76. 76. गन्धयुक्त्यध्यायः

स्रग्गन्धधूपाम्बरभूषणऽद्यं न शोभते शुक्लशिरोरुहस्य । यस्मादतो मूर्धजरागसेवां कुर्याद्यथएवाञ्जनभूषणानाम् ।। ७६.०१ ।।

sraggandhadhūpāmbarabhūṣaṇa'dyaṃ na śobhate śuklaśiroruhasya / yasmādato mūrdhajarāgasevāṃ kuryādyathaevāñjanabhūṣaṇānām // 76.01 //

लौहे पात्रे तण्डुलान्कोद्रवाणां शुक्ले पक्वांल्लोहचूर्णेन साकम् । पिष्टान्सूक्ष्मं मूर्ध्नि शुक्लाम्लकेशे दत्वा तिष्ठेद्वेष्टयित्वाआर्द्रपत्रैः ।। ७६.०२ ।।

lauhe pātre taṇḍulānkodravāṇāṃ śukle pakvāṃllohacūrṇena sākam / piṣṭānsūkṣmaṃ mūrdhni śuklāmlakeśe datvā tiṣṭhedveṣṭayitvāārdrapatraiḥ // 76.02 //

याते द्वितीये प्रहरे विहाय दद्यात्शिरस्यामलकप्रलेपम् । संछाद्य पत्रैः प्रहरद्वयेन प्रक्षालितं कार्ष्ण्यं उपैति शीर्षम् ।। ७६.०३ ।।

yāte dvitīye prahare vihāya dadyātśirasyāmalakapralepam / saṃchādya patraiḥ praharadvayena prakṣālitaṃ kārṣṇyaṃ upaiti śīrṣam // 76.03 //

पश्चात्शिरःस्नानसुगन्धतैलैर् लोहाम्लगन्धं शिरसोऽपनीय । हृद्यैश्च गन्धैर्विविधैश्च धूपैर् अन्तःपुरे राज्यसुखं निषेवेत् ।। ७६.०४ ।।

paścātśiraḥsnānasugandhatailair lohāmlagandhaṃ śiraso'panīya / hṛdyaiśca gandhairvividhaiśca dhūpair antaḥpure rājyasukhaṃ niṣevet // 76.04 //

त्वक्कुष्ठरेणुनलिकास्पृक्कारसतगरबालकैस्तुल्यैः । केसरपत्रविमिश्रैर्नरपतियोग्यं शिरःस्नानम् ।। ७६.०५ ।।

tvakkuṣṭhareṇunalikāspṛkkārasatagarabālakaistulyaiḥ / kesarapatravimiśrairnarapatiyogyaṃ śiraḥsnānam // 76.05 //

मञ्जिष्ठया व्याघ्रनखेन शुक्त्या त्वचा सकुष्ठेन रसेन चूर्णः । तैलेन युक्तोऽर्कमयूखतप्तः करोति तच्चम्पकगन्धि तैलम् ।। ७६.०६ ।।

mañjiṣṭhayā vyāghranakhena śuktyā tvacā sakuṣṭhena rasena cūrṇaḥ / tailena yukto'rkamayūkhataptaḥ karoti taccampakagandhi tailam // 76.06 //

तुल्यैः पत्रतुरुष्कबालतगरैर्गन्धः स्मरोद्दीपनः सव्यामो बकुलोऽयं एव कटुकाहिङ्गुप्रधूपान्वितः । कुष्ठेनौत्पलगन्धिकः समलयः पूर्वो भवेच्चम्पको जातीत्वक्सहितोऽतिमुक्तक इति ज्ञेयः सकुस्तुम्बुरुः ।। ७६.०७ ।।

tulyaiḥ patraturuṣkabālatagarairgandhaḥ smaroddīpanaḥ savyāmo bakulo'yaṃ eva kaṭukāhiṅgupradhūpānvitaḥ / kuṣṭhenautpalagandhikaḥ samalayaḥ pūrvo bhaveccampako jātītvaksahito'timuktaka iti jñeyaḥ sakustumburuḥ // 76.07 //

शतपुष्पाकुन्दुरुकौ पादेनार्धेन नखतुरुष्कौ च । मलयप्रियङ्गुभागौ गन्धो धूप्यो गुडनखेन ।। ७६.०८ ।।

śatapuṣpākundurukau pādenārdhena nakhaturuṣkau ca / malayapriyaṅgubhāgau gandho dhūpyo guḍanakhena // 76.08 //

गुग्गुलुबालकलाक्षामुस्तानखशर्कराः क्रमाद्धूपः । अन्यो मांसीबालकतुरुष्कनखचन्दनैः पिण्डः ।। ७६.०९ ।।

guggulubālakalākṣāmustānakhaśarkarāḥ kramāddhūpaḥ / anyo māṃsībālakaturuṣkanakhacandanaiḥ piṇḍaḥ // 76.09 //

हरीतकीशङ्खघनद्रवाम्बुभिर् गुडौत्पलैः शैलकमुस्तकान्वितैः । नवान्तपादऽदिविवर्धितैः क्रमाद् भवन्ति धूपा बहवो मनोहराः ।। ७६.१० ।।

harītakīśaṅkhaghanadravāmbubhir guḍautpalaiḥ śailakamustakānvitaiḥ / navāntapāda'divivardhitaiḥ kramād bhavanti dhūpā bahavo manoharāḥ // 76.10 //

भागैश्चतुर्भिः सितशैलमुस्ताः श्रीसर्जभागौ नखगुग्गुलू च । कर्पूरबोधो मधुपिण्डितोऽयं कोपच्छदो नाम नरेन्द्रधूपः ।। ७६.११ ।।

bhāgaiścaturbhiḥ sitaśailamustāḥ śrīsarjabhāgau nakhaguggulū ca / karpūrabodho madhupiṇḍito'yaṃ kopacchado nāma narendradhūpaḥ // 76.11 //

त्वगुशीरपत्रभागैः सूक्ष्मैलार्धेन संयुतैश्चूर्णः । पुटवासः प्रवरोऽयं मृगकर्पूरप्रबोधेन ।। ७६.१२ ।।

tvaguśīrapatrabhāgaiḥ sūkṣmailārdhena saṃyutaiścūrṇaḥ / puṭavāsaḥ pravaro'yaṃ mṛgakarpūraprabodhena // 76.12 //

घनबालकशैलेयककर्पूरौशीरनागपुष्पाणि । व्याघ्रनखस्पृक्कागुरुदमनकनखतगरधान्यानि ।। ७६.१३ ।।

ghanabālakaśaileyakakarpūrauśīranāgapuṣpāṇi / vyāghranakhaspṛkkāgurudamanakanakhatagaradhānyāni // 76.13 //

कर्पूरचोलमलयैः स्वेच्छापरिवर्तितैश्चतुर्भिरतः । एकद्वित्रिचतुर्भिर्भागैर्गन्धार्णवो भवति ।। ७६.१४ ।।

karpūracolamalayaiḥ svecchāparivartitaiścaturbhirataḥ / ekadvitricaturbhirbhāgairgandhārṇavo bhavati // 76.14 //

अत्युल्बणगन्धत्वादेकांशो नित्यं एव धान्यानाम् । कर्पूरस्य तदूनो नैतौ द्वित्र्यादिभिर्देयौ ।। ७६.१५ ।।

atyulbaṇagandhatvādekāṃśo nityaṃ eva dhānyānām / karpūrasya tadūno naitau dvitryādibhirdeyau // 76.15 //

श्रीसर्जगुडनखैस्ते धूपयितव्याः क्रमान्न पिण्डस्थैः । बोधः कस्तूरिकया देयः कर्पूरसंयुतया ।। ७६.१६ ।।

śrīsarjaguḍanakhaiste dhūpayitavyāḥ kramānna piṇḍasthaiḥ / bodhaḥ kastūrikayā deyaḥ karpūrasaṃyutayā // 76.16 //

अत्र सहस्रचतुष्टयं अन्यानि च सप्ततिसहस्राणि । लक्षं शतानि सप्त विंशतियुक्तानि गन्धानाम् ।। ७६.१७ ।।

atra sahasracatuṣṭayaṃ anyāni ca saptatisahasrāṇi / lakṣaṃ śatāni sapta viṃśatiyuktāni gandhānām // 76.17 //

एकैकं एकभागं द्वित्रिचतुर्भागिकैर्युतं द्रव्यैः । षड्गन्धकरं तद्वद्द्वित्रिचतुर्भागिकं कुरुते ।। ७६.१८ ।।

ekaikaṃ ekabhāgaṃ dvitricaturbhāgikairyutaṃ dravyaiḥ / ṣaḍgandhakaraṃ tadvaddvitricaturbhāgikaṃ kurute // 76.18 //

द्रव्यचतुष्टययोगाद्गन्धचतुर्विंशतिर्यथाएकस्य । एवं शेषाणां अपि षण्णवतिः सर्वपिण्डोऽत्र ।। ७६.१९ ।।

dravyacatuṣṭayayogādgandhacaturviṃśatiryathāekasya / evaṃ śeṣāṇāṃ api ṣaṇṇavatiḥ sarvapiṇḍo'tra // 76.19 //

षोडशके द्रव्यगणे चतुर्विकल्पेन भिद्यमानानाम् । अष्टादश जायन्ते शतानि सहितानि विंशत्या ।। ७६.२० ।।

ṣoḍaśake dravyagaṇe caturvikalpena bhidyamānānām / aṣṭādaśa jāyante śatāni sahitāni viṃśatyā // 76.20 //

षण्णवतिभेदभिन्नश्चतुर्विकल्पो गणो यतस्तस्मात् । षण्णनवतिगुणः कार्यः सा सङ्ख्या भवति गन्धानाम् ।। ७६.२१ ।।

ṣaṇṇavatibhedabhinnaścaturvikalpo gaṇo yatastasmāt / ṣaṇṇanavatiguṇaḥ kāryaḥ sā saṅkhyā bhavati gandhānām // 76.21 //

पूर्वेण पूर्वेण गतेन युक्तं स्थानं विनान्त्यं प्रवदन्ति सङ्ख्याम् । इच्छाविकल्पैः क्रमशोऽभिनीय नीते निवृत्तिः पुनरन्यनीतिः ।। ७६.२२ ।।

pūrveṇa pūrveṇa gatena yuktaṃ sthānaṃ vināntyaṃ pravadanti saṅkhyām / icchāvikalpaiḥ kramaśo'bhinīya nīte nivṛttiḥ punaranyanītiḥ // 76.22 //

द्वित्रिइन्द्रियाष्टभागैरगुरुः पत्रं तुरुष्कशैलेयौ विषयाष्टपक्षदहनाः प्रियङ्गुमुस्तारसाः केशः ।। ७६.२३ ।।

dvitriindriyāṣṭabhāgairaguruḥ patraṃ turuṣkaśaileyau viṣayāṣṭapakṣadahanāḥ priyaṅgumustārasāḥ keśaḥ // 76.23 //

स्पृक्कात्वक्तगराणां मांस्याश्च कृतएकसप्तषड्भागाः । सप्तऋतुवेदचन्द्रैर्मलयनखश्रीककुन्दुरुकाः ।। ७६.२४ ।।

spṛkkātvaktagarāṇāṃ māṃsyāśca kṛtaekasaptaṣaḍbhāgāḥ / saptaṛtuvedacandrairmalayanakhaśrīkakundurukāḥ // 76.24 //

षोडशके कच्छपुटे यथा तथा मिश्रिते चतुर्द्रव्ये । येऽत्राष्टादश भागास्तेऽस्मिन्गन्धादयो योगाः ।। ७६.२५ ।।

ṣoḍaśake kacchapuṭe yathā tathā miśrite caturdravye / ye'trāṣṭādaśa bhāgāste'smingandhādayo yogāḥ // 76.25 //

नखतगरतुरुष्कयुता जातीकर्पूरमृगकृतौब्दोधाः । गुडनखधूप्या गन्धाः कर्तव्याः सर्वतोभद्राः ।। ७६.२६ ।।

nakhatagaraturuṣkayutā jātīkarpūramṛgakṛtaubdodhāḥ / guḍanakhadhūpyā gandhāḥ kartavyāḥ sarvatobhadrāḥ // 76.26 //

जातीफलमृगकर्पूरबोधितैः ससहकारमधुसिक्तैः । बहवोऽत्र पारिजाताश्चतुर्भिरिच्छापरिगृहीतैः ।। ७६.२७ ।।

jātīphalamṛgakarpūrabodhitaiḥ sasahakāramadhusiktaiḥ / bahavo'tra pārijātāścaturbhiricchāparigṛhītaiḥ // 76.27 //

सर्जरसश्रीवासकसमन्विता येऽत्र सर्वधूपास् तैः । श्रीसर्जरसवियुक्तैः स्नानानि सबालकत्वग्भिः ।। ७६.२८ ।।

sarjarasaśrīvāsakasamanvitā ye'tra sarvadhūpās taiḥ / śrīsarjarasaviyuktaiḥ snānāni sabālakatvagbhiḥ // 76.28 //

रोध्रौशीरनतागुरुमुस्तापत्रप्रियङ्गुवनपथ्याः । नवकोष्ठात्कच्छपुटाद्द्रव्यत्रितयं समुद्धृत्य ।। ७६.२९ ।।

rodhrauśīranatāgurumustāpatrapriyaṅguvanapathyāḥ / navakoṣṭhātkacchapuṭāddravyatritayaṃ samuddhṛtya // 76.29 //

चन्दनतुरुष्कभागौ शुक्त्यर्धं पादिका तु शतपुष्पा । कटुहिङ्गुलगुडधूप्याः केसरगन्धाश्चतुरशीतिः ।। ७६.३० ।।

candanaturuṣkabhāgau śuktyardhaṃ pādikā tu śatapuṣpā / kaṭuhiṅgulaguḍadhūpyāḥ kesaragandhāścaturaśītiḥ // 76.30 //

सप्ताहं गोमूत्रे हरीतकीचूर्णसंयुते क्षिप्त्वा । गन्धोदके च भूयो विनिक्षिपेद्दन्तकाष्ठानि ।। ७६.३१ ।।

saptāhaṃ gomūtre harītakīcūrṇasaṃyute kṣiptvā / gandhodake ca bhūyo vinikṣipeddantakāṣṭhāni // 76.31 //

एलात्वक्पत्राञ्जनमधुमरिचैर्नागपुष्पकुष्ठैश्च । गन्धाम्भः कर्तव्यं किञ् चित्कालं स्थितान्यस्मिन् ।। ७६.३२ ।।

elātvakpatrāñjanamadhumaricairnāgapuṣpakuṣṭhaiśca / gandhāmbhaḥ kartavyaṃ kiñ citkālaṃ sthitānyasmin // 76.32 //

जातीफलपत्रएलाकर्पूरैः कृतयमएकशिखिभागैः । अवचूर्नितानि भानोर्मरीचिभिः शोषणीयानि ।। ७६.३३ ।।

jātīphalapatraelākarpūraiḥ kṛtayamaekaśikhibhāgaiḥ / avacūrnitāni bhānormarīcibhiḥ śoṣaṇīyāni // 76.33 //

वर्णप्रसादं वदनस्य कान्तिं वैशद्यं आस्यस्य सुगन्धितां च । संसेवितुः श्रोत्रसुखां च वाचं कुर्वन्ति काष्ठान्यसकृद्भवानाम् ।। ७६.३४ ।।

varṇaprasādaṃ vadanasya kāntiṃ vaiśadyaṃ āsyasya sugandhitāṃ ca / saṃsevituḥ śrotrasukhāṃ ca vācaṃ kurvanti kāṣṭhānyasakṛdbhavānām // 76.34 //

कामं प्रदीपयति रूपं अभिव्यनक्ति सौभाग्यं आवहति वक्त्रसुगन्धितां च । ऊर्जं करोति कफजांश्च निहन्ति रोगांस् ताम्बूलं एवं अपरांश्च गुणान्करोति ।। ७६.३५ ।।

kāmaṃ pradīpayati rūpaṃ abhivyanakti saubhāgyaṃ āvahati vaktrasugandhitāṃ ca / ūrjaṃ karoti kaphajāṃśca nihanti rogāṃs tāmbūlaṃ evaṃ aparāṃśca guṇānkaroti // 76.35 //

युक्तेन चूर्णेन करोति रागं रागक्षयं पूगफलातिरिक्तम् । चूर्णाधिकं वक्त्रविगन्धकारि पत्राधिकं साधु करोति गन्धम् ।। ७६.३६ ।।

yuktena cūrṇena karoti rāgaṃ rāgakṣayaṃ pūgaphalātiriktam / cūrṇādhikaṃ vaktravigandhakāri patrādhikaṃ sādhu karoti gandham // 76.36 //

पत्राधिकं निशि हितं सफलं दिवा च प्रोक्तान्यथाकरणं अस्य विडम्बनैव । कक्कोलपूगलवलीफलपारिजातैर् आमोदितं मदमुदा मुदितं करोति ।। ७६.३७ ।।

patrādhikaṃ niśi hitaṃ saphalaṃ divā ca proktānyathākaraṇaṃ asya viḍambanaiva / kakkolapūgalavalīphalapārijātair āmoditaṃ madamudā muditaṃ karoti // 76.37 //