣṭasandhitā sukhabhujo jñeyā // 67.100 //

स्नेहः पञ्चसु लक्ष्यो वाग्जिह्वादन्तनेत्रनखसंस्थः । सुतधनसौभाग्ययुताः स्निग्धैस्तैर्निर्धना रूक्षैः ।। ६७.१०१ ।।

snehaḥ pañcasu lakṣyo vāgjihvādantanetranakhasaṃsthaḥ / sutadhanasaubhāgyayutāḥ snigdhaistairnirdhanā rūkṣaiḥ // 67.101 //

द्युतिमान्वर्णस्निग्धः क्षितिपानां मध्यमः सुतार्थवताम् । रूक्षो धनहीनानां शुद्धः शुभदो न सङ्कीर्णः ।। ६७.१०२ ।।

dyutimānvarṇasnigdhaḥ kṣitipānāṃ madhyamaḥ sutārthavatām / rūkṣo dhanahīnānāṃ śuddhaḥ śubhado na saṅkīrṇaḥ // 67.102 //

साध्यं अनूकं वक्त्राद्गोवृषशार्दूलसिंहगरुडमुखाः । अप्रतिहतप्रतापा जितरिपवो मानवैन्द्राश्च ।। ६७.१०३ ।।

sādhyaṃ anūkaṃ vaktrādgovṛṣaśārdūlasiṃhagaruḍamukhāḥ / apratihatapratāpā jitaripavo mānavaindrāśca // 67.103 //

वानरमहिषवराहाजतुल्यवदनाः श्रुतअर्थसुखभाजः । गर्दभकरभप्रतिमैर्मुखैः शरीरैश्च निःस्वसुखाः ।। ६७.१०४ ।।

vānaramahiṣavarāhājatulyavadanāḥ śrutaarthasukhabhājaḥ / gardabhakarabhapratimairmukhaiḥ śarīraiśca niḥsvasukhāḥ // 67.104 //

अष्टशतं षण्णवतिः परिमाणं चतुरशीतिरिति पुंसाम् । उत्तमसमहीनानां अङ्गुलसङ्ख्या स्वमानेन ।। ६७.१०५ ।।

aṣṭaśataṃ ṣaṇṇavatiḥ parimāṇaṃ caturaśītiriti puṃsām / uttamasamahīnānāṃ aṅgulasaṅkhyā svamānena // 67.105 //

भारार्धतनुः सुखभाक्तुलितोऽतो दुःखभाग्भवत्यूनः । भारोऽतिवाढ्यानां अध्यर्धः सर्वधरणीशः ।। ६७.१०६ ।।

bhārārdhatanuḥ sukhabhāktulito'to duḥkhabhāgbhavatyūnaḥ / bhāro'tivāḍhyānāṃ adhyardhaḥ sarvadharaṇīśaḥ // 67.106 //

विंशतिवर्षा नारी पुरुषः खलु पञ्चविंशतिभिरब्दैः । अर्हति मानौन्मानं जीवितभागे चतुर्थे वा ।। ६७.१०७ ।।

viṃśativarṣā nārī puruṣaḥ khalu pañcaviṃśatibhirabdaiḥ / arhati mānaunmānaṃ jīvitabhāge caturthe vā // 67.107 //

भूजलशिख्यनिलाम्बरसुरनररक्षः पिशाचकतिरश्चाम् । सत्त्वेन भवति पुरुषो लक्षणं एतद्भवति तेषाम् ।। ६७.१०८ ।।

bhūjalaśikhyanilāmbarasuranararakṣaḥ piśācakatiraścām / sattvena bhavati puruṣo lakṣaṇaṃ etadbhavati teṣām // 67.108 //

महीस्वभावः शुभपुष्पगन्धः सम्भोगवान्सुश्वसनः स्थिरश्च । तोयस्वभावो बहुतोयपायी प्रियाभिभाषी रसभाजनश् च ।। ६७.१०९ ।।

mahīsvabhāvaḥ śubhapuṣpagandhaḥ sambhogavānsuśvasanaḥ sthiraśca / toyasvabhāvo bahutoyapāyī priyābhibhāṣī rasabhājanaś ca // 67.109 //

अग्निप्रकृत्या चपलोऽतितीक्ष्णश् चण्डः क्षुधऽलुर्बहुभोजनश्च । वायोः स्वभावेन चलः कृशश्च क्षिप्रं च कोपस्य वशं प्रयाति ।। ६७.११० ।।

agniprakṛtyā capalo'titīkṣṇaś caṇḍaḥ kṣudha'lurbahubhojanaśca / vāyoḥ svabhāvena calaḥ kṛśaśca kṣipraṃ ca kopasya vaśaṃ prayāti // 67.110 //

खप्रकृतिर्निपुणो विवृतऽस्यः शब्दगतेः कुशलः सुशिराङ्गः । त्यागयुतः पुरुषो मृदुकोपः स्नेहरतश्च भवेत्सुरसत्त्वः ।। ६७.१११ ।।

khaprakṛtirnipuṇo vivṛta'syaḥ śabdagateḥ kuśalaḥ suśirāṅgaḥ / tyāgayutaḥ puruṣo mṛdukopaḥ sneharataśca bhavetsurasattvaḥ // 67.111 //

मर्त्यसत्त्वसंयुतो गीतभूषणप्रियः । संविभागशीलवान्नित्यं एव मानवः ।। ६७.११२ ।।

martyasattvasaṃyuto gītabhūṣaṇapriyaḥ / saṃvibhāgaśīlavānnityaṃ eva mānavaḥ // 67.112 //

तीक्ष्णप्रकोपः खलचेष्टितश्च पापश्च सत्त्वेन निशाचराणाम् । पिशाचसत्त्वश्चपलो मलाक्तो बहुप्रलापी च समुल्बणाङ्गः ।। ६७.११३ ।।

tīkṣṇaprakopaḥ khalaceṣṭitaśca pāpaśca sattvena niśācarāṇām / piśācasattvaścapalo malākto bahupralāpī ca samulbaṇāṅgaḥ // 67.113 //

भीरुः क्षुधाआलुर्बहुभुक्च यः स्याद् ज्ञेयश्च सत्त्वेन नरस्तिरश्चाम् । एवं नराणां प्रकृतिः प्रदिष्टा यल्लक्षणज्ञाः प्रवदन्ति सत्त्वम् ।। ६७.११४ ।।

bhīruḥ kṣudhāālurbahubhukca yaḥ syād jñeyaśca sattvena narastiraścām / evaṃ narāṇāṃ prakṛtiḥ pradiṣṭā yallakṣaṇajñāḥ pravadanti sattvam // 67.114 //

शार्दूलहंससमदद्विपगोपतीनां तुल्या भवन्ति गतिभिः शिखिनां च भूपाः । येषां च शब्दरहितं स्तिमितं च यातं तेऽपिइश्वरा द्रुतपरिप्लुतगा दरिद्राः ।। ६७.११५ ।।

śārdūlahaṃsasamadadvipagopatīnāṃ tulyā bhavanti gatibhiḥ śikhināṃ ca bhūpāḥ / yeṣāṃ ca śabdarahitaṃ stimitaṃ ca yātaṃ te'piiśvarā drutapariplutagā daridrāḥ // 67.115 //

श्रान्तस्य यानं अशनं च बुभुक्षितस्य पानं तृषापरिगतस्य भयेषु रक्षा । एतानि यस्य पुरुषस्य भवन्ति काले धन्यं वदन्ति खलु तं नरलक्षणज्ञाः ।। ६७.११६ ।।

śrāntasya yānaṃ aśanaṃ ca bubhukṣitasya pānaṃ tṛṣāparigatasya bhayeṣu rakṣā / etāni yasya puruṣasya bhavanti kāle dhanyaṃ vadanti khalu taṃ naralakṣaṇajñāḥ // 67.116 //

पुरुषलक्षणं उक्तं इदं मया मुनिमतान्यवलोक्य समासतः । [क्.६८.११७अब् ।। इदं अधीत्य नरो नृपसम्मतो भवति सर्वजनस्य च वल्लभः ।।] क्.६८.११७च्द् ।।

puruṣalakṣaṇaṃ uktaṃ idaṃ mayā munimatānyavalokya samāsataḥ / [k.68.117ab // idaṃ adhītya naro nṛpasammato bhavati sarvajanasya ca vallabhaḥ //] k.68.117cd //