78. 78. शय्यासनलक्षणाध्यायः

सर्वस्य सर्वकालं यस्मादुपयोगं एति शास्त्रं इदम् । राज्ञां विशेषतोऽतः शयनऽसनलक्षणं वक्ष्ये ।। ७८.०१ ।।

sarvasya sarvakālaṃ yasmādupayogaṃ eti śāstraṃ idam / rājñāṃ viśeṣato'taḥ śayana'sanalakṣaṇaṃ vakṣye // 78.01 //

असनस्पन्दनचन्दनहरिद्रसुरदारुतिन्दुकीशालाः । काश्मर्यञ्जनपद्मकशाका वा शिंशपा च शुभाः ।। ७८.०२ ।।

asanaspandanacandanaharidrasuradārutindukīśālāḥ / kāśmaryañjanapadmakaśākā vā śiṃśapā ca śubhāḥ // 78.02 //

अशनिजलानिलहस्तिप्रपातिता मधुविहङ्गकृतनिलयाः । चैत्यश्मशानपथिजऊर्ध्वशुष्कवल्लीनिबद्धाश्च ।। ७८.०३ ।।

aśanijalānilahastiprapātitā madhuvihaṅgakṛtanilayāḥ / caityaśmaśānapathijaūrdhvaśuṣkavallīnibaddhāśca // 78.03 //

कण्टकिनो ये च स्युर्महानदीसङ्गमौद्भवा ये च । सुरभवनजाश्च न शुभा ये चापरयाम्यदिक्पतिताः ।। ७८.०४ ।।

kaṇṭakino ye ca syurmahānadīsaṅgamaudbhavā ye ca / surabhavanajāśca na śubhā ye cāparayāmyadikpatitāḥ // 78.04 //

प्रतिषिद्धवृक्षनिर्मितशयनऽसनसेवनात्कुलविनाशः । व्याधिभयव्ययकलहा भवन्त्यनर्था अनेकविधाः ।। ७८.०५ ।।

pratiṣiddhavṛkṣanirmitaśayana'sanasevanātkulavināśaḥ / vyādhibhayavyayakalahā bhavantyanarthā anekavidhāḥ // 78.05 //

पूर्वच्छिन्नं यदि वा दारु भवेत्तत्परीक्ष्यं आरम्भे । यद्यारोहेत्तस्मिन्कुमारकः पुत्रपशुदं तत् ।। ७८.०६ ।।

pūrvacchinnaṃ yadi vā dāru bhavettatparīkṣyaṃ ārambhe / yadyārohettasminkumārakaḥ putrapaśudaṃ tat // 78.06 //

सितकुसुममत्तवारणदध्यक्षतपूर्णकुम्भरत्नानि । मङ्गल्यान्यन्यानि च दृष्ट्वाआरम्भे शुभं ज्ञेयम् ।। ७८.०७ ।।

sitakusumamattavāraṇadadhyakṣatapūrṇakumbharatnāni / maṅgalyānyanyāni ca dṛṣṭvāārambhe śubhaṃ jñeyam // 78.07 //

कर्माङ्गुलं यवाष्टकं उदरऽसक्तं तुषैः परित्यक्तम् । अङ्गुलशतं नृपाणां महती शय्या जयाय कृता ।। ७८.०८ ।।

karmāṅgulaṃ yavāṣṭakaṃ udara'saktaṃ tuṣaiḥ parityaktam / aṅgulaśataṃ nṛpāṇāṃ mahatī śayyā jayāya kṛtā // 78.08 //

नवतिः सैव षडूना द्वादशहीना त्रिषट्कहीना च । नृपपुत्रमन्त्रिबलपतिपुरोधसां स्युर्यथासङ्ख्यम् ।। ७८.०९ ।।

navatiḥ saiva ṣaḍūnā dvādaśahīnā triṣaṭkahīnā ca / nṛpaputramantribalapatipurodhasāṃ syuryathāsaṅkhyam // 78.09 //

अर्धं अतोऽष्टांशोनं विष्कम्भो विश्वकर्मणा प्रोक्तः । आयामत्र्यंशसमः पादौच्छ्रायः सकुक्ष्यशिराः ।। ७८.१० ।।

ardhaṃ ato'ṣṭāṃśonaṃ viṣkambho viśvakarmaṇā proktaḥ / āyāmatryaṃśasamaḥ pādaucchrāyaḥ sakukṣyaśirāḥ // 78.10 //

यः सर्वः श्रीपर्ण्या पर्यङ्को निर्मितः स धनदाता । असनकृतो रोगहरस्तिन्दुकसारेण वित्तकरः ।। ७८.११ ।।

yaḥ sarvaḥ śrīparṇyā paryaṅko nirmitaḥ sa dhanadātā / asanakṛto rogaharastindukasāreṇa vittakaraḥ // 78.11 //

यः केवलशिंशपया विनिर्मितो बहुविधं स वृद्धिकरः । चन्दनमयो रिपुघ्नो धर्मयशोदीर्घजीवितकृत् ।। ७८.१२ ।।

yaḥ kevalaśiṃśapayā vinirmito bahuvidhaṃ sa vṛddhikaraḥ / candanamayo ripughno dharmayaśodīrghajīvitakṛt // 78.12 //

यः पद्मकपर्यङ्कः स दीर्घं आयुः श्रियं श्रुतं वित्तम् । कुरुते शालेन कृतः कल्याणं शाकरचितश्च ।। ७८.१३ ।।

yaḥ padmakaparyaṅkaḥ sa dīrghaṃ āyuḥ śriyaṃ śrutaṃ vittam / kurute śālena kṛtaḥ kalyāṇaṃ śākaracitaśca // 78.13 //

केवलचन्दनरचितं काञ्चनगुप्तं विचित्ररत्नयुतम् । अध्यासन्पर्यङ्कं विबुधैरपि पूज्यते नृपतिः ।। ७८.१४ ।।

kevalacandanaracitaṃ kāñcanaguptaṃ vicitraratnayutam / adhyāsanparyaṅkaṃ vibudhairapi pūjyate nṛpatiḥ // 78.14 //

अन्येन समायुक्ता न तिन्दुकी शिंशपा च शुभफलदा । न श्रीपर्णेन च देवदारुवृक्षो न चाप्यसनः ।। ७८.१५ ।।

anyena samāyuktā na tindukī śiṃśapā ca śubhaphaladā / na śrīparṇena ca devadāruvṛkṣo na cāpyasanaḥ // 78.15 //

शुभदौ तु शालशाकौ परस्परं संयुतौ पृथक्चएव । तद्वत्पृथक्प्रशस्तौ सहितौ च हरिद्रककदम्बौ ।। ७८.१६ ।।

śubhadau tu śālaśākau parasparaṃ saṃyutau pṛthakcaeva / tadvatpṛthakpraśastau sahitau ca haridrakakadambau // 78.16 //

सर्वः स्पन्दनरचितो न शुभः प्राणान्हिनस्ति चाम्बकृतः । असनोऽन्यदारुसहितः क्षिप्रं दोषान्करोति बहून् ।। ७८.१७ ।।

sarvaḥ spandanaracito na śubhaḥ prāṇānhinasti cāmbakṛtaḥ / asano'nyadārusahitaḥ kṣipraṃ doṣānkaroti bahūn // 78.17 //

अम्बस्पन्दनचन्दनवृक्षाणां स्पन्दनात्शुभाः पादाः । फलतरुणा शयनासनं इष्टफलं भवति सर्वेण ।। ७८.१८ ।।

ambaspandanacandanavṛkṣāṇāṃ spandanātśubhāḥ pādāḥ / phalataruṇā śayanāsanaṃ iṣṭaphalaṃ bhavati sarveṇa // 78.18 //

गजदन्तः सर्वेषां प्रोक्ततरूणां प्रशस्यते योगे । कार्योऽलङ्कारविधिर्गजदन्तेन प्रशस्तेन ।। ७८.१९ ।।

gajadantaḥ sarveṣāṃ proktatarūṇāṃ praśasyate yoge / kāryo'laṅkāravidhirgajadantena praśastena // 78.19 //

दन्तस्य मूलपरिधिं द्विरायतं प्रोह्य कल्पयेत्शेषम् । अधिकं अनूपचराणां न्यूनं गिरिचारिणां किञ् चित् ।। ७८.२० ।।

dantasya mūlaparidhiṃ dvirāyataṃ prohya kalpayetśeṣam / adhikaṃ anūpacarāṇāṃ nyūnaṃ giricāriṇāṃ kiñ cit // 78.20 //

श्रीवृक्षवर्धमानच्छत्रध्वजचामरानुरूपेषु । छेदे दृष्टेष्वारोग्यविजयधनवृद्धिसौख्यानि ।। ७८.२१ ।।

śrīvṛkṣavardhamānacchatradhvajacāmarānurūpeṣu / chede dṛṣṭeṣvārogyavijayadhanavṛddhisaukhyāni // 78.21 //

प्रहरणसदृशेषु जयो नन्द्यावर्ते प्रनष्टदेशऽप्तिः । लोष्ठे तु लब्धपूर्वस्य भवति देशस्य सम्प्राप्तिः ।। ७८.२२ ।।

praharaṇasadṛśeṣu jayo nandyāvarte pranaṣṭadeśa'ptiḥ / loṣṭhe tu labdhapūrvasya bhavati deśasya samprāptiḥ // 78.22 //

स्त्रीरूपे धननाशो भृङ्गारेऽभ्युत्थिते सुतौत्पत्तिः । कुम्भेन निधिप्राप्तिर्यात्राविघ्नं च दण्डेन ।। ७८.२३ ।।

strīrūpe dhananāśo bhṛṅgāre'bhyutthite sutautpattiḥ / kumbhena nidhiprāptiryātrāvighnaṃ ca daṇḍena // 78.23 //

कृकलासकपिभुजङ्गेष्वसुभिक्षव्याधयो रिपुवशित्वम् । गृध्रौलूकध्वाङ्क्षश्येनऽकारेषु जनमरकः ।। ७८.२४ ।।

kṛkalāsakapibhujaṅgeṣvasubhikṣavyādhayo ripuvaśitvam / gṛdhraulūkadhvāṅkṣaśyena'kāreṣu janamarakaḥ // 78.24 //

पाशेऽथ वा कबन्धे नृपमृत्युर्जनविपत्स्रुते रक्ते । कृष्णे श्यावे रूक्षे दुर्गन्धे चाशुभं भवति ।। ७८.२५ ।।

pāśe'tha vā kabandhe nṛpamṛtyurjanavipatsrute rakte / kṛṣṇe śyāve rūkṣe durgandhe cāśubhaṃ bhavati // 78.25 //

शुक्लः समः सुगन्धिः स्निग्धश्च शुभावहो भवेच्छेदः । अशुभशुभच्छेदा ये शयनेष्वपि ते तथा फलदाः ।। ७८.२६ ।।

śuklaḥ samaḥ sugandhiḥ snigdhaśca śubhāvaho bhavecchedaḥ / aśubhaśubhacchedā ye śayaneṣvapi te tathā phaladāḥ // 78.26 //

ईषायोगे दारु प्रदक्षिणाग्रं प्रशस्तं आचार्यैः । अपसव्यएकदिगग्रे भवति भयं भूतसञ्जनितम् ।। ७८.२७ ।।

īṣāyoge dāru pradakṣiṇāgraṃ praśastaṃ ācāryaiḥ / apasavyaekadigagre bhavati bhayaṃ bhūtasañjanitam // 78.27 //

एकेनावाक्शिरसा भवति हि पादेन पादवैकल्यम् । द्वाभ्यां न जीर्यतेऽन्नं त्रिचतुर्भिः क्लेशवधबन्धाः ।। ७८.२८ ।।

ekenāvākśirasā bhavati hi pādena pādavaikalyam / dvābhyāṃ na jīryate'nnaṃ tricaturbhiḥ kleśavadhabandhāḥ // 78.28 //

सुषिरेऽथ वा विवर्णे ग्रन्थौ पादस्य शीर्षगे व्याधिः । पादे कुम्भो यश्च ग्रन्थौ तस्मिन्नुदररोगः ।। ७८.२९ ।।

suṣire'tha vā vivarṇe granthau pādasya śīrṣage vyādhiḥ / pāde kumbho yaśca granthau tasminnudararogaḥ // 78.29 //

कुम्भाधस्ताज्जङ्घा तत्र कृतो जङ्घयोः करोति भयम् । तस्याश्चऽधरोऽधः क्षयकृद्द्रव्यस्य तत्र कृतः ।। ७८.३० ।।

kumbhādhastājjaṅghā tatra kṛto jaṅghayoḥ karoti bhayam / tasyāśca'dharo'dhaḥ kṣayakṛddravyasya tatra kṛtaḥ // 78.30 //

खुरदेशे यो ग्रन्थिः खुरिणां पीडाकरः स निर्दिष्टः । ईषाशीर्षण्योश्च त्रिभागसंस्थो भवेन्न शुभः ।। ७८.३१ ।।

khuradeśe yo granthiḥ khuriṇāṃ pīḍākaraḥ sa nirdiṣṭaḥ / īṣāśīrṣaṇyośca tribhāgasaṃstho bhavenna śubhaḥ // 78.31 //

निष्कुटं अथ कोलाक्षं सूकरनयनं च वत्सनाभं च । कालकं अन्यद्धुन्धुकं इति कथितश्छिद्रसंक्षेपः ।। ७८.३२ ।।

niṣkuṭaṃ atha kolākṣaṃ sūkaranayanaṃ ca vatsanābhaṃ ca / kālakaṃ anyaddhundhukaṃ iti kathitaśchidrasaṃkṣepaḥ // 78.32 //

घटवत्सुषिरं मध्ये सङ्कटं आस्ये च निष्कुटं छिद्रम् । निष्पावमाषमात्रं नीलं छिद्रं च कोलाक्षम् ।। ७८.३३ ।।

ghaṭavatsuṣiraṃ madhye saṅkaṭaṃ āsye ca niṣkuṭaṃ chidram / niṣpāvamāṣamātraṃ nīlaṃ chidraṃ ca kolākṣam // 78.33 //

सूकरनयनं विषमं विवर्णं अध्यर्धपर्वदीर्घं च । वामावर्तं भिन्नं पर्वमितं वत्सनाभऽख्यम् ।। ७८.३४ ।।

sūkaranayanaṃ viṣamaṃ vivarṇaṃ adhyardhaparvadīrghaṃ ca / vāmāvartaṃ bhinnaṃ parvamitaṃ vatsanābha'khyam // 78.34 //

कालकसंज्ञं कृष्णं धुन्धुकं इति यद्भवेद्विनिर्भिन्नम् । दारुसवर्णं छिद्रं न तथा पापं समुद्दिष्टम् ।। ७८.३५ ।।

kālakasaṃjñaṃ kṛṣṇaṃ dhundhukaṃ iti yadbhavedvinirbhinnam / dārusavarṇaṃ chidraṃ na tathā pāpaṃ samuddiṣṭam // 78.35 //

निष्कुटसण्ज्ञे द्रव्यक्षयस्तु कोलेक्षणे कुलध्वंसः । शस्त्रभयं सूकरके रोगभयं वत्सनाभाख्ये ।। ७८.३६ ।।

niṣkuṭasaṇjñe dravyakṣayastu kolekṣaṇe kuladhvaṃsaḥ / śastrabhayaṃ sūkarake rogabhayaṃ vatsanābhākhye // 78.36 //

कालकधुन्धुकसंज्ञं कीटैर्विद्धं च न शुभदं छिद्रम् । सर्वं ग्रन्थिप्रचुरं सर्वत्र न शोभनं दारु ।। ७८.३७ ।।

kālakadhundhukasaṃjñaṃ kīṭairviddhaṃ ca na śubhadaṃ chidram / sarvaṃ granthipracuraṃ sarvatra na śobhanaṃ dāru // 78.37 //

एकद्रुमेण धन्यं वृक्षद्वयनिर्मितं च धन्यतरम् । त्रिभिरात्मजवृद्धिकरं चतुर्भिरर्थं यशश्चाग्र्यम् ।। ७८.३८ ।।

ekadrumeṇa dhanyaṃ vṛkṣadvayanirmitaṃ ca dhanyataram / tribhirātmajavṛddhikaraṃ caturbhirarthaṃ yaśaścāgryam // 78.38 //

पञ्चवनस्पतिरचिते पञ्चत्वं याति तत्र यः शेते । षट्सप्ताष्टतरूणां काष्ठैर्घटिते कुलविनाशः ।। ७८.३९ ।।

pañcavanaspatiracite pañcatvaṃ yāti tatra yaḥ śete / ṣaṭsaptāṣṭatarūṇāṃ kāṣṭhairghaṭite kulavināśaḥ // 78.39 //