87. 87. विरुताध्यायः

श्यामाश्येनशशघ्नवञ्जुलशिखिश्रीकर्णचक्राह्वयाश् चाषाण्डीरकखञ्जरीटकशुकध्वाङ्क्षाः कपोतास्त्रयः । भारद्वाजकुलालकुक्कुटखरा हारीतगृध्रौ कपिः फेण्टः कुक्कुटपूर्णकूटचटकाः प्रोक्ता दिवासञ्चराः ।। ८७.०१ ।।

śyāmāśyenaśaśaghnavañjulaśikhiśrīkarṇacakrāhvayāś cāṣāṇḍīrakakhañjarīṭakaśukadhvāṅkṣāḥ kapotāstrayaḥ / bhāradvājakulālakukkuṭakharā hārītagṛdhrau kapiḥ pheṇṭaḥ kukkuṭapūrṇakūṭacaṭakāḥ proktā divāsañcarāḥ // 87.01 //

लोमाशिका पिङ्गलच्छिप्पिकाआख्यौ वल्गुलीउलूकौ शशकश्च रात्रौ । सर्वे स्वकालौत्क्रमचारिणः स्युर् देशस्य नाशाय नृपान्तदा वा ।। ८७.०२ ।।

lomāśikā piṅgalacchippikāākhyau valgulīulūkau śaśakaśca rātrau / sarve svakālautkramacāriṇaḥ syur deśasya nāśāya nṛpāntadā vā // 87.02 //

हयनरभुजगौष्ट्रद्वीपिसिंहऋक्षगोधा वृकनकुलकुरङ्गश्वाजगोव्याघ्रहंसाः । पृषतमृगशृगालश्वाविदाख्यान्यपुष्टा द्युनिशं अपि बिडालः सारसः सूकरश्च ।। ८७.०३ ।।

hayanarabhujagauṣṭradvīpisiṃhaṛkṣagodhā vṛkanakulakuraṅgaśvājagovyāghrahaṃsāḥ / pṛṣatamṛgaśṛgālaśvāvidākhyānyapuṣṭā dyuniśaṃ api biḍālaḥ sārasaḥ sūkaraśca // 87.03 //

भषकूटपूरिकुरबककरायिकाः पूर्णकूटसण्ज्ञाः स्युः । नामान्युलूकचेट्याः पिङ्गलिका पेचिका हक्का ।। ८७.०४ ।।

bhaṣakūṭapūrikurabakakarāyikāḥ pūrṇakūṭasaṇjñāḥ syuḥ / nāmānyulūkaceṭyāḥ piṅgalikā pecikā hakkā // 87.04 //

कपोतकी च श्यामा वञ्जुलकः कीर्त्यते खदिरचञ्चुः । छुच्छुन्दरी नृपसुता वालेयो गर्दभः प्रोक्तः ।। ८७.०५ ।।

kapotakī ca śyāmā vañjulakaḥ kīrtyate khadiracañcuḥ / chucchundarī nṛpasutā vāleyo gardabhaḥ proktaḥ // 87.05 //

स्रोतस्तडागभेद्यएकपुत्रकः कलहकारिका च रला । भृङ्गारवच्च विरुवति निशि भूमौ द्व्यङ्गुलशरीरा ।। ८७.०६ ।।

srotastaḍāgabhedyaekaputrakaḥ kalahakārikā ca ralā / bhṛṅgāravacca viruvati niśi bhūmau dvyaṅgulaśarīrā // 87.06 //

दुर्बलिको भाण्डीकः प्राच्यानां दक्षिणः प्रशस्तोऽसौ । धिक्कारो मृगजातिः कृकवाकुः कुक्कुटः प्रोक्तः ।। ८७.०७ ।।

durbaliko bhāṇḍīkaḥ prācyānāṃ dakṣiṇaḥ praśasto'sau / dhikkāro mṛgajātiḥ kṛkavākuḥ kukkuṭaḥ proktaḥ // 87.07 //

गर्ताकुक्कुटकस्य प्रथितं तु कुलालकुक्कुटो नाम । गृहगोधिकाइति संज्ञा विज्ञेया कुड्यमत्स्यस्य ।। ८७.०८ ।।

gartākukkuṭakasya prathitaṃ tu kulālakukkuṭo nāma / gṛhagodhikāiti saṃjñā vijñeyā kuḍyamatsyasya // 87.08 //

दिव्यो धन्वन उक्तः क्रोडः स्यात्सूकरोऽथ गौरुस्रा । श्वा सारमेय उक्तो जात्या चटिका च सूकरिका ।। ८७.०९ ।।

divyo dhanvana uktaḥ kroḍaḥ syātsūkaro'tha gaurusrā / śvā sārameya ukto jātyā caṭikā ca sūkarikā // 87.09 //

एवं देशे देशे तद्विद्भ्यः समुपलभ्य नामानि ।। शकुनरुतज्ञानार्थं शास्त्रे सञ्चित्य योज्यानि ।। ८७.१० ।।

evaṃ deśe deśe tadvidbhyaḥ samupalabhya nāmāni // śakunarutajñānārthaṃ śāstre sañcitya yojyāni // 87.10 //

वञ्जुलकरुतं तित्तिडिति दीप्तं अथ किल्किलिइति तत्पूर्णम् । श्येनशुकगृध्रकङ्काः प्रकृतेरन्यस्वरा दीप्ताः ।। ८७.११ ।।

vañjulakarutaṃ tittiḍiti dīptaṃ atha kilkiliiti tatpūrṇam / śyenaśukagṛdhrakaṅkāḥ prakṛteranyasvarā dīptāḥ // 87.11 //

यानऽसनशय्यानिलयनं कपोतस्य सद्मविशनं वा । अशुभप्रदं नराणां जातिविभेदेन कालोऽन्यः ।। ८७.१२ ।।

yāna'sanaśayyānilayanaṃ kapotasya sadmaviśanaṃ vā / aśubhapradaṃ narāṇāṃ jātivibhedena kālo'nyaḥ // 87.12 //

आपाण्डुरस्य वर्षाच्चित्रकपोतस्य चएव षण्मासात् । कुङ्कुमधूम्रस्य फलं सद्यः पाकं कपोतस्य ।। ८७.१३ ।।

āpāṇḍurasya varṣāccitrakapotasya caeva ṣaṇmāsāt / kuṅkumadhūmrasya phalaṃ sadyaḥ pākaṃ kapotasya // 87.13 //

चिचिदिति शब्दः पूर्णः श्यामायाः शूलिशूलिति च धन्यः । चच्चैति दीप्तः स्यात्स्वप्रियलाभाय चिक्चिगिति ।। ८७.१४ ।।

ciciditi śabdaḥ pūrṇaḥ śyāmāyāḥ śūliśūliti ca dhanyaḥ / caccaiti dīptaḥ syātsvapriyalābhāya cikcigiti // 87.14 //

हारीतस्य तु शब्दो गुग्गुः पूर्णोऽपरे प्रदीप्ताः स्युः । स्वरवैचित्र्यं सर्वं भारद्वाज्याः शुभं प्रोक्तम् ।। ८७.१५ ।।

hārītasya tu śabdo gugguḥ pūrṇo'pare pradīptāḥ syuḥ / svaravaicitryaṃ sarvaṃ bhāradvājyāḥ śubhaṃ proktam // 87.15 //

किष्किषिशब्दः पूर्णः करायिकायाः शुभः कहकहैति । क्षमाय केवलं करकरैति न त्वर्थसिद्धिकरः ।। ८७.१६ ।।

kiṣkiṣiśabdaḥ pūrṇaḥ karāyikāyāḥ śubhaḥ kahakahaiti / kṣamāya kevalaṃ karakaraiti na tvarthasiddhikaraḥ // 87.16 //

कोटुक्लिइति क्षेम्यः स्वरः कटुक्लिइति वृष्टये तस्याः । अफलः कोटिकिलिइति च दीप्तः खलु गुं कृतः शब्दः ।। ८७.१७ ।।

koṭukliiti kṣemyaḥ svaraḥ kaṭukliiti vṛṣṭaye tasyāḥ / aphalaḥ koṭikiliiti ca dīptaḥ khalu guṃ kṛtaḥ śabdaḥ // 87.17 //

शस्त्रं वामे दर्शनं दिव्यकस्य सिद्धिर्ज्ञेया हस्तमात्रौच्छ्रितस्य । तस्मिन्नेव प्रोन्नतस्थे शरीराद् धात्री वश्यं सागरान्ताभ्युपैति ।। ८७.१८ ।।

śastraṃ vāme darśanaṃ divyakasya siddhirjñeyā hastamātraucchritasya / tasminneva pronnatasthe śarīrād dhātrī vaśyaṃ sāgarāntābhyupaiti // 87.18 //

फणितोऽभिमुखागमोऽरिसङ्गं कथयति बन्धुवधात्ययं च यातुः । अथ वा समुपैति सव्यभागात् न स सिद्ध्यै कुशलो गमागमे च ।। ८७.१९ ।।

phaṇito'bhimukhāgamo'risaṅgaṃ kathayati bandhuvadhātyayaṃ ca yātuḥ / atha vā samupaiti savyabhāgāt na sa siddhyai kuśalo gamāgame ca // 87.19 //

अब्जेषु मूर्धसु च वाजिगजौरगाणां राज्यप्रदः कुशलकृत्शुचिशाद्वलेषु । भस्मास्थिकाष्ठतुषकेशतृणेषु दुःखं दृष्टः करोति खलु खञ्जनकोऽब्दं एकम् ।। ८७.२० ।।

abjeṣu mūrdhasu ca vājigajauragāṇāṃ rājyapradaḥ kuśalakṛtśuciśādvaleṣu / bhasmāsthikāṣṭhatuṣakeśatṛṇeṣu duḥkhaṃ dṛṣṭaḥ karoti khalu khañjanako'bdaṃ ekam // 87.20 //

किलिकिल्किलि तित्तिरस्वनः शान्तः शस्तफलोऽन्यथापरः । शशको निशि वामपार्श्वगो वाशन्शस्तफलो निगद्यते ।। ८७.२१ ।।

kilikilkili tittirasvanaḥ śāntaḥ śastaphalo'nyathāparaḥ / śaśako niśi vāmapārśvago vāśanśastaphalo nigadyate // 87.21 //

किलिकिलिविरुतं कपेः प्रदीप्तं न शुभफलप्रदं उद्दिशन्ति यातुः । शुभं अपि कथयन्ति चुग्लुशब्दं कपिसदृशं च कुलालकुक्कुटस्य ।। ८७.२२ ।।

kilikilivirutaṃ kapeḥ pradīptaṃ na śubhaphalapradaṃ uddiśanti yātuḥ / śubhaṃ api kathayanti cugluśabdaṃ kapisadṛśaṃ ca kulālakukkuṭasya // 87.22 //

पूर्णाननः कृमिपतङ्गपिपीलकाआद्यैश् चाषः प्रदक्षिणं उपैति नरस्य यस्य । खे स्वस्तिकं यदि करोत्यथ वा यियासोस् तस्यार्थलाभं अचिरात्सुमहत्करोति ।। ८७.२३ ।।

pūrṇānanaḥ kṛmipataṅgapipīlakāādyaiś cāṣaḥ pradakṣiṇaṃ upaiti narasya yasya / khe svastikaṃ yadi karotyatha vā yiyāsos tasyārthalābhaṃ acirātsumahatkaroti // 87.23 //

चाषस्य काकेन विरुध्यतश्चेत् पराजयो दक्षिणभागगस्य । वधः प्रयातस्य तदा नरस्य विपर्यये तस्य जयः प्रदिष्टः ।। ८७.२४ ।।

cāṣasya kākena virudhyataścet parājayo dakṣiṇabhāgagasya / vadhaḥ prayātasya tadā narasya viparyaye tasya jayaḥ pradiṣṭaḥ // 87.24 //

केकैति पूर्णकुटवद्यदि वामपार्श्वे चाषः करोति विरुतं जयकृत्तदा स्यात् । क्रेक्रैति तस्य विरुतं न शिवाय दीप्तं सन्दर्शनं शुभदं अस्य सदैव यातुः ।। ८७.२५ ।।

kekaiti pūrṇakuṭavadyadi vāmapārśve cāṣaḥ karoti virutaṃ jayakṛttadā syāt / krekraiti tasya virutaṃ na śivāya dīptaṃ sandarśanaṃ śubhadaṃ asya sadaiva yātuḥ // 87.25 //

अण्डीरकष्टीइति रुतेन पूर्णष् टिट्टिट्टिशब्देन तु दीप्त उक्तः । फेण्टः शुभो दक्षिणभागसंस्थो न वाशिते तस्य कृतो विशेषः ।। ८७.२६ ।।

aṇḍīrakaṣṭīiti rutena pūrṇaṣ ṭiṭṭiṭṭiśabdena tu dīpta uktaḥ / pheṇṭaḥ śubho dakṣiṇabhāgasaṃstho na vāśite tasya kṛto viśeṣaḥ // 87.26 //

श्रीकर्णरुतं तु दक्षिणे क्वक्वक्वैति शुभं प्रकीर्तितम् । मध्यं खलु चिक्चिकिइति यच् शेषं सर्वं उशन्ति निष्फलम् ।। ८७.२७ ।।

śrīkarṇarutaṃ tu dakṣiṇe kvakvakvaiti śubhaṃ prakīrtitam / madhyaṃ khalu cikcikiiti yac śeṣaṃ sarvaṃ uśanti niṣphalam // 87.27 //

दुर्बलेरपि चिरिल्विरिल्विति प्रोक्तं इष्टफलदं हि वामतः । वामतश्च यदि दक्षिणं व्रजेत् कार्यसिद्धिं अचिरेण यच्छति ।। ८७.२८ ।।

durbalerapi cirilvirilviti proktaṃ iṣṭaphaladaṃ hi vāmataḥ / vāmataśca yadi dakṣiṇaṃ vrajet kāryasiddhiṃ acireṇa yacchati // 87.28 //

चिक्चिकिवाशितं एव तु कृत्वा दक्षिणभागं उपैति तु वामात् । क्षेमकृदेव न साधयतेऽर्थान् व्यत्ययगो वधबन्धभयाय ।। ८७.२९ ।।

cikcikivāśitaṃ eva tu kṛtvā dakṣiṇabhāgaṃ upaiti tu vāmāt / kṣemakṛdeva na sādhayate'rthān vyatyayago vadhabandhabhayāya // 87.29 //

क्रक्रैति च सारिका द्रुतं त्रेत्रे वाप्यभया विरौति या । सा वक्ति यियासतोऽचिराद्गात्रेभ्यः क्षतजस्य विस्रुतिम् ।। ८७.३० ।।

krakraiti ca sārikā drutaṃ tretre vāpyabhayā virauti yā / sā vakti yiyāsato'cirādgātrebhyaḥ kṣatajasya visrutim // 87.30 //

फेण्टकस्य वामतश्चिरिल्विरिल्विति स्वनः । शोभनो निगद्यते प्रदीप्त उच्यतेऽपरः ।। ८७.३१ ।।

pheṇṭakasya vāmataścirilvirilviti svanaḥ / śobhano nigadyate pradīpta ucyate'paraḥ // 87.31 //

श्रेष्ठं खरं स्थास्नुं उशन्ति वामम् ओंकारशब्देन हितं च यातुः । अतोऽपरं गर्दभनादितं यत् सर्वऽश्रयं तत्प्रवदन्ति दीप्तम् ।। ८७.३२ ।।

śreṣṭhaṃ kharaṃ sthāsnuṃ uśanti vāmam oṃkāraśabdena hitaṃ ca yātuḥ / ato'paraṃ gardabhanāditaṃ yat sarva'śrayaṃ tatpravadanti dīptam // 87.32 //

आकाररावी समृगः कुरङ्ग ओकाररावी पृषतश्च पूर्णः । येऽन्ये स्वरास्ते कथिताः प्रदीप्ताः पूर्णाः शुभाः पापफलाः प्रदीप्ताः ।। ८७.३३ ।।

ākārarāvī samṛgaḥ kuraṅga okārarāvī pṛṣataśca pūrṇaḥ / ye'nye svarāste kathitāḥ pradīptāḥ pūrṇāḥ śubhāḥ pāpaphalāḥ pradīptāḥ // 87.33 //

भीता रुवन्ति कुकुकुक्विति ताम्रचूडास् त्यक्त्वा रुतानि भयदान्यपराणि रात्रौ । स्वस्थैः स्वभावविरुतानि निशावसाने ताराणि राष्ट्रपुरपार्थिववृद्धिदानि ।। ८७.३४ ।।

bhītā ruvanti kukukukviti tāmracūḍās tyaktvā rutāni bhayadānyaparāṇi rātrau / svasthaiḥ svabhāvavirutāni niśāvasāne tārāṇi rāṣṭrapurapārthivavṛddhidāni // 87.34 //

नानाविधानि विरुतानि हि छिप्पिकायास् तस्याः शुभाः कुलुकुलुर्न शुभास्तु शेषाः । यातुर्बिडालविरुतं न शुभं सदैव गोस्तु क्षुतं मरणं एव करोति यातुः ।। ८७.३५ ।।

nānāvidhāni virutāni hi chippikāyās tasyāḥ śubhāḥ kulukulurna śubhāstu śeṣāḥ / yāturbiḍālavirutaṃ na śubhaṃ sadaiva gostu kṣutaṃ maraṇaṃ eva karoti yātuḥ // 87.35 //

हुंहुंगुग्लुगिति प्रियां अभिलषन्क्रोशत्युलूको मुदा पूर्णः स्याद्गुरुलु प्रदीप्तं अपि च ज्ञेयं सदा किस्किसि । विज्ञेयः कलहो यदा बलबलं तस्य असकृद्वाशितं दोषायएव टटट्टटैति न शुभाः शेषास्तु दीप्तस्वराः ।। ८७.३६ ।।

huṃhuṃguglugiti priyāṃ abhilaṣankrośatyulūko mudā pūrṇaḥ syādgurulu pradīptaṃ api ca jñeyaṃ sadā kiskisi / vijñeyaḥ kalaho yadā balabalaṃ tasya asakṛdvāśitaṃ doṣāyaeva ṭaṭaṭṭaṭaiti na śubhāḥ śeṣāstu dīptasvarāḥ // 87.36 //

सारसकूजितं इष्टफलं तद्यद्युगपद्विरुतं मिथुनस्य । एकरुतं न शुभं यदि वा स्यादेकरुते प्रविरौति चिरेण ।। ८७.३७ ।।

sārasakūjitaṃ iṣṭaphalaṃ tadyadyugapadvirutaṃ mithunasya / ekarutaṃ na śubhaṃ yadi vā syādekarute pravirauti cireṇa // 87.37 //

चिरिल्विरिल्विति स्वरैः शुभं करोति पिङ्गलाः । अतोऽपरे तु ये स्वराः प्रदीप्तसंज्ञितास्तु ते ।। ८७.३८ ।।

cirilvirilviti svaraiḥ śubhaṃ karoti piṅgalāḥ / ato'pare tu ye svarāḥ pradīptasaṃjñitāstu te // 87.38 //

इशिविरुतं गमनप्रतिषेधि कुशुकुशु चेत्कलहं प्रकरोति । अभिमतकार्यगतिं च यथा सा कथयति तं च विधिं कथयामि ।। ८७.३९ ।।

iśivirutaṃ gamanapratiṣedhi kuśukuśu cetkalahaṃ prakaroti / abhimatakāryagatiṃ ca yathā sā kathayati taṃ ca vidhiṃ kathayāmi // 87.39 //

दिनान्तसन्ध्यासमये निवासम् आगम्य तस्याः प्रयतश्च वृक्षम् । देवान्समभ्यर्च्य पितामहऽदीन् नवाम्बरस्तं च तरुं सुगन्धैः ।। ८७.४० ।।

dināntasandhyāsamaye nivāsam āgamya tasyāḥ prayataśca vṛkṣam / devānsamabhyarcya pitāmaha'dīn navāmbarastaṃ ca taruṃ sugandhaiḥ // 87.40 //

एको निशीथेऽनलदिक्स्थितश्च दिव्यैतरैस्तां शपथैर्नियोज्य । पृच्छेद्यथाचिन्तितं अर्थं एवम् अनेन मन्त्रेण यथाआशृणोति ।। ८७.४१ ।।

eko niśīthe'naladiksthitaśca divyaitaraistāṃ śapathairniyojya / pṛcchedyathācintitaṃ arthaṃ evam anena mantreṇa yathāāśṛṇoti // 87.41 //

विद्धि भद्रे मया यत्त्वं इमं अर्थं प्रचोदिता । कल्याणि सर्ववचसां वेदित्री त्वं प्रकीर्त्यसे ।। ८७.४२ ।।

viddhi bhadre mayā yattvaṃ imaṃ arthaṃ pracoditā / kalyāṇi sarvavacasāṃ veditrī tvaṃ prakīrtyase // 87.42 //

आपृच्छेऽद्य गमिष्यामि वेदितश्च पुनस्त्वहम् । प्रातरागम्य पृच्छे त्वां आग्नेयीं दिशं आश्रितः ।। ८७.४३ ।।

āpṛcche'dya gamiṣyāmi veditaśca punastvaham / prātarāgamya pṛcche tvāṃ āgneyīṃ diśaṃ āśritaḥ // 87.43 //

प्रचोदयाम्यहं यत्त्वां तन्मे व्याख्यातुं अर्हसि । स्वचेष्टितेन कल्याणि यथा वेद्मि निराकुलम् ।। ८७.४४ ।।

pracodayāmyahaṃ yattvāṃ tanme vyākhyātuṃ arhasi / svaceṣṭitena kalyāṇi yathā vedmi nirākulam // 87.44 //

इत्येवं उक्ते तरुमूर्धगायाश् चिरिल्विरिल्विइति रुतेऽर्थसिद्धिः । अत्याकुलत्वं दिशिकारशब्दे कुचाकुचाइत्येवं उदाहृते वा ।। ८७.४५ ।।

ityevaṃ ukte tarumūrdhagāyāś cirilvirilviiti rute'rthasiddhiḥ / atyākulatvaṃ diśikāraśabde kucākucāityevaṃ udāhṛte vā // 87.45 //

अवाक्प्रदानेऽपि हितअर्थसिद्धिः पूर्वौक्तदिक्चक्रफलैरतोऽन्यत् । वाच्यं फलं चौत्तममध्यनीच शाखास्थितायां वरमध्यनीचम् ।। ८७.४६ ।।

avākpradāne'pi hitaarthasiddhiḥ pūrvauktadikcakraphalairato'nyat / vācyaṃ phalaṃ cauttamamadhyanīca śākhāsthitāyāṃ varamadhyanīcam // 87.46 //

दिङ्मण्डलेऽभ्यन्तरबाह्यभागे फलानि विन्द्याद्गृहगोधिकायाः । छुच्छुन्दरी चिच्चिडिति प्रदीप्ता पूर्णा तु सा तित्तिडिति स्वनेन ।। ८७.४७ ।।

diṅmaṇḍale'bhyantarabāhyabhāge phalāni vindyādgṛhagodhikāyāḥ / chucchundarī cicciḍiti pradīptā pūrṇā tu sā tittiḍiti svanena // 87.47 //