68. 68. पञ्चमनुष्यविभागाध्यायः

ताराग्रहैर्बलयुतैः स्वक्षेत्रस्वौच्चगैश्चतुष्टयगैः । पञ्च पुरुषाः प्रशस्ता जायन्ते तानहं वक्ष्ये ।। ६८.०१ ।।

tārāgrahairbalayutaiḥ svakṣetrasvauccagaiścatuṣṭayagaiḥ / pañca puruṣāḥ praśastā jāyante tānahaṃ vakṣye // 68.01 //

जीवेन भवति हंसः सौरेण शशः कुजेन रुचकश्च । भद्रो बुधेन बलिना मालव्यो दैत्यपूज्येन ।। ६८.०२ ।।

jīvena bhavati haṃsaḥ saureṇa śaśaḥ kujena rucakaśca / bhadro budhena balinā mālavyo daityapūjyena // 68.02 //

सत्त्वं अहीनं सूर्यात्शारीरं मानसं च चन्द्रबलात् । यद्राशिभेदयुक्तावेतौ तल्लक्षणः स पुमान् ।। ६८.०३ ।।

sattvaṃ ahīnaṃ sūryātśārīraṃ mānasaṃ ca candrabalāt / yadrāśibhedayuktāvetau tallakṣaṇaḥ sa pumān // 68.03 //

तद्धातुमहाभूतप्रकृतिद्युतिवर्णसत्त्वरूपऽद्यैः । अबलरविइन्दुयुतैस्तैः सङ्कीर्णा लक्षणैः पुरुषाः ।। ६८.०४ ।।

taddhātumahābhūtaprakṛtidyutivarṇasattvarūpa'dyaiḥ / abalaraviinduyutaistaiḥ saṅkīrṇā lakṣaṇaiḥ puruṣāḥ // 68.04 //

भौमात्सत्त्वं गुरुता बुधात्सुरेज्यात्स्वरः सितात्स्नेहः । वर्णः सौरादेषां गुणदोषैः साध्वसाधुत्वम् ।। ६८.०५ ।।

bhaumātsattvaṃ gurutā budhātsurejyātsvaraḥ sitātsnehaḥ / varṇaḥ saurādeṣāṃ guṇadoṣaiḥ sādhvasādhutvam // 68.05 //

सङ्कीर्णाः स्युर्न नृपा दशासु तेषां भवन्ति सुखभाजः । रिपुगृहनीचौच्चच्युतसत्पापनिरीक्षणैर्भेदाः ।। ६८.०६ ।।

saṅkīrṇāḥ syurna nṛpā daśāsu teṣāṃ bhavanti sukhabhājaḥ / ripugṛhanīcauccacyutasatpāpanirīkṣaṇairbhedāḥ // 68.06 //

षण्णवतिरङ्गुलानां व्यायामो दीर्घता च हंसस्य । शशरुचकभद्रमालव्यसंज्ञितास्त्र्यङ्गुलविवृद्ध्या ।। ६८.०७ ।।

ṣaṇṇavatiraṅgulānāṃ vyāyāmo dīrghatā ca haṃsasya / śaśarucakabhadramālavyasaṃjñitāstryaṅgulavivṛddhyā // 68.07 //

यः सात्त्विकस्तस्य दया स्थिरत्वं सत्त्वऽर्जवं ब्राह्मणदेवभक्तिः । रजोअधिकः काव्यकलाक्रतुस्त्री संसक्तचित्तः पुरुषोऽतिशूरः ।। ६८.०८ ।।

yaḥ sāttvikastasya dayā sthiratvaṃ sattva'rjavaṃ brāhmaṇadevabhaktiḥ / rajoadhikaḥ kāvyakalākratustrī saṃsaktacittaḥ puruṣo'tiśūraḥ // 68.08 //

तमोअधिको वञ्चयिता परेषां मूर्खोऽलसः क्रोधपरोऽतिनिद्रः । मिश्रैर्गुणैः सत्त्वरजस्तमोभिर् मिश्रास्तु ते सप्त सह प्रभेदैः ।। ६८.०९ ।।

tamoadhiko vañcayitā pareṣāṃ mūrkho'lasaḥ krodhaparo'tinidraḥ / miśrairguṇaiḥ sattvarajastamobhir miśrāstu te sapta saha prabhedaiḥ // 68.09 //

मालव्यो नागनासः समभुजयुगलो जानुसम्प्राप्तहस्तो मांसैः पूर्णाङ्गसन्धिः समरुचिरतनुर्मध्यभागे कृशश्च । पञ्चाष्टौ चऊर्ध्वं आस्यं श्रुतिविवरं अपि त्र्यङ्गुलऊनं च तिर्यग् दीप्ताक्षं सत्कपोलं समसितदशनं नातिमांसाधरोष्ठम् ।। ६८.१० ।।

mālavyo nāganāsaḥ samabhujayugalo jānusamprāptahasto māṃsaiḥ pūrṇāṅgasandhiḥ samaruciratanurmadhyabhāge kṛśaśca / pañcāṣṭau caūrdhvaṃ āsyaṃ śrutivivaraṃ api tryaṅgulaūnaṃ ca tiryag dīptākṣaṃ satkapolaṃ samasitadaśanaṃ nātimāṃsādharoṣṭham // 68.10 //

मालवान्स भरुकच्छसुराष्ट्रान् लाटसिन्धुविषयप्रभृतींश्च । विक्रमऽर्जितधनोऽवति राजा पारियात्रनिलयान् कृतबुद्धिः ।। ६८.११ ।।

mālavānsa bharukacchasurāṣṭrān lāṭasindhuviṣayaprabhṛtīṃśca / vikrama'rjitadhano'vati rājā pāriyātranilayān kṛtabuddhiḥ // 68.11 //

सप्ततिवर्षो मालव्योऽयं त्यक्ष्यति सम्यक्प्राणांस्तीर्थे । लक्षणं एतत्सम्यक्प्रोक्तं शेषनराणां चातो वक्ष्ये ।। ६८.१२ ।।

saptativarṣo mālavyo'yaṃ tyakṣyati samyakprāṇāṃstīrthe / lakṣaṇaṃ etatsamyakproktaṃ śeṣanarāṇāṃ cāto vakṣye // 68.12 //

उपचितसमवृत्तलम्बबाहुर् भुजयुगलप्रमितः समुच्छ्रयोऽस्य । मृदुतनुघनरोमनद्धगण्डो भवति नरः खलु लक्षणेन भद्रः ।। ६८.१३ ।।

upacitasamavṛttalambabāhur bhujayugalapramitaḥ samucchrayo'sya / mṛdutanughanaromanaddhagaṇḍo bhavati naraḥ khalu lakṣaṇena bhadraḥ // 68.13 //

त्वक्शुक्रसारः पृथुपीनवक्षाः सत्त्वाधिको व्याघ्रमुखः स्थिरश्च । क्षमान्वितो धर्मपरः कृतज्ञो गजेन्द्रगामी बहुशास्त्रवेत्ता ।। ६८.१४ ।।

tvakśukrasāraḥ pṛthupīnavakṣāḥ sattvādhiko vyāghramukhaḥ sthiraśca / kṣamānvito dharmaparaḥ kṛtajño gajendragāmī bahuśāstravettā // 68.14 //

प्राज्ञो वपुष्मान्सुललाटशङ्खः कलास्वभिज्ञो धृतिमान्सुकुक्षिः । सरोजगर्भद्युतिपाणिपादो योगी सुनासः समसंहतभ्रूः ।। ६८.१५ ।।

prājño vapuṣmānsulalāṭaśaṅkhaḥ kalāsvabhijño dhṛtimānsukukṣiḥ / sarojagarbhadyutipāṇipādo yogī sunāsaḥ samasaṃhatabhrūḥ // 68.15 //

नवाम्बुसिक्तावनिपत्रकुङ्कुम द्विपेन्द्रदानागुरुतुल्यगन्धता । शिरोरुहाश्चएकजकृष्णकुञ्चितास् तुरङ्गनागौपमगुह्यगूढता ।। ६८.१६ ।।

navāmbusiktāvanipatrakuṅkuma dvipendradānāgurutulyagandhatā / śiroruhāścaekajakṛṣṇakuñcitās turaṅganāgaupamaguhyagūḍhatā // 68.16 //

हलमुशलगदासिशङ्खचक्र द्विपमकराब्जरथाङ्किताङ्घ्रिहस्तः । विभवं अपि जनोऽस्य बोभुजीइति क्षमति हि न स्वजनं स्वतन्त्रबुद्धिः ।। ६८.१७ ।।

halamuśalagadāsiśaṅkhacakra dvipamakarābjarathāṅkitāṅghrihastaḥ / vibhavaṃ api jano'sya bobhujīiti kṣamati hi na svajanaṃ svatantrabuddhiḥ // 68.17 //

अङ्गुलानि नवतिश्च षडूनान्य् उच्छ्रयेण तुलयापि हि भारः । मध्यदेशनृपतिर्यदि पुष्टाश् ञ्यादयोऽस्य सकलावनिनाथः ।। ६८.१८ ।।

aṅgulāni navatiśca ṣaḍūnāny ucchrayeṇa tulayāpi hi bhāraḥ / madhyadeśanṛpatiryadi puṣṭāś ñyādayo'sya sakalāvanināthaḥ // 68.18 //

भुक्त्वा सम्यग्वसुधां शौर्येणौपार्जितां अशीत्यब्दः । तीर्थे प्राणांस्त्यक्त्वा भद्रो देवऽलयं याति ।। ६८.१९ ।।

bhuktvā samyagvasudhāṃ śauryeṇaupārjitāṃ aśītyabdaḥ / tīrthe prāṇāṃstyaktvā bhadro deva'layaṃ yāti // 68.19 //

ईषद्दन्तुरकस्तनुद्विजनखः कोशईक्षणः शीघ्रगो विद्याधातुवणिक्क्रियासु निरतः सम्पूर्णगण्डः शठः । सेनानीः प्रियमैथुनः परजनस्त्रीसक्तचित्तश्चलः शूरो मातृहितो वनाचलनदीदुर्गेषु सक्तः शशः ।। ६८.२० ।।

īṣaddanturakastanudvijanakhaḥ kośaīkṣaṇaḥ śīghrago vidyādhātuvaṇikkriyāsu nirataḥ sampūrṇagaṇḍaḥ śaṭhaḥ / senānīḥ priyamaithunaḥ parajanastrīsaktacittaścalaḥ śūro mātṛhito vanācalanadīdurgeṣu saktaḥ śaśaḥ // 68.20 //

दीर्घोऽङ्गुलानां शतं अष्टहीनं साशङ्कचेष्टः पररन्ध्रविच्च । सारोऽस्य मज्जा निभृतप्रचारः शशो ह्यतो नातिगुरुः प्रदिष्टः ।। ६८.२१ ।।

dīrgho'ṅgulānāṃ śataṃ aṣṭahīnaṃ sāśaṅkaceṣṭaḥ pararandhravicca / sāro'sya majjā nibhṛtapracāraḥ śaśo hyato nātiguruḥ pradiṣṭaḥ // 68.21 //

मध्ये कृशः खेटकखड्गवीणा पर्यङ्कमालामुरजानुरूपाः । शूलौपमाश्चऊर्ध्वगताश्च रेखाः शशस्य पादौपगताः करे वा ।। ६८.२२ ।।

madhye kṛśaḥ kheṭakakhaḍgavīṇā paryaṅkamālāmurajānurūpāḥ / śūlaupamāścaūrdhvagatāśca rekhāḥ śaśasya pādaupagatāḥ kare vā // 68.22 //

प्रात्यन्तिको माण्डलिकोऽथ वायं स्फिक्स्रावशूलाभिभवार्तमूर्तिः । एवं शशः सप्ततिहायनोऽयं वैवस्वतस्यऽलयं अभ्युपैति ।। ६८.२३ ।।

prātyantiko māṇḍaliko'tha vāyaṃ sphiksrāvaśūlābhibhavārtamūrtiḥ / evaṃ śaśaḥ saptatihāyano'yaṃ vaivasvatasya'layaṃ abhyupaiti // 68.23 //

रक्तं पीनकपोलं उन्नतनसं वक्त्रं सुवर्णौपमं वृत्तं चास्य शिरोऽक्षिणी मधुनिभे सर्वे च रक्ता नखाः । स्रग्दामाङ्कुशशङ्खमत्स्ययुगलक्रत्वङ्गकुम्भाम्बुजैश् चिह्नैर्हंसकलस्वनः सुचरणो हंसः प्रसन्नैन्द्रियः ।। ६८.२४ ।।

raktaṃ pīnakapolaṃ unnatanasaṃ vaktraṃ suvarṇaupamaṃ vṛttaṃ cāsya śiro'kṣiṇī madhunibhe sarve ca raktā nakhāḥ / sragdāmāṅkuśaśaṅkhamatsyayugalakratvaṅgakumbhāmbujaiś cihnairhaṃsakalasvanaḥ sucaraṇo haṃsaḥ prasannaindriyaḥ // 68.24 //

रतिरम्भसि शुक्रसारता द्विगुणा चाष्टशतैः पलैर्मितिः । परिमाणं अथास्य षड्युता नवतिः सम्परिकीर्तिता बुधैः ।। ६८.२५ ।।

ratirambhasi śukrasāratā dviguṇā cāṣṭaśataiḥ palairmitiḥ / parimāṇaṃ athāsya ṣaḍyutā navatiḥ samparikīrtitā budhaiḥ // 68.25 //

भुनक्ति हंसः खसशूरसेनान्गान्धारगङ्गायामुनान्तरालम् । शतं दशऊनं शरदां नृपत्वं कृत्वा वनान्ते समुपैति मृत्युम् ।। ६८.२६ ।।

bhunakti haṃsaḥ khasaśūrasenāngāndhāragaṅgāyāmunāntarālam / śataṃ daśaūnaṃ śaradāṃ nṛpatvaṃ kṛtvā vanānte samupaiti mṛtyum // 68.26 //

सुभ्रूकेशो रक्तश्यामः कम्बुग्रीवो व्यादीर्घऽस्यः । शूरः क्रूरः श्रेष्ठो मन्त्री चौरस्वामी व्यायामी च ।। ६८.२७ ।।

subhrūkeśo raktaśyāmaḥ kambugrīvo vyādīrgha'syaḥ / śūraḥ krūraḥ śreṣṭho mantrī caurasvāmī vyāyāmī ca // 68.27 //

यन्मात्रं आस्यं रुचकस्य दीर्घं मध्यप्रदेशे चतुरस्रता सा । तनुच्छविः शोणितमांससारो हन्ता द्विषां साहससिद्धकार्यः ।। ६८.२८ ।।

yanmātraṃ āsyaṃ rucakasya dīrghaṃ madhyapradeśe caturasratā sā / tanucchaviḥ śoṇitamāṃsasāro hantā dviṣāṃ sāhasasiddhakāryaḥ // 68.28 //

खट्वाङ्गवीणावृषचापवज्र शक्तिइन्द्रशूलाङ्कितपाणिपादः । भक्तो गुरुब्राह्मणदेवतानां शताङ्गुलः स्यात्तु सहस्रमानः ।। ६८.२९ ।।

khaṭvāṅgavīṇāvṛṣacāpavajra śaktiindraśūlāṅkitapāṇipādaḥ / bhakto gurubrāhmaṇadevatānāṃ śatāṅgulaḥ syāttu sahasramānaḥ // 68.29 //

मन्त्राभिचारकुशलः कृशजानुजङ्घो विन्ध्यं ससह्यगिरिं उज्जयिनीं च भुक्त्वा । सम्प्राप्य सप्ततिसमा रुचको नरेन्द्रः शस्त्रेण मृत्युं उपयात्यथ वाऽनलेन ।। ६८.३० ।।

mantrābhicārakuśalaḥ kṛśajānujaṅgho vindhyaṃ sasahyagiriṃ ujjayinīṃ ca bhuktvā / samprāpya saptatisamā rucako narendraḥ śastreṇa mṛtyuṃ upayātyatha vā'nalena // 68.30 //

पञ्चापरे वामनको जघन्यः कुब्जोऽथ वा मण्डलकोऽथ साची । पूर्वौक्तभूपानुचरा भवन्ति सङ्कीर्णसंज्ञः शृणु लक्षणैस्तान् ।। ६८.३१ ।।

pañcāpare vāmanako jaghanyaḥ kubjo'tha vā maṇḍalako'tha sācī / pūrvauktabhūpānucarā bhavanti saṅkīrṇasaṃjñaḥ śṛṇu lakṣaṇaistān // 68.31 //

सम्पूर्णाङ्गो वामनो भग्नपृष्ठः किञ्चिच्चऊरूमध्यकक्ष्यअन्तरेषु । ख्यातो राज्ञां ह्येष भद्रानुजीवी स्फीटो राजा वासुदेवस्य भक्तः ।। ६८.३२ ।।

sampūrṇāṅgo vāmano bhagnapṛṣṭhaḥ kiñciccaūrūmadhyakakṣyaantareṣu / khyāto rājñāṃ hyeṣa bhadrānujīvī sphīṭo rājā vāsudevasya bhaktaḥ // 68.32 //

मालव्यसेवी तु जघन्यनामा खण्डेन्दुतुल्यश्रवणः सुसन्धिः । शुक्रेण सारः पिशुनः कविश्च रूक्षच्छविः स्थूलकराङ्गुलीकः ।। ६८.३३ ।।

mālavyasevī tu jaghanyanāmā khaṇḍendutulyaśravaṇaḥ susandhiḥ / śukreṇa sāraḥ piśunaḥ kaviśca rūkṣacchaviḥ sthūlakarāṅgulīkaḥ // 68.33 //

क्रूरो धनी स्थूलमतिः प्रतीतस् ताम्रच्छविः स्यात्परिहासशीलः । उरोअङ्घ्रिहस्तेष्वसिशक्तिपाश परश्वधअङ्कः स जघन्यनामा ।। ६८.३४ ।।

krūro dhanī sthūlamatiḥ pratītas tāmracchaviḥ syātparihāsaśīlaḥ / uroaṅghrihasteṣvasiśaktipāśa paraśvadhaaṅkaḥ sa jaghanyanāmā // 68.34 //

कुब्जो नाम्ना यः स शुद्धो ह्यधस्तात् खीणः किञ् चित्पूर्वकाये नतश्च । हंसऽसेवी नास्तिकोऽर्थैरुपेतो विद्वान्शूरः सूचकः स्यात्कृतज्ञः ।। ६८.३५ ।।

kubjo nāmnā yaḥ sa śuddho hyadhastāt khīṇaḥ kiñ citpūrvakāye nataśca / haṃsa'sevī nāstiko'rthairupeto vidvānśūraḥ sūcakaḥ syātkṛtajñaḥ // 68.35 //

कलास्वभिज्ञः कलहप्रियश्च प्रभूतभृत्यः प्रमदाजितश्च । सम्पूज्य लोकं प्रजहात्यकस्मात् अब्जोऽयं उक्तः सततौद्यतश्च ।। ६८.३६ ।।

kalāsvabhijñaḥ kalahapriyaśca prabhūtabhṛtyaḥ pramadājitaśca / sampūjya lokaṃ prajahātyakasmāt abjo'yaṃ uktaḥ satataudyataśca // 68.36 //

मण्डलकक्षणं अतो रुचकानुचरोऽभिचारवित्कुशलः । कृत्यावेतालआदिषु कर्मसु विद्यासु चानुरतः ।। ६८.३७ ।।

maṇḍalakakṣaṇaṃ ato rucakānucaro'bhicāravitkuśalaḥ / kṛtyāvetālaādiṣu karmasu vidyāsu cānurataḥ // 68.37 //

वृद्धऽकारः खरपरुषमूर्धजश् च शत्रुनाशने कुशलः । द्विजदेवयज्ञयोगप्रसक्तधीः स्त्रीजितो मतिमान् ।। ६८.३८ ।।

vṛddha'kāraḥ kharaparuṣamūrdhajaś ca śatrunāśane kuśalaḥ / dvijadevayajñayogaprasaktadhīḥ strījito matimān // 68.38 //

साचीइति यः सोऽतिविरूपदेहः शशानुगामी खलु दुर्भगश्च । दाता महारम्भसमाप्तकार्यो गुणैः शशस्यएव भवेत्समानः ।। ६८.३९ ।।

sācīiti yaḥ so'tivirūpadehaḥ śaśānugāmī khalu durbhagaśca / dātā mahārambhasamāptakāryo guṇaiḥ śaśasyaeva bhavetsamānaḥ // 68.39 //

पुरुषलक्षणं उक्तं इदं मया मुनिमतानि निरीक्ष्य समासतः । इदं अधीत्य नरो नृपसम्मतो भवति सर्वजनस्य च वल्लभः ।। ६८.४० ।।

puruṣalakṣaṇaṃ uktaṃ idaṃ mayā munimatāni nirīkṣya samāsataḥ / idaṃ adhītya naro nṛpasammato bhavati sarvajanasya ca vallabhaḥ // 68.40 //