1. Caraka Saṃhitā (part 1 of 2)

प्रथमोऽध्यायः

अथातो वर्णस्वरीयामन्द्रियं व्याख्यास्यामः

athāto varṇasvarīyāmandriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

इह खलु वर्णश्च स्वरश्च गन्धश्च रसश्च स्पर्शश्च चक्षुश्च श्रोत्रं च घ्राणं च रसनं च स्पर्शनं च सत्त्वं च भक्तिश्च शौचं च शीलं चाचारश्च स्मृतिश्चाकृतिश्च प्रकृतिश्च विकृतिश्च बलं च ग्लानिश्च मेधा च हर्षश्च रौक्ष्यं च स्नेहश्च तन्द्रा चारम्भश्च गौरवं च लाघवं च गुणाश्चाहारश्च विहारश्चाहारपरिणामश्चोपायश्चापायश्च व्याधिश्च व्याधिपूर्वरूपं च वेदनाश्चोपद्रवाश्च च्छाया च प्रतिच्छाया च स्वप्नदर्शनं च दूताधिकारश्च पथि चौत्पातिकं चातुरकुले भावावस्थान्तराणि च भेषजसंवृत्तिश्च भेषजविकारयुक्तिश्चेति परीक्ष्याणि प्रत्यक्षानुमानोपदेशैरायुषः प्रमाणावशेषं जिज्ञासमानेन भिषजा

iha khalu varṇaśca svaraśca gandhaśca rasaśca sparśaśca cakṣuśca śrotraṃ ca ghrāṇaṃ ca rasanaṃ ca sparśanaṃ ca sattvaṃ ca bhaktiśca śaucaṃ ca śīlaṃ cācāraśca smṛtiścākṛtiśca prakṛtiśca vikṛtiśca balaṃ ca glāniśca medhā ca harṣaśca raukṣyaṃ ca snehaśca tandrā cārambhaśca gauravaṃ ca lāghavaṃ ca guṇāścāhāraśca vihāraścāhārapariṇāmaścopāyaścāpāyaśca vyādhiśca vyādhipūrvarūpaṃ ca vedanāścopadravāśca cchāyā ca praticchāyā ca svapnadarśanaṃ ca dūtādhikāraśca pathi cautpātikaṃ cāturakule bhāvāvasthāntarāṇi ca bheṣajasaṃvṛttiśca bheṣajavikārayuktiśceti parīkṣyāṇi pratyakṣānumānopadeśairāyuṣaḥ pramāṇāvaśeṣaṃ jijñāsamānena bhiṣajā

तत्र तु खल्वेषां परीक्ष्याणां कानिचित् पुरुषमनाश्रितानि कानिचिच्च पुरुषसंश्रयाणि तत्र यानि पुरुषमनाश्रितानि तान्युपदेशतो युक्तितश्च परीक्षेत पुरुषसंश्रयाणि पुनः प्रकृतितो विकृतितश्च

tatra tu khalveṣāṃ parīkṣyāṇāṃ kānicit puruṣamanāśritāni kānicicca puruṣasaṃśrayāṇi tatra yāni puruṣamanāśritāni tānyupadeśato yuktitaśca parīkṣeta puruṣasaṃśrayāṇi punaḥ prakṛtito vikṛtitaśca

तत्र प्रकृतिर्जातिप्रसक्ता च कुलप्रसक्ता च देशानुपातिनी च कालानुपातिनी च वयोऽनुपातिनी च प्रत्यात्मनियता चेति जातिकुलदेशकालवयःप्रत्यात्मनियता हि तेषां तेषां पुरुषाणां ते ते भावविशेषा भवन्ति

tatra prakṛtirjātiprasaktā ca kulaprasaktā ca deśānupātinī ca kālānupātinī ca vayo'nupātinī ca pratyātmaniyatā ceti jātikuladeśakālavayaḥpratyātmaniyatā hi teṣāṃ teṣāṃ puruṣāṇāṃ te te bhāvaviśeṣā bhavanti

विकृतिः पुनर्लक्षणनिमित्ता च लक्ष्यनिमित्ता च निमित्तानुरूपा च

vikṛtiḥ punarlakṣaṇanimittā ca lakṣyanimittā ca nimittānurūpā ca

तत्र लक्षणनिमित्ता नाम सा यस्याः शरीरे लक्षणान्येव हेतुभूतानि भवन्ति दैवात् लक्षणानि हि कानिचिच्छरीरोपनिबद्धानि भवन्ति यानि हि तस्मिंस्तस्मिन् काले तत्राधिष्ठानमासाद्य तां तां विकृतिमुत्पादयन्ति

tatra lakṣaṇanimittā nāma sā yasyāḥ śarīre lakṣaṇānyeva hetubhūtāni bhavanti daivāt lakṣaṇāni hi kāniciccharīropanibaddhāni bhavanti yāni hi tasmiṃstasmin kāle tatrādhiṣṭhānamāsādya tāṃ tāṃ vikṛtimutpādayanti

लक्ष्यनिमित्ता तु सा यस्या उपलभ्यते निमित्तं यथोक्तं निदानेषु

lakṣyanimittā tu sā yasyā upalabhyate nimittaṃ yathoktaṃ nidāneṣu

निमित्तानुरूपा तु निमित्तार्थानुकारिणी या तामनिमित्तां निमित्तमायुषः प्रमाणज्ञानस्येच्छन्ति भिषजो भूयश्चायुषः क्षयनिमित्तां प्रेतलिङ्गानुरूपां यामायुषोऽन्तर्गतस्य ज्ञानार्थमुपदिशन्ति धीराः यां चाधिकृत्य पुरुषसंश्रयाणि मुमूर्षतां लक्षणान्युपदेक्ष्यामः इत्युद्देशः तं विस्तरेणानुव्याख्यास्यामः

nimittānurūpā tu nimittārthānukāriṇī yā tāmanimittāṃ nimittamāyuṣaḥ pramāṇajñānasyecchanti bhiṣajo bhūyaścāyuṣaḥ kṣayanimittāṃ pretaliṅgānurūpāṃ yāmāyuṣo'ntargatasya jñānārthamupadiśanti dhīrāḥ yāṃ cādhikṛtya puruṣasaṃśrayāṇi mumūrṣatāṃ lakṣaṇānyupadekṣyāmaḥ ityuddeśaḥ taṃ vistareṇānuvyākhyāsyāmaḥ

तत्रादित एव वर्णाधिकारः तद्यथा--कृष्णः श्यामः श्यामावदातः अवदातश्चेति प्रकृतिवर्णाः शरीरस्य भवन्ति यांश्चापरानुपेक्षमाणो विद्यादनूकतोऽन्यथा वाऽपि निर्दिश्यमानांस्तज्ज्ञैःनीलश्यावताम्रहरितशुक्लाश्च वर्णाः शरीरस्य वैकारिका भवन्ति यांश्चापरानुपेक्षमाणो विद्यात् प्राग्विकृतानभूत्वोत्पन्नान् इति प्रकृतिविकृतिवर्णा भवन्त्युक्ताः शरीरस्य

tatrādita eva varṇādhikāraḥ tadyathā--kṛṣṇaḥ śyāmaḥ śyāmāvadātaḥ avadātaśceti prakṛtivarṇāḥ śarīrasya bhavanti yāṃścāparānupekṣamāṇo vidyādanūkato'nyathā vā'pi nirdiśyamānāṃstajjñaiḥnīlaśyāvatāmraharitaśuklāśca varṇāḥ śarīrasya vaikārikā bhavanti yāṃścāparānupekṣamāṇo vidyāt prāgvikṛtānabhūtvotpannān iti prakṛtivikṛtivarṇā bhavantyuktāḥ śarīrasya

तत्र प्रकृतिवर्णमर्धशरीरे विकृतिवर्णमर्धशरीरे द्वावपि वर्णौ मर्यादाविभक्तौ दृष्ट्वा यद्येवं सव्यदक्षिणविभागेन यद्येवं पूर्वपश्चिमविभागेन यद्युत्तराधरविभागेन यद्यन्तर्बहिर्विभागेन आतुरस्यारिष्टमिति विद्यात् एवमेव वर्णभेदो मुखेऽप्यन्यत्र वर्तमानो मरणाय भवति

tatra prakṛtivarṇamardhaśarīre vikṛtivarṇamardhaśarīre dvāvapi varṇau maryādāvibhaktau dṛṣṭvā yadyevaṃ savyadakṣiṇavibhāgena yadyevaṃ pūrvapaścimavibhāgena yadyuttarādharavibhāgena yadyantarbahirvibhāgena āturasyāriṣṭamiti vidyāt evameva varṇabhedo mukhe'pyanyatra vartamāno maraṇāya bhavati

वर्णभेदेन ग्लानिहर्षरौक्ष्यस्नेहा व्याख्याताः

varṇabhedena glāniharṣaraukṣyasnehā vyākhyātāḥ

तथा पिप्लुव्यङ्गतिलकालकपिडकानामन्यतमस्यानने जन्मातुरस्यैवमेवाप्रप्रशस्तं विद्यात्

tathā pipluvyaṅgatilakālakapiḍakānāmanyatamasyānane janmāturasyaivamevāprapraśastaṃ vidyāt

नखनयनवदनमूत्रपुरीषहस्तपादौष्ठादिष्वपि च वैकारिकोक्तानां वर्णानामन्यतमस्य प्रादुर्भावो हीनबलवर्णेन्द्रियेषु लक्षणमायुषः क्षयस्य भवति

nakhanayanavadanamūtrapurīṣahastapādauṣṭhādiṣvapi ca vaikārikoktānāṃ varṇānāmanyatamasya prādurbhāvo hīnabalavarṇendriyeṣu lakṣaṇamāyuṣaḥ kṣayasya bhavati

यच्चान्यदपि किंचिद्वर्णवैकृतमभूतपूर्वं सहसोत्पद्येतानिमित्तमेव हीयमानस्यातुरस्य शश्वत् तदरिष्टमिति विद्यात् इति वर्णाधिकारः

yaccānyadapi kiṃcidvarṇavaikṛtamabhūtapūrvaṃ sahasotpadyetānimittameva hīyamānasyāturasya śaśvat tadariṣṭamiti vidyāt iti varṇādhikāraḥ

स्वराधिकारस्तु--हंसक्रौञ्चनेमिदुन्दुभिकलविङ्ककाककपोतजर्जरानुकाराः प्रकृतिस्वरा भवन्ति यांश्चापरानुपेक्षमाणोऽपि विद्यादनूकतोऽन्यथा वाऽपि निर्दिश्यमानांस्तज्ज्ञैः एडककलग्रस्ताव्यक्तगद्गदक्षामदीनानुकीर्णास्त्वातुराणां स्वरा वैकारिका भवन्ति यांश्चापरानुपेक्षमाणोऽपि विद्यात् प्राग्विकृतानभूत्वोत्पन्नान् इति प्रकृतिविकृतिस्वरा व्याख्याता भवन्ति

svarādhikārastu--haṃsakrauñcanemidundubhikalaviṅkakākakapotajarjarānukārāḥ prakṛtisvarā bhavanti yāṃścāparānupekṣamāṇo'pi vidyādanūkato'nyathā vā'pi nirdiśyamānāṃstajjñaiḥ eḍakakalagrastāvyaktagadgadakṣāmadīnānukīrṇāstvāturāṇāṃ svarā vaikārikā bhavanti yāṃścāparānupekṣamāṇo'pi vidyāt prāgvikṛtānabhūtvotpannān iti prakṛtivikṛtisvarā vyākhyātā bhavanti

तत्र प्रकृतिवैकारिकाणां स्वराणामाश्वभिनिर्वृत्तिः स्वरानेकत्वमेकस्य चानेकत्वमप्रशस्तम् इति स्वराधिकारः

tatra prakṛtivaikārikāṇāṃ svarāṇāmāśvabhinirvṛttiḥ svarānekatvamekasya cānekatvamapraśastam iti svarādhikāraḥ

इति वर्णस्वराधिकारौ यथावदुक्तौ मुमूर्षतां लक्षणज्ञानार्थमिति

iti varṇasvarādhikārau yathāvaduktau mumūrṣatāṃ lakṣaṇajñānārthamiti

भवन्ति चात्र-- यस्य वैकारिको वर्णः शरीर उपपद्यते अर्धे वा यदि वा कृत्स्ने निमित्तं न च नास्ति सः

bhavanti cātra-- yasya vaikāriko varṇaḥ śarīra upapadyate ardhe vā yadi vā kṛtsne nimittaṃ na ca nāsti saḥ

नीलं वा यदि वा श्यावं ताम्रं वा यदि वाऽरुणम् मुखार्धमन्यथा वर्णो मुखार्धेऽरिष्टमुच्यते

nīlaṃ vā yadi vā śyāvaṃ tāmraṃ vā yadi vā'ruṇam mukhārdhamanyathā varṇo mukhārdhe'riṣṭamucyate

स्नेहो मुखार्धे सुव्यक्तो रौक्ष्यमर्धमुखे भृशम् ग्लानिरर्धे तथा हर्षो मुखार्धे प्रेतलक्षणम्

sneho mukhārdhe suvyakto raukṣyamardhamukhe bhṛśam glānirardhe tathā harṣo mukhārdhe pretalakṣaṇam

तिलकाः पिप्लवो व्यङ्गा राजयश्च पृथग्विधाः आतुरस्याशु जायन्ते मुखे प्राणान् मुमुक्षतः

tilakāḥ piplavo vyaṅgā rājayaśca pṛthagvidhāḥ āturasyāśu jāyante mukhe prāṇān mumukṣataḥ

पुष्पाणि नखदन्तेषु पङ्को वा दन्तसंश्रितः चूर्णको वाऽपि दन्तेषु लक्षणं मरणस्य तत्

puṣpāṇi nakhadanteṣu paṅko vā dantasaṃśritaḥ cūrṇako vā'pi danteṣu lakṣaṇaṃ maraṇasya tat

ओष्ठयोः पादयोः पाण्योरक्ष्णोर्मूत्रपुरीषयोः नखेष्वपि च वैवर्ण्यमेतत् क्षीणबलेऽन्तकृत्

oṣṭhayoḥ pādayoḥ pāṇyorakṣṇormūtrapurīṣayoḥ nakheṣvapi ca vaivarṇyametat kṣīṇabale'ntakṛt

यस्य नीलावुभावोष्ठो पक्वजाम्बवसन्निभौ मुमूर्षुरिति तं विद्यान्नरो धीरो गतायुषम्

yasya nīlāvubhāvoṣṭho pakvajāmbavasannibhau mumūrṣuriti taṃ vidyānnaro dhīro gatāyuṣam

एको वा यदि वाऽनेको यस्य वैकारिकः स्वरः सहसोत्पद्यते जन्तोर्हीयमानस्य नास्ति सः

eko vā yadi vā'neko yasya vaikārikaḥ svaraḥ sahasotpadyate jantorhīyamānasya nāsti saḥ

यच्चान्यदपि किञ्चित् स्याद्वैकृतं स्वरवर्णयोः बलमांसविहीनस्य तत् सर्वं मरणोदयम्

yaccānyadapi kiñcit syādvaikṛtaṃ svaravarṇayoḥ balamāṃsavihīnasya tat sarvaṃ maraṇodayam

तत्र श्लोकः-- इति वर्णस्वरावुक्तौ लक्षणार्थं मुमूर्षताम् यस्तौ सम्यग्विजानाति नायुर्ज्ञाने स मुह्यति

tatra ślokaḥ-- iti varṇasvarāvuktau lakṣaṇārthaṃ mumūrṣatām yastau samyagvijānāti nāyurjñāne sa muhyati

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने वर्णस्वरीयमिन्द्रियं नाम प्रथमोऽध्यायः

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne varṇasvarīyamindriyaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ

द्वितीयोऽध्यायः

अथातः पुष्पितकमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः

athātaḥ puṣpitakamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

पुष्पं यथा पूर्वरूपं फलस्येह भविष्यतः तथा लिङ्गमरिष्टाख्यं पूर्वरूपं मरिष्यतः

puṣpaṃ yathā pūrvarūpaṃ phalasyeha bhaviṣyataḥ tathā liṅgamariṣṭākhyaṃ pūrvarūpaṃ mariṣyataḥ

अप्येवं तु भवेत् पुष्पं फलेनाननुबन्धि यत् फलं चापि भवेत् किञ्चिद्यस्य पुष्पं न पूर्वजम्

apyevaṃ tu bhavet puṣpaṃ phalenānanubandhi yat phalaṃ cāpi bhavet kiñcidyasya puṣpaṃ na pūrvajam

न त्वरिष्टस्य जातस्य नाशोऽस्ति मरणादृते मरणं चापि तन्नास्ति यन्नारिष्टपुरःसरम्

na tvariṣṭasya jātasya nāśo'sti maraṇādṛte maraṇaṃ cāpi tannāsti yannāriṣṭapuraḥsaram

मिथ्यादृष्टमरिष्टाभमनरिष्टमजानता अरिष्टं वाऽप्यसंबुद्धमेतत् प्रज्ञापराधजम्

mithyādṛṣṭamariṣṭābhamanariṣṭamajānatā ariṣṭaṃ vā'pyasaṃbuddhametat prajñāparādhajam

ज्ञानसंबोधनार्थं तु लिङ्गैर्मरणपूर्वजैः पुष्पितानुपदेक्ष्यामो नरान् बहुविधैर्बहून्

jñānasaṃbodhanārthaṃ tu liṅgairmaraṇapūrvajaiḥ puṣpitānupadekṣyāmo narān bahuvidhairbahūn

नानापुष्पोपमो गन्धो यस्य भाति दिवानिशम् पुष्पितस्य वनस्येव नानाद्रुमलतावतः

nānāpuṣpopamo gandho yasya bhāti divāniśam puṣpitasya vanasyeva nānādrumalatāvataḥ

तमाहुः पुष्पितं धीरा नरं मरणलक्षणैः स ना संवत्सराद्देहं जहातीति विनिश्चयः

tamāhuḥ puṣpitaṃ dhīrā naraṃ maraṇalakṣaṇaiḥ sa nā saṃvatsarāddehaṃ jahātīti viniścayaḥ

एवमेकैकशः पुष्पैर्यस्य गन्धः समो भवेत् इष्टैर्वा यदि वाऽनिष्टैः स च पुष्पित उच्यते

evamekaikaśaḥ puṣpairyasya gandhaḥ samo bhavet iṣṭairvā yadi vā'niṣṭaiḥ sa ca puṣpita ucyate

समासेनाशुभान् गन्धानेकत्वेनाथवा पुनः आजिघ्रेद्यस्य गात्रेषु तं विद्यात् पुष्पितं भिषक्

samāsenāśubhān gandhānekatvenāthavā punaḥ ājighredyasya gātreṣu taṃ vidyāt puṣpitaṃ bhiṣak

आप्लुतानाप्लुते काये यस्य गन्धाः शुभाशुभाः व्यत्यासेनानिमित्ताः स्युः स च पुष्पित उच्यते

āplutānāplute kāye yasya gandhāḥ śubhāśubhāḥ vyatyāsenānimittāḥ syuḥ sa ca puṣpita ucyate

तद्यथा चन्दनं कुष्ठं तगरागुरुणी मधु माल्यं मूत्रपुरीषे च मृतानि कुणपानि च

tadyathā candanaṃ kuṣṭhaṃ tagarāguruṇī madhu mālyaṃ mūtrapurīṣe ca mṛtāni kuṇapāni ca

ये चान्ये विविधात्मानो गन्धा विविधयोनयः तेऽप्यनेनानुमानेन विज्ञेया विकृतिं गताः

ye cānye vividhātmāno gandhā vividhayonayaḥ te'pyanenānumānena vijñeyā vikṛtiṃ gatāḥ

इदं चाप्यतिदेशार्थं लक्षणं गन्धसंश्रयम् वक्ष्यामो यदभिज्ञाय भिषङ्मरणमादिशेत्

idaṃ cāpyatideśārthaṃ lakṣaṇaṃ gandhasaṃśrayam vakṣyāmo yadabhijñāya bhiṣaṅmaraṇamādiśet

वियोनिर्विदुरो गन्धो यस्य गात्रेषु जायते इष्टो वा यदि वाऽनिष्टो न स जीवति तां समाम्

viyonirviduro gandho yasya gātreṣu jāyate iṣṭo vā yadi vā'niṣṭo na sa jīvati tāṃ samām

एतावद्गन्धविज्ञानं रसज्ञानमतः परम् आतुराणां शरीरेषु वक्ष्यते विधिपूर्वकम्

etāvadgandhavijñānaṃ rasajñānamataḥ param āturāṇāṃ śarīreṣu vakṣyate vidhipūrvakam

यो रसः प्रकृतिस्थानां नराणां देहसंभवः स एषां चरमे काले विकारं भजते द्वयम्

yo rasaḥ prakṛtisthānāṃ narāṇāṃ dehasaṃbhavaḥ sa eṣāṃ carame kāle vikāraṃ bhajate dvayam

कश्चिदेवास्यवैरस्यमत्यर्थमुपपद्यते स्वादुत्वमपरश्चापि विपुलं भजते रसः

kaścidevāsyavairasyamatyarthamupapadyate svādutvamaparaścāpi vipulaṃ bhajate rasaḥ

तमनेनानुमानेन विद्याद्विकृतिमागतम् मनुष्यो हि मनुष्यस्य कथं रसमवाप्नुयात्

tamanenānumānena vidyādvikṛtimāgatam manuṣyo hi manuṣyasya kathaṃ rasamavāpnuyāt

मक्षिकाश्चैव यूकाश्च दंशाश्च मशकैः सह विरसादपसर्पन्ति जन्तोः कायान्मुमूर्षतः

makṣikāścaiva yūkāśca daṃśāśca maśakaiḥ saha virasādapasarpanti jantoḥ kāyānmumūrṣataḥ

अत्यर्थरसिकं कायं कालपक्वस्य मक्षिकाः अपि स्नातानुलिप्तस्य भृशमायान्ति सर्वशः

atyartharasikaṃ kāyaṃ kālapakvasya makṣikāḥ api snātānuliptasya bhṛśamāyānti sarvaśaḥ

तत्र श्लोकः-- सामान्येन मयोक्तानि लिङ्गानि रसगन्धयोः पुष्पितस्य नरस्यैतत्फलं मरणमादिशेत्

tatra ślokaḥ-- sāmānyena mayoktāni liṅgāni rasagandhayoḥ puṣpitasya narasyaitatphalaṃ maraṇamādiśet

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने पुष्पितकमिन्द्रियं नाम द्वितीयोऽध्यायः

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne puṣpitakamindriyaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ

तृतीयोऽध्यायः

अथातः परिमर्शनीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः

athātaḥ parimarśanīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

वर्णे स्वरे च गन्धे च रसे चोक्तं पृथक् पृथक् लिङ्गं मुमूर्षतां सम्यक् स्पर्शेष्वपि निबोधत

varṇe svare ca gandhe ca rase coktaṃ pṛthak pṛthak liṅgaṃ mumūrṣatāṃ samyak sparśeṣvapi nibodhata

स्पर्शप्राधान्येनैवातुरस्यायुषः प्रमाणावशेषं जिज्ञासुः प्रकृतिस्थेन पाणिना शरीरमस्य केवलं स्पृशेत् परिमर्शयेद्वाऽन्येन परिमृशता तु खल्वातुरशरीरमिमे भावास्तत्र तत्रावबोद्धव्या भवन्ति तद्यथा--सततं स्पन्दमानानां शरीरदेशानामस्पन्दनं नित्योष्मणां शीतीभावः मृदूनां दारुणत्वं श्लक्ष्णानां खरत्वं सतामसद्भावः सन्धीनां स्रंसभ्रंशच्यवनानि मांसशोणितयोर्वीतीभावः दारुणत्वं स्वेदानुबन्धः स्तम्भो वा यच्चान्यदपि किञ्चिदीदृशं स्पर्शानां लक्षणं भृशविकृतमनिमित्तं स्यात् इति लक्षणं स्पृश्यानां भावानामुक्तं समासेन

sparśaprādhānyenaivāturasyāyuṣaḥ pramāṇāvaśeṣaṃ jijñāsuḥ prakṛtisthena pāṇinā śarīramasya kevalaṃ spṛśet parimarśayedvā'nyena parimṛśatā tu khalvāturaśarīramime bhāvāstatra tatrāvaboddhavyā bhavanti tadyathā--satataṃ spandamānānāṃ śarīradeśānāmaspandanaṃ nityoṣmaṇāṃ śītībhāvaḥ mṛdūnāṃ dāruṇatvaṃ ślakṣṇānāṃ kharatvaṃ satāmasadbhāvaḥ sandhīnāṃ sraṃsabhraṃśacyavanāni māṃsaśoṇitayorvītībhāvaḥ dāruṇatvaṃ svedānubandhaḥ stambho vā yaccānyadapi kiñcidīdṛśaṃ sparśānāṃ lakṣaṇaṃ bhṛśavikṛtamanimittaṃ syāt iti lakṣaṇaṃ spṛśyānāṃ bhāvānāmuktaṃ samāsena

तद्व्यासतोऽनुव्याख्यास्यामः--तस्य चेत् परिमृश्यमानं पृथक्त्वेन पादजङ्घोरुस्फिगुदरपार्श्वपृष्ठेषिकापाणिग्रीवाताल्वोष्ठललाटं स्विन्नं शीतं स्तब्धं दारुणं वीतमांसणोणितं वा स्यात् परासुरयं पुरुषो न चिरात् कालं मरिष्यतीति विद्यात् तस्य चेत् परिमृश्यमानानि पृथक्त्वेन गुल्फजानुवङ्क्षणगुदवृषणमेढ्रनाभ्यंसस्तनमणिकपर्शुकाहनुनासिकाकर्णाक्षिभ्रूशङ्खादीनि स्रस्तानि व्यस्तानि च्युतानि स्थानेभ्यः स्कन्नानि वा स्युः परासुरयं पुरुषोऽचिरात् कालं मरिष्यतीति विद्यात्

tadvyāsato'nuvyākhyāsyāmaḥ--tasya cet parimṛśyamānaṃ pṛthaktvena pādajaṅghorusphigudarapārśvapṛṣṭheṣikāpāṇigrīvātālvoṣṭhalalāṭaṃ svinnaṃ śītaṃ stabdhaṃ dāruṇaṃ vītamāṃsaṇoṇitaṃ vā syāt parāsurayaṃ puruṣo na cirāt kālaṃ mariṣyatīti vidyāt tasya cet parimṛśyamānāni pṛthaktvena gulphajānuvaṅkṣaṇagudavṛṣaṇameḍhranābhyaṃsastanamaṇikaparśukāhanunāsikākarṇākṣibhrūśaṅkhādīni srastāni vyastāni cyutāni sthānebhyaḥ skannāni vā syuḥ parāsurayaṃ puruṣo'cirāt kālaṃ mariṣyatīti vidyāt

तथाऽस्योच्छ्वासमन्यादन्तपक्ष्मचक्षुःकेशलोमोदरनखाङ्गुलीरालक्षयेत् तस्य चेदुच्छ्वासोऽतिदीर्घोऽतिह्रस्वो वा स्यात् परासुरिति विद्यात् तस्य चेन्मन्ये परिभृश्यमाने न स्पन्देयातां परासुरिति विद्यात् तस्य चेद्दन्ताः परिकीर्णाः श्वेता जातशर्कराः स्युः परासुरिति विद्यात् तस्य चेत् पक्ष्माणि जटाबद्धानि स्युः परासुरिति विद्यात् तस्य चेच्चक्षुषी प्रकृतिहीने विकृतियुक्ते--अत्युत्पिण्डिते अतिप्रविष्टे अतिजिह्मे अतिविषमे अतिमुक्तबन्धने अतिप्रस्रुते सततोन्मिषिते सततनिमिषिते निमिषोन्मेषातिप्रवृत्ते विभ्रान्तदृष्टिके विपरीतदृष्टिके हीनदृष्टिके व्यस्तदृष्टिके नकुलान्धे कपोतान्धे अलातवर्णे कृष्णपीतनीलश्यावताम्रहरितहारिद्रशुक्लवैकारिकाणां वर्णानामन्यतमेनातिप्लुते वा स्यातां तदा परासुरिति विद्यात् अथास्य केशलोमान्यायच्छेत् तस्य चेत् केशलोमान्यायम्यमानानि प्रलुच्येरन् न चेद्वेदयेयुस्तं परासुरिति विद्यात् तस्य चेदुदरे सिराः प्रकाशेरञ् श्यावताम्रनीलहारिद्रशुक्ला वा स्युः परासुरिति विद्यात् तस्य चेन्नखा वीतमांसशोणिताः पक्वजाम्बववर्णाः स्युः परासुरिति विद्यात्अथास्याङ्गुलीरायच्छेत् तस्य चेदङ्गुलय आयम्यमाना न स्फुटेयुः परासुरिति विद्यात्

tathā'syocchvāsamanyādantapakṣmacakṣuḥkeśalomodaranakhāṅgulīrālakṣayet tasya ceducchvāso'tidīrgho'tihrasvo vā syāt parāsuriti vidyāt tasya cenmanye paribhṛśyamāne na spandeyātāṃ parāsuriti vidyāt tasya ceddantāḥ parikīrṇāḥ śvetā jātaśarkarāḥ syuḥ parāsuriti vidyāt tasya cet pakṣmāṇi jaṭābaddhāni syuḥ parāsuriti vidyāt tasya ceccakṣuṣī prakṛtihīne vikṛtiyukte--atyutpiṇḍite atipraviṣṭe atijihme ativiṣame atimuktabandhane atiprasrute satatonmiṣite satatanimiṣite nimiṣonmeṣātipravṛtte vibhrāntadṛṣṭike viparītadṛṣṭike hīnadṛṣṭike vyastadṛṣṭike nakulāndhe kapotāndhe alātavarṇe kṛṣṇapītanīlaśyāvatāmraharitahāridraśuklavaikārikāṇāṃ varṇānāmanyatamenātiplute vā syātāṃ tadā parāsuriti vidyāt athāsya keśalomānyāyacchet tasya cet keśalomānyāyamyamānāni pralucyeran na cedvedayeyustaṃ parāsuriti vidyāt tasya cedudare sirāḥ prakāśerañ śyāvatāmranīlahāridraśuklā vā syuḥ parāsuriti vidyāt tasya cennakhā vītamāṃsaśoṇitāḥ pakvajāmbavavarṇāḥ syuḥ parāsuriti vidyātathāsyāṅgulīrāyacchet tasya cedaṅgulaya āyamyamānā na sphuṭeyuḥ parāsuriti vidyāt

तत्र श्लोकः-- एतान् स्पृश्यान् बहून् भावान् यः स्पृशन्नवबुध्यते आतुरे न स संमोहमायुर्ज्ञानस्य गच्छति

tatra ślokaḥ-- etān spṛśyān bahūn bhāvān yaḥ spṛśannavabudhyate āture na sa saṃmohamāyurjñānasya gacchati

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चर्रकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने परिमर्शनीयमिन्द्रियं नाम तृतीयोऽध्यायः

ityagniveśakṛte tantre carrakapratisaṃskṛte indriyasthāne parimarśanīyamindriyaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ

चतुर्थोऽध्यायः

अथात इन्द्रियानीकमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः

athāta indriyānīkamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

इन्द्रियाणि यथा जन्तोः परीक्षेत विशेषवित् ज्ञातुमिच्छन् भिषङ्मानमायुषस्तन्निबोधत

indriyāṇi yathā jantoḥ parīkṣeta viśeṣavit jñātumicchan bhiṣaṅmānamāyuṣastannibodhata

अनुमानात परीक्षेत दर्शनादीनि तत्त्वतः अद्धा हि विदितं ज्ञानमिन्द्रियाणामतीन्द्रियम्

anumānāta parīkṣeta darśanādīni tattvataḥ addhā hi viditaṃ jñānamindriyāṇāmatīndriyam

स्वस्थेभ्यो विकृतं यस्य ज्ञानमिन्द्रियसंश्रयम् आलक्ष्येतानिमित्तेन लक्षणं मरणस्य तत्

svasthebhyo vikṛtaṃ yasya jñānamindriyasaṃśrayam ālakṣyetānimittena lakṣaṇaṃ maraṇasya tat

इत्युक्तं लक्षणं सम्यगिन्द्रियेष्वशुभोदयम् तदेव तु पुनर्भूयो विस्तरेण निबोधत

ityuktaṃ lakṣaṇaṃ samyagindriyeṣvaśubhodayam tadeva tu punarbhūyo vistareṇa nibodhata

घनीभूतमिवाकाशमाकाशमिव मेदिनीम् विगीतमुभयं ह्येतत् पश्यन् मरणमृच्छति

ghanībhūtamivākāśamākāśamiva medinīm vigītamubhayaṃ hyetat paśyan maraṇamṛcchati

यस्य दर्शनमायाति मारुतोऽम्बरगोचरः अग्निर्नायाति चादीप्तस्तस्यायुःक्षयमादिशेत्

yasya darśanamāyāti māruto'mbaragocaraḥ agnirnāyāti cādīptastasyāyuḥkṣayamādiśet

जले सुविमले जालमजालावतते नरः स्थिते गच्छति वा दृष्ट्वा जीवितात् परिमुच्यते

jale suvimale jālamajālāvatate naraḥ sthite gacchati vā dṛṣṭvā jīvitāt parimucyate

जाग्रत् पश्यति यः प्रेतान् रक्षांसि विविधानि च अन्यद्वाऽप्यद्भुतं किञ्चिन्न स जीवितुमर्हति

jāgrat paśyati yaḥ pretān rakṣāṃsi vividhāni ca anyadvā'pyadbhutaṃ kiñcinna sa jīvitumarhati

योऽग्निं प्रकृतिवर्णस्थ नीलं पश्यति निष्प्रभम् कृष्णं वा यदि वा शुक्लं निशां व्रजति सप्तमीम्

yo'gniṃ prakṛtivarṇastha nīlaṃ paśyati niṣprabham kṛṣṇaṃ vā yadi vā śuklaṃ niśāṃ vrajati saptamīm

मरीचीनसतो मेघान्मेघान् वाऽप्यसतोऽम्बरे विद्युतो वा विना मेघैः पश्यन् मरणमृच्छति

marīcīnasato meghānmeghān vā'pyasato'mbare vidyuto vā vinā meghaiḥ paśyan maraṇamṛcchati

मृन्मयीमिव यः पात्रीं कृष्णाम्बरसमावृताम् आदित्यमीक्षते शुद्धं चन्द्रं वा न स जीवति

mṛnmayīmiva yaḥ pātrīṃ kṛṣṇāmbarasamāvṛtām ādityamīkṣate śuddhaṃ candraṃ vā na sa jīvati

अपर्वणि यदा पश्येत् सूर्याचन्द्रमसोर्ग्रहम् अव्याधितो व्याधितो वा तदन्तं तस्य जीवितम्

aparvaṇi yadā paśyet sūryācandramasorgraham avyādhito vyādhito vā tadantaṃ tasya jīvitam

नक्तं सूर्यमहश्चन्द्रमनग्नौ धूममुत्थितम् अग्निं वा निष्प्रभं रात्रो दृष्ट्वा मरणमृच्छति

naktaṃ sūryamahaścandramanagnau dhūmamutthitam agniṃ vā niṣprabhaṃ rātro dṛṣṭvā maraṇamṛcchati

प्रभावतः प्रभाहीनान्निष्प्रभांश्च प्रभावतः नरा विलिङ्गान् पश्यन्ति भावान् भावाञ्जिहासवः

prabhāvataḥ prabhāhīnānniṣprabhāṃśca prabhāvataḥ narā viliṅgān paśyanti bhāvān bhāvāñjihāsavaḥ

व्याकृतीनि विवर्णानि विसंख्योपगतानि च विनिमित्तानि पश्यन्ति रूपाण्यायुःक्षये नराः

vyākṛtīni vivarṇāni visaṃkhyopagatāni ca vinimittāni paśyanti rūpāṇyāyuḥkṣaye narāḥ

यश्च पश्यत्यदृश्यान् वै दृश्यान् यश्च न पश्यति तावुभौ पश्यतः क्षिप्रं यमक्षयमसंशयम्

yaśca paśyatyadṛśyān vai dṛśyān yaśca na paśyati tāvubhau paśyataḥ kṣipraṃ yamakṣayamasaṃśayam

अशब्दस्य च यः श्रोता शब्दान् यश्च न बुध्यते द्वावप्येतौ यथा प्रेतौ तथा ज्ञेयौ विजानता

aśabdasya ca yaḥ śrotā śabdān yaśca na budhyate dvāvapyetau yathā pretau tathā jñeyau vijānatā

संवृत्याङ्गुलिभिः कर्णौ ज्वालाशब्दं य आतुरः न शृणोति गतासुं तं बुद्धिमान् परिवर्जयेत्

saṃvṛtyāṅgulibhiḥ karṇau jvālāśabdaṃ ya āturaḥ na śṛṇoti gatāsuṃ taṃ buddhimān parivarjayet

विपर्ययेण यो विद्याद्गन्धानां साध्वसाधुताम् न वा तान् सर्वशो विद्यात्तं विद्याद्विगतायुषम्

viparyayeṇa yo vidyādgandhānāṃ sādhvasādhutām na vā tān sarvaśo vidyāttaṃ vidyādvigatāyuṣam

यो रसान्न विजानाति न वा जानाति तत्त्वतः मुखपाकादृते पक्वं तमाहुः कुशला नरम्

yo rasānna vijānāti na vā jānāti tattvataḥ mukhapākādṛte pakvaṃ tamāhuḥ kuśalā naram

उष्णाञ्छीतान् खराञ्छ्लक्ष्णान्मृदूनपि च दारुणान् स्पृश्यान् स्पृष्ट्वा ततोऽन्यत्वं मुमूर्षुस्तेषु मन्यते

uṣṇāñchītān kharāñchlakṣṇānmṛdūnapi ca dāruṇān spṛśyān spṛṣṭvā tato'nyatvaṃ mumūrṣusteṣu manyate

अन्तरेण तपस्तीव्रं योगं वा विधिपूर्वकम् इन्द्रियैरधिकं पश्यन् पञ्चत्वमधिगच्छति

antareṇa tapastīvraṃ yogaṃ vā vidhipūrvakam indriyairadhikaṃ paśyan pañcatvamadhigacchati

इन्द्रियाणामृते दृष्टेरिन्द्रियार्थानदोषजान् नरः पश्यति यः कश्चिदिन्द्रियैर्न स जीवति

indriyāṇāmṛte dṛṣṭerindriyārthānadoṣajān naraḥ paśyati yaḥ kaścidindriyairna sa jīvati

स्वस्थाः प्रज्ञाविपर्यासैरिन्द्रियार्थेषु वैकृतम् पश्यन्ति येऽसद्बहुशस्तेषां मरणमादिशेत्

svasthāḥ prajñāviparyāsairindriyārtheṣu vaikṛtam paśyanti ye'sadbahuśasteṣāṃ maraṇamādiśet

तत्र श्लोकः-- एतदिन्द्रियविज्ञानं यः पश्यति यथातथम् मरणं जीवितं चैव स भिषक् ज्ञातुमर्हति

tatra ślokaḥ-- etadindriyavijñānaṃ yaḥ paśyati yathātatham maraṇaṃ jīvitaṃ caiva sa bhiṣak jñātumarhati

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने इन्द्रियानीकमिन्द्रियं नाम चतुर्थोऽध्यायः

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne indriyānīkamindriyaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ

पञ्चमोऽध्यायः

अथातः पूर्वरूपीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः

athātaḥ pūrvarūpīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

पूर्वरूपाण्यसाध्यानां विकाराणां पृथक् पृथक् भिन्नाभिन्नानि वक्ष्यामो भिषजां ज्ञानवृद्धये

pūrvarūpāṇyasādhyānāṃ vikārāṇāṃ pṛthak pṛthak bhinnābhinnāni vakṣyāmo bhiṣajāṃ jñānavṛddhaye

पूर्वरूपाणि सर्वाणि ज्वरोक्तान्यतिमात्रया यं विशन्ति विशत्येनं मृत्युर्ज्वरपुरःसरः

pūrvarūpāṇi sarvāṇi jvaroktānyatimātrayā yaṃ viśanti viśatyenaṃ mṛtyurjvarapuraḥsaraḥ

अन्यस्यापि च रोगस्य पूर्वरूपाणि यं नरम् विशन्त्यनेन कल्पेन तस्यापि मरणं ध्रुवम्

anyasyāpi ca rogasya pūrvarūpāṇi yaṃ naram viśantyanena kalpena tasyāpi maraṇaṃ dhruvam

पूर्वरूपैकदेशांस्तु वक्ष्यामोऽन्यान् सुदारुणान् ये रोगाननुबध्नन्ति मृत्युर्यैरनुबध्यते

pūrvarūpaikadeśāṃstu vakṣyāmo'nyān sudāruṇān ye rogānanubadhnanti mṛtyuryairanubadhyate

बलं च हीयते यस्य प्रतिश्यायश्च वर्धते तस्य नागीप्रसक्तस्य शोषोऽन्तायोपजायते

balaṃ ca hīyate yasya pratiśyāyaśca vardhate tasya nāgīprasaktasya śoṣo'ntāyopajāyate

श्वभिरुष्ट्रैः खरैर्वाऽपि याति यो दक्षिणां दिशम् स्वप्ने यक्ष्माणमासाद्य जीवितं स विमुञ्चति

śvabhiruṣṭraiḥ kharairvā'pi yāti yo dakṣiṇāṃ diśam svapne yakṣmāṇamāsādya jīvitaṃ sa vimuñcati

प्रेतैः सह पिबेन्मद्यं स्वप्ने यः कृष्यते शुना सुघोरं ज्वरमासाद्य जीवितं स विमुञ्चति

pretaiḥ saha pibenmadyaṃ svapne yaḥ kṛṣyate śunā sughoraṃ jvaramāsādya jīvitaṃ sa vimuñcati

लाक्षारक्ताम्बराभं यः पश्यत्यम्वरमन्तिकात् स रक्तपितमासाद्य तेनैवान्ताय नीयते

lākṣāraktāmbarābhaṃ yaḥ paśyatyamvaramantikāt sa raktapitamāsādya tenaivāntāya nīyate

रक्तस्रग्रक्तसर्वाङ्गो रक्तवासा मुहुर्हसन् यः स्वप्ने ह्रियते नार्या स रक्तं प्राप्य सीदति

raktasragraktasarvāṅgo raktavāsā muhurhasan yaḥ svapne hriyate nāryā sa raktaṃ prāpya sīdati

शूलाटोपान्त्रकूजाश्च दौर्बल्यं चातिमात्रया नखादिषु च वैवर्ण्यं गुल्मेनान्तकरो ग्रहः

śūlāṭopāntrakūjāśca daurbalyaṃ cātimātrayā nakhādiṣu ca vaivarṇyaṃ gulmenāntakaro grahaḥ

लता कण्टकिनी यस्य दारुणा हृदि जायते स्वप्ने गुल्मस्तमन्ताय क्रूरो विशति मानवम्

latā kaṇṭakinī yasya dāruṇā hṛdi jāyate svapne gulmastamantāya krūro viśati mānavam

कायेऽल्पमपि संस्पृष्टं सुभृशं यस्य दीर्यते क्षतानि च न रोहन्ति कुष्ठैर्मृत्युर्हिनस्ति तम्

kāye'lpamapi saṃspṛṣṭaṃ subhṛśaṃ yasya dīryate kṣatāni ca na rohanti kuṣṭhairmṛtyurhinasti tam

नग्नस्याज्यावसिक्तस्य जुह्वतोऽग्निमनर्चिषम् पद्मान्युरसि जायन्ते स्वप्ने कुष्ठैर्मरिष्यतः

nagnasyājyāvasiktasya juhvato'gnimanarciṣam padmānyurasi jāyante svapne kuṣṭhairmariṣyataḥ

स्नातानुलिप्तगात्रेऽपि यस्मिन् गृध्नन्ति मक्षिकाः स प्रमेहेण संस्पर्शं प्राप्य तेनैव हन्यते

snātānuliptagātre'pi yasmin gṛdhnanti makṣikāḥ sa prameheṇa saṃsparśaṃ prāpya tenaiva hanyate

स्नेहं बहुविधं स्वप्ने चण्डालैः सह यः पिबेत् बध्यते स प्रमेहेण स्पृश्यतेऽन्ताय मानवः

snehaṃ bahuvidhaṃ svapne caṇḍālaiḥ saha yaḥ pibet badhyate sa prameheṇa spṛśyate'ntāya mānavaḥ

ध्यानायासौ तथोद्वेगो मोहश्चास्थानसंभवः अरतिर्बलहानिश्च मृत्युरुन्मादपूर्वकः

dhyānāyāsau tathodvego mohaścāsthānasaṃbhavaḥ aratirbalahāniśca mṛtyurunmādapūrvakaḥ

आहारद्वेषिणं पश्यन् लुप्तचित्तमुदर्दितम् विद्याद्धीरो मुमूर्षुं तमुन्मादेनातिपातिना

āhāradveṣiṇaṃ paśyan luptacittamudarditam vidyāddhīro mumūrṣuṃ tamunmādenātipātinā

क्रोधनं त्रासबहुलं सकृत्प्रहसिताननम् मूर्च्छापिपासाबहुलं हन्त्युन्मादः शरीरिणम्

krodhanaṃ trāsabahulaṃ sakṛtprahasitānanam mūrcchāpipāsābahulaṃ hantyunmādaḥ śarīriṇam

नृत्यन् रक्षोगणैः साकं यः स्वप्नेऽम्भसि सीदति स प्राप्य भृशमुन्मादं याति लोकमतः परम्

nṛtyan rakṣogaṇaiḥ sākaṃ yaḥ svapne'mbhasi sīdati sa prāpya bhṛśamunmādaṃ yāti lokamataḥ param

असत्तमः पश्यति यः शृणोत्यप्यसतः स्वनान् बहून् बहुविधान् जाग्रत्सोऽपस्मारेण बध्यते

asattamaḥ paśyati yaḥ śṛṇotyapyasataḥ svanān bahūn bahuvidhān jāgratso'pasmāreṇa badhyate

मत्तं नृत्यन्तमाविध्य प्रेतो हरति यं नरम् स्वप्ने हरति तं मृत्युरपस्मारपुरःसरः

mattaṃ nṛtyantamāvidhya preto harati yaṃ naram svapne harati taṃ mṛtyurapasmārapuraḥsaraḥ

स्तभ्येते प्रतिबुद्धस्य हनू मन्ये तथाऽक्षिणी यस्य तं बहिरायामो गृहीत्वा हन्त्यसंशयम्

stabhyete pratibuddhasya hanū manye tathā'kṣiṇī yasya taṃ bahirāyāmo gṛhītvā hantyasaṃśayam

शष्कुलीर्वाऽप्यपूपान् वा स्वप्ने खादति यो नरः स चेत्तादृक् छर्दयति प्रतिबुद्धो न जीवति

śaṣkulīrvā'pyapūpān vā svapne khādati yo naraḥ sa cettādṛk chardayati pratibuddho na jīvati

एतानि पूर्वरूपाणि यः सम्यगवबुध्यते स एषामनुबन्धं च फलं च ज्ञातुमर्हति

etāni pūrvarūpāṇi yaḥ samyagavabudhyate sa eṣāmanubandhaṃ ca phalaṃ ca jñātumarhati

इमांश्चाप्यपरान् स्वप्नान् दारुणानुपलक्षयेत् व्याधितानां विनाशाय क्लेशाय महतेऽपि वा

imāṃścāpyaparān svapnān dāruṇānupalakṣayet vyādhitānāṃ vināśāya kleśāya mahate'pi vā

यस्योत्तमाङ्गे जायन्ते वंशगुल्मलतादयः वयांसि च विलीयन्ते स्वप्ने मौण्ड्यमियाच्च यः

yasyottamāṅge jāyante vaṃśagulmalatādayaḥ vayāṃsi ca vilīyante svapne mauṇḍyamiyācca yaḥ

गृध्रोलूकश्वकाकाद्यैः स्वप्ने यः परिवार्यते रक्षःप्रेतपिशाचस्त्रीचण्डालद्रविडान्ध्रकैः

gṛdhrolūkaśvakākādyaiḥ svapne yaḥ parivāryate rakṣaḥpretapiśācastrīcaṇḍāladraviḍāndhrakaiḥ

वंशवेत्रलतापाशतृणकण्टकसङ्कटे संसज्जति हि यः स्वप्ने यो गच्छन् प्रपतत्यपि

vaṃśavetralatāpāśatṛṇakaṇṭakasaṅkaṭe saṃsajjati hi yaḥ svapne yo gacchan prapatatyapi

भूमो पांशूपधानायां वल्मीके वाऽथ भस्मनि श्मशानायतने श्वभ्रे स्वप्ने यः प्रपतत्यपि

bhūmo pāṃśūpadhānāyāṃ valmīke vā'tha bhasmani śmaśānāyatane śvabhre svapne yaḥ prapatatyapi

कलुषेऽम्भसि पङ्के वा कूपे वा तमसाऽऽवृते स्वप्ने मज्जति शीघ्रेण स्रोतसा ह्रियते च यः

kaluṣe'mbhasi paṅke vā kūpe vā tamasā''vṛte svapne majjati śīghreṇa srotasā hriyate ca yaḥ

स्नेहपानं तथाऽभ्यङ्गः प्रच्छर्दनविरेचने हिरण्यलाभः कलहः स्वप्ने बन्धपराजयौ

snehapānaṃ tathā'bhyaṅgaḥ pracchardanavirecane hiraṇyalābhaḥ kalahaḥ svapne bandhaparājayau

उपानद्युगनाशश्च प्रपातः पादचर्मणोः हर्षः स्वप्ने प्रकुपितैः पितृभिश्चावभर्त्सनम्

upānadyuganāśaśca prapātaḥ pādacarmaṇoḥ harṣaḥ svapne prakupitaiḥ pitṛbhiścāvabhartsanam

दन्तचन्द्रार्कनक्षत्रदेवतादीपचक्षुषाम् पतनं वा विनाशो वा स्वप्ने भेदो नगस्य वा

dantacandrārkanakṣatradevatādīpacakṣuṣām patanaṃ vā vināśo vā svapne bhedo nagasya vā

रक्तपुष्पं वनं भूमिं पापकर्मालयं चिताम् गुहान्धकारसंबाधं स्वप्ने यः प्रविशत्यपि

raktapuṣpaṃ vanaṃ bhūmiṃ pāpakarmālayaṃ citām guhāndhakārasaṃbādhaṃ svapne yaḥ praviśatyapi

रक्तमाली हसन्नुच्चैर्दिग्वासा दक्षिणां दिशम् दारुणामटवीं स्वप्ने कपियुक्तेन याति वा

raktamālī hasannuccairdigvāsā dakṣiṇāṃ diśam dāruṇāmaṭavīṃ svapne kapiyuktena yāti vā

काषायिणामसौम्यानां नग्नानां दण्डधारिणाम् कृष्णानां रक्तनेत्राणां स्वप्ने नेच्छन्ति दर्शनम्

kāṣāyiṇāmasaumyānāṃ nagnānāṃ daṇḍadhāriṇām kṛṣṇānāṃ raktanetrāṇāṃ svapne necchanti darśanam

कृष्णा पापा निराचारा दीर्घकेशनखस्तनी बिरागमाल्यवसना स्वप्ने कालनिशा मता

kṛṣṇā pāpā nirācārā dīrghakeśanakhastanī birāgamālyavasanā svapne kālaniśā matā

एत्येते दारुणाः स्वप्ना रोगी यैर्याति पञ्चताम् अरोगः संशयं गत्वा कश्चिदेव प्रमुच्यते

etyete dāruṇāḥ svapnā rogī yairyāti pañcatām arogaḥ saṃśayaṃ gatvā kaścideva pramucyate

मनोवहानां पूर्णत्वाद्दोषैरतिबलैस्त्रिभिः स्रोतसां दारुणान् स्वप्नान् काले पश्यति दारुणे

manovahānāṃ pūrṇatvāddoṣairatibalaistribhiḥ srotasāṃ dāruṇān svapnān kāle paśyati dāruṇe

नातिप्रसुप्तः पुरुषः सफलानफलांस्तथा इन्द्रियेशेन मनसा स्वप्नान् पश्यत्यनेकधा

nātiprasuptaḥ puruṣaḥ saphalānaphalāṃstathā indriyeśena manasā svapnān paśyatyanekadhā

दृष्टं श्रुतानुभूतं च प्रार्थितं कल्पितं तथा भाविकं दोषजं चैव स्वप्नं सप्तविधं विदुः

dṛṣṭaṃ śrutānubhūtaṃ ca prārthitaṃ kalpitaṃ tathā bhāvikaṃ doṣajaṃ caiva svapnaṃ saptavidhaṃ viduḥ

तत्र पञ्चविधं पूर्वमफलं भिषगादिशेत् दिवास्वप्नमतिह्रस्वमतिदीर्घं च बुद्धिमान्

tatra pañcavidhaṃ pūrvamaphalaṃ bhiṣagādiśet divāsvapnamatihrasvamatidīrghaṃ ca buddhimān

दृष्टः प्रथमरात्रे यः स्वप्नः सोऽल्पफलो भवेत् स स्वपेद्यं पुनर्दृष्ट्वा स सद्यः स्यान्महाफलः

dṛṣṭaḥ prathamarātre yaḥ svapnaḥ so'lpaphalo bhavet sa svapedyaṃ punardṛṣṭvā sa sadyaḥ syānmahāphalaḥ

अकल्याणमपि स्वप्नं दृष्ट्वा तत्रैव यः पुनः पश्येत् सौम्यं शुभाकारं तस्य विद्याच्छुभं फलम्

akalyāṇamapi svapnaṃ dṛṣṭvā tatraiva yaḥ punaḥ paśyet saumyaṃ śubhākāraṃ tasya vidyācchubhaṃ phalam

तत्र श्लोकः-- पूर्वरूपाण्यथ स्वप्नान् य इमान् वेत्ति दारुणान् न स मोहादसाध्येषु कर्माण्यारभते भिषक्

tatra ślokaḥ-- pūrvarūpāṇyatha svapnān ya imān vetti dāruṇān na sa mohādasādhyeṣu karmāṇyārabhate bhiṣak

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने पूर्वरूपीयमिन्द्रियं नाम पञ्चमोऽध्यायः

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne pūrvarūpīyamindriyaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ

षष्ठोऽध्यायः

अथातः कतमानिशरीरीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः

athātaḥ katamāniśarīrīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

कतमानि शरीराणि व्याधिमन्ति महामुने यानि वैद्यः परिहरेद्येषु कर्म न सिध्यति

katamāni śarīrāṇi vyādhimanti mahāmune yāni vaidyaḥ pariharedyeṣu karma na sidhyati

इत्यात्रेयोऽग्निवेशेन प्रश्नं पृष्टः सुदुर्वचम् आचचक्षे यथा तस्मै भगवांस्तन्निबोधत

ityātreyo'gniveśena praśnaṃ pṛṣṭaḥ sudurvacam ācacakṣe yathā tasmai bhagavāṃstannibodhata

यस्य वै भाषमाणस्य रुजत्यूर्ध्वमुरो भृशम् अन्नं च च्यवते भुक्तं स्थितं चापि न जीर्यति

yasya vai bhāṣamāṇasya rujatyūrdhvamuro bhṛśam annaṃ ca cyavate bhuktaṃ sthitaṃ cāpi na jīryati

बलं च हीयते शीघ्रं तृष्णा चातिप्रवर्धते जायते हृदि शूलं च तं भिषक् परिवर्जयेत्

balaṃ ca hīyate śīghraṃ tṛṣṇā cātipravardhate jāyate hṛdi śūlaṃ ca taṃ bhiṣak parivarjayet

हिक्का गम्भीरजा यस्य शोणितं चातिसार्यते न तस्मै भेषजं दद्यात् स्मरन्नात्रेयशासनम्

hikkā gambhīrajā yasya śoṇitaṃ cātisāryate na tasmai bheṣajaṃ dadyāt smarannātreyaśāsanam

आनाहश्चातिसारश्च यमेतौ दुर्बलं नरम् व्याधितं विशतो रोगौ दुर्लभं तस्य जीवितम्

ānāhaścātisāraśca yametau durbalaṃ naram vyādhitaṃ viśato rogau durlabhaṃ tasya jīvitam

आनाहश्चातितृष्णा च यमेतौ दुर्बलं नरम् विशतो विजहत्येनं प्राणा नातिचिरान्नरम्

ānāhaścātitṛṣṇā ca yametau durbalaṃ naram viśato vijahatyenaṃ prāṇā nāticirānnaram

ज्वरः पौर्वाह्णिको यस्य शुष्ककासश्च दारुणः बलमांसविहीनस्य यथा प्रेतस्तथैव सः

jvaraḥ paurvāhṇiko yasya śuṣkakāsaśca dāruṇaḥ balamāṃsavihīnasya yathā pretastathaiva saḥ

यस्य मूत्रं पुरीषं च ग्रथितं संप्रवर्तते निरूष्मणो जठरिणः श्वसनो न स जीवति

yasya mūtraṃ purīṣaṃ ca grathitaṃ saṃpravartate nirūṣmaṇo jaṭhariṇaḥ śvasano na sa jīvati

श्वयथुर्यस्य कुक्षिस्थो हस्तपादं विसर्पति जातिसङ्घं स संक्लेश्य तेन रोगेण हन्यते

śvayathuryasya kukṣistho hastapādaṃ visarpati jātisaṅghaṃ sa saṃkleśya tena rogeṇa hanyate

श्वयथुर्यस्य पादस्थस्तथा स्रस्ते च पिण्डिके सीदतश्चाप्युभे जङ्घे तं भिषक् परिवर्जयेत्

śvayathuryasya pādasthastathā sraste ca piṇḍike sīdataścāpyubhe jaṅghe taṃ bhiṣak parivarjayet

शूनहस्तं शूनपादं शूनगुह्योदरं नरम् हीनवर्णबलाहारमौषधैर्नोपपादयेत्

śūnahastaṃ śūnapādaṃ śūnaguhyodaraṃ naram hīnavarṇabalāhāramauṣadhairnopapādayet

उरोयुक्तो बहुश्लेष्मा नीलः पीतः सलोहितः सततं च्यवते यस्य दूरात्तं परिवर्जयेत्

uroyukto bahuśleṣmā nīlaḥ pītaḥ salohitaḥ satataṃ cyavate yasya dūrāttaṃ parivarjayet

हृष्टरोमा सान्द्रमूत्रः शूनः कासज्वरार्दितः क्षीणमांसो नरो दूराद्वर्ज्यो वैद्येन जानता

hṛṣṭaromā sāndramūtraḥ śūnaḥ kāsajvarārditaḥ kṣīṇamāṃso naro dūrādvarjyo vaidyena jānatā

त्रयः प्रकुपिता यस्य दोषाः कष्टाभिलक्षिताः कृशस्य बलहीनस्य नास्ति तस्य चिकित्सितम्

trayaḥ prakupitā yasya doṣāḥ kaṣṭābhilakṣitāḥ kṛśasya balahīnasya nāsti tasya cikitsitam

ज्वरातिसारौ शोफान्ते श्वयथुर्वा तयोः क्षये दुर्बलस्य विशेषेण नरस्यान्ताय जायते

jvarātisārau śophānte śvayathurvā tayoḥ kṣaye durbalasya viśeṣeṇa narasyāntāya jāyate

पाण्डुरश्च कृशोऽत्यर्थं तृष्णयाऽभिपरिप्लुतः डम्बरी कुपितोच्छ्वासः प्रत्याख्येयो विजानता

pāṇḍuraśca kṛśo'tyarthaṃ tṛṣṇayā'bhipariplutaḥ ḍambarī kupitocchvāsaḥ pratyākhyeyo vijānatā

हनुमन्याग्रहस्तृष्णा वलह्रासोऽतिमात्रया प्राणाश्चोरसि वर्तन्ते यस्य तं परिवर्जयेत्

hanumanyāgrahastṛṣṇā valahrāso'timātrayā prāṇāścorasi vartante yasya taṃ parivarjayet

ताम्यत्यायच्छते शर्म न किञ्चिदपि विन्दति क्षीणमांसबलाहारो मुमूर्षुरचिरान्नरः

tāmyatyāyacchate śarma na kiñcidapi vindati kṣīṇamāṃsabalāhāro mumūrṣuracirānnaraḥ

विरुद्धयोनयो यस्य विरुद्धोपक्रमा भृशम् वर्धन्ते दारुणा रोगाः शीघ्रं शीघ्रं स हन्यते

viruddhayonayo yasya viruddhopakramā bhṛśam vardhante dāruṇā rogāḥ śīghraṃ śīghraṃ sa hanyate

बलं विज्ञानमारोग्यं ग्रहणी मांसशोणितम् एतानि यस्य क्षीयन्ते क्षिप्रं क्षिप्रं स हन्यते

balaṃ vijñānamārogyaṃ grahaṇī māṃsaśoṇitam etāni yasya kṣīyante kṣipraṃ kṣipraṃ sa hanyate

आरोग्यं हीयते यस्य प्रकृतिः परिहीयते सहसा सहसा तस्य मृत्युर्हरति जीवितम्

ārogyaṃ hīyate yasya prakṛtiḥ parihīyate sahasā sahasā tasya mṛtyurharati jīvitam

तत्र श्लोकः-- इत्येतानि शरीराणि व्याधिमन्ति विवर्जयेत् न ह्येषु धीराः पश्यन्ति सिद्धिं काञ्चिदुपक्रमात्

tatra ślokaḥ-- ityetāni śarīrāṇi vyādhimanti vivarjayet na hyeṣu dhīrāḥ paśyanti siddhiṃ kāñcidupakramāt

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने कतमानिशरीरीयमिन्द्रियं नाम षष्ठोऽध्यायः

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne katamāniśarīrīyamindriyaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ

सप्तमोऽध्यायः

अथातः पन्नरूपीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः

athātaḥ pannarūpīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

दृष्ट्यां यस्य विजानीयात् पन्नरूपां कुमारिकाम् प्रतिच्छायामयीमक्ष्णोर्नैनमिच्छेच्चिकित्सितुम्

dṛṣṭyāṃ yasya vijānīyāt pannarūpāṃ kumārikām praticchāyāmayīmakṣṇornainamiccheccikitsitum

ज्योत्स्नायामातपे दीपे सलिलादर्शयोरपि अङ्गेषु विकृता यस्य च्छाया प्रेतस्तथैव सः

jyotsnāyāmātape dīpe salilādarśayorapi aṅgeṣu vikṛtā yasya cchāyā pretastathaiva saḥ

छिन्ना भिन्नाऽऽकुला च्छाया हीना वाऽप्यधिकाऽपि वा नष्टा तन्वी द्विधा च्छिन्ना विकृता विशिरा च या

chinnā bhinnā''kulā cchāyā hīnā vā'pyadhikā'pi vā naṣṭā tanvī dvidhā cchinnā vikṛtā viśirā ca yā

एताश्चान्याश्च याः काश्चित् प्रतिच्छाया विगर्हिताः सर्वा मुमूर्षतां ज्ञेया न चेल्लक्ष्यनिमित्तजाः

etāścānyāśca yāḥ kāścit praticchāyā vigarhitāḥ sarvā mumūrṣatāṃ jñeyā na cellakṣyanimittajāḥ

संस्थानेन प्रमाणेन वर्णेन प्रभया तथा छाया विवर्तते यस्य स्वस्थोऽपि प्रेत एव सः

saṃsthānena pramāṇena varṇena prabhayā tathā chāyā vivartate yasya svastho'pi preta eva saḥ

संस्थानमाकृतिर्ज्ञेया सुषमा विषमा च सा मध्यमल्पं महच्चोक्तं प्रमाणं त्रिविधं नृणाम्

saṃsthānamākṛtirjñeyā suṣamā viṣamā ca sā madhyamalpaṃ mahaccoktaṃ pramāṇaṃ trividhaṃ nṛṇām

प्रतिप्रमाणसंस्थाना जलादर्शातपादिषु छाया या सा प्रतिच्छाया च्छाया वर्णप्रभाश्रया

pratipramāṇasaṃsthānā jalādarśātapādiṣu chāyā yā sā praticchāyā cchāyā varṇaprabhāśrayā

खादीनां पञ्च पञ्चानां छाया विविधलक्षणाः नाभसी निर्मला नीला सस्नेहा सप्रभेव च

khādīnāṃ pañca pañcānāṃ chāyā vividhalakṣaṇāḥ nābhasī nirmalā nīlā sasnehā saprabheva ca

रूक्षा श्यावारुणा या तु वायवी सा हतप्रभा विशुद्धरक्ता त्वाग्नेयी दीप्ताभा दर्शनप्रिया

rūkṣā śyāvāruṇā yā tu vāyavī sā hataprabhā viśuddharaktā tvāgneyī dīptābhā darśanapriyā

शुद्धवैदूर्यविमला सुस्निग्धा चाम्भसी मता स्थिरा स्निग्धा घना श्लक्ष्णा श्यामा श्वेता च पार्थिवी

śuddhavaidūryavimalā susnigdhā cāmbhasī matā sthirā snigdhā ghanā ślakṣṇā śyāmā śvetā ca pārthivī

वायवी गर्हिता त्वासां चतस्रः स्युः सुखोदयाः वायवी तु विनाशाय क्लेशाय महतेऽपि वा

vāyavī garhitā tvāsāṃ catasraḥ syuḥ sukhodayāḥ vāyavī tu vināśāya kleśāya mahate'pi vā

स्यात्तैजसी प्रभा सर्वा सा तु सप्तविधा स्मृता रक्ता पीता सिता श्यावा हरिता पाण्डुराऽसिता

syāttaijasī prabhā sarvā sā tu saptavidhā smṛtā raktā pītā sitā śyāvā haritā pāṇḍurā'sitā

तासां याः स्युर्विकासिन्यः स्निग्धाश्च विपुलाश्च याः ताः शुभा रूक्षमलिनाः संक्षिप्ताश्चाशुभोदयाः

tāsāṃ yāḥ syurvikāsinyaḥ snigdhāśca vipulāśca yāḥ tāḥ śubhā rūkṣamalināḥ saṃkṣiptāścāśubhodayāḥ

वर्णमाक्रामति च्छाया भास्तु वर्णप्रकाशिनी आसन्ना लक्ष्यते च्छाया भाः प्रकृष्टा प्रकाशते

varṇamākrāmati cchāyā bhāstu varṇaprakāśinī āsannā lakṣyate cchāyā bhāḥ prakṛṣṭā prakāśate

नाच्छायो नाप्रभः कश्चिद्विशेषाश्चिह्नयन्ति तु नृणां शभाशुभोत्पत्तिं काले छायाप्रभाश्रयाः

nācchāyo nāprabhaḥ kaścidviśeṣāścihnayanti tu nṛṇāṃ śabhāśubhotpattiṃ kāle chāyāprabhāśrayāḥ

कामलाऽक्ष्णोर्मुखं पूर्णं शङ्खयोर्मुक्तमांसता संत्रासश्चोष्णगात्रत्वं यस्य तं परिवर्जयेत्

kāmalā'kṣṇormukhaṃ pūrṇaṃ śaṅkhayormuktamāṃsatā saṃtrāsaścoṣṇagātratvaṃ yasya taṃ parivarjayet

उत्थाप्यमानः शयनात् प्रमोहं याति यो नरः मुहुर्मुहुर्न सप्ताहं स जीवति विकत्थनः

utthāpyamānaḥ śayanāt pramohaṃ yāti yo naraḥ muhurmuhurna saptāhaṃ sa jīvati vikatthanaḥ

संसृष्टा व्याधयो यस्य प्रतिलोमानुलोमगाः व्यापन्ना ग्रहणी प्रायः सोऽर्धमासं न जीवति

saṃsṛṣṭā vyādhayo yasya pratilomānulomagāḥ vyāpannā grahaṇī prāyaḥ so'rdhamāsaṃ na jīvati

उपरुद्धस्य रोगेण कर्शितस्याल्पमश्नतः बहु मूत्रपुरीषं स्याद्यस्य तं परिवर्जयेत्

uparuddhasya rogeṇa karśitasyālpamaśnataḥ bahu mūtrapurīṣaṃ syādyasya taṃ parivarjayet

दुर्बलो बहु भुङ्क्ते यः प्राग्भुक्तादन्नमातुरः अल्पमूत्रपुरीषश्च यथा प्रेतस्तथैव सः

durbalo bahu bhuṅkte yaḥ prāgbhuktādannamāturaḥ alpamūtrapurīṣaśca yathā pretastathaiva saḥ

इष्टं च गुणसंपन्नमन्नमश्नाति यो नरः शश्वच्च बलवर्णाभ्यां हीयते न स जीवति

iṣṭaṃ ca guṇasaṃpannamannamaśnāti yo naraḥ śaśvacca balavarṇābhyāṃ hīyate na sa jīvati

प्रकूजति प्रश्वसिति शिथिलं चातिसार्यते बलहीनः पिपासार्तः शुष्कास्यो न स जीवति

prakūjati praśvasiti śithilaṃ cātisāryate balahīnaḥ pipāsārtaḥ śuṣkāsyo na sa jīvati

ह्रस्वं च यः प्रश्वसिति व्याविद्धं स्पन्दते च यः मृतमेव तमात्रेयो व्याचचक्षे पुनर्वसुः

hrasvaṃ ca yaḥ praśvasiti vyāviddhaṃ spandate ca yaḥ mṛtameva tamātreyo vyācacakṣe punarvasuḥ

ऊर्ध्वं च यः प्रश्वसिति श्लेष्माणा चाभिभूयते हीनवर्णबलाहारो यो नरो न स जीवति

ūrdhvaṃ ca yaḥ praśvasiti śleṣmāṇā cābhibhūyate hīnavarṇabalāhāro yo naro na sa jīvati

ऊर्ध्वाग्रे नयने यस्य मन्ये चारतकम्पने बलहीनः पिपासार्तः शुष्कास्यो न स जीवति

ūrdhvāgre nayane yasya manye cāratakampane balahīnaḥ pipāsārtaḥ śuṣkāsyo na sa jīvati

यस्य गण्डावुपचितौ ज्वरकासौ च दारुणौ शूली प्रद्वेष्टि चाप्यन्नं तस्मिन् कर्म न सिध्यति

yasya gaṇḍāvupacitau jvarakāsau ca dāruṇau śūlī pradveṣṭi cāpyannaṃ tasmin karma na sidhyati

व्यावृत्तमूर्धजिह्वास्यो भ्रुवौ यस्य च विच्युते कण्टकैश्चाचिता जिह्वा यथा प्रेतस्तथैव सः

vyāvṛttamūrdhajihvāsyo bhruvau yasya ca vicyute kaṇṭakaiścācitā jihvā yathā pretastathaiva saḥ

शोफश्चात्यर्थमुत्सिक्तं निःसृतौ वृषणौ भृशम् अतश्चैव विपर्यासो विकृत्या प्रेतलक्षणम्

śophaścātyarthamutsiktaṃ niḥsṛtau vṛṣaṇau bhṛśam ataścaiva viparyāso vikṛtyā pretalakṣaṇam

निचितं यस्य मांसं स्यात्त्वगस्थिष्वेव दृश्यते क्षीणस्यानश्नतस्तस्य मासमायुः परं भवेत्

nicitaṃ yasya māṃsaṃ syāttvagasthiṣveva dṛśyate kṣīṇasyānaśnatastasya māsamāyuḥ paraṃ bhavet

तत्र श्लोकः-- इदं लिङ्गमरिष्टाख्यमनेकमभिजज्ञिवान् आयुर्वेदविदित्याख्यां लभते कुशलो जनः

tatra ślokaḥ-- idaṃ liṅgamariṣṭākhyamanekamabhijajñivān āyurvedavidityākhyāṃ labhate kuśalo janaḥ

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने पन्नरूपीयमिन्द्रियं नाम सप्तमोऽध्यायः

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne pannarūpīyamindriyaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ

अष्टमोऽध्यायः

अथातोऽवाक्शिरसीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः

athāto'vākśirasīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

अवाक्शिरा वा जिह्मा वा यस्य वा विशिरा भवेत् जन्तो रूपप्रतिच्छाया नैनमिच्छेच्चिकित्सितुम्

avākśirā vā jihmā vā yasya vā viśirā bhavet janto rūpapraticchāyā nainamiccheccikitsitum

जटीभूतानि पक्ष्माणि दृष्टिश्चापि निगृह्यते यस्य जन्तोर्न तं धीरो भेषजेनोपपादयेत्

jaṭībhūtāni pakṣmāṇi dṛṣṭiścāpi nigṛhyate yasya jantorna taṃ dhīro bheṣajenopapādayet

यस्य शूनानि वर्त्मानि न समायान्ति शुष्यतः चक्षुषी चोपदिह्येते यथा प्रेतस्तथैव सः

yasya śūnāni vartmāni na samāyānti śuṣyataḥ cakṣuṣī copadihyete yathā pretastathaiva saḥ

भ्रुवोर्वा यदि वा मूर्ध्नि सीमन्तावर्तकान् बहून् अपूर्वानकृतान् व्यक्तान् दृष्ट्वा मरणमादिशेत्

bhruvorvā yadi vā mūrdhni sīmantāvartakān bahūn apūrvānakṛtān vyaktān dṛṣṭvā maraṇamādiśet

त्र्यहमेतेन जीवन्ति लक्षणेनातुरा नराः अरोगाणां पुनस्त्वेतत् षड्रात्रं परमुच्यते

tryahametena jīvanti lakṣaṇenāturā narāḥ arogāṇāṃ punastvetat ṣaḍrātraṃ paramucyate

आयम्योत्पाटितान् केशान् यो नरो नावबुध्यते अनातुरो वा रोगी वा षड्रात्रं नातिवर्तते

āyamyotpāṭitān keśān yo naro nāvabudhyate anāturo vā rogī vā ṣaḍrātraṃ nātivartate

यस्य केशा निरभ्यङ्गा दृश्यन्तेऽभ्यक्तसन्निभाः उपरुद्धायुषं ज्ञात्वा तं धीरः परिवर्जयेत्

yasya keśā nirabhyaṅgā dṛśyante'bhyaktasannibhāḥ uparuddhāyuṣaṃ jñātvā taṃ dhīraḥ parivarjayet

ग्लायते नासिकावंशः पृथुत्वं यस्य गच्छति अशूनः शूनसंकाशः प्रत्याख्येयः स जानता

glāyate nāsikāvaṃśaḥ pṛthutvaṃ yasya gacchati aśūnaḥ śūnasaṃkāśaḥ pratyākhyeyaḥ sa jānatā

अत्यर्थविवृता यस्य यस्य चात्यर्थसंवृता जिह्मा वा परिशुष्का वा नासिका न स जीवति

atyarthavivṛtā yasya yasya cātyarthasaṃvṛtā jihmā vā pariśuṣkā vā nāsikā na sa jīvati

मुखं शब्दश्रवावोष्ठौ शुक्लश्यावातिलोहितौ विकृत्या यस्य वा नीलौ न स रोगाद्विमुच्यते

mukhaṃ śabdaśravāvoṣṭhau śuklaśyāvātilohitau vikṛtyā yasya vā nīlau na sa rogādvimucyate

अस्थिश्वेता द्विजा यस्य पुष्पिताः पङ्कसंवृताः विकृत्या न स रोगं तं विहायारोग्यमश्नुते

asthiśvetā dvijā yasya puṣpitāḥ paṅkasaṃvṛtāḥ vikṛtyā na sa rogaṃ taṃ vihāyārogyamaśnute

स्तब्धा निश्चेतना गुर्वी कण्टकोपचिता भृशम् श्यावा शुष्काऽथवा शूना प्रेतजिह्वा विसर्पिणी

stabdhā niścetanā gurvī kaṇṭakopacitā bhṛśam śyāvā śuṣkā'thavā śūnā pretajihvā visarpiṇī

दीर्घमुच्छ्वस्य यो ह्रस्वं नरो निःश्वस्य ताम्यति उपरुद्धायुषं ज्ञात्वा तं धीरः परिवर्जयेत्

dīrghamucchvasya yo hrasvaṃ naro niḥśvasya tāmyati uparuddhāyuṣaṃ jñātvā taṃ dhīraḥ parivarjayet

हस्तौ पादौ च मन्ये च तालु चैवातिशीतलम् भवत्यायुःक्षये क्रूरमथवाऽपि भवेन्मृदु

hastau pādau ca manye ca tālu caivātiśītalam bhavatyāyuḥkṣaye krūramathavā'pi bhavenmṛdu

घट्टयञ्जानुना जानु पादावुद्यम्य पातयन् योऽपास्यति मुहुर्वक्रमातुरो न स जीवति

ghaṭṭayañjānunā jānu pādāvudyamya pātayan yo'pāsyati muhurvakramāturo na sa jīvati

दन्तैश्छिन्दन्नखाग्राणि नखैच्छिन्दञ्छिरोरुहान् काष्ठेन भूमिं विलिखन्न रोगात् परिमुच्यते

dantaiśchindannakhāgrāṇi nakhaicchindañchiroruhān kāṣṭhena bhūmiṃ vilikhanna rogāt parimucyate

दन्तान् खादति यो जाग्रदसाम्ना विरुदन् हसन् विजानाति न चेद्दखं न स रोगाद्विमुच्यते

dantān khādati yo jāgradasāmnā virudan hasan vijānāti na ceddakhaṃ na sa rogādvimucyate

मुहुर्हसन् मुहुः क्ष्वेडन् शय्यां पादेन हन्ति यः उच्चैश्छिद्राणि विमृशन्नातुरो न स जीवति

muhurhasan muhuḥ kṣveḍan śayyāṃ pādena hanti yaḥ uccaiśchidrāṇi vimṛśannāturo na sa jīvati

यैर्विन्दति पुरा भावैः समेतैः परमां रतिम् तैरेवारममाणस्य ग्लास्नोर्मरणमादिशेत्

yairvindati purā bhāvaiḥ sametaiḥ paramāṃ ratim tairevāramamāṇasya glāsnormaraṇamādiśet

न बिभर्ति शिरो ग्रीवा न पृष्ठं भारमात्मनः न हनू पिण्डमास्यस्थमातुरस्य मुमूर्षतः

na bibharti śiro grīvā na pṛṣṭhaṃ bhāramātmanaḥ na hanū piṇḍamāsyasthamāturasya mumūrṣataḥ

सहसा ज्वरसंतापस्तृष्णा मूर्च्छा बलक्षयः विश्लेषणं च सन्धीनां मुमूर्षोरुपजायते

sahasā jvarasaṃtāpastṛṣṇā mūrcchā balakṣayaḥ viśleṣaṇaṃ ca sandhīnāṃ mumūrṣorupajāyate

गोसर्गे वदनाद्यस्य स्वेदः प्रच्यवते भृशम् लेपज्वरोपतप्तस्य दुर्लभं तस्य जीवितम्

gosarge vadanādyasya svedaḥ pracyavate bhṛśam lepajvaropataptasya durlabhaṃ tasya jīvitam

नोपैति कण्ठमाहारो जिह्वा कण्ठमुपैति च आयुष्यन्तं गते जन्तोर्बलं च परिहीयते

nopaiti kaṇṭhamāhāro jihvā kaṇṭhamupaiti ca āyuṣyantaṃ gate jantorbalaṃ ca parihīyate

शिरो विक्षिपते कृच्छान्मुञ्चयित्वा प्रपाणिकौ ललाटस्रुप्रतस्वेदो मुमूर्षुश्च्युतबन्धनः

śiro vikṣipate kṛcchānmuñcayitvā prapāṇikau lalāṭasrupratasvedo mumūrṣuścyutabandhanaḥ

तत्र श्लोकः-- इमानि लिङ्गानि नरेषु बुद्धिमान् विभावयेतावहितो मुमूर्षुषु क्षणेन भूत्वा ह्युपयान्ति कानिचिन्नचाफलं लिङ्गमिहास्ति किञ्चन

tatra ślokaḥ-- imāni liṅgāni nareṣu buddhimān vibhāvayetāvahito mumūrṣuṣu kṣaṇena bhūtvā hyupayānti kānicinnacāphalaṃ liṅgamihāsti kiñcana

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थानेऽवाक्शिरसीयमिन्द्रियं नामाष्टमोऽध्यायः

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne'vākśirasīyamindriyaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ

नवमोऽध्यायः

अथातो यस्यश्यावनिमित्तीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः

athāto yasyaśyāvanimittīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

यस्य श्यावे परिध्वस्ते हरिते चापि दर्शने आपन्नो व्याधिरन्ताय ज्ञेयस्तस्य विजानता

yasya śyāve paridhvaste harite cāpi darśane āpanno vyādhirantāya jñeyastasya vijānatā

निःसंज्ञः परिशुष्कास्यः समृद्धो व्याधिभिश्च यः उपरुद्धायुषं ज्ञात्वा तं धीरः परिवर्जयेत्

niḥsaṃjñaḥ pariśuṣkāsyaḥ samṛddho vyādhibhiśca yaḥ uparuddhāyuṣaṃ jñātvā taṃ dhīraḥ parivarjayet

हरिताश्च सिरा यस्य लोमकूपाश्च संवृत्ताः सोऽम्लाभिलाषी पुरुषः पित्तान्मरणमश्नुते

haritāśca sirā yasya lomakūpāśca saṃvṛttāḥ so'mlābhilāṣī puruṣaḥ pittānmaraṇamaśnute

शरीरान्ताश्च शोभन्ते शरीरं चोपशुष्यति बलं च हीयते यस्य राजयक्ष्मा हिनस्ति तम्

śarīrāntāśca śobhante śarīraṃ copaśuṣyati balaṃ ca hīyate yasya rājayakṣmā hinasti tam

अंसाभितापो हिक्का च छर्दनं शोणितस्य च आनाहः पार्श्वशूलं च भवत्यन्ताय शोषिणः

aṃsābhitāpo hikkā ca chardanaṃ śoṇitasya ca ānāhaḥ pārśvaśūlaṃ ca bhavatyantāya śoṣiṇaḥ

वातव्याधिरपस्मारी कुष्ठी शोफी तथोदरी गुल्मी च मधुमेही च राजयक्ष्मी च यो नरः

vātavyādhirapasmārī kuṣṭhī śophī tathodarī gulmī ca madhumehī ca rājayakṣmī ca yo naraḥ

अचिकित्स्या भवन्त्येते बलमांसक्षये सति अम्येष्वपि विकारेषु तान् भिषक् परिवर्जयेत्

acikitsyā bhavantyete balamāṃsakṣaye sati amyeṣvapi vikāreṣu tān bhiṣak parivarjayet

विरेचनहृतानाहो यस्तृष्णानुगतो नरः विरिक्तः पुनराध्माति यथा प्रेतस्तथैव सः

virecanahṛtānāho yastṛṣṇānugato naraḥ viriktaḥ punarādhmāti yathā pretastathaiva saḥ

पेयं पातुं न शक्नोति कण्ठस्य च मुखस्य च उरसश्च विशुष्कत्वाद्यो नरो न स जीवति

peyaṃ pātuṃ na śaknoti kaṇṭhasya ca mukhasya ca urasaśca viśuṣkatvādyo naro na sa jīvati

स्वरस्य दुर्बलीभावं हानिं च बलवर्णयोः रोगवृद्धिमयुक्त्या च दृष्ट्वा मरणमादिशेत्

svarasya durbalībhāvaṃ hāniṃ ca balavarṇayoḥ rogavṛddhimayuktyā ca dṛṣṭvā maraṇamādiśet

ऊर्ध्वश्वासं गतोष्माणं शूलोपहतवङ्क्षणम् शर्म चानधिगच्छन्तं बुद्धिमान् परिवर्जयेत्

ūrdhvaśvāsaṃ gatoṣmāṇaṃ śūlopahatavaṅkṣaṇam śarma cānadhigacchantaṃ buddhimān parivarjayet

अपस्वरं भाषमाणं प्राप्तं मरणमात्मनः श्रोतारं चाप्यशब्दस्य दूरतः परिवर्जयेत्

apasvaraṃ bhāṣamāṇaṃ prāptaṃ maraṇamātmanaḥ śrotāraṃ cāpyaśabdasya dūrataḥ parivarjayet

यं नरं सहसा रोगो दुर्बलं परिमुञ्चति संशयप्राप्तमात्रेयो जीवितं तस्य मन्यते

yaṃ naraṃ sahasā rogo durbalaṃ parimuñcati saṃśayaprāptamātreyo jīvitaṃ tasya manyate

अथ चेज्ज्ञातयस्तस्य याचेरन् प्रणिपाततः रसेनाद्यादिति ब्रूयान्नास्मै दद्याद्विशोधनम्

atha cejjñātayastasya yāceran praṇipātataḥ rasenādyāditi brūyānnāsmai dadyādviśodhanam

मासेन चेन्न दृश्येत विशेषस्तस्य शोभनः रसैश्चान्यैर्बहुविधैर्दुर्लभं तस्य जीवितम्

māsena cenna dṛśyeta viśeṣastasya śobhanaḥ rasaiścānyairbahuvidhairdurlabhaṃ tasya jīvitam

निष्ठ्यूतं च पुरीषं च रेतश्चाम्भसि मज्जति यस्य तस्यायुषः प्राप्तमन्तमाहुर्मनीषिणः

niṣṭhyūtaṃ ca purīṣaṃ ca retaścāmbhasi majjati yasya tasyāyuṣaḥ prāptamantamāhurmanīṣiṇaḥ

निष्ठ्यूते यस्य दृश्यन्ते वर्णा बहुविधाः पृथक् तच्च सीदत्यपः प्राप्य न स जीवितुमर्हति

niṣṭhyūte yasya dṛśyante varṇā bahuvidhāḥ pṛthak tacca sīdatyapaḥ prāpya na sa jīvitumarhati

पित्तमूष्मानुगं यस्य शङ्खौ प्राप्य विमूर्च्छति स रोगः शङ्खको नाम्ना त्रिरात्राद्धन्ति जीवितम्

pittamūṣmānugaṃ yasya śaṅkhau prāpya vimūrcchati sa rogaḥ śaṅkhako nāmnā trirātrāddhanti jīvitam

सफेनं रुधिरं यस्य मुहुरास्यात् प्रसिच्यते शूलैश्च तुद्यते कुक्षिः प्रत्याख्येयस्तथाविधः

saphenaṃ rudhiraṃ yasya muhurāsyāt prasicyate śūlaiśca tudyate kukṣiḥ pratyākhyeyastathāvidhaḥ

बलमांसक्षयस्तीव्रो रोगवृद्धिररोचकः यस्यातुरस्य लक्ष्यन्ते त्रीन् पक्षान्न स जिवति

balamāṃsakṣayastīvro rogavṛddhirarocakaḥ yasyāturasya lakṣyante trīn pakṣānna sa jivati

तत्र श्लोकौ-- विज्ञानानि मनुष्याणां मरणे प्रत्युपस्थिते भवन्त्येतानि संपश्येदन्यान्येवंविधानि च

tatra ślokau-- vijñānāni manuṣyāṇāṃ maraṇe pratyupasthite bhavantyetāni saṃpaśyedanyānyevaṃvidhāni ca

तानि सर्वाणि लक्ष्यन्ते न तु सर्वाणि मानवम् विशन्ति विनशिष्यन्तं तस्माद्बोध्यानि सर्वतः

tāni sarvāṇi lakṣyante na tu sarvāṇi mānavam viśanti vinaśiṣyantaṃ tasmādbodhyāni sarvataḥ

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने यस्यश्यावनिमित्तीयमिन्द्रियं नाम नवमोऽध्यायः

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne yasyaśyāvanimittīyamindriyaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ

दशमोऽध्यायः

अथातः सद्योमरणीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः

athātaḥ sadyomaraṇīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

सद्यस्तितिक्षतः प्राणाँल्लक्षणानि पृथक् पृथक् अग्निवेश प्रवक्ष्यामि संस्पृष्टो यैर्न जीवति

sadyastitikṣataḥ prāṇām̐llakṣaṇāni pṛthak pṛthak agniveśa pravakṣyāmi saṃspṛṣṭo yairna jīvati

वाताष्ठीला सुसंवृद्धा तिष्ठन्ती दारुणा हृदि तृष्णयाऽभिपरीतस्य सद्यो मुष्णाति जीवितम्

vātāṣṭhīlā susaṃvṛddhā tiṣṭhantī dāruṇā hṛdi tṛṣṇayā'bhiparītasya sadyo muṣṇāti jīvitam

पिण्डिके शिथिलीकृत्य जिह्मीकृत्य च नासिकाम् वायुः शरीरे विचरन् सद्यो मुष्णाति जीवितम्

piṇḍike śithilīkṛtya jihmīkṛtya ca nāsikām vāyuḥ śarīre vicaran sadyo muṣṇāti jīvitam

भ्रुवौ यस्य च्युते स्थानादन्तर्दाहश्च दारुणः तस्य हिक्काकरो रोगः सद्यो मुष्णाति जीवितम्

bhruvau yasya cyute sthānādantardāhaśca dāruṇaḥ tasya hikkākaro rogaḥ sadyo muṣṇāti jīvitam

क्षीणशोणितमांसस्य वायुरूर्ध्वगतिश्चरन् उभे मन्ये समे यस्य सद्यो मुष्णाति जिवितम्

kṣīṇaśoṇitamāṃsasya vāyurūrdhvagatiścaran ubhe manye same yasya sadyo muṣṇāti jivitam

अन्तरेण गुदं गच्छन् नाभिं च सहसाऽनिलः कृशस्य वंक्षक्षौ गृह्णन् सद्यो मुष्णाति जीवितम्

antareṇa gudaṃ gacchan nābhiṃ ca sahasā'nilaḥ kṛśasya vaṃkṣakṣau gṛhṇan sadyo muṣṇāti jīvitam

वितत्य पर्शुकाग्राणि गृहीत्वोरश्च मारुतः स्तिमितस्यायताक्षस्य सद्यो मुष्णाति जीवितम्

vitatya parśukāgrāṇi gṛhītvoraśca mārutaḥ stimitasyāyatākṣasya sadyo muṣṇāti jīvitam

हृदयं च गुदं चोभे गृहीत्वा मारुतो बली दुर्बलस्य विशेषेण सद्यो मुष्णाति जीवितम्

hṛdayaṃ ca gudaṃ cobhe gṛhītvā māruto balī durbalasya viśeṣeṇa sadyo muṣṇāti jīvitam

वंक्षणं च गुदं चोभे गृहीत्वा मारुतो बली श्वासं संजनयञ्जन्तोः सद्यो मुष्णाति जीवितम्

vaṃkṣaṇaṃ ca gudaṃ cobhe gṛhītvā māruto balī śvāsaṃ saṃjanayañjantoḥ sadyo muṣṇāti jīvitam

नाभिं मूत्रं वस्तिशीर्षं पुरीषं चापि मारुतः प्रच्छिन्नं जनयञ्छूलं सद्यो मुष्णाति जीवितम्

nābhiṃ mūtraṃ vastiśīrṣaṃ purīṣaṃ cāpi mārutaḥ pracchinnaṃ janayañchūlaṃ sadyo muṣṇāti jīvitam

भिद्येते वंक्षणौ यस्य वातशूलैः समन्ततः भिन्नं पुरीषं तृष्णा च सद्यः प्राणाञ्जहाति सः

bhidyete vaṃkṣaṇau yasya vātaśūlaiḥ samantataḥ bhinnaṃ purīṣaṃ tṛṣṇā ca sadyaḥ prāṇāñjahāti saḥ

आप्लुतं मारुतेनेह शरीरं यस्य केवलम् भिन्नं पुरीषं तृष्णा च सद्यो जह्यात् स जीवितम्

āplutaṃ māruteneha śarīraṃ yasya kevalam bhinnaṃ purīṣaṃ tṛṣṇā ca sadyo jahyāt sa jīvitam

शरीरं शोफितं यस्य वाताशोफेन देहिनः भिन्नं पुरीषं तृष्णा च सद्यो जह्यात् स जीवितम्

śarīraṃ śophitaṃ yasya vātāśophena dehinaḥ bhinnaṃ purīṣaṃ tṛṣṇā ca sadyo jahyāt sa jīvitam

आमाशयसमुत्थाना यस्य स्यात् परिकर्तिका भिन्नं पुरीषं तृष्णा च सद्यः प्राणाञ्जहाति सः

āmāśayasamutthānā yasya syāt parikartikā bhinnaṃ purīṣaṃ tṛṣṇā ca sadyaḥ prāṇāñjahāti saḥ

पक्वाशयसमुत्थाना यस्य स्यात् परिकर्तिका तृष्णा गुदग्रहश्चोग्रः सद्यो जह्यात् स जीवितम्

pakvāśayasamutthānā yasya syāt parikartikā tṛṣṇā gudagrahaścograḥ sadyo jahyāt sa jīvitam

पक्वाशयमधिष्ठाय हत्वा संज्ञां च मारुतः कण्ठे घुर्घुरकं कृत्वा सद्यो हरति जीवितम्

pakvāśayamadhiṣṭhāya hatvā saṃjñāṃ ca mārutaḥ kaṇṭhe ghurghurakaṃ kṛtvā sadyo harati jīvitam

दन्ताः कर्दमदिग्धाभा मुखं चूर्णकसन्निभम् सिप्रायन्ते च गात्राणि लिङ्गं सद्यो मरिष्यतः

dantāḥ kardamadigdhābhā mukhaṃ cūrṇakasannibham siprāyante ca gātrāṇi liṅgaṃ sadyo mariṣyataḥ

तृष्णाश्वासशिरोरोगमोहदौर्बल्यकूजनैः स्पृष्टः प्राणाञ्जहात्याशु शकृद्भेदेन चातुरः

tṛṣṇāśvāsaśirorogamohadaurbalyakūjanaiḥ spṛṣṭaḥ prāṇāñjahātyāśu śakṛdbhedena cāturaḥ

तत्र श्लोकः-- एतानि खलु लिङ्गानि यः सम्यगवबुध्यते स जीवितं च मर्त्यानां मरणं चावबुध्यते

tatra ślokaḥ-- etāni khalu liṅgāni yaḥ samyagavabudhyate sa jīvitaṃ ca martyānāṃ maraṇaṃ cāvabudhyate

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने सद्योमरणीयमिन्द्रियं नाम दशमोऽध्यायः

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne sadyomaraṇīyamindriyaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ

एकादशोऽध्यायः

अथातोऽणुज्योतीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः

athāto'ṇujyotīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

अणुज्योतिरनेकाग्रो दुश्छायो दुर्मनाः सदा रतिं न लभते याति परलोकं समान्तरम्

aṇujyotiranekāgro duśchāyo durmanāḥ sadā ratiṃ na labhate yāti paralokaṃ samāntaram

बलिं बलिभृतो यस्य प्रणीतं नोपभुञ्जते लोकान्तरगतः पिण्डं भुङ्क्ते संवत्सरेण सः

baliṃ balibhṛto yasya praṇītaṃ nopabhuñjate lokāntaragataḥ piṇḍaṃ bhuṅkte saṃvatsareṇa saḥ

सप्तर्षीणां समीपस्थां यो न पश्यत्यरुन्धतीम् सं वत्सरान्ते जन्तुः स संपश्यति महत्तमः

saptarṣīṇāṃ samīpasthāṃ yo na paśyatyarundhatīm saṃ vatsarānte jantuḥ sa saṃpaśyati mahattamaḥ

विकृत्या विनिमित्तं यः शोभामुपचयं धनम् प्राप्नोत्यतो वा विभ्रंशं समान्तं तस्य जीवितम्

vikṛtyā vinimittaṃ yaḥ śobhāmupacayaṃ dhanam prāpnotyato vā vibhraṃśaṃ samāntaṃ tasya jīvitam

भक्तिः शीलं स्मृतिस्त्यागो बुद्धिर्बलमहेतुकम् षडेतानि निवर्तन्ते षड्भिर्मासैर्मरिष्यतः

bhaktiḥ śīlaṃ smṛtistyāgo buddhirbalamahetukam ṣaḍetāni nivartante ṣaḍbhirmāsairmariṣyataḥ

धमनीनामपूर्वाणां जालमत्यर्थशोभनम् ललाटे दृश्यते यस्य षण्मासान्न स जीवति

dhamanīnāmapūrvāṇāṃ jālamatyarthaśobhanam lalāṭe dṛśyate yasya ṣaṇmāsānna sa jīvati

लेखाभिश्चन्द्रवक्राभिर्ललाटमुपचीयते यस्य तस्यायुषः षड्भिर्मासैरन्तं समादिशेत्

lekhābhiścandravakrābhirlalāṭamupacīyate yasya tasyāyuṣaḥ ṣaḍbhirmāsairantaṃ samādiśet

शरीरकम्पः संमोहो गतिर्वचनमेव च मत्तस्येवोपलभ्यन्ते यस्य मासं न जीवति

śarīrakampaḥ saṃmoho gatirvacanameva ca mattasyevopalabhyante yasya māsaṃ na jīvati

रेतोमूत्रपुरीषाणि यस्य मज्जन्ति चाम्भसि स मासात् स्वजनद्वेष्टा मृत्युवारिणि मज्जति

retomūtrapurīṣāṇi yasya majjanti cāmbhasi sa māsāt svajanadveṣṭā mṛtyuvāriṇi majjati

हस्तपादं मुखं चोभे विशेषाद्यस्य शुष्यतः शूयेते वा विना देहात् स च मासं न जीवति

hastapādaṃ mukhaṃ cobhe viśeṣādyasya śuṣyataḥ śūyete vā vinā dehāt sa ca māsaṃ na jīvati

ललाटे मूर्ध्नि बस्तौ वा नीला यस्य प्रकाशते राजी बलेन्दुकुटिला न स जीवितुमर्हति

lalāṭe mūrdhni bastau vā nīlā yasya prakāśate rājī balendukuṭilā na sa jīvitumarhati

प्रवालगुटिकाभासा यस्य गात्रे मसूरिकाः उत्पद्याशु विनश्यन्ति न चिरात् स विनश्यति

pravālaguṭikābhāsā yasya gātre masūrikāḥ utpadyāśu vinaśyanti na cirāt sa vinaśyati

ग्रीवावमर्दो बलवाञ्जिह्वाश्वयथुरेव च ब्रध्नास्यगलपाकश्च यस्य पक्वं तमादिशेत्

grīvāvamardo balavāñjihvāśvayathureva ca bradhnāsyagalapākaśca yasya pakvaṃ tamādiśet

संभ्रमोऽतिप्रलापोऽतिभेदोऽस्थ्नामतिदारुणः कालपाशपरीतस्य त्रयमेतत् प्रवर्तते

saṃbhramo'tipralāpo'tibhedo'sthnāmatidāruṇaḥ kālapāśaparītasya trayametat pravartate

प्रमुह्य लुञ्चयेत् केशान् परिगृह्णात्यतीव च नरः स्वस्थवदाहारमबलः कालचोदितः

pramuhya luñcayet keśān parigṛhṇātyatīva ca naraḥ svasthavadāhāramabalaḥ kālacoditaḥ

समीपे चक्षुषोः कृत्वा मृगयेताङ्गुलीकरम् स्मयतेऽपि च कालान्ध ऊर्ध्वगानिमिषेक्षणः

samīpe cakṣuṣoḥ kṛtvā mṛgayetāṅgulīkaram smayate'pi ca kālāndha ūrdhvagānimiṣekṣaṇaḥ

शयनादासनादङ्गात् काष्ठात् कुड्यादथापि वा असन्मृगयते किञ्चित् स मुह्यन् कालचोदितः

śayanādāsanādaṅgāt kāṣṭhāt kuḍyādathāpi vā asanmṛgayate kiñcit sa muhyan kālacoditaḥ

अहास्यहासी संमुह्यन् प्रलेढि दशनच्छदौ शीतपादकरोच्छ्वासो यो नरो न स जीवति

ahāsyahāsī saṃmuhyan praleḍhi daśanacchadau śītapādakarocchvāso yo naro na sa jīvati

अह्वयंस्तं समीपस्थं स्वजनं जनमेव वा महामोहावृतमनाः पश्यन्नपि न पश्यति

ahvayaṃstaṃ samīpasthaṃ svajanaṃ janameva vā mahāmohāvṛtamanāḥ paśyannapi na paśyati

अयोगमतियोगं वा शरीरे मतिमान् भिषक् खादीनां युगपद्दृष्ट्वा भेषजं नावचारयेत्

ayogamatiyogaṃ vā śarīre matimān bhiṣak khādīnāṃ yugapaddṛṣṭvā bheṣajaṃ nāvacārayet

अतिप्रवृद्ध्या रोगाणां मनसश्च बलक्षयात् वासमुत्सृजति क्षिप्रं शरीरी देहसंज्ञकम्

atipravṛddhyā rogāṇāṃ manasaśca balakṣayāt vāsamutsṛjati kṣipraṃ śarīrī dehasaṃjñakam

वर्णस्वरावग्निबलं वागिन्द्रियमनोबलम् हीयतेऽसुक्षये निद्रा नित्या भवति वा न वा

varṇasvarāvagnibalaṃ vāgindriyamanobalam hīyate'sukṣaye nidrā nityā bhavati vā na vā

भिषम्भेषजपानान्नगुरुमित्रद्विषश्च ये वशगाः सर्व एवैते बोद्धव्याः समवर्तिनः

bhiṣambheṣajapānānnagurumitradviṣaśca ye vaśagāḥ sarva evaite boddhavyāḥ samavartinaḥ

एतेषु रोगः क्रमते भेषजं प्रतिहन्यते नैषामन्नानि भुञ्जीत न चोदकमपि स्पृशेत्

eteṣu rogaḥ kramate bheṣajaṃ pratihanyate naiṣāmannāni bhuñjīta na codakamapi spṛśet

पादाः समेताश्चत्वारः संपन्नाः साधकैर्गुणैः व्यर्था गतायुषो द्रव्यं विना नास्ति गुणोदयः

pādāḥ sametāścatvāraḥ saṃpannāḥ sādhakairguṇaiḥ vyarthā gatāyuṣo dravyaṃ vinā nāsti guṇodayaḥ

परीक्ष्यमायुर्भिषजा नीरुजस्यातुरस्य च आयुर्ज्ञानफलं कृत्स्नमायुर्ज्ञे ह्यनुवर्तते

parīkṣyamāyurbhiṣajā nīrujasyāturasya ca āyurjñānaphalaṃ kṛtsnamāyurjñe hyanuvartate

तत्र श्लोकः-- क्रियापथमतिक्रान्ताः केवलं देहमाप्लुताः चिह्नं कुर्वन्ति यद्दोषास्तदरिष्टं निरुच्यते

tatra ślokaḥ-- kriyāpathamatikrāntāḥ kevalaṃ dehamāplutāḥ cihnaṃ kurvanti yaddoṣāstadariṣṭaṃ nirucyate

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थानेऽणुज्योतीयमिन्द्रियं नामैकादशोऽध्यायः

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne'ṇujyotīyamindriyaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ

द्वादशोऽध्यायः

अथातो गोमयचूर्णीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः

athāto gomayacūrṇīyamindriyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

यस्य गोमयचूर्णाभं चूर्णं मूर्धनि जायते सस्नेहं भ्रश्यते चैव मासान्तं तस्य जीवितम्

yasya gomayacūrṇābhaṃ cūrṇaṃ mūrdhani jāyate sasnehaṃ bhraśyate caiva māsāntaṃ tasya jīvitam

निकषन्निव यः पादौ च्युतांसः परिधावति विकृत्या न स लोकेऽस्मिंश्चिरं वसति मानवः

nikaṣanniva yaḥ pādau cyutāṃsaḥ paridhāvati vikṛtyā na sa loke'smiṃściraṃ vasati mānavaḥ

यस्य स्नातानुलिप्तस्य पूर्वं शुष्यत्युरो भृशम् आर्द्रेषु सर्वगात्रेषु सोऽर्धमासम् न जीवति

yasya snātānuliptasya pūrvaṃ śuṣyatyuro bhṛśam ārdreṣu sarvagātreṣu so'rdhamāsam na jīvati

यमुद्दिश्यातुरं वैद्यः संवर्तयितुमौषधम् यतमानो न शक्नोति दुर्लभं तस्य जीवितम्

yamuddiśyāturaṃ vaidyaḥ saṃvartayitumauṣadham yatamāno na śaknoti durlabhaṃ tasya jīvitam

विज्ञातं बहुशः सिद्धं विधिवच्चावचारितम् न सिध्यत्योषधं यस्य नास्ति तस्य चिकित्सितम्

vijñātaṃ bahuśaḥ siddhaṃ vidhivaccāvacāritam na sidhyatyoṣadhaṃ yasya nāsti tasya cikitsitam

आहारमुपयुञ्जानो भिषजा सूपकल्पितम् यः फलं तस्य नाप्नोति दुर्लभं तस्य जीवितम्

āhāramupayuñjāno bhiṣajā sūpakalpitam yaḥ phalaṃ tasya nāpnoti durlabhaṃ tasya jīvitam

दूताधिकारे वक्ष्यामो लक्षणानि मुमूर्षताम् यानि दृष्ट्वा भिषक् प्राज्ञः प्रत्याख्यायादसंयमम्

dūtādhikāre vakṣyāmo lakṣaṇāni mumūrṣatām yāni dṛṣṭvā bhiṣak prājñaḥ pratyākhyāyādasaṃyamam

मुक्तकेशेऽथवा नग्ने रुदत्यप्रयतेऽथवा भिषगभ्यागतम् दृष्ट्वा दूतं मरणमादिशेत्

muktakeśe'thavā nagne rudatyaprayate'thavā bhiṣagabhyāgatam dṛṣṭvā dūtaṃ maraṇamādiśet

सुप्ते भिषजि ये दूताश्छिन्दत्यपि च भिन्दति आगच्छन्ति भिषक् तेषां न भर्तारमनुव्रजेत्

supte bhiṣaji ye dūtāśchindatyapi ca bhindati āgacchanti bhiṣak teṣāṃ na bhartāramanuvrajet

जुह्वत्यग्निं तथा पिण्डान् पितृभ्यो निर्वपत्यपि वैद्ये दूता य आयान्ति ते घ्नन्ति प्रजिघांसवः

juhvatyagniṃ tathā piṇḍān pitṛbhyo nirvapatyapi vaidye dūtā ya āyānti te ghnanti prajighāṃsavaḥ

कथयत्यप्रशस्तानि चिन्तयत्यथवा पुनः वैद्ये दूता मनुष्याणामागच्छन्ति मुमूर्षताम्

kathayatyapraśastāni cintayatyathavā punaḥ vaidye dūtā manuṣyāṇāmāgacchanti mumūrṣatām

मृतदग्धविनष्टानि भजति व्याहरत्यपि अप्रशस्तानि चान्यानि वैद्ये दूता मुमूर्षताम्

mṛtadagdhavinaṣṭāni bhajati vyāharatyapi apraśastāni cānyāni vaidye dūtā mumūrṣatām

विकारसामान्यगुणे देशे कालेऽथवा भिषक् दूतमभ्यागतं दृष्ट्वा नातुरं तमुपाचरेत्

vikārasāmānyaguṇe deśe kāle'thavā bhiṣak dūtamabhyāgataṃ dṛṣṭvā nāturaṃ tamupācaret

दीनभीतद्रुतत्रस्तमलिनमसतीं स्त्रियम् त्रीन् व्याकृतींश्च षण्डांश्च दूतान् विद्यान्मुमूर्षताम्

dīnabhītadrutatrastamalinamasatīṃ striyam trīn vyākṛtīṃśca ṣaṇḍāṃśca dūtān vidyānmumūrṣatām

अङ्गव्यसनिनं दूतं लिङ्गिनं व्याधितं तथा संप्रेक्ष्य चोग्रकर्माणं न वैद्यो गन्तुमर्हति

aṅgavyasaninaṃ dūtaṃ liṅginaṃ vyādhitaṃ tathā saṃprekṣya cograkarmāṇaṃ na vaidyo gantumarhati

आतुरार्थमनुप्राप्तं खरोष्ट्ररथवाहनम् दूतं दृष्ट्वा भिषग्विद्यादातुरस्य पराभवम्

āturārthamanuprāptaṃ kharoṣṭrarathavāhanam dūtaṃ dṛṣṭvā bhiṣagvidyādāturasya parābhavam

पलालबुसमांसास्थिकेशलोमनखद्विजान् मार्जनीं मुसलं शूर्पमुपानच्चर्म विच्युतम्

palālabusamāṃsāsthikeśalomanakhadvijān mārjanīṃ musalaṃ śūrpamupānaccarma vicyutam

तृणकाष्ठतुषाङ्गारं स्पृशन्तो लोष्टमश्म च तत्पूर्वदर्शने दूता व्याहरन्ति मुमूर्षताम्

tṛṇakāṣṭhatuṣāṅgāraṃ spṛśanto loṣṭamaśma ca tatpūrvadarśane dūtā vyāharanti mumūrṣatām

यस्मिंश्च दूते ब्रुवति वाक्यमातुरसंश्रयम् यश्येन्निमित्तमशुभं तं च नानुव्रजेद्भिषक्

yasmiṃśca dūte bruvati vākyamāturasaṃśrayam yaśyennimittamaśubhaṃ taṃ ca nānuvrajedbhiṣak

तथा व्यसनिनं प्रेतं प्रेतालङ्कारमेव वा भिन्नं दग्धं विनष्टं वा तदादीनि वचांसि वा

tathā vyasaninaṃ pretaṃ pretālaṅkārameva vā bhinnaṃ dagdhaṃ vinaṣṭaṃ vā tadādīni vacāṃsi vā

रसो वा कटुकस्तीव्रो गन्धो वा कौणपो महान् स्पर्शो वा विपुलः क्रूरो यद्वाऽन्यदशुभं भवेत्

raso vā kaṭukastīvro gandho vā kauṇapo mahān sparśo vā vipulaḥ krūro yadvā'nyadaśubhaṃ bhavet

तत्पूर्वमभितो वाक्यं वाक्यकालेऽथवा पुनः दूतानां व्याहृतं श्रुत्वा धीरो मरणमादिशेत्

tatpūrvamabhito vākyaṃ vākyakāle'thavā punaḥ dūtānāṃ vyāhṛtaṃ śrutvā dhīro maraṇamādiśet

इति दूताधिकारोऽयमुक्तः कृत्स्नो मुमूर्षताम् पथ्यातुरकुलानां च वक्ष्याम्यौत्पातिकं पुनः

iti dūtādhikāro'yamuktaḥ kṛtsno mumūrṣatām pathyāturakulānāṃ ca vakṣyāmyautpātikaṃ punaḥ

अवक्षुतमथोत्क्रुष्टं स्खलनं पतनं तथा आक्रोशः संप्रहारो च प्रतिषेधो निगर्हणम्

avakṣutamathotkruṣṭaṃ skhalanaṃ patanaṃ tathā ākrośaḥ saṃprahāro ca pratiṣedho nigarhaṇam

वस्त्रोष्णीषोत्तरासङ्गश्छत्रोपानद्युगाश्रयम् व्यसनं दर्शनं चापि मृतव्यसिननां तथा

vastroṣṇīṣottarāsaṅgaśchatropānadyugāśrayam vyasanaṃ darśanaṃ cāpi mṛtavyasinanāṃ tathā

चैत्यध्वर्जपताकानां पूर्णानां पतनानि च हतानिष्टप्रवादाश्च दूषणं भस्मपांशुभिः

caityadhvarjapatākānāṃ pūrṇānāṃ patanāni ca hatāniṣṭapravādāśca dūṣaṇaṃ bhasmapāṃśubhiḥ

पथच्छेदो बिडालेन शुना सर्पेण वा पुनः मृगद्विजानां क्रूराणां गिरो दीप्तां दिशं प्रति

pathacchedo biḍālena śunā sarpeṇa vā punaḥ mṛgadvijānāṃ krūrāṇāṃ giro dīptāṃ diśaṃ prati

शयनसनयानानामुत्तानानां च दर्शनम् इत्येतान्यप्रशस्तानि सर्वाण्याहुर्मनीषिणः

śayanasanayānānāmuttānānāṃ ca darśanam ityetānyapraśastāni sarvāṇyāhurmanīṣiṇaḥ

एतानि पथि वैद्येन पश्यताऽऽतुरवेश्मनि शृण्वता च न गन्तव्यं तदागारं विपश्चिता

etāni pathi vaidyena paśyatā''turaveśmani śṛṇvatā ca na gantavyaṃ tadāgāraṃ vipaścitā

इत्यौत्पातिकमाख्यातं पथि वैद्यविगर्हितम् इमामपि च बुध्येत गृहावस्थां मुमूर्षताम्

ityautpātikamākhyātaṃ pathi vaidyavigarhitam imāmapi ca budhyeta gṛhāvasthāṃ mumūrṣatām

प्रवेशे पूर्णकुम्भाग्निमृद्बीजफलसर्पिषां वृषब्राह्मणरत्नान्नदेवतानां च निर्गतिम्

praveśe pūrṇakumbhāgnimṛdbījaphalasarpiṣāṃ vṛṣabrāhmaṇaratnānnadevatānāṃ ca nirgatim

अग्निपूर्णानि पात्राणि भिन्नानि विशिखानि च भिषङ् मुमूर्षतां वेश्म प्रविशन्नेव पश्यति

agnipūrṇāni pātrāṇi bhinnāni viśikhāni ca bhiṣaṅ mumūrṣatāṃ veśma praviśanneva paśyati

छिन्नभिन्नानि दग्धानि भग्नानि मृदितानि च दुर्बलानि च सेवन्ते मुमूर्षोर्वैश्मिका जनाः

chinnabhinnāni dagdhāni bhagnāni mṛditāni ca durbalāni ca sevante mumūrṣorvaiśmikā janāḥ

शयनं वसनं यानं गमनं भोजनं रुतम् श्रूयतेऽमङ्गलं यस्य नास्ति तस्य चिकित्सितम्

śayanaṃ vasanaṃ yānaṃ gamanaṃ bhojanaṃ rutam śrūyate'maṅgalaṃ yasya nāsti tasya cikitsitam

शयनं वसनं यानमन्यं वाऽपि परिच्छदम् प्रेतवद्यस्य कुर्वन्ति सुहृदः प्रेत एव सः

śayanaṃ vasanaṃ yānamanyaṃ vā'pi paricchadam pretavadyasya kurvanti suhṛdaḥ preta eva saḥ

अन्नं व्यापद्यतेऽत्यर्थं ज्योतिश्चैवोपशाम्यति निवाते सेन्धनं यस्य तस्य नास्ति चिकित्सितम्

annaṃ vyāpadyate'tyarthaṃ jyotiścaivopaśāmyati nivāte sendhanaṃ yasya tasya nāsti cikitsitam

आतुरस्य गृहे यस्य भिद्यन्ते वा पतन्ति वा अतिमात्रममत्राणि दुर्लभं तस्य जीवितम्

āturasya gṛhe yasya bhidyante vā patanti vā atimātramamatrāṇi durlabhaṃ tasya jīvitam

भवन्ति चात्र-- यदद्वादशभिरध्यायैर्व्यासतः परिकीर्तितम् मुमूर्षतां मनुष्याणां लक्षणं जीवितान्तकृत्

bhavanti cātra-- yadadvādaśabhiradhyāyairvyāsataḥ parikīrtitam mumūrṣatāṃ manuṣyāṇāṃ lakṣaṇaṃ jīvitāntakṛt

तत् समासेन वक्ष्यामः पर्यायान्तरमाश्रितम् पर्यायवचनं ह्यर्थविज्ञानायोपपद्यते

tat samāsena vakṣyāmaḥ paryāyāntaramāśritam paryāyavacanaṃ hyarthavijñānāyopapadyate

अत्यर्थं पुनरेवेयं विवक्षा नो विधीयते तस्मिन्नेवाधिकरणे यत् पूर्वमभिशब्दितम्

atyarthaṃ punareveyaṃ vivakṣā no vidhīyate tasminnevādhikaraṇe yat pūrvamabhiśabditam

वसतां चरमं कालं शरीरेषु शरीरिणाम् अभ्युग्राणां विनाशायु देहेभ्यः प्रविवत्सताम्

vasatāṃ caramaṃ kālaṃ śarīreṣu śarīriṇām abhyugrāṇāṃ vināśāyu dehebhyaḥ pravivatsatām

इष्टांस्तितिक्षतां प्राणान् कान्तं वासं जिहासताम् तन्त्रयन्त्रेषु भिन्नेषु तमोऽन्त्यं प्रविविक्षताम्

iṣṭāṃstitikṣatāṃ prāṇān kāntaṃ vāsaṃ jihāsatām tantrayantreṣu bhinneṣu tamo'ntyaṃ pravivikṣatām

अविनाशायेह रूपाणि यान्यवस्थान्तराणि च भवन्ति तानि वक्ष्यामि यथोद्देशं यथागमम्

avināśāyeha rūpāṇi yānyavasthāntarāṇi ca bhavanti tāni vakṣyāmi yathoddeśaṃ yathāgamam

प्राणाः समुपतप्यन्ते विज्ञानमुपरुध्यते वमन्ति बलमङ्गानि चेष्टा व्युपरमन्ति च

prāṇāḥ samupatapyante vijñānamuparudhyate vamanti balamaṅgāni ceṣṭā vyuparamanti ca

इन्द्रियाणि विनश्यन्ति खिलीभवति चेतना औत्सुक्यं भजते सत्त्वं चेतो भीराविशत्यपि

indriyāṇi vinaśyanti khilībhavati cetanā autsukyaṃ bhajate sattvaṃ ceto bhīrāviśatyapi

स्मृतिस्त्यजति मेधा च ह्रीश्रियो चापसर्पतः उपप्लवन्ते पाप्मान ओजस्तेजश्च नश्यति

smṛtistyajati medhā ca hrīśriyo cāpasarpataḥ upaplavante pāpmāna ojastejaśca naśyati

शीलं व्यावर्ततेऽत्यर्थं भक्तिश्च परिवर्तते विक्रियन्ते प्रतिच्छायाश्छायाश्च विकृतिं प्रति

śīlaṃ vyāvartate'tyarthaṃ bhaktiśca parivartate vikriyante praticchāyāśchāyāśca vikṛtiṃ prati

शुक्रं प्रच्यवते स्थानादुन्मार्गं भजतेऽनिलः क्षयं मांसानि गच्छन्ति गच्छत्यसृगपि क्षयम्

śukraṃ pracyavate sthānādunmārgaṃ bhajate'nilaḥ kṣayaṃ māṃsāni gacchanti gacchatyasṛgapi kṣayam

ऊष्माणः प्रलयं यान्ति विश्लेषं यान्ति सन्धयः गन्धा विकृतिमायान्ति भेद वर्णस्वरौ तथा

ūṣmāṇaḥ pralayaṃ yānti viśleṣaṃ yānti sandhayaḥ gandhā vikṛtimāyānti bheda varṇasvarau tathā

वैवर्ण्यं भजते कायः कायच्छिद्रं विशुष्यति धूमः संजायते मूर्ध्नि दारुणाख्यश्च चूर्णकः

vaivarṇyaṃ bhajate kāyaḥ kāyacchidraṃ viśuṣyati dhūmaḥ saṃjāyate mūrdhni dāruṇākhyaśca cūrṇakaḥ

सततस्पन्दना देशाः शरीरे येऽभिलक्षिताः ते स्तम्भानुगताः सर्वे न चलन्ति कथंचन

satataspandanā deśāḥ śarīre ye'bhilakṣitāḥ te stambhānugatāḥ sarve na calanti kathaṃcana

गुणाः शरीरदेशानां शीतोष्णमृदुदारुणाः विपर्यासेन वर्तन्ते स्थानेष्वन्येषु तद्विधाः

guṇāḥ śarīradeśānāṃ śītoṣṇamṛdudāruṇāḥ viparyāsena vartante sthāneṣvanyeṣu tadvidhāḥ

नखेषु जायते पुष्पं पङ्को दन्तेषु जायते जटाः पक्ष्मसु जायन्ते सीमन्ताश्चापि मूर्धनि

nakheṣu jāyate puṣpaṃ paṅko danteṣu jāyate jaṭāḥ pakṣmasu jāyante sīmantāścāpi mūrdhani

भेषजानि न संवृत्तिं प्राप्नुवन्ति यथारुचि यानि चाप्युपपद्यन्ते तेषां वीर्यं न सिध्यति

bheṣajāni na saṃvṛttiṃ prāpnuvanti yathāruci yāni cāpyupapadyante teṣāṃ vīryaṃ na sidhyati

नानाप्रकृतयः क्रूरा विकारा विविधौषधाः क्षिप्रं समभिवर्तन्ते प्रतिहत्य बलौजसी

nānāprakṛtayaḥ krūrā vikārā vividhauṣadhāḥ kṣipraṃ samabhivartante pratihatya balaujasī

शब्दः स्पर्शो रसो रूपं गन्धश्चेष्टा विचिन्तितम् उत्पद्यन्तेऽशुभान्येव प्रतिकर्मप्रवृत्तिषु

śabdaḥ sparśo raso rūpaṃ gandhaśceṣṭā vicintitam utpadyante'śubhānyeva pratikarmapravṛttiṣu

दृश्यन्ते दारुणाः स्वप्ना दौरात्म्यमुपजायते प्रेष्याः प्रतीषतां यान्ति प्रेताकृतिरुदीर्यते

dṛśyante dāruṇāḥ svapnā daurātmyamupajāyate preṣyāḥ pratīṣatāṃ yānti pretākṛtirudīryate

प्रकृतिर्हीयतेऽत्यर्थं विकृतिश्चाभिवर्धते कृत्स्नामौत्पातिकं घोरमरिष्टमुपलक्ष्यते

prakṛtirhīyate'tyarthaṃ vikṛtiścābhivardhate kṛtsnāmautpātikaṃ ghoramariṣṭamupalakṣyate

इत्येतानि मनुष्याणां भवन्ति विनशिष्यताम् लक्षणानि यथोद्देशं यान्युक्तानि यथागमम्

ityetāni manuṣyāṇāṃ bhavanti vinaśiṣyatām lakṣaṇāni yathoddeśaṃ yānyuktāni yathāgamam

मरणायेह रूपाणि पश्यताऽपि भिषग्विदा अपृष्टेन न वक्तव्यं मरणं प्रत्युपस्थितम्

maraṇāyeha rūpāṇi paśyatā'pi bhiṣagvidā apṛṣṭena na vaktavyaṃ maraṇaṃ pratyupasthitam

पृष्टेनापि न वक्तव्यं तत्र यत्रोपघातकम् आतुरस्य भवेद्दुःखमथवाऽन्यस्य कस्यचित्

pṛṣṭenāpi na vaktavyaṃ tatra yatropaghātakam āturasya bhavedduḥkhamathavā'nyasya kasyacit

अब्रुवन्मरणं तस्य नैनमिच्छेच्चिकित्सितुम् यस्य पश्येद्विनाशाय लिङ्गानि कुशलो भिषक्

abruvanmaraṇaṃ tasya nainamiccheccikitsitum yasya paśyedvināśāya liṅgāni kuśalo bhiṣak

लिङ्गेभ्यो मरणाख्येभ्यो विपरीतानि पश्यता लिङ्गान्यारोग्यमागन्तु वक्तव्यं भिषजा ध्रुवम्

liṅgebhyo maraṇākhyebhyo viparītāni paśyatā liṅgānyārogyamāgantu vaktavyaṃ bhiṣajā dhruvam

दूतैरौत्पातिकैर्भावैः पथ्यातुरकुलाश्रयैः आतुराचारशीलेष्टद्रव्यसंपत्तिलक्षणैः

dūtairautpātikairbhāvaiḥ pathyāturakulāśrayaiḥ āturācāraśīleṣṭadravyasaṃpattilakṣaṇaiḥ

स्वाचारं दृष्टमव्यङ्गं यशस्यं शुक्लवाससम् अमुण्डमजटं दूतं जातिवेशक्रियासमम्

svācāraṃ dṛṣṭamavyaṅgaṃ yaśasyaṃ śuklavāsasam amuṇḍamajaṭaṃ dūtaṃ jātiveśakriyāsamam

अनुष्ट्रखरयानस्थमसन्ध्यास्वग्रहेषु च अदारुणेषु नक्षत्रेष्वनुग्रेषु ध्रुवेषु च

anuṣṭrakharayānasthamasandhyāsvagraheṣu ca adāruṇeṣu nakṣatreṣvanugreṣu dhruveṣu ca

विना चतुर्थी नवमीं विना रिक्तां चतुर्दशीम् मध्याह्नमर्धरात्रं च भूकम्पं राहुदर्शनम्

vinā caturthī navamīṃ vinā riktāṃ caturdaśīm madhyāhnamardharātraṃ ca bhūkampaṃ rāhudarśanam

विना देशमशस्तं चाशस्तौत्पातिकलक्षणम् दूतं प्रशस्तमव्यग्रं निर्दिशेदागतं भिषक्

vinā deśamaśastaṃ cāśastautpātikalakṣaṇam dūtaṃ praśastamavyagraṃ nirdiśedāgataṃ bhiṣak

दध्यक्षतद्विजातीनां वृषभाणां नृपस्य च

dadhyakṣatadvijātīnāṃ vṛṣabhāṇāṃ nṛpasya ca

रत्नानां पूर्णकुम्भानां सितस्य तुरगस्य च सुरध्वजपताकानां फलानां यावकस्य च

ratnānāṃ pūrṇakumbhānāṃ sitasya turagasya ca suradhvajapatākānāṃ phalānāṃ yāvakasya ca

कन्यापुंवर्धमानानां बद्धस्यैकपशोस्तस्था पृथिव्या उद्धृतायाश्च वह्नेः प्रज्वलितस्य च

kanyāpuṃvardhamānānāṃ baddhasyaikapaśostasthā pṛthivyā uddhṛtāyāśca vahneḥ prajvalitasya ca

मोदकानां सुमनसां शुक्लानां चन्दनस्य च मनोज्ञस्यान्नपानस्य पूर्णस्य शकटस्य च

modakānāṃ sumanasāṃ śuklānāṃ candanasya ca manojñasyānnapānasya pūrṇasya śakaṭasya ca

नृभिर्धेन्वाः सवत्साया वडवायाः स्त्रियास्तथा जीवञ्जीवकसिद्धार्थसारसप्रियवादिनाम्

nṛbhirdhenvāḥ savatsāyā vaḍavāyāḥ striyāstathā jīvañjīvakasiddhārthasārasapriyavādinām

हंसानां शतपत्राणां चाषाणां शिखिनां तथा मत्स्याजद्विजशङ्खानां प्रियङ्गूनां घृतस्य च

haṃsānāṃ śatapatrāṇāṃ cāṣāṇāṃ śikhināṃ tathā matsyājadvijaśaṅkhānāṃ priyaṅgūnāṃ ghṛtasya ca

रुचकादर्शसिद्धार्थरोचनानां च दर्शनम् गन्धः सुरभिर्वर्णश्च सुशुक्लो मधुरो रसः

rucakādarśasiddhārtharocanānāṃ ca darśanam gandhaḥ surabhirvarṇaśca suśuklo madhuro rasaḥ

मृगपक्षिमनुष्याणां प्रशस्ताश्च गिरः शुभाः छत्रध्वजपताकानामुत्क्षेपणमभिष्टुतिः

mṛgapakṣimanuṣyāṇāṃ praśastāśca giraḥ śubhāḥ chatradhvajapatākānāmutkṣepaṇamabhiṣṭutiḥ

भेरीमृदङ्गशङ्खानां शब्दाः पुण्याहनिस्वनाः वेदाध्ययनशब्दाश्च सुखो वायुः प्रदक्षिणः

bherīmṛdaṅgaśaṅkhānāṃ śabdāḥ puṇyāhanisvanāḥ vedādhyayanaśabdāśca sukho vāyuḥ pradakṣiṇaḥ

पथि वेश्मप्रवेशे तु विद्यादारोग्यलक्षणम् मङ्गलाचारसंपन्न सातुरो वश्मिको जनः

pathi veśmapraveśe tu vidyādārogyalakṣaṇam maṅgalācārasaṃpanna sāturo vaśmiko janaḥ

श्रद्दधानोऽनुकूलश्च प्रभूतद्रव्यसंग्रहः धनैश्वर्यसुखावाप्तिरिष्टलाभः सुखेन च

śraddadhāno'nukūlaśca prabhūtadravyasaṃgrahaḥ dhanaiśvaryasukhāvāptiriṣṭalābhaḥ sukhena ca

द्रव्याणां तत्र योग्यानां योजना सिद्धिरेव च गृहप्रासादशैलानां नागानामृषभस्य च

dravyāṇāṃ tatra yogyānāṃ yojanā siddhireva ca gṛhaprāsādaśailānāṃ nāgānāmṛṣabhasya ca

हयानां पुरुषाणां च स्वप्ने समधिरोहणम् सोमार्काग्निद्विजातीनां गवां नणां पयस्विनाम्

hayānāṃ puruṣāṇāṃ ca svapne samadhirohaṇam somārkāgnidvijātīnāṃ gavāṃ naṇāṃ payasvinām

अर्णवानां प्रतरणं वृद्धिः संबाधनिःसृतिः स्वप्ने देवैः सपितृभिः प्रसन्नैश्चाभिभाषणम्

arṇavānāṃ prataraṇaṃ vṛddhiḥ saṃbādhaniḥsṛtiḥ svapne devaiḥ sapitṛbhiḥ prasannaiścābhibhāṣaṇam

दर्शनं शुक्लवस्त्राणां ह्रदस्य विमलस्य च मांसमत्स्यविषामेध्यच्छत्रादर्शपरिग्रहः

darśanaṃ śuklavastrāṇāṃ hradasya vimalasya ca māṃsamatsyaviṣāmedhyacchatrādarśaparigrahaḥ

स्वप्ने सुमनसां चैव शुक्लानां दर्शनं शुभम् अश्वगोरथयानं च यानं पूर्वोत्तरेण च रोदनं पतितोत्थानं द्विषतां चावमर्दनम्

svapne sumanasāṃ caiva śuklānāṃ darśanaṃ śubham aśvagorathayānaṃ ca yānaṃ pūrvottareṇa ca rodanaṃ patitotthānaṃ dviṣatāṃ cāvamardanam

सत्त्वलक्षणसंयोगो भक्तिर्वैद्यद्विजातिषु साध्यत्वं न च निर्वेदस्तदारोग्यस्य लक्षणम्

sattvalakṣaṇasaṃyogo bhaktirvaidyadvijātiṣu sādhyatvaṃ na ca nirvedastadārogyasya lakṣaṇam

आरोग्याद्बलमायुश्च सुखं च लभते महत् इष्टांश्चाप्यपरान् भावान् पुरुषः शुभलक्षणः

ārogyādbalamāyuśca sukhaṃ ca labhate mahat iṣṭāṃścāpyaparān bhāvān puruṣaḥ śubhalakṣaṇaḥ

तत्र श्लोकौ-- उक्तं गोमयचूर्णीये मरणारोग्यलक्षणम् दूतस्वप्नातुरोत्पातयुक्तिसिद्धिव्यपाश्रयम्

tatra ślokau-- uktaṃ gomayacūrṇīye maraṇārogyalakṣaṇam dūtasvapnāturotpātayuktisiddhivyapāśrayam

इतीदमुक्तं प्रकृतं यथातथं तदन्ववेक्ष्यं सततं भिषग्विदा तथा हि सिद्धिं च यशश्च शाश्वतं स सिद्धकर्मा लभते धनानि च

itīdamuktaṃ prakṛtaṃ yathātathaṃ tadanvavekṣyaṃ satataṃ bhiṣagvidā tathā hi siddhiṃ ca yaśaśca śāśvataṃ sa siddhakarmā labhate dhanāni ca

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने गोमयचूर्णीयमिन्द्रियं नाम द्वादशोऽध्यायः

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte indriyasthāne gomayacūrṇīyamindriyaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ

प्रथमोऽध्यायः

अथातो मदनकल्पं व्याख्यास्यामः

athāto madanakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

अथ खलु वमनविरेचनार्थं वमनविरेचनद्रव्याणां सुखोपभोगतमैः सहान्यैर्द्रव्यैर्विविधैः कल्पनार्थंभेदार्थं विभागार्थं चेत्यर्थः तद्योगानां च क्रियाविधेः सुखोपायस्य सम्यगुपकल्पनार्थं कल्पस्थानमुपदेक्ष्यामोऽग्निवेश

atha khalu vamanavirecanārthaṃ vamanavirecanadravyāṇāṃ sukhopabhogatamaiḥ sahānyairdravyairvividhaiḥ kalpanārthaṃbhedārthaṃ vibhāgārthaṃ cetyarthaḥ tadyogānāṃ ca kriyāvidheḥ sukhopāyasya samyagupakalpanārthaṃ kalpasthānamupadekṣyāmo'gniveśa

तत्र दोषहरणमूर्ध्वभागं वमनसंज्ञकम् अधोभागं विरेचनसंज्ञकम् उभयं वा शरीरमलविरेचनाद्विरेचनसंज्ञां लभते

tatra doṣaharaṇamūrdhvabhāgaṃ vamanasaṃjñakam adhobhāgaṃ virecanasaṃjñakam ubhayaṃ vā śarīramalavirecanādvirecanasaṃjñāṃ labhate

तत्रोष्णतीक्ष्णसूक्ष्मव्यवायिविकाशीन्यौषधानि स्ववीर्येण हृदयमुपेत्य धमनीरनुसृत्य स्थूलाणुस्रोतोभ्यः केवलं शरीरगतं दोषसंघातमाग्नेयत्वाद् विष्यन्दयन्ति तैक्ष्ण्याद् विच्छिन्दन्ति स विच्छिन्नः परिप्लवन् स्नेहभाविते काये स्नेहाक्तभाजनस्थमिव क्षौद्रमसज्जन्नणुप्रवणभावादामाशयमागम्योदानप्रणुन्नो ऽग्निवाय्वात्मकत्वादूर्ध्वभागप्रभावादौषधस्योर्ध्वमुत्क्षिप्यते सलिलपृथिव्यात्मकत्वादधोभागप्रभावाच्चौषधस्याधः प्रवर्तते उभयतश्चोभयगुणत्वात् । इति लक्षणोद्देशः

tatroṣṇatīkṣṇasūkṣmavyavāyivikāśīnyauṣadhāni svavīryeṇa hṛdayamupetya dhamanīranusṛtya sthūlāṇusrotobhyaḥ kevalaṃ śarīragataṃ doṣasaṃghātamāgneyatvād viṣyandayanti taikṣṇyād vicchindanti sa vicchinnaḥ pariplavan snehabhāvite kāye snehāktabhājanasthamiva kṣaudramasajjannaṇupravaṇabhāvādāmāśayamāgamyodānapraṇunno 'gnivāyvātmakatvādūrdhvabhāgaprabhāvādauṣadhasyordhvamutkṣipyate salilapṛthivyātmakatvādadhobhāgaprabhāvāccauṣadhasyādhaḥ pravartate ubhayataścobhayaguṇatvāt | iti lakṣaṇoddeśaḥ

तत्र फलजीमूतकेक्ष्वाकुधामार्गवकुटजकृतवेधनानां श्यामात्रिवृच्चतुरङ्गुलतिल्वकमहावृक्षसप्तलाशङ्खिनीदन्तीद्रवन्तीनां च नानाविधदेशकालसंभवास्वादरसवीर्यविपाकप्रभावग्रहणाद्देहदोषप्रकृतिवयोब-लाग्निभक्तिसात्म्यरोगावस्थादीनां नानाप्रभाववत्त्वाच्च विचित्रगन्धवर्णरसस्पर्शानामुपयोगसुखार्थमसंख्येयसंयोगानामपि च सतां द्रव्याणां विकल्पमार्गोपदर्शनार्थं षड्विरेचनयोगशतानि व्याख्यास्यामः

tatra phalajīmūtakekṣvākudhāmārgavakuṭajakṛtavedhanānāṃ śyāmātrivṛccaturaṅgulatilvakamahāvṛkṣasaptalāśaṅkhinīdantīdravantīnāṃ ca nānāvidhadeśakālasaṃbhavāsvādarasavīryavipākaprabhāvagrahaṇāddehadoṣaprakṛtivayoba-lāgnibhaktisātmyarogāvasthādīnāṃ nānāprabhāvavattvācca vicitragandhavarṇarasasparśānāmupayogasukhārthamasaṃkhyeyasaṃyogānāmapi ca satāṃ dravyāṇāṃ vikalpamārgopadarśanārthaṃ ṣaḍvirecanayogaśatāni vyākhyāsyāmaḥ

तानि तु द्रव्याणि देशकालगुणभाजनसंपद्वीर्यबलाधानात् क्रियासमर्थतमानि भवन्ति

tāni tu dravyāṇi deśakālaguṇabhājanasaṃpadvīryabalādhānāt kriyāsamarthatamāni bhavanti

त्रिविधः खलु देशआङ्गलः आनूपः साधारणश्चेति । तत्र जाङ्गलः पर्याकाशभूयिष्ठः तरुभिरपि च कदरखदिरासनाश्वकर्णधवतिनिशशल्लकीशालसोमवल्कबदरीतिन्दुकाश्वत्थवटाम-लकीवनगहनः अनेकशमीककुभशिंशपाप्रायः स्थिरशुष्कपवनबलविधूयमानप्रनृत्यत्तरुणविटपः प्रततमृगतृष्णिकोपगूढतनुखरपरुषसिकताशर्कराबहुलः लावतित्तिरिचकोरानुचरितभूमिभागः वातपित्तबहुलः स्थिरकठिनमनुष्यप्रायो ज्ञेयः अथानूपो हिन्तालतमालनारिकेलकदलीवनगहनः सरित्समुद्रपर्यन्तप्रायः शिशिरपवनबहुलः वञ्जुलवानीरोपशोभिततीराभिः सरिद्भिरुपगतभूमिभागः क्षितिधरनिकुञ्जोपशोभितः भन्दपवनानुवीजितक्षितिरुहगहनः अनेकवनराजीपुष्पितवनगहनभूमिभागः स्निग्धतरुप्रतानोपगूढः हंसचक्रवाकबलाकानन्दीमुखपुण्डरीककादम्बमद्गुभृङ्गराजशतपत्रमत्तकोकिलानुनादित-तरुविटपः सुकुमारपुरुषः पवनकफप्रायो ज्ञेयः अनयोरेव द्वयोर्देशयोर्वीरुद्वनस्पतिवानस्पत्यशकुनिमृगगणयुतः स्थिरसुकुमारबलवर्णसंहननोपपन्नसाधारणगुणयुक्तपुरुषः साधारणो ज्ञेयः

trividhaḥ khalu deśaāṅgalaḥ ānūpaḥ sādhāraṇaśceti | tatra jāṅgalaḥ paryākāśabhūyiṣṭhaḥ tarubhirapi ca kadarakhadirāsanāśvakarṇadhavatiniśaśallakīśālasomavalkabadarītindukāśvatthavaṭāma-lakīvanagahanaḥ anekaśamīkakubhaśiṃśapāprāyaḥ sthiraśuṣkapavanabalavidhūyamānapranṛtyattaruṇaviṭapaḥ pratatamṛgatṛṣṇikopagūḍhatanukharaparuṣasikatāśarkarābahulaḥ lāvatittiricakorānucaritabhūmibhāgaḥ vātapittabahulaḥ sthirakaṭhinamanuṣyaprāyo jñeyaḥ athānūpo hintālatamālanārikelakadalīvanagahanaḥ saritsamudraparyantaprāyaḥ śiśirapavanabahulaḥ vañjulavānīropaśobhitatīrābhiḥ saridbhirupagatabhūmibhāgaḥ kṣitidharanikuñjopaśobhitaḥ bhandapavanānuvījitakṣitiruhagahanaḥ anekavanarājīpuṣpitavanagahanabhūmibhāgaḥ snigdhatarupratānopagūḍhaḥ haṃsacakravākabalākānandīmukhapuṇḍarīkakādambamadgubhṛṅgarājaśatapatramattakokilānunādita-taruviṭapaḥ sukumārapuruṣaḥ pavanakaphaprāyo jñeyaḥ anayoreva dvayordeśayorvīrudvanaspativānaspatyaśakunimṛgagaṇayutaḥ sthirasukumārabalavarṇasaṃhananopapannasādhāraṇaguṇayuktapuruṣaḥ sādhāraṇo jñeyaḥ

तत्र देशे साधारणे जाङ्गले वा यथाबलं शिशिरातपपवनसलिलसेविते समं शुचौ प्रदक्षिणोदके श्मशानचैत्यदेवयजनागारसभाश्वभ्रारामवल्मीकोषरविरहिते कुशरोहिषास्तीर्णे स्निग्धकृष्णमधुरमृत्तिके वा मृदावफालकृष्टेऽनुपहतेऽन्यैर्बलवत्तरैर्द्रुमैरौषधानि जातानि प्रशस्यन्ते

tatra deśe sādhāraṇe jāṅgale vā yathābalaṃ śiśirātapapavanasalilasevite samaṃ śucau pradakṣiṇodake śmaśānacaityadevayajanāgārasabhāśvabhrārāmavalmīkoṣaravirahite kuśarohiṣāstīrṇe snigdhakṛṣṇamadhuramṛttike vā mṛdāvaphālakṛṣṭe'nupahate'nyairbalavattarairdrumairauṣadhāni jātāni praśasyante

तत्र यानि कालजातान्युपागतसंपूर्णप्रमाणरसवीर्यगन्धानि कालातपाग्निसलिलपवन-जन्तुभिरनुपहतगन्धवर्णरसस्पर्शप्रभावाणि प्रत्यग्राण्युदीच्यां दिशि स्थितानि तेषां शाखापलाशमचिरप्ररूढं वर्षावसन्तयोर्ग्राह्यं ग्रीष्मे मूलानि शिशिरे वा शीर्णप्ररूढपर्णानां शरदि त्वक्कन्दक्षीराणि हेमन्ते साराणि यथर्तु पुष्पफलमीति मङ्गलाचारः कल्याणवृत्तः शुचिः शुक्लवासाः संपूज्य देवता अश्विनौ गोब्राह्मणांश्च कृतोपवासः प्राङ्मुख उदङ्मुखो वा गृह्णीयात्

tatra yāni kālajātānyupāgatasaṃpūrṇapramāṇarasavīryagandhāni kālātapāgnisalilapavana-jantubhiranupahatagandhavarṇarasasparśaprabhāvāṇi pratyagrāṇyudīcyāṃ diśi sthitāni teṣāṃ śākhāpalāśamaciraprarūḍhaṃ varṣāvasantayorgrāhyaṃ grīṣme mūlāni śiśire vā śīrṇaprarūḍhaparṇānāṃ śaradi tvakkandakṣīrāṇi hemante sārāṇi yathartu puṣpaphalamīti maṅgalācāraḥ kalyāṇavṛttaḥ śuciḥ śuklavāsāḥ saṃpūjya devatā aśvinau gobrāhmaṇāṃśca kṛtopavāsaḥ prāṅmukha udaṅmukho vā gṛhṇīyāt

गृहीत्वा चानुरूपगुणवद्भाजनस्थान्यागारेषु प्रागुदग्द्वारेषु निवातप्रवातैकदेशेषु नित्यपुष्पोपहारबलिकर्मवत्सु अग्निसलिलोपस्वेदधूमरजोमूषकचतुष्पदामनभिगमनीयानि स्ववच्छन्नानि शिक्येष्वासज्य स्थापयेत्

gṛhītvā cānurūpaguṇavadbhājanasthānyāgāreṣu prāgudagdvāreṣu nivātapravātaikadeśeṣu nityapuṣpopahārabalikarmavatsu agnisalilopasvedadhūmarajomūṣakacatuṣpadāmanabhigamanīyāni svavacchannāni śikyeṣvāsajya sthāpayet

तानि च यथादोषं प्रयुञ्जीत सुरासौवीरकतुषोदकमैरेयमेदकधान्याम्लफलाम्लदध्यम्लादिभिर्वाते मृद्वीकामलकमधुमधुकपरूषकफाणितक्षीरादिभिः पित्ते श्लेष्मणि तु मधुमूत्रकषायादिभिर्भावितान्यालोडितानि च इत्युद्देशः । तं विस्तरेण द्रव्यदेहदोषसात्म्यादीनि प्रविभज्य व्याख्यास्यामः

tāni ca yathādoṣaṃ prayuñjīta surāsauvīrakatuṣodakamaireyamedakadhānyāmlaphalāmladadhyamlādibhirvāte mṛdvīkāmalakamadhumadhukaparūṣakaphāṇitakṣīrādibhiḥ pitte śleṣmaṇi tu madhumūtrakaṣāyādibhirbhāvitānyāloḍitāni ca ityuddeśaḥ | taṃ vistareṇa dravyadehadoṣasātmyādīni pravibhajya vyākhyāsyāmaḥ

वमनद्रव्याणां मदनफलानि श्रेष्ठतमान्याचक्षते अनपायित्वात् । तानि वसन्तग्रीष्मयोरन्तरे पुष्याश्वयुग्भ्यां मृगशिरसा वा गृह्णीयान्मैत्रे मुहूर्ते । यानि पक्वान्यकाणान्यहरितानि पाण्डून्यक्रिमीण्यपूतीन्यजन्तुजग्धान्यह्रस्वानि तानि प्रमृज्य कुशपुटे बद्ध्वा गोमयेनालिप्य यवतुषमाषशालिकुलत्थमुद्गपलानामन्यतमे निदध्यादष्टरात्रम् । अत ऊर्ध्वं मृदूभूतानि मध्विष्टगन्धान्युद्धृत्य शोषयेत् । सुशुष्काणां फलपिप्पलीरुद्धरेत् । तासां घृतदधिमधुपललविमृदितानां पुनः शुष्काणां नवं कलशं सुप्रमृष्टवालुकमरजस्कमाकण्ठं पूरयित्वा स्ववच्छन्नं स्वनुगुप्तं शिक्येष्वासज्य सम्यक् स्थापयेत्

vamanadravyāṇāṃ madanaphalāni śreṣṭhatamānyācakṣate anapāyitvāt | tāni vasantagrīṣmayorantare puṣyāśvayugbhyāṃ mṛgaśirasā vā gṛhṇīyānmaitre muhūrte | yāni pakvānyakāṇānyaharitāni pāṇḍūnyakrimīṇyapūtīnyajantujagdhānyahrasvāni tāni pramṛjya kuśapuṭe baddhvā gomayenālipya yavatuṣamāṣaśālikulatthamudgapalānāmanyatame nidadhyādaṣṭarātram | ata ūrdhvaṃ mṛdūbhūtāni madhviṣṭagandhānyuddhṛtya śoṣayet | suśuṣkāṇāṃ phalapippalīruddharet | tāsāṃ ghṛtadadhimadhupalalavimṛditānāṃ punaḥ śuṣkāṇāṃ navaṃ kalaśaṃ supramṛṣṭavālukamarajaskamākaṇṭhaṃ pūrayitvā svavacchannaṃ svanuguptaṃ śikyeṣvāsajya samyak sthāpayet

अथ च्छर्दनीयमातुरं द्व्यहं त्र्यहं वा स्नेहस्वेदोपपन्नं श्वश्छर्दयितव्यमिति ग्राम्यानूपौदकमांसरसक्षीरदधिमाषतिलशाकादिभिः समुत्क्लेशितश्लेष्माणं व्युषितं जीर्णहारं पूर्वाह्णे कृतबलिहोममङ्गलप्रायश्चित्तं निरन्नमनतिस्निग्धं यवाग्वा घृतमात्रां पीतवन्तं तासां फलपिप्पलीनामन्तर्नखमुष्टिं यावद्वा साधु मन्येत जर्जरीकृत्य यष्टिमधुकषायेण कोविदारकर्बुदारनीपविदुलबिम्बीशणपुष्पीसदापुष्पीप्रत्यकपुष्पीकषायाणामामन्यतमेन वा रात्रिमुषितं विमृद्य पूतं मधुसैन्धवयुक्तं सुखोष्णं कृत्वा पूर्णं शरावं मन्त्रेणानेनाभिमन्त्रयेत् ब्रह्मदक्षाश्विरुद्रेन्द्रभूचन्द्रार्कानिलानलाः ऋषयः सौषधिग्रामा भूतसङ्खाश्च पान्तु ते रसायनमिवर्षीणां देवानाममृतं यथा सुधेवोत्तमनागानां भैषज्यमिदमस्तु ते इत्येवमभिमन्त्र्योदङ्मुखं वाऽऽतुरं पाययेच्छ्लेष्मज्वरगुल्मप्रतिश्यायार्तं विशेषेण पुनः पुनरापित्तागमनात् तेन साधु वमति हीनवेगं तु पिप्पल्यामलकसर्षपवचाकल्कलवणोष्णोदकैः पुनः पुनः प्रवर्तयेदापित्तदर्शनात् । इत्येष सर्वश्छर्दनयोगविधिः

atha cchardanīyamāturaṃ dvyahaṃ tryahaṃ vā snehasvedopapannaṃ śvaśchardayitavyamiti grāmyānūpaudakamāṃsarasakṣīradadhimāṣatilaśākādibhiḥ samutkleśitaśleṣmāṇaṃ vyuṣitaṃ jīrṇahāraṃ pūrvāhṇe kṛtabalihomamaṅgalaprāyaścittaṃ nirannamanatisnigdhaṃ yavāgvā ghṛtamātrāṃ pītavantaṃ tāsāṃ phalapippalīnāmantarnakhamuṣṭiṃ yāvadvā sādhu manyeta jarjarīkṛtya yaṣṭimadhukaṣāyeṇa kovidārakarbudāranīpavidulabimbīśaṇapuṣpīsadāpuṣpīpratyakapuṣpīkaṣāyāṇāmāmanyatamena vā rātrimuṣitaṃ vimṛdya pūtaṃ madhusaindhavayuktaṃ sukhoṣṇaṃ kṛtvā pūrṇaṃ śarāvaṃ mantreṇānenābhimantrayet brahmadakṣāśvirudrendrabhūcandrārkānilānalāḥ ṛṣayaḥ sauṣadhigrāmā bhūtasaṅkhāśca pāntu te rasāyanamivarṣīṇāṃ devānāmamṛtaṃ yathā sudhevottamanāgānāṃ bhaiṣajyamidamastu te ityevamabhimantryodaṅmukhaṃ vā''turaṃ pāyayecchleṣmajvaragulmapratiśyāyārtaṃ viśeṣeṇa punaḥ punarāpittāgamanāt tena sādhu vamati hīnavegaṃ tu pippalyāmalakasarṣapavacākalkalavaṇoṣṇodakaiḥ punaḥ punaḥ pravartayedāpittadarśanāt | ityeṣa sarvaśchardanayogavidhiḥ

सर्वेषु तु मधुसैन्धवं कफविलयनच्छेदार्थं वमनेषु विदध्यात् । न चोष्णविरोधो मधुनश्छर्दनयोगयुक्तस्य अविपक्वप्रत्यागमनाद्दोषनिर्हरणाच्च

sarveṣu tu madhusaindhavaṃ kaphavilayanacchedārthaṃ vamaneṣu vidadhyāt | na coṣṇavirodho madhunaśchardanayogayuktasya avipakvapratyāgamanāddoṣanirharaṇācca

फलपिप्पलीनां द्वौ द्वौ भागौ कोविदारादिकषायेण त्रिःसप्तकृत्वःस्रावयेत्तेन रसेन तृतीयं भागं पिष्ट्वा मात्रां हरीतकीभिर्बिभीतकैरामलकैर्वा तुल्यां वर्तयेत् तासामेकां द्वे वा पूर्वोक्तानां कषायाणामन्यतमस्याञ्जलिमात्रेण विमृद्य बलवच्छ्लेष्मप्रसेकग्रन्थिज्वरोदरारुचिषु पाययेदिति समानं पूर्वेण

phalapippalīnāṃ dvau dvau bhāgau kovidārādikaṣāyeṇa triḥsaptakṛtvaḥsrāvayettena rasena tṛtīyaṃ bhāgaṃ piṣṭvā mātrāṃ harītakībhirbibhītakairāmalakairvā tulyāṃ vartayet tāsāmekāṃ dve vā pūrvoktānāṃ kaṣāyāṇāmanyatamasyāñjalimātreṇa vimṛdya balavacchleṣmaprasekagranthijvarodarāruciṣu pāyayediti samānaṃ pūrveṇa

फलपिप्पलीक्षीरं तेन वा क्षीरयवागूमधोभागे रक्तपित्ते हृद्दाहे च तज्जस्य वा दध्न उत्तरकं कफच्छर्दितमकप्रसेकेषु तस्य वा पयसः शीतस्य सन्तानिकाञ्जलिं पित्ते प्रकुपिते उरःकण्ठहृदये च तनुकफोपदिग्धे इति समानं पूर्वेण

phalapippalīkṣīraṃ tena vā kṣīrayavāgūmadhobhāge raktapitte hṛddāhe ca tajjasya vā dadhna uttarakaṃ kaphaccharditamakaprasekeṣu tasya vā payasaḥ śītasya santānikāñjaliṃ pitte prakupite uraḥkaṇṭhahṛdaye ca tanukaphopadigdhe iti samānaṃ pūrveṇa

फलपिप्पलीशृतक्षीरान्नवनीतमुत्पन्नं फलादिकल्ककषायसिद्धं कफाभिभूताग्निं विशुष्कदेहं च मात्रया पाययेदिति समानं पूर्वेण

phalapippalīśṛtakṣīrānnavanītamutpannaṃ phalādikalkakaṣāyasiddhaṃ kaphābhibhūtāgniṃ viśuṣkadehaṃ ca mātrayā pāyayediti samānaṃ pūrveṇa

फलपिप्पलीनां फलादिकषायेण त्रिःसप्तकृत्वः सुपरिभावितेन पुष्परजःप्रकाशेन चूर्णेन सरसि संजातं बृहत्सरोरुहं सायाह्नेऽवचूर्णयेत् तद्रात्रिव्युषितं प्रभाते पुनरवचूर्णितमुद्धृत्य हरिद्राकृशरक्षीरयवागूनामन्यतमं सैन्धवगुडफाणितयुक्तमाकण्ठं पीतवन्तमाघ्रापयेत्सुकुमारमुत्क्लिष्टपित्तकफमौषधद्वेषिणमिति समानं पूर्वेण

phalapippalīnāṃ phalādikaṣāyeṇa triḥsaptakṛtvaḥ suparibhāvitena puṣparajaḥprakāśena cūrṇena sarasi saṃjātaṃ bṛhatsaroruhaṃ sāyāhne'vacūrṇayet tadrātrivyuṣitaṃ prabhāte punaravacūrṇitamuddhṛtya haridrākṛśarakṣīrayavāgūnāmanyatamaṃ saindhavaguḍaphāṇitayuktamākaṇṭhaṃ pītavantamāghrāpayetsukumāramutkliṣṭapittakaphamauṣadhadveṣiṇamiti samānaṃ pūrveṇa

फलपिप्पलीनां भल्लातकविधिपरिस्रुतं स्वरसं पक्त्वा फाणितीभूतमातन्तुलीभावाल्लेहयेत् आतपशुष्कं वा चूर्णीकृतं जीमूतकादिकषायेण पित्ते कफस्थानगते पाययेदिति समानं पूर्वेण

phalapippalīnāṃ bhallātakavidhiparisrutaṃ svarasaṃ paktvā phāṇitībhūtamātantulībhāvāllehayet ātapaśuṣkaṃ vā cūrṇīkṛtaṃ jīmūtakādikaṣāyeṇa pitte kaphasthānagate pāyayediti samānaṃ pūrveṇa

फलपिप्पलीचूर्णानि पूर्ववत् फलादीनां षण्णामन्यतमकषायस्रुतानि वर्तिक्रियाः फलादिकषायोपसर्जनाः पेया इति समानं पूर्वेण

phalapippalīcūrṇāni pūrvavat phalādīnāṃ ṣaṇṇāmanyatamakaṣāyasrutāni vartikriyāḥ phalādikaṣāyopasarjanāḥ peyā iti samānaṃ pūrveṇa

फलपिप्पलीनामारग्वधवृक्षकस्वादुकण्टकपाठापाटलाशाङ्गेष्टामूर्वासप्तपर्णनक्तमाल-पिचुमर्दपटोलसुषवीगुडूचीसोमवल्कद्वीपिकानां पिप्पलीपिप्पलीमूलहस्तिपिप्पलीचित्रकशृङ्गवेराणां चान्यतमकषायेण सिद्धो लेह इति समानं पूर्वेण

phalapippalīnāmāragvadhavṛkṣakasvādukaṇṭakapāṭhāpāṭalāśāṅgeṣṭāmūrvāsaptaparṇanaktamāla-picumardapaṭolasuṣavīguḍūcīsomavalkadvīpikānāṃ pippalīpippalīmūlahastipippalīcitrakaśṛṅgaverāṇāṃ cānyatamakaṣāyeṇa siddho leha iti samānaṃ pūrveṇa

फलपिप्पलीष्वेलाहरेणुकाशतपुष्पाकुस्तुम्बुरुतगरकुष्ठत्वक्चोरकमरुबकागुरुगुग्गुल्वेल-वालुकश्रीवेष्टकपरिपेलवमांसीशैलेयकस्थौणेयकसरलपरावतपद्यशोकरोहिणानां विंशतेरन्यतमस्य कषायेण साधितोत्कारिका उत्कारिकाककल्पेन मोदका वा मोदककल्पेन यथादोषरोगभक्ति प्रयोज्या इति समानंपूर्वेण

phalapippalīṣvelāhareṇukāśatapuṣpākustumburutagarakuṣṭhatvakcorakamarubakāguruguggulvela-vālukaśrīveṣṭakaparipelavamāṃsīśaileyakasthauṇeyakasaralaparāvatapadyaśokarohiṇānāṃ viṃśateranyatamasya kaṣāyeṇa sādhitotkārikā utkārikākakalpena modakā vā modakakalpena yathādoṣarogabhakti prayojyā iti samānaṃpūrveṇa

फलपिप्पलीस्वरसकषायपरिभावितानि तिलशालितण्डुलपिष्टानि तत्कषायोपसर्जनानि शष्कुलीकल्पेन वा शष्कुल्यः पूपकल्पेन वा पूपाः इति समानं पूर्वेण

phalapippalīsvarasakaṣāyaparibhāvitāni tilaśālitaṇḍulapiṣṭāni tatkaṣāyopasarjanāni śaṣkulīkalpena vā śaṣkulyaḥ pūpakalpena vā pūpāḥ iti samānaṃ pūrveṇa

एतेनैव च कल्पेन सुमुखसुरसकुठेरककाण्डीरकालमालकपर्णासकक्षवकफणिज्झकगृञ्जनकासमर्दभृ-ङ्गराजानां पोटक्षुवालिकाकालङ्कतकदण्डैरकाणां चान्यतमस्य कषायेण कारयेत्

etenaiva ca kalpena sumukhasurasakuṭherakakāṇḍīrakālamālakaparṇāsakakṣavakaphaṇijjhakagṛñjanakāsamardabhṛ-ṅgarājānāṃ poṭakṣuvālikākālaṅkatakadaṇḍairakāṇāṃ cānyatamasya kaṣāyeṇa kārayet

तथा बदरषाडवरागलेहमोदकोत्कारिकातर्पणपानकमांसरसयूषमद्यानां मदनफलान्यन्यतमेनोपसृज्य यथादोषरोगभक्ति दद्यात् तैः साधु वमतीति

tathā badaraṣāḍavarāgalehamodakotkārikātarpaṇapānakamāṃsarasayūṣamadyānāṃ madanaphalānyanyatamenopasṛjya yathādoṣarogabhakti dadyāt taiḥ sādhu vamatīti

मदनः करहाटश्च राठः पिण्डीतकः फलम् । श्वसनश्चेति पर्यायैरुच्यते तस्य कल्पना

madanaḥ karahāṭaśca rāṭhaḥ piṇḍītakaḥ phalam | śvasanaśceti paryāyairucyate tasya kalpanā

तत्र श्लोकाः-- नव योगाः कषायेषु मात्रास्वष्टौ पयोघृते पञ्च फाणितचूर्णे द्वौ घ्रेये वर्तिक्रियासु षट्

tatra ślokāḥ-- nava yogāḥ kaṣāyeṣu mātrāsvaṣṭau payoghṛte pañca phāṇitacūrṇe dvau ghreye vartikriyāsu ṣaṭ

विंशतिविंशतिर्लेहमोदकोत्कारिकासु च शष्कुलीपूपयोश्चोक्ता योगाः षोडश षोडश

viṃśativiṃśatirlehamodakotkārikāsu ca śaṣkulīpūpayoścoktā yogāḥ ṣoḍaśa ṣoḍaśa

दशान्ये षाडवाद्येषु त्रयस्त्रिंशदिदं शतम् योगानां विधिवद्दिष्टं फलकल्पे महर्षिणा

daśānye ṣāḍavādyeṣu trayastriṃśadidaṃ śatam yogānāṃ vidhivaddiṣṭaṃ phalakalpe maharṣiṇā

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसंपूरिते कल्पस्थाने मदनकल्पो नाम प्रथमोऽध्यायः

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasaṃpūrite kalpasthāne madanakalpo nāma prathamo'dhyāyaḥ

द्वितीयोऽध्यायः

अथातो जीमूतककल्पं व्याख्यास्यामः

athāto jīmūtakakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

कल्पं जीमूतकस्येमं फलपुष्पाश्रयं शृणु गरागरी च वेणी च तथा स्याद्देवताडकः

kalpaṃ jīmūtakasyemaṃ phalapuṣpāśrayaṃ śṛṇu garāgarī ca veṇī ca tathā syāddevatāḍakaḥ

जीमूतकं त्रिदोषघ्नं यथास्वौषधकल्पितम् प्रयोक्तव्यं ज्वरश्वासहिक्काद्येष्वामयेषु च

jīmūtakaṃ tridoṣaghnaṃ yathāsvauṣadhakalpitam prayoktavyaṃ jvaraśvāsahikkādyeṣvāmayeṣu ca

यथोक्तगुणयुक्तानां देशजानां यथाविधि पयः पुष्पेऽस्य निर्वृत्ते फले पेया पयस्कृता

yathoktaguṇayuktānāṃ deśajānāṃ yathāvidhi payaḥ puṣpe'sya nirvṛtte phale peyā payaskṛtā

लोमशे क्षीरसंतानं दध्युत्तरमलोमशे शृते पयसि दध्यम्लं जातं हरितपाण्डुके

lomaśe kṣīrasaṃtānaṃ dadhyuttaramalomaśe śṛte payasi dadhyamlaṃ jātaṃ haritapāṇḍuke

जीर्णानां च सुशुष्काणां न्यस्तानां भाजने शुचौ चूर्णस्य पयसा शुक्तिं वातपित्तार्दितः पिबेत्

jīrṇānāṃ ca suśuṣkāṇāṃ nyastānāṃ bhājane śucau cūrṇasya payasā śuktiṃ vātapittārditaḥ pibet

आसुत्य च सुरामण्डे मृदित्वा प्रस्रुतं पिबेत् कफजेऽरोचके कासे पाण्डुरोगे सयक्ष्मणि

āsutya ca surāmaṇḍe mṛditvā prasrutaṃ pibet kaphaje'rocake kāse pāṇḍuroge sayakṣmaṇi

द्वे चापोथ्याथवा त्रीणि गुडूच्या मधुकस्य वा कोविदारादिकानां वा निम्बस्य कुटजस्य वा

dve cāpothyāthavā trīṇi guḍūcyā madhukasya vā kovidārādikānāṃ vā nimbasya kuṭajasya vā

कषायेष्वासुतं पूत्वा तेनैव विधिना पिबेत् अथवाऽऽरग्वधादीनां सप्तानां पूर्ववत् पिबेत्

kaṣāyeṣvāsutaṃ pūtvā tenaiva vidhinā pibet athavā''ragvadhādīnāṃ saptānāṃ pūrvavat pibet

एकैकस्य कषायेण पित्तश्लेष्मज्वरार्दितः मात्राः स्युः फलवच्चाष्टौ कोलमात्रास्तु ता मताः

ekaikasya kaṣāyeṇa pittaśleṣmajvarārditaḥ mātrāḥ syuḥ phalavaccāṣṭau kolamātrāstu tā matāḥ

जीवकर्षभकेक्षूणां शतावर्या रसेन वा पित्तश्लेष्मज्वरे दद्याद्वातपित्तज्वरेऽथवा

jīvakarṣabhakekṣūṇāṃ śatāvaryā rasena vā pittaśleṣmajvare dadyādvātapittajvare'thavā

तथा जीमूतकक्षीरात् समुत्पन्नं पचेद्धृतम् फलादीनां कषायेण श्रेष्ठं तद्वमनं मतम्

tathā jīmūtakakṣīrāt samutpannaṃ paceddhṛtam phalādīnāṃ kaṣāyeṇa śreṣṭhaṃ tadvamanaṃ matam

तत्र श्लोकौ-- षट् क्षीरे मदिरामण्डे एको द्वादश चापरे सप्त चारग्वधादीनां कषायेऽष्टौ च वर्तिषु

tatra ślokau-- ṣaṭ kṣīre madirāmaṇḍe eko dvādaśa cāpare sapta cāragvadhādīnāṃ kaṣāye'ṣṭau ca vartiṣu

जीवकादिषु चत्वारो घृतं चैकं प्रकीर्तितम् कल्पे जीमूतकानां च योगास्त्रिंशन्नवाधिकाः

jīvakādiṣu catvāro ghṛtaṃ caikaṃ prakīrtitam kalpe jīmūtakānāṃ ca yogāstriṃśannavādhikāḥ

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसंपूरिते कल्पस्थाने जीमूतककल्पो नाम द्वितीयोऽध्यायः

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasaṃpūrite kalpasthāne jīmūtakakalpo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ

तृतीयोऽध्यायः

अथात इक्ष्वाकुकल्पं व्याख्यास्यामः

athāta ikṣvākukalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

सिद्धं वक्ष्याम्यथेक्ष्वाकुकल्पं येषां प्रशस्यते लम्बाऽथ कटुकालाबूस्तुम्बी पिण्डफला तथा

siddhaṃ vakṣyāmyathekṣvākukalpaṃ yeṣāṃ praśasyate lambā'tha kaṭukālābūstumbī piṇḍaphalā tathā

इक्ष्वाकुः फलिनी चैव प्रोच्यते तस्य कल्पना कासश्वासविषच्छर्दिज्वरार्ते कफकर्शिते

ikṣvākuḥ phalinī caiva procyate tasya kalpanā kāsaśvāsaviṣacchardijvarārte kaphakarśite

प्रताम्यति नरे चैव वमनार्थं तदिष्यते अपुष्पस्य प्रवालानां मुष्टिं प्रादेशसंमितम्

pratāmyati nare caiva vamanārthaṃ tadiṣyate apuṣpasya pravālānāṃ muṣṭiṃ prādeśasaṃmitam

क्षीरप्रस्थे शृतं दद्यात् पित्तोद्रिक्ते कफज्वरे पुष्पादिषु च चत्वारः क्षीरे जीमूतके यथा

kṣīraprasthe śṛtaṃ dadyāt pittodrikte kaphajvare puṣpādiṣu ca catvāraḥ kṣīre jīmūtake yathā

योगा हरितपाण्डूनां सुरामण्डेन पञ्चमः फलस्वरसभागं च त्रिगुणक्षीरसाधितम्

yogā haritapāṇḍūnāṃ surāmaṇḍena pañcamaḥ phalasvarasabhāgaṃ ca triguṇakṣīrasādhitam

उरः स्थिते कफे दद्यात् स्वरभेदे च पीनसे जीर्णे मध्योद्धृते क्षीरं प्रक्षिपेत्तद्यदा दधि

uraḥ sthite kaphe dadyāt svarabhede ca pīnase jīrṇe madhyoddhṛte kṣīraṃ prakṣipettadyadā dadhi

जातं स्यात् सकफे कासे श्वासे वम्यां च तत् पिबेत् अजाक्षीरेण बीजानि भावयेत् पाययेत्तथा

jātaṃ syāt sakaphe kāse śvāse vamyāṃ ca tat pibet ajākṣīreṇa bījāni bhāvayet pāyayettathā

विषगुल्मोदरग्रन्थिगण्डेषु श्लीपदेषु च मस्तुना वा फलान्मध्यं पाण्डुकुष्ठविषार्दितः

viṣagulmodaragranthigaṇḍeṣu ślīpadeṣu ca mastunā vā phalānmadhyaṃ pāṇḍukuṣṭhaviṣārditaḥ

तेन तक्रं विपक्वं वा सक्षौद्रलवणं पिबेत् तुम्ब्या फलरसैः शुष्कैः सपुष्पैरवचूर्णितम्

tena takraṃ vipakvaṃ vā sakṣaudralavaṇaṃ pibet tumbyā phalarasaiḥ śuṣkaiḥ sapuṣpairavacūrṇitam

छर्दयेन्माल्यमाघ्राय गन्धसंपत्सुखोचितः भक्षयेत् फलमध्यं वा गुडेन पललेन च

chardayenmālyamāghrāya gandhasaṃpatsukhocitaḥ bhakṣayet phalamadhyaṃ vā guḍena palalena ca

इक्ष्वाकुफलतैलं वा सिद्धं वा पूर्ववद्घृतम् पञ्चाशद्दशवृद्धानि फलादीनां यथोत्तरम्

ikṣvākuphalatailaṃ vā siddhaṃ vā pūrvavadghṛtam pañcāśaddaśavṛddhāni phalādīnāṃ yathottaram

पिबेद्विमृद्य बीजानि कषायेष्वासुतं पृथक् यष्ट्याह्वकोविदाराद्यैर्मुष्टिमन्तर्नखं पिबेत्

pibedvimṛdya bījāni kaṣāyeṣvāsutaṃ pṛthak yaṣṭyāhvakovidārādyairmuṣṭimantarnakhaṃ pibet

कषायैः कोविदाराद्यैर्मात्राश्च फलवत् स्मृताः बिल्वमूलकषायेण तुम्बीबीजाञ्जलिं पचेत्

kaṣāyaiḥ kovidārādyairmātrāśca phalavat smṛtāḥ bilvamūlakaṣāyeṇa tumbībījāñjaliṃ pacet

पूतस्यास्य त्रयो भागाश्चतुर्थः फाणितस्य तु सघृतो बीजभागश्च पिष्टानर्धांशिकांस्तथा

pūtasyāsya trayo bhāgāścaturthaḥ phāṇitasya tu saghṛto bījabhāgaśca piṣṭānardhāṃśikāṃstathā

महाजालिनिजीमूतकृतवेधनवत्सकान् तं लेहं साधयेद्दर्व्या घट्टयन्मृदुनाऽग्निना

mahājālinijīmūtakṛtavedhanavatsakān taṃ lehaṃ sādhayeddarvyā ghaṭṭayanmṛdunā'gninā

यावत् स्यात्तन्तुमत्तोये पतितं तु न शीर्यते तं लिहन्मात्रया लेहं प्रमथ्यां च पिबेदनु

yāvat syāttantumattoye patitaṃ tu na śīryate taṃ lihanmātrayā lehaṃ pramathyāṃ ca pibedanu

कल्प एषोऽग्निमन्थादौ चतुष्के पृथगुच्यते सक्तुभिर्वा पिबेन्मन्थं तुम्बीस्वरसभावितैः

kalpa eṣo'gnimanthādau catuṣke pṛthagucyate saktubhirvā pibenmanthaṃ tumbīsvarasabhāvitaiḥ

कफजेऽथ ज्वरे कासे कण्ठरोगेष्वरोचके गुल्मे मेहे प्रसेके च कल्कं मांसरसैः पिबेत् नरः साधु वमत्येवं न च दौर्बल्यमश्नुते

kaphaje'tha jvare kāse kaṇṭharogeṣvarocake gulme mehe praseke ca kalkaṃ māṃsarasaiḥ pibet naraḥ sādhu vamatyevaṃ na ca daurbalyamaśnute

तत्र श्लोकाः-- पयस्यष्टौ सुरामण्डमस्तुतक्रेषु च त्रयः घ्रेयं सपललं तैलं वर्धमानाः फलेषु षट्

tatra ślokāḥ-- payasyaṣṭau surāmaṇḍamastutakreṣu ca trayaḥ ghreyaṃ sapalalaṃ tailaṃ vardhamānāḥ phaleṣu ṣaṭ

घृतमेकं कषायेषु नवान्ये मधुकादिषु अष्टौ वर्तिक्रिया लेहाः पञ्च मन्थो रसस्तथा

ghṛtamekaṃ kaṣāyeṣu navānye madhukādiṣu aṣṭau vartikriyā lehāḥ pañca mantho rasastathā

योगा इक्ष्वाकुकल्पे ते चत्वारिंशच्च पञ्च च उक्ता महर्षिणा सम्यक् प्रजानां हितकाम्यया

yogā ikṣvākukalpe te catvāriṃśacca pañca ca uktā maharṣiṇā samyak prajānāṃ hitakāmyayā

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसंपूरिते कल्पस्थाने इक्ष्वाकुकल्पो नाम तृतीयोऽध्यायः

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasaṃpūrite kalpasthāne ikṣvākukalpo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ

चतुर्थोऽध्यायः

अथातो धामार्गवकल्पं व्याख्यास्यामः

athāto dhāmārgavakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

कर्कोटकी कोठफला महाजालिनिरेव च धामार्गवस्य पर्याया राजकोशातकी तथा

karkoṭakī koṭhaphalā mahājālinireva ca dhāmārgavasya paryāyā rājakośātakī tathā

गरे गुल्मोदरे कासे वाते श्लेष्माशयस्थिते कफे च कण्ठवक्त्रस्थे कफसंचयजेषु च

gare gulmodare kāse vāte śleṣmāśayasthite kaphe ca kaṇṭhavaktrasthe kaphasaṃcayajeṣu ca

रोगेष्वेषु प्रयोज्यं स्यात् स्थिराश्च गुरवश्च ये फलं पुष्पं प्रवालं च विधिना तस्य संहरेत्

rogeṣveṣu prayojyaṃ syāt sthirāśca guravaśca ye phalaṃ puṣpaṃ pravālaṃ ca vidhinā tasya saṃharet

प्रवालस्वरसं शुष्कं कृत्वा च गुलिकाः पृथक् कोविदारादिभिः पेयाः कषायैर्मधुकस्य च

pravālasvarasaṃ śuṣkaṃ kṛtvā ca gulikāḥ pṛthak kovidārādibhiḥ peyāḥ kaṣāyairmadhukasya ca

पुष्पादिषु पयोयोगाश्चत्वारः पञ्चमी सुरा पूर्ववत् जीर्णशुष्काणामतः कल्पः प्रवक्ष्यते

puṣpādiṣu payoyogāścatvāraḥ pañcamī surā pūrvavat jīrṇaśuṣkāṇāmataḥ kalpaḥ pravakṣyate

मधुकस्य कषायेण बीजकण्ठोद्धृतं फलम् सगुडं व्युषितं रात्रिं कोविदारादिभिस्तथा

madhukasya kaṣāyeṇa bījakaṇṭhoddhṛtaṃ phalam saguḍaṃ vyuṣitaṃ rātriṃ kovidārādibhistathā

दद्याद्गुल्मोदरार्तेभ्यो ये चाप्यन्ये कफामयाः दद्यादन्नेन संयुक्तं छर्दिहृद्रोगशान्तये

dadyādgulmodarārtebhyo ye cāpyanye kaphāmayāḥ dadyādannena saṃyuktaṃ chardihṛdrogaśāntaye

चूर्णैर्वाऽप्युत्पलादीनि भावितानि प्रभूतशः रसक्षीरयवाग्वादितृप्तो घ्रात्वा वमेत् सुखम्

cūrṇairvā'pyutpalādīni bhāvitāni prabhūtaśaḥ rasakṣīrayavāgvāditṛpto ghrātvā vamet sukham

चूर्णीकृतस्य वर्ति वा कृत्वा बदरसंमिताम् विनीयाञ्जलिमात्रे तु पिबेद्गोऽश्वशकृद्रसे

cūrṇīkṛtasya varti vā kṛtvā badarasaṃmitām vinīyāñjalimātre tu pibedgo'śvaśakṛdrase

पृषतर्ष्यकुरङ्गाह्वगजोष्ट्राश्वतराविके श्वदंष्ट्रखरखङ्गानां चैवं पेया शकृद्रसे

pṛṣatarṣyakuraṅgāhvagajoṣṭrāśvatarāvike śvadaṃṣṭrakharakhaṅgānāṃ caivaṃ peyā śakṛdrase

जीवकर्षभकौ वीरामात्मगुप्तां शतावरीम् काकोलीं श्रावणीं मेदां महामेदां मधूलिकाम्

jīvakarṣabhakau vīrāmātmaguptāṃ śatāvarīm kākolīṃ śrāvaṇīṃ medāṃ mahāmedāṃ madhūlikām

एकैकशोऽभिसंचूर्ण्य सह धामार्गवेण ते शर्करामधुसंयुक्ता लेहा हृद्दाहकासिनाम्

ekaikaśo'bhisaṃcūrṇya saha dhāmārgaveṇa te śarkarāmadhusaṃyuktā lehā hṛddāhakāsinām

सुखोदकानुपानाः स्युः पित्तोष्मसहिते कफे धान्यतुम्बुरुयूषेण कल्कः सर्वविषापहः

sukhodakānupānāḥ syuḥ pittoṣmasahite kaphe dhānyatumburuyūṣeṇa kalkaḥ sarvaviṣāpahaḥ

जात्याः सौमनसायिन्या रजन्याश्चोरकस्य च वृश्चीरस्य महाक्षुद्रसहाहैमवतस्य च

jātyāḥ saumanasāyinyā rajanyāścorakasya ca vṛścīrasya mahākṣudrasahāhaimavatasya ca

बिम्ब्याः पुनर्नवाया वा कासमर्दस्य वा पृथक् एकं धामार्गवं द्वे वा कषाये परिमृद्य तु

bimbyāḥ punarnavāyā vā kāsamardasya vā pṛthak ekaṃ dhāmārgavaṃ dve vā kaṣāye parimṛdya tu

पूतं मनोविकारेषु पिबेद्वमनमुत्तमम् तच्छृतक्षीरजं सर्पिः साधितं वा फलादिभिः

pūtaṃ manovikāreṣu pibedvamanamuttamam tacchṛtakṣīrajaṃ sarpiḥ sādhitaṃ vā phalādibhiḥ

तत्र श्लोकौ-- पल्लवे नव चत्वारः क्षीर एकः सुरासवे कषाये विंशतिः कल्के दश द्वौ च शकृद्रसे

tatra ślokau-- pallave nava catvāraḥ kṣīra ekaḥ surāsave kaṣāye viṃśatiḥ kalke daśa dvau ca śakṛdrase

अन्न एकस्तथा घ्रेये दश लेहास्तथा घृतम् कल्पे धामार्गवस्योक्ताः षष्टिर्योगा महर्षिणा

anna ekastathā ghreye daśa lehāstathā ghṛtam kalpe dhāmārgavasyoktāḥ ṣaṣṭiryogā maharṣiṇā

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसंपूरिते कल्पस्थाने धामार्गवकल्पो नाम चतुर्थोऽध्यायः

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasaṃpūrite kalpasthāne dhāmārgavakalpo nāma caturtho'dhyāyaḥ

पञ्चमोऽध्यायः

अथातो वत्सककल्पं व्याख्यास्यामः

athāto vatsakakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

अथ वत्सकनामानि भेदं स्त्रीपुंसयोस्तथा कल्पं चास्य प्रवक्ष्यामि विस्तरेण यथातथम्

atha vatsakanāmāni bhedaṃ strīpuṃsayostathā kalpaṃ cāsya pravakṣyāmi vistareṇa yathātatham

वत्सकः कुटजः शक्रो वृक्षको गिरिमल्लिका बीजानीन्द्रयवास्तस्य तथोच्यन्ते कलिङ्गकाः

vatsakaḥ kuṭajaḥ śakro vṛkṣako girimallikā bījānīndrayavāstasya tathocyante kaliṅgakāḥ

बृहत्फलः श्वेतपुष्पः स्निग्धपत्रः पुमान् भवेत् श्यामा चारुणपुष्पा स्त्री फलवृन्तैस्तथाऽणुभिः

bṛhatphalaḥ śvetapuṣpaḥ snigdhapatraḥ pumān bhavet śyāmā cāruṇapuṣpā strī phalavṛntaistathā'ṇubhiḥ

रक्तपित्तकफघ्नस्तु सुकुमारेष्वनत्ययः हृद्रोगज्वरवातासृग्वीसर्पादिषु शस्यते

raktapittakaphaghnastu sukumāreṣvanatyayaḥ hṛdrogajvaravātāsṛgvīsarpādiṣu śasyate

काले फलानि संगृह्य तयोः शुष्काणि निक्षिपेत् तेषामन्तर्नखं मुष्टिं जर्जरीकृत्य भावयेत्

kāle phalāni saṃgṛhya tayoḥ śuṣkāṇi nikṣipet teṣāmantarnakhaṃ muṣṭiṃ jarjarīkṛtya bhāvayet

मधुकस्य कषायेण कोविदारादिभिस्तथा निशि स्थितं विमृद्यैतल्लवणक्षौद्रसंयुतम्

madhukasya kaṣāyeṇa kovidārādibhistathā niśi sthitaṃ vimṛdyaitallavaṇakṣaudrasaṃyutam

पिबेत्तद्वमनं श्रेष्ठं पित्तश्लेष्मनिबर्हणम् अष्टाहं पयसाऽऽर्केण तेषां चूर्णानि भावयेत्

pibettadvamanaṃ śreṣṭhaṃ pittaśleṣmanibarhaṇam aṣṭāhaṃ payasā''rkeṇa teṣāṃ cūrṇāni bhāvayet

जीवकस्य कषायेण ततः पाणितलं पिबेत् फलजीमूतकेक्ष्वाकुजीवन्तीनां पृथक् तथा

jīvakasya kaṣāyeṇa tataḥ pāṇitalaṃ pibet phalajīmūtakekṣvākujīvantīnāṃ pṛthak tathā

सर्षपाणां मधूकानां लवणस्याथवाऽम्बुना कृशरेणाथवा युक्तं विदध्याद्वमनं भिषक्

sarṣapāṇāṃ madhūkānāṃ lavaṇasyāthavā'mbunā kṛśareṇāthavā yuktaṃ vidadhyādvamanaṃ bhiṣak

तत्र श्लोकः-- कषायैर्नव चूर्णैश्च पञ्चोक्ताः सलिलैस्त्रयः एकश्च कृशरायां स्याद्योगास्तेऽष्टादश स्मृताः

tatra ślokaḥ-- kaṣāyairnava cūrṇaiśca pañcoktāḥ salilaistrayaḥ ekaśca kṛśarāyāṃ syādyogāste'ṣṭādaśa smṛtāḥ

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसंपूरिते कल्पस्थाने वत्सककल्पो नाम पञ्चमोऽध्यायः

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasaṃpūrite kalpasthāne vatsakakalpo nāma pañcamo'dhyāyaḥ

षष्ठोऽध्यायः

अथातः कृतवेधनकल्पं व्याख्यास्यामः

athātaḥ kṛtavedhanakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

कृतवेधननामानि कल्पं चास्य निबोधत क्ष्वेडः कोशातकी चोक्तं मृदङ्गफलमेव च

kṛtavedhananāmāni kalpaṃ cāsya nibodhata kṣveḍaḥ kośātakī coktaṃ mṛdaṅgaphalameva ca

अत्यर्थकटुतीक्ष्णोष्णं गाढेष्विष्टं गदेषु च कुष्ठपाण्ड्वामयप्लीहशोफगुल्मगरादिषु

atyarthakaṭutīkṣṇoṣṇaṃ gāḍheṣviṣṭaṃ gadeṣu ca kuṣṭhapāṇḍvāmayaplīhaśophagulmagarādiṣu

क्षीरादि कुसुमादीनां सुरा चैतेषु पूर्ववत् सुशुष्काणां तु जीर्णानामेकं द्वे वा यथाबलम्

kṣīrādi kusumādīnāṃ surā caiteṣu pūrvavat suśuṣkāṇāṃ tu jīrṇānāmekaṃ dve vā yathābalam

कषायैर्मधुकादीनां नवभिः फलवत् पिबेत् क्वाथयित्वा फलं तस्य पूत्वा लेहं निधापयेत्

kaṣāyairmadhukādīnāṃ navabhiḥ phalavat pibet kvāthayitvā phalaṃ tasya pūtvā lehaṃ nidhāpayet

कृतवेधनकल्कांशं फलाद्यर्धांशसंयुतम् पृथक् चारग्वधादीनां त्रयोदशभिरासुतम्

kṛtavedhanakalkāṃśaṃ phalādyardhāṃśasaṃyutam pṛthak cāragvadhādīnāṃ trayodaśabhirāsutam

शाल्मलीमूलचूर्णानां पिच्छाभिर्दशभिस्तथा वर्तिक्रियाः षट्फलवत् फलादीनां घृतं तथा

śālmalīmūlacūrṇānāṃ picchābhirdaśabhistathā vartikriyāḥ ṣaṭphalavat phalādīnāṃ ghṛtaṃ tathā

कोशातकानि पञ्चाशत् कोविदाररसे पचेत् तं कषायं फलादीनां कल्कैर्लेहं पुनः पचेत्

kośātakāni pañcāśat kovidārarase pacet taṃ kaṣāyaṃ phalādīnāṃ kalkairlehaṃ punaḥ pacet

क्ष्वेडस्य तत्र भागः स्याच्छेषाण्यर्धांशिकानि तु कषायैः कोविदाराद्यैरेवं तत् कल्पयेत् पृथक्

kṣveḍasya tatra bhāgaḥ syāccheṣāṇyardhāṃśikāni tu kaṣāyaiḥ kovidārādyairevaṃ tat kalpayet pṛthak

कषायेषु फलादीनामानूपं पिशितं पृथक् कोशातक्या समं पक्त्वा रसं सलवणं पिबेत्

kaṣāyeṣu phalādīnāmānūpaṃ piśitaṃ pṛthak kośātakyā samaṃ paktvā rasaṃ salavaṇaṃ pibet

फलादिपिप्पलीतुल्यं तद्वत् क्ष्वेडरसं पिबेत् क्ष्वेडं कासी पिबेत् सिद्धं मिश्रमिक्षुरसेन च

phalādipippalītulyaṃ tadvat kṣveḍarasaṃ pibet kṣveḍaṃ kāsī pibet siddhaṃ miśramikṣurasena ca

तत्र श्लोकौ-- क्षीरे द्वौ द्वौ सुरा चैका क्वाथा द्वाविंशतिस्तथा दश पिच्छा घृतं चैकं षट् च वर्तिक्रियाः शुभाः

tatra ślokau-- kṣīre dvau dvau surā caikā kvāthā dvāviṃśatistathā daśa picchā ghṛtaṃ caikaṃ ṣaṭ ca vartikriyāḥ śubhāḥ

लेहेऽष्टौ सप्त मांसे च योग इक्षुरसेऽपरः कृतवेधनकल्पेऽस्मिन् षष्टिर्योगाः प्रकीर्तिताः

lehe'ṣṭau sapta māṃse ca yoga ikṣurase'paraḥ kṛtavedhanakalpe'smin ṣaṣṭiryogāḥ prakīrtitāḥ

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसंपूरिते कल्पस्थाने कृतवेधनकल्पो नाम षष्ठोऽध्यायः

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasaṃpūrite kalpasthāne kṛtavedhanakalpo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ

सप्तमोऽध्यायः

अथातः श्यामात्रिवृत्कल्पं व्याख्यास्यामः

athātaḥ śyāmātrivṛtkalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

विरेचने त्रिवृन्मूलं श्रेष्ठमाहुर्मनीषिणः तस्याः संज्ञा गुणाः कर्म भेदः कल्पश्च वक्ष्यते

virecane trivṛnmūlaṃ śreṣṭhamāhurmanīṣiṇaḥ tasyāḥ saṃjñā guṇāḥ karma bhedaḥ kalpaśca vakṣyate

त्रिभण्डी त्रिवृता चैव श्यामा कूटरणा तथा सर्वानुभूतिः सुवहा शब्दाः पर्यायवाचकाः

tribhaṇḍī trivṛtā caiva śyāmā kūṭaraṇā tathā sarvānubhūtiḥ suvahā śabdāḥ paryāyavācakāḥ

कषाया मधुरा रूक्षा विपाके कटुका च सा कफपित्तप्रशमनी रौक्ष्याच्चानिलकोपनी

kaṣāyā madhurā rūkṣā vipāke kaṭukā ca sā kaphapittapraśamanī raukṣyāccānilakopanī

सेदानीमौषधैर्युक्ता वातपित्तकफापहैः कल्पवैशेष्यमासाद्य सर्वरोगहरा भवेत्

sedānīmauṣadhairyuktā vātapittakaphāpahaiḥ kalpavaiśeṣyamāsādya sarvarogaharā bhavet

मूलं तु द्विविधं तस्याः श्यामं चारुणमेव च तयोर्मुख्यतरं विद्धि मूलं यदरुणप्रभम्

mūlaṃ tu dvividhaṃ tasyāḥ śyāmaṃ cāruṇameva ca tayormukhyataraṃ viddhi mūlaṃ yadaruṇaprabham

सुकुमारे शिशौ वृद्धे मृदुकोष्ठे च तच्छुभम् मोहयेदाशुकारित्वाच्छ्यामा क्षिण्वीत मूर्च्छयेत्

sukumāre śiśau vṛddhe mṛdukoṣṭhe ca tacchubham mohayedāśukāritvācchyāmā kṣiṇvīta mūrcchayet

तैक्ष्ण्यात् कर्षति हृत्कण्ठमाशु दोषं हरत्यपि शस्यते बहुदोषाणां क्रूरकोष्ठाश्च ये नराः

taikṣṇyāt karṣati hṛtkaṇṭhamāśu doṣaṃ haratyapi śasyate bahudoṣāṇāṃ krūrakoṣṭhāśca ye narāḥ

गुणवत्यां तयोर्भूमौ जातं मूलं समुद्धरेत् उपोष्य प्रयतः शुक्ले शुक्लवासाः समाहितः

guṇavatyāṃ tayorbhūmau jātaṃ mūlaṃ samuddharet upoṣya prayataḥ śukle śuklavāsāḥ samāhitaḥ

गम्भीरानुगतं श्लक्ष्णमतिर्यग्विसृतं च यत् तद्विपाट्योद्धरेद्गर्भं त्वचं शुष्कां निधापयेत्

gambhīrānugataṃ ślakṣṇamatiryagvisṛtaṃ ca yat tadvipāṭyoddharedgarbhaṃ tvacaṃ śuṣkāṃ nidhāpayet

स्निग्धस्विन्नो विरेच्यस्तु पेयामात्रोषितः सुखम् अक्षमात्रं तयोः पिण्डं विनीयाम्लेन ना पिबेत्

snigdhasvinno virecyastu peyāmātroṣitaḥ sukham akṣamātraṃ tayoḥ piṇḍaṃ vinīyāmlena nā pibet

गोऽव्यजामहिषीमूत्रसौवीरकतुषोदकैः प्रसन्नया त्रिफलया शृतया च पृथक् पिबेत्

go'vyajāmahiṣīmūtrasauvīrakatuṣodakaiḥ prasannayā triphalayā śṛtayā ca pṛthak pibet

एकैकं सैन्धवादीनां द्वादशानां सनागरम् त्रिवृद्द्विगुणसंयुक्तं चूर्णमुष्णाम्बुना पिबेत्

ekaikaṃ saindhavādīnāṃ dvādaśānāṃ sanāgaram trivṛddviguṇasaṃyuktaṃ cūrṇamuṣṇāmbunā pibet

पिप्पली पिप्पलीमूलं मरिचं गजपिप्पली सरलः किलिमं हिङ्गु भार्गी तेजोवती तथा

pippalī pippalīmūlaṃ maricaṃ gajapippalī saralaḥ kilimaṃ hiṅgu bhārgī tejovatī tathā

मुस्तं हैमवती पथ्या चित्रको रजनी वचा स्वर्णक्षीर्यजमोदा च शृङ्गवेरं च तैः पृथक्

mustaṃ haimavatī pathyā citrako rajanī vacā svarṇakṣīryajamodā ca śṛṅgaveraṃ ca taiḥ pṛthak

एकैकार्धांशसंयुक्तं पिबेद्गोमूत्रसंयुतम् मधुकार्धांशसंयुक्तं शर्कराम्बुयुतं पिबेत्

ekaikārdhāṃśasaṃyuktaṃ pibedgomūtrasaṃyutam madhukārdhāṃśasaṃyuktaṃ śarkarāmbuyutaṃ pibet

जीवकर्षभकौ मेदां श्रावणीं कर्कटाह्वयाम् मुद्गमाषाख्यपर्ण्यौ च महतीं श्रावणीं तथा

jīvakarṣabhakau medāṃ śrāvaṇīṃ karkaṭāhvayām mudgamāṣākhyaparṇyau ca mahatīṃ śrāvaṇīṃ tathā

काकोलीं क्षीरकाकोलीमिन्द्रां छिन्नरुहां तथा क्षीरशुक्लां पयस्यां च यष्ट्याह्वं विधिना पिबेत्

kākolīṃ kṣīrakākolīmindrāṃ chinnaruhāṃ tathā kṣīraśuklāṃ payasyāṃ ca yaṣṭyāhvaṃ vidhinā pibet

वातपित्तहितान्येतान्यन्यानि तु कफानिले क्षीरमांसेक्षुकाश्मर्यद्राक्षापीलुरसैः पृथक्

vātapittahitānyetānyanyāni tu kaphānile kṣīramāṃsekṣukāśmaryadrākṣāpīlurasaiḥ pṛthak

सर्पिषा वा तयोश्चूर्णमभयार्धांशिकं पिबेत् लिह्याद्वा मधुसर्पिर्भ्यां संयुक्तं ससितोपलम्

sarpiṣā vā tayoścūrṇamabhayārdhāṃśikaṃ pibet lihyādvā madhusarpirbhyāṃ saṃyuktaṃ sasitopalam

अजगन्धा तुगाक्षीरी विदारी शर्करा त्रिवृत् चूर्णितं क्षौद्रसर्पिर्भ्यां लीढ्वा साधु विरिच्यते

ajagandhā tugākṣīrī vidārī śarkarā trivṛt cūrṇitaṃ kṣaudrasarpirbhyāṃ līḍhvā sādhu viricyate

सन्निपातज्वरस्तम्भदाहतृष्णार्दितो नरः श्यामात्रिवृत्कषायेण कल्केन च सशर्करम्

sannipātajvarastambhadāhatṛṣṇārdito naraḥ śyāmātrivṛtkaṣāyeṇa kalkena ca saśarkaram

साधयेद्विधिवल्लेहं लिह्यात् पाणितलं ततः सक्षौद्रां शर्करां पक्त्वा कुर्यान्मृद्भाजने नवे

sādhayedvidhivallehaṃ lihyāt pāṇitalaṃ tataḥ sakṣaudrāṃ śarkarāṃ paktvā kuryānmṛdbhājane nave

क्षिपेच्छीते त्रिवृच्चूर्णं त्वक्पत्रमरिचैः सह मात्रया लेहयेदेतदीश्वराणां विरेचनम्

kṣipecchīte trivṛccūrṇaṃ tvakpatramaricaiḥ saha mātrayā lehayedetadīśvarāṇāṃ virecanam

कुडवांशान् रसानिक्षुद्राक्षापीलुपरूषकात् सितोपलापलं क्षौद्रात् कुडवार्धं च साधयेत्

kuḍavāṃśān rasānikṣudrākṣāpīluparūṣakāt sitopalāpalaṃ kṣaudrāt kuḍavārdhaṃ ca sādhayet

तं लेहं योजयेच्छीतं त्रिवृच्चूर्णेन शास्त्रवित् एतदुत्सन्नपित्तानामीश्वराणां विरेचनम्

taṃ lehaṃ yojayecchītaṃ trivṛccūrṇena śāstravit etadutsannapittānāmīśvarāṇāṃ virecanam

शर्करामोदकान् वर्गीर्गुलिकामांसपूपकान् अनेन विधिना कुर्यात् पैत्तिकानां विरेचनम्

śarkarāmodakān vargīrgulikāmāṃsapūpakān anena vidhinā kuryāt paittikānāṃ virecanam

पिप्पलीं नागरं क्षारं श्यामां त्रिवृतया सह लेहयेन्मधुना सार्धं श्लेष्मलानां विरेचनम्

pippalīṃ nāgaraṃ kṣāraṃ śyāmāṃ trivṛtayā saha lehayenmadhunā sārdhaṃ śleṣmalānāṃ virecanam

मातुलुङ्गाभयाधात्रीश्रीपर्णीकोलदाडिमात् सुभृष्टान् स्वरसांस्तैले साधयेत्तत्र चावपेत्

mātuluṅgābhayādhātrīśrīparṇīkoladāḍimāt subhṛṣṭān svarasāṃstaile sādhayettatra cāvapet

सहकारात् कपित्थाच्च मध्यमम्लं च यत् फलम् पूर्ववद्बहलीभूते त्रिवृच्चूर्णं समावपेत्

sahakārāt kapitthācca madhyamamlaṃ ca yat phalam pūrvavadbahalībhūte trivṛccūrṇaṃ samāvapet

त्वक्पत्रकेशरैलानां चूर्णं मधु च मात्रया लेहोऽयं कफपूर्णानामीश्वराणां विरेचनम्

tvakpatrakeśarailānāṃ cūrṇaṃ madhu ca mātrayā leho'yaṃ kaphapūrṇānāmīśvarāṇāṃ virecanam

पानकानि रसान् यूषान्मोदकान् रागषाडवान् अनेन विधिना कुर्याद्विरेकार्थं कफाधिके

pānakāni rasān yūṣānmodakān rāgaṣāḍavān anena vidhinā kuryādvirekārthaṃ kaphādhike

भृङ्गैलाभ्यां समा नीली तैस्त्रिवृत्तैश्च शर्करा चूर्णं फलरसक्षौद्रसक्तुभिस्तर्पणं पिबेत्

bhṛṅgailābhyāṃ samā nīlī taistrivṛttaiśca śarkarā cūrṇaṃ phalarasakṣaudrasaktubhistarpaṇaṃ pibet

वातपित्तकफोत्थेषु रोगेष्वल्पानलेषु च नरेषु सुकुमारेषु निरपायं विरेचनम्

vātapittakaphottheṣu rogeṣvalpānaleṣu ca nareṣu sukumāreṣu nirapāyaṃ virecanam

शर्करात्रिफलाश्यामात्रिवृत्पिप्पलिमाक्षिकैः मोदकः सन्निपातोर्ध्वरक्तपित्तज्वरापहः

śarkarātriphalāśyāmātrivṛtpippalimākṣikaiḥ modakaḥ sannipātordhvaraktapittajvarāpahaḥ

त्रिवृच्छाणा मतास्तिस्रस्तिस्रश्च त्रिफलात्वचः विडङ्गपिप्पलीक्षारशाणास्तिस्रश्च चूर्णिताः

trivṛcchāṇā matāstisrastisraśca triphalātvacaḥ viḍaṅgapippalīkṣāraśāṇāstisraśca cūrṇitāḥ

लिह्यात् सर्पिर्मधुभ्यां च मोदकं वा गुडेन तु भक्षयेन्निष्परीहारमेतच्छोधनमुत्तमम्

lihyāt sarpirmadhubhyāṃ ca modakaṃ vā guḍena tu bhakṣayenniṣparīhārametacchodhanamuttamam

गुल्मं प्लीहोदरं श्वासं हलीमकमरोचकम् कफवातकृतांश्चान्यान् व्याधीनेतद्व्यपोहति

gulmaṃ plīhodaraṃ śvāsaṃ halīmakamarocakam kaphavātakṛtāṃścānyān vyādhīnetadvyapohati

विडङ्गपिप्पलीमूलत्रिफलाधान्यचित्रकान् मरिचेन्द्रयवाजाजीपिप्पलीहस्तिपिप्पलीः

viḍaṅgapippalīmūlatriphalādhānyacitrakān maricendrayavājājīpippalīhastipippalīḥ

लवणान्यजमोदां च चूर्णितं कार्षिकं पृथक् तिलतैलत्रिवृच्चूर्णभागौ चाष्टपलोन्मितौ

lavaṇānyajamodāṃ ca cūrṇitaṃ kārṣikaṃ pṛthak tilatailatrivṛccūrṇabhāgau cāṣṭapalonmitau

धात्रीफलरसप्रस्थांस्त्रीन् गुडार्धतुलां तथा पक्त्वा मृद्वग्निना खादेद्बदरोदुम्बरोपमान्

dhātrīphalarasaprasthāṃstrīn guḍārdhatulāṃ tathā paktvā mṛdvagninā khādedbadarodumbaropamān

गुडान् कृत्वा न चात्र स्याद्विहाराहारयन्त्रणा मन्दाग्नित्वं ज्वरं मूर्च्छां मूत्रकृच्छ्रमरोचकम्

guḍān kṛtvā na cātra syādvihārāhārayantraṇā mandāgnitvaṃ jvaraṃ mūrcchāṃ mūtrakṛcchramarocakam

अस्वप्नं गात्रशूलं च कासं श्वासं भ्रमं क्षयम् कुष्ठार्शःकामलामेहगुल्मोदरभगन्दरान्

asvapnaṃ gātraśūlaṃ ca kāsaṃ śvāsaṃ bhramaṃ kṣayam kuṣṭhārśaḥkāmalāmehagulmodarabhagandarān

ग्रहणीपाण्डुरोगांश्च हन्युः पुंसवनाश्च ते कल्याणका इति ख्याताः सर्वेष्वृतुषु यौगिकाः

grahaṇīpāṇḍurogāṃśca hanyuḥ puṃsavanāśca te kalyāṇakā iti khyātāḥ sarveṣvṛtuṣu yaugikāḥ

इति कल्याणकगुडः व्योषत्वक्पत्रमुस्तैलाविडङ्गामलकाभयाः समभागा भिषग्दद्याद्द्विगुणं च मुकूलकम्

iti kalyāṇakaguḍaḥ vyoṣatvakpatramustailāviḍaṅgāmalakābhayāḥ samabhāgā bhiṣagdadyāddviguṇaṃ ca mukūlakam

त्रिवृतोऽष्टगुणं भागं शर्करायाश्च षड्गुणम् चूर्णितं गुडिकाः कृत्वा क्षौद्रेण पलसंमिताः

trivṛto'ṣṭaguṇaṃ bhāgaṃ śarkarāyāśca ṣaḍguṇam cūrṇitaṃ guḍikāḥ kṛtvā kṣaudreṇa palasaṃmitāḥ

भक्षयेत् कल्यमुत्थाय शीतं चानु पिबेज्जलम् मूत्रकृच्छ्रे ज्वरे वम्यां कासे श्वासे भ्रमे क्षये

bhakṣayet kalyamutthāya śītaṃ cānu pibejjalam mūtrakṛcchre jvare vamyāṃ kāse śvāse bhrame kṣaye

तापे पाण्ड्वामयेऽल्पेऽग्नौ शस्ता निर्यन्त्रणाशिनः योगः सर्वविषाणां च मतः श्रेष्ठो विरेचने

tāpe pāṇḍvāmaye'lpe'gnau śastā niryantraṇāśinaḥ yogaḥ sarvaviṣāṇāṃ ca mataḥ śreṣṭho virecane

मूत्रजानां च रोगाणां विधिज्ञेनावचारितः पथ्याधात्र्युरुबूकाणां प्रसृतौ द्वौ त्रिवृत्पलम्

mūtrajānāṃ ca rogāṇāṃ vidhijñenāvacāritaḥ pathyādhātryurubūkāṇāṃ prasṛtau dvau trivṛtpalam

दश तान्मोदकान् कुर्यादीश्वराणां विरेचनम् त्रिवृद्धैमवती श्यामा नीलिनी हस्तिपिप्पली

daśa tānmodakān kuryādīśvarāṇāṃ virecanam trivṛddhaimavatī śyāmā nīlinī hastipippalī

समूला पिप्पली मुस्तमजमोदा दुरालभा कार्षिकं नागरपलं गुडस्य पलविंशतिम्

samūlā pippalī mustamajamodā durālabhā kārṣikaṃ nāgarapalaṃ guḍasya palaviṃśatim

चूर्णितं मोदकान् कुर्यादुदुम्बरफलोपमान् हिङ्गुसौवर्चव्योषयवानीबिडजीरकैः

cūrṇitaṃ modakān kuryādudumbaraphalopamān hiṅgusauvarcavyoṣayavānībiḍajīrakaiḥ

वचाजगन्धात्रिफलाचव्यचित्रकधान्यकैः मोदकान् वेष्टयेच्चूर्णैस्तान् सतुम्बुरुदाडिमैः

vacājagandhātriphalācavyacitrakadhānyakaiḥ modakān veṣṭayeccūrṇaistān satumburudāḍimaiḥ

त्रिकवङ्क्षणहृद्बस्तिकोष्ठार्शःप्लीहशूलिनाम् हिक्काकासारुचिश्वासकफोदावर्तिनां शुभाः

trikavaṅkṣaṇahṛdbastikoṣṭhārśaḥplīhaśūlinām hikkākāsāruciśvāsakaphodāvartināṃ śubhāḥ

त्रिवृतां कौटजं बीजं पिप्पलीं विश्वभेषजम् क्षौद्रद्राक्षारसोपेतं वर्षास्वेतद्विरेचनम्

trivṛtāṃ kauṭajaṃ bījaṃ pippalīṃ viśvabheṣajam kṣaudradrākṣārasopetaṃ varṣāsvetadvirecanam

त्रिवृद्दुरालभामुस्तशर्करोदीच्यचन्दनम् द्राक्षाम्बुना सयष्ट्याह्वसातलं जलदात्यये

trivṛddurālabhāmustaśarkarodīcyacandanam drākṣāmbunā sayaṣṭyāhvasātalaṃ jaladātyaye

त्रिवृतां चित्रकं पाठामजाजीं सरलं वचाम् स्वर्णक्षीरीं च हेमन्ते पिष्ट्वा तूष्णाम्बुना पिबेत्

trivṛtāṃ citrakaṃ pāṭhāmajājīṃ saralaṃ vacām svarṇakṣīrīṃ ca hemante piṣṭvā tūṣṇāmbunā pibet

शर्करा त्रिवृता तुल्या ग्रीष्मकाले विरेचनम् त्रिवृत्त्रायन्तिहपुषाः सातलां कटुरोहिणीम्

śarkarā trivṛtā tulyā grīṣmakāle virecanam trivṛttrāyantihapuṣāḥ sātalāṃ kaṭurohiṇīm

स्वर्णक्षीरीं च संचूर्ण्य गोमूत्रे भावयेत्त्र्यहम् एष सर्वर्तुको योगः स्निग्धानां मलदोपहृत्

svarṇakṣīrīṃ ca saṃcūrṇya gomūtre bhāvayettryaham eṣa sarvartuko yogaḥ snigdhānāṃ maladopahṛt

त्रिवृच्छ्यामा दुरालम्भा वत्सकं हस्तिपिप्पली नीलिनी त्रिफला मुस्तं कटुका च सुचूर्णितम्

trivṛcchyāmā durālambhā vatsakaṃ hastipippalī nīlinī triphalā mustaṃ kaṭukā ca sucūrṇitam

सर्पिर्मांसरसोष्णाम्बुयुक्तं पाणितलं ततः पिबेत् सुखतमं ह्येतद्रक्षाणामपि शस्यते

sarpirmāṃsarasoṣṇāmbuyuktaṃ pāṇitalaṃ tataḥ pibet sukhatamaṃ hyetadrakṣāṇāmapi śasyate

त्र्यूषणं त्रिफला हिङ्गु कार्षिकं त्रिवृतापलम् सौवर्चलार्धकर्षं च पलार्धं चाम्लवेतसात्

tryūṣaṇaṃ triphalā hiṅgu kārṣikaṃ trivṛtāpalam sauvarcalārdhakarṣaṃ ca palārdhaṃ cāmlavetasāt

तच्चूर्णं शर्करातुल्यं मद्येनाम्लेन वा पिबेत् गुल्मपार्श्वार्तिनुत्सिद्धं जीर्णे चाद्याद्रसौदनम्

taccūrṇaṃ śarkarātulyaṃ madyenāmlena vā pibet gulmapārśvārtinutsiddhaṃ jīrṇe cādyādrasaudanam

त्रिवृतां त्रिफलां दन्तीं सप्तलां व्योषसैन्धवम् कृत्वा चूर्णं तु सप्ताहं भाव्यमामलकीरसे

trivṛtāṃ triphalāṃ dantīṃ saptalāṃ vyoṣasaindhavam kṛtvā cūrṇaṃ tu saptāhaṃ bhāvyamāmalakīrase

तद्योज्यं तर्पणे यूषे पिशिते रागयुक्तिषु तुल्याम्लं त्रिवृताकल्कसिद्धं गुल्महरं घृतम्

tadyojyaṃ tarpaṇe yūṣe piśite rāgayuktiṣu tulyāmlaṃ trivṛtākalkasiddhaṃ gulmaharaṃ ghṛtam

श्यामात्रिवृतयोर्मूलं पचेदामलकैः सह जले तेन कषायेण पक्त्वा सर्पिः पिबेन्नरः

śyāmātrivṛtayormūlaṃ pacedāmalakaiḥ saha jale tena kaṣāyeṇa paktvā sarpiḥ pibennaraḥ

श्यामात्रिवृत्कषायेण सिद्धं सर्पिः पिबेत्तथा साधितं वा पयस्ताभ्यां सुखं तेन विरिच्यते

śyāmātrivṛtkaṣāyeṇa siddhaṃ sarpiḥ pibettathā sādhitaṃ vā payastābhyāṃ sukhaṃ tena viricyate

त्रिवृन्मुष्टींस्तु सनखानष्टौ द्रोणेऽम्भसः पचेत् पादशेषं कषायं तं पूतं गुडतुलायुतम्

trivṛnmuṣṭīṃstu sanakhānaṣṭau droṇe'mbhasaḥ pacet pādaśeṣaṃ kaṣāyaṃ taṃ pūtaṃ guḍatulāyutam

स्निग्धे स्थाप्यं घटे क्षौद्रपिप्पलीफलचित्रकैः प्रलिप्ते विधिना मासं जातं तन्मात्रया पिबेत्

snigdhe sthāpyaṃ ghaṭe kṣaudrapippalīphalacitrakaiḥ pralipte vidhinā māsaṃ jātaṃ tanmātrayā pibet

ग्रहणीपाण्डुरोगघ्नं गुल्मश्वयथुनाशनम् सुरां वा त्रिवृतायोगकिण्वां तत्क्वाथसंयुताम्

grahaṇīpāṇḍurogaghnaṃ gulmaśvayathunāśanam surāṃ vā trivṛtāyogakiṇvāṃ tatkvāthasaṃyutām

यवैः श्यामात्रिवृत्क्वाथस्विन्नैः कुल्माषमम्भसा आसुतं षडहं पल्ले जातं सौवीरकं पिबेत्

yavaiḥ śyāmātrivṛtkvāthasvinnaiḥ kulmāṣamambhasā āsutaṃ ṣaḍahaṃ palle jātaṃ sauvīrakaṃ pibet

भृष्टान् वा सतुषान् क्षुण्णान् यवांस्तच्चूर्णसंयुतान् आसुतानम्भसा तद्वत् पिबेज्जातं तुषोदकम्

bhṛṣṭān vā satuṣān kṣuṇṇān yavāṃstaccūrṇasaṃyutān āsutānambhasā tadvat pibejjātaṃ tuṣodakam

तथा मदनकल्पोक्तान् षाडवादीन् पृथग्दश त्रिवृच्चूर्णेन संयोज्य विरेकार्थं प्रयोजयेत्

tathā madanakalpoktān ṣāḍavādīn pṛthagdaśa trivṛccūrṇena saṃyojya virekārthaṃ prayojayet

भवतश्चात्र-- त्वक्केशराम्रातकदाडिमैलासितोपलामाक्षिकमातुलुङ्गैः मद्यैस्तथाऽम्लैश्च मनोनुकूलैर्युक्तानि देयानि विरेचनानि

bhavataścātra-- tvakkeśarāmrātakadāḍimailāsitopalāmākṣikamātuluṅgaiḥ madyaistathā'mlaiśca manonukūlairyuktāni deyāni virecanāni

शीताम्बुना पीतवतश्च तस्य सिञ्चेन्मुखं छर्दिविघातहेतोः हृद्यांश्च मृत्पुष्पफलप्रवालानम्लं च दद्यादुपजिघ्रणार्थम्

śītāmbunā pītavataśca tasya siñcenmukhaṃ chardivighātahetoḥ hṛdyāṃśca mṛtpuṣpaphalapravālānamlaṃ ca dadyādupajighraṇārtham

तत्र श्लोकाः-- एकोऽम्लादिभिरष्टौ च दश द्वौ सैन्धवादिभिः मूत्रेऽष्टादश यष्ट्यां द्वौ जीवकादौ चतुर्दश

tatra ślokāḥ-- eko'mlādibhiraṣṭau ca daśa dvau saindhavādibhiḥ mūtre'ṣṭādaśa yaṣṭyāṃ dvau jīvakādau caturdaśa

क्षीरादौ सप्त लेहेऽष्टौ चत्वारः सितयाऽपि च पानकादिषु पञ्चैव षडृतौ पञ्च मोदकाः

kṣīrādau sapta lehe'ṣṭau catvāraḥ sitayā'pi ca pānakādiṣu pañcaiva ṣaḍṛtau pañca modakāḥ

चत्वारश्च घृते क्षीरे द्वौ चूर्णे तर्पणे तथा द्वौ मद्ये काञ्जिके द्वौ च दशान्ये षाडवादिषु

catvāraśca ghṛte kṣīre dvau cūrṇe tarpaṇe tathā dvau madye kāñjike dvau ca daśānye ṣāḍavādiṣu

श्यामायास्त्रिवृतायाश्च कल्पेऽस्मिन् समुदाहृतम् शतं दशोत्तरं सिद्धं योगानां परमर्षिणा

śyāmāyāstrivṛtāyāśca kalpe'smin samudāhṛtam śataṃ daśottaraṃ siddhaṃ yogānāṃ paramarṣiṇā

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसंपूरिते कल्पस्थाने श्यामात्रिवृत्कल्पो नाम सप्तमोऽध्यायः

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasaṃpūrite kalpasthāne śyāmātrivṛtkalpo nāma saptamo'dhyāyaḥ

अष्टमोऽध्यायः

अथातश्चतुरङ्गुलकल्पं व्याख्यास्यामः

athātaścaturaṅgulakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

आरग्वधो राजवृक्षः शम्पाकश्चतुरङ्गुलः प्रग्रहः कृतमालश्च कर्णिकारोऽवघातकः

āragvadho rājavṛkṣaḥ śampākaścaturaṅgulaḥ pragrahaḥ kṛtamālaśca karṇikāro'vaghātakaḥ

ज्वरहृद्रोगवातासृगुदावर्तादिरोगिषु राजवृक्षोऽधिकं पथ्यो मृदुर्मधुरशीतलः

jvarahṛdrogavātāsṛgudāvartādirogiṣu rājavṛkṣo'dhikaṃ pathyo mṛdurmadhuraśītalaḥ

बाले वृद्धे क्षते क्षीणे सुकुमारे च मानवे योज्यो मृद्वनपायित्वाद्विशेषाच्चतुरङ्गुलः

bāle vṛddhe kṣate kṣīṇe sukumāre ca mānave yojyo mṛdvanapāyitvādviśeṣāccaturaṅgulaḥ

फलकाले फलं तस्य ग्राह्यं परिणतं च यत् तेषां गुणवतां जातं सिकतासु निधापयेत्

phalakāle phalaṃ tasya grāhyaṃ pariṇataṃ ca yat teṣāṃ guṇavatāṃ jātaṃ sikatāsu nidhāpayet

सप्तरात्रात् समुद्धृत्य शोषयेदातपे भिषक् ततो मज्जानमुद्धृत्य शुचौ भाण्डे निधापयेत्

saptarātrāt samuddhṛtya śoṣayedātape bhiṣak tato majjānamuddhṛtya śucau bhāṇḍe nidhāpayet

द्राक्षारसयुतं दद्याद्दाहोदावर्तपीडिते चतुर्वर्षमुखे बाले यावदद्वादशवार्षिके

drākṣārasayutaṃ dadyāddāhodāvartapīḍite caturvarṣamukhe bāle yāvadadvādaśavārṣike

चतुरङ्गुलमज्ज्ञस्तु प्रर्सृतं वाऽथवाऽञ्जलिम् सुरामण्डेन संयुक्तमथवा कोलसीधुना

caturaṅgulamajjñastu prarsṛtaṃ vā'thavā'ñjalim surāmaṇḍena saṃyuktamathavā kolasīdhunā

दधिमण्डेन वा युक्तं रसेनामलकस्य वा कृत्वा शीतकषायं तं पिबेत् सौवीरकेण वा

dadhimaṇḍena vā yuktaṃ rasenāmalakasya vā kṛtvā śītakaṣāyaṃ taṃ pibet sauvīrakeṇa vā

त्रिवृतो वा कषायेण मज्ज्ञः कल्कं तथा पिबेत् तथा बिल्वकषायेण लवणक्षौद्रसंयुतम्

trivṛto vā kaṣāyeṇa majjñaḥ kalkaṃ tathā pibet tathā bilvakaṣāyeṇa lavaṇakṣaudrasaṃyutam

कषायेणाथवा तस्य त्रिवृच्चूर्णं गुडान्वितम् साधयित्वा शनैर्लेहं लेहयेन्मात्रया नरम्

kaṣāyeṇāthavā tasya trivṛccūrṇaṃ guḍānvitam sādhayitvā śanairlehaṃ lehayenmātrayā naram

चतुरङ्गुलसिद्धाद्वा क्षीराद्यदुदियाद्घृतम् मज्ज्ञः कल्केन धात्रीणां रसे तत्साधितं पिबेत्

caturaṅgulasiddhādvā kṣīrādyadudiyādghṛtam majjñaḥ kalkena dhātrīṇāṃ rase tatsādhitaṃ pibet

तदेव दशमूलस्य कुलत्थानां यवस्य च कषाये साधितं सर्पिः कल्कैः श्यामादिभिः पिबेत्

tadeva daśamūlasya kulatthānāṃ yavasya ca kaṣāye sādhitaṃ sarpiḥ kalkaiḥ śyāmādibhiḥ pibet

दन्तीक्वाथेऽञ्जलिं मज्ज्ञः शम्पाकस्य गुडस्य च दत्त्वा मासार्धमासस्थमरिष्टं पाययेत च

dantīkvāthe'ñjaliṃ majjñaḥ śampākasya guḍasya ca dattvā māsārdhamāsasthamariṣṭaṃ pāyayeta ca

यस्य यत् पानमन्नं च हृद्यं स्वाद्वथ वा कटु लवणं वा भवेत्तेन युक्तं दद्याद्विरेचनम्

yasya yat pānamannaṃ ca hṛdyaṃ svādvatha vā kaṭu lavaṇaṃ vā bhavettena yuktaṃ dadyādvirecanam

तत्र श्लोकाः-- द्राक्षारसे सुरासीध्वोर्दध्नि चामलकीरसे सौवीरके कषाये च त्रिवृतो बिल्वकस्य च

tatra ślokāḥ-- drākṣārase surāsīdhvordadhni cāmalakīrase sauvīrake kaṣāye ca trivṛto bilvakasya ca

लेहेऽरिष्टे घृते द्वे च योगा द्वादश कीर्तिताः चतुरङ्गुलकल्पेऽस्मिन् सुकुमाराः सुखोदयाः

lehe'riṣṭe ghṛte dve ca yogā dvādaśa kīrtitāḥ caturaṅgulakalpe'smin sukumārāḥ sukhodayāḥ

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसंपूरिते कल्पस्थाने चतुरङ्गुलकल्पो नामाष्टमोऽध्यायः

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasaṃpūrite kalpasthāne caturaṅgulakalpo nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ

नवमोऽध्यायः

अथातस्तिल्वककल्पं व्याख्यास्यामः

athātastilvakakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

तिल्वकस्तु मतो लोघ्रो बृहत्पत्रस्तिरीटकः तस्य मूलत्वचं शुष्कामन्तर्वल्कलवर्जिताम्

tilvakastu mato loghro bṛhatpatrastirīṭakaḥ tasya mūlatvacaṃ śuṣkāmantarvalkalavarjitām

चूर्णयेत्तु त्रिधा कृत्वा द्वौ भागौ श्चोतयेत्ततः लोध्रस्यैव कषायेण तृतीयं तेन भावयेत्

cūrṇayettu tridhā kṛtvā dvau bhāgau ścotayettataḥ lodhrasyaiva kaṣāyeṇa tṛtīyaṃ tena bhāvayet

भागं तु दशमूलस्य पुनः क्वातेन भावयेत् शुष्कं चूर्णं पुनः कृत्वा तत ऊर्ध्वं प्रयोजयेत्

bhāgaṃ tu daśamūlasya punaḥ kvātena bhāvayet śuṣkaṃ cūrṇaṃ punaḥ kṛtvā tata ūrdhvaṃ prayojayet

दधितक्रसुरामण्डमूत्रैर्बदरसीधुना रसेनामलकानां वा ततः पाणितलं पिबेत्

dadhitakrasurāmaṇḍamūtrairbadarasīdhunā rasenāmalakānāṃ vā tataḥ pāṇitalaṃ pibet

मेषशृङ्ग्यभयाकृष्णाचित्रकैः सलिले शृते मरुजान् सुनुयात्तच्च जातं सौवीरकं यदा

meṣaśṛṅgyabhayākṛṣṇācitrakaiḥ salile śṛte marujān sunuyāttacca jātaṃ sauvīrakaṃ yadā

भवेदञ्जलिना तस्य लोध्रकल्कं पिबेत् सदा सुरां लोध्रकषायेण जातां पक्षस्थितां पिबेत्

bhavedañjalinā tasya lodhrakalkaṃ pibet sadā surāṃ lodhrakaṣāyeṇa jātāṃ pakṣasthitāṃ pibet

दन्तीचित्रकयोर्द्रोणे सलिलस्याढकं पृथक् समुत्क्वाथ्य गुडस्यैकां तुलां लोध्रस्य चाञ्जलिम्

dantīcitrakayordroṇe salilasyāḍhakaṃ pṛthak samutkvāthya guḍasyaikāṃ tulāṃ lodhrasya cāñjalim

आवपेत्तत् परं पक्षान्मद्यपानां विरेचनम् कम्पिल्लककषायेण दशकृत्वः सुभाविताम्

āvapettat paraṃ pakṣānmadyapānāṃ virecanam kampillakakaṣāyeṇa daśakṛtvaḥ subhāvitām

मात्रां कम्पिल्लकस्यैव कषायेण पुनः पिबेत् चतुरङ्गुलकल्पेन लेहोऽन्यः कार्य एव च

mātrāṃ kampillakasyaiva kaṣāyeṇa punaḥ pibet caturaṅgulakalpena leho'nyaḥ kārya eva ca

त्रिफलायाः कषायेण ससर्पिर्मधुफाणितः लोध्रचूर्णयुतः सिद्धो लेहः श्रेष्ठो विरेचने

triphalāyāḥ kaṣāyeṇa sasarpirmadhuphāṇitaḥ lodhracūrṇayutaḥ siddho lehaḥ śreṣṭho virecane

तिल्वकस्य कषायेण कल्केन च सशर्करः सघृतः साधितो लेहः स च श्रेष्ठो विरेचने

tilvakasya kaṣāyeṇa kalkena ca saśarkaraḥ saghṛtaḥ sādhito lehaḥ sa ca śreṣṭho virecane

अष्टाष्टौ त्रिवृतादीनां मुष्टींस्तु सनखान् पृथक् द्रोणेऽपां साधयेत् पादशेषे प्रस्तं घृतात् पचेत्

aṣṭāṣṭau trivṛtādīnāṃ muṣṭīṃstu sanakhān pṛthak droṇe'pāṃ sādhayet pādaśeṣe prastaṃ ghṛtāt pacet

पिष्टैस्तैरेव बिल्वांशैः समूत्रलवणैरथ ततो मात्रां पिबेत् काले श्रेष्ठमेतद्विरेचनम्

piṣṭaistaireva bilvāṃśaiḥ samūtralavaṇairatha tato mātrāṃ pibet kāle śreṣṭhametadvirecanam

लोध्रकल्केन मूत्राम्ललवणैश्च पचेद्घृतम् चतुरङ्गुलकल्पेन सर्पिषी द्वे च साधयेत्

lodhrakalkena mūtrāmlalavaṇaiśca pacedghṛtam caturaṅgulakalpena sarpiṣī dve ca sādhayet

तत्र श्लोकौ-- पञ्च दध्यादिभिस्त्वेका सुरा सौवीरकेण च एकोऽरिष्टस्तथा योग एकः कम्पिल्लकेन च

tatra ślokau-- pañca dadhyādibhistvekā surā sauvīrakeṇa ca eko'riṣṭastathā yoga ekaḥ kampillakena ca

लेहास्त्रयो घृतेनापि चत्वारः संप्रकीर्तिताः योगास्ते लोध्रमूलानां कल्पे षोडश दर्शिताः

lehāstrayo ghṛtenāpi catvāraḥ saṃprakīrtitāḥ yogāste lodhramūlānāṃ kalpe ṣoḍaśa darśitāḥ

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसंपूरिते कल्पस्थाने तिल्वककल्पो नाम नवमोऽध्यायः

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasaṃpūrite kalpasthāne tilvakakalpo nāma navamo'dhyāyaḥ

दशमोऽध्यायः

अथातः सुधाकल्पं व्याख्यास्यामः

athātaḥ sudhākalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

विरेचनानां सर्वेषां सुधा तीक्ष्णतमा मता सङ्घातं हि भिनत्त्याशु दोषाणां कष्टविभ्रमा

virecanānāṃ sarveṣāṃ sudhā tīkṣṇatamā matā saṅghātaṃ hi bhinattyāśu doṣāṇāṃ kaṣṭavibhramā

तस्मान्नैषा मृदौ कोष्ठे प्रयोक्तव्या कदाचन न दोषनिचये चाल्पे सति मार्गपरिक्रमे

tasmānnaiṣā mṛdau koṣṭhe prayoktavyā kadācana na doṣanicaye cālpe sati mārgaparikrame

पाण्डुरोगोदरे गुल्मे कुष्ठे दूषीविषार्दिते श्वयथौ मधुमेहे च दोषविभ्रान्तचेतसि

pāṇḍurogodare gulme kuṣṭhe dūṣīviṣārdite śvayathau madhumehe ca doṣavibhrāntacetasi

रोगैरेवंविधैर्ग्रस्तं ज्ञात्वा सप्राणमातुरम् प्रयोजयेन्महावृक्षं सम्यक् स ह्यवचारितः

rogairevaṃvidhairgrastaṃ jñātvā saprāṇamāturam prayojayenmahāvṛkṣaṃ samyak sa hyavacāritaḥ

सद्यो हरति दोषाणां महान्तमपि संचयम् द्विविधः स मतोऽल्पैश्च बहुभिश्चैव कण्टकैः

sadyo harati doṣāṇāṃ mahāntamapi saṃcayam dvividhaḥ sa mato'lpaiśca bahubhiścaiva kaṇṭakaiḥ

सुतीक्ष्णात् कण्टकैरल्पैः प्रवरो बहुकण्टकः स नाम्ना स्नुग्गुडा नन्दा सुधा निस्त्रिंशपत्रकः

sutīkṣṇāt kaṇṭakairalpaiḥ pravaro bahukaṇṭakaḥ sa nāmnā snugguḍā nandā sudhā nistriṃśapatrakaḥ

तं विपाट्याहरेत् क्षीरं शस्त्रेण मतिमान् भिषक् द्विवर्षं वा त्रिवर्षं वा शिशिरान्ते विशेषतः

taṃ vipāṭyāharet kṣīraṃ śastreṇa matimān bhiṣak dvivarṣaṃ vā trivarṣaṃ vā śiśirānte viśeṣataḥ

बिल्वादीनां बृहत्या वा कण्टकार्यास्तथैकशः कषायेण समांशं तं कृत्वाऽङ्गारेषु शोषयेत्

bilvādīnāṃ bṛhatyā vā kaṇṭakāryāstathaikaśaḥ kaṣāyeṇa samāṃśaṃ taṃ kṛtvā'ṅgāreṣu śoṣayet

ततः कोलसमां मात्रां पिबेत् सौवीरकेण वा तुषोदकेन कोलानां रसेनामलकस्य वा

tataḥ kolasamāṃ mātrāṃ pibet sauvīrakeṇa vā tuṣodakena kolānāṃ rasenāmalakasya vā

सुरया दधिमण्डेन मातुलुङ्गरसेन वा सातलां काञ्चनक्षीरीं श्यामादीनि कटुत्रिकम्

surayā dadhimaṇḍena mātuluṅgarasena vā sātalāṃ kāñcanakṣīrīṃ śyāmādīni kaṭutrikam

यथोपपत्ति सप्ताहं सुधाक्षीरेण भावयेत् कोलमात्रां घृतेनातः पिबेन्मांसरसेन वा

yathopapatti saptāhaṃ sudhākṣīreṇa bhāvayet kolamātrāṃ ghṛtenātaḥ pibenmāṃsarasena vā

त्र्यूषणं त्रिफलां दन्तीं चित्रकं त्रिवृतां तथा स्नुक्क्षीरभावितं सम्यग्विदध्याद्गुडपानकम्

tryūṣaṇaṃ triphalāṃ dantīṃ citrakaṃ trivṛtāṃ tathā snukkṣīrabhāvitaṃ samyagvidadhyādguḍapānakam

त्रिवृतारग्वधं दन्तीं शङ्खिनीं सप्तलां समम् गोमूत्रे रजनीं कृत्वा शोषयेदातपे ततः

trivṛtāragvadhaṃ dantīṃ śaṅkhinīṃ saptalāṃ samam gomūtre rajanīṃ kṛtvā śoṣayedātape tataḥ

सप्ताहं भावयित्वैवं स्नुक्क्षीरेणापरं पुनः सप्ताहं भावयेच्छुष्कं ततस्तेनापि भावितम्

saptāhaṃ bhāvayitvaivaṃ snukkṣīreṇāparaṃ punaḥ saptāhaṃ bhāvayecchuṣkaṃ tatastenāpi bhāvitam

गन्धमाल्यं तदाघ्राय प्रावृत्य पटमेव च सुखमाशु विरिच्यन्ते मृदुकोष्ठा नराधिपाः

gandhamālyaṃ tadāghrāya prāvṛtya paṭameva ca sukhamāśu viricyante mṛdukoṣṭhā narādhipāḥ

श्यामात्रिवृत्कषायेण स्नुक्क्षीरघृतफाणितैः लेहं पक्त्वा विरेकार्थं लेहयेन्मात्रया नरम्

śyāmātrivṛtkaṣāyeṇa snukkṣīraghṛtaphāṇitaiḥ lehaṃ paktvā virekārthaṃ lehayenmātrayā naram

पाययेत्तु सुधाक्षीरं यूषैर्मांसरसैर्घृतैः भाविताञ्छुष्कमत्स्यान् वा मांसं वा भक्षयेन्नरः

pāyayettu sudhākṣīraṃ yūṣairmāṃsarasairghṛtaiḥ bhāvitāñchuṣkamatsyān vā māṃsaṃ vā bhakṣayennaraḥ

क्षीरेणामलकैः सर्पिश्चतुरङ्गुलवत् पचेत् सुरां वा कारयेत् क्षीरे घृतं वा पूर्ववत् पचेत्

kṣīreṇāmalakaiḥ sarpiścaturaṅgulavat pacet surāṃ vā kārayet kṣīre ghṛtaṃ vā pūrvavat pacet

तत्र श्लोकौ-- सौवीरकादिभिः सप्त सर्पिषा च रसेन च पानकं घ्रेयलेहौ च योगा यूषादिभिस्त्रयः

tatra ślokau-- sauvīrakādibhiḥ sapta sarpiṣā ca rasena ca pānakaṃ ghreyalehau ca yogā yūṣādibhistrayaḥ

द्वौ शुष्कमत्स्यमांसाभ्यां सुरैका द्वे च सर्पिषी महावृक्षस्य योगास्ते विंशतिः समुदाहृताः

dvau śuṣkamatsyamāṃsābhyāṃ suraikā dve ca sarpiṣī mahāvṛkṣasya yogāste viṃśatiḥ samudāhṛtāḥ

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसंपूरिते कल्पस्थाने सुधाकल्पो नाम दशमोऽध्यायः

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasaṃpūrite kalpasthāne sudhākalpo nāma daśamo'dhyāyaḥ

एकादशोऽध्यायः

अथातः सप्तलाशङ्खिनीकल्पं व्याख्यास्यामः

athātaḥ saptalāśaṅkhinīkalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

सप्तला चर्मसाह्वा च बहुफेनरसा च सा शङ्खिनी तिक्तला चैव यवतिक्ताऽक्षिपीडकः

saptalā carmasāhvā ca bahuphenarasā ca sā śaṅkhinī tiktalā caiva yavatiktā'kṣipīḍakaḥ

ते गुल्मगरहृद्रोगकुष्ठशोफोदरादिषु विकासितीक्ष्णरूक्षत्वाद्योज्ये श्लेष्माधिकेषु तु

te gulmagarahṛdrogakuṣṭhaśophodarādiṣu vikāsitīkṣṇarūkṣatvādyojye śleṣmādhikeṣu tu

नातिशुष्कं फलं ग्राह्यं शङ्खिन्या निस्तुषीकृतम् सप्तलायाश्च मूलानि गृहीत्वा भाजने क्षिपेत्

nātiśuṣkaṃ phalaṃ grāhyaṃ śaṅkhinyā nistuṣīkṛtam saptalāyāśca mūlāni gṛhītvā bhājane kṣipet

अक्षमात्रं तयोः पिण्डं प्रसन्नालवणायुतम् हृद्रोगे कफवातोत्थे गुल्मे चैव प्रयोजयेत्

akṣamātraṃ tayoḥ piṇḍaṃ prasannālavaṇāyutam hṛdroge kaphavātotthe gulme caiva prayojayet

प्रियालपीलुकर्कन्धुकोलाम्रातकदाडिमैः द्राक्षापनसखर्जूरबदराम्लपरूषकैः

priyālapīlukarkandhukolāmrātakadāḍimaiḥ drākṣāpanasakharjūrabadarāmlaparūṣakaiḥ

मैरेये दधिमण्डेऽम्ले सौवीरकतुषोदके सीधौ चाप्येष कल्पः स्यात् सुखं शीघ्रविरेचनः

maireye dadhimaṇḍe'mle sauvīrakatuṣodake sīdhau cāpyeṣa kalpaḥ syāt sukhaṃ śīghravirecanaḥ

तैलं विदारिगन्धाद्यैः पयसि क्वथिते पचेत् सप्तलाशङ्खिनीकल्के त्रिवृच्छ्यामार्धभागिके

tailaṃ vidārigandhādyaiḥ payasi kvathite pacet saptalāśaṅkhinīkalke trivṛcchyāmārdhabhāgike

दधिमण्डेन सन्नीय सिद्धं तत् पाययेत च शङ्खिनीचूर्णभागौ द्वौ तिलचूर्णस्य चापरः

dadhimaṇḍena sannīya siddhaṃ tat pāyayeta ca śaṅkhinīcūrṇabhāgau dvau tilacūrṇasya cāparaḥ

हरीतकीकषायेण तैलं तत्पीडितं पिबेत् अतसीसर्षपैरण्डकरञ्जेष्वेव संविधिः

harītakīkaṣāyeṇa tailaṃ tatpīḍitaṃ pibet atasīsarṣapairaṇḍakarañjeṣveva saṃvidhiḥ

शङ्खिनीसप्तलासिद्धात् क्षीराद्यदुदियाद्घृतम् कल्कभागे तयोरेव त्रिवृच्छ्यामार्धसंयुते

śaṅkhinīsaptalāsiddhāt kṣīrādyadudiyādghṛtam kalkabhāge tayoreva trivṛcchyāmārdhasaṃyute

क्षीरेणालोड्य संपक्वं पिबेत्तच्च विरेचनम् दन्तीद्रवन्त्योः कल्पोऽयमजशृङ्ग्यजगन्धयोः

kṣīreṇāloḍya saṃpakvaṃ pibettacca virecanam dantīdravantyoḥ kalpo'yamajaśṛṅgyajagandhayoḥ

क्षीरिण्या नीलिकायाश्च तथैव च करञ्जयोः मसूरविदलायाश्च प्रत्यक्पर्ण्यास्तथैव च

kṣīriṇyā nīlikāyāśca tathaiva ca karañjayoḥ masūravidalāyāśca pratyakparṇyāstathaiva ca

द्विवर्गार्धांशकल्केन तद्वत् साध्यं घृतं पुनः शङ्खिनीसप्तलाधात्रीकषाये साधयेद्घृतम्

dvivargārdhāṃśakalkena tadvat sādhyaṃ ghṛtaṃ punaḥ śaṅkhinīsaptalādhātrīkaṣāye sādhayedghṛtam

त्रिवृत्कल्पेन सर्पिश्च त्रयो लेहाश्च लोध्रवत् सुराकम्पिल्लयोर्योगः कार्यो लोध्रवदेव च

trivṛtkalpena sarpiśca trayo lehāśca lodhravat surākampillayoryogaḥ kāryo lodhravadeva ca

दन्तीद्रवन्त्योः कल्पेन सौवीरकतुषोदके अजगन्धाजशृङ्ग्योश्च तद्वत् स्यातां विरेचने

dantīdravantyoḥ kalpena sauvīrakatuṣodake ajagandhājaśṛṅgyośca tadvat syātāṃ virecane

तत्र श्लोकौ-- कषाया दश षट् चैव षट् तैलेऽष्टौ च सर्पिषि पञ्च मद्ये त्रयो लेहा योगः कम्पिल्लके तथा

tatra ślokau-- kaṣāyā daśa ṣaṭ caiva ṣaṭ taile'ṣṭau ca sarpiṣi pañca madye trayo lehā yogaḥ kampillake tathā

सप्तलाशङ्खिनीभ्यां ते त्रिंशदुक्ता नवाधिकाः योगाः सिद्धाः समस्ताभ्यामेकशोऽपि च ते हिताः

saptalāśaṅkhinībhyāṃ te triṃśaduktā navādhikāḥ yogāḥ siddhāḥ samastābhyāmekaśo'pi ca te hitāḥ

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसंपूरिते कल्पस्थाने सप्तलाशङ्खिनीकल्पो नामैकादशोध्यायः

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasaṃpūrite kalpasthāne saptalāśaṅkhinīkalpo nāmaikādaśodhyāyaḥ

द्वादशोऽध्यायः

अथातो दन्तीद्रवन्तीकल्पं व्याख्यास्यामः

athāto dantīdravantīkalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

दन्त्युदुम्बरपर्णी स्यान्निकुम्भोऽथ मुकूलकः द्रवन्ती नामतश्चित्रा न्यग्रोधी मूषिकाह्वया

dantyudumbaraparṇī syānnikumbho'tha mukūlakaḥ dravantī nāmataścitrā nyagrodhī mūṣikāhvayā

तथामूषिकपर्णी चाप्युपचित्रा च शम्बरी प्रत्यक्श्रेणी सुतश्रेणी दन्ती रण्डा च कीर्तिता तयोर्मूलानि संगृह्य स्थिराणि बहलानि च हस्तिदन्तप्रकाराणि श्यावताम्राणि बुद्धिमान्

tathāmūṣikaparṇī cāpyupacitrā ca śambarī pratyakśreṇī sutaśreṇī dantī raṇḍā ca kīrtitā tayormūlāni saṃgṛhya sthirāṇi bahalāni ca hastidantaprakārāṇi śyāvatāmrāṇi buddhimān

पिप्पलीमधुलिप्तानि स्वेदयेन्मृत्कुशान्तरे शोषयेदातपेऽग्न्यर्कौ हतो ह्येषां विकासिताम्

pippalīmadhuliptāni svedayenmṛtkuśāntare śoṣayedātape'gnyarkau hato hyeṣāṃ vikāsitām

तीक्ष्णोष्णान्याशुकारीणि विकासीनि गुरूणि च विलाययन्ति दोषौ द्वौ मारुतं कोपयन्ति च

tīkṣṇoṣṇānyāśukārīṇi vikāsīni gurūṇi ca vilāyayanti doṣau dvau mārutaṃ kopayanti ca

दधितक्रसुरामण्डैः पिण्डमक्षसमं तयोः प्रियालकोलबदरपीलुसीधुभिरेव च

dadhitakrasurāmaṇḍaiḥ piṇḍamakṣasamaṃ tayoḥ priyālakolabadarapīlusīdhubhireva ca

पिबेद्गुल्मोदरी दोषैरभिखिन्नश्च यो नरः गोमृगाजरसैः पाण्डुः कृमिकोष्ठी भगन्दरी

pibedgulmodarī doṣairabhikhinnaśca yo naraḥ gomṛgājarasaiḥ pāṇḍuḥ kṛmikoṣṭhī bhagandarī

तयोः कल्के कषाये च दशमूलरसायुते कक्ष्यालजीविसर्पेषु दाहे च विपचेद्घृतम्

tayoḥ kalke kaṣāye ca daśamūlarasāyute kakṣyālajīvisarpeṣu dāhe ca vipacedghṛtam

तैलं मेहे च गुल्मे च सोदावर्ते कफानिले चतुःस्नेहं शकृच्छुक्रवातसङ्गानिलार्तिषु

tailaṃ mehe ca gulme ca sodāvarte kaphānile catuḥsnehaṃ śakṛcchukravātasaṅgānilārtiṣu

रसे दन्त्यजशृङ्ग्योश्च गुडक्षौद्रघृतान्वितः लेहः सिद्धो विरेकार्थे दाहसंतापमेहनुत्

rase dantyajaśṛṅgyośca guḍakṣaudraghṛtānvitaḥ lehaḥ siddho virekārthe dāhasaṃtāpamehanut

वाततर्षे ज्वरे पैत्ते स्यात् स एवाजगन्धया दन्तीद्रवन्त्योर्मूलानि पचेदामलकीरसे

vātatarṣe jvare paitte syāt sa evājagandhayā dantīdravantyormūlāni pacedāmalakīrase

त्रींस्तु तस्य कषायस्य भागौ द्वौ फाणितस्य च तप्ते सर्पिषि तैले वा भर्जयेत्तत्र चावपेत्

trīṃstu tasya kaṣāyasya bhāgau dvau phāṇitasya ca tapte sarpiṣi taile vā bharjayettatra cāvapet

कल्कं दन्तीद्रवन्त्योश्च श्यामादीनां च भागशः तत्सिद्धं प्राशयेल्लेहं सुखं तेन विरिच्यते

kalkaṃ dantīdravantyośca śyāmādīnāṃ ca bhāgaśaḥ tatsiddhaṃ prāśayellehaṃ sukhaṃ tena viricyate

रसे च दशमूलस्य तथा बैभीतके रसे हरीतकीरसे चैव लेहानेवं पचेत् पृथक्

rase ca daśamūlasya tathā baibhītake rase harītakīrase caiva lehānevaṃ pacet pṛthak

तयोर्बिल्वसमं चूर्णं तद्रसेनेव भावितम् असृष्टे विशि वातोत्थे गुल्मे चाम्लयुतं शुभम्

tayorbilvasamaṃ cūrṇaṃ tadraseneva bhāvitam asṛṣṭe viśi vātotthe gulme cāmlayutaṃ śubham

पाटयित्वेक्षुकाण्डं वा कल्केनालिप्य चान्तरा स्वेदयित्वा ततः खादेत् सुखं तेन विरिच्यते

pāṭayitvekṣukāṇḍaṃ vā kalkenālipya cāntarā svedayitvā tataḥ khādet sukhaṃ tena viricyate

मूलं दन्तीद्रवन्त्योश्च सह मुद्गैर्विपाचयेत् लाववर्तीरकाद्यैश्च ते रसाः स्युर्विरेचने

mūlaṃ dantīdravantyośca saha mudgairvipācayet lāvavartīrakādyaiśca te rasāḥ syurvirecane

तयोर्वाऽपि कषायेण यवागूं जाङ्गलं रसम् माषयूषं च संस्कृत्य दद्यात्तैश्च विरिच्यते

tayorvā'pi kaṣāyeṇa yavāgūṃ jāṅgalaṃ rasam māṣayūṣaṃ ca saṃskṛtya dadyāttaiśca viricyate

तत्कषायात्त्रयो भागा द्वौ सितायास्तथैव च एको गोधूमचूर्णानां कार्या चोत्कारिका शुभा

tatkaṣāyāttrayo bhāgā dvau sitāyāstathaiva ca eko godhūmacūrṇānāṃ kāryā cotkārikā śubhā

मोदको वाऽस्य कल्पेन कार्यस्तच्च विरेचनम् तयोश्चापि कषायेण मद्यान्यस्योपकल्पयेत्

modako vā'sya kalpena kāryastacca virecanam tayoścāpi kaṣāyeṇa madyānyasyopakalpayet

दन्तीक्वाथेन चालेड्य दन्तीतैलेन साधितान् गुडलावणिकान् भक्ष्यान् विविधान् भक्षयेन्नरः

dantīkvāthena cāleḍya dantītailena sādhitān guḍalāvaṇikān bhakṣyān vividhān bhakṣayennaraḥ

दन्तीं द्रवन्तीं मरिचं यवानीमुपकुञ्चिकाम् नागरं हेमदुग्धां च चित्रकं चेति चूर्णितम्

dantīṃ dravantīṃ maricaṃ yavānīmupakuñcikām nāgaraṃ hemadugdhāṃ ca citrakaṃ ceti cūrṇitam

सप्ताहं भावयेन्मूत्रे गवां पाणितलं ततः पिबेद्घृतेन चूर्णं तु विरिक्तश्चापि तर्पणम्

saptāhaṃ bhāvayenmūtre gavāṃ pāṇitalaṃ tataḥ pibedghṛtena cūrṇaṃ tu viriktaścāpi tarpaṇam

सर्वरोगहरं मुख्यं सर्वेष्वृतुषु यौगिकम् चूर्णं तदनपायित्वाद्बालवृद्धेषु पूजितम्

sarvarogaharaṃ mukhyaṃ sarveṣvṛtuṣu yaugikam cūrṇaṃ tadanapāyitvādbālavṛddheṣu pūjitam

दुर्भक्ताजीर्णपार्श्वार्तिगुल्मप्लीहोदरेषु च गण्डमालास्रवाते च पाण्डुरोगे च शस्यते

durbhaktājīrṇapārśvārtigulmaplīhodareṣu ca gaṇḍamālāsravāte ca pāṇḍuroge ca śasyate

पलं चित्रकदन्त्योश्च हरीतक्याश्च विंशतिः त्रिवृत्पिप्पलिकर्षौ द्वौ गुडस्याष्टपलेन तत्

palaṃ citrakadantyośca harītakyāśca viṃśatiḥ trivṛtpippalikarṣau dvau guḍasyāṣṭapalena tat

विनीय मोदकान् कुर्याद्दशैकं भक्षयेत्ततः उष्णाम्बु च पिबेच्चानु दशमे दशमेऽह्नि च

vinīya modakān kuryāddaśaikaṃ bhakṣayettataḥ uṣṇāmbu ca pibeccānu daśame daśame'hni ca

एते निष्परिहाराः स्युः सर्वरोगनिबर्हणाः ग्रहणीपाण्डुरोगार्शःकण्डूकोठानिलापहाः

ete niṣparihārāḥ syuḥ sarvaroganibarhaṇāḥ grahaṇīpāṇḍurogārśaḥkaṇḍūkoṭhānilāpahāḥ

दन्तीद्विपलनिर्यूहो द्राक्षार्धप्रस्थसाधितः विरेचनं पित्तकासे पाण्डुरोगे च शस्यते

dantīdvipalaniryūho drākṣārdhaprasthasādhitaḥ virecanaṃ pittakāse pāṇḍuroge ca śasyate

दन्तीकल्कं समगुडं शीतवारियुतं पिबेत् विरेचनं मुख्यतमं कामलाहरमुत्तमम्

dantīkalkaṃ samaguḍaṃ śītavāriyutaṃ pibet virecanaṃ mukhyatamaṃ kāmalāharamuttamam

श्यामादन्तीरसे गौडः पिप्पलीफलचित्रकैः लिप्तेऽरिष्टोऽनिलश्लेष्मप्लीहपाण्डूदरापहः

śyāmādantīrase gauḍaḥ pippalīphalacitrakaiḥ lipte'riṣṭo'nilaśleṣmaplīhapāṇḍūdarāpahaḥ

तथा दन्तीद्रवन्त्योश्च कषाये साजगन्धयोः गौडः कार्योऽजशृङ्ग्या वा स वै सुखविरेचनः

tathā dantīdravantyośca kaṣāye sājagandhayoḥ gauḍaḥ kāryo'jaśṛṅgyā vā sa vai sukhavirecanaḥ

तच्चूर्णक्वाथमाषाम्बुपिण्वतोयसमुद्भवा मदिरा कफगुल्माल्पवह्विपार्श्वकटिग्रहे

taccūrṇakvāthamāṣāmbupiṇvatoyasamudbhavā madirā kaphagulmālpavahvipārśvakaṭigrahe

अजगन्धाकषायेण सौवीरकतुषोदके सुराकम्पिल्लके योगौ लोध्रवच्च तयोः स्मृतौ

ajagandhākaṣāyeṇa sauvīrakatuṣodake surākampillake yogau lodhravacca tayoḥ smṛtau

तत्र श्लोकाः-- दध्यादिषु त्रयः पञ्च प्रियालाद्यैस्त्रयो रसे स्नेहेषु वै त्रयो लेह्याः षट् चूर्णे त्वेक एव च

tatra ślokāḥ-- dadhyādiṣu trayaḥ pañca priyālādyaistrayo rase sneheṣu vai trayo lehyāḥ ṣaṭ cūrṇe tveka eva ca

इक्षावेकस्तथा मुद्गमांसानां च रसास्त्रयः यवाग्वादौ त्रयश्चैक उक्त उत्कारिकाविधौ

ikṣāvekastathā mudgamāṃsānāṃ ca rasāstrayaḥ yavāgvādau trayaścaika ukta utkārikāvidhau

एकश्च मोदके मद्ये चैकस्तत्क्वाथतैलके चूर्णमेकं पुनश्चैको मोदकः पञ्च चासवे

ekaśca modake madye caikastatkvāthatailake cūrṇamekaṃ punaścaiko modakaḥ pañca cāsave

एकः सौवीरकेऽथैको योगः स्यात्तु तुषोदके एका सुरैकः कम्पिल्ले तथा पञ्च घृते स्मृताः

ekaḥ sauvīrake'thaiko yogaḥ syāttu tuṣodake ekā suraikaḥ kampille tathā pañca ghṛte smṛtāḥ

दन्तीद्रवन्तीकल्पेऽस्मिन् प्रोक्ताः षोडशकास्त्रयः नानाविधानां योगानां भक्तिदोषामयान्प्रति

dantīdravantīkalpe'smin proktāḥ ṣoḍaśakāstrayaḥ nānāvidhānāṃ yogānāṃ bhaktidoṣāmayānprati

त्रिशतं पञ्च पञ्चाशद्योगानां वमने स्मृतम् द्वे शते नवकाः पञ्च योगानां तु विरेचने

triśataṃ pañca pañcāśadyogānāṃ vamane smṛtam dve śate navakāḥ pañca yogānāṃ tu virecane

ऊर्ध्वानुलोमभागानामित्युक्तानि शतानि षट् प्राधान्यतः समाश्रित्य द्रव्याणि दश पञ्च च

ūrdhvānulomabhāgānāmityuktāni śatāni ṣaṭ prādhānyataḥ samāśritya dravyāṇi daśa pañca ca

भवन्ति चात्र-- यद्धि येन प्रधानेन द्रव्यं समुपसृज्यते तत्संज्ञकः स योगो वै भवतीति विनिश्चयः

bhavanti cātra-- yaddhi yena pradhānena dravyaṃ samupasṛjyate tatsaṃjñakaḥ sa yogo vai bhavatīti viniścayaḥ

फलादीनां प्रधानानां गुणभूताः सुरादयः ते हि तान्यनुवर्तन्ते मनुजेन्द्रमिवेतरे

phalādīnāṃ pradhānānāṃ guṇabhūtāḥ surādayaḥ te hi tānyanuvartante manujendramivetare

विरुद्धवीर्यमप्येषां प्रधानानामबाधकम् अधिकं तुल्यवीर्ये हि क्रियासामर्थ्यमिष्यते

viruddhavīryamapyeṣāṃ pradhānānāmabādhakam adhikaṃ tulyavīrye hi kriyāsāmarthyamiṣyate

इष्टवर्णरसस्पर्शगन्धार्थं प्रति चामयम् अतो विरुद्धवीर्याणां प्रयोग इति निश्चितम्

iṣṭavarṇarasasparśagandhārthaṃ prati cāmayam ato viruddhavīryāṇāṃ prayoga iti niścitam

भूयश्चैषां बलाधानं कार्यं स्वरसभावनैः सुभावितं ह्यल्पमपि द्रव्यं स्याद्बहुकर्मकृत्

bhūyaścaiṣāṃ balādhānaṃ kāryaṃ svarasabhāvanaiḥ subhāvitaṃ hyalpamapi dravyaṃ syādbahukarmakṛt

स्वरसैस्तुल्यवीर्यैर्वा तस्माद्द्रव्याणि भावयेत् अल्पस्यापि महार्थत्वं प्रभूतस्याल्पकर्मताम्

svarasaistulyavīryairvā tasmāddravyāṇi bhāvayet alpasyāpi mahārthatvaṃ prabhūtasyālpakarmatām

कुर्यात् संयोगविश्लेषकालसंस्कारयुक्तिभिः प्रदेशमात्रमेतावद्द्रष्टव्यमिह षट्शतम्

kuryāt saṃyogaviśleṣakālasaṃskārayuktibhiḥ pradeśamātrametāvaddraṣṭavyamiha ṣaṭśatam

स्वबुद्ध्यैवं सहस्राणि कोटीर्वाऽपि प्रकल्पयेत् बहुद्रव्यविकल्पत्वाद्योगसंख्या न विद्यते

svabuddhyaivaṃ sahasrāṇi koṭīrvā'pi prakalpayet bahudravyavikalpatvādyogasaṃkhyā na vidyate

तीक्ष्णमध्यमृदूनां तु तेषां शृणुत लक्षणम् सुखं क्षिप्रं महावेगमसक्तं यत् प्रवर्तते

tīkṣṇamadhyamṛdūnāṃ tu teṣāṃ śṛṇuta lakṣaṇam sukhaṃ kṣipraṃ mahāvegamasaktaṃ yat pravartate

नातिग्लानिकरं पायौ हृदये न च रुक्करम् अन्तराशयमक्षिण्वन् कृत्स्नं दोषं निरम्यति

nātiglānikaraṃ pāyau hṛdaye na ca rukkaram antarāśayamakṣiṇvan kṛtsnaṃ doṣaṃ niramyati

विरेचनं निरूहो वा तत्तीक्ष्णमिति निर्दिशेत् जलाग्निकीटैरस्पृष्टं देशकालगुणान्वितम्

virecanaṃ nirūho vā tattīkṣṇamiti nirdiśet jalāgnikīṭairaspṛṣṭaṃ deśakālaguṇānvitam

ईषन्मात्राधिकैर्युक्तं तुल्यवीर्यैः सुभावितम् स्नेहस्वेदोपपन्नस्य तीक्ष्णत्वं याति भेषजम्

īṣanmātrādhikairyuktaṃ tulyavīryaiḥ subhāvitam snehasvedopapannasya tīkṣṇatvaṃ yāti bheṣajam

किंचिदेभिर्गुणैर्हीनं पूर्वोक्तैर्मात्रया तथा स्निग्धस्विन्नस्य वा सम्यङ्मध्यं भवति भेषजम्

kiṃcidebhirguṇairhīnaṃ pūrvoktairmātrayā tathā snigdhasvinnasya vā samyaṅmadhyaṃ bhavati bheṣajam

मन्दवीर्यं विरूक्षस्य हीनमात्रं तु भेषजम् अतुल्यवीर्यैः संयुक्तं मृदु स्यान्मन्दवेगवत्

mandavīryaṃ virūkṣasya hīnamātraṃ tu bheṣajam atulyavīryaiḥ saṃyuktaṃ mṛdu syānmandavegavat

अकृत्स्नदोषहरणादशुद्धी ते बलीयसाम् मध्यावरबलानां तु प्रयोज्ये सिद्धिमिच्छता

akṛtsnadoṣaharaṇādaśuddhī te balīyasām madhyāvarabalānāṃ tu prayojye siddhimicchatā

तीक्ष्णो मध्यो मृदुर्व्याधिः सर्वमध्याल्पलक्षणः तीक्ष्णादीनि बलापेक्षी भेषजान्येषु योजयेत्

tīkṣṇo madhyo mṛdurvyādhiḥ sarvamadhyālpalakṣaṇaḥ tīkṣṇādīni balāpekṣī bheṣajānyeṣu yojayet

देयं त्वनिर्हृते पूर्वं पीते पश्चात् पुनः पुनः भेषजं वमनार्थीयं प्राय आपित्तदर्शनात्

deyaṃ tvanirhṛte pūrvaṃ pīte paścāt punaḥ punaḥ bheṣajaṃ vamanārthīyaṃ prāya āpittadarśanāt

बलत्रैविध्यमालक्ष्य दोषाणामातुरस्य च पुनः प्रदद्याद्भैषज्यं सर्वशो वा विवर्जयेत्

balatraividhyamālakṣya doṣāṇāmāturasya ca punaḥ pradadyādbhaiṣajyaṃ sarvaśo vā vivarjayet

निर्हृते वाऽपि जीर्णे वा दोषनिर्हरणे बुधः भेषजेऽन्यत्प्रयुञ्जीत प्रार्थयन्सिद्धिमुत्तमाम्

nirhṛte vā'pi jīrṇe vā doṣanirharaṇe budhaḥ bheṣaje'nyatprayuñjīta prārthayansiddhimuttamām

अपक्वं वमनं दोषं पच्यमानं विरेचनम् निर्हरेद्वमनस्यातः पाकं न प्रतिपालयेत्

apakvaṃ vamanaṃ doṣaṃ pacyamānaṃ virecanam nirharedvamanasyātaḥ pākaṃ na pratipālayet

पीते प्रस्रंसने दोषान्न निर्हृत्य जरां गते वमिते चौषधे धीरः पाययेदौषधं पुनः

pīte prasraṃsane doṣānna nirhṛtya jarāṃ gate vamite cauṣadhe dhīraḥ pāyayedauṣadhaṃ punaḥ

दीप्ताग्निं बहुदोषं तु दृढस्नेहगुणं नरम् दुःशुद्धं तदहर्भुक्तं श्वोभूते पाययेत् पुनः

dīptāgniṃ bahudoṣaṃ tu dṛḍhasnehaguṇaṃ naram duḥśuddhaṃ tadaharbhuktaṃ śvobhūte pāyayet punaḥ

दुर्बलो बहुदोषश्च दोषपाकेन यो नरः विरिच्यते सरौर्भोज्यैर्भूयस्तमनुसारयेत्

durbalo bahudoṣaśca doṣapākena yo naraḥ viricyate saraurbhojyairbhūyastamanusārayet

वमनैश्च विरेकैश्च विशुद्धस्याप्रमाणतः भोजनान्तरपानाभ्यां दोषशेषं शमं नयेत्

vamanaiśca virekaiśca viśuddhasyāpramāṇataḥ bhojanāntarapānābhyāṃ doṣaśeṣaṃ śamaṃ nayet

दुर्बलं शोधितं पूर्वमल्पदोषं च मानवम् अपरिज्ञातकोष्ठं च पाययेतौषधं मृदु

durbalaṃ śodhitaṃ pūrvamalpadoṣaṃ ca mānavam aparijñātakoṣṭhaṃ ca pāyayetauṣadhaṃ mṛdu

श्रेयो मृद्वसकृत्पीतमल्पबाधं निरत्ययम् न चातितीक्ष्णं यत् क्षिप्रं जनयेत्प्राणसंशयम्

śreyo mṛdvasakṛtpītamalpabādhaṃ niratyayam na cātitīkṣṇaṃ yat kṣipraṃ janayetprāṇasaṃśayam

दुर्बलोऽपि महादोषो विरेच्यो बहुशोऽल्पशः मृदुभिर्भेषजैर्दोषा हन्युर्ह्येनमनिर्हृताः

durbalo'pi mahādoṣo virecyo bahuśo'lpaśaḥ mṛdubhirbheṣajairdoṣā hanyurhyenamanirhṛtāḥ

यस्योर्ध्वं कफसंसृष्टं पीतं यात्यानुलोमिकम् वमितं कवलैः शुद्धं लङ्घितं पाययेत्तु तम्

yasyordhvaṃ kaphasaṃsṛṣṭaṃ pītaṃ yātyānulomikam vamitaṃ kavalaiḥ śuddhaṃ laṅghitaṃ pāyayettu tam

विबद्धेऽल्पे चिराद्दोषे स्रवत्युष्णं पिबेज्जलम् तेनाध्मानं तृषा च्छर्दिर्विबन्धश्चैव शाम्यति

vibaddhe'lpe cirāddoṣe sravatyuṣṇaṃ pibejjalam tenādhmānaṃ tṛṣā cchardirvibandhaścaiva śāmyati

भेषजं दोषरुद्धं चेन्नोर्ध्वं नाधः प्रवर्तते सोद्गारं च सशूलं च स्वेदं तत्रावचारयेत्

bheṣajaṃ doṣaruddhaṃ cennordhvaṃ nādhaḥ pravartate sodgāraṃ ca saśūlaṃ ca svedaṃ tatrāvacārayet

सुविरिक्ते तु सोद्गारमाश्वेवौषधमुल्लिखेत् अतिप्रवर्तनं जीर्णे सुशीतैः स्तम्भयेद्भिषक्

suvirikte tu sodgāramāśvevauṣadhamullikhet atipravartanaṃ jīrṇe suśītaiḥ stambhayedbhiṣak

कदाचिच्छ्लेष्मणा रुद्धं तिष्ठत्युरसि भेषजम् क्षीणे श्लेष्मणि सायाह्ने रात्रौ वा तत्प्रवर्तते

kadācicchleṣmaṇā ruddhaṃ tiṣṭhatyurasi bheṣajam kṣīṇe śleṣmaṇi sāyāhne rātrau vā tatpravartate

रूक्षानाहारयोर्जीर्णे विष्टभ्योर्ध्वं गतेऽपि वा वायुना भेषजे त्वन्यत् सस्नेहलवणं पिबेत्

rūkṣānāhārayorjīrṇe viṣṭabhyordhvaṃ gate'pi vā vāyunā bheṣaje tvanyat sasnehalavaṇaṃ pibet

तृण्मोहभ्रममूर्च्छायाः स्युश्चेज्जीर्यति भेषजे पित्तघ्नं स्वादु शीतं च भेषजं तत्र शस्यते

tṛṇmohabhramamūrcchāyāḥ syuścejjīryati bheṣaje pittaghnaṃ svādu śītaṃ ca bheṣajaṃ tatra śasyate

लालाहृल्लासविष्टम्भलोमहर्षाः कफावृते भेषजं तत्र तीक्ष्णोष्णं कट्वादि कफनुद्धितम्

lālāhṛllāsaviṣṭambhalomaharṣāḥ kaphāvṛte bheṣajaṃ tatra tīkṣṇoṣṇaṃ kaṭvādi kaphanuddhitam

सुस्निग्धं क्रूरकोष्ठं च लङ्घयेदविरेचितम् तेनास्य स्नेहजः श्लेष्मा सङ्गश्चैवोपशाम्यति

susnigdhaṃ krūrakoṣṭhaṃ ca laṅghayedavirecitam tenāsya snehajaḥ śleṣmā saṅgaścaivopaśāmyati

रूक्षबह्वनिलक्रूरकोष्ठव्यायामशालिनाम् दीप्ताग्नीनां च भैषज्यमविरिच्यैव जीर्यति

rūkṣabahvanilakrūrakoṣṭhavyāyāmaśālinām dīptāgnīnāṃ ca bhaiṣajyamaviricyaiva jīryati

तेभ्यो बस्तिं पुरा दत्त्वा पश्चाद्दद्याद्विरेचनम् बस्तिप्रवर्तितं दोषं हरेच्छीघ्रं विरेचनम्

tebhyo bastiṃ purā dattvā paścāddadyādvirecanam bastipravartitaṃ doṣaṃ harecchīghraṃ virecanam

रूक्षाशनाः कर्मनित्या ये नरा दीप्तपावकाः तेषां दोषाः क्षयं यान्ति कर्मवातातपाग्निभिः

rūkṣāśanāḥ karmanityā ye narā dīptapāvakāḥ teṣāṃ doṣāḥ kṣayaṃ yānti karmavātātapāgnibhiḥ

विरुद्धाध्यशनाजीर्णदोषानपि सहन्ति ते स्नेह्यास्ते मारुताद्रक्ष्या नाव्याधौ तान् विशोधयेत्

viruddhādhyaśanājīrṇadoṣānapi sahanti te snehyāste mārutādrakṣyā nāvyādhau tān viśodhayet

नातिस्निग्धशरीराय दद्यात् स्नेहविरेचनम् स्नेहोत्क्लिष्टशरीराय रूक्षं दद्याद्विरेचनम्

nātisnigdhaśarīrāya dadyāt snehavirecanam snehotkliṣṭaśarīrāya rūkṣaṃ dadyādvirecanam

एवं ज्ञात्वा विधिं धीरो देशकालप्रमाणवित् विरेचनं विरेच्येभ्यः प्रयच्छन्नापराध्यति

evaṃ jñātvā vidhiṃ dhīro deśakālapramāṇavit virecanaṃ virecyebhyaḥ prayacchannāparādhyati

विभ्रंशो विषवद्यस्य सम्यग्योगो यथाऽमृतम् कालेष्वश्यं पेयं च तस्माद्यत्नात् प्रयोजयेत्

vibhraṃśo viṣavadyasya samyagyogo yathā'mṛtam kāleṣvaśyaṃ peyaṃ ca tasmādyatnāt prayojayet

द्रव्यप्रमाणं तु यदुक्तमस्मिन्मध्येषु तत् कोष्ठवयोबलेषु तन्मूलमालम्ब्य भवेद्विकल्प्यं तेषां विकल्प्योऽभ्यधिकोनभावः

dravyapramāṇaṃ tu yaduktamasminmadhyeṣu tat koṣṭhavayobaleṣu tanmūlamālambya bhavedvikalpyaṃ teṣāṃ vikalpyo'bhyadhikonabhāvaḥ

षड् ध्वंश्यस्तु मरीचिः स्यात् षण्मरीच्यस्तु सर्षपः अष्टौ ते सर्षपा रक्तास्तण्डुलश्चापि तद्द्वयम्

ṣaḍ dhvaṃśyastu marīciḥ syāt ṣaṇmarīcyastu sarṣapaḥ aṣṭau te sarṣapā raktāstaṇḍulaścāpi taddvayam

धान्यमाषो भवेत्ताभ्यां धान्यमाषद्वयं यवः अण्डिका ते तु चत्वारस्ताश्चतस्रस्तु माषकः

dhānyamāṣo bhavettābhyāṃ dhānyamāṣadvayaṃ yavaḥ aṇḍikā te tu catvārastāścatasrastu māṣakaḥ

हेम च धान्यकश्चोत्तो भवेच्छाणस्तु ते त्रयः शाणौ द्वौ द्रङ्क्षणं विद्यात् कोलं बदरमेव च

hema ca dhānyakaścotto bhavecchāṇastu te trayaḥ śāṇau dvau draṅkṣaṇaṃ vidyāt kolaṃ badarameva ca

विद्याद्द्वौ द्रङ्क्षणौ कर्षं सुवर्णं चाक्षमेव च बिडालपदकं चैव पिचुं पाणितलं तथा

vidyāddvau draṅkṣaṇau karṣaṃ suvarṇaṃ cākṣameva ca biḍālapadakaṃ caiva picuṃ pāṇitalaṃ tathā

तिन्दुकं च विजानीयात् कवलग्रहमेव च द्वे सुवर्णे पलार्धं स्याच्छुक्तिरष्टमिका तथा

tindukaṃ ca vijānīyāt kavalagrahameva ca dve suvarṇe palārdhaṃ syācchuktiraṣṭamikā tathā

द्वे पलार्धं पलं मुष्टिः प्रकुञ्चोऽथ चतुर्थिका बिल्वं षोडशिका चाम्रं द्वे पले प्रसृतं विदुः

dve palārdhaṃ palaṃ muṣṭiḥ prakuñco'tha caturthikā bilvaṃ ṣoḍaśikā cāmraṃ dve pale prasṛtaṃ viduḥ

अष्टमानं तु विज्ञेयं प्रसृतौ द्वौ तु मानिका चतुर्गुणपलं विद्यादञ्जलिं कुडवं तथा

aṣṭamānaṃ tu vijñeyaṃ prasṛtau dvau tu mānikā caturguṇapalaṃ vidyādañjaliṃ kuḍavaṃ tathā

चत्वारः कुडवाः प्रस्थश्चतुःप्रस्थमथाढकम् पात्रं तदेव विज्ञेयं कंसः प्रस्थाष्टकं तथा

catvāraḥ kuḍavāḥ prasthaścatuḥprasthamathāḍhakam pātraṃ tadeva vijñeyaṃ kaṃsaḥ prasthāṣṭakaṃ tathā

कंसश्चतुर्गुणो द्रोणश्चार्मणं नल्वणं च तत् स एव कलशः ख्यातो घटमुन्मानमेव च

kaṃsaścaturguṇo droṇaścārmaṇaṃ nalvaṇaṃ ca tat sa eva kalaśaḥ khyāto ghaṭamunmānameva ca

द्रोणस्तु द्विगुणः शूर्पो विज्ञेयः कुम्भ एव च गोणीं शूर्पद्वयं विद्यात् खारीं भारं तथैव च

droṇastu dviguṇaḥ śūrpo vijñeyaḥ kumbha eva ca goṇīṃ śūrpadvayaṃ vidyāt khārīṃ bhāraṃ tathaiva ca

द्वात्रिंशतं विजानीयाद्वाहं शूर्पाणि बुद्धिमान् तुलां शतपलं विद्यात् परिमाणविशारदः

dvātriṃśataṃ vijānīyādvāhaṃ śūrpāṇi buddhimān tulāṃ śatapalaṃ vidyāt parimāṇaviśāradaḥ

शुष्कद्रव्येष्विदं मानमेवमादि प्रकीर्तितम् द्विगुणं तद्द्रवेष्विष्टं तथा सद्योद्धृतेषु च

śuṣkadravyeṣvidaṃ mānamevamādi prakīrtitam dviguṇaṃ taddraveṣviṣṭaṃ tathā sadyoddhṛteṣu ca

यद्धि मानं तुला प्रोक्ता पलं वा तत् प्रयोजयेत् अनुक्ते परिमाणे तु तुल्यं मानं प्रकीर्तितम्

yaddhi mānaṃ tulā proktā palaṃ vā tat prayojayet anukte parimāṇe tu tulyaṃ mānaṃ prakīrtitam

100

द्रवकार्येऽपि चानुक्ते सर्वत्र सलिलं स्मृतम् यतश्च पादनिर्देशश्चतुर्भागस्ततश्च सः

dravakārye'pi cānukte sarvatra salilaṃ smṛtam yataśca pādanirdeśaścaturbhāgastataśca saḥ

101

जलस्नेहौषधानां तु प्रमाणं यत्र नेरितम् तत्र स्यादौषधात् स्नेहः स्नेहात्तोयं चतुर्गुणम्

jalasnehauṣadhānāṃ tu pramāṇaṃ yatra neritam tatra syādauṣadhāt snehaḥ snehāttoyaṃ caturguṇam

102

स्नेहपाकस्त्रिधा ज्ञेयो मृदुर्मध्यः खरस्तथा तुल्ये कल्केन निर्यासे भेषजानां मृदुः स्मृतः

snehapākastridhā jñeyo mṛdurmadhyaḥ kharastathā tulye kalkena niryāse bheṣajānāṃ mṛduḥ smṛtaḥ

103

संयाव इव निर्यासे मध्यो दर्वीं विमुञ्चति शीर्यमाणे तु निर्यासे वर्तमाने खरस्तथा

saṃyāva iva niryāse madhyo darvīṃ vimuñcati śīryamāṇe tu niryāse vartamāne kharastathā

104

खरोऽभ्यङ्गे स्मृतः पाको मृदुर्नस्तःक्रियासु च मध्यपाकं तु पानार्थे बस्तौ च विनियोजयेत्

kharo'bhyaṅge smṛtaḥ pāko mṛdurnastaḥkriyāsu ca madhyapākaṃ tu pānārthe bastau ca viniyojayet

105

मानं च द्विविधं प्राहुः कालिङ्गं मागधं तथा कालिङ्गान्मागधं श्रेष्ठमेवं मानविदो विदुः

mānaṃ ca dvividhaṃ prāhuḥ kāliṅgaṃ māgadhaṃ tathā kāliṅgānmāgadhaṃ śreṣṭhamevaṃ mānavido viduḥ

106

तत्र श्लोकौ-- कल्पार्थः शोधनं संज्ञा पृथग्घेतुः प्रवर्तने देशादीनां फलादीनां गुणा योगशतानि षट्

tatra ślokau-- kalpārthaḥ śodhanaṃ saṃjñā pṛthagghetuḥ pravartane deśādīnāṃ phalādīnāṃ guṇā yogaśatāni ṣaṭ

107

विकल्पहेतुर्नामानि तीक्ष्णमध्याल्पलक्षणम् विधिश्चावस्थिको मानं स्नेहपाकश्च दर्शितः

vikalpaheturnāmāni tīkṣṇamadhyālpalakṣaṇam vidhiścāvasthiko mānaṃ snehapākaśca darśitaḥ

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसंपूरिते कल्पस्थाने दन्तीद्रवन्तीकल्पो नाम द्वादशोऽध्यायः

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasaṃpūrite kalpasthāne dantīdravantīkalpo nāma dvādaśo'dhyāyaḥ

निदानस्थानम्

7.1

अथात उन्मादनिदानं व्याख्यास्यामः ।। चसं-२,

athāta unmādanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ || casaṃ-2,

7.2

इति ह स्माह भगवान् आत्रेयः ।। चसं-२,

iti ha smāha bhagavān ātreyaḥ || casaṃ-2,

7.3

इह खलु पञ्चोन्मादा भवन्ति तद्यथा वातपित्तकफसन्निपातागन्तुनिमित्ताः ।। चसं-२,

iha khalu pañconmādā bhavanti tadyathā vātapittakaphasannipātāgantunimittāḥ || casaṃ-2,

7.4

तत्र दोषनिमित्ताश् चत्वारः पुरुषाणाम् एवंविधानां क्षिप्रम् अभिनिर्वर्तन्ते तद्यथा भीरूणाम् उपक्लिष्टसत्त्वानाम् उत्सन्नदोषाणां समलविकृतोपहितान्य् अनुचितान्य् आहारजातानि वैषम्ययुक्तेनोपयोगविधिनोपयुञ्जानानां तन्त्रप्रयोगम् अपि विषमम् आचरताम् अन्याश् च शरीरचेष्टा विषमाः समाचरताम् अत्युपक्षीणदेहानां व्याधिवेगसमुद्भ्रमितानाम् उपहतमनसां वा कामक्रोधलोभहर्षभयमोहायासशोकचिन्तोद्वेगादिभिर् भूयो ऽभिघाताभ्याहतानां वा मनस्य् उपहते बुद्धौ च प्रचलितायाम् अभ्युदीर्णा दोषाः प्रकुपिता हृदयम् उपसृत्य मनोवहानि स्रोतांस्य् आवृत्य जनयन्त्य् उन्मादम् ।। चसं-२,

tatra doṣanimittāś catvāraḥ puruṣāṇām evaṃvidhānāṃ kṣipram abhinirvartante tadyathā bhīrūṇām upakliṣṭasattvānām utsannadoṣāṇāṃ samalavikṛtopahitāny anucitāny āhārajātāni vaiṣamyayuktenopayogavidhinopayuñjānānāṃ tantraprayogam api viṣamam ācaratām anyāś ca śarīraceṣṭā viṣamāḥ samācaratām atyupakṣīṇadehānāṃ vyādhivegasamudbhramitānām upahatamanasāṃ vā kāmakrodhalobhaharṣabhayamohāyāsaśokacintodvegādibhir bhūyo 'bhighātābhyāhatānāṃ vā manasy upahate buddhau ca pracalitāyām abhyudīrṇā doṣāḥ prakupitā hṛdayam upasṛtya manovahāni srotāṃsy āvṛtya janayanty unmādam || casaṃ-2,

7.5

उन्मादं पुनर् मनोबुद्धिसंज्ञाज्ञानस्मृतिभक्तिशीलचेष्टाचारविभ्रमं विद्यात् ।। चसं-२,

unmādaṃ punar manobuddhisaṃjñājñānasmṛtibhaktiśīlaceṣṭācāravibhramaṃ vidyāt || casaṃ-2,

7.6

तस्येमानि पूर्वरूपाणि तद्यथा शिरसः शून्यता चक्षुषोर् आकुलता स्वनः कर्णयोः उच्छ्वासस्याधिक्यम् आस्यसंस्रवणम् अनन्नाभिलाषारोचकाविपाकाः हृद्ग्रहः ध्यानायाससम्मोहोद्वेगाश् चास्थाने सततं लोमहर्षः ज्वरश् चाभीक्ष्णम् उन्मत्तचित्तत्वम् उदर्दित्वम् अर्दिताकृतिकरणं च व्याधेः स्वप्ने चाभीक्ष्णं दर्शनं भ्रान्तचलितानवस्थितानां रूपाणाम् अप्रशस्तानां च तिलपीडकचक्राधिरोहणं वातकुण्डलिकाभिश् चोन्मथनं निमज्जनं च कलुषाणाम् अम्भसाम् आवर्ते चक्षुषोश् चापसर्पणम् इति ।। चसं-२,

tasyemāni pūrvarūpāṇi tadyathā śirasaḥ śūnyatā cakṣuṣor ākulatā svanaḥ karṇayoḥ ucchvāsasyādhikyam āsyasaṃsravaṇam anannābhilāṣārocakāvipākāḥ hṛdgrahaḥ dhyānāyāsasammohodvegāś cāsthāne satataṃ lomaharṣaḥ jvaraś cābhīkṣṇam unmattacittatvam udarditvam arditākṛtikaraṇaṃ ca vyādheḥ svapne cābhīkṣṇaṃ darśanaṃ bhrāntacalitānavasthitānāṃ rūpāṇām apraśastānāṃ ca tilapīḍakacakrādhirohaṇaṃ vātakuṇḍalikābhiś conmathanaṃ nimajjanaṃ ca kaluṣāṇām ambhasām āvarte cakṣuṣoś cāpasarpaṇam iti || casaṃ-2,

7.7

ततो ऽनन्तरम् एवम् उन्मादाभिनिर्वृत्तिर् एव । तत्रेदम् उन्मादविशेषविज्ञानं भवति तद्यथा परिसरणम् अजस्रम् अक्षिभ्रुवौष्टांसहन्वग्रहस्तपादाङ्गविक्षेपणम् अकस्मात् सततम् अनियतानां च गिराम् उत्सर्गः फेनागमनम् आस्यात् अभीक्ष्णं स्मितहसितनृत्यगीतवादित्रसंप्रयोगाश् चास्थाने वीणावंशशङ्खशम्यातालशब्दानुकरणम् असाम्ना यानम् अयानैः अलङ्करणम् अनलङ्कारिकैर् द्रव्यैः लोभश् चाभ्यवहार्येष्व् अलब्धेषु लब्धेषु चावमानस् तीव्रमात्सर्यं च कार्श्यं पारुष्यम् उत्पिण्डितारुणाक्षता वातोपशयविपर्यासाद् अनुपशयता च इति वातोन्मादलिङ्गानि भवन्ति । अमर्षः क्रोधः संरम्भश् चास्थाने शस्त्रलोष्टकशाकाष्ठमुष्टिभिर् अभिहननं स्वेषां परेषां वा अभिद्रवणं प्रच्छायशीतोदकान्नाभिलाषः संतापश् चातिवेलं ताम्रहारितहारिद्रसंरब्धाक्षता पित्तोपशयविपर्यासाद् अनुपशयता च इति पित्तोन्मदलिङ्गानि भवन्ति । स्थानम् एकदेशे तूष्णींभावः अल्पशश् चङ्क्रमणं लालाशिङ्घाणकस्रवणम् अनन्नाभिलाषः रहस्कामता बीभत्सत्वं शौचद्वेषः स्वप्ननित्यता श्वयथुर् आनने शुक्लस्तिमितमलोपदिग्धाक्षत्वं श्लेष्मोपशयविपर्यासाद् अनुपशयता च इति श्लेष्मोन्मादलिङ्गानि भवन्ति । त्रिदोषलिङ्गसन्निपाते तु सान्निपातिकं विद्यात् तम् असाध्यम् आचक्षते कुशलाः ।। चसं-२,

tato 'nantaram evam unmādābhinirvṛttir eva | tatredam unmādaviśeṣavijñānaṃ bhavati tadyathā parisaraṇam ajasram akṣibhruvauṣṭāṃsahanvagrahastapādāṅgavikṣepaṇam akasmāt satatam aniyatānāṃ ca girām utsargaḥ phenāgamanam āsyāt abhīkṣṇaṃ smitahasitanṛtyagītavāditrasaṃprayogāś cāsthāne vīṇāvaṃśaśaṅkhaśamyātālaśabdānukaraṇam asāmnā yānam ayānaiḥ alaṅkaraṇam analaṅkārikair dravyaiḥ lobhaś cābhyavahāryeṣv alabdheṣu labdheṣu cāvamānas tīvramātsaryaṃ ca kārśyaṃ pāruṣyam utpiṇḍitāruṇākṣatā vātopaśayaviparyāsād anupaśayatā ca iti vātonmādaliṅgāni bhavanti | amarṣaḥ krodhaḥ saṃrambhaś cāsthāne śastraloṣṭakaśākāṣṭhamuṣṭibhir abhihananaṃ sveṣāṃ pareṣāṃ vā abhidravaṇaṃ pracchāyaśītodakānnābhilāṣaḥ saṃtāpaś cātivelaṃ tāmrahāritahāridrasaṃrabdhākṣatā pittopaśayaviparyāsād anupaśayatā ca iti pittonmadaliṅgāni bhavanti | sthānam ekadeśe tūṣṇīṃbhāvaḥ alpaśaś caṅkramaṇaṃ lālāśiṅghāṇakasravaṇam anannābhilāṣaḥ rahaskāmatā bībhatsatvaṃ śaucadveṣaḥ svapnanityatā śvayathur ānane śuklastimitamalopadigdhākṣatvaṃ śleṣmopaśayaviparyāsād anupaśayatā ca iti śleṣmonmādaliṅgāni bhavanti | tridoṣaliṅgasannipāte tu sānnipātikaṃ vidyāt tam asādhyam ācakṣate kuśalāḥ || casaṃ-2,

7.8

साध्यानां तु त्रयाणां साधनानि स्नेहस्वेदवमनविरेचनास्थापनानुवासनोपशमनस्तःकर्मधूमधूपनाञ्जनावपीडप्रधमनाभ्यङ्गप्रदेहपरिषेकानुलेपनवधबन्धनावरोधनवित्रासनविस्मापनविस्मारणापतर्पणसिराव्यधनानि भोजनविधानं च यथास्वं युक्त्या यच् चान्यद् अपि किंचिन् निदानविपरीतम् औषधं कार्यं तद् अपि स्याद् इति ।। चसं-२,

sādhyānāṃ tu trayāṇāṃ sādhanāni snehasvedavamanavirecanāsthāpanānuvāsanopaśamanastaḥkarmadhūmadhūpanāñjanāvapīḍapradhamanābhyaṅgapradehapariṣekānulepanavadhabandhanāvarodhanavitrāsanavismāpanavismāraṇāpatarpaṇasirāvyadhanāni bhojanavidhānaṃ ca yathāsvaṃ yuktyā yac cānyad api kiṃcin nidānaviparītam auṣadhaṃ kāryaṃ tad api syād iti || casaṃ-2,

7.9

भवति चात्र उन्मादान् दोषजान् साध्यान् साधयेद् भिषगुत्तमः । अनेन विधियुक्तेन कर्मणा यत्प्रकीर्तितम् ।। चसं-२,

bhavati cātra unmādān doṣajān sādhyān sādhayed bhiṣaguttamaḥ | anena vidhiyuktena karmaṇā yatprakīrtitam || casaṃ-2,

7.10

यस् तु दोषनिमित्तेभ्य उन्मादेभ्यः समुत्थानपूर्वरूपलिङ्गवेदनोपशयविशेषसमन्वितो भवत्य् उन्मादस् तम् आगन्तुकम् आचक्षते । केचित् पुनः पूर्वकृतं कर्माप्रशस्तम् इच्छन्ति तस्य निमित्तम् । तस्य च हेतुः प्रज्ञापराध एवेति भगवान् पुनर्वसुर् आत्रेयः । प्रज्ञापराधाद् ध्य् अयं देवर्षिपितृगन्धर्वयक्षराक्षसपिशाचगुरुवृद्धसिद्धाचार्यपूज्यानवमत्याहितान्य् आचरति अन्यद् वा किंचिद् एवंविधं कर्माप्रशस्तम् आरभते तम् आत्मना हतम् उपघ्नन्तो देवादयः कुर्वन्त्य् उन्मत्तम् ।। चसं-२,

yas tu doṣanimittebhya unmādebhyaḥ samutthānapūrvarūpaliṅgavedanopaśayaviśeṣasamanvito bhavaty unmādas tam āgantukam ācakṣate | kecit punaḥ pūrvakṛtaṃ karmāpraśastam icchanti tasya nimittam | tasya ca hetuḥ prajñāparādha eveti bhagavān punarvasur ātreyaḥ | prajñāparādhād dhy ayaṃ devarṣipitṛgandharvayakṣarākṣasapiśācaguruvṛddhasiddhācāryapūjyānavamatyāhitāny ācarati anyad vā kiṃcid evaṃvidhaṃ karmāpraśastam ārabhate tam ātmanā hatam upaghnanto devādayaḥ kurvanty unmattam || casaṃ-2,

7.11

देवादिप्रकोपनिमित्तेनागन्तुकोन्मादेन पुरस्कृतस्येमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति तद्यथा देवगोब्राह्मणतपस्विनां हिंसारुचित्वं कोपनत्वं नृशंसाभिप्रायता अरतिः ओजोवर्णच्छायावलवपुषाम् उपनप्तिः स्वप्ने च देवादिभिर् अभिभर्त्सनं प्रवर्तनं चेति ततो ऽनन्तरम् उन्मादाभिनिर्वृत्तिः ।। चसं-२,

devādiprakopanimittenāgantukonmādena puraskṛtasyemāni pūrvarūpāṇi bhavanti tadyathā devagobrāhmaṇatapasvināṃ hiṃsārucitvaṃ kopanatvaṃ nṛśaṃsābhiprāyatā aratiḥ ojovarṇacchāyāvalavapuṣām upanaptiḥ svapne ca devādibhir abhibhartsanaṃ pravartanaṃ ceti tato 'nantaram unmādābhinirvṛttiḥ || casaṃ-2,

7.12

तत्रायम् उन्मादकराणां भूतानाम् उन्मादयिष्यताम् आरम्भविशेषो भवति तद् यथा अवलोकयन्तो देवा जनयन्त्य् उन्मादं गुरुवृद्धसिद्धमहर्षयो ऽभिशपन्तः पितरो दर्शयन्तः स्पृशन्तो गन्धर्वाः समाविशन्तो यक्षाः राक्षसास् त्व् आत्मगन्धम् आघ्रापयन्तः पिशाचाः पुनर् आरुह्य वाहयन्तः ।। चसं-२,

tatrāyam unmādakarāṇāṃ bhūtānām unmādayiṣyatām ārambhaviśeṣo bhavati tad yathā avalokayanto devā janayanty unmādaṃ guruvṛddhasiddhamaharṣayo 'bhiśapantaḥ pitaro darśayantaḥ spṛśanto gandharvāḥ samāviśanto yakṣāḥ rākṣasās tv ātmagandham āghrāpayantaḥ piśācāḥ punar āruhya vāhayantaḥ || casaṃ-2,

7.13

तस्येमानि रूपाणि भवन्ति तद् यथा अत्यात्मबलवीर्यपौरुषपराक्रमग्रहणधारणस्मरणज्ञानवचनविज्ञानानि अनियतश् चोन्मादकालः ।। चसं-२,

tasyemāni rūpāṇi bhavanti tad yathā atyātmabalavīryapauruṣaparākramagrahaṇadhāraṇasmaraṇajñānavacanavijñānāni aniyataś conmādakālaḥ || casaṃ-2,

7.14

उन्मादयिष्यताम् अपि खलु देवर्षिपितृगन्धर्वयक्षराक्षसपिशाचानां गुरुवृद्धसिद्धानां वा एष्व् अन्तरेष्व् अभिगमनीयाः पुरुषा भवन्ति तद् यथा पापस्य कर्मणः समारम्भे पूर्वकृतस्य वा कर्मणः परिणामकाले एकस्य वा शून्यगृहवासे चतुष्पथाधिष्ठाने वा सन्ध्यावेलायाम् अप्रयतभावे वा पर्वसन्धिषु वा मिथुनीभावे रजस्वलाभिगमने वा विगुणे वाध्ययनबलिमङ्गलहोमप्रयोगे नियमव्रतब्रह्मचर्यभङ्गे वा महाहवे वा देशकुलपुरविनाशे वा महाग्रहोपगमने वा स्त्रिया वा प्रजननकाले विविधभूताशुभाशुचिस्पर्शने वा वमनविरेचनरुधिरस्रावे अशुचेर् अप्रयतस्य वा चैत्यदेवायतनाभिगमने वा मांसमधुतिलगुडमद्योच्छिष्टे वा दिग्वाससि वा निशि नगरनिगमचतुष्पथोपवनश्मशानाघातनाभिगमने वा द्विजगुरुसुरयतिपूज्याभिधर्षणे वा धर्माख्यानव्यतिक्रमे वा अन्यस्य वा कर्मणो ऽप्रशस्तस्यारम्भे इत्य् अभिघातकाला व्याख्याता भवन्ति ।। चसं-२,

unmādayiṣyatām api khalu devarṣipitṛgandharvayakṣarākṣasapiśācānāṃ guruvṛddhasiddhānāṃ vā eṣv antareṣv abhigamanīyāḥ puruṣā bhavanti tad yathā pāpasya karmaṇaḥ samārambhe pūrvakṛtasya vā karmaṇaḥ pariṇāmakāle ekasya vā śūnyagṛhavāse catuṣpathādhiṣṭhāne vā sandhyāvelāyām aprayatabhāve vā parvasandhiṣu vā mithunībhāve rajasvalābhigamane vā viguṇe vādhyayanabalimaṅgalahomaprayoge niyamavratabrahmacaryabhaṅge vā mahāhave vā deśakulapuravināśe vā mahāgrahopagamane vā striyā vā prajananakāle vividhabhūtāśubhāśucisparśane vā vamanavirecanarudhirasrāve aśucer aprayatasya vā caityadevāyatanābhigamane vā māṃsamadhutilaguḍamadyocchiṣṭe vā digvāsasi vā niśi nagaranigamacatuṣpathopavanaśmaśānāghātanābhigamane vā dvijagurusurayatipūjyābhidharṣaṇe vā dharmākhyānavyatikrame vā anyasya vā karmaṇo 'praśastasyārambhe ity abhighātakālā vyākhyātā bhavanti || casaṃ-2,

चरकसंहिता, विमानस्थान, १ (रसविमान)

1.1

अथातो रसविमानं व्याख्यास्यामः ।। चसं-३,

athāto rasavimānaṃ vyākhyāsyāmaḥ || casaṃ-3,

1.2

इति ह स्माह भगवानात्रेयः ।। चसं-३,

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || casaṃ-3,

आयुर्वेददीपिका ( निदाने ज्ञातहेत्वादिपञ्चकस्य चिकित्सोपयोगितया दोषभेषजादिविशेषज्ञानम् अपेक्षितं भवति अतो वक्ष्यमाणदोषभेषजादिविशेषज्ञापकं विमानस्थानं ब्रूते

āyurvedadīpikā ( nidāne jñātahetvādipañcakasya cikitsopayogitayā doṣabheṣajādiviśeṣajñānam apekṣitaṃ bhavati ato vakṣyamāṇadoṣabheṣajādiviśeṣajñāpakaṃ vimānasthānaṃ brūte

तत्रापि च दोषभेषजयोः प्राधान्यात् तद्विशेषज्ञापकं रसविमानं प्रथमं ब्रूते

tatrāpi ca doṣabheṣajayoḥ prādhānyāt tadviśeṣajñāpakaṃ rasavimānaṃ prathamaṃ brūte

इमं च स्थानसम्बन्धं स्वयमेव दर्शयिष्यति

imaṃ ca sthānasambandhaṃ svayameva darśayiṣyati

विशेषेण मीयते ज्ञायते दोषभेषजाद्य् अनेनेति विमानं दोषभेषजादीनां प्रभावादिविशेष इत्यर्थः एवंभूतंविमानम् अभिधेयतया यत्र तिष्ठति तद् विमानस्थानम्

viśeṣeṇa mīyate jñāyate doṣabheṣajādy aneneti vimānaṃ doṣabheṣajādīnāṃ prabhāvādiviśeṣa ityarthaḥ evaṃbhūtaṃvimānam abhidheyatayā yatra tiṣṭhati tad vimānasthānam

1.3

रसविमानम् अधिकृत्य कृतो ऽध्यायो रसविमानम् ।। ५ ।। ) इह खलु व्याधीनां निमित्तपूर्वरूपरूपोपशयसंख्याप्राधान्यविधिविकल्पबलकालविशेषान् अनुप्रविश्यानन्तरं दोषभेषजदेशकालबलशरीरसाराहारसात्म्यसत्त्वप्रकृतिवयसां मानम् अवहितमनसा यथावज् ज्ञेयं भवति भिषजा दोषादिमानज्ञानायत्तत्वात् क्रियायाः । न ह्य् अमानज्ञो दोषादीनां भिषग् व्याधिनिग्रहसमर्थो भवति । तस्माद् दोषादिमानज्ञानार्थं विमानस्थानम् उपदेक्ष्यामो ऽग्निवेश ।। चसं-३,

rasavimānam adhikṛtya kṛto 'dhyāyo rasavimānam || 5 || ) iha khalu vyādhīnāṃ nimittapūrvarūparūpopaśayasaṃkhyāprādhānyavidhivikalpabalakālaviśeṣān anupraviśyānantaraṃ doṣabheṣajadeśakālabalaśarīrasārāhārasātmyasattvaprakṛtivayasāṃ mānam avahitamanasā yathāvaj jñeyaṃ bhavati bhiṣajā doṣādimānajñānāyattatvāt kriyāyāḥ | na hy amānajño doṣādīnāṃ bhiṣag vyādhinigrahasamartho bhavati | tasmād doṣādimānajñānārthaṃ vimānasthānam upadekṣyāmo 'gniveśa || casaṃ-3,

आयुर्वेददीपिका ( इह खल्व् इत्यादिना स्थानसम्बन्धम् आह

āyurvedadīpikā ( iha khalv ityādinā sthānasambandham āha

इह सम्प्राप्तिभेदसंख्याप्राधान्यादिग्रहणेनैव सम्प्राप्तिम् उपदिशन् संख्यादिभेदेन सर्वैव सम्प्राप्तिः कथिता भवतीति दर्शयति

iha samprāptibhedasaṃkhyāprādhānyādigrahaṇenaiva samprāptim upadiśan saṃkhyādibhedena sarvaiva samprāptiḥ kathitā bhavatīti darśayati

निमित्तादीनां तु न तादृशो भेदो ऽल्पग्रन्थवक्तव्यो ऽस्ति येन भेदेन ते ऽपीह कथ्येरन् अतस्ते सामान्येनैवोक्ताः

nimittādīnāṃ tu na tādṛśo bhedo 'lpagranthavaktavyo 'sti yena bhedena te 'pīha kathyeran ataste sāmānyenaivoktāḥ

अनुप्रविश्येति बुद्ध्वा

anupraviśyeti buddhvā

दोषादयः सूत्रस्थान एव प्रपञ्चिताः

doṣādayaḥ sūtrasthāna eva prapañcitāḥ

मानमिति प्रभावादिविशेषः एतज्ज्ञाने हेतुम् आह दोषादीत्यादि

mānamiti prabhāvādiviśeṣaḥ etajjñāne hetum āha doṣādītyādi

1.4

क्रियाया इति चिकित्सायाः ।। ७ ।। ) तत्रादौ रसद्रव्यदोषविकारप्रभावान् वक्ष्यामः रसास्तावत्षट् मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायाः ते सम्यगुपयुज्यमानाः शरीरं यापयन्ति मिथ्योपयुज्यमानास्तु खलु दोषप्रकोपायोपकल्पन्ते ।। चसं-३,

kriyāyā iti cikitsāyāḥ || 7 || ) tatrādau rasadravyadoṣavikāraprabhāvān vakṣyāmaḥ rasāstāvatṣaṭ madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyāḥ te samyagupayujyamānāḥ śarīraṃ yāpayanti mithyopayujyamānāstu khalu doṣaprakopāyopakalpante || casaṃ-3,

आयुर्वेददीपिका ( अध्यायार्थं वक्तुं प्रतिजानीते तत्रादाव् इत्यादि

āyurvedadīpikā ( adhyāyārthaṃ vaktuṃ pratijānīte tatrādāv ityādi

यद्यपि च दोषभेषजेत्यादौ दोषापेक्षत्वाद् भेषजस्य दोष आदौ कृतः तथापीह रसद्रव्यरूपभेषजस्यापेक्षितरोगप्रशमकर्तृत्वेन तथा दोषस्यापि च रसद्रव्ययोरेव कारणत्वेन भेषजशब्दसूचिते रसद्रव्ये एवाग्रे कृते पश्चात्तु दोषग्रहणगृहीतौ दोषविकारौ

yadyapi ca doṣabheṣajetyādau doṣāpekṣatvād bheṣajasya doṣa ādau kṛtaḥ tathāpīha rasadravyarūpabheṣajasyāpekṣitarogapraśamakartṛtvena tathā doṣasyāpi ca rasadravyayoreva kāraṇatvena bheṣajaśabdasūcite rasadravye evāgre kṛte paścāttu doṣagrahaṇagṛhītau doṣavikārau

प्रकृष्टो भावः प्रभावः शक्तिरित्यर्थः स चेहाचिन्त्यश्चिन्त्यश् च ग्राह्यः

prakṛṣṭo bhāvaḥ prabhāvaḥ śaktirityarthaḥ sa cehācintyaścintyaś ca grāhyaḥ

येन तत्र खल्वनेकरसेषु इत्यादिना द्रव्यविकारयोः प्रभावं रसद्वारा दोषद्वारा च चिन्त्यमपि वक्ष्यति

yena tatra khalvanekaraseṣu ityādinā dravyavikārayoḥ prabhāvaṃ rasadvārā doṣadvārā ca cintyamapi vakṣyati

यापयन्तीति साम्येनावस्थापयन्ति

yāpayantīti sāmyenāvasthāpayanti

1.5

मिथ्याशब्द इहायोगातियोगमिथ्यायोगेषु वर्तते ।। ६ ।। ) दोषाः पुनस् त्रयो वातपित्तश्लेष्माणः । ते प्रकृतिभूताः शरीरोपकारका भवन्ति विकृतिमापन्नास्तु खलु नानाविधैर् विकारैः शरीरम् उपतापयन्ति ।। चसं-३,

mithyāśabda ihāyogātiyogamithyāyogeṣu vartate || 6 || ) doṣāḥ punas trayo vātapittaśleṣmāṇaḥ | te prakṛtibhūtāḥ śarīropakārakā bhavanti vikṛtimāpannāstu khalu nānāvidhair vikāraiḥ śarīram upatāpayanti || casaṃ-3,

आयुर्वेददीपिका ( दोषा इति शरीरदोषाः

āyurvedadīpikā ( doṣā iti śarīradoṣāḥ

1.6

पुनःशब्दो मानसदोषं व्यावर्तयति ।। २ ।। ) तत्र दोषमेकैकं त्रयस्त्रयो रसा जनयन्ति त्रयस् त्रयश् चोपशमयन्ति । तद्यथा कटुतिक्तकषाया वातं जनयन्ति मधुराम्ललवणस् त्व् एनं शमयन्ति कट्वम्ललवणाः पित्तं जनयन्ति मधुरतिक्तकषायास् त्व् एनच्छमयन्ति मधुराम्ललवणाः श्लेष्माणं जनयन्ति कटुतिक्तकषायास्त्वेनं शमयन्ति ।। चसं-३,

punaḥśabdo mānasadoṣaṃ vyāvartayati || 2 || ) tatra doṣamekaikaṃ trayastrayo rasā janayanti trayas trayaś copaśamayanti | tadyathā kaṭutiktakaṣāyā vātaṃ janayanti madhurāmlalavaṇas tv enaṃ śamayanti kaṭvamlalavaṇāḥ pittaṃ janayanti madhuratiktakaṣāyās tv enacchamayanti madhurāmlalavaṇāḥ śleṣmāṇaṃ janayanti kaṭutiktakaṣāyāstvenaṃ śamayanti || casaṃ-3,

आयुर्वेददीपिका ( रसानामसंसृष्टानां कर्माह तत्रेत्यादि

āyurvedadīpikā ( rasānāmasaṃsṛṣṭānāṃ karmāha tatretyādi

अनेन च रसकर्मोपदेशेन दोषाणामपि तत्तद्रसोत्पाद्यत्वं तथा तत्तद्रसोपशमनीयत्वम् उक्तं भवति

anena ca rasakarmopadeśena doṣāṇāmapi tattadrasotpādyatvaṃ tathā tattadrasopaśamanīyatvam uktaṃ bhavati

कटुतिक्तकषाया वातं जनयन्तीति असति परिपन्थिनीति ज्ञेयं तेनार्कागुरुगुडूच्यादीनां तिक्तानामपि वाताजनकत्वे न दोषः

kaṭutiktakaṣāyā vātaṃ janayantīti asati paripanthinīti jñeyaṃ tenārkāguruguḍūcyādīnāṃ tiktānāmapi vātājanakatve na doṣaḥ

तत्र ह्य् उष्णवीर्यता परिपन्थिनी विद्यते तेन न ते वातं जनयन्तीत्याद्य् अनुसरणीयम्

tatra hy uṣṇavīryatā paripanthinī vidyate tena na te vātaṃ janayantītyādy anusaraṇīyam

एनम् इति पदेन यश्च कट्वादिजो वायुस्तमेव मधुरादयः सर्वात्मवैपरीत्याद् विशेषेण शमयन्तीति दर्शयति जागरणादिजे हि वायौ जागरणादिविपरीताः स्वप्नादय एव विशेषेण पथ्याः

enam iti padena yaśca kaṭvādijo vāyustameva madhurādayaḥ sarvātmavaiparītyād viśeṣeṇa śamayantīti darśayati jāgaraṇādije hi vāyau jāgaraṇādiviparītāḥ svapnādaya eva viśeṣeṇa pathyāḥ

1.7

एवं पित्तश्लेष्मणोरपि एनदेनं शब्दयोस् तात्पर्यं दर्शयति ।। ६ ।। ) रसदोषसंनिपाते तु ये रसा यैर् दोषैः समानगुणाः समानगुणभूयिष्ठा वा भवन्ति ते तान् अभिवर्धयन्ति विपरीतगुणा विपरीतगुणभूयिष्ठा वा शमयन्त्यभ्यस्यमाना इति । एतद्व्यवस्थाहेतोः षट्त्वम् उपदिश्यते रसानां परस्परेणासंसृष्टानां त्रित्वं च दोषाणाम् ।। चसं-३,

evaṃ pittaśleṣmaṇorapi enadenaṃ śabdayos tātparyaṃ darśayati || 6 || ) rasadoṣasaṃnipāte tu ye rasā yair doṣaiḥ samānaguṇāḥ samānaguṇabhūyiṣṭhā vā bhavanti te tān abhivardhayanti viparītaguṇā viparītaguṇabhūyiṣṭhā vā śamayantyabhyasyamānā iti | etadvyavasthāhetoḥ ṣaṭtvam upadiśyate rasānāṃ paraspareṇāsaṃsṛṣṭānāṃ tritvaṃ ca doṣāṇām || casaṃ-3,

आयुर्वेददीपिका ( अथ कया युक्त्या रसा दोषाञ्जनयन्ति शमयन्ति चेत्याह रसदोषेत्यादि

āyurvedadīpikā ( atha kayā yuktyā rasā doṣāñjanayanti śamayanti cetyāha rasadoṣetyādi

संनिपाते इति अन्तःशरीरमेलके

saṃnipāte iti antaḥśarīramelake

तुशब्दो विशेषे तेन विपरीतगुणा एव विशेषेण विपरीतगुणभूयिष्ठापेक्षया शमयन्तीति दर्शयति

tuśabdo viśeṣe tena viparītaguṇā eva viśeṣeṇa viparītaguṇabhūyiṣṭhāpekṣayā śamayantīti darśayati

रसानां तु यथा उपाचाराद्गुणा भवन्ति तदभिहितं गुणागुणाश्रया नोक्ताः इत्यादिना सूत्रे

rasānāṃ tu yathā upācārādguṇā bhavanti tadabhihitaṃ guṇāguṇāśrayā noktāḥ ityādinā sūtre

अभ्यस्यमाना इति न सकृद् उपयुज्यमानाः

abhyasyamānā iti na sakṛd upayujyamānāḥ

अथ कस्माद्रसदोषसंसर्गभूयस्त्वं परित्यज्य रसषट्त्वं दोषत्रित्वं चोच्यते इत्याह इत्येतदित्यादि

atha kasmādrasadoṣasaṃsargabhūyastvaṃ parityajya rasaṣaṭtvaṃ doṣatritvaṃ cocyate ityāha ityetadityādi

व्यवस्थेति रसदोषसंसर्गप्रपञ्चसंक्षेपः

vyavastheti rasadoṣasaṃsargaprapañcasaṃkṣepaḥ

1.8

परस्परेणासंसृष्टानामिति पदं दोषाणामित्यनेनापि योज्यम् ।। ८ ।। ) संसर्गविकल्पविस्तरो ह्य् एषाम् अपरिसंख्येयो भवति विकल्पभेदापरिसंख्येयत्वात् ।। चसं-३,

paraspareṇāsaṃsṛṣṭānāmiti padaṃ doṣāṇāmityanenāpi yojyam || 8 || ) saṃsargavikalpavistaro hy eṣām aparisaṃkhyeyo bhavati vikalpabhedāparisaṃkhyeyatvāt || casaṃ-3,

आयुर्वेददीपिका ( रसदोषसंसर्गप्रपञ्चानभिधाने हेतुमाह संसर्गेत्यादि

āyurvedadīpikā ( rasadoṣasaṃsargaprapañcānabhidhāne hetumāha saṃsargetyādi

यस्मात् संसर्गभेदविस्तरो ऽपरिसंख्येयस् तस्मात् षट्त्वं त्रित्वं चोच्यते

yasmāt saṃsargabhedavistaro 'parisaṃkhyeyas tasmāt ṣaṭtvaṃ tritvaṃ cocyate

विकल्पभेदापरिसंख्येयत्वाद् इति संसर्गविकल्पस्य भेदो विजातीयप्रकारः तस्यापरिसंख्येयत्वात्

vikalpabhedāparisaṃkhyeyatvād iti saṃsargavikalpasya bhedo vijātīyaprakāraḥ tasyāparisaṃkhyeyatvāt

एतेन यथा रसानाम् अवान्तरव्यक्तिभेदे ऽपि मधुरत्वादिसामान्ययोगान् मधुरादिव्यपदेशेन षट्त्वमुच्यते तथा मधुराम्लमधुरलवणादिसंसर्गाणाम् अपि सत्यप्यवान्तरभेदे सामान्योपसंग्रहं कृत्वा त्रिषष्टित्वसंख्यानियमो भविष्यतीति निरस्यते यतो मधुराम्लादिसंसर्गे ऽपि विजातीयो मधुरतरमधुरतमादिभेदकृतो भेदो ऽपरिसंख्येयो भवति

etena yathā rasānām avāntaravyaktibhede 'pi madhuratvādisāmānyayogān madhurādivyapadeśena ṣaṭtvamucyate tathā madhurāmlamadhuralavaṇādisaṃsargāṇām api satyapyavāntarabhede sāmānyopasaṃgrahaṃ kṛtvā triṣaṣṭitvasaṃkhyāniyamo bhaviṣyatīti nirasyate yato madhurāmlādisaṃsarge 'pi vijātīyo madhurataramadhuratamādibhedakṛto bhedo 'parisaṃkhyeyo bhavati

1.9

वचनं हि रसास् तरतमाभ्यां तां संख्याम् अतिपतन्ति हि इति ।। ५ ।। ) तत्र खल्वनेकरसेषु द्रव्येष्वनेकदोषात्मकेषु च विकारेषु रसदोषप्रभावम् एकैकश्येनाभिसमीक्ष्य ततो द्रव्यविकारयोः प्रभावतत्त्वं व्यवस्येत् ।। चसं-३,

vacanaṃ hi rasās taratamābhyāṃ tāṃ saṃkhyām atipatanti hi iti || 5 || ) tatra khalvanekaraseṣu dravyeṣvanekadoṣātmakeṣu ca vikāreṣu rasadoṣaprabhāvam ekaikaśyenābhisamīkṣya tato dravyavikārayoḥ prabhāvatattvaṃ vyavasyet || casaṃ-3,

आयुर्वेददीपिका ( अथ कथं तर्हि संसृष्टानां रसानां दोषाणां च प्रभावो ज्ञेय इत्याह तत्र खल्वित्यादि

āyurvedadīpikā ( atha kathaṃ tarhi saṃsṛṣṭānāṃ rasānāṃ doṣāṇāṃ ca prabhāvo jñeya ityāha tatra khalvityādi

तत्र चानेकरसद्रव्यस्यानेकदोषविकारस्य च प्रत्येकरसदोषप्रभावमेलकेन प्रभावं कथयन् रससंसर्गदोषसंसर्गयोर् अपि तादृशमेव प्रभावं कथयति यतो रसदोषसंसर्गप्रभावाव् अत्र द्रव्यविकाराश्रयित्वाद् रसदोषयोर् द्रव्यविकारप्रभावत्वेनोच्येते

tatra cānekarasadravyasyānekadoṣavikārasya ca pratyekarasadoṣaprabhāvamelakena prabhāvaṃ kathayan rasasaṃsargadoṣasaṃsargayor api tādṛśameva prabhāvaṃ kathayati yato rasadoṣasaṃsargaprabhāvāv atra dravyavikārāśrayitvād rasadoṣayor dravyavikāraprabhāvatvenocyete

अनेन न्यायेन साक्षादनुक्तेऽपि एकरसद्रव्यैकदोषविकारयोर् अपि प्रभावो ऽसंसृष्टरसदोषप्रभावकथनाद् उक्त एव ज्ञेयः

anena nyāyena sākṣādanukte'pi ekarasadravyaikadoṣavikārayor api prabhāvo 'saṃsṛṣṭarasadoṣaprabhāvakathanād ukta eva jñeyaḥ

1.10

एकैकश्येनाभिसमीक्ष्येति प्रत्येकम् उक्तरसादिप्रभावेणानेकरसं द्रव्यम् अनेकदोषं च विकारं समुदितप्रभावम् अभिसमीक्ष्य ।। ४ ।। ) न त्व् एवं खलु सर्वत्र । न हि विकृतिविषमसमवेतानां नानात्मकानां परस्परेण चोपहतानामन्यैश्च विकल्पनैर् विकल्पितानाम् अवयवप्रभावानुमानेनैव समुदायप्रभावतत्त्वम् अध्यवसातुं शक्यम् ।। चसं-३,

ekaikaśyenābhisamīkṣyeti pratyekam uktarasādiprabhāveṇānekarasaṃ dravyam anekadoṣaṃ ca vikāraṃ samuditaprabhāvam abhisamīkṣya || 4 || ) na tv evaṃ khalu sarvatra | na hi vikṛtiviṣamasamavetānāṃ nānātmakānāṃ paraspareṇa copahatānāmanyaiśca vikalpanair vikalpitānām avayavaprabhāvānumānenaiva samudāyaprabhāvatattvam adhyavasātuṃ śakyam || casaṃ-3,

आयुर्वेददीपिका ( अयं च रसदोषप्रभावद्वारा द्रव्यविकारप्रभावनिश्चयो न सर्वत्र द्रव्ये विकारे चेत्याह न त्व् एवं खलु सर्वत्रेति

āyurvedadīpikā ( ayaṃ ca rasadoṣaprabhāvadvārā dravyavikāraprabhāvaniścayo na sarvatra dravye vikāre cetyāha na tv evaṃ khalu sarvatreti

अत्रैव हेतुम् आह न हीत्यादिनाध्यवसातुं शक्यमित्यन्तेन

atraiva hetum āha na hītyādinādhyavasātuṃ śakyamityantena

विकृतिविषमसमवेतानाम् इति विकृतिसमवेतानां तथा विषमसमवेतानां चेति विकृतिविषमसमवेतानाम्

vikṛtiviṣamasamavetānām iti vikṛtisamavetānāṃ tathā viṣamasamavetānāṃ ceti vikṛtiviṣamasamavetānām

समवेतानामिति मिलितानां रसानां दोषाणां च

samavetānāmiti militānāṃ rasānāṃ doṣāṇāṃ ca

तत्र रसस्य विकृतिसमवायो यथा मधुरे तण्डुलीयके मधुरो हि प्रकृत्या स्नेहवृष्यत्वादिकरः तण्डुलीयके तु विकृतिसमवेतत्वेन तन्न करोति

tatra rasasya vikṛtisamavāyo yathā madhure taṇḍulīyake madhuro hi prakṛtyā snehavṛṣyatvādikaraḥ taṇḍulīyake tu vikṛtisamavetatvena tanna karoti

विषमसमवेतास्तु तिले कषायकटुतिक्तमधुराः यदि हीमे रसाः समया मात्रया समवेताः स्युस्ततस्तिलोऽपि पित्तश्लेष्महरस्त्रिदोषहरो वा स्यात् पित्तकफकरस्त्वयं तेनात्र रसानां क्वचित् कर्तृत्वम् अकर्तृत्वं च क्वचिदिति वैषम्यम् उन्नीयते

viṣamasamavetāstu tile kaṣāyakaṭutiktamadhurāḥ yadi hīme rasāḥ samayā mātrayā samavetāḥ syustatastilo'pi pittaśleṣmaharastridoṣaharo vā syāt pittakaphakarastvayaṃ tenātra rasānāṃ kvacit kartṛtvam akartṛtvaṃ ca kvaciditi vaiṣamyam unnīyate

नानात्मकानामित्यादिहेतुत्रयं तु विकृतिसमवायविषमसमवाययोर् एवोपलम्भकम्

nānātmakānāmityādihetutrayaṃ tu vikṛtisamavāyaviṣamasamavāyayor evopalambhakam

तेन नानात्मकत्वाद् इत्यादिभिर् विकृतिसमवायविषमसमवायौ भवतः

tena nānātmakatvād ityādibhir vikṛtisamavāyaviṣamasamavāyau bhavataḥ

नानात्मकानामिति नानारूपहेतुजनितानां तेन हेतुभेदबलादेव रसदोषयोर् विकृतो विषमो वा मेलको भवतीत्यर्थः

nānātmakānāmiti nānārūpahetujanitānāṃ tena hetubhedabalādeva rasadoṣayor vikṛto viṣamo vā melako bhavatītyarthaḥ

किंवा नानात्मकानामिति नानाप्रमाणानाम्

kiṃvā nānātmakānāmiti nānāpramāṇānām

एवं च नानाप्रमाणत्वं विषमसमवाये हेतुः

evaṃ ca nānāpramāṇatvaṃ viṣamasamavāye hetuḥ

परस्परेण चोपहतानामिति अन्योन्यम् उपघातितगुणानाम्

paraspareṇa copahatānāmiti anyonyam upaghātitaguṇānām

परस्परगुणोपघातस्तु यद्यपि दोषाणां प्रायो नास्त्येव तथाप्यदृष्टवशात् क्वचिद् भवतीति ज्ञेयं रसानां तु प्रबलेनान्योपघातो भवत्येव

parasparaguṇopaghātastu yadyapi doṣāṇāṃ prāyo nāstyeva tathāpyadṛṣṭavaśāt kvacid bhavatīti jñeyaṃ rasānāṃ tu prabalenānyopaghāto bhavatyeva

अन्यैश्च विकल्पनैरिति अन्यैश्च भेदकैः तत्र रसस्य भेदकाः स्वरसकल्कादयः एकस्यैव हि द्रव्यस्य कल्पनाविशेषेण गुणान्तराणि भवन्ति

anyaiśca vikalpanairiti anyaiśca bhedakaiḥ tatra rasasya bhedakāḥ svarasakalkādayaḥ ekasyaiva hi dravyasya kalpanāviśeṣeṇa guṇāntarāṇi bhavanti

दोषस्य तु दूष्यान्तराण्येव गुणान्तरयोगाद्भेदकानि भवन्ति

doṣasya tu dūṣyāntarāṇyeva guṇāntarayogādbhedakāni bhavanti

यदुक्तं स एव कुपितो दोषः समुत्थानविशेषतः

yaduktaṃ sa eva kupito doṣaḥ samutthānaviśeṣataḥ

स्थानान्तरगतश्चैव विकारान् कुरुते बहून् इति

sthānāntaragataścaiva vikārān kurute bahūn iti

अस्मिन्व्याख्याने रसानां दोषाणां च य उत्कर्षापकर्षकृतो विषमसमवायः पृथगुच्यते स न युज्यते यतो विषमसमवाये ऽप्युत्कृष्टस्य रसस्य तथा दोषस्य चोत्कृष्टा गुणा अपकृष्टस्य चापकृष्टा गुणा भवन्तीति कृत्वावयवप्रभावान् अनुमानेनैव समुदायप्रभावानुमानं शक्यम्

asminvyākhyāne rasānāṃ doṣāṇāṃ ca ya utkarṣāpakarṣakṛto viṣamasamavāyaḥ pṛthagucyate sa na yujyate yato viṣamasamavāye 'pyutkṛṣṭasya rasasya tathā doṣasya cotkṛṣṭā guṇā apakṛṣṭasya cāpakṛṣṭā guṇā bhavantīti kṛtvāvayavaprabhāvān anumānenaiva samudāyaprabhāvānumānaṃ śakyam

अथोच्यते विषममेलके रसस्य दोषस्य च न त एव गुणा उत्कृष्टा अपकृष्टा वा भवन्ति किंतु गुणान्तरमेव भवति हन्त तर्हि विकृत एवायं समवायो विसदृशकार्यकारणत्वात्

athocyate viṣamamelake rasasya doṣasya ca na ta eva guṇā utkṛṣṭā apakṛṣṭā vā bhavanti kiṃtu guṇāntarameva bhavati hanta tarhi vikṛta evāyaṃ samavāyo visadṛśakāryakāraṇatvāt

तदेवं दूषणदर्शनाद् अन्यथा व्याख्यायते यद् द्विविधो मेलको भवति रसानां दोषाणां च प्रकृत्यनुगुणः प्रकृत्यननुगुणश्च तत्र यो मिलितानां प्राकृतगुणानुपमर्देन मेलको भवति स प्रकृतिसमसमवायशब्देनोच्यते यस्तु प्राकृतगुणोपमर्देन भवति स विकृतिविषमसमवायो ऽभिधीयते विकृत्या हेतुभूतया विषमः प्रकृत्यननुगुणः समवायो विकृतिविषमसमवाय इत्यर्थः

tadevaṃ dūṣaṇadarśanād anyathā vyākhyāyate yad dvividho melako bhavati rasānāṃ doṣāṇāṃ ca prakṛtyanuguṇaḥ prakṛtyananuguṇaśca tatra yo militānāṃ prākṛtaguṇānupamardena melako bhavati sa prakṛtisamasamavāyaśabdenocyate yastu prākṛtaguṇopamardena bhavati sa vikṛtiviṣamasamavāyo 'bhidhīyate vikṛtyā hetubhūtayā viṣamaḥ prakṛtyananuguṇaḥ samavāyo vikṛtiviṣamasamavāya ityarthaḥ

अत्रैव विकृतिविषमसमवाये नानात्मकत्वादिहेतुत्रयं यथाविवृतमेव योजनीयम्

atraiva vikṛtiviṣamasamavāye nānātmakatvādihetutrayaṃ yathāvivṛtameva yojanīyam

1.11

ये तु विकृतिविषमसमवायौ पृथग् एव कुर्वन्ति विषमसमवायस्य वैषम्यतारतम्येनातिबहुप्रपञ्चितत्वाद् विषमावयवगुणानुमानं दुःशकम् इति कृत्वा तदपि द्रव्यविकारप्रभावेणैव व्यपदिशन्ति ।। २२ ।। ) तथायुक्ते हि समुदये समुदायप्रभावतत्त्वमेवम् एवोपलभ्य ततो द्रव्यविकारप्रभावतत्त्वं व्यवस्येत् ।। चसं-३,

ye tu vikṛtiviṣamasamavāyau pṛthag eva kurvanti viṣamasamavāyasya vaiṣamyatāratamyenātibahuprapañcitatvād viṣamāvayavaguṇānumānaṃ duḥśakam iti kṛtvā tadapi dravyavikāraprabhāveṇaiva vyapadiśanti || 22 || ) tathāyukte hi samudaye samudāyaprabhāvatattvamevam evopalabhya tato dravyavikāraprabhāvatattvaṃ vyavasyet || casaṃ-3,

आयुर्वेददीपिका ( अथ कथं तर्हि विकृतिविषमसमवायप्रभावज्ञानम् इत्याह तथायुक्ते हीत्यादि

āyurvedadīpikā ( atha kathaṃ tarhi vikṛtiviṣamasamavāyaprabhāvajñānam ityāha tathāyukte hītyādi

तथायुक्ते समुदय इति विकृतिविषमसमवाये

tathāyukte samudaya iti vikṛtiviṣamasamavāye

समुदयप्रभावतत्त्वम् इति मेलकप्रभावतत्त्वम्

samudayaprabhāvatattvam iti melakaprabhāvatattvam

समधृते हि मधुसर्पिषि सूर्यावर्ताख्ये वा दोषसमुदये न संयुज्यमानमधुघृतगुणक्रमागतं मारकत्वं न च वातादिदोषप्रभावगतं सूर्यवृद्ध्या वर्धिष्णुत्वं सूर्यावर्तस्य किं तु संयोगमहिमकृतम् एवेत्यर्थः

samadhṛte hi madhusarpiṣi sūryāvartākhye vā doṣasamudaye na saṃyujyamānamadhughṛtaguṇakramāgataṃ mārakatvaṃ na ca vātādidoṣaprabhāvagataṃ sūryavṛddhyā vardhiṣṇutvaṃ sūryāvartasya kiṃ tu saṃyogamahimakṛtam evetyarthaḥ

यच्च गतिद्वयं दोषरसमेलकस्य तेन प्रकृतिसमसमवायरूपं संनिपातं ज्वरनिदाने दोषलिङ्गमेलकेनैवोक्तवान्

yacca gatidvayaṃ doṣarasamelakasya tena prakṛtisamasamavāyarūpaṃ saṃnipātaṃ jvaranidāne doṣaliṅgamelakenaivoktavān

यदुक्तं पृथगुक्तलक्षणसंसर्गाद् द्वांद्विकम् अन्यतमं सांनिपातिकं वा ज्वरं विद्याद् इति

yaduktaṃ pṛthaguktalakṣaṇasaṃsargād dvāṃdvikam anyatamaṃ sāṃnipātikaṃ vā jvaraṃ vidyād iti

यस्तु विकृतिविषमसमवेतस्त्रिदोषकृतो ज्वरस् तस्य चिकित्सिते क्षणे दाहः क्षणे शीतम् इत्यादिना लक्षणम् उक्तम्

yastu vikṛtiviṣamasamavetastridoṣakṛto jvaras tasya cikitsite kṣaṇe dāhaḥ kṣaṇe śītam ityādinā lakṣaṇam uktam

न हि श्यावरक्तकोठोत्पत्त्यादि तत्रोक्तं वातादिज्वरे क्वचिद् अस्ति

na hi śyāvaraktakoṭhotpattyādi tatroktaṃ vātādijvare kvacid asti

एवं रसेऽपि यत्राम्राते मधुरत्वं प्रकृतिसमसमवेतं तत्राम्रातं मधुरम् एतन्मात्रम् एवोक्तं तेन मधुरसामान्यगुणागतं तस्य वातपित्तहरत्वमपि लभ्यत एव

evaṃ rase'pi yatrāmrāte madhuratvaṃ prakṛtisamasamavetaṃ tatrāmrātaṃ madhuram etanmātram evoktaṃ tena madhurasāmānyaguṇāgataṃ tasya vātapittaharatvamapi labhyata eva

यत्र वार्ताके कटुतिक्तत्वेन वातकरत्वं प्राप्तमपि च विकृतिविषमसमवायात्तन्न भवति तत्राचार्येण वार्ताकं वातघ्नम् इत्युक्तम् एव

yatra vārtāke kaṭutiktatvena vātakaratvaṃ prāptamapi ca vikṛtiviṣamasamavāyāttanna bhavati tatrācāryeṇa vārtākaṃ vātaghnam ityuktam eva

एवमित्यादि तत्तदुदाहरणं शास्त्रप्रसृतम् अनुसरणीयम्

evamityādi tattadudāharaṇaṃ śāstraprasṛtam anusaraṇīyam

1.12

यत्तु प्रकृतिसमसमवायकृतरसदोषगुणद्वारा प्राप्तमपि द्रव्यगुणं विकारलक्षणं च ब्रूते तत् प्रकर्षार्थं स्पष्टार्थं चेति ज्ञेयम् ।। १२ ।। ) तस्माद् रसप्रभावतश् च द्रव्यप्रभावतश् च दोषप्रभावतश् च विकारप्रभावतश् च तत्त्वमुपदेक्ष्यामः ।। चसं-३,

yattu prakṛtisamasamavāyakṛtarasadoṣaguṇadvārā prāptamapi dravyaguṇaṃ vikāralakṣaṇaṃ ca brūte tat prakarṣārthaṃ spaṣṭārthaṃ ceti jñeyam || 12 || ) tasmād rasaprabhāvataś ca dravyaprabhāvataś ca doṣaprabhāvataś ca vikāraprabhāvataś ca tattvamupadekṣyāmaḥ || casaṃ-3,

आयुर्वेददीपिका ( उपसंहरति तस्माद् इत्यादि

āyurvedadīpikā ( upasaṃharati tasmād ityādi

तत्त्वमिति रसादिप्रभावतत्त्वम्

tattvamiti rasādiprabhāvatattvam

यत्तु पूर्वं तत्रादौ रसद्रव्यदोषविकारप्रभावान् उपदेक्ष्यामः इत्यनेन रसादिप्रभावव्याख्यानप्रतिज्ञानं कृतं तत्तु रसप्रभावानुमानेनैव द्रव्यप्रभावकथनात् तथा दोषप्रभावेण च विकारप्रभावकथनाच् चरितार्थं स्यात्

yattu pūrvaṃ tatrādau rasadravyadoṣavikāraprabhāvān upadekṣyāmaḥ ityanena rasādiprabhāvavyākhyānapratijñānaṃ kṛtaṃ tattu rasaprabhāvānumānenaiva dravyaprabhāvakathanāt tathā doṣaprabhāveṇa ca vikāraprabhāvakathanāc caritārthaṃ syāt

इह तु विकृतिविषमसमवायात्मके द्रव्ये विकारे वा रसदोषप्रभावानुमानेन न द्रव्यविकारप्रभावानुमानम् अस्तीति कृत्वा पृथक् पृथग्रसादिप्रभावतत्त्वाभिधानप्रतिज्ञानम् इति न पौनरुक्त्यम्

iha tu vikṛtiviṣamasamavāyātmake dravye vikāre vā rasadoṣaprabhāvānumānena na dravyavikāraprabhāvānumānam astīti kṛtvā pṛthak pṛthagrasādiprabhāvatattvābhidhānapratijñānam iti na paunaruktyam

इह द्रव्याणां वीर्यप्रभावविपाकप्रभावौ च द्रव्यप्रभावे रसप्रभावे वान्तर्भावनीयौ

iha dravyāṇāṃ vīryaprabhāvavipākaprabhāvau ca dravyaprabhāve rasaprabhāve vāntarbhāvanīyau

तत्र यौ रसानुगुणौ वीर्यविपाकप्रभावौ तौ रसे यौ तु रसक्रमोक्तवीर्यविपाकविपरीतौ वीर्यविपाकौ तौ द्रव्यप्रभावे बोद्धव्यौ

tatra yau rasānuguṇau vīryavipākaprabhāvau tau rase yau tu rasakramoktavīryavipākaviparītau vīryavipākau tau dravyaprabhāve boddhavyau

1.13

उपदेक्ष्याम इति निखिलेन तन्त्रेण रसादिप्रभावतत्त्वं पृथग् उपदेक्ष्याम इत्यर्थः रसादिप्रभावः प्रपञ्चेन निखिले तन्त्र एव वक्तव्यः ।। ७ ।। ) तत्रैष रसप्रभाव उपदिष्टो भवति । द्रव्यप्रभावं पुनर् उपदेक्ष्यामः । तैलसर्पिर्मधूनि वातपित्तश्लेष्मप्रशमनार्थानि द्रव्याणि भवन्ति ।। चसं-३,

upadekṣyāma iti nikhilena tantreṇa rasādiprabhāvatattvaṃ pṛthag upadekṣyāma ityarthaḥ rasādiprabhāvaḥ prapañcena nikhile tantra eva vaktavyaḥ || 7 || ) tatraiṣa rasaprabhāva upadiṣṭo bhavati | dravyaprabhāvaṃ punar upadekṣyāmaḥ | tailasarpirmadhūni vātapittaśleṣmapraśamanārthāni dravyāṇi bhavanti || casaṃ-3,

आयुर्वेददीपिका ( संक्षेपाभिधानमेतदेवेति दर्शयन्नाह तत्रैष इत्यादि

āyurvedadīpikā ( saṃkṣepābhidhānametadeveti darśayannāha tatraiṣa ityādi

एष इति रसाः षड् इत्यादिना तत्त्वमुपदेक्ष्यामः इत्यन्तेन ग्रन्थेनोक्त इत्यर्थः

eṣa iti rasāḥ ṣaḍ ityādinā tattvamupadekṣyāmaḥ ityantena granthenokta ityarthaḥ

उपदिष्टो भवतीति संक्षेपेण कथितो भवति

upadiṣṭo bhavatīti saṃkṣepeṇa kathito bhavati

अन्ये तु तत्रैष रसप्रभाव उद्दिष्टो भवति इति पठन्ति

anye tu tatraiṣa rasaprabhāva uddiṣṭo bhavati iti paṭhanti

अस्मिन् पक्षे द्रव्यदोषविकारप्रभावो ऽपि ऽत्र उद्दिष्टः सो ऽपि रसद्वारा तेन रसस्यैव प्रपञ्चाभिहितत्वात् तस्यैवाभिधानम् उपसंहरति न द्रव्यादीनामिति ज्ञेयम् द्रव्यप्रभावमित्यादौ पुनरिति सामान्येन द्रव्यप्रभावकथनात् पुनः शृङ्गग्राहिकया तैलादिद्रव्यप्रभावं कथयिष्याम इत्यर्थः

asmin pakṣe dravyadoṣavikāraprabhāvo 'pi 'tra uddiṣṭaḥ so 'pi rasadvārā tena rasasyaiva prapañcābhihitatvāt tasyaivābhidhānam upasaṃharati na dravyādīnāmiti jñeyam dravyaprabhāvamityādau punariti sāmānyena dravyaprabhāvakathanāt punaḥ śṛṅgagrāhikayā tailādidravyaprabhāvaṃ kathayiṣyāma ityarthaḥ

1.14

प्रशमनार्थानीति प्रशमनप्रयोजनानि ।। ६ ।। ) तत्र तैलं स्नेहौष्ण्यगौरवोपपन्नत्वाद् वातं जयति सततमभ्यस्यमानं वातो हि रौक्ष्यशैत्यलाघवोपपन्नो विरुद्धगुणो भवति विरुद्धगुणसंनिपाते हि भूयसाल्पम् अवजीयते तस्मात्तैलं वातं जयति सततम् अभ्यस्यमानम् । सर्पिः खल्वेवमेव पित्तं जयति माधुर्याच्छैत्यान्मन्दत्वाच्च पित्तं ह्य् अमधुरम् उष्णं तीक्ष्णं च । मधु च श्लेष्माणं जयति रौक्ष्यात् तैक्ष्ण्यात् कषायत्वाच् च श्लेष्मा हि स्निग्धो मन्दो मधुरश्च । यच् चान्यदपि किंचिद् द्रव्यमेवं वातपित्तकफेभ्यो गुणतो विपरीतं स्यात् तच् चैताञ्जयत्य् अभ्यस्यमानम् ।। चसं-३,

praśamanārthānīti praśamanaprayojanāni || 6 || ) tatra tailaṃ snehauṣṇyagauravopapannatvād vātaṃ jayati satatamabhyasyamānaṃ vāto hi raukṣyaśaityalāghavopapanno viruddhaguṇo bhavati viruddhaguṇasaṃnipāte hi bhūyasālpam avajīyate tasmāttailaṃ vātaṃ jayati satatam abhyasyamānam | sarpiḥ khalvevameva pittaṃ jayati mādhuryācchaityānmandatvācca pittaṃ hy amadhuram uṣṇaṃ tīkṣṇaṃ ca | madhu ca śleṣmāṇaṃ jayati raukṣyāt taikṣṇyāt kaṣāyatvāc ca śleṣmā hi snigdho mando madhuraśca | yac cānyadapi kiṃcid dravyamevaṃ vātapittakaphebhyo guṇato viparītaṃ syāt tac caitāñjayaty abhyasyamānam || casaṃ-3,

आयुर्वेददीपिका ( सततम् अभ्यस्यमानमिति अविच्छेदेनोपयुज्यमानम्

āyurvedadīpikā ( satatam abhyasyamānamiti avicchedenopayujyamānam

विरुद्धगुण इति तैलगुणेभ्यो विपरीतगुणः

viruddhaguṇa iti tailaguṇebhyo viparītaguṇaḥ

विरुद्धगुणसंनिपाते इति विरुद्धगुणयोर् मेलके

viruddhaguṇasaṃnipāte iti viruddhaguṇayor melake

ननु विरुद्धगुणयोर् मध्ये भूयसाल्पं जीयते तत् कथं तैलं वातं जयति न ह्य् अस्य वातं प्रति भूयस्त्वं युक्तमित्याह सततम् अभ्यस्यमानम् इति

nanu viruddhaguṇayor madhye bhūyasālpaṃ jīyate tat kathaṃ tailaṃ vātaṃ jayati na hy asya vātaṃ prati bhūyastvaṃ yuktamityāha satatam abhyasyamānam iti

सततोपयोगेन हि तैलं वाताद् अधिकं भवति तेन वातं जयतीत्यर्थः

satatopayogena hi tailaṃ vātād adhikaṃ bhavati tena vātaṃ jayatītyarthaḥ

सर्पिः खल्वेवमेवेति सर्पिरपि सततम् अभ्यस्यमानम् इत्यर्थः

sarpiḥ khalvevameveti sarpirapi satatam abhyasyamānam ityarthaḥ

अमधुरमिति रौक्ष्यलाघवावृष्यत्वादिना मधुरविपरीतं कटुरसम् इत्यर्थः

amadhuramiti raukṣyalāghavāvṛṣyatvādinā madhuraviparītaṃ kaṭurasam ityarthaḥ

इह च प्रभावशब्देन सामान्येन द्रव्यशक्तिर् उच्यते नाचिन्त्यशक्तिः तेन तैलादीनां स्नेहौष्ण्यादिगुणादपि वातादिशमनं द्रव्यप्रभावादेव भवति

iha ca prabhāvaśabdena sāmānyena dravyaśaktir ucyate nācintyaśaktiḥ tena tailādīnāṃ snehauṣṇyādiguṇādapi vātādiśamanaṃ dravyaprabhāvādeva bhavati

सर्पिषि च यद्यपि मधुरो रसः पित्तप्रशमे व्याप्रियते तथापि माधुर्यशैत्यमन्दत्वैः पित्तशमनं सर्पिःकार्यमेव तेन द्रव्यप्रभाव एव वाच्यः

sarpiṣi ca yadyapi madhuro rasaḥ pittapraśame vyāpriyate tathāpi mādhuryaśaityamandatvaiḥ pittaśamanaṃ sarpiḥkāryameva tena dravyaprabhāva eva vācyaḥ

यदा तु रसद्वारा कार्यं द्रव्यस्य चिन्त्यते तदा रसप्रभाव इति व्यपदेशो भवति

yadā tu rasadvārā kāryaṃ dravyasya cintyate tadā rasaprabhāva iti vyapadeśo bhavati

एवं कषायानुरसे मधुनि च समाधानं वाच्यम्

evaṃ kaṣāyānurase madhuni ca samādhānaṃ vācyam

अन्ये तु ब्रुवते यत्तैलादीनां वातादिशमनत्वं प्रत्यचिन्त्य एव प्रभावो ऽयमुच्यते तत्र च तैलवातयोर् विरुद्धगुणयोर् मेलके तैलमेव वातं जयति न तु वातस् तैलम् इति तैलस्याचिन्त्यप्रभावः एवं सर्पिर्मधुनोर् अपि पित्तश्लेष्महरणे प्रभावाज्ज्ञेये

anye tu bruvate yattailādīnāṃ vātādiśamanatvaṃ pratyacintya eva prabhāvo 'yamucyate tatra ca tailavātayor viruddhaguṇayor melake tailameva vātaṃ jayati na tu vātas tailam iti tailasyācintyaprabhāvaḥ evaṃ sarpirmadhunor api pittaśleṣmaharaṇe prabhāvājjñeye

1.15

एतच्चान्ये नेच्छन्ति यतस् तैलादीनां सततम् अभ्यस्यमानमिति पदेनाधिक्यमेव वातादिजयकारणमुक्तं तथा यच्चान्यद् अपि किंचिद् द्रव्यम् इत्यादिग्रन्थेन द्रव्याचिन्त्यप्रभावं परित्यज्य सामान्येन गुणवैपरीत्यम् एवाभ्यासाद् वातादिजयहेतुर् उच्यते ।। १३ ।। ) अथ खलु त्रीणि द्रव्याणि नात्युपयुञ्जीताधिकम् अन्येभ्यो द्रव्येभ्यः तद्यथापिप्पली क्षारः लवणमिति ।। चसं-३,

etaccānye necchanti yatas tailādīnāṃ satatam abhyasyamānamiti padenādhikyameva vātādijayakāraṇamuktaṃ tathā yaccānyad api kiṃcid dravyam ityādigranthena dravyācintyaprabhāvaṃ parityajya sāmānyena guṇavaiparītyam evābhyāsād vātādijayahetur ucyate || 13 || ) atha khalu trīṇi dravyāṇi nātyupayuñjītādhikam anyebhyo dravyebhyaḥ tadyathāpippalī kṣāraḥ lavaṇamiti || casaṃ-3,

आयुर्वेददीपिका ( अभ्यस्यद्रव्यं प्रभावोदाहरणार्थम् अभिधायानभ्यस्यान् आह अथेत्यादि

āyurvedadīpikā ( abhyasyadravyaṃ prabhāvodāharaṇārtham abhidhāyānabhyasyān āha athetyādi

1.16

अधिकमन्येभ्य इति वचनादन्यदपि चित्रकभल्लातकाद्येवंजातीयं नात्युपयोक्तव्यं पिप्पल्यादिद्रव्यं त्व् अन्येभ्यो ऽप्यधिकम् अत्युपयोगे वर्जनीयमिति दर्शयति ।। २ ।। ) पिप्पल्यो हि कटुकाः सत्यो मधुरविपाका गुर्व्यो नात्यर्थं स्निग्धोष्णाः प्रक्लेदिन्यो भेषजाभिमताश् च ताः सद्यः शुभाशुभकारिण्यो भवन्ति आपातभद्राः प्रयोगसमसाद्गुण्यात् दोषसंचयानुबन्धाः सततम् उपयुज्यमाना हि गुरुप्रक्लेदित्वाच्छ्लेष्माणम् उत्क्लेशयन्ति औष्ण्यात् पित्तं न च वातप्रशमनायोपकल्पन्ते ऽल्पस्नेहोष्णभावात् योगवाहिन्यस्तु खलु भवन्ति तस्मात्पिप्पलीर् नात्युपयुञ्जीत ।। चसं-३,

adhikamanyebhya iti vacanādanyadapi citrakabhallātakādyevaṃjātīyaṃ nātyupayoktavyaṃ pippalyādidravyaṃ tv anyebhyo 'pyadhikam atyupayoge varjanīyamiti darśayati || 2 || ) pippalyo hi kaṭukāḥ satyo madhuravipākā gurvyo nātyarthaṃ snigdhoṣṇāḥ prakledinyo bheṣajābhimatāś ca tāḥ sadyaḥ śubhāśubhakāriṇyo bhavanti āpātabhadrāḥ prayogasamasādguṇyāt doṣasaṃcayānubandhāḥ satatam upayujyamānā hi guruprakleditvācchleṣmāṇam utkleśayanti auṣṇyāt pittaṃ na ca vātapraśamanāyopakalpante 'lpasnehoṣṇabhāvāt yogavāhinyastu khalu bhavanti tasmātpippalīr nātyupayuñjīta || casaṃ-3,

आयुर्वेददीपिका ( कटुकाः सत्यो मधुरविपाकाः इत्यादि पिप्पलीगुणकथनम् अनभ्यासप्रयोगे दोषवैपरीत्येन दोषप्रशमनोपदर्शनार्थं तथा अत्यभ्यासे गुरुप्रक्लेदित्वाच्छ्लेष्माणम् उत्क्लेशयन्ति इत्यादिग्रन्थवक्तव्यदोषकरणयोग्यतोपदर्शनार्थं च

āyurvedadīpikā ( kaṭukāḥ satyo madhuravipākāḥ ityādi pippalīguṇakathanam anabhyāsaprayoge doṣavaiparītyena doṣapraśamanopadarśanārthaṃ tathā atyabhyāse guruprakleditvācchleṣmāṇam utkleśayanti ityādigranthavaktavyadoṣakaraṇayogyatopadarśanārthaṃ ca

भेषजाभिमताश्च सद्य इति छेदः

bheṣajābhimatāśca sadya iti chedaḥ

सद्य इति अनभ्यासे

sadya iti anabhyāse

शुभाशुभकारिण्यो भवन्तीति सद्यः शुभकारिण्यः अत्यभ्यासप्रयोगे त्व् अशुभकारिण्यः

śubhāśubhakāriṇyo bhavantīti sadyaḥ śubhakāriṇyaḥ atyabhyāsaprayoge tv aśubhakāriṇyaḥ

एतदेव शुभाशुभकारित्वं दर्शयत्य् आपातभद्रा इत्यादिना

etadeva śubhāśubhakāritvaṃ darśayaty āpātabhadrā ityādinā

प्रयोगसमसाद्गुण्याद् इति समस्य प्रयोगस्य सद्गुणत्वात् समे ऽल्पकाले अल्पमात्रे च पिप्पल्यादिप्रयोगे सद्गुणा भवन्तीत्यर्थः

prayogasamasādguṇyād iti samasya prayogasya sadguṇatvāt same 'lpakāle alpamātre ca pippalyādiprayoge sadguṇā bhavantītyarthaḥ

दोषसंचयानुबन्धो ऽत्युपयोगो यासां ता दोषसंचयानुबन्धाः

doṣasaṃcayānubandho 'tyupayogo yāsāṃ tā doṣasaṃcayānubandhāḥ

एतदेव दोषसंचयानुबन्धत्वं विवृणोति सततम् इत्यादि

etadeva doṣasaṃcayānubandhatvaṃ vivṛṇoti satatam ityādi

पिप्पलीधर्मकथनप्रस्तावाद् गुणान्तरम् आह योगवाहिन्यस् त्व् इत्यादि

pippalīdharmakathanaprastāvād guṇāntaram āha yogavāhinyas tv ityādi

योगवाहित्वेन कटुकानामपि पिप्पलीनां वृष्यप्रयोगेषु योगः तथा ज्वरगुल्मकुष्ठहरादिप्रयोगेषु ज्वरादीन् हन्ति पिप्पली

yogavāhitvena kaṭukānāmapi pippalīnāṃ vṛṣyaprayogeṣu yogaḥ tathā jvaragulmakuṣṭhaharādiprayogeṣu jvarādīn hanti pippalī

अयं च पिप्पल्यतियोगनिषेधोऽपवादं परित्यज्य ज्ञेयः

ayaṃ ca pippalyatiyoganiṣedho'pavādaṃ parityajya jñeyaḥ

तेन पिप्पलीरसायनप्रयोगस् तथा गुल्मादिषु च पिप्पलीवर्धमानकप्रयोगो न विरोधम् आवहति

tena pippalīrasāyanaprayogas tathā gulmādiṣu ca pippalīvardhamānakaprayogo na virodham āvahati

1.17

उक्ते हि विषये यथोक्तविधानेन निर्दोषा एव पिप्पल्य इति ऋषिवचनाद् उन्नीयते । अन्ये तु अन्नसंस्करणे पिप्पल्यादीनाम् अतिप्रयोगो न तु स्वातन्त्र्येणेति ब्रुवते । सततमुपयुज्यमाना इति अतिमात्रत्वेन तथा सततप्रयोगेण चेति ज्ञेयम् ।। १३ ।। ) क्षारः पुनर् औष्ण्यतैक्ष्ण्यलाघवोपपन्नः क्लेदयत्यादौ पश्चाद्विशोषयति स पचनदहनभेदनार्थम् उपयुज्यते सो ऽतिप्रयुज्यमानः केशाक्षिहृदयपुंस्त्वोपघातकरः संपद्यते । ये ह्य् एनं ग्रामनगरनिगमजनपदाः सततम् उपयुञ्जते त आन्ध्यषाण्ढ्यखालित्यपालित्यभाजो हृदयापकर्तिनश्च भवन्ति तद्यथा प्राच्याश् चीनाश्च तस्मात्क्षारं नात्युपयुञ्जीत ।। चसं-३,

ukte hi viṣaye yathoktavidhānena nirdoṣā eva pippalya iti ṛṣivacanād unnīyate | anye tu annasaṃskaraṇe pippalyādīnām atiprayogo na tu svātantryeṇeti bruvate | satatamupayujyamānā iti atimātratvena tathā satataprayogeṇa ceti jñeyam || 13 || ) kṣāraḥ punar auṣṇyataikṣṇyalāghavopapannaḥ kledayatyādau paścādviśoṣayati sa pacanadahanabhedanārtham upayujyate so 'tiprayujyamānaḥ keśākṣihṛdayapuṃstvopaghātakaraḥ saṃpadyate | ye hy enaṃ grāmanagaranigamajanapadāḥ satatam upayuñjate ta āndhyaṣāṇḍhyakhālityapālityabhājo hṛdayāpakartinaśca bhavanti tadyathā prācyāś cīnāśca tasmātkṣāraṃ nātyupayuñjīta || casaṃ-3,

1.18

आयुर्वेददीपिका ( हृदयापकर्तिन इति हृदयपरिकर्तनरूपवेदनायुक्ताः ।। १ ।। ) लवणं पुनरौष्ण्यतैक्ष्ण्योपपन्नम् अनतिगुरु अनतिस्निग्धम् उपक्लेदि विस्रंसनसमर्थम् अन्नद्रव्यरुचिकरम् आपातभद्रं प्रयोगसमसाद्गुण्यात् दोषसंचयानुबन्धं तद् रोचनपाचनोपक्लेदनविस्रंसनार्थम् उपयुज्यते । तद् अत्यर्थम् उपयुज्यमानं ग्लानिशैथिल्यदौर्बल्याभिनिर्वृत्तिकरं शरीरस्य भवति । ये ह्य् एनद् ग्रामनगरनिगमजनपदाः सततमुपयुञ्जते ते भूयिष्ठं ग्लास्नवः शिथिलमांसशोणिता अपरिक्लेशसहाश् च भवन्ति । तद्यथा वाह्लीकसौराष्ट्रिकसैन्धवसौवीरकाः ते हि पयसापि सह लवणम् अश्नन्ति । ये ऽपीह भूमेर् अत्यूषरा देशास्तेष्वोषधिवीरुद्वनस्पतिवानस्पत्या न जायन्तेऽल्पतेजसो वा भवन्ति लवणोपहतत्वात् । तस्माल्लवणं नात्युपयुञ्जीत । ये ह्य् अतिलवणसात्म्याः पुरुषास्तेषामपि खालित्यपालित्यानि वलयश्चाकाले भवन्ति ।। चसं-३,

āyurvedadīpikā ( hṛdayāpakartina iti hṛdayaparikartanarūpavedanāyuktāḥ || 1 || ) lavaṇaṃ punarauṣṇyataikṣṇyopapannam anatiguru anatisnigdham upakledi visraṃsanasamartham annadravyarucikaram āpātabhadraṃ prayogasamasādguṇyāt doṣasaṃcayānubandhaṃ tad rocanapācanopakledanavisraṃsanārtham upayujyate | tad atyartham upayujyamānaṃ glāniśaithilyadaurbalyābhinirvṛttikaraṃ śarīrasya bhavati | ye hy enad grāmanagaranigamajanapadāḥ satatamupayuñjate te bhūyiṣṭhaṃ glāsnavaḥ śithilamāṃsaśoṇitā aparikleśasahāś ca bhavanti | tadyathā vāhlīkasaurāṣṭrikasaindhavasauvīrakāḥ te hi payasāpi saha lavaṇam aśnanti | ye 'pīha bhūmer atyūṣarā deśāsteṣvoṣadhivīrudvanaspativānaspatyā na jāyante'lpatejaso vā bhavanti lavaṇopahatatvāt | tasmāllavaṇaṃ nātyupayuñjīta | ye hy atilavaṇasātmyāḥ puruṣāsteṣāmapi khālityapālityāni valayaścākāle bhavanti || casaṃ-3,

आयुर्वेददीपिका ( ग्लानिः मांसापचयो हर्षक्षयो वा

āyurvedadīpikā ( glāniḥ māṃsāpacayo harṣakṣayo vā

न केवलं लवणातियोगः शरीरोपघातकरः किंतु भूमेर् अप्युपघातकर इत्याह ये ऽपीहेत्यादि

na kevalaṃ lavaṇātiyogaḥ śarīropaghātakaraḥ kiṃtu bhūmer apyupaghātakara ityāha ye 'pīhetyādi

ऊषरा इति लवणप्रधानाः

ūṣarā iti lavaṇapradhānāḥ

लवणं नात्युपयुञ्जीतेति नातिमात्रं लवणं सततम् उपयुञ्जीत अन्नद्रव्यसंस्कारकं तु स्तोकमात्रम् अभ्यासेनाप्युपयोजनीयम् एव

lavaṇaṃ nātyupayuñjīteti nātimātraṃ lavaṇaṃ satatam upayuñjīta annadravyasaṃskārakaṃ tu stokamātram abhyāsenāpyupayojanīyam eva

वाह्लीकादिव्यतिरिक्ते ऽपि देशे ये ऽतिलवणम् अश्नन्ति तेषामपि दोषानाह ये हीत्यादि

vāhlīkādivyatirikte 'pi deśe ye 'tilavaṇam aśnanti teṣāmapi doṣānāha ye hītyādi

1.19

एतेन चान्यत्रापि देशे ऽतिमात्रलवणसात्म्यानां लवणात्युपयोगकृत एव शैथिल्यादिदोष उन्नीयते न देशस्वभावकृतः ।। ६ ।। ) तस्मात्तेषां तत्सात्म्यतः क्रमेणापगमनं श्रेयः । सात्म्यमपि हि क्रमेणोपनिवर्त्यमानम् अदोषम् अल्पदोषं वा भवति ।। चसं-३,

etena cānyatrāpi deśe 'timātralavaṇasātmyānāṃ lavaṇātyupayogakṛta eva śaithilyādidoṣa unnīyate na deśasvabhāvakṛtaḥ || 6 || ) tasmātteṣāṃ tatsātmyataḥ krameṇāpagamanaṃ śreyaḥ | sātmyamapi hi krameṇopanivartyamānam adoṣam alpadoṣaṃ vā bhavati || casaṃ-3,

आयुर्वेददीपिका ( तेषामिति अतिक्षारलवणसात्म्यानाम्

āyurvedadīpikā ( teṣāmiti atikṣāralavaṇasātmyānām

तत्सात्म्यत इति अतिमात्रक्षाराद् अतिमात्रलवणाच् च सात्म्यात्

tatsātmyata iti atimātrakṣārād atimātralavaṇāc ca sātmyāt

क्रमेणेति न वेगान् धारणीयोक्तसात्म्यपरित्यागक्रमेण

krameṇeti na vegān dhāraṇīyoktasātmyaparityāgakrameṇa

इह च सात्म्यशब्देनौकसात्म्यम् अभिप्रेतम्

iha ca sātmyaśabdenaukasātmyam abhipretam

1.20

अल्पदोषम् अदोषं वेति पक्षद्वये ऽत्यर्थसात्म्यम् अल्पदोषं भवति अन्यत्त्वदोषम् इति व्यवस्था ।। ५ ।। ) सात्म्यं नाम तद् यद् आत्मन्युपशेते सात्म्यार्थो ह्य् उपशयार्थः । तत्त्रिविधं प्रवरावरमध्यविभागेन सप्तविधं तु रसैकैकत्वेन सर्वरसोपयोगाच्च । तत्र सर्वरसं प्रवरम् अवरमेकरसं मध्यं तु प्रवरावरमध्यस्थम् । तत्रावरमध्याभ्यां सात्म्याभ्यां क्रमेणैव प्रवरम् उपपादयेत् सात्म्यम् । सर्वरसमपि च सात्म्यम् उपपन्नः प्रकृत्याद्युपयोक्त्रष्टमानि सर्वाण्याहारविधिविशेषायतनान्यभिसमीक्ष्य हितम् एवानुरुध्येत ।। चसं-३,

alpadoṣam adoṣaṃ veti pakṣadvaye 'tyarthasātmyam alpadoṣaṃ bhavati anyattvadoṣam iti vyavasthā || 5 || ) sātmyaṃ nāma tad yad ātmanyupaśete sātmyārtho hy upaśayārthaḥ | tattrividhaṃ pravarāvaramadhyavibhāgena saptavidhaṃ tu rasaikaikatvena sarvarasopayogācca | tatra sarvarasaṃ pravaram avaramekarasaṃ madhyaṃ tu pravarāvaramadhyastham | tatrāvaramadhyābhyāṃ sātmyābhyāṃ krameṇaiva pravaram upapādayet sātmyam | sarvarasamapi ca sātmyam upapannaḥ prakṛtyādyupayoktraṣṭamāni sarvāṇyāhāravidhiviśeṣāyatanānyabhisamīkṣya hitam evānurudhyeta || casaṃ-3,

आयुर्वेददीपिका ( सात्म्यं नामेति ओकसात्म्यं नामेत्यर्थः

āyurvedadīpikā ( sātmyaṃ nāmeti okasātmyaṃ nāmetyarthaḥ

ओकादिति अभ्यासात्

okāditi abhyāsāt

उपशयार्थ इति उपशयशब्दाभिधेय इत्यर्थः

upaśayārtha iti upaśayaśabdābhidheya ityarthaḥ

तदिति ओकसात्म्यम्

taditi okasātmyam

त्रिविधमिति प्रवरावरमध्यभेदेन

trividhamiti pravarāvaramadhyabhedena

सप्तविधं तु एकैकरसेन षट् संसृष्टरसोपयोगाच्चैकम् एवं सप्तविधम्

saptavidhaṃ tu ekaikarasena ṣaṭ saṃsṛṣṭarasopayogāccaikam evaṃ saptavidham

संसृष्टशब्देन द्विरसादयः षड्रसपर्यन्ता गृह्यन्ते

saṃsṛṣṭaśabdena dvirasādayaḥ ṣaḍrasaparyantā gṛhyante

प्रवरावरमध्यस्थम् इति द्विरसादिपञ्चरसपर्यन्तम्

pravarāvaramadhyastham iti dvirasādipañcarasaparyantam

अवरमध्यमाभ्यां लक्षितः पुरुषः

avaramadhyamābhyāṃ lakṣitaḥ puruṣaḥ

प्रवरमिति सर्वरसम्

pravaramiti sarvarasam

सात्म्यमुपपादयेत् अभ्यसेद् इत्यर्थः

sātmyamupapādayet abhyased ityarthaḥ

क्रमेणेति यथोक्ताभ्यासक्रमेण

krameṇeti yathoktābhyāsakrameṇa

उपपादितसर्वरससात्म्येनापि चाहारः प्रशस्तप्रकृत्यादिसम्पन्न एव कर्तव्य इत्याह सर्वरसम् इत्यादि

upapāditasarvarasasātmyenāpi cāhāraḥ praśastaprakṛtyādisampanna eva kartavya ityāha sarvarasam ityādi

अभिसमीक्ष्येति हिताहितत्वेन विचार्य

abhisamīkṣyeti hitāhitatvena vicārya

चरकसंहिता, विमानस्थान, १ (रसविमान) (cont. 2)

1.21

हितमेवेति पदेन यदेव प्रकृत्यादिना हितं तद् एवानुरुध्येत सेवेतेत्यर्थः ।। १५ ।। ) तत्र खल्विमान्यष्टाव् आहारविधिविशेषायतनानि भवन्ति तद्यथा प्रकृतिकरणसंयोगराशिदेशकालोपयोगसंस्थोपयोक्त्रष्टमानि भवन्ति ।। चसं-३,

hitameveti padena yadeva prakṛtyādinā hitaṃ tad evānurudhyeta sevetetyarthaḥ || 15 || ) tatra khalvimānyaṣṭāv āhāravidhiviśeṣāyatanāni bhavanti tadyathā prakṛtikaraṇasaṃyogarāśideśakālopayogasaṃsthopayoktraṣṭamāni bhavanti || casaṃ-3,

आयुर्वेददीपिका ( आहारस्य विधिः प्रकारो विधानं वा इत्याहारविधिः तस्य विशेषो हितत्वमहितत्वं च तस्यायतनानि हेतून् इत्य् आहारविधिविशेषायतनानि

āyurvedadīpikā ( āhārasya vidhiḥ prakāro vidhānaṃ vā ityāhāravidhiḥ tasya viśeṣo hitatvamahitatvaṃ ca tasyāyatanāni hetūn ity āhāravidhiviśeṣāyatanāni

आहारप्रकारस्य हितत्वमहितत्वं च प्रकृत्यादिहेतुकम् इत्यर्थः

āhāraprakārasya hitatvamahitatvaṃ ca prakṛtyādihetukam ityarthaḥ

उपयोक्ता अष्टमो येषां तान्युपयोक्त्रष्टमानि ।। ३ ।। ) तत्र प्रकृतिर् उच्यते स्वभावो यः स पुनराहारौषधद्रव्याणां स्वाभाविको गुर्वादिगुणयोगः तद्यथा मषमुद्गयोः शूकरैणयोश्च । आयुर्वेददीपिका ( उक्तानि प्रकृत्यादिना विभजते तत्रेत्यादिना

upayoktā aṣṭamo yeṣāṃ tānyupayoktraṣṭamāni || 3 || ) tatra prakṛtir ucyate svabhāvo yaḥ sa punarāhārauṣadhadravyāṇāṃ svābhāviko gurvādiguṇayogaḥ tadyathā maṣamudgayoḥ śūkaraiṇayośca | āyurvedadīpikā ( uktāni prakṛtyādinā vibhajate tatretyādinā

स्वाभाविक इति संस्काराद्यकृतः

svābhāvika iti saṃskārādyakṛtaḥ

माषमुद्गयोर् इति प्रकृत्या माषे गुरुत्वं मुद्गे च लघुत्वं शूकरे गुरुत्वम् एणे च लघुत्वम् ।। ३ ।। ) करणं पुनः स्वाभाविकानां द्रव्याणाम् अभिसंस्कारः । संस्कारो हि गुणान्तराधानम् उच्यते । ते गुणास् तोयाग्निसंनिकर्षशौचमन्थनदेशकालवासनभावनादिभिः कालप्रकर्षभाजनादिभिश् चाधीयन्ते । आयुर्वेददीपिका ( द्रव्याणाम् इति वक्तव्ये स्वाभाविकानाम् इति यत् करोति तेनोत्पत्तिकाले जनकभूतैः स्वगुणारोपणं संस्कारस्तूत्पन्नस्यैव तोयादिना गुणान्तराधानमिति दर्शयति

māṣamudgayor iti prakṛtyā māṣe gurutvaṃ mudge ca laghutvaṃ śūkare gurutvam eṇe ca laghutvam || 3 || ) karaṇaṃ punaḥ svābhāvikānāṃ dravyāṇām abhisaṃskāraḥ | saṃskāro hi guṇāntarādhānam ucyate | te guṇās toyāgnisaṃnikarṣaśaucamanthanadeśakālavāsanabhāvanādibhiḥ kālaprakarṣabhājanādibhiś cādhīyante | āyurvedadīpikā ( dravyāṇām iti vaktavye svābhāvikānām iti yat karoti tenotpattikāle janakabhūtaiḥ svaguṇāropaṇaṃ saṃskārastūtpannasyaiva toyādinā guṇāntarādhānamiti darśayati

तच्च प्राकृतगुणोपमर्देनैव क्रियते यथा तोयाग्निसंनिकर्षशौचैस् तण्डुलस्थं गौरवम् उपहत्य लाघवम् अन्ने क्रियते

tacca prākṛtaguṇopamardenaiva kriyate yathā toyāgnisaṃnikarṣaśaucais taṇḍulasthaṃ gauravam upahatya lāghavam anne kriyate

यदुक्तं सुधौतः प्रस्रुतः स्विन्नः संतप्तश् चौदनो लघुः

yaduktaṃ sudhautaḥ prasrutaḥ svinnaḥ saṃtaptaś caudano laghuḥ

तथा रक्तशाल्यादेर्लघोर् अप्यग्निसंयोगादिना लाघवं वर्धते

tathā raktaśālyāderlaghor apyagnisaṃyogādinā lāghavaṃ vardhate

मन्थनाद्गुणाधानं यथा शोथकृद् दधि शोथघ्नं सस्नेहमपि मन्थनात् इति

manthanādguṇādhānaṃ yathā śothakṛd dadhi śothaghnaṃ sasnehamapi manthanāt iti

देशेन यथा भस्मराशेर् अधः स्थापयेत् इत्यादौ

deśena yathā bhasmarāśer adhaḥ sthāpayet ityādau

वासनेन गुणाधानं यथापाम् उत्पलादिवासनेन सुगन्धानुकरणम्

vāsanena guṇādhānaṃ yathāpām utpalādivāsanena sugandhānukaraṇam

भावनया च स्वरसादिकृतया स्थितस्यैवामलकादेर् गुणस्योत्कर्षो भवति

bhāvanayā ca svarasādikṛtayā sthitasyaivāmalakāder guṇasyotkarṣo bhavati

कालप्रकर्षाद्यथा पक्षाज्जातरसं पिबेद् इत्यादि

kālaprakarṣādyathā pakṣājjātarasaṃ pibed ityādi

भाजनेन यथा त्रैफलेनायसीं पात्रीं कल्केनालेपयेत् इत्यादौ

bhājanena yathā traiphalenāyasīṃ pātrīṃ kalkenālepayet ityādau

आदिग्रहणात् पेषणाभिमन्त्रणादि गृह्यते

ādigrahaṇāt peṣaṇābhimantraṇādi gṛhyate

ननु संस्काराधेयेन गुणेन कथं स्वाभाविकगुणनाशः क्रियते यतः स्वभावो निष्प्रतिक्रियः इत्युक्तं यदि हि संस्कारेण स्वाभाविकगुरुत्वं प्रतिक्रियते तदा स्वभावो निष्प्रतिक्रियः इति कथं ब्रूमः स्वभावो निष्प्रतिक्रियः इति स्वभावो भावानाम् उत्पत्तौ नान्यथा क्रियते

nanu saṃskārādheyena guṇena kathaṃ svābhāvikaguṇanāśaḥ kriyate yataḥ svabhāvo niṣpratikriyaḥ ityuktaṃ yadi hi saṃskāreṇa svābhāvikagurutvaṃ pratikriyate tadā svabhāvo niṣpratikriyaḥ iti kathaṃ brūmaḥ svabhāvo niṣpratikriyaḥ iti svabhāvo bhāvānām utpattau nānyathā kriyate

तेन जातिप्रतिबद्धं माषादीनां गुरुत्वं न तज्जातौ स्फोटयितुं पार्यते संस्कारेण तु तदन्यथाकरणमनुमतमेव दृष्टत्वात्

tena jātipratibaddhaṃ māṣādīnāṃ gurutvaṃ na tajjātau sphoṭayituṃ pāryate saṃskāreṇa tu tadanyathākaraṇamanumatameva dṛṣṭatvāt

कश्चित् तु गुणो द्रव्याणां संस्कारादिनापि नान्यथा क्रियते यथा वह्नेर् औष्ण्यं वायोश्चलत्वं तैलस्य स्नेह इत्यादि

kaścit tu guṇo dravyāṇāṃ saṃskārādināpi nānyathā kriyate yathā vahner auṣṇyaṃ vāyoścalatvaṃ tailasya sneha ityādi

एते हि यावद्द्रव्यभाविन एव गुणाः

ete hi yāvaddravyabhāvina eva guṇāḥ

गौरवादयस्तु पुराणधान्यादिष्वप्यपगमदर्शनान् न यावद्द्रव्यभाविनः

gauravādayastu purāṇadhānyādiṣvapyapagamadarśanān na yāvaddravyabhāvinaḥ

उक्तं हि गुणो द्रव्यविनाशाद् वा विनाशम् उपगच्छति

uktaṃ hi guṇo dravyavināśād vā vināśam upagacchati

गुणान्तरोपधानाद् वा इति

guṇāntaropadhānād vā iti

यत्र तु संस्कारेण व्रीहेर्लाजलक्षणं द्रव्यान्तरमेव जन्यते तत्र गुणान्तरोत्पादः सुष्ठ्वेव ।। १९ ।। ) संयोगः पुनर् द्वयोर् बहूनां वा द्रव्याणां संहतीभावः स विशेषमारभते यं पुनर् नैकैकशो द्रव्याण्यारभन्ते तद् यथा मधुसर्पिषोः मधुमत्स्यपयसां च संयोगः । आयुर्वेददीपिका ( संयोगम् आह संयोगस् त्व् इत्यादि

yatra tu saṃskāreṇa vrīherlājalakṣaṇaṃ dravyāntarameva janyate tatra guṇāntarotpādaḥ suṣṭhveva || 19 || ) saṃyogaḥ punar dvayor bahūnāṃ vā dravyāṇāṃ saṃhatībhāvaḥ sa viśeṣamārabhate yaṃ punar naikaikaśo dravyāṇyārabhante tad yathā madhusarpiṣoḥ madhumatsyapayasāṃ ca saṃyogaḥ | āyurvedadīpikā ( saṃyogam āha saṃyogas tv ityādi

स विशेषमारभत इति संयुज्यमानद्रव्यैकदेशे ऽदृष्टं कार्यम् आरभत इत्यर्थः

sa viśeṣamārabhata iti saṃyujyamānadravyaikadeśe 'dṛṣṭaṃ kāryam ārabhata ityarthaḥ

यं नैकैकश इति यं विशेषं प्रत्येकसंयुज्यमानानि द्रव्याणि नारभन्त इत्यर्थः

yaṃ naikaikaśa iti yaṃ viśeṣaṃ pratyekasaṃyujyamānāni dravyāṇi nārabhanta ityarthaḥ

मधुसर्पिषी हि प्रत्येकममारके मिलिते तु मारके भवतः क्षीरमत्स्यादिसंयोगश्च कुष्ठादिकरो भवति

madhusarpiṣī hi pratyekamamārake milite tu mārake bhavataḥ kṣīramatsyādisaṃyogaśca kuṣṭhādikaro bhavati

संयोगस् त्व् इह प्राधान्येनैवोपलभ्यमानद्रव्यमेलको विवक्षितस् तेन भावनादिष्वपि यद्यपि संयोगो ऽस्ति तथापि तत्र भावनाद्रव्याणां प्राधान्येनानुपलब्धेर् न संयोगेन ग्रहणम् ।। ५ ।। ) राशिस्तु सर्वग्रहपरिग्रहौ मात्रामात्रफलविनिश्चयार्थः । तत्र सर्वस्याहारस्य प्रमाणग्रहणम् एकपिण्डेन सर्वग्रहः परिग्रहः पुनः प्रमाणग्रहणम् एकैकश्येनाहारद्रव्याणाम् । सर्वस्य हि ग्रहः सर्वग्रहः सर्वतश्च ग्रहः परिग्रह उच्यते । आयुर्वेददीपिका ( राशिः प्रमाणम्

saṃyogas tv iha prādhānyenaivopalabhyamānadravyamelako vivakṣitas tena bhāvanādiṣvapi yadyapi saṃyogo 'sti tathāpi tatra bhāvanādravyāṇāṃ prādhānyenānupalabdher na saṃyogena grahaṇam || 5 || ) rāśistu sarvagrahaparigrahau mātrāmātraphalaviniścayārthaḥ | tatra sarvasyāhārasya pramāṇagrahaṇam ekapiṇḍena sarvagrahaḥ parigrahaḥ punaḥ pramāṇagrahaṇam ekaikaśyenāhāradravyāṇām | sarvasya hi grahaḥ sarvagrahaḥ sarvataśca grahaḥ parigraha ucyate | āyurvedadīpikā ( rāśiḥ pramāṇam

मात्रामात्रफलविनिश्चयार्थ इति मात्रावदाहारौषधस्य च यत् फलं शुभम् अमात्रस्य हीनस्यातिरिक्तस्य वा यत् फलम् अशुभम्

mātrāmātraphalaviniścayārtha iti mātrāvadāhārauṣadhasya ca yat phalaṃ śubham amātrasya hīnasyātiriktasya vā yat phalam aśubham

यदुक्तं तस्य ज्ञानार्थम् उचितप्रमाणम् अनुचितप्रमाणं च राशिसंज्ञं भवति

yaduktaṃ tasya jñānārtham ucitapramāṇam anucitapramāṇaṃ ca rāśisaṃjñaṃ bhavati

सर्वग्रहं विवृणोति तत्रेत्यादि

sarvagrahaṃ vivṛṇoti tatretyādi

सर्वस्येति मिश्रीकृतस्यान्नमांससूपादेर् एकपिण्डेन मानम्

sarvasyeti miśrīkṛtasyānnamāṃsasūpāder ekapiṇḍena mānam

परिग्रहं विवृणोति परिग्रहः पुनर् इत्यादि

parigrahaṃ vivṛṇoti parigrahaḥ punar ityādi

एकैकश्येनेति अन्नस्य कुडवः सूपस्य पलं मांसस्य द्विपलमित्याद्यवयवमानपूर्वकं समुदायमानम्

ekaikaśyeneti annasya kuḍavaḥ sūpasya palaṃ māṃsasya dvipalamityādyavayavamānapūrvakaṃ samudāyamānam

सर्वग्रहे प्रत्यवयवमाननियमो नास्ति तेन येन केनचिद् आहारेण प्रत्येकमनियतमानेन सम्पूर्णाहारमात्रानियमनं सर्वग्रहः

sarvagrahe pratyavayavamānaniyamo nāsti tena yena kenacid āhāreṇa pratyekamaniyatamānena sampūrṇāhāramātrāniyamanaṃ sarvagrahaḥ

एतदेव शब्दव्युत्पत्त्या दर्शयति सर्वस्य हीत्यादि

etadeva śabdavyutpattyā darśayati sarvasya hītyādi

सर्वत इति प्रत्येकावयवत इत्यर्थः ।। १० ।। ) देशः पुनः स्थानं स द्रव्याणामुत्पत्तिप्रचारौ देशसात्म्यं चाचष्टे । आयुर्वेददीपिका ( देशं विभजते देश इत्यादि

sarvata iti pratyekāvayavata ityarthaḥ || 10 || ) deśaḥ punaḥ sthānaṃ sa dravyāṇāmutpattipracārau deśasātmyaṃ cācaṣṭe | āyurvedadīpikā ( deśaṃ vibhajate deśa ityādi

स्थानग्रहणेनाहारद्रव्यस्य तथा भोक्तुश्च स्थानं दर्शयति

sthānagrahaṇenāhāradravyasya tathā bhoktuśca sthānaṃ darśayati

आचष्ट इति द्रव्यस्योत्पत्तिप्रचारादिकृतगुणज्ञानहेतुर् भवति

ācaṣṭa iti dravyasyotpattipracārādikṛtaguṇajñānahetur bhavati

तत्रोत्पत्त्या हिमवति जातं गुणवद्भवति मरौ जातं लघु भवति इत्यादि

tatrotpattyā himavati jātaṃ guṇavadbhavati marau jātaṃ laghu bhavati ityādi

प्रचारेण लघु भक्ष्याणां प्राणिनां तथा धन्वप्रचारिणां बहुक्रियाणां च लाघवं विपर्यये च गौरवं गृह्यते

pracāreṇa laghu bhakṣyāṇāṃ prāṇināṃ tathā dhanvapracāriṇāṃ bahukriyāṇāṃ ca lāghavaṃ viparyaye ca gauravaṃ gṛhyate

देशसाम्येन च देशविपरीतगुणं सात्म्यं गृह्यते यथानूपे उष्णरूक्षादि धन्वनि च शीतस्निग्धादि

deśasāmyena ca deśaviparītaguṇaṃ sātmyaṃ gṛhyate yathānūpe uṣṇarūkṣādi dhanvani ca śītasnigdhādi

ओकसात्म्यं तु उपयोक्तृग्रहणेन गृहीतम् ।। ७ ।। ) कालो हि नित्यगश् चावस्थिकश्च तत्रावस्थिको विकारमपेक्षते नित्यगस्तु ऋतुसात्म्यापेक्षः । आयुर्वेददीपिका ( नित्यग इति अहोरात्रादिरूपः

okasātmyaṃ tu upayoktṛgrahaṇena gṛhītam || 7 || ) kālo hi nityagaś cāvasthikaśca tatrāvasthiko vikāramapekṣate nityagastu ṛtusātmyāpekṣaḥ | āyurvedadīpikā ( nityaga iti ahorātrādirūpaḥ

आवस्थिक इति रोगित्वबाल्याद्यवस्थाविशेषित इत्यर्थः

āvasthika iti rogitvabālyādyavasthāviśeṣita ityarthaḥ

विकारमपेक्षत इति बाल्यादिकृतं तु श्लेष्मविकारं ज्वरादिकं चाहारनियमार्थमपेक्षत इत्यर्थः

vikāramapekṣata iti bālyādikṛtaṃ tu śleṣmavikāraṃ jvarādikaṃ cāhāraniyamārthamapekṣata ityarthaḥ

ऋतुसात्म्यं हि ऋतुमपेक्षत इति ऋतुसात्म्यापेक्षः ।। ४ ।। ) उपयोगसंस्था योगनियमः स जीर्णलक्षणापेक्षः । आयुर्वेददीपिका ( एवमाहारोपयोगः कर्तव्य एवं न कर्तव्य इत्युपयोगनियमः स जीर्णलक्षणापेक्ष इति प्राधान्येनोक्तः

ṛtusātmyaṃ hi ṛtumapekṣata iti ṛtusātmyāpekṣaḥ || 4 || ) upayogasaṃsthā yoganiyamaḥ sa jīrṇalakṣaṇāpekṣaḥ | āyurvedadīpikā ( evamāhāropayogaḥ kartavya evaṃ na kartavya ityupayoganiyamaḥ sa jīrṇalakṣaṇāpekṣa iti prādhānyenoktaḥ

1.22

तेनेह अजल्पन्न् अहसन् नातिद्रुतं नातिविलम्बितम् इत्याद्युपयोगनियममप्यपेक्षत एव अजीर्णभोजने तु महांस्त्रिदोषकोपलक्षणो दोषो भवतीत्ययम् एवोदाहृतः ।। २ ।। ) उपयोक्ता पुनर्यस्तमाहारमुपयुङ्क्ते यदायत्तम् ओकसात्म्यम् । इत्यष्टाव् आहारविधिविशेषायतनानि व्याख्यातानि भवन्ति ।। चसं-३,

teneha ajalpann ahasan nātidrutaṃ nātivilambitam ityādyupayoganiyamamapyapekṣata eva ajīrṇabhojane tu mahāṃstridoṣakopalakṣaṇo doṣo bhavatītyayam evodāhṛtaḥ || 2 || ) upayoktā punaryastamāhāramupayuṅkte yadāyattam okasātmyam | ityaṣṭāv āhāravidhiviśeṣāyatanāni vyākhyātāni bhavanti || casaṃ-3,

1.23

आयुर्वेददीपिका ( यदायत्तम् ओकसात्म्यम् इति भोक्तृपुरुषापेक्षं ह्य् अभ्याससात्म्यं भवति कस्यचिद्धि किंचिद् एवाभ्यासात् पथ्यमपथ्यं वा सात्म्यं भवति ।। १ ।। ) एषां विशेषाः शुभाशुभफलाः परस्परोपकारका भवन्ति तान् बुभुत्सेत बुद्ध्वा च हितेप्सुरेव स्यात् न च मोहात् प्रमादाद्वा प्रियम् अहितम् असुखोदर्कम् उपसेव्यम् आहारजातम् अन्यद्वा किंचित् ।। चसं-३,

āyurvedadīpikā ( yadāyattam okasātmyam iti bhoktṛpuruṣāpekṣaṃ hy abhyāsasātmyaṃ bhavati kasyaciddhi kiṃcid evābhyāsāt pathyamapathyaṃ vā sātmyaṃ bhavati || 1 || ) eṣāṃ viśeṣāḥ śubhāśubhaphalāḥ parasparopakārakā bhavanti tān bubhutseta buddhvā ca hitepsureva syāt na ca mohāt pramādādvā priyam ahitam asukhodarkam upasevyam āhārajātam anyadvā kiṃcit || casaṃ-3,

आयुर्वेददीपिका ( एषामित्यादौ शुभफला विशेषा अशुभफलाश्च परस्परोपकारका भवन्तीति ज्ञेयम्

āyurvedadīpikā ( eṣāmityādau śubhaphalā viśeṣā aśubhaphalāśca parasparopakārakā bhavantīti jñeyam

तत्र प्रकृत्या लाघवादिः शुभफलः गुर्वादिश् चाशुभफलः

tatra prakṛtyā lāghavādiḥ śubhaphalaḥ gurvādiś cāśubhaphalaḥ

करणाद्याधेयोऽपि विशेषः शास्त्रोक्तः शुभः निषिद्धस्त्वशुभः

karaṇādyādheyo'pi viśeṣaḥ śāstroktaḥ śubhaḥ niṣiddhastvaśubhaḥ

देशासात्म्यं निन्दितदेशभवत्वादि च द्रव्यस्याशुभफलम्

deśāsātmyaṃ ninditadeśabhavatvādi ca dravyasyāśubhaphalam

एवं कालासात्म्यमशुभफलं चाजीर्णभोजनादि तथा ओकासात्म्यं चाशुभमशुभफलमिति ज्ञेयं विपरीतं तु शुभफलम्

evaṃ kālāsātmyamaśubhaphalaṃ cājīrṇabhojanādi tathā okāsātmyaṃ cāśubhamaśubhaphalamiti jñeyaṃ viparītaṃ tu śubhaphalam

मोहादिति अज्ञानात् प्रमादादिति ज्ञात्वापि रागाद् इत्यर्थः

mohāditi ajñānāt pramādāditi jñātvāpi rāgād ityarthaḥ

प्रियमिति तदात्वमात्रप्रियम्

priyamiti tadātvamātrapriyam

अहितमित्यस्य विवरणमसुखोदर्कम् इति

ahitamityasya vivaraṇamasukhodarkam iti

असुखं दुःखरूपम् उदर्क उत्तरकालीनं फलं यस्य स तथा

asukhaṃ duḥkharūpam udarka uttarakālīnaṃ phalaṃ yasya sa tathā

1.24

अन्यद्वेति भेषजविहारादि ।। १० ।। ) तत्रेदमाहारविधिविधानमरोगाणामातुराणां चापि केषांचित् काले प्रकृत्यैव हिततमं भुञ्जानानां भवति उष्णं स्निग्धं मात्रावत् जीर्णे वीर्याविरुद्धम् इष्टे देशे इष्टसर्वोपकरणं नातिद्रुतं नातिविलम्बितम् अजल्पन् अहसन् तन्मना भुञ्जीत आत्मानमभिसमीक्ष्य सम्यक् ।। चसं-३,

anyadveti bheṣajavihārādi || 10 || ) tatredamāhāravidhividhānamarogāṇāmāturāṇāṃ cāpi keṣāṃcit kāle prakṛtyaiva hitatamaṃ bhuñjānānāṃ bhavati uṣṇaṃ snigdhaṃ mātrāvat jīrṇe vīryāviruddham iṣṭe deśe iṣṭasarvopakaraṇaṃ nātidrutaṃ nātivilambitam ajalpan ahasan tanmanā bhuñjīta ātmānamabhisamīkṣya samyak || casaṃ-3,

आयुर्वेददीपिका ( तत्रेत्यादौ इदमिति वक्ष्यमाणम्

āyurvedadīpikā ( tatretyādau idamiti vakṣyamāṇam

आहारविधिर् विधीयते येनोष्णस्निग्धादिना वक्ष्यमाणेन तदाहारविधिविधानम्

āhāravidhir vidhīyate yenoṣṇasnigdhādinā vakṣyamāṇena tadāhāravidhividhānam

आतुराणां च केषांचिदिति पदेन रक्तपित्तिनां शीतमेव कफरोगिणां रूक्षमेव हितमित्यादिविपर्ययं दर्शयति

āturāṇāṃ ca keṣāṃciditi padena raktapittināṃ śītameva kapharogiṇāṃ rūkṣameva hitamityādiviparyayaṃ darśayati

केषांचिद्भुञ्जानानाम् इदम् आहारविधिविधानं हिततमं भवतीति योजना

keṣāṃcidbhuñjānānām idam āhāravidhividhānaṃ hitatamaṃ bhavatīti yojanā

प्रकृत्यैवेति स्वभावेनैव हिततमं हिततमम् इत्युक्तं तेन यत् प्रकृत्या हितं तत् कदाचिदेव कंचिदेव पुरुषम् आसाद्याहितं भवति तच्च कादाचित्कत्वाद् अनादृतं तेन प्रायिकत्वादेनं हिततमं वक्ष्याम इति भावः

prakṛtyaiveti svabhāvenaiva hitatamaṃ hitatamam ityuktaṃ tena yat prakṛtyā hitaṃ tat kadācideva kaṃcideva puruṣam āsādyāhitaṃ bhavati tacca kādācitkatvād anādṛtaṃ tena prāyikatvādenaṃ hitatamaṃ vakṣyāma iti bhāvaḥ

उष्णमित्यादौ सम्यगिति छेदः ।। ६ ।। ) तस्य साद्गुण्यम् उपदेक्ष्याम उष्णम् अश्नीयाद् उष्णं हि भुज्यमानं स्वदते भुक्तं चाग्निम् औदर्यम् उदीरयति क्षिप्रं जरां गच्छति वातम् अनुलोमयति श्लेष्माणं च परिह्रासयति तस्मादुष्णम् अश्नीयात् । स्निग्धमश्नीयात् स्निग्धं हि भुज्यमानं स्वदते भुक्तं चानुदीर्णम् अग्निम् उदीरयति क्षिप्रं जरां गच्छति वातमनुलोमयति शरीरमुपचिनोति दृढीकरोतीन्द्रियाणि बलाभिवृद्धिम् उपजनयति वर्णप्रसादं चाभिनिर्वर्तयति तस्मात् स्निग्धमश्नीयात् । आयुर्वेददीपिका ( तस्येति उष्णादिगुणयुक्तस्यान्नस्य

uṣṇamityādau samyagiti chedaḥ || 6 || ) tasya sādguṇyam upadekṣyāma uṣṇam aśnīyād uṣṇaṃ hi bhujyamānaṃ svadate bhuktaṃ cāgnim audaryam udīrayati kṣipraṃ jarāṃ gacchati vātam anulomayati śleṣmāṇaṃ ca parihrāsayati tasmāduṣṇam aśnīyāt | snigdhamaśnīyāt snigdhaṃ hi bhujyamānaṃ svadate bhuktaṃ cānudīrṇam agnim udīrayati kṣipraṃ jarāṃ gacchati vātamanulomayati śarīramupacinoti dṛḍhīkarotīndriyāṇi balābhivṛddhim upajanayati varṇaprasādaṃ cābhinirvartayati tasmāt snigdhamaśnīyāt | āyurvedadīpikā ( tasyeti uṣṇādiguṇayuktasyānnasya

साद्गुण्यमिति प्रशस्तगुणयोगिताम्

sādguṇyamiti praśastaguṇayogitām

परिह्रासयतीति भिन्नसंघातं करोति ।। ३ ।। ) मात्रावदश्नीयात् मात्रावद्धि भुक्तं वातपित्तकफान् अपीडयद् आयुर् एव विवर्धयति केवलं सुखं गुदम् अनुपर्येति न चोष्माणमुपहन्ति अव्यथं च परिपाकमेति तस्मान्मात्रावद् अश्नीयात् । आयुर्वेददीपिका ( मात्रावदिति प्रशंसायां मतुप् तेन प्रशस्तमात्रम् इत्यर्थः

parihrāsayatīti bhinnasaṃghātaṃ karoti || 3 || ) mātrāvadaśnīyāt mātrāvaddhi bhuktaṃ vātapittakaphān apīḍayad āyur eva vivardhayati kevalaṃ sukhaṃ gudam anuparyeti na coṣmāṇamupahanti avyathaṃ ca paripākameti tasmānmātrāvad aśnīyāt | āyurvedadīpikā ( mātrāvaditi praśaṃsāyāṃ matup tena praśastamātram ityarthaḥ

अपीडयदिति अनतिमात्रत्वेन स्वस्थानस्थितं सद्वातादीन् स्थानापीडनाद् अप्रकोपयत्

apīḍayaditi anatimātratvena svasthānasthitaṃ sadvātādīn sthānāpīḍanād aprakopayat

गुदम् अनुपर्येतीति परिणतं सदनुरूपतया निःसरतीत्यर्थः

gudam anuparyetīti pariṇataṃ sadanurūpatayā niḥsaratītyarthaḥ

ऊष्माणं वह्निम् ।। ४ ।। ) जीर्णे ऽश्नीयात् अजीर्णे हि भुञ्जानस्याभ्यवहृतम् आहारजातं पूर्वस्याहारस्य रसम् अपरिणतम् उत्तरेणाहाररसेनोपसृजत् सर्वान् दोषान् प्रकोपयत्याशु जीर्णे तु भुञ्जानस्य स्वस्थानस्थेषु दोषेष्वग्नौ चोदीर्णे जातायां च बुभुक्षायां विवृतेषु च स्रोतसां मुखेषु विशुद्धे चोद्गारे हृदये विशुद्धे वातानुलोम्ये विसृष्टेषु च वातमूत्रपुरीषवेगेष्वभ्यवहृतम् आहारजातं सर्वशरीरधातून् अप्रदूषयद् आयुर् एवाभिवर्धयति केवलं तस्माज्जीर्णे ऽश्नीयात् । आयुर्वेददीपिका ( पूर्वस्येति दिनान्तरकृतस्य

ūṣmāṇaṃ vahnim || 4 || ) jīrṇe 'śnīyāt ajīrṇe hi bhuñjānasyābhyavahṛtam āhārajātaṃ pūrvasyāhārasya rasam apariṇatam uttareṇāhārarasenopasṛjat sarvān doṣān prakopayatyāśu jīrṇe tu bhuñjānasya svasthānastheṣu doṣeṣvagnau codīrṇe jātāyāṃ ca bubhukṣāyāṃ vivṛteṣu ca srotasāṃ mukheṣu viśuddhe codgāre hṛdaye viśuddhe vātānulomye visṛṣṭeṣu ca vātamūtrapurīṣavegeṣvabhyavahṛtam āhārajātaṃ sarvaśarīradhātūn apradūṣayad āyur evābhivardhayati kevalaṃ tasmājjīrṇe 'śnīyāt | āyurvedadīpikā ( pūrvasyeti dināntarakṛtasya

अपरिणतम् इति असम्यग्जातम्

apariṇatam iti asamyagjātam

आहाररसेनेति आहारपरिणामगतेन मधुरादिना किंवा आहारजेन रसेन

āhāraraseneti āhārapariṇāmagatena madhurādinā kiṃvā āhārajena rasena

स्वस्थानस्थेषु दोषेष्वित्यादि जीर्णाहारस्य लक्षणम् ।। ४ ।। ) वीर्याविरुद्धम् अश्नीयात् अविरुद्धवीर्यम् अश्नन् हि विरुद्धवीर्याहारजैर्विकारैर् नोपसृज्यते तस्माद् वीर्याविरुद्धम् अश्नीयात् । आयुर्वेददीपिका ( विरुद्धवीर्याहारजैर् इति कुष्ठान्ध्यविसर्पाद्यैर् आत्रेयभद्रकाप्यीयोक्तैः ।। १ ।। ) इष्टे देशे इष्टसर्वोपकरणं चाश्नीयात् इष्टे हि देशे भुञ्जानो नानिष्टदेशजैर्मनोविघातकरैर् भावैर् मनोविघातं प्राप्नोति तथैवेष्टैः सर्वोपकरणैः तस्मादिष्टे देशे तथेष्टसर्वोपकरणं चाश्नीयात् । आयुर्वेददीपिका ( मनोविघातकरैर्भावैरिति त्रिविधकुक्षीये वक्ष्यमाणैः कामादिभिश् चित्तोपतापकरैश् चित्तविकारैर् इत्यर्थः

svasthānastheṣu doṣeṣvityādi jīrṇāhārasya lakṣaṇam || 4 || ) vīryāviruddham aśnīyāt aviruddhavīryam aśnan hi viruddhavīryāhārajairvikārair nopasṛjyate tasmād vīryāviruddham aśnīyāt | āyurvedadīpikā ( viruddhavīryāhārajair iti kuṣṭhāndhyavisarpādyair ātreyabhadrakāpyīyoktaiḥ || 1 || ) iṣṭe deśe iṣṭasarvopakaraṇaṃ cāśnīyāt iṣṭe hi deśe bhuñjāno nāniṣṭadeśajairmanovighātakarair bhāvair manovighātaṃ prāpnoti tathaiveṣṭaiḥ sarvopakaraṇaiḥ tasmādiṣṭe deśe tatheṣṭasarvopakaraṇaṃ cāśnīyāt | āyurvedadīpikā ( manovighātakarairbhāvairiti trividhakukṣīye vakṣyamāṇaiḥ kāmādibhiś cittopatāpakaraiś cittavikārair ityarthaḥ

तथेष्टैश्च सर्वोपकरणैर् भुञ्जानो मनोविघातं न प्राप्नोतीति योजना अनिष्टभोजनादेर् मनोविघातो भवति ।। २ ।। ) नातिद्रुतमश्नीयात् अतिद्रुतं हि भुञ्जानस्योत्स्नेहनमवसादनं भोजनस्याप्रतिष्ठानं च भोज्यदोषसाद्गुण्योपलब्धिश् च न नियता तस्मान्नातिद्रुतम् अश्नीयात् । आयुर्वेददीपिका ( उत्स्नेहनम् उन्मार्गगमनम्

tatheṣṭaiśca sarvopakaraṇair bhuñjāno manovighātaṃ na prāpnotīti yojanā aniṣṭabhojanāder manovighāto bhavati || 2 || ) nātidrutamaśnīyāt atidrutaṃ hi bhuñjānasyotsnehanamavasādanaṃ bhojanasyāpratiṣṭhānaṃ ca bhojyadoṣasādguṇyopalabdhiś ca na niyatā tasmānnātidrutam aśnīyāt | āyurvedadīpikā ( utsnehanam unmārgagamanam

अवसादनम् अवसादः

avasādanam avasādaḥ

अप्रतिष्ठानं हृदयस्थत्वेन कोष्ठाप्रवेशः

apratiṣṭhānaṃ hṛdayasthatvena koṣṭhāpraveśaḥ

भोज्यगतानां दोषाणां केशादीनां साद्गुण्यस्य च स्वादुत्वादेः उपलब्धिर् न नियता भवति कदाचिदुपलभ्यते कदाचिन् नेति

bhojyagatānāṃ doṣāṇāṃ keśādīnāṃ sādguṇyasya ca svādutvādeḥ upalabdhir na niyatā bhavati kadācidupalabhyate kadācin neti

1.25

तत्र दोषानुपलब्ध्या सदोषस्यैव भक्षणं साद्गुण्यानुपलब्ध्या च प्रीत्यभावः ।। ५ ।। ) नातिविलम्बितम् अश्नीयात् अतिविलम्बितं हि भुञ्जानो न तृप्तिम् अधिगच्छति बहु भुङ्क्ते शीतीभवत्य् आहारजातं विषमं च पच्यते तस्मान्नातिविलम्बितम् अश्नीयात् । आयुर्वेददीपिका ( विषमं च पच्यत इति चिरकालभोजनेनाग्निसम्बन्धस्य वैषम्यादिति भावः ।। १ ।। ) अजल्पन्नहसन् तन्मना जल्पतो हसतो ऽन्यमनस वा भुञ्जानस्य त एव हि दोषा भवन्ति य एवातिद्रुतम् अश्नतः तस्माद् अजल्पन्नहसंस्तन्मना भुञ्जीत । आयुर्वेददीपिका ( य एवातिद्रुतम् अश्नतो दोषा इति उत्स्नेहनादयः ।। १ ।। ) आत्मानम् अभिसमीक्ष्य भुञ्जीत सम्यग् इदं ममोपशेते इदं नोपशेत इत्येवं विदितं ह्य् अस्यात्मन आत्मसात्म्यं भवति तस्मादात्मानमभिसमीक्ष्य भुञ्जीत सम्यगिति ।। चसं-३,

tatra doṣānupalabdhyā sadoṣasyaiva bhakṣaṇaṃ sādguṇyānupalabdhyā ca prītyabhāvaḥ || 5 || ) nātivilambitam aśnīyāt ativilambitaṃ hi bhuñjāno na tṛptim adhigacchati bahu bhuṅkte śītībhavaty āhārajātaṃ viṣamaṃ ca pacyate tasmānnātivilambitam aśnīyāt | āyurvedadīpikā ( viṣamaṃ ca pacyata iti cirakālabhojanenāgnisambandhasya vaiṣamyāditi bhāvaḥ || 1 || ) ajalpannahasan tanmanā jalpato hasato 'nyamanasa vā bhuñjānasya ta eva hi doṣā bhavanti ya evātidrutam aśnataḥ tasmād ajalpannahasaṃstanmanā bhuñjīta | āyurvedadīpikā ( ya evātidrutam aśnato doṣā iti utsnehanādayaḥ || 1 || ) ātmānam abhisamīkṣya bhuñjīta samyag idaṃ mamopaśete idaṃ nopaśeta ityevaṃ viditaṃ hy asyātmana ātmasātmyaṃ bhavati tasmādātmānamabhisamīkṣya bhuñjīta samyagiti || casaṃ-3,

आयुर्वेददीपिका ( नोपशेत इतीत्यत्र इतिशब्देन सात्म्यासात्म्यविधानोपदर्शकेन विचारफलमोकसात्म्यसेवनं दर्शयति

āyurvedadīpikā ( nopaśeta itītyatra itiśabdena sātmyāsātmyavidhānopadarśakena vicāraphalamokasātmyasevanaṃ darśayati

1.26

आत्मन इति पदेनात्मनैवात्मसात्म्यं प्रतिपुरुषं ज्ञायते न शास्त्रोपदेशेनेति दर्शयति ।। २ ।। ) रसान् द्रव्याणि दोषांश्च विकारांश्च प्रभावतः । वेद यो देशकालौ च शरीरं च स नो भिषक् ।। चसं-३,

ātmana iti padenātmanaivātmasātmyaṃ pratipuruṣaṃ jñāyate na śāstropadeśeneti darśayati || 2 || ) rasān dravyāṇi doṣāṃśca vikārāṃśca prabhāvataḥ | veda yo deśakālau ca śarīraṃ ca sa no bhiṣak || casaṃ-3,

1.27

आयुर्वेददीपिका ( अध्यायोक्तरसप्रभावादिज्ञानं स्तौति रसानित्यादि । स नो भिषगिति नो ऽस्माकं संमत इत्यर्थः ।। १ ।। ) विमानार्थो रसद्रव्यदोषरोगाः प्रभावतः । द्रव्याणि नातिसेव्यानि त्रिविधं सात्म्यमेव च ।। चसं-३,

āyurvedadīpikā ( adhyāyoktarasaprabhāvādijñānaṃ stauti rasānityādi | sa no bhiṣagiti no 'smākaṃ saṃmata ityarthaḥ || 1 || ) vimānārtho rasadravyadoṣarogāḥ prabhāvataḥ | dravyāṇi nātisevyāni trividhaṃ sātmyameva ca || casaṃ-3,

1.28

आहारायतनान्यष्टौ भोज्यसाद्गुण्यमेव च । विमाने रससंख्याते सर्वमेतत्प्रकाशितम् ।। चसं-३,

āhārāyatanānyaṣṭau bhojyasādguṇyameva ca | vimāne rasasaṃkhyāte sarvametatprakāśitam || casaṃ-3,

1.29

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने रसविमानं नाम प्रथमोऽध्यायः ।। चसं-३,

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte vimānasthāne rasavimānaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ || casaṃ-3,

आयुर्वेददीपिका ( दोषविकारौ च यद्यपि त्रिविधकुक्षीये प्रभावविस्तारेण वक्तव्यौ तथापीह संक्षेपेणोक्ताव् एव तेन दोषविकारप्रभावाव् अप्युक्ताव् इति यदुच्यते संग्रहे तत् साधु

āyurvedadīpikā ( doṣavikārau ca yadyapi trividhakukṣīye prabhāvavistāreṇa vaktavyau tathāpīha saṃkṣepeṇoktāv eva tena doṣavikāraprabhāvāv apyuktāv iti yaducyate saṃgrahe tat sādhu

शारीरस्थानम्

5.1.1

अथातः कतिधापुरुषीयं शारीरं व्याख्यास्यामः

athātaḥ katidhāpuruṣīyaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

निदानस्थाने ज्ञातहेत्वादिना तथा विमाने प्रतीतरसदोषादिमानेन कर्तव्यचिकित्साया अधिकरणं शरीरं ज्ञातव्यं भवति; यतोऽप्रतिपन्नेऽशेषविशेषतः शरीरे न शरीरविज्ञानाधीना चिकित्सा साध्वी भवति; अतः शरीरं कारणोत्पत्तिस्थितिवृद्ध्यादिविशेषैः प्रतिपादयितुं शारीरं स्थानमुच्यते। अत्रापि चात्यन्तदुःखोपरममोक्षकारणचिकित्सोपयुक्तपुरुषभेदादिप्रतिपादकतया प्रधानत्वेन कतिधापुरुषीयोऽध्यायोऽभिधीयते॥१-

nidānasthāne jñātahetvādinā tathā vimāne pratītarasadoṣādimānena kartavyacikitsāyā adhikaraṇaṃ śarīraṃ jñātavyaṃ bhavati; yato'pratipanne'śeṣaviśeṣataḥ śarīre na śarīravijñānādhīnā cikitsā sādhvī bhavati; ataḥ śarīraṃ kāraṇotpattisthitivṛddhyādiviśeṣaiḥ pratipādayituṃ śārīraṃ sthānamucyate| atrāpi cātyantaduḥkhoparamamokṣakāraṇacikitsopayuktapuruṣabhedādipratipādakatayā pradhānatvena katidhāpuruṣīyo'dhyāyo'bhidhīyate||1-

कतिधा पुरुषो धीमन्! धातुभेदेन भिद्यते। पुरुषः कारणं कस्मात्, प्रभवः पुरुषस्य कः

katidhā puruṣo dhīman! dhātubhedena bhidyate| puruṣaḥ kāraṇaṃ kasmāt, prabhavaḥ puruṣasya kaḥ

किमज्ञो ज्ञः, स नित्यः किं किमनित्यो निदर्शितः। प्रकृतिः का, विकाराः के, किं लिङ्गं पुरुषस्य च

kimajño jñaḥ, sa nityaḥ kiṃ kimanityo nidarśitaḥ| prakṛtiḥ kā, vikārāḥ ke, kiṃ liṅgaṃ puruṣasya ca

निष्क्रियं च स्वतन्त्रं च वशिनं सर्वगं विभुम्। वदन्त्यात्मानमात्मज्ञाः क्षेत्रज्ञं साक्षिणं तथा

niṣkriyaṃ ca svatantraṃ ca vaśinaṃ sarvagaṃ vibhum| vadantyātmānamātmajñāḥ kṣetrajñaṃ sākṣiṇaṃ tathā

निष्क्रियस्य क्रिया तस्य भगवन्! विद्यते कथम्। स्वतन्त्रश्चेदनिष्टासु कथं योनिषु जायते

niṣkriyasya kriyā tasya bhagavan! vidyate katham| svatantraścedaniṣṭāsu kathaṃ yoniṣu jāyate

वशी यद्यसुखैः कस्माद्भावैराक्रम्यते बलात्। सर्वाः सर्वगतत्वाच्च वेदनाः किं न वेत्ति सः

vaśī yadyasukhaiḥ kasmādbhāvairākramyate balāt| sarvāḥ sarvagatatvācca vedanāḥ kiṃ na vetti saḥ

न पश्यति विभुः कस्माच्छैलकुड्यतिरस्कृतम्। क्षेत्रज्ञः क्षेत्रमथवा किं पूर्वमिति संशयः

na paśyati vibhuḥ kasmācchailakuḍyatiraskṛtam| kṣetrajñaḥ kṣetramathavā kiṃ pūrvamiti saṃśayaḥ

ज्ञेयं क्षेत्रं विना पूर्वं क्षेत्रज्ञो हि न युज्यते। क्षेत्रं च यदि पूर्वं स्यात् क्षेत्रज्ञः स्यादशाश्वतः

jñeyaṃ kṣetraṃ vinā pūrvaṃ kṣetrajño hi na yujyate| kṣetraṃ ca yadi pūrvaṃ syāt kṣetrajñaḥ syādaśāśvataḥ

5.1.10

साक्षिभूतश्च कस्यायं कर्ता ह्यन्यो न विद्यते। स्यात् कथं चाविकारस्य विशेषो वेदनाकृतः

sākṣibhūtaśca kasyāyaṃ kartā hyanyo na vidyate| syāt kathaṃ cāvikārasya viśeṣo vedanākṛtaḥ

अथ चार्तस्य भगवंस्तिसृणां कां चिकित्सति। अतीतां वेदनां वैद्यो वर्तमानां भविष्यतीम्

atha cārtasya bhagavaṃstisṛṇāṃ kāṃ cikitsati| atītāṃ vedanāṃ vaidyo vartamānāṃ bhaviṣyatīm

भविष्यन्त्या असम्प्राप्तिरतीताया अनागमः। साम्प्रतिक्या अपि स्थानं नास्त्यर्तेः संशयो ह्यतः

bhaviṣyantyā asamprāptiratītāyā anāgamaḥ| sāmpratikyā api sthānaṃ nāstyarteḥ saṃśayo hyataḥ

कारणं वेदनानां किं, किमधिष्ठानमुच्यते। क्व चैता वेदनाः सर्वा निवृत्तिं यान्त्यशेषतः

kāraṇaṃ vedanānāṃ kiṃ, kimadhiṣṭhānamucyate| kva caitā vedanāḥ sarvā nivṛttiṃ yāntyaśeṣataḥ

सर्ववित् सर्वसन्न्यासी सर्वसंयोगनिःसृतः। एकः प्रशान्तो भूतात्मा कैर्लिङ्गैरुपलभ्यते

sarvavit sarvasannyāsī sarvasaṃyoganiḥsṛtaḥ| ekaḥ praśānto bhūtātmā kairliṅgairupalabhyate

इत्यग्निवेशस्य [१] वचः श्रुत्वा मतिमतां वरः। सर्वं यथावत् प्रोवाच प्रशान्तात्मा पुनर्वसुः

ityagniveśasya [1] vacaḥ śrutvā matimatāṃ varaḥ| sarvaṃ yathāvat provāca praśāntātmā punarvasuḥ

कतिधेति कतिप्रकारः। पुरुष इत्यनेन चाविशेषेण पुरुषशब्दाभिधेयोऽर्थोभिधीयते; यतः ‘खादयश्चेतनाषष्ठा’ इत्यादिना, तथा चतुर्विंशतिकभेदभिन्नश्च कर्मपुरुष एव शरीरी वाच्यः, तथा ‘चेतनाधातुरप्येकः स्मृतः पुरुषसञ्ज्ञकः’ इत्यनेनात्मैव शरीररहितः पुरुषशब्दार्थत्वेन वाच्यः। पुरुषधारणाद्धातुः; तेन धातुभेदेनेति पुरुषधारणार्थभेदेन। धीमन्निति विशेषणेन य एव धीमान् स एव पुरुषभेदादिकमिमं वक्ष्यमाणं सुसूक्ष्मं वक्तुं समर्थ इति दर्शयति। पुरुषः कारणं कस्मादिति कस्माद्धेतोः पुरुषः संसारे प्रधानं स्थायिकारणमित्यर्थः। प्रभवत्यस्मादिति प्रभवः कारणम्। योनिष्विति जातिषु। सर्वा इति परपुरुषगता [२] अपि। क्षेत्रज्ञः आत्मा। क्षेत्रम् अव्यक्तवर्जितं सर्वं वक्ष्यमाणम्। ज्ञेयमित्यादि। असति क्षेत्रे क्षेत्रज्ञानाभावान्न क्षेत्रज्ञत्वमुपपद्यते इति [३] भावः। साक्षिभूत इति साक्षिसदृशः। विशेषो वेदनाकृत इति पुत्रादिज्ञानरूपवेदनाजनितो हर्षादिविशेष इत्यर्थः। तिसृणामिति अतीतानागतवर्तमानानां दुःखरूपाणां मध्ये कां चिकित्सति। अतीतामित्यादौ किंशब्दोऽध्याहार्यः, तेन किमतीतां चिकित्सति, किं वर्तमानां, किंवा भविष्यतीमिति योज्यम्। स्थानं नास्तीति क्षणिकत्वेन चिकित्सायाः प्रवृत्तियोग्यकालावस्थानं नास्ति। वेदनानां कारणमधिष्ठानं च यद्यपि दीर्घञ्जीवितीयेऽप्युक्तं, तथाऽपीह प्रकरणवशाद्विशेषप्रतीत्याकाङ्क्षया च विशिष्टाः [४] पुनः प्रश्नाः। प्रश्नार्थाश्चामी उत्तरग्रन्थे आचार्येण प्रपञ्चनीया इति नेह [५] व्याकरणीयाः॥३-

katidheti katiprakāraḥ| puruṣa ityanena cāviśeṣeṇa puruṣaśabdābhidheyo'rthobhidhīyate; yataḥ ‘khādayaścetanāṣaṣṭhā’ ityādinā, tathā caturviṃśatikabhedabhinnaśca karmapuruṣa eva śarīrī vācyaḥ, tathā ‘cetanādhāturapyekaḥ smṛtaḥ puruṣasañjñakaḥ’ ityanenātmaiva śarīrarahitaḥ puruṣaśabdārthatvena vācyaḥ| puruṣadhāraṇāddhātuḥ; tena dhātubhedeneti puruṣadhāraṇārthabhedena| dhīmanniti viśeṣaṇena ya eva dhīmān sa eva puruṣabhedādikamimaṃ vakṣyamāṇaṃ susūkṣmaṃ vaktuṃ samartha iti darśayati| puruṣaḥ kāraṇaṃ kasmāditi kasmāddhetoḥ puruṣaḥ saṃsāre pradhānaṃ sthāyikāraṇamityarthaḥ| prabhavatyasmāditi prabhavaḥ kāraṇam| yoniṣviti jātiṣu| sarvā iti parapuruṣagatā [2] api| kṣetrajñaḥ ātmā| kṣetram avyaktavarjitaṃ sarvaṃ vakṣyamāṇam| jñeyamityādi| asati kṣetre kṣetrajñānābhāvānna kṣetrajñatvamupapadyate iti [3] bhāvaḥ| sākṣibhūta iti sākṣisadṛśaḥ| viśeṣo vedanākṛta iti putrādijñānarūpavedanājanito harṣādiviśeṣa ityarthaḥ| tisṛṇāmiti atītānāgatavartamānānāṃ duḥkharūpāṇāṃ madhye kāṃ cikitsati| atītāmityādau kiṃśabdo'dhyāhāryaḥ, tena kimatītāṃ cikitsati, kiṃ vartamānāṃ, kiṃvā bhaviṣyatīmiti yojyam| sthānaṃ nāstīti kṣaṇikatvena cikitsāyāḥ pravṛttiyogyakālāvasthānaṃ nāsti| vedanānāṃ kāraṇamadhiṣṭhānaṃ ca yadyapi dīrghañjīvitīye'pyuktaṃ, tathā'pīha prakaraṇavaśādviśeṣapratītyākāṅkṣayā ca viśiṣṭāḥ [4] punaḥ praśnāḥ| praśnārthāścāmī uttaragranthe ācāryeṇa prapañcanīyā iti neha [5] vyākaraṇīyāḥ||3-

खादयश्चेतनाषष्ठा [६] धातवः पुरुषः स्मृतः। चेतनाधातुरप्येकः स्मृतः पुरुषसञ्ज्ञकः

khādayaścetanāṣaṣṭhā [6] dhātavaḥ puruṣaḥ smṛtaḥ| cetanādhāturapyekaḥ smṛtaḥ puruṣasañjñakaḥ

खादय इत्यादि। खादयः “खं वायुरग्निरापः क्षितिस्तथा” इति वक्ष्यमाणाः; चेतनाषष्ठा इत्यत्र चेतनाशब्देन चेतनाधारः समनस्क आत्मा गृह्यते; खादिग्रहणेन चेन्द्रियाणि खादिमयान्यवरुद्धानि। अयं च वैशेषिकदर्शनपरिगृहीतश्चिकित्साशास्त्रविषयः पुरुषः; अयमेव “पञ्चमहाभूतशरीरिसमवायः पुरुषः” (सु. सू. १) इत्यनेन सुश्रुतेनाप्युक्तः। स्मृत इति भाषया पूर्वाचार्याणामप्ययं पुरुषशब्दवाच्योऽभिप्रेतो नास्मत्कल्पित इति दर्शयति। पुरि शरीरे शेते इति व्युत्पत्त्या य आत्मा पुरुषशब्देनोच्यते तमाह- चेतनेत्यादि। अत्र पुरुष इति कर्तव्ये [७] यत् ‘पुरुषसञ्ज्ञक’ इति करोति तेन न चेतनाधातुरूपः पुरुषश्चिकित्सायमभिप्रेतः, किन्तु शास्त्रान्तरव्यवहारानुरोधादिहाप्ययं पुरुषशब्देन सञ्ज्ञित इति दर्शयति; चिकित्साविषयस्तु षड्धातुक एव पुरुषः, अत एव तत्र सञ्ज्ञितग्रहणं न कृतम्। अयं च पुरुषशब्दो गवादावपि षड्धातुसमुदाये यद्यपि वर्तते, तथाऽपि सर्वप्रधाने नर एव विशेषेण वर्तते; तेन नातिप्रसिद्धो गवादौ पुरुषशब्दः

khādaya ityādi| khādayaḥ “khaṃ vāyuragnirāpaḥ kṣitistathā” iti vakṣyamāṇāḥ; cetanāṣaṣṭhā ityatra cetanāśabdena cetanādhāraḥ samanaska ātmā gṛhyate; khādigrahaṇena cendriyāṇi khādimayānyavaruddhāni| ayaṃ ca vaiśeṣikadarśanaparigṛhītaścikitsāśāstraviṣayaḥ puruṣaḥ; ayameva “pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣaḥ” (su. sū. 1) ityanena suśrutenāpyuktaḥ| smṛta iti bhāṣayā pūrvācāryāṇāmapyayaṃ puruṣaśabdavācyo'bhipreto nāsmatkalpita iti darśayati| puri śarīre śete iti vyutpattyā ya ātmā puruṣaśabdenocyate tamāha- cetanetyādi| atra puruṣa iti kartavye [7] yat ‘puruṣasañjñaka’ iti karoti tena na cetanādhāturūpaḥ puruṣaścikitsāyamabhipretaḥ, kintu śāstrāntaravyavahārānurodhādihāpyayaṃ puruṣaśabdena sañjñita iti darśayati; cikitsāviṣayastu ṣaḍdhātuka eva puruṣaḥ, ata eva tatra sañjñitagrahaṇaṃ na kṛtam| ayaṃ ca puruṣaśabdo gavādāvapi ṣaḍdhātusamudāye yadyapi vartate, tathā'pi sarvapradhāne nara eva viśeṣeṇa vartate; tena nātiprasiddho gavādau puruṣaśabdaḥ

पुनश्च धातुभेदेन चतुर्विंशतिकः स्मृतः। मनो दशेन्द्रियाण्यर्थाः प्रकृतिश्चाष्टधातुकी

punaśca dhātubhedena caturviṃśatikaḥ smṛtaḥ| mano daśendriyāṇyarthāḥ prakṛtiścāṣṭadhātukī

षड्धातुरूपमेव पुरुषं पुनः साङ्ख्यदर्शनभेदाच्चतुर्विंशतिकभेदेनाह- पुनश्चेत्यादि। चतुर्विंशतिकमेव विभजते- मन इत्यादि। यद्यपि पञ्चविंशतितत्त्वमयोऽयं पुरुषः साङ्ख्यैरुच्यते, यदाह- “मूलप्रकृतिरविकृतिर्महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त। षोडशकस्तु विकारो न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुषः” (सां.का.३) इति, तथाऽपीह प्रकृतिव्यतिरिक्तं चोदासीनं पुरुषमव्यक्तत्वसाधर्म्यादव्यक्तायां प्रकृतावेव प्रक्षिप्य अव्यक्तशब्देनैव गृह्णाति; तेन ‘चतुर्विंशतिकः पुरुषः’ इत्यविरुद्धम्। उदासीनस्य हि सूक्ष्मस्य भेदप्रतिपादनमिहानतिप्रयोजनमिति न कृतम्। दशेन्द्रियाणीति पञ्च कर्मेन्द्रियाणि, पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि च। अष्टधातुकीति खादिपञ्चकबुद्ध्यव्यक्ताहङ्काररूपा; वक्ष्यति हि- “खादीनि बुद्धिरव्यक्तमहङ्कारस्तथाऽष्टमः” इति

ṣaḍdhāturūpameva puruṣaṃ punaḥ sāṅkhyadarśanabhedāccaturviṃśatikabhedenāha- punaścetyādi| caturviṃśatikameva vibhajate- mana ityādi| yadyapi pañcaviṃśatitattvamayo'yaṃ puruṣaḥ sāṅkhyairucyate, yadāha- “mūlaprakṛtiravikṛtirmahadādyāḥ prakṛtivikṛtayaḥ sapta| ṣoḍaśakastu vikāro na prakṛtirna vikṛtiḥ puruṣaḥ” (sāṃ.kā.3) iti, tathā'pīha prakṛtivyatiriktaṃ codāsīnaṃ puruṣamavyaktatvasādharmyādavyaktāyāṃ prakṛtāveva prakṣipya avyaktaśabdenaiva gṛhṇāti; tena ‘caturviṃśatikaḥ puruṣaḥ’ ityaviruddham| udāsīnasya hi sūkṣmasya bhedapratipādanamihānatiprayojanamiti na kṛtam| daśendriyāṇīti pañca karmendriyāṇi, pañca buddhīndriyāṇi ca| aṣṭadhātukīti khādipañcakabuddhyavyaktāhaṅkārarūpā; vakṣyati hi- “khādīni buddhiravyaktamahaṅkārastathā'ṣṭamaḥ” iti

लक्षणं मनसो ज्ञानस्याभावो भाव एव च। सति ह्यात्मेन्द्रियार्थानां सन्निकर्षे न वर्तते

lakṣaṇaṃ manaso jñānasyābhāvo bhāva eva ca| sati hyātmendriyārthānāṃ sannikarṣe na vartate

वैवृत्त्यान्मनसो ज्ञानं सान्निध्यात्तच्च वर्तते। अणुत्वमथ चैकत्वं द्वौ गुणौ मनसः स्मृतौ

vaivṛttyānmanaso jñānaṃ sānnidhyāttacca vartate| aṇutvamatha caikatvaṃ dvau guṇau manasaḥ smṛtau

अत्र चतुर्विंशतिके प्रथमोद्दिष्टं मनो लक्षयितुमाह- लक्षणमित्यादि। यथा ज्ञानस्याभावो ज्ञानस्य भावश्च मनोगमको भवति तदाह- सतीत्यादि। वैवृत्त्यान्मनस इति इन्द्रियेणासंयोगात्, सान्निध्यादिति इन्द्रियेण मनसः सम्बन्धात्। एवं [८] मन्यते- यदा युगपदिन्द्रियार्था इन्द्रियैः संयुज्यन्ते तदा क्वचिदिन्द्रियार्थे ज्ञानं भवति क्वचिन्न भवतीति दृष्टं, तेनेमौ ज्ञानभावाभावौ ज्ञानकारणान्तरं [९] दर्शयतः; यच्च तत् कारणान्तरं तन्मनः। तच्च कारणं मनोरूपं यद्यात्मवद्युगपत् सर्वेन्द्रियव्यापकं स्वीक्रियते किंवा अनेकसङ्ख्यमिन्द्रियवत् स्वीक्रियते, तदा पुनरपि युगपदिन्द्रियार्थसम्बन्धे पञ्चभिर्ज्ञानैर्भवितव्यं विभुना वा मनसा, अनेकैर्वा मनोभिर्युगपदधिष्ठितत्वादिन्द्रियाणां; न च भवन्ति युगपज्ज्ञानानि, तस्माद्युगपज्ज्ञानानुदयाल्लिङ्गान्मनोऽणुरूपमेकं च सिध्यतीत्याह- अणुत्वमित्यादि॥१८-

atra caturviṃśatike prathamoddiṣṭaṃ mano lakṣayitumāha- lakṣaṇamityādi| yathā jñānasyābhāvo jñānasya bhāvaśca manogamako bhavati tadāha- satītyādi| vaivṛttyānmanasa iti indriyeṇāsaṃyogāt, sānnidhyāditi indriyeṇa manasaḥ sambandhāt| evaṃ [8] manyate- yadā yugapadindriyārthā indriyaiḥ saṃyujyante tadā kvacidindriyārthe jñānaṃ bhavati kvacinna bhavatīti dṛṣṭaṃ, tenemau jñānabhāvābhāvau jñānakāraṇāntaraṃ [9] darśayataḥ; yacca tat kāraṇāntaraṃ tanmanaḥ| tacca kāraṇaṃ manorūpaṃ yadyātmavadyugapat sarvendriyavyāpakaṃ svīkriyate kiṃvā anekasaṅkhyamindriyavat svīkriyate, tadā punarapi yugapadindriyārthasambandhe pañcabhirjñānairbhavitavyaṃ vibhunā vā manasā, anekairvā manobhiryugapadadhiṣṭhitatvādindriyāṇāṃ; na ca bhavanti yugapajjñānāni, tasmādyugapajjñānānudayālliṅgānmano'ṇurūpamekaṃ ca sidhyatītyāha- aṇutvamityādi||18-

5.1.20

चिन्त्यं विचार्यमूह्यं च ध्येयं सङ्कल्प्यमेव च। यत्किञ्चिन्मनसो ज्ञेयं तत् सर्वं ह्यर्थसञ्ज्ञकम्

cintyaṃ vicāryamūhyaṃ ca dhyeyaṃ saṅkalpyameva ca| yatkiñcinmanaso jñeyaṃ tat sarvaṃ hyarthasañjñakam

इन्द्रियाभिग्रहः कर्म मनसः स्वस्य निग्रहः। ऊहो विचारश्च, ततः परं बुद्धिः प्रवर्तते

indriyābhigrahaḥ karma manasaḥ svasya nigrahaḥ| ūho vicāraśca, tataḥ paraṃ buddhiḥ pravartate

मनोगुणमभिधाय मनोविषयमाह- चिन्त्यमित्यादि। चिन्त्यं कर्तव्यतया अकर्तव्यतया वा यन्मनसा चिन्त्यते। विचार्यम् उपपत्त्यनुपपत्तिभ्यां यद्विमृश्यते। ऊह्यं च यत् सम्भावनया ऊह्यते ‘एवमेतद्भविष्यति [१०] ’ इति। ध्येयं भावनाज्ञानविषयम्। सङ्कल्प्यं गुणवत्तया दोषवत्तया वाऽवधारणाविषयम्। यत् किञ्चिदित्यनेन सुखाद्यनुक्तविषयावरोधः। मनसो ज्ञेयमिति इन्द्रियनिरपेक्षमनोग्राह्यम्। एते च मनोऽर्थाः शब्दादिरूपा एव; तेन षष्ठार्थकल्पनया न चतुर्विंशतिसङ्ख्यातिरेकः। सुखादयस्तु शब्दादिव्यतिरिक्ता मनोऽर्था बुद्धिभेदग्रहणेनैव ग्राह्याः। मनोविषयमभिधाय मनः कर्माह- इन्द्रियेत्यादि। इन्द्रियाभिग्रहः इन्द्रियाधिष्ठानं मनसः कर्म, तथा स्वस्य निग्रहो मनसः कर्म; मनो ह्यनिष्टविषयप्रसृतं मनसैव नियम्यते, “मनश्च गुणान्तरयुक्तं सद्विषयान्तरान्नियमयति” इत्याहुरेके। यदुक्तम्- “विषयप्रवणं चित्तं धृतिभ्रंशान्न शक्यते। नियन्तुमहितादर्थाद्धृतिर्हि नियमात्मिका” इति। तेन, धृत्या कारणभूतया (मन [११] ) आत्मानं नियमयतीति न स्वात्मनि क्रियाविरोधः। मनः कर्मान्तरमाह- ऊहो विचारश्चेति।- अत्रोह आलोचन(ना)ज्ञानं निर्विकल्प(क)म्, विचारो हेयोपादेयतया विकल्पनम्। चतुर्विधं हि विकल्पकारणं साङ्ख्या मन्यन्ते; तत्र बाह्यमिन्द्रियरूपम्, आभ्यन्तरं तु मनोऽहङ्कारो बुद्धिश्चेति त्रितयम्। तत्रेन्द्रियाण्यालोचयन्ति निर्विकल्पेन गृह्णन्तीत्यर्थः, मनस्तु सङ्कल्पयति हेयोपादेयतया कल्पयतीत्यर्थः, अहङ्कारोऽभिमन्यते ‘ममेदमहमत्राधिकृतः’ इति मन्यत इत्यर्थः, बुद्धिरध्यवस्यति ‘त्यजाम्येनं दोषवन्तमुपाददाम्येनं गुणवन्तम्’ इत्यध्यवसायं करोतीत्यर्थः। ऊहस्तु यद्यपि बाह्यचक्षुरादिकर्म, तथाऽपि तत्रापि मनोऽधिष्ठानमस्तीति मनः- कर्मतयोक्तः। वचनं हि “सान्तःकरणा बुद्धिः सर्वं विषयमवगाहते यस्मात्। तस्मात्त्रिविधं करणं द्वारि, द्वाराणि शेषाणि” (सां. का. ३५) इति [१२] । ततः परं बुद्धिः प्रवर्तत इति ऊहविचारानन्तरं बुद्धिरध्यवसायं करोतीत्यर्थः। अहङ्कारव्यापारश्चाभिमननमिहानुक्तोऽपि बुद्धिव्यापारेणैव सूचितो ज्ञेयः। बुद्धिर्हित्यजाम्येनमुपाददामीति वाऽध्यवसायं कुर्वती अहङ्काराभिमत एव विषये भवति; तेन बुद्धिव्यापारेणैवाहङ्कारव्यापारोऽपि गृह्यते। बुद्धौ हि सर्वकरणव्यापारार्पणं भवति। यदुक्तम्- “एते प्रदीपकल्पाः परस्परविलक्षणा गुणविशेषाः। कृत्स्नं पुरुषस्यार्थं प्रकाश्य बुद्धौ प्रयच्छन्ति [१३] ” (सां.का.३६)॥२०-

manoguṇamabhidhāya manoviṣayamāha- cintyamityādi| cintyaṃ kartavyatayā akartavyatayā vā yanmanasā cintyate| vicāryam upapattyanupapattibhyāṃ yadvimṛśyate| ūhyaṃ ca yat sambhāvanayā ūhyate ‘evametadbhaviṣyati [10] ’ iti| dhyeyaṃ bhāvanājñānaviṣayam| saṅkalpyaṃ guṇavattayā doṣavattayā vā'vadhāraṇāviṣayam| yat kiñcidityanena sukhādyanuktaviṣayāvarodhaḥ| manaso jñeyamiti indriyanirapekṣamanogrāhyam| ete ca mano'rthāḥ śabdādirūpā eva; tena ṣaṣṭhārthakalpanayā na caturviṃśatisaṅkhyātirekaḥ| sukhādayastu śabdādivyatiriktā mano'rthā buddhibhedagrahaṇenaiva grāhyāḥ| manoviṣayamabhidhāya manaḥ karmāha- indriyetyādi| indriyābhigrahaḥ indriyādhiṣṭhānaṃ manasaḥ karma, tathā svasya nigraho manasaḥ karma; mano hyaniṣṭaviṣayaprasṛtaṃ manasaiva niyamyate, “manaśca guṇāntarayuktaṃ sadviṣayāntarānniyamayati” ityāhureke| yaduktam- “viṣayapravaṇaṃ cittaṃ dhṛtibhraṃśānna śakyate| niyantumahitādarthāddhṛtirhi niyamātmikā” iti| tena, dhṛtyā kāraṇabhūtayā (mana [11] ) ātmānaṃ niyamayatīti na svātmani kriyāvirodhaḥ| manaḥ karmāntaramāha- ūho vicāraśceti|- atroha ālocana(nā)jñānaṃ nirvikalpa(ka)m, vicāro heyopādeyatayā vikalpanam| caturvidhaṃ hi vikalpakāraṇaṃ sāṅkhyā manyante; tatra bāhyamindriyarūpam, ābhyantaraṃ tu mano'haṅkāro buddhiśceti tritayam| tatrendriyāṇyālocayanti nirvikalpena gṛhṇantītyarthaḥ, manastu saṅkalpayati heyopādeyatayā kalpayatītyarthaḥ, ahaṅkāro'bhimanyate ‘mamedamahamatrādhikṛtaḥ’ iti manyata ityarthaḥ, buddhiradhyavasyati ‘tyajāmyenaṃ doṣavantamupādadāmyenaṃ guṇavantam’ ityadhyavasāyaṃ karotītyarthaḥ| ūhastu yadyapi bāhyacakṣurādikarma, tathā'pi tatrāpi mano'dhiṣṭhānamastīti manaḥ- karmatayoktaḥ| vacanaṃ hi “sāntaḥkaraṇā buddhiḥ sarvaṃ viṣayamavagāhate yasmāt| tasmāttrividhaṃ karaṇaṃ dvāri, dvārāṇi śeṣāṇi” (sāṃ. kā. 35) iti [12] | tataḥ paraṃ buddhiḥ pravartata iti ūhavicārānantaraṃ buddhiradhyavasāyaṃ karotītyarthaḥ| ahaṅkāravyāpāraścābhimananamihānukto'pi buddhivyāpāreṇaiva sūcito jñeyaḥ| buddhirhityajāmyenamupādadāmīti vā'dhyavasāyaṃ kurvatī ahaṅkārābhimata eva viṣaye bhavati; tena buddhivyāpāreṇaivāhaṅkāravyāpāro'pi gṛhyate| buddhau hi sarvakaraṇavyāpārārpaṇaṃ bhavati| yaduktam- “ete pradīpakalpāḥ parasparavilakṣaṇā guṇaviśeṣāḥ| kṛtsnaṃ puruṣasyārthaṃ prakāśya buddhau prayacchanti [13] ” (sāṃ.kā.36)||20-

इन्द्रियेणेन्द्रियार्थो हि समनस्केन गृह्यते। कल्प्यते मनसा तूर्ध्वं गुणतो दोषतोऽथवा

indriyeṇendriyārtho hi samanaskena gṛhyate| kalpyate manasā tūrdhvaṃ guṇato doṣato'thavā

जायते विषये तत्र या बुद्धिर्निश्चयात्मिका। व्यवस्यति तया वक्तुं कर्तुं वा बुद्धिपूर्वकम्

jāyate viṣaye tatra yā buddhirniścayātmikā| vyavasyati tayā vaktuṃ kartuṃ vā buddhipūrvakam

एतदेवोहविचारपूर्वकत्वं बुद्धेर्विवृणोति- इन्द्रियेणेत्यादि। गृह्यते इति ऊहमात्रेण निर्विकल्पेन गृह्यते। गुणत इति उपादेयतया। दोषत इति हेयतया। बुद्ध्यध्यवसायं विवृणोति- जायत इत्यादि। विषये तत्रेति मनसा कल्पिते विषये। निश्चयात्मिकेति स्थिरस्वरूपा अध्यवसायरूपेत्यर्थः। व्यवस्यतीति अनुष्ठानं करोति, उद्युक्तो भवतीत्यर्थः; बुद्ध्यध्यवसितमर्थं वक्तुं कर्तुं वाऽनुतिष्ठतीति [१४] यावत्। बुद्धिपूर्वकमित्यनेन यदेव बुद्धिपूर्वकमनुष्ठानं तदेवैवंविधं भवति नोन्मत्ताद्यनुष्ठानमिति दर्शयति॥२२-

etadevohavicārapūrvakatvaṃ buddhervivṛṇoti- indriyeṇetyādi| gṛhyate iti ūhamātreṇa nirvikalpena gṛhyate| guṇata iti upādeyatayā| doṣata iti heyatayā| buddhyadhyavasāyaṃ vivṛṇoti- jāyata ityādi| viṣaye tatreti manasā kalpite viṣaye| niścayātmiketi sthirasvarūpā adhyavasāyarūpetyarthaḥ| vyavasyatīti anuṣṭhānaṃ karoti, udyukto bhavatītyarthaḥ; buddhyadhyavasitamarthaṃ vaktuṃ kartuṃ vā'nutiṣṭhatīti [14] yāvat| buddhipūrvakamityanena yadeva buddhipūrvakamanuṣṭhānaṃ tadevaivaṃvidhaṃ bhavati nonmattādyanuṣṭhānamiti darśayati||22-

एकैकाधिकयुक्तानि खादीनामिन्द्रियाणि तु। पञ्च कर्मानुमेयानि येभ्यो बुद्धिः प्रवर्तते

ekaikādhikayuktāni khādīnāmindriyāṇi tu| pañca karmānumeyāni yebhyo buddhiḥ pravartate

मनोऽभिधायेन्द्रियाण्यभिधत्ते, तत्रापि ज्यायस्त्वाद् बुद्धीन्द्रियाणि, प्रागाह- एकैकेत्यादि। खादीनां मध्ये एकैकेनाधिकेन भूतेन युक्तानीन्द्रियाणि पञ्च चक्षुरादीनि; एकैकाधिकपदेन पञ्चापि पाञ्चभौतिकानि, परं चक्षुषि तेजोऽधिकमित्याद्युक्तं सूचयति। कर्मानुमेयानीति कार्यानुमेयानि; कार्यं चक्षुर्बुद्ध्यादि। येभ्यो बुद्धिः प्रवर्तत इति यानि बुद्धीन्द्रियाणि, तानीमानि पञ्चेति दर्शयति। यद्यपि च साङ्ख्ये आहङ्कारिकाणीन्द्रियाणि, यदुक्तं- “सात्त्विक एकादशकः प्रवर्तते वैकृतादहङ्कारात्” (सां.का.२५) इति, तथाऽपि मतभेदाद्भौतिकत्वमिन्द्रियाणां ज्ञेयं; किंवा, औपचारिकमेतद्भौतिकत्वमिन्द्रियाणां ज्ञेयम्; उपचारबीजं च यद्गुणभूयिष्ठं [१५] यदिन्द्रियं गृह्णाति, तत्तद्भूयिष्ठमित्युच्यते; चक्षुस्तेजो गृह्णाति, तेन तैजसमुच्यत इत्यादि ज्ञेयम्

mano'bhidhāyendriyāṇyabhidhatte, tatrāpi jyāyastvād buddhīndriyāṇi, prāgāha- ekaiketyādi| khādīnāṃ madhye ekaikenādhikena bhūtena yuktānīndriyāṇi pañca cakṣurādīni; ekaikādhikapadena pañcāpi pāñcabhautikāni, paraṃ cakṣuṣi tejo'dhikamityādyuktaṃ sūcayati| karmānumeyānīti kāryānumeyāni; kāryaṃ cakṣurbuddhyādi| yebhyo buddhiḥ pravartata iti yāni buddhīndriyāṇi, tānīmāni pañceti darśayati| yadyapi ca sāṅkhye āhaṅkārikāṇīndriyāṇi, yaduktaṃ- “sāttvika ekādaśakaḥ pravartate vaikṛtādahaṅkārāt” (sāṃ.kā.25) iti, tathā'pi matabhedādbhautikatvamindriyāṇāṃ jñeyaṃ; kiṃvā, aupacārikametadbhautikatvamindriyāṇāṃ jñeyam; upacārabījaṃ ca yadguṇabhūyiṣṭhaṃ [15] yadindriyaṃ gṛhṇāti, tattadbhūyiṣṭhamityucyate; cakṣustejo gṛhṇāti, tena taijasamucyata ityādi jñeyam

हस्तौ पादौ [१६] गुदोपस्थं वागिन्द्रियमथापि च। कर्मेन्द्रियाणि पञ्चैव पादौ गमनकर्मणि

hastau pādau [16] gudopasthaṃ vāgindriyamathāpi ca| karmendriyāṇi pañcaiva pādau gamanakarmaṇi

पायूपस्थं विसर्गार्थं हस्तौ ग्रहणधारणे। जिह्वा वागिन्द्रियं वाक् च सत्या ज्योतिस्तमोऽनृता

pāyūpasthaṃ visargārthaṃ hastau grahaṇadhāraṇe| jihvā vāgindriyaṃ vāk ca satyā jyotistamo'nṛtā

अथ कर्मेन्द्रियाण्याह- हस्तावित्यादि। हस्तावेकं पादौ चैकमिन्द्रियमेकरूपकर्मकर्तृतया। गुदोपस्थं चैकैकम्। वाच उपादानहानार्थं भेदमाह- वाक् चेत्यादि। ज्योतिरिव ज्योतिः, धर्मकर्तृत्वेनोभयलोकप्रकाशकारित्वात् [१७] ; एतद्विपर्ययेण तमः अनृता॥२५-

atha karmendriyāṇyāha- hastāvityādi| hastāvekaṃ pādau caikamindriyamekarūpakarmakartṛtayā| gudopasthaṃ caikaikam| vāca upādānahānārthaṃ bhedamāha- vāk cetyādi| jyotiriva jyotiḥ, dharmakartṛtvenobhayalokaprakāśakāritvāt [17] ; etadviparyayeṇa tamaḥ anṛtā||25-

महाभूतानि खं वायुरग्निरापः क्षितिस्तथा। शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च तद्गुणाः

mahābhūtāni khaṃ vāyuragnirāpaḥ kṣitistathā| śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaśca tadguṇāḥ

सम्प्रत्युद्देशक्रमानुरोधादर्थेऽभिधातव्येऽर्थानां प्रकृतिग्रहणगृहीतपञ्चभूतगुणतया पराधीनत्वादष्टधातुप्रकृतिगृहीतानि भूतान्येव तावदाह- महाभूतानीत्यादि। शब्दादयो यथासङ्ख्यं खादीनां नैसर्गिका गुणा ज्ञेयाः। यस्तु गुणोत्कर्षोऽभिधातव्यः स हि अनुप्रविष्टभूतसम्बन्धादेव [१८] । तेन पृथिव्यां चतुर्भूतप्रवेशात् पञ्चगुणत्वम्, एवं जलादावपि चतुर्गुणत्वादि ज्ञेयम्

sampratyuddeśakramānurodhādarthe'bhidhātavye'rthānāṃ prakṛtigrahaṇagṛhītapañcabhūtaguṇatayā parādhīnatvādaṣṭadhātuprakṛtigṛhītāni bhūtānyeva tāvadāha- mahābhūtānītyādi| śabdādayo yathāsaṅkhyaṃ khādīnāṃ naisargikā guṇā jñeyāḥ| yastu guṇotkarṣo'bhidhātavyaḥ sa hi anupraviṣṭabhūtasambandhādeva [18] | tena pṛthivyāṃ caturbhūtapraveśāt pañcaguṇatvam, evaṃ jalādāvapi caturguṇatvādi jñeyam

तेषामेकगुणः पूर्वो [१९] गुणवृद्धिः परे परे। पूर्वः पूर्वगुणश्चैव [२०] क्रमशो गुणिषु स्मृतः

teṣāmekaguṇaḥ pūrvo [19] guṇavṛddhiḥ pare pare| pūrvaḥ pūrvaguṇaścaiva [20] kramaśo guṇiṣu smṛtaḥ

नैसर्गिकं गुणमभिधाय भूतान्तरप्रवेशकृतं गुणमाह- तेषामित्यादि। एकगुणः पूर्व इति पूर्वो धातुः खरूपः शब्दैकगुणः। पुंलिङ्गता च खादीनां धातुरूपताबुद्धिस्थीकृतत्वात् [२१] ; उक्तं हि- “खादयश्चेतनाषष्ठा धातवः” इति। यथा यथा च परत्वं तथा तथा च गुणवृद्धिर्यथासङ्ख्यम्। ननु, एतावताऽप्येकगुणत्वद्विगुणत्वादि [२२] न नियमेन ज्ञायते को गुणः क्व भूते इत्याह- पूर्व इत्यादि।- गुणिषु खादिषु धातुषु पूर्वो गुणः क्रमेण यथासङ्ख्यं वर्तते; न केवलं पूर्वः किन्तु पूर्वस्यापि यो गुणः, स च पूर्वगुण उत्तरे भूते वर्तते। तेन खे पूर्वे [२३] पूर्वः शब्द(ब्दो)गुणो वर्तते; वायौ तु स्पर्शः क्रमप्राप्तः पूर्वो भवति, पूर्वगुणश्च शब्द इति द्विगुणत्वम्; एवमग्न्यादौ च ज्ञेयम्। गन्धस्तूत्तरगुणान्तराभावान्न पूर्वो भवति, तथाऽपि ‘गन्धश्च तद्गुणाः’ इति ग्रन्थे तद्गुणा इतिपदापेक्षया गन्धस्य पूर्वत्वं कल्पनीयं; किंवा, पूर्व इति छत्रिणो गच्छन्तीतिन्यायेनोक्तं, तेनापूर्वोऽपि गन्धः क्रमागतः पृथिव्यां ज्ञेयः

naisargikaṃ guṇamabhidhāya bhūtāntarapraveśakṛtaṃ guṇamāha- teṣāmityādi| ekaguṇaḥ pūrva iti pūrvo dhātuḥ kharūpaḥ śabdaikaguṇaḥ| puṃliṅgatā ca khādīnāṃ dhāturūpatābuddhisthīkṛtatvāt [21] ; uktaṃ hi- “khādayaścetanāṣaṣṭhā dhātavaḥ” iti| yathā yathā ca paratvaṃ tathā tathā ca guṇavṛddhiryathāsaṅkhyam| nanu, etāvatā'pyekaguṇatvadviguṇatvādi [22] na niyamena jñāyate ko guṇaḥ kva bhūte ityāha- pūrva ityādi|- guṇiṣu khādiṣu dhātuṣu pūrvo guṇaḥ krameṇa yathāsaṅkhyaṃ vartate; na kevalaṃ pūrvaḥ kintu pūrvasyāpi yo guṇaḥ, sa ca pūrvaguṇa uttare bhūte vartate| tena khe pūrve [23] pūrvaḥ śabda(bdo)guṇo vartate; vāyau tu sparśaḥ kramaprāptaḥ pūrvo bhavati, pūrvaguṇaśca śabda iti dviguṇatvam; evamagnyādau ca jñeyam| gandhastūttaraguṇāntarābhāvānna pūrvo bhavati, tathā'pi ‘gandhaśca tadguṇāḥ’ iti granthe tadguṇā itipadāpekṣayā gandhasya pūrvatvaṃ kalpanīyaṃ; kiṃvā, pūrva iti chatriṇo gacchantītinyāyenoktaṃ, tenāpūrvo'pi gandhaḥ kramāgataḥ pṛthivyāṃ jñeyaḥ

खरद्रवचलोष्णत्वं भूजलानिलतेजसाम्। आकाशस्याप्रतीघातो दृष्टं लिङ्गं यथाक्रमम्

kharadravacaloṣṇatvaṃ bhūjalānilatejasām| ākāśasyāpratīghāto dṛṣṭaṃ liṅgaṃ yathākramam

5.1.30

लक्षणं सर्वमेवैतत् स्पर्शनेन्द्रियगोचरम्। स्पर्शनेन्द्रियविज्ञेयः स्पर्शो हि सविपर्ययः

lakṣaṇaṃ sarvamevaitat sparśanendriyagocaram| sparśanendriyavijñeyaḥ sparśo hi saviparyayaḥ

भूतानामसाधारणं लक्षणमाह- खरेत्यादि। अप्रतीघातः अप्रतिहननमस्पर्शत्वमिति यावत्; स्पर्शवद्धि गतिविघातकं भवति नाकाशः, अस्पर्शवत्त्वात्। सर्वमेवैतदिति खरत्वादि। स्पर्शनेन्द्रियगोचरमिति स्पर्शनेन्द्रियज्ञेयम्। कथमेतत् सर्वं स्पर्शनेन्द्रियज्ञेयमित्याह- स्पर्शनेत्यादि। सविपर्यय इति स्पर्शाभाव इत्यर्थः। यदिन्द्रियं यद्गृह्णाति, तत्तस्याभावमपि गृह्णाति; तेन, आकाशस्यास्पर्शत्वमपि स्पर्शनेन्द्रियग्राह्यमिति [२४] युक्तम्। द्रवत्वं चलत्वं च साङ्ख्यमते स्पर्शनग्राह्यत्वात् स्थूलभूतवातधर्मः स्पर्श एव; यद्धि स्पर्शनेन गृह्यते, तत् सर्वं महाभूतवातपरिणाम एव। एतानि च खादीनि सूक्ष्माणि तन्मात्ररूपाणि ज्ञेयानि, स्थूलभूतानि तु खादीनि विकारतया तत्रोक्तानि। प्रकृतिवर्गे सूक्ष्मरूपास्तन्मात्रा उक्ताः। वचनं हि- “तन्मात्राण्यविशेषास्तेभ्यो भूतानि पञ्च पञ्चभ्यः। एते स्मृता विशेषाः शान्ता घोराश्च मूढाश्च” (सां.का.३८) इति; तेनेहापि खादीनि तन्मात्रशब्दोक्तानि सूक्ष्माणि बोद्धव्यानि॥२९-

bhūtānāmasādhāraṇaṃ lakṣaṇamāha- kharetyādi| apratīghātaḥ apratihananamasparśatvamiti yāvat; sparśavaddhi gativighātakaṃ bhavati nākāśaḥ, asparśavattvāt| sarvamevaitaditi kharatvādi| sparśanendriyagocaramiti sparśanendriyajñeyam| kathametat sarvaṃ sparśanendriyajñeyamityāha- sparśanetyādi| saviparyaya iti sparśābhāva ityarthaḥ| yadindriyaṃ yadgṛhṇāti, tattasyābhāvamapi gṛhṇāti; tena, ākāśasyāsparśatvamapi sparśanendriyagrāhyamiti [24] yuktam| dravatvaṃ calatvaṃ ca sāṅkhyamate sparśanagrāhyatvāt sthūlabhūtavātadharmaḥ sparśa eva; yaddhi sparśanena gṛhyate, tat sarvaṃ mahābhūtavātapariṇāma eva| etāni ca khādīni sūkṣmāṇi tanmātrarūpāṇi jñeyāni, sthūlabhūtāni tu khādīni vikāratayā tatroktāni| prakṛtivarge sūkṣmarūpāstanmātrā uktāḥ| vacanaṃ hi- “tanmātrāṇyaviśeṣāstebhyo bhūtāni pañca pañcabhyaḥ| ete smṛtā viśeṣāḥ śāntā ghorāśca mūḍhāśca” (sāṃ.kā.38) iti; tenehāpi khādīni tanmātraśabdoktāni sūkṣmāṇi boddhavyāni||29-

गुणाः शरीरे गुणिनां निर्दिष्टाश्चिह्नमेव च

guṇāḥ śarīre guṇināṃ nirdiṣṭāścihnameva ca

भूतानां सूक्ष्माणां शरीरस्थानां लिङ्गान्तराण्याह- गुणा इत्यादि। गुणाः शब्दादयः। गुणिनामिति सूक्ष्मरूपभूतानाम्। एवचग्रहणात् शब्दादयश्च व्यक्ताः सूक्ष्माणां शरीरस्थानां भूतानां लक्षणं भवन्तीति वाक्यार्थः

bhūtānāṃ sūkṣmāṇāṃ śarīrasthānāṃ liṅgāntarāṇyāha- guṇā ityādi| guṇāḥ śabdādayaḥ| guṇināmiti sūkṣmarūpabhūtānām| evacagrahaṇāt śabdādayaśca vyaktāḥ sūkṣmāṇāṃ śarīrasthānāṃ bhūtānāṃ lakṣaṇaṃ bhavantīti vākyārthaḥ

अर्थाः शब्दादयो ज्ञेया गोचरा विषया गुणाः

arthāḥ śabdādayo jñeyā gocarā viṣayā guṇāḥ

अर्थानाह- अर्था इत्यादि। अर्थशब्देन तु ये शब्दादयोऽभिधीयन्ते [२५] ते स्थूलखादिरूपा एव ज्ञेयाः; येनाकाशपरिणाम एव शब्दः, वातपरिणामः स्पर्श इत्यादि दर्शनम्। शब्दादिग्रहणेनात्राकाशादिग्रहणं यत्, तदाकाशादिपरिणामा एव शब्दादय इति युक्तमेव। एतेन यच्छ्रोत्रग्राह्यं तत् सर्वमाकाशं शब्दश्च, यत् स्पर्शेन गृह्यते तत् सर्वं वायुः स्पर्शश्चेत्यादि ज्ञेयम्

arthānāha- arthā ityādi| arthaśabdena tu ye śabdādayo'bhidhīyante [25] te sthūlakhādirūpā eva jñeyāḥ; yenākāśapariṇāma eva śabdaḥ, vātapariṇāmaḥ sparśa ityādi darśanam| śabdādigrahaṇenātrākāśādigrahaṇaṃ yat, tadākāśādipariṇāmā eva śabdādaya iti yuktameva| etena yacchrotragrāhyaṃ tat sarvamākāśaṃ śabdaśca, yat sparśena gṛhyate tat sarvaṃ vāyuḥ sparśaścetyādi jñeyam

या यदिन्द्रियमाश्रित्य जन्तोर्बुद्धिः प्रवर्तते। याति सा तेन निर्देशं मनसा च मनोभवा

yā yadindriyamāśritya jantorbuddhiḥ pravartate| yāti sā tena nirdeśaṃ manasā ca manobhavā

भेदात् कार्येन्द्रियार्थानां बह्व्यो वै बुद्धयः स्मृताः। आत्मेन्द्रियमनोर्थानामेकैका [२६] सन्निकर्षजा

bhedāt kāryendriyārthānāṃ bahvyo vai buddhayaḥ smṛtāḥ| ātmendriyamanorthānāmekaikā [26] sannikarṣajā

अङ्गुल्यङ्गुष्ठतलजस्तन्त्रीवीणानखोद्भवः। दृष्टः शब्दो यथा बुद्धिर्दृष्टा संयोगजा तथा

aṅgulyaṅguṣṭhatalajastantrīvīṇānakhodbhavaḥ| dṛṣṭaḥ śabdo yathā buddhirdṛṣṭā saṃyogajā tathā

सम्प्रति प्रकृतिगणप्रविष्टाया बुद्धेरुपदर्शनार्थं तस्या बुद्धेर्वृत्तिभेदात् [२७] ज्ञानविशेषरूपाण्याह- येत्यादि। यदिन्द्रियमाश्रित्येति यदिन्द्रियप्रणालिकामाश्रित्य [२८] महच्छब्दाख्यस्य बुद्धितत्त्वस्य वृत्तिविशेषरूपाणि ज्ञानानीन्द्रियप्रणालिकया भवन्ति, तदिन्द्रियजन्यत्वेनैव तानि व्यपदिश्यन्ते- चक्षुर्बुद्धिः, श्रोत्रबुद्धिरित्यादिव्यपदेशेन [२९] । मनोभवा च बुद्धिश्चिन्त्यादिविषया मनसा निर्दिश्यते; मनोबुद्धिरिति व्यपदिश्यत इत्यर्थः। इन्द्रियमनोभेदेन षट्त्वं [३०] बुद्धीनां प्रतिपाद्य बुद्धिबहुत्वं प्राह- भेदादित्यादि। कार्यस्य इन्द्रियार्थस्य च भेदात् तत्सम्बन्धेन भिद्यमाना बह्व्यो बुद्धयो भवन्ति; कार्यं [३१] सुखदुःखभेदाः; सुखदुःखप्रपञ्चेन हि तक्तार्येण कारणं ज्ञानमपि बहु भवति। इदानीं सर्वबाह्यज्ञानसाधनमाह- आत्मेत्यादि। आत्मा अव्यक्तम्। एकैकेति प्रत्येकम्। बुद्धेरनेकात्मादिमेलकजन्यत्वे दृष्टान्तमाह [३२] - अङ्गुलीत्यादि। अनेन दृष्टान्तेन शब्दद्वयमाह; अङ्गुल्यङ्गुष्ठतलजशब्द एकः, अयं चाङ्गुष्ठयन्त्रितमध्यमाङ्गुल्याः करतलसंयोगाज्जायमानतलशब्द उच्यते; तन्त्रीवीणानखोद्भवश्च वीणाशब्द एकः; अन्ये त्वेकमेवाङ्गुल्यादिजं वीणाशब्दं वर्णयन्ति। एतेन, यथा शब्दोऽङ्गुलाद्यन्यतमवैकल्येऽपि न भवति, तथा बुद्धिरप्यात्मादीनामन्यतमवैकल्येऽपि न भवतीति दर्शयति॥३२-

samprati prakṛtigaṇapraviṣṭāyā buddherupadarśanārthaṃ tasyā buddhervṛttibhedāt [27] jñānaviśeṣarūpāṇyāha- yetyādi| yadindriyamāśrityeti yadindriyapraṇālikāmāśritya [28] mahacchabdākhyasya buddhitattvasya vṛttiviśeṣarūpāṇi jñānānīndriyapraṇālikayā bhavanti, tadindriyajanyatvenaiva tāni vyapadiśyante- cakṣurbuddhiḥ, śrotrabuddhirityādivyapadeśena [29] | manobhavā ca buddhiścintyādiviṣayā manasā nirdiśyate; manobuddhiriti vyapadiśyata ityarthaḥ| indriyamanobhedena ṣaṭtvaṃ [30] buddhīnāṃ pratipādya buddhibahutvaṃ prāha- bhedādityādi| kāryasya indriyārthasya ca bhedāt tatsambandhena bhidyamānā bahvyo buddhayo bhavanti; kāryaṃ [31] sukhaduḥkhabhedāḥ; sukhaduḥkhaprapañcena hi taktāryeṇa kāraṇaṃ jñānamapi bahu bhavati| idānīṃ sarvabāhyajñānasādhanamāha- ātmetyādi| ātmā avyaktam| ekaiketi pratyekam| buddheranekātmādimelakajanyatve dṛṣṭāntamāha [32] - aṅgulītyādi| anena dṛṣṭāntena śabdadvayamāha; aṅgulyaṅguṣṭhatalajaśabda ekaḥ, ayaṃ cāṅguṣṭhayantritamadhyamāṅgulyāḥ karatalasaṃyogājjāyamānatalaśabda ucyate; tantrīvīṇānakhodbhavaśca vīṇāśabda ekaḥ; anye tvekamevāṅgulyādijaṃ vīṇāśabdaṃ varṇayanti| etena, yathā śabdo'ṅgulādyanyatamavaikalye'pi na bhavati, tathā buddhirapyātmādīnāmanyatamavaikalye'pi na bhavatīti darśayati||32-

बुद्धीन्द्रियमनोर्थानां विद्याद्योगधरं परम्। चतुर्विंशतिको ह्येष राशिः पुरुषसञ्ज्ञकः

buddhīndriyamanorthānāṃ vidyādyogadharaṃ param| caturviṃśatiko hyeṣa rāśiḥ puruṣasañjñakaḥ

अत्र च बुद्धिवृत्तीनां ज्ञानानां कथनेनैवाहङ्कारोऽपि सूचित एव; यतोऽहङ्कारोपजीवितैवात्मादिसंवलितेयं बुद्धिः ‘अहं पश्यामि’ इत्यादिरूपा भवति; तेन बुद्धेरहङ्कारस्य चोक्तत्वादवशिष्टमव्यकं कार्यद्वारा ब्रूते- बुद्धीत्यादि। परमिति अव्यक्तम्। बुद्ध्यादीनां योगं मेलकं धरतीति [३३] योगधरम्; अव्यक्तं हि प्रकृतिरूपं पुरुषार्थप्रवृत्तं बुद्ध्यादिमेलकं भोगसम्पादकं सृजति। एवं व्युत्पादितं चतुर्विंशतिकमुपसंहरति- चतुर्विंशतिक इत्यादि। यदि वा कर्मेन्द्रियाण्यभिधाय महाभूतानीत्यादिना अर्था एवाश्रयभूतखादिकथनेनोच्यन्ते, या यदिन्द्रियमाश्रित्येत्यादिना तु स्फुटोपलभ्यमाना बुद्धिवृत्तिभेदा उच्यन्ते, बुद्ध्यहङ्कारतन्मात्राण्यव्यक्तानि तु सूक्ष्माणि नोक्तानि, तानि सर्वाण्येव बुद्धीन्द्रियमनोर्थानामित्यादिग्रन्थे परशब्देनोच्यन्ते, तेन योगधरं परमित्यनेन मूलप्रकृतिस्तथा प्रकृतिविकृतयश्च महदादयः सप्तोच्यन्ते; एवं चतुर्विंशतिको राशिर्भवति। परत्वं च विकारापेक्षया प्रकृतीनामुपपन्नमेव

atra ca buddhivṛttīnāṃ jñānānāṃ kathanenaivāhaṅkāro'pi sūcita eva; yato'haṅkāropajīvitaivātmādisaṃvaliteyaṃ buddhiḥ ‘ahaṃ paśyāmi’ ityādirūpā bhavati; tena buddherahaṅkārasya coktatvādavaśiṣṭamavyakaṃ kāryadvārā brūte- buddhītyādi| paramiti avyaktam| buddhyādīnāṃ yogaṃ melakaṃ dharatīti [33] yogadharam; avyaktaṃ hi prakṛtirūpaṃ puruṣārthapravṛttaṃ buddhyādimelakaṃ bhogasampādakaṃ sṛjati| evaṃ vyutpāditaṃ caturviṃśatikamupasaṃharati- caturviṃśatika ityādi| yadi vā karmendriyāṇyabhidhāya mahābhūtānītyādinā arthā evāśrayabhūtakhādikathanenocyante, yā yadindriyamāśrityetyādinā tu sphuṭopalabhyamānā buddhivṛttibhedā ucyante, buddhyahaṅkāratanmātrāṇyavyaktāni tu sūkṣmāṇi noktāni, tāni sarvāṇyeva buddhīndriyamanorthānāmityādigranthe paraśabdenocyante, tena yogadharaṃ paramityanena mūlaprakṛtistathā prakṛtivikṛtayaśca mahadādayaḥ saptocyante; evaṃ caturviṃśatiko rāśirbhavati| paratvaṃ ca vikārāpekṣayā prakṛtīnāmupapannameva

रजस्तमोभ्यां युक्तस्य संयोगोऽयमनन्तवान्। ताभ्यां निराकृताभ्यां तु सत्त्ववृद्ध्या [३४] निवर्तते

rajastamobhyāṃ yuktasya saṃyogo'yamanantavān| tābhyāṃ nirākṛtābhyāṃ tu sattvavṛddhyā [34] nivartate

सम्प्रत्येवंरूपपुरुषस्य सकारणं संसरणं मोक्षहेतुं चाह- रज इत्यादि। संयोगोऽयमिति चतुर्विंशतिराशिरूपो मेलकः। ताभ्यामिति रजस्तमोभ्याम्। सत्त्ववृद्ध्या कारणभूतया रजस्तमोनिवृत्त्या पुरुषरूपः संयोगो निवर्तते मोक्षो भवतीत्यर्थः। सत्त्वं वृद्धं विशुद्धज्ञानजननाद् रजस्तमसी संसारकारणे विजित्य प्रकृतिपुरुषविवेकज्ञानान्मोक्षमावहति

sampratyevaṃrūpapuruṣasya sakāraṇaṃ saṃsaraṇaṃ mokṣahetuṃ cāha- raja ityādi| saṃyogo'yamiti caturviṃśatirāśirūpo melakaḥ| tābhyāmiti rajastamobhyām| sattvavṛddhyā kāraṇabhūtayā rajastamonivṛttyā puruṣarūpaḥ saṃyogo nivartate mokṣo bhavatītyarthaḥ| sattvaṃ vṛddhaṃ viśuddhajñānajananād rajastamasī saṃsārakāraṇe vijitya prakṛtipuruṣavivekajñānānmokṣamāvahati

अत्र कर्म फलं चात्र ज्ञानं चात्र प्रतिष्ठितम्। अत्र मोहः सुखं दुःखं जीवितं मरणं स्वता

atra karma phalaṃ cātra jñānaṃ cātra pratiṣṭhitam| atra mohaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ jīvitaṃ maraṇaṃ svatā

एवं [३५] यो वेद तत्त्वेन स वेद प्रलयोदयौ। पारम्पर्यं चिकित्सां च ज्ञातव्यं [३६] यच्च किञ्चन

evaṃ [35] yo veda tattvena sa veda pralayodayau| pāramparyaṃ cikitsāṃ ca jñātavyaṃ [36] yacca kiñcana

पुनश्चतुर्विंशतिके पुरुषे कर्मफलादि दर्शयन् दोषहीने पुरुषे कर्मफलाद्यभावमर्थोद्दर्शयति- अत्रेत्यादि। फलमत्रेति यथोक्तसमुदायपुरुषे। कर्मेति अदृष्टम्। फलमिति अदृष्टफलम्। स्वता ममता। ज्ञानं च यद्यपि चतुर्विंशतितत्त्वातिरिक्तस्योदासीनस्यैव, तथाऽपि तच्चेतनया प्रकृतिरपि चेतनामापद्य चेतनैव भवतीति युक्तम् ‘अत्र ज्ञानम्’ इति। वचनं हि- “तस्मात्तत्संयोगादचेतनं चेतनावदिव लिङ्गम् [३७] ” (सां. का. २०) इति। प्रलयोदयाविति जीवितमरणे। पारम्पर्यमिति शरीरपरम्पराम्। चिकित्सां चेति नैष्ठिकी आत्यन्तिकदुःखचिकित्सा मोक्षसाधना ज्ञातव्या। यच्च किञ्चनेत्यनेनानुक्तमपि कृत्स्नं ज्ञेयमवरुणद्धि॥३७-

punaścaturviṃśatike puruṣe karmaphalādi darśayan doṣahīne puruṣe karmaphalādyabhāvamarthoddarśayati- atretyādi| phalamatreti yathoktasamudāyapuruṣe| karmeti adṛṣṭam| phalamiti adṛṣṭaphalam| svatā mamatā| jñānaṃ ca yadyapi caturviṃśatitattvātiriktasyodāsīnasyaiva, tathā'pi taccetanayā prakṛtirapi cetanāmāpadya cetanaiva bhavatīti yuktam ‘atra jñānam’ iti| vacanaṃ hi- “tasmāttatsaṃyogādacetanaṃ cetanāvadiva liṅgam [37] ” (sāṃ. kā. 20) iti| pralayodayāviti jīvitamaraṇe| pāramparyamiti śarīraparamparām| cikitsāṃ ceti naiṣṭhikī ātyantikaduḥkhacikitsā mokṣasādhanā jñātavyā| yacca kiñcanetyanenānuktamapi kṛtsnaṃ jñeyamavaruṇaddhi||37-

भास्तमः सत्यमनृतं वेदाः कर्म शुभाशुभम्। न स्युः कर्ता [३८] च बोद्धा च पुरुषो न भवेद्यदि

bhāstamaḥ satyamanṛtaṃ vedāḥ karma śubhāśubham| na syuḥ kartā [38] ca boddhā ca puruṣo na bhavedyadi

5.1.40

नाश्रयो न सुखं नार्तिर्न गतिर्नागतिर्न वाक्। न विज्ञानं न शास्त्राणि न जन्म मरणं न च

nāśrayo na sukhaṃ nārtirna gatirnāgatirna vāk| na vijñānaṃ na śāstrāṇi na janma maraṇaṃ na ca

न बन्धो न च मोक्षः स्यात् पुरुषो न भवेद्यदि। कारणं पुरुषस्तस्मात् कारणज्ञैरुदाहृतः

na bandho na ca mokṣaḥ syāt puruṣo na bhavedyadi| kāraṇaṃ puruṣastasmāt kāraṇajñairudāhṛtaḥ

न चेत् कारणमात्मा स्याद्भादयः [३९] स्युरहेतुकाः। न चैषु सम्भवेज् ज्ञानं न च तैः स्यात् प्रयोजनम्

na cet kāraṇamātmā syādbhādayaḥ [39] syurahetukāḥ| na caiṣu sambhavej jñānaṃ na ca taiḥ syāt prayojanam

पुरुषः कारणं कस्मादिति प्रश्नस्योत्तरं- भास्तम इत्यादि। भाः प्रतिभा। तमः मोहः। पुरुष इह प्रकरणे आत्माऽभिप्रेतः। आश्रयः शरीरम्। गतिश्च प्रयोजनानुसन्धानाद्भवति [४०] , एवमागतिरपि। कारणं पुरुषस्तस्मादिति भास्तमःसत्यादौ कारणं पुरुष इत्यर्थः। एतदेव भाआदिकारणत्वमात्मन आह- न चेदित्यादि। एवं मन्यते- भास्तमसी धर्माधर्मजन्ये, धर्माधर्मौ चासत्यात्मनि निराश्रयौ न भवितुमर्हतः; तथा सत्यं धर्मजनकतया उपादेयम्, अनृतं चाधर्मजनकतयाऽनुपादेयम्, एतच्चात्मनि स्थिरेऽसति धर्माधर्मजनकत्वं नास्ति, ततश्च सत्यासत्यभेदोऽप्यकिञ्चित्करत्वान्नास्ति; एवं शुभाशुभकर्मण्यपि वाच्यं; तथा कर्ता च कारणप्रतिसन्धाता न भवति, प्रतिसन्धातुरात्मनोऽभावादित्यर्थः; तथा बोद्धा च पूर्वापरावस्थाप्रतिसन्धातैव भवति; शरीरं चात्मनो भोगायतनं नात्मानं विना भवति; एवं सुखादावप्यात्मनः कारणत्वमुन्नेयम्; विज्ञानं शास्त्रार्थज्ञानं, शास्त्राणि प्रतिसन्धात्राऽऽत्मनैव कृतानि। न चैषु सम्भवेज्ज्ञानमिति आत्मानं ज्ञातारं विना न भादिषु ज्ञानं सम्भवेत्, ज्ञातुरात्मनोऽभावादित्यर्थः। न च तैः स्यात् प्रयोजनमिति भादीनामात्मार्थत्वेनासत्यात्मनि भाद्युत्पत्तेः प्रयोजनं न स्यात्, प्रयोजनाभावाच्चोत्पादो न स्यात्; सर्वेषामेव हि भावानामात्मस्थौ धर्माधर्मौ पुरुषभोगार्थमुत्पादकौ, असति भोक्तरि भोज्येनापि न भवितव्यं कारणाभावात्॥३९-

puruṣaḥ kāraṇaṃ kasmāditi praśnasyottaraṃ- bhāstama ityādi| bhāḥ pratibhā| tamaḥ mohaḥ| puruṣa iha prakaraṇe ātmā'bhipretaḥ| āśrayaḥ śarīram| gatiśca prayojanānusandhānādbhavati [40] , evamāgatirapi| kāraṇaṃ puruṣastasmāditi bhāstamaḥsatyādau kāraṇaṃ puruṣa ityarthaḥ| etadeva bhāādikāraṇatvamātmana āha- na cedityādi| evaṃ manyate- bhāstamasī dharmādharmajanye, dharmādharmau cāsatyātmani nirāśrayau na bhavitumarhataḥ; tathā satyaṃ dharmajanakatayā upādeyam, anṛtaṃ cādharmajanakatayā'nupādeyam, etaccātmani sthire'sati dharmādharmajanakatvaṃ nāsti, tataśca satyāsatyabhedo'pyakiñcitkaratvānnāsti; evaṃ śubhāśubhakarmaṇyapi vācyaṃ; tathā kartā ca kāraṇapratisandhātā na bhavati, pratisandhāturātmano'bhāvādityarthaḥ; tathā boddhā ca pūrvāparāvasthāpratisandhātaiva bhavati; śarīraṃ cātmano bhogāyatanaṃ nātmānaṃ vinā bhavati; evaṃ sukhādāvapyātmanaḥ kāraṇatvamunneyam; vijñānaṃ śāstrārthajñānaṃ, śāstrāṇi pratisandhātrā''tmanaiva kṛtāni| na caiṣu sambhavejjñānamiti ātmānaṃ jñātāraṃ vinā na bhādiṣu jñānaṃ sambhavet, jñāturātmano'bhāvādityarthaḥ| na ca taiḥ syāt prayojanamiti bhādīnāmātmārthatvenāsatyātmani bhādyutpatteḥ prayojanaṃ na syāt, prayojanābhāvāccotpādo na syāt; sarveṣāmeva hi bhāvānāmātmasthau dharmādharmau puruṣabhogārthamutpādakau, asati bhoktari bhojyenāpi na bhavitavyaṃ kāraṇābhāvāt||39-

कृतं मृद्दण्डचक्रैश्च कुम्भकारादृते घटम्। कृतं मृत्तृणकाष्ठैश्च गृहकाराद्विना गृहम्

kṛtaṃ mṛddaṇḍacakraiśca kumbhakārādṛte ghaṭam| kṛtaṃ mṛttṛṇakāṣṭhaiśca gṛhakārādvinā gṛham

यो वदेत् स वदेद्देहं सम्भूय करणैः कृतम्। विना कर्तारमज्ञानाद्युक्त्यागमबहिष्कृतः

yo vadet sa vadeddehaṃ sambhūya karaṇaiḥ kṛtam| vinā kartāramajñānādyuktyāgamabahiṣkṛtaḥ

आत्मानं विना शरीरानुत्पादे दृष्टान्तद्वयं प्रमेयगौरवादाह- कृतं मृद्दण्डेत्यादि। सम्भूय करणैः कृतमित्यात्मनिरपेक्षैर्भूतैः कृतमित्यर्थः। युक्त्या अनुमानरूपया आगमेन च रहितो युक्त्यागमबहिष्कृतः; प्रत्यक्षं चात्र नोक्तं, तस्यात्मानं प्रति प्रायोऽयोग्यत्वात्॥४३-

ātmānaṃ vinā śarīrānutpāde dṛṣṭāntadvayaṃ prameyagauravādāha- kṛtaṃ mṛddaṇḍetyādi| sambhūya karaṇaiḥ kṛtamityātmanirapekṣairbhūtaiḥ kṛtamityarthaḥ| yuktyā anumānarūpayā āgamena ca rahito yuktyāgamabahiṣkṛtaḥ; pratyakṣaṃ cātra noktaṃ, tasyātmānaṃ prati prāyo'yogyatvāt||43-

शारीरस्थानम् (cont. 2)

कारणं पुरुषः सर्वैः प्रमाणैरुपलभ्यते। येभ्यः प्रमेयं सर्वेभ्य आगमेभ्यः प्रमीयते

kāraṇaṃ puruṣaḥ sarvaiḥ pramāṇairupalabhyate| yebhyaḥ prameyaṃ sarvebhya āgamebhyaḥ pramīyate

सर्वैः प्रमाणैरिति प्रत्यक्षादिभिः। येभ्य इति करण एवापादानविवक्षया पञ्चमी। आगमयन्ति बोधयन्तीति आगमाः प्रमाणान्येव; अन्ये त्वागमप्रमाणाभ्यां शास्त्राण्येव ब्रुवते

sarvaiḥ pramāṇairiti pratyakṣādibhiḥ| yebhya iti karaṇa evāpādānavivakṣayā pañcamī| āgamayanti bodhayantīti āgamāḥ pramāṇānyeva; anye tvāgamapramāṇābhyāṃ śāstrāṇyeva bruvate

न ते तत्सदृशास्त्वन्ये पारम्पर्यसमुत्थिताः। सारूप्याद्ये त एवेति निर्दिश्यन्ते नवा नवाः

na te tatsadṛśāstvanye pāramparyasamutthitāḥ| sārūpyādye ta eveti nirdiśyante navā navāḥ

भावास्तेषां समुदयो निरीशः सत्त्वसञ्ज्ञकः। कर्ता भोक्ता न स पुमानिति केचिद्व्यवस्थिताः

bhāvāsteṣāṃ samudayo nirīśaḥ sattvasañjñakaḥ| kartā bhoktā na sa pumāniti kecidvyavasthitāḥ

निरात्मवादिमतमुत्थापयति- न ते इत्यादि। अस्मिञ् शरीरे ते क एव पृथिवीजलादयो भावाः, ये त एवेति व्यपदिश्यन्ते; ते न भवन्ति पूर्वानुभूता नानुभवन्तीत्यर्थः। यदि ते न भवन्ति, कथं तर्हि ‘ते’ इत्यभिज्ञानमित्याह- तत्सदृशास्त्वन्ये पूर्वसदृशा इत्यर्थः। पारम्पर्यसमुत्थिता इति सदृशसन्तानव्यवस्थिताः। सारूप्यादिति सदृशरूपत्वात्। तेषां समुदय इति क्षणभङ्गिनां मेलक इत्यर्थः। निरीश इति स्थाय्यात्मरहितः। सत्त्वसञ्ज्ञक इति प्राणिसञ्ज्ञकः। केचिदिति बौद्धाः। बौद्धा हि निरात्मकं क्षणिकज्ञानादिसमुदायमात्रं शरीरमिच्छन्ति; प्रतिसन्धानं च क्षणिकानामपि ज्ञानादीनां कार्यकारणभावादेकफलसन्तताविच्छन्ति॥४६-

nirātmavādimatamutthāpayati- na te ityādi| asmiñ śarīre te ka eva pṛthivījalādayo bhāvāḥ, ye ta eveti vyapadiśyante; te na bhavanti pūrvānubhūtā nānubhavantītyarthaḥ| yadi te na bhavanti, kathaṃ tarhi ‘te’ ityabhijñānamityāha- tatsadṛśāstvanye pūrvasadṛśā ityarthaḥ| pāramparyasamutthitā iti sadṛśasantānavyavasthitāḥ| sārūpyāditi sadṛśarūpatvāt| teṣāṃ samudaya iti kṣaṇabhaṅgināṃ melaka ityarthaḥ| nirīśa iti sthāyyātmarahitaḥ| sattvasañjñaka iti prāṇisañjñakaḥ| keciditi bauddhāḥ| bauddhā hi nirātmakaṃ kṣaṇikajñānādisamudāyamātraṃ śarīramicchanti; pratisandhānaṃ ca kṣaṇikānāmapi jñānādīnāṃ kāryakāraṇabhāvādekaphalasantatāvicchanti||46-

तेषामन्यैः कृतस्यान्ये भावा [४१] भावैर्नवाः फलम्। भुञ्जते सदृशाः प्राप्तं यैरात्मा नोपदिश्यते

teṣāmanyaiḥ kṛtasyānye bhāvā [41] bhāvairnavāḥ phalam| bhuñjate sadṛśāḥ prāptaṃ yairātmā nopadiśyate

एतद्दूषयति- तेषामित्यादि। तेषां ज्ञानसन्तानवादिनाम्, अन्येन कृतस्यौदनपाकादेः फलमन्नादि अन्ये भुञ्जत इति प्राप्नोति। एतच्चासङ्गतं, यतः फलं भोक्ष्यामीति कृत्वा भाविफलप्रत्याशया प्रवृत्तिर्युक्ता, न त्वन्यस्य भोग्यतां फलस्य पश्यन् कश्चित् प्रवर्तते; योऽपि सूपकारादिः परार्थं प्रवर्तते, सोऽपि परार्थेन स्वार्थं साधयितुकाम एवेति भावः

etaddūṣayati- teṣāmityādi| teṣāṃ jñānasantānavādinām, anyena kṛtasyaudanapākādeḥ phalamannādi anye bhuñjata iti prāpnoti| etaccāsaṅgataṃ, yataḥ phalaṃ bhokṣyāmīti kṛtvā bhāviphalapratyāśayā pravṛttiryuktā, na tvanyasya bhogyatāṃ phalasya paśyan kaścit pravartate; yo'pi sūpakārādiḥ parārthaṃ pravartate, so'pi parārthena svārthaṃ sādhayitukāma eveti bhāvaḥ

करणान्यान्यता दृष्टा कर्तुः कर्ता स एव तु। कर्ता हि करणैर्युक्तः कारणं सर्वकर्मणाम्

karaṇānyānyatā dṛṣṭā kartuḥ kartā sa eva tu| kartā hi karaṇairyuktaḥ kāraṇaṃ sarvakarmaṇām

परमतं दूषयित्वा स्वमतमाह- करणेत्यादि। करणस्य शरीरस्य परिणामिनोऽन्यान्यता दृष्टा। कर्ता चात्मा, स एव न विनाशीत्यर्थः। अत्रैव दृष्टान्तमाह- कर्ता हीत्यादि। यथाऽनेकशिल्पवित् कर्ता करणैर्वांशीसन्दंशयन्त्रादिभिः काष्ठपाटनलौहघटनादि करोति, तथाऽऽत्माऽपीत्यर्थः

paramataṃ dūṣayitvā svamatamāha- karaṇetyādi| karaṇasya śarīrasya pariṇāmino'nyānyatā dṛṣṭā| kartā cātmā, sa eva na vināśītyarthaḥ| atraiva dṛṣṭāntamāha- kartā hītyādi| yathā'nekaśilpavit kartā karaṇairvāṃśīsandaṃśayantrādibhiḥ kāṣṭhapāṭanalauhaghaṭanādi karoti, tathā''tmā'pītyarthaḥ

5.1.50

निमेषकालाद्भावानां कालः शीघ्रतरोऽत्यये। भग्नानां न [४२] पुनर्भावः कृतं नान्यमुपैति च

nimeṣakālādbhāvānāṃ kālaḥ śīghrataro'tyaye| bhagnānāṃ na [42] punarbhāvaḥ kṛtaṃ nānyamupaiti ca

मतं तत्त्वविदामेतद्यस्मात्तस्मात् स कारणम्। क्रियोपभोगे भूतानां नित्यः पुरुषसञ्ज्ञकः

mataṃ tattvavidāmetadyasmāttasmāt sa kāraṇam| kriyopabhoge bhūtānāṃ nityaḥ puruṣasañjñakaḥ

अथायमात्मसद्भावः स्थिरोऽस्तु, शरीरारम्भकाणां भूतानां का वा गतिरित्याह- निमेषेत्यादि। भावानामिति शरीरादिभावानाम्। अत्यय इति विनाशे; शरीरस्य स्वाग्निपच्यमानस्य [४३] निमेषकालादपि शीघ्रं विनाशो भवतीत्यर्थः। अमीषां च भावानां भग्नानां न पुनर्भावः पुनरागमनं नास्तीत्यर्थः। तेन, येन शरीरेण यत् कृतं तच्छरीरं तत्फलं न प्राप्नोतीत्युक्तं भवति। अथ मा भवत्वेवं ततः किमित्याह- कृतमित्यादि।- कृतं कर्म यागादि न फलरूपतयाऽन्यमुपैति, एवं सति देवदत्तकृतेन शुभकर्मणा यज्ञदत्तादयोऽपि सुखभाजः स्युः; तस्मात् क्षणभङ्गिशरीरादतिरिक्तः [४४] कर्मकर्ता तत्फलभोक्ता चास्तीति भावः। क्रियोपभोग इति क्रियायां तत्फलभोगे च। भूतानामिति प्राणिनाम्॥५०-

athāyamātmasadbhāvaḥ sthiro'stu, śarīrārambhakāṇāṃ bhūtānāṃ kā vā gatirityāha- nimeṣetyādi| bhāvānāmiti śarīrādibhāvānām| atyaya iti vināśe; śarīrasya svāgnipacyamānasya [43] nimeṣakālādapi śīghraṃ vināśo bhavatītyarthaḥ| amīṣāṃ ca bhāvānāṃ bhagnānāṃ na punarbhāvaḥ punarāgamanaṃ nāstītyarthaḥ| tena, yena śarīreṇa yat kṛtaṃ taccharīraṃ tatphalaṃ na prāpnotītyuktaṃ bhavati| atha mā bhavatvevaṃ tataḥ kimityāha- kṛtamityādi|- kṛtaṃ karma yāgādi na phalarūpatayā'nyamupaiti, evaṃ sati devadattakṛtena śubhakarmaṇā yajñadattādayo'pi sukhabhājaḥ syuḥ; tasmāt kṣaṇabhaṅgiśarīrādatiriktaḥ [44] karmakartā tatphalabhoktā cāstīti bhāvaḥ| kriyopabhoga iti kriyāyāṃ tatphalabhoge ca| bhūtānāmiti prāṇinām||50-

अहङ्कारः फलं कर्म देहान्तरगतिः स्मृतिः। विद्यते सति भूतानां कारणे देहमन्तरा

ahaṅkāraḥ phalaṃ karma dehāntaragatiḥ smṛtiḥ| vidyate sati bhūtānāṃ kāraṇe dehamantarā

आत्मसद्भावे हेत्वन्तरमाह- अहङ्कार इत्यादि। एतेऽहङ्कारदयः स्थिर एव परमात्मनि भवन्ति, पूर्वापरकालावस्थायिवस्तुधर्मत्वादिति भावः। देहमन्तरेति देहं विना; देहातिरिक्ते कारणे सत्यहङ्कारो भवतीत्यर्थः

ātmasadbhāve hetvantaramāha- ahaṅkāra ityādi| ete'haṅkāradayaḥ sthira eva paramātmani bhavanti, pūrvāparakālāvasthāyivastudharmatvāditi bhāvaḥ| dehamantareti dehaṃ vinā; dehātirikte kāraṇe satyahaṅkāro bhavatītyarthaḥ

प्रभवो न ह्यनादित्वाद्विद्यते परमात्मनः। पुरुषो राशिसञ्ज्ञस्तु मोहेच्छाद्वेषकर्मजः

prabhavo na hyanāditvādvidyate paramātmanaḥ| puruṣo rāśisañjñastu mohecchādveṣakarmajaḥ

‘प्रभवः पुरुषस्य कः’ इत्यस्योत्तरं- प्रभव इत्यादि। प्रभवः कारणम्। राशिसञ्ज्ञ इति षड्धातुसमुदायरूपश्चतुर्विंशतिराशिरूपो वा। मोहेच्छाद्वेषजनितकर्मजो मोहेच्छाद्वेषकर्मजः। मोहाद्धि भावेषु इच्छा द्वेषश्च भवति, ततः प्रवृत्तिः, प्रवृत्तेर्धर्माधर्मौ, तौ च शरीरं जनयतो भोगार्थम्

‘prabhavaḥ puruṣasya kaḥ’ ityasyottaraṃ- prabhava ityādi| prabhavaḥ kāraṇam| rāśisañjña iti ṣaḍdhātusamudāyarūpaścaturviṃśatirāśirūpo vā| mohecchādveṣajanitakarmajo mohecchādveṣakarmajaḥ| mohāddhi bhāveṣu icchā dveṣaśca bhavati, tataḥ pravṛttiḥ, pravṛtterdharmādharmau, tau ca śarīraṃ janayato bhogārtham

आत्मा ज्ञः करणैर्योगाज् ज्ञानं त्वस्य प्रवर्तते। करणानामवैमल्यादयोगाद्वा न वर्तते

ātmā jñaḥ karaṇairyogāj jñānaṃ tvasya pravartate| karaṇānāmavaimalyādayogādvā na vartate

पश्यतोऽपि यथाऽऽदर्शे सङ्क्लिष्टे नास्ति दर्शनम्। तत्त्वं [४५] जले वा कलुषे चेतस्युपहते तथा

paśyato'pi yathā''darśe saṅkliṣṭe nāsti darśanam| tattvaṃ [45] jale vā kaluṣe cetasyupahate tathā

‘किमज्ञो ज्ञः’ इत्यस्योत्तरम्- आत्मेत्यादि। करणानीह मनोबुद्धीन्द्रियाणि। न वर्तते ज्ञानमिति योजना। ननु यद्ययमात्मा ज्ञः [४६] , तत् किमित्यस्य सर्वदा ज्ञानं न भवतीत्याह- पश्यतोऽपीत्यादि। पश्यतोऽपीति चक्षुष्मतोऽपीत्यर्थः। तत्त्वमिति दर्शनविशेषणम्। तेन, म्लाने दर्पणे जले वा दर्शनं भवदप्ययथार्थग्राहितया न तत्त्वरूपं भवतीत्यर्थः। चेतसीत्युपलक्षणं, तेन चक्षुरादावप्युपहत इति ज्ञेयम्॥५४-

‘kimajño jñaḥ’ ityasyottaram- ātmetyādi| karaṇānīha manobuddhīndriyāṇi| na vartate jñānamiti yojanā| nanu yadyayamātmā jñaḥ [46] , tat kimityasya sarvadā jñānaṃ na bhavatītyāha- paśyato'pītyādi| paśyato'pīti cakṣuṣmato'pītyarthaḥ| tattvamiti darśanaviśeṣaṇam| tena, mlāne darpaṇe jale vā darśanaṃ bhavadapyayathārthagrāhitayā na tattvarūpaṃ bhavatītyarthaḥ| cetasītyupalakṣaṇaṃ, tena cakṣurādāvapyupahata iti jñeyam||54-

करणानि मनो बुद्धिर्बुद्धिकर्मेन्द्रियाणि च। कर्तुः संयोगजं कर्म वेदना बुद्धिरेव च

karaṇāni mano buddhirbuddhikarmendriyāṇi ca| kartuḥ saṃyogajaṃ karma vedanā buddhireva ca

नैकः प्रवर्तते कर्तुं भूतात्मा नाश्नुते फलम्। संयोगाद्वर्तते सर्वं तमृते नास्ति किञ्चन

naikaḥ pravartate kartuṃ bhūtātmā nāśnute phalam| saṃyogādvartate sarvaṃ tamṛte nāsti kiñcana

करणप्रस्तावाज् ज्ञाने कर्मणि वेदनायां च यावत् करणमात्मनस्तदाह- करणानीत्यादि। संयोगजमिति कर्मणा वेदनया बुद्ध्या च योज्यम्। नाश्नुते फलमेक इति योज्यम्। एक इति निष्करणः। संयोगाद्वर्तत इति करणसमुदायादुत्पद्यते [४७] । तमृत इति संयोगं विना॥५६-

karaṇaprastāvāj jñāne karmaṇi vedanāyāṃ ca yāvat karaṇamātmanastadāha- karaṇānītyādi| saṃyogajamiti karmaṇā vedanayā buddhyā ca yojyam| nāśnute phalameka iti yojyam| eka iti niṣkaraṇaḥ| saṃyogādvartata iti karaṇasamudāyādutpadyate [47] | tamṛta iti saṃyogaṃ vinā||56-

न ह्येको वर्तते भावो वर्तते नाप्यहेतुकः। शीघ्रगत्वात्स्वभावात्त्वभावो [४८] न व्यतिवर्तते

na hyeko vartate bhāvo vartate nāpyahetukaḥ| śīghragatvātsvabhāvāttvabhāvo [48] na vyativartate

अत्रैव सामग्रीजन्यत्वे सर्वकार्याणामुपपत्तिमाह- न ह्येक इत्यादि। एको भावः कारणरूपः सहकारिकारणान्तररहितो न कार्यकरणे वर्तत इत्यर्थः; एवं तावदेकं कारणं कार्ये न वर्तते, कार्यं च हेतुं विना न भवतीत्याह- वर्तते नाप्यहेतुक इति; हेतुं विना भाव उत्पत्तिधर्मा न वर्तते न भवतीत्यर्थः। तेन करणयुक्तात्मजन्यं कार्यं न केवलादात्मनो हेतुरूपाद्भवतीत्युक्तं भवति। अथ हेतुं विना चेद्भावो न भवति, तत् किमभावेऽपि शारीराणां भावानां हेत्वपेक्षा न वेत्याह- शीघ्रगत्वादित्यादि। शीघ्रगत्वात् स्वभावाल्लक्षितोऽभावो न स्वभावं व्यतिवर्तते शीघ्रगत्वस्वभावं न त्यजतीत्यर्थः। तेन, अहेतुक एवाभावो भवति, भावस्तु सहेतुकः। उक्तं हि “उत्पत्तिहेतुर्भावनां न निरोधेऽस्ति कारणम्” (सू.अ.१६) इति। किंवा, शीघ्रगत्वादस्थिरत्वादभावो नावस्थान्तरमात्मनाशं प्रति गच्छतीति ग्रन्थार्थः

atraiva sāmagrījanyatve sarvakāryāṇāmupapattimāha- na hyeka ityādi| eko bhāvaḥ kāraṇarūpaḥ sahakārikāraṇāntararahito na kāryakaraṇe vartata ityarthaḥ; evaṃ tāvadekaṃ kāraṇaṃ kārye na vartate, kāryaṃ ca hetuṃ vinā na bhavatītyāha- vartate nāpyahetuka iti; hetuṃ vinā bhāva utpattidharmā na vartate na bhavatītyarthaḥ| tena karaṇayuktātmajanyaṃ kāryaṃ na kevalādātmano heturūpādbhavatītyuktaṃ bhavati| atha hetuṃ vinā cedbhāvo na bhavati, tat kimabhāve'pi śārīrāṇāṃ bhāvānāṃ hetvapekṣā na vetyāha- śīghragatvādityādi| śīghragatvāt svabhāvāllakṣito'bhāvo na svabhāvaṃ vyativartate śīghragatvasvabhāvaṃ na tyajatītyarthaḥ| tena, ahetuka evābhāvo bhavati, bhāvastu sahetukaḥ| uktaṃ hi “utpattiheturbhāvanāṃ na nirodhe'sti kāraṇam” (sū.a.16) iti| kiṃvā, śīghragatvādasthiratvādabhāvo nāvasthāntaramātmanāśaṃ prati gacchatīti granthārthaḥ

अनादिः पुरुषो नित्यो विपरीतस्तु हेतुजः। सदकारणवन्नित्यं दृष्टं हेतुजमन्यथा

anādiḥ puruṣo nityo viparītastu hetujaḥ| sadakāraṇavannityaṃ dṛṣṭaṃ hetujamanyathā

‘स नित्यः किमनित्यः’ इत्यस्योत्तरम्- अनादिरित्यादि। अनादिश्च पुरुषोऽव्यक्तरूप आत्मशब्दाभिधेयः। विपरीत इति आदिमान् राशिरूपः पुरुष इत्यर्थः। अत्रैवानादेर्नित्यत्वे शास्त्रान्तरसम्मतिमप्याह- सदित्यादि। सदिति त्रिविधसमये प्रमाणगम्यभावरूपम् [४९] । एतेन, प्रागभावस्याकारणवतोऽप्यभावरूपतयाऽनित्यत्वं न व्यभिचारकम्। हेतुजमन्यथेति अत्रापि भावरूपमिति योजनीयम्। तेन, हेतुजन्यस्यापि प्रध्वंसस्याविनाशित्वं परिहृतं भवति

‘sa nityaḥ kimanityaḥ’ ityasyottaram- anādirityādi| anādiśca puruṣo'vyaktarūpa ātmaśabdābhidheyaḥ| viparīta iti ādimān rāśirūpaḥ puruṣa ityarthaḥ| atraivānādernityatve śāstrāntarasammatimapyāha- sadityādi| saditi trividhasamaye pramāṇagamyabhāvarūpam [49] | etena, prāgabhāvasyākāraṇavato'pyabhāvarūpatayā'nityatvaṃ na vyabhicārakam| hetujamanyatheti atrāpi bhāvarūpamiti yojanīyam| tena, hetujanyasyāpi pradhvaṃsasyāvināśitvaṃ parihṛtaṃ bhavati

5.1.60

तदेव भावादग्राह्यं नित्यत्व [५०] न कुतश्चन। भावाज्ज्ञेयं तदव्यक्तमचिन्त्यं व्यक्तमन्यथा

tadeva bhāvādagrāhyaṃ nityatva [50] na kutaścana| bhāvājjñeyaṃ tadavyaktamacintyaṃ vyaktamanyathā

अव्यक्तमात्मा क्षेत्रज्ञः शाश्वतो विभुरव्ययः। तस्माद्यदन्यत्तद्व्यक्तं, वक्ष्यते चापरं द्वयम्

avyaktamātmā kṣetrajñaḥ śāśvato vibhuravyayaḥ| tasmādyadanyattadvyaktaṃ, vakṣyate cāparaṃ dvayam

व्यक्तमैन्द्रियकं चैव गृह्यते तद्यदिन्द्रियैः। अतोऽन्यत् पुनरव्यक्तं लिङ्गग्राह्यमतीन्द्रियम्

vyaktamaindriyakaṃ caiva gṛhyate tadyadindriyaiḥ| ato'nyat punaravyaktaṃ liṅgagrāhyamatīndriyam

किं तन्नित्यत्वमित्याह- तदेवेत्यादि। भावादुत्पत्तिधर्मकात्। तन्नित्यत्वं न कुतोऽपि भावाद्भवति, नित्यं हि न कुतोऽपि भवति। ततश्चात्मा भावं प्रति निरपेक्षत्वात् सर्वेभ्यो भावेभ्योऽप्यग्रे नित्यं सदेव। तच्चैवम्भूतं नित्यमव्यक्तं ज्ञेयम्। अचिन्त्यमित्यव्यक्तविशेषणम्। अव्यक्तं च मूलप्रकृतिः। व्यक्तमन्यथेति प्रकृतेरन्यतमकार्यं महदादिकमनित्यम्; आकाशमपि विकाररूपतयाऽनित्यमेव; उदासीनपुरुषस्तु नित्य एवाव्यक्तशब्देनैव लक्षित इत्युक्तमेव। अव्यक्तधर्मान्तरव्यापकान् पर्यायानाह- अव्यक्तमित्यादि। पुनः प्रकारान्तरेण व्यक्ताव्यक्तार्थमाह [५१] - वक्ष्यत इत्यादि। अपरं द्वयमिति प्रकारान्तरकृतं व्यक्ताव्यक्तद्वयम्। लिङ्गग्राह्यमिति अनुमानग्रह्यम्। अतीन्द्रियमित्यनेन चेन्द्रियग्रहणायोग्यं यत् केनापि शब्दादिलिङ्गेन गृह्यते न तदव्यक्तं, किन्तु यन्नित्यानुमेयं मनोऽहङ्कारादि तदेवाव्यक्तम्॥६०-

kiṃ tannityatvamityāha- tadevetyādi| bhāvādutpattidharmakāt| tannityatvaṃ na kuto'pi bhāvādbhavati, nityaṃ hi na kuto'pi bhavati| tataścātmā bhāvaṃ prati nirapekṣatvāt sarvebhyo bhāvebhyo'pyagre nityaṃ sadeva| taccaivambhūtaṃ nityamavyaktaṃ jñeyam| acintyamityavyaktaviśeṣaṇam| avyaktaṃ ca mūlaprakṛtiḥ| vyaktamanyatheti prakṛteranyatamakāryaṃ mahadādikamanityam; ākāśamapi vikārarūpatayā'nityameva; udāsīnapuruṣastu nitya evāvyaktaśabdenaiva lakṣita ityuktameva| avyaktadharmāntaravyāpakān paryāyānāha- avyaktamityādi| punaḥ prakārāntareṇa vyaktāvyaktārthamāha [51] - vakṣyata ityādi| aparaṃ dvayamiti prakārāntarakṛtaṃ vyaktāvyaktadvayam| liṅgagrāhyamiti anumānagrahyam| atīndriyamityanena cendriyagrahaṇāyogyaṃ yat kenāpi śabdādiliṅgena gṛhyate na tadavyaktaṃ, kintu yannityānumeyaṃ mano'haṅkārādi tadevāvyaktam||60-

खादीनि बुद्धिरव्यक्तमहङ्कारस्तथाऽष्टमः। भूतप्रकृतिरुद्दिष्टा विकाराश्चैव षोडश

khādīni buddhiravyaktamahaṅkārastathā'ṣṭamaḥ| bhūtaprakṛtiruddiṣṭā vikārāścaiva ṣoḍaśa

बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च। समनस्काश्च पञ्चार्था विकारा इति सञ्ज्ञिताः

buddhīndriyāṇi pañcaiva pañca karmendriyāṇi ca| samanaskāśca pañcārthā vikārā iti sañjñitāḥ

‘प्रकृतिः का विकाराः के’ इत्यस्योत्तरं- खादीनीत्यादि। खादीनि सूक्ष्मभूतखादीनि [५२] तन्मात्रशब्दाभिधेयानि। बुद्धिः महच्छब्दाभिधेया। अव्यक्तं मूलप्रकृतिः। अहङ्कारः बुद्धिविकारः; स च त्रिविधः- भूतादिः, तैजसः, वैकारिकश्च। भूतानां स्थावरजङ्गमानां प्रकृतिर्भूतप्रकृतिः। अत्र चाव्यक्तं प्रकृतिरेव परं, बुद्ध्यादयस्तु स्वकारणविकृतिरूपा अपि स्वकार्यापेक्षया प्रकृतिरूपा इह प्रकृतित्वेनोक्ताः। यदुक्तं- “मूलप्रकृतिरविकृतिर्महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त” (सां.का.३) इति। विकारा नाह- विकारा इत्यादि। एवशब्दो भिन्नक्रमेऽवधारणे, तेन विकारा एव षोडश परं न प्रकृतयः। बुद्धेरिन्द्रियाणि बुद्धीन्द्रियाणि। पञ्चार्था इति स्थूला आकाशादयः शब्दादिरूपाः; गुणगुणिनोर्हि परमार्थतो भेदो नास्त्येवास्मिन् दर्शने॥६३-

‘prakṛtiḥ kā vikārāḥ ke’ ityasyottaraṃ- khādīnītyādi| khādīni sūkṣmabhūtakhādīni [52] tanmātraśabdābhidheyāni| buddhiḥ mahacchabdābhidheyā| avyaktaṃ mūlaprakṛtiḥ| ahaṅkāraḥ buddhivikāraḥ; sa ca trividhaḥ- bhūtādiḥ, taijasaḥ, vaikārikaśca| bhūtānāṃ sthāvarajaṅgamānāṃ prakṛtirbhūtaprakṛtiḥ| atra cāvyaktaṃ prakṛtireva paraṃ, buddhyādayastu svakāraṇavikṛtirūpā api svakāryāpekṣayā prakṛtirūpā iha prakṛtitvenoktāḥ| yaduktaṃ- “mūlaprakṛtiravikṛtirmahadādyāḥ prakṛtivikṛtayaḥ sapta” (sāṃ.kā.3) iti| vikārā nāha- vikārā ityādi| evaśabdo bhinnakrame'vadhāraṇe, tena vikārā eva ṣoḍaśa paraṃ na prakṛtayaḥ| buddherindriyāṇi buddhīndriyāṇi| pañcārthā iti sthūlā ākāśādayaḥ śabdādirūpāḥ; guṇaguṇinorhi paramārthato bhedo nāstyevāsmin darśane||63-

इति क्षेत्रं समुद्दिष्टं सर्वमव्यक्तवर्जितम्। अव्यक्तमस्य क्षेत्रस्य क्षेत्रज्ञमृषयो विदुः

iti kṣetraṃ samuddiṣṭaṃ sarvamavyaktavarjitam| avyaktamasya kṣetrasya kṣetrajñamṛṣayo viduḥ

एनमेव प्रकृतिविकारसमूहं क्षेत्रक्षेत्रज्ञभेदेन विभजते- इतीत्यादि। अव्यक्तवर्जितमिति प्रकृत्युदासीनवर्जितं, प्रकृतेश्चोदासीनपुरुषचैतन्येन चैतन्यमस्त्येव

enameva prakṛtivikārasamūhaṃ kṣetrakṣetrajñabhedena vibhajate- itītyādi| avyaktavarjitamiti prakṛtyudāsīnavarjitaṃ, prakṛteścodāsīnapuruṣacaitanyena caitanyamastyeva

जायते बुद्धिरव्यक्ताद्बुद्ध्याऽहमिति मन्यते। परं खादीन्यहङ्कारादुत्पद्यन्ते [५३] यथाक्रमम्

jāyate buddhiravyaktādbuddhyā'hamiti manyate| paraṃ khādīnyahaṅkārādutpadyante [53] yathākramam

ततः सम्पूर्णसर्वाङ्गो जातोऽभ्युदित उच्यते

tataḥ sampūrṇasarvāṅgo jāto'bhyudita ucyate

सम्प्रति महाप्रलयान्तरं यथाऽऽदिसर्गे बुद्ध्याद्युत्पादो भवति तदाह- जायत इत्यादि। बुद्ध्याऽहमिति मन्यत इति बुद्धेर्जातेनाहङ्कारेणाहमिति मन्यत इत्यर्थः। खादीनीति खादीनि सूक्ष्माणि तन्मात्ररूपाणि, तथैकादशेन्द्रियाणि। वचनं हि “प्रकृतेर्महांस्ततोऽहङ्कारस्तस्माद्गणश्च षोडशकः” (सां.का.२२) इति। यथाक्रममिति यस्मादहङ्कारादुत्पद्यते तेन क्रमेण; तत्र वैकृतात् सात्त्विकादहङ्कारात्तैजससहायादेकादशेन्द्रियाणि भवन्ति, भूतादेस्त्वहङ्कारात्तामसात्तैजससहायात् पञ्चतन्मात्राणि। यदुक्तं- “सात्विक एकादशकः प्रवर्तते वैकृतादहङ्कारात्। भूतादेस्तन्मात्रः स तामसस्तैजसादुभयम्” (सां.का.२५) इति। तत इति आहङ्कारिककार्यानन्तरं तन्मात्रेभ्य उत्पन्नस्थूलभूतसम्बन्धात्। सम्पूर्णसर्वाङ्गो जात इति आदिसर्गो(र्गे) जातः

samprati mahāpralayāntaraṃ yathā''disarge buddhyādyutpādo bhavati tadāha- jāyata ityādi| buddhyā'hamiti manyata iti buddherjātenāhaṅkāreṇāhamiti manyata ityarthaḥ| khādīnīti khādīni sūkṣmāṇi tanmātrarūpāṇi, tathaikādaśendriyāṇi| vacanaṃ hi “prakṛtermahāṃstato'haṅkārastasmādgaṇaśca ṣoḍaśakaḥ” (sāṃ.kā.22) iti| yathākramamiti yasmādahaṅkārādutpadyate tena krameṇa; tatra vaikṛtāt sāttvikādahaṅkārāttaijasasahāyādekādaśendriyāṇi bhavanti, bhūtādestvahaṅkārāttāmasāttaijasasahāyāt pañcatanmātrāṇi| yaduktaṃ- “sātvika ekādaśakaḥ pravartate vaikṛtādahaṅkārāt| bhūtādestanmātraḥ sa tāmasastaijasādubhayam” (sāṃ.kā.25) iti| tata iti āhaṅkārikakāryānantaraṃ tanmātrebhya utpannasthūlabhūtasambandhāt| sampūrṇasarvāṅgo jāta iti ādisargo(rge) jātaḥ

पुरुषः प्रलये चेष्टैः पुनर्भावैर्वियुज्यते

puruṣaḥ pralaye ceṣṭaiḥ punarbhāvairviyujyate

अव्यक्ताद्व्यक्ततां याति व्यक्तादव्यक्ततां पुनः। रजस्तमोभ्यामाविष्टश्चक्रवत् परिवर्तते

avyaktādvyaktatāṃ yāti vyaktādavyaktatāṃ punaḥ| rajastamobhyāmāviṣṭaścakravat parivartate

येषां द्वन्द्वे परा सक्तिरहङ्कारपराश्च ये। उदयप्रलयौ तेषां न तेषां ये त्वतोऽन्यथा

yeṣāṃ dvandve parā saktirahaṅkāraparāśca ye| udayapralayau teṣāṃ na teṣāṃ ye tvato'nyathā

एवमादिसर्गे प्रकृतेर्महदादिसर्गं दर्शयित्वा महाप्रलये प्रकृतावव्यक्तरूपायां बुद्ध्यादीनां लयमाह- पुरुष इत्यादि। इष्टैर्भावैरिति पुरुषोपभोगार्थमिष्टैर्बुद्ध्यादिभिः। अन्ये तु एवम्भूतसङ्गं जन्मनि [५४] , बुद्ध्यादिवियोगं च मरणे ब्रुवते। तन्न, जन्ममरणयोर्बुद्ध्यादीनां विद्यमानत्वात्। उक्तं हि- “अतीन्द्रियैस्तैरतिसूक्ष्मरूपैरात्मा कदाचिन्न विमुक्तपूर्वः। नैवेन्द्रियैर्नैव मनोमतिभ्यां न चाप्यहङ्कारविकारदोषैः” (शा. अ. २) इति। तथाऽन्यत्राप्युक्तं- “पूर्वोत्पन्नमसक्तं नियतं महदादिसूक्ष्मपर्यन्तम्। संसरति निरुपभोगं भावैरधिवासितं लिङ्गम्” (सां. का. ४०) इति। तस्मान्महाप्रलय एव प्रकृतौ लयः, तथाऽऽदिसर्ग एव प्रकृतेर्महदादिसृष्टिरिति। एतदेव प्रपञ्चं लयं च प्रकृतेराह- अव्यक्तादित्यादि। अव्यक्तादिति प्रकृतेः, व्यक्ततामिति महदादिमहाभूतपर्यन्तप्रपञ्चरूपतां याति। व्यक्तादिति महाभूतप्रपञ्चाद्यवस्थातः पुनरव्यक्तरूपतां याति गच्छति; महाप्रलये हि महाभूतानि तन्मात्रेषु लयं यान्ति, तन्मात्राणि तथेन्द्रियाणि चाहङ्कारे लयं यान्ति, अहङ्कारो बुद्धौ, बुद्धिश्च प्रकृताविति लयक्रमः। अयं च लयक्रमो मोक्षेऽपि भवति। परं तु तत्र तं पुरुषं प्रति पुनः सर्गं नारभते प्रकृतिः। अयं [५५] संसारः कुतो भवतीत्याह- रज इत्यादि। आविष्टो युक्तः। चक्रवत् परिवर्तत इति पुनः पुनर्लयसर्गाभ्यां युज्यते। द्वन्द्व इति रजस्तमोरूपे मिथुने। अहङ्कारपरा इति अहङ्कारान्ममेदमित्यादिमिथ्याज्ञानपराः। उदयप्रलयौ जन्ममरणे, किंवा लयसर्गौ। अतोऽन्यथेति ये रागद्वेषविमुक्ता निरहङ्काराश्च तेषां नोदयप्रलयौ भवतः॥६७-

evamādisarge prakṛtermahadādisargaṃ darśayitvā mahāpralaye prakṛtāvavyaktarūpāyāṃ buddhyādīnāṃ layamāha- puruṣa ityādi| iṣṭairbhāvairiti puruṣopabhogārthamiṣṭairbuddhyādibhiḥ| anye tu evambhūtasaṅgaṃ janmani [54] , buddhyādiviyogaṃ ca maraṇe bruvate| tanna, janmamaraṇayorbuddhyādīnāṃ vidyamānatvāt| uktaṃ hi- “atīndriyaistairatisūkṣmarūpairātmā kadācinna vimuktapūrvaḥ| naivendriyairnaiva manomatibhyāṃ na cāpyahaṅkāravikāradoṣaiḥ” (śā. a. 2) iti| tathā'nyatrāpyuktaṃ- “pūrvotpannamasaktaṃ niyataṃ mahadādisūkṣmaparyantam| saṃsarati nirupabhogaṃ bhāvairadhivāsitaṃ liṅgam” (sāṃ. kā. 40) iti| tasmānmahāpralaya eva prakṛtau layaḥ, tathā''disarga eva prakṛtermahadādisṛṣṭiriti| etadeva prapañcaṃ layaṃ ca prakṛterāha- avyaktādityādi| avyaktāditi prakṛteḥ, vyaktatāmiti mahadādimahābhūtaparyantaprapañcarūpatāṃ yāti| vyaktāditi mahābhūtaprapañcādyavasthātaḥ punaravyaktarūpatāṃ yāti gacchati; mahāpralaye hi mahābhūtāni tanmātreṣu layaṃ yānti, tanmātrāṇi tathendriyāṇi cāhaṅkāre layaṃ yānti, ahaṅkāro buddhau, buddhiśca prakṛtāviti layakramaḥ| ayaṃ ca layakramo mokṣe'pi bhavati| paraṃ tu tatra taṃ puruṣaṃ prati punaḥ sargaṃ nārabhate prakṛtiḥ| ayaṃ [55] saṃsāraḥ kuto bhavatītyāha- raja ityādi| āviṣṭo yuktaḥ| cakravat parivartata iti punaḥ punarlayasargābhyāṃ yujyate| dvandva iti rajastamorūpe mithune| ahaṅkāraparā iti ahaṅkārānmamedamityādimithyājñānaparāḥ| udayapralayau janmamaraṇe, kiṃvā layasargau| ato'nyatheti ye rāgadveṣavimuktā nirahaṅkārāśca teṣāṃ nodayapralayau bhavataḥ||67-

5.1.70

प्राणापानौ निमेषाद्या जीवनं मनसो गतिः। इन्द्रियान्तरसञ्चारः प्रेरणं धारणं च यत्

prāṇāpānau nimeṣādyā jīvanaṃ manaso gatiḥ| indriyāntarasañcāraḥ preraṇaṃ dhāraṇaṃ ca yat

देशान्तरगतिः स्वप्ने पञ्चत्वग्रहणं तथा। दृष्टस्य दक्षिणेनाक्ष्णा सव्येनावगमस्तथा

deśāntaragatiḥ svapne pañcatvagrahaṇaṃ tathā| dṛṣṭasya dakṣiṇenākṣṇā savyenāvagamastathā

इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं प्रयत्नश्चेतना धृतिः। बुद्धिः स्मृतिरहङ्कारो लिङ्गानि परमात्मनः

icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ prayatnaścetanā dhṛtiḥ| buddhiḥ smṛtirahaṅkāro liṅgāni paramātmanaḥ

यस्मात् समुपलभ्यन्ते लिङ्गान्येतानि जीवतः। न मृतस्यात्मलिङ्गानि तस्मादाहुर्महर्षयः

yasmāt samupalabhyante liṅgānyetāni jīvataḥ| na mṛtasyātmaliṅgāni tasmādāhurmaharṣayaḥ

शरीरं हि गते तस्मिञ् शून्यागारमचेतनम्। पञ्चभूतावशेषत्वात् पञ्चत्वं गतमुच्यते

śarīraṃ hi gate tasmiñ śūnyāgāramacetanam| pañcabhūtāvaśeṣatvāt pañcatvaṃ gatamucyate

‘किं लिङ्गं पुरुषस्य च’ इत्यस्योत्तरं- प्राणापानावित्यादि। प्राणापानौ उच्छ्वासनिःश्वासौ। निमेषाद्या इति आद्यशब्दग्रहणेन उन्मेषाद्याः प्रेक्षणविशेषा गृह्यन्ते। मनसो गतिरिति मनसा पाटलिपुत्रगमनादिरूपा। इन्द्रियान्तरसञ्चारोऽपि मनस एव, यथा चक्षुः परित्यज्य मनः स्पर्शनमधितिष्ठतीत्यादि। प्रेरणं च तथा धारणं च मनस एवेति ज्ञेयम्। देशान्तरगतिः स्वप्ने इति छेदः। पञ्चत्वग्रहणं मरणज्ञानम्। सव्येनावगम इति सव्येनाक्ष्णा स एवायं दक्षिणाक्षिदृष्टो घट इत्यवगम इत्यर्थः। चेतना ज्ञानमात्रम्। बुद्धिस्तु ऊहापोहज्ञानम्। अथ कथमेतान्यात्मानं गमयन्तीत्याह- यस्मादित्यादि। जीवत इति पञ्चभूतातिरिक्तात्मसंयुक्तस्य [५६] । पञ्चत्वं तु यद्यपि जीवतो न भवति किन्तु मृतस्यैव, तथाऽपि पञ्चत्वं मृतशरीरे दृश्यमानं विपर्ययात् पञ्चत्वाभावाज्जीवच्छरीरलिङ्गं भवतीति ज्ञेयम्। अत्रैवोदाहृताश्च प्राणापानादयो न भूतमात्रे भवन्ति, निरात्मकेष्विष्टकामृतशरीरादिष्वदर्शनात्। न च मन एव भूतातिरिक्तमात्मा भवितुमर्हति, यतस्तस्यापि करणरूपस्य [५७] प्रेरणाद्यात्मना कर्त्रा कर्तव्यम्। नापीन्द्रियाण्यात्मत्वेन स्वीकर्तुं पार्यन्ते, यतस्तथा सति इन्द्रियान्तरोपलब्धमर्थं नेन्द्रियाणि यज्ञदत्तोपलब्धमर्थं देवदत्त इव प्रतिसन्धातुं समर्थानि भवेयुः; अस्ति चेन्द्रियान्तरोपलब्धार्थप्रतिसन्धानं, यथा- सुरभिचन्दनं स्पृशामीत्यत्र। तस्मान्मन-इन्द्रिय-भूतातिरिक्त आत्मा तिष्ठतीति ज्ञेयम्। अत्र यद्यपि बुद्धिशब्देन चेतनाधृतिस्मृत्यहङ्काराः प्राप्यन्त एव बुद्धिप्रकारत्वेन, तथाऽपि पृथक्पृथगर्थगमकत्वेन पुनः पृथगुपात्ताः। तथाहि- चेतना गुणत्वेन अचेतनखादिभूतातिरिक्तधर्मेणात्मानं गमयति, धृतिस्तु नियमात्मिका नियन्तारमात्मानं गमयति, बुद्धिस्तु ऊहापोहयोरेकं कारणं गमयत्यात्मानं, स्मृतिस्तु पूर्वानुभूतार्थस्मर्तारं स्थायिनमात्मानं गमयतीत्याद्यनुसरणीयम्। आत्माधिष्ठानाभावे शरीरे प्राणाद्यभावमाह- शरीरमित्यादि। शून्यागारमिव शून्यागारं यथा अधिष्ठातृशून्यम्, एवं मृतशरीरमपि। षड्धातुकं शरीरं, तत्र षष्ठे आत्मनि गते पञ्चभूतात्मकं [५८] शरीरं भवति, तेन पञ्चत्वं गतमुच्यते॥।७०-

‘kiṃ liṅgaṃ puruṣasya ca’ ityasyottaraṃ- prāṇāpānāvityādi| prāṇāpānau ucchvāsaniḥśvāsau| nimeṣādyā iti ādyaśabdagrahaṇena unmeṣādyāḥ prekṣaṇaviśeṣā gṛhyante| manaso gatiriti manasā pāṭaliputragamanādirūpā| indriyāntarasañcāro'pi manasa eva, yathā cakṣuḥ parityajya manaḥ sparśanamadhitiṣṭhatītyādi| preraṇaṃ ca tathā dhāraṇaṃ ca manasa eveti jñeyam| deśāntaragatiḥ svapne iti chedaḥ| pañcatvagrahaṇaṃ maraṇajñānam| savyenāvagama iti savyenākṣṇā sa evāyaṃ dakṣiṇākṣidṛṣṭo ghaṭa ityavagama ityarthaḥ| cetanā jñānamātram| buddhistu ūhāpohajñānam| atha kathametānyātmānaṃ gamayantītyāha- yasmādityādi| jīvata iti pañcabhūtātiriktātmasaṃyuktasya [56] | pañcatvaṃ tu yadyapi jīvato na bhavati kintu mṛtasyaiva, tathā'pi pañcatvaṃ mṛtaśarīre dṛśyamānaṃ viparyayāt pañcatvābhāvājjīvaccharīraliṅgaṃ bhavatīti jñeyam| atraivodāhṛtāśca prāṇāpānādayo na bhūtamātre bhavanti, nirātmakeṣviṣṭakāmṛtaśarīrādiṣvadarśanāt| na ca mana eva bhūtātiriktamātmā bhavitumarhati, yatastasyāpi karaṇarūpasya [57] preraṇādyātmanā kartrā kartavyam| nāpīndriyāṇyātmatvena svīkartuṃ pāryante, yatastathā sati indriyāntaropalabdhamarthaṃ nendriyāṇi yajñadattopalabdhamarthaṃ devadatta iva pratisandhātuṃ samarthāni bhaveyuḥ; asti cendriyāntaropalabdhārthapratisandhānaṃ, yathā- surabhicandanaṃ spṛśāmītyatra| tasmānmana-indriya-bhūtātirikta ātmā tiṣṭhatīti jñeyam| atra yadyapi buddhiśabdena cetanādhṛtismṛtyahaṅkārāḥ prāpyanta eva buddhiprakāratvena, tathā'pi pṛthakpṛthagarthagamakatvena punaḥ pṛthagupāttāḥ| tathāhi- cetanā guṇatvena acetanakhādibhūtātiriktadharmeṇātmānaṃ gamayati, dhṛtistu niyamātmikā niyantāramātmānaṃ gamayati, buddhistu ūhāpohayorekaṃ kāraṇaṃ gamayatyātmānaṃ, smṛtistu pūrvānubhūtārthasmartāraṃ sthāyinamātmānaṃ gamayatītyādyanusaraṇīyam| ātmādhiṣṭhānābhāve śarīre prāṇādyabhāvamāha- śarīramityādi| śūnyāgāramiva śūnyāgāraṃ yathā adhiṣṭhātṛśūnyam, evaṃ mṛtaśarīramapi| ṣaḍdhātukaṃ śarīraṃ, tatra ṣaṣṭhe ātmani gate pañcabhūtātmakaṃ [58] śarīraṃ bhavati, tena pañcatvaṃ gatamucyate|||70-

अचेतनं क्रियावच्च मनश्चेतयिता परः। युक्तस्य मनसा तस्य निर्दिश्यन्ते विभोः क्रियाः

acetanaṃ kriyāvacca manaścetayitā paraḥ| yuktasya manasā tasya nirdiśyante vibhoḥ kriyāḥ

चेतनावान् यतश्चात्मा ततः कर्ता निरुच्यते। अचेतनत्वाच्च मनः क्रियावदपि नोच्यते

cetanāvān yataścātmā tataḥ kartā nirucyate| acetanatvācca manaḥ kriyāvadapi nocyate

‘निष्क्रियस्य क्रिया तस्य कथम्’ इत्यस्योत्तरम्- अचेतनमित्यादि। चेतयिता पर इति पर आत्मा चेतयिता परं न तु साक्षात् क्रियावान्। ननु, यद्येवं कथं तस्य [५९] क्रियेत्याह- युक्तस्येत्यादि। आत्माधिष्ठितस्यैव मनसः क्रिया उपचारादात्मनः क्रियेत्युच्यत इत्यर्थः। एतदेवोपपादयति- चेतनावानित्यादि। चेतनेन ह्यात्मनाऽधिष्ठितं मनः क्रियासु प्रवर्तते, चेतनानधिष्ठितं तु मनः क्रियासु [६०] न प्रवर्तते; तेन यत्कृता सा क्रिया स एव क्रियावानिति व्यपदेष्टुं युज्यते, नत्वचेतनं [६१] मनः; तत् पराधीनक्रियत्वेन परमार्थतः क्रियावदपि कर्तृत्वेन नोच्यत इति वाक्यार्थः; नोच्यते इति ‘कर्तृ’ इति शेषः॥७५-

‘niṣkriyasya kriyā tasya katham’ ityasyottaram- acetanamityādi| cetayitā para iti para ātmā cetayitā paraṃ na tu sākṣāt kriyāvān| nanu, yadyevaṃ kathaṃ tasya [59] kriyetyāha- yuktasyetyādi| ātmādhiṣṭhitasyaiva manasaḥ kriyā upacārādātmanaḥ kriyetyucyata ityarthaḥ| etadevopapādayati- cetanāvānityādi| cetanena hyātmanā'dhiṣṭhitaṃ manaḥ kriyāsu pravartate, cetanānadhiṣṭhitaṃ tu manaḥ kriyāsu [60] na pravartate; tena yatkṛtā sā kriyā sa eva kriyāvāniti vyapadeṣṭuṃ yujyate, natvacetanaṃ [61] manaḥ; tat parādhīnakriyatvena paramārthataḥ kriyāvadapi kartṛtvena nocyata iti vākyārthaḥ; nocyate iti ‘kartṛ’ iti śeṣaḥ||75-

यथास्वेनात्मनाऽऽत्मानं सर्वः सर्वासु योनिषु। प्राणैस्तन्त्रयते प्राणी नह्यन्योऽस्त्यस्य तन्त्रकः

yathāsvenātmanā''tmānaṃ sarvaḥ sarvāsu yoniṣu| prāṇaistantrayate prāṇī nahyanyo'styasya tantrakaḥ

सम्प्रति स्वतन्त्रत्वेऽप्यनिष्टयोनिगमनमाक्षिप्तं समादधाति- यथास्वेनेत्यादि। सर्वासु नरगोहस्तिकीटादियोनिषु। प्राणैस्तन्त्रयते प्राणैर्योजयति, आत्मनैवायं धर्माधर्मसहायेनात्मानं सर्वयोनिषु नयति, न परप्रेरितो याति; यतो नान्यः पुरुषोऽस्य प्रेरकोऽस्ति ईश्वराभावात्; किंवा सत्यपि ईश्वरे तस्यापि कर्मपराधीनत्वात्। इदमेव चास्यानिष्टयोनिगमने स्वातन्त्र्यं यद् अनिष्टयोनिगमनहेत्वधर्मकरणे स्वातन्त्र्यम्, अधर्मकरणारब्धस्वकर्मणैवायमनिच्छन्नपि नीयत इत्यनिष्टयोनिगमनं भवति; स्वातन्त्र्यं च यथोक्तं भवति

samprati svatantratve'pyaniṣṭayonigamanamākṣiptaṃ samādadhāti- yathāsvenetyādi| sarvāsu naragohastikīṭādiyoniṣu| prāṇaistantrayate prāṇairyojayati, ātmanaivāyaṃ dharmādharmasahāyenātmānaṃ sarvayoniṣu nayati, na paraprerito yāti; yato nānyaḥ puruṣo'sya prerako'sti īśvarābhāvāt; kiṃvā satyapi īśvare tasyāpi karmaparādhīnatvāt| idameva cāsyāniṣṭayonigamane svātantryaṃ yad aniṣṭayonigamanahetvadharmakaraṇe svātantryam, adharmakaraṇārabdhasvakarmaṇaivāyamanicchannapi nīyata ityaniṣṭayonigamanaṃ bhavati; svātantryaṃ ca yathoktaṃ bhavati

वशी तत् कुरुते कर्म यत् कृत्वा फलमश्नुते। वशी चेतः समाधत्ते वशी सर्वं निरस्यति

vaśī tat kurute karma yat kṛtvā phalamaśnute| vaśī cetaḥ samādhatte vaśī sarvaṃ nirasyati

‘वशी यद्यसुखैः कस्माद्भावैराक्रम्यते’ इत्यस्योत्तरं- वशीत्यादि। वशी स्वेच्छाधीनप्रवृत्तिः (इष्टेऽनिष्टे वाऽऽत्मा [६२] ,); तेन, वशी सन्नयं तानि कर्माणि करोति शुभान्यशुभानि वा आपातफलरागात्, यानि कृत्वा तत्कर्मप्रभावाच्छुभेनाशुभेन वा फलेन योगमाप्नोति। एतेन कर्तव्ये कर्मण्यस्य वशित्वं, कृतकर्मफलं त्वस्यानिच्छतोऽपि भवति; तेन तत्प्रति नास्य [६३] वशित्वम्। अन्यदपि [६४] वशित्वफलमाह- वशी चेतः समाधत्त इति। अनिष्टेऽर्थे वशी सन्नयं मनो निवर्तयति; यदि ह्ययं वशी न स्यात्, न मनो निवर्तयितुं शक्नुयात्। अपरमपि वशित्वगमकं कर्माह- वशी सर्वं निरस्यतीति। वशी सन्नयं मोक्षार्थं प्रवृत्तः सर्वारम्भं शुभाशुभफलं त्यजतीत्यर्थः। इह स्वतन्त्रः परात्मना ईश्वरादिना प्रेरितप्रवृत्तिरुच्यते; वशी तु स्वयमपि प्रवर्तमान इच्छावशात् प्रवर्तते, न प्रेरितप्रवृत्तिरूपत्वेनेप्सितेऽनीप्सिते च वर्तते इति स्वातन्त्र्यवशित्वयोर्भेदः

‘vaśī yadyasukhaiḥ kasmādbhāvairākramyate’ ityasyottaraṃ- vaśītyādi| vaśī svecchādhīnapravṛttiḥ (iṣṭe'niṣṭe vā''tmā [62] ,); tena, vaśī sannayaṃ tāni karmāṇi karoti śubhānyaśubhāni vā āpātaphalarāgāt, yāni kṛtvā tatkarmaprabhāvācchubhenāśubhena vā phalena yogamāpnoti| etena kartavye karmaṇyasya vaśitvaṃ, kṛtakarmaphalaṃ tvasyānicchato'pi bhavati; tena tatprati nāsya [63] vaśitvam| anyadapi [64] vaśitvaphalamāha- vaśī cetaḥ samādhatta iti| aniṣṭe'rthe vaśī sannayaṃ mano nivartayati; yadi hyayaṃ vaśī na syāt, na mano nivartayituṃ śaknuyāt| aparamapi vaśitvagamakaṃ karmāha- vaśī sarvaṃ nirasyatīti| vaśī sannayaṃ mokṣārthaṃ pravṛttaḥ sarvārambhaṃ śubhāśubhaphalaṃ tyajatītyarthaḥ| iha svatantraḥ parātmanā īśvarādinā preritapravṛttirucyate; vaśī tu svayamapi pravartamāna icchāvaśāt pravartate, na preritapravṛttirūpatvenepsite'nīpsite ca vartate iti svātantryavaśitvayorbhedaḥ

देही सर्वगतोऽप्यात्मा [६५] स्वे स्वे संस्पर्शनेन्द्रिये। सर्वाः सर्वाश्रयस्थास्तु नात्माऽतो वेत्ति वेदनाः

dehī sarvagato'pyātmā [65] sve sve saṃsparśanendriye| sarvāḥ sarvāśrayasthāstu nātmā'to vetti vedanāḥ

‘सर्वाः सर्वगतत्वाच्च वेदनाः किं न वेत्ति सः’ इत्यस्योत्तरमाह- देहीत्यादि। सर्वगत इति सर्वगतोऽपि सन्, संस्पर्शनेन्द्रिय इति संस्पर्शनयुक्ते शरीरे, वेदनाः सुखदुःखरूपा वेत्ति, सर्वाश्रयस्थास्तु न वेत्तीति योजना। यस्मात् सर्वगतोऽप्यात्मा स्वकीय एव स्पर्शनवति शरीरे परं वेदना वेत्ति, तेन सर्वाश्रयस्थाः सर्ववेदना न वेत्तीति वाक्यार्थः। सर्वाश्रयस्था इति सर्वपरशरीरगताः [६६] । परशरीरे चात्मा खकर्मोपार्जितेन्द्रियाभावाद्विद्यमानोऽपि नोपलभते सुखदुःखे। स्वे स्वे शरीर इति वक्तव्ये यत् ‘संस्पर्शनेन्द्रिये’ इति करोति, तेन स्वशरीरेऽपि यत्र केशनखादौ स्पर्शनेन्द्रियं नास्ति तत्र नात्मा किञ्चिदुपलभत इति दर्शयति

‘sarvāḥ sarvagatatvācca vedanāḥ kiṃ na vetti saḥ’ ityasyottaramāha- dehītyādi| sarvagata iti sarvagato'pi san, saṃsparśanendriya iti saṃsparśanayukte śarīre, vedanāḥ sukhaduḥkharūpā vetti, sarvāśrayasthāstu na vettīti yojanā| yasmāt sarvagato'pyātmā svakīya eva sparśanavati śarīre paraṃ vedanā vetti, tena sarvāśrayasthāḥ sarvavedanā na vettīti vākyārthaḥ| sarvāśrayasthā iti sarvaparaśarīragatāḥ [66] | paraśarīre cātmā khakarmopārjitendriyābhāvādvidyamāno'pi nopalabhate sukhaduḥkhe| sve sve śarīra iti vaktavye yat ‘saṃsparśanendriye’ iti karoti, tena svaśarīre'pi yatra keśanakhādau sparśanendriyaṃ nāsti tatra nātmā kiñcidupalabhata iti darśayati

5.1.80

विभुत्वमत एवास्य यस्मात् सर्वगतो महान्। मनसश्च समाधानात् पश्यत्यात्मा तिरस्कृतम्

vibhutvamata evāsya yasmāt sarvagato mahān| manasaśca samādhānāt paśyatyātmā tiraskṛtam

नित्यानुबन्धं मनसा देहकर्मानुपातिना। सर्वयोनिगतं विद्यादेकयोनावपि स्थितम्

nityānubandhaṃ manasā dehakarmānupātinā| sarvayonigataṃ vidyādekayonāvapi sthitam

‘न पश्यति विभुः कस्मात्’ इत्यादिप्रश्नस्योत्तरं वक्तुं प्रवृत्तो विभुत्वसाधकार्थगुणहेतुप्राप्त्या विभुत्वमेव तावदात्मनः साधयति- विभुत्वमित्यादि। विभुत्वं सर्वगतपरिमाणयोगित्वम्। अत एवेति उक्तसर्वगतत्वात्। एतदेव स्पष्टार्थं साक्षाद्ब्रूते- यस्मादित्यादि। सर्वगतत्वं सर्वतोऽप्युपलभ्यमानत्वेन सर्वगताकाशादिपरिमाणस्यप्यस्ति, तेन तद्व्यवच्छेदार्थं ‘महान्’ इति पदं; तेन सर्वत्रोपलभ्यमानं महापरिमाणयोगिद्रव्यं विभुरुच्यत इति फलति। विभुत्वं व्युत्पाद्य कुड्यादितिरोहितज्ञानं नैकान्तेन भवतीति दर्शयन्नाह- मनस इत्यादि। समाधानं समाधिः। अनेन, योगिनः समाधिबलात्तिरोहितमपि पश्यन्तीति दर्शयति। ये तु तिरोहितं न पश्यन्ति तत्राप्युपपत्तिमाह- नित्येत्यादि। सर्वयोनिगतमप्यात्मानं मनसाऽनुबन्धगतमेकयोनाववस्थितं [६७] विद्यादिति योज्यम्। देहनिर्वर्तकेन [६८] कर्मणा अनुपात आत्मनि सम्बन्धो यस्य, तेन मनसा देहकर्मानुपातिना। एतेन, यद्यप्यात्मा कुड्यादिभिरतिरोहितस्तथाऽपि यदस्योपलब्धिसाधनं मनस्तस्यैकस्मिन्नेव शरीरे व्यवस्थितस्य व्यवधानान्न पश्यत्ययं तिरस्कृतमित्युक्तं भवति॥८०-

‘na paśyati vibhuḥ kasmāt’ ityādipraśnasyottaraṃ vaktuṃ pravṛtto vibhutvasādhakārthaguṇahetuprāptyā vibhutvameva tāvadātmanaḥ sādhayati- vibhutvamityādi| vibhutvaṃ sarvagataparimāṇayogitvam| ata eveti uktasarvagatatvāt| etadeva spaṣṭārthaṃ sākṣādbrūte- yasmādityādi| sarvagatatvaṃ sarvato'pyupalabhyamānatvena sarvagatākāśādiparimāṇasyapyasti, tena tadvyavacchedārthaṃ ‘mahān’ iti padaṃ; tena sarvatropalabhyamānaṃ mahāparimāṇayogidravyaṃ vibhurucyata iti phalati| vibhutvaṃ vyutpādya kuḍyāditirohitajñānaṃ naikāntena bhavatīti darśayannāha- manasa ityādi| samādhānaṃ samādhiḥ| anena, yoginaḥ samādhibalāttirohitamapi paśyantīti darśayati| ye tu tirohitaṃ na paśyanti tatrāpyupapattimāha- nityetyādi| sarvayonigatamapyātmānaṃ manasā'nubandhagatamekayonāvavasthitaṃ [67] vidyāditi yojyam| dehanirvartakena [68] karmaṇā anupāta ātmani sambandho yasya, tena manasā dehakarmānupātinā| etena, yadyapyātmā kuḍyādibhiratirohitastathā'pi yadasyopalabdhisādhanaṃ manastasyaikasminneva śarīre vyavasthitasya vyavadhānānna paśyatyayaṃ tiraskṛtamityuktaṃ bhavati||80-

आदिर्नास्त्यात्मनः [६९] क्षेत्रपारम्पर्यमनादिकम्। अतस्तयोरनादित्वात् किं पूर्वमिति नोच्यते

ādirnāstyātmanaḥ [69] kṣetrapāramparyamanādikam| atastayoranāditvāt kiṃ pūrvamiti nocyate

‘क्षेत्रज्ञः क्षेत्रमथवा’ इत्यादिप्रश्नस्योत्तरम्- आदिरित्यादि। क्षेत्रपारम्पर्यमिति क्षेत्रस्याव्यक्तवर्जितस्य महदादित्रयोविंशतिकस्य परम्परासन्ततेरनादित्वेनैव क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरिदं प्रथममिति व्यपदेशो नैव [७०] भवतीत्यर्थः। ननु यदि क्षेत्रपरम्पराऽप्यनादिस्तदा [७१] तस्यात्मवदुच्छेदो न प्राप्नोति, यदनादि तन्नित्यं भवति, यथा- आत्मेति दृष्टं? ब्रूमः- अनादित्वेऽपि यत् स्वरूपेनैवानादि तन्नोच्छिद्यते, यथा- आत्मा; यत्तु उच्छित्तिधर्मकं बुद्ध्यादि, तदुच्छिद्यत एव; सन्तानस्तु परमार्थतः सन्तानिभ्योऽतिरिक्तो नास्त्येव, यदनादिः स्यात्; तेन, सन्तानस्यानादित्वं भाक्तमेव। किञ्चैवम्भूतस्य बुद्ध्यादिसन्तानस्योच्छेदे मोक्षप्रतिपादक आगम एव प्रमाणत्वेन ज्ञेयः

‘kṣetrajñaḥ kṣetramathavā’ ityādipraśnasyottaram- ādirityādi| kṣetrapāramparyamiti kṣetrasyāvyaktavarjitasya mahadāditrayoviṃśatikasya paramparāsantateranāditvenaiva kṣetrakṣetrajñayoridaṃ prathamamiti vyapadeśo naiva [70] bhavatītyarthaḥ| nanu yadi kṣetraparamparā'pyanādistadā [71] tasyātmavaducchedo na prāpnoti, yadanādi tannityaṃ bhavati, yathā- ātmeti dṛṣṭaṃ? brūmaḥ- anāditve'pi yat svarūpenaivānādi tannocchidyate, yathā- ātmā; yattu ucchittidharmakaṃ buddhyādi, taducchidyata eva; santānastu paramārthataḥ santānibhyo'tirikto nāstyeva, yadanādiḥ syāt; tena, santānasyānāditvaṃ bhāktameva| kiñcaivambhūtasya buddhyādisantānasyocchede mokṣapratipādaka āgama eva pramāṇatvena jñeyaḥ

ज्ञः साक्षीत्युच्यते नाज्ञः साक्षी त्वात्मा यतः स्मृतः। सर्वे भावा हि सर्वेषां भूतानामात्मसाक्षिकाः

jñaḥ sākṣītyucyate nājñaḥ sākṣī tvātmā yataḥ smṛtaḥ| sarve bhāvā hi sarveṣāṃ bhūtānāmātmasākṣikāḥ

‘साक्षिभूतश्च कस्यायम्’ इत्यस्योत्तरं- ज्ञ इत्यादि। ज्ञो ज्ञानवान् साक्षीति लोके कथ्यते, नत्वज्ञः पाषाणादिः। तेन, ज्ञत्वेनासत्यप्यन्यस्मिन् कर्तरि साक्षीत्युच्यते इति वाक्यार्थः। सर्वेषामिति खादिभूतानाम्। सर्वे भावा इति सर्वे भूतधर्मा दर्शनयोग्याः। आत्मसाक्षिका इति आत्मोपलभ्यमानाः

‘sākṣibhūtaśca kasyāyam’ ityasyottaraṃ- jña ityādi| jño jñānavān sākṣīti loke kathyate, natvajñaḥ pāṣāṇādiḥ| tena, jñatvenāsatyapyanyasmin kartari sākṣītyucyate iti vākyārthaḥ| sarveṣāmiti khādibhūtānām| sarve bhāvā iti sarve bhūtadharmā darśanayogyāḥ| ātmasākṣikā iti ātmopalabhyamānāḥ

नैकः कदाचिद्भूतात्मा लक्षणैरुपलभ्यते। विशेषोऽनुपलभ्यस्य तस्य नैकस्य विद्यते

naikaḥ kadācidbhūtātmā lakṣaṇairupalabhyate| viśeṣo'nupalabhyasya tasya naikasya vidyate

संयोगपुरुषस्येष्टो विशेषो वेदनाकृतः। वेदना यत्र नियता विशेषस्तत्र तत्कृतः

saṃyogapuruṣasyeṣṭo viśeṣo vedanākṛtaḥ| vedanā yatra niyatā viśeṣastatra tatkṛtaḥ

शारीरस्थानम् (cont. 3)

‘स्यात् कथं चाविकारस्य’ इत्यादिप्रश्नस्योत्तरं- नैक इत्यादि। अविकारस्य परमात्मनो वेदनाकृतो विशेषो नास्त्येव [७२] , यत्र तु वेदनाकृतो विशेषः स राशिरूपः परमात्मव्यतिरिक्त एवेति वाक्यार्थः। भूतानामधिष्ठाता आत्मा भूतात्मा, अयं भूतात्मा एको भूतव्यतिरिक्तो न लक्षणैः प्राणापानादिभिरुक्तैरुपलभ्यते। कुतो नोपलभ्यत इत्याह- विशेष इत्यादि। एकस्य भूतरहितस्य; यदात्मनो विशेषो वेदनादिर्नोपलभ्यत एव, तेनानुपलब्धिरेवात्र प्रमाणमित्यर्थः। संयोगपुरुषः चतुर्विंशतिकः। नन्वेवमपि चतुर्विंशत्यन्तर्निविष्टस्य भूतात्मनोऽपि वेदनाकृतविशेषेण भवितव्यं, यतः समुदायधर्मः समुदायिनामेव भवति, यथा- माषराशेर्गुरुत्वं प्रत्येकं माषाणामेव गौरवेण भवतीत्याह- वेदनेत्यादि। वेदना सुखदुःखरूपा। यत्र बुद्ध्यादिसमूहे नियता व्यवस्थिता वेदना, तत्रैव तत्कृतो दैन्यहर्षादिविशेषोऽपि नियतः; तत्रैव बुद्ध्यादिराशौ वर्तते नात्मनीति भावः। बुद्ध्यादिगतेन गुणत्रयपरिणामरूपेण सुखदुःखादिना असुखदुःख एवात्मा तत्सम्बन्धात् सुखदुःखादिमान् भवति॥८४-

‘syāt kathaṃ cāvikārasya’ ityādipraśnasyottaraṃ- naika ityādi| avikārasya paramātmano vedanākṛto viśeṣo nāstyeva [72] , yatra tu vedanākṛto viśeṣaḥ sa rāśirūpaḥ paramātmavyatirikta eveti vākyārthaḥ| bhūtānāmadhiṣṭhātā ātmā bhūtātmā, ayaṃ bhūtātmā eko bhūtavyatirikto na lakṣaṇaiḥ prāṇāpānādibhiruktairupalabhyate| kuto nopalabhyata ityāha- viśeṣa ityādi| ekasya bhūtarahitasya; yadātmano viśeṣo vedanādirnopalabhyata eva, tenānupalabdhirevātra pramāṇamityarthaḥ| saṃyogapuruṣaḥ caturviṃśatikaḥ| nanvevamapi caturviṃśatyantarniviṣṭasya bhūtātmano'pi vedanākṛtaviśeṣeṇa bhavitavyaṃ, yataḥ samudāyadharmaḥ samudāyināmeva bhavati, yathā- māṣarāśergurutvaṃ pratyekaṃ māṣāṇāmeva gauraveṇa bhavatītyāha- vedanetyādi| vedanā sukhaduḥkharūpā| yatra buddhyādisamūhe niyatā vyavasthitā vedanā, tatraiva tatkṛto dainyaharṣādiviśeṣo'pi niyataḥ; tatraiva buddhyādirāśau vartate nātmanīti bhāvaḥ| buddhyādigatena guṇatrayapariṇāmarūpeṇa sukhaduḥkhādinā asukhaduḥkha evātmā tatsambandhāt sukhaduḥkhādimān bhavati||84-

चिकित्सति भिषक् सर्वास्त्रिकाला वेदना इति। यया युक्त्या वदन्त्येके सा युक्तिरुपधार्यताम्

cikitsati bhiṣak sarvāstrikālā vedanā iti| yayā yuktyā vadantyeke sā yuktirupadhāryatām

पुनस्तच्छिरसः शूलं ज्वरः स पुनरागतः। पुनः स कासो बलवांश्छर्दिः सा पुनरागता

punastacchirasaḥ śūlaṃ jvaraḥ sa punarāgataḥ| punaḥ sa kāso balavāṃśchardiḥ sā punarāgatā

एभिः प्रसिद्धवचनैरतीतागमनं मतम्। कालश्चायमतीतानामर्तीनां पुनरागतः

ebhiḥ prasiddhavacanairatītāgamanaṃ matam| kālaścāyamatītānāmartīnāṃ punarāgataḥ

तमर्तिकालमुद्दिश्य भेषजं यत् प्रयुज्यते। अतीतानां प्रशमनं वेदनानां तदुच्यते

tamartikālamuddiśya bheṣajaṃ yat prayujyate| atītānāṃ praśamanaṃ vedanānāṃ taducyate

5.1.90

आपस्ताः पुनरागुर्मा याभिः शस्यं पुरा हतम्। यथा प्रक्रियते सेतुः प्रतिकर्म तथाऽऽश्रये

āpastāḥ punarāgurmā yābhiḥ śasyaṃ purā hatam| yathā prakriyate setuḥ pratikarma tathā''śraye

पूर्वरूपं विकाराणां दृष्ट्वा प्रादुर्भविष्यताम्। या क्रिया क्रियते सा च वेदनां हन्त्यनागताम्

pūrvarūpaṃ vikārāṇāṃ dṛṣṭvā prādurbhaviṣyatām| yā kriyā kriyate sā ca vedanāṃ hantyanāgatām

पारम्पर्यानबन्धस्तु दुःखानां विनिवर्तते। सुखहेतूपचारेण सुखं चापि प्रवर्तते

pāramparyānabandhastu duḥkhānāṃ vinivartate| sukhahetūpacāreṇa sukhaṃ cāpi pravartate

न समा यान्ति वैषम्यं विषमाः समतां न च। हेतुभिः सदृशा नित्यं जायन्ते देहधातवः

na samā yānti vaiṣamyaṃ viṣamāḥ samatāṃ na ca| hetubhiḥ sadṛśā nityaṃ jāyante dehadhātavaḥ

युक्तिमेतां पुरस्कृत्य त्रिकालां वेदनां भिषक्। हन्तीत्युक्तं चिकित्सा तु नैष्ठिकी या विनोपधाम्

yuktimetāṃ puraskṛtya trikālāṃ vedanāṃ bhiṣak| hantītyuktaṃ cikitsā tu naiṣṭhikī yā vinopadhām

‘अथवाऽऽर्तस्य’ इत्यादिप्रश्नस्योत्तरमाह- चिकित्सतीत्यादि। अतीतवेदनाचिकित्सा न मुख्या, किन्तु लोकप्रसिद्धोपचारेणोच्यत इति वाक्यार्थः। प्रसिद्धवचनैरिति लोकप्रसिद्धवचनैः। प्रतिकर्म चिकित्सा। आश्रय इति शरीरे। पूर्वरूपमित्यादिना अनागतवेदनाचिकित्सां समर्थयति। पूर्वरूपं यद्यपि भविष्यतामेव भवति रोगाणां, तथाऽपि भविष्यतामिति पदेन भूतेऽपि व्याधौ यानि रूपाणि भवन्ति तानि निराकरोति। उक्तं हि- “प्राक्सन्तापात्, अपि चैनं सन्तापार्तमनुबध्नन्ति” (नि. अ. १) इत्यनेन रोगावस्थायामपि पूर्वरूपसद्भावः। एवमतीतानागतवेदनाचिकित्सा व्युत्पादिता। वर्तमानचिकित्सामपि दर्शयन् पारमार्थिकं मतमाह- पारम्पर्येत्यादि। पारम्पर्यानुबन्धः सन्तानन्यायेनानुबन्धः। दुःखानामिति रोगाणाम्। सुखहेतूपचारेणेति आरोग्यहेतुचिकित्सासेवया। सुखमिति आरोग्यम्। एवं मन्यते- यदा चिकित्सा सुखहेतुः सेव्यते तदा दुःखहेतुसेवाभावाद्दुःखं नोत्पद्यते, उत्पन्नं च दुःखं रोगरूपं क्षणभङ्गित्वेन स्वयमेव नश्यति, सुखहेतुसान्निध्यात् सुखमारोग्यमुत्पद्यते; तेन चिकित्सया अनागतं दुःखं हेतुप्रतिबन्धान्निरुध्यते, सुखं च जन्यते इति सिद्धान्तः [७३] । एतदेवाह- न समा इत्यादि। समाश्च विषमाश्च क्षणभङ्गित्वस्वभावान्न वैषम्यावस्थां साम्यावस्थां वा यान्तीत्यर्थः। हेतुभिः सदृशा इति समहेतोः समाः, तथा विषमहेतोश्च विषमाः। एतच्चिकित्साप्राभृतीयेऽध्याये प्रपञ्चितमेव। चिकित्साप्रस्तावेन सकलदुःखहारिणीं चिकित्सां मोक्षफलामाह- चिकित्सा त्वित्यादि। निष्ठा अत्यन्तदुःखमोक्षो मोक्षरूपः, तदर्थं भूता नैष्ठिकी। विनोपधामिति तृष्णां विना, तृष्णाशून्या प्रवृत्तिर्मोक्षफला [७४] भवतीत्यर्थः॥८६-

‘athavā''rtasya’ ityādipraśnasyottaramāha- cikitsatītyādi| atītavedanācikitsā na mukhyā, kintu lokaprasiddhopacāreṇocyata iti vākyārthaḥ| prasiddhavacanairiti lokaprasiddhavacanaiḥ| pratikarma cikitsā| āśraya iti śarīre| pūrvarūpamityādinā anāgatavedanācikitsāṃ samarthayati| pūrvarūpaṃ yadyapi bhaviṣyatāmeva bhavati rogāṇāṃ, tathā'pi bhaviṣyatāmiti padena bhūte'pi vyādhau yāni rūpāṇi bhavanti tāni nirākaroti| uktaṃ hi- “prāksantāpāt, api cainaṃ santāpārtamanubadhnanti” (ni. a. 1) ityanena rogāvasthāyāmapi pūrvarūpasadbhāvaḥ| evamatītānāgatavedanācikitsā vyutpāditā| vartamānacikitsāmapi darśayan pāramārthikaṃ matamāha- pāramparyetyādi| pāramparyānubandhaḥ santānanyāyenānubandhaḥ| duḥkhānāmiti rogāṇām| sukhahetūpacāreṇeti ārogyahetucikitsāsevayā| sukhamiti ārogyam| evaṃ manyate- yadā cikitsā sukhahetuḥ sevyate tadā duḥkhahetusevābhāvādduḥkhaṃ notpadyate, utpannaṃ ca duḥkhaṃ rogarūpaṃ kṣaṇabhaṅgitvena svayameva naśyati, sukhahetusānnidhyāt sukhamārogyamutpadyate; tena cikitsayā anāgataṃ duḥkhaṃ hetupratibandhānnirudhyate, sukhaṃ ca janyate iti siddhāntaḥ [73] | etadevāha- na samā ityādi| samāśca viṣamāśca kṣaṇabhaṅgitvasvabhāvānna vaiṣamyāvasthāṃ sāmyāvasthāṃ vā yāntītyarthaḥ| hetubhiḥ sadṛśā iti samahetoḥ samāḥ, tathā viṣamahetośca viṣamāḥ| etaccikitsāprābhṛtīye'dhyāye prapañcitameva| cikitsāprastāvena sakaladuḥkhahāriṇīṃ cikitsāṃ mokṣaphalāmāha- cikitsā tvityādi| niṣṭhā atyantaduḥkhamokṣo mokṣarūpaḥ, tadarthaṃ bhūtā naiṣṭhikī| vinopadhāmiti tṛṣṇāṃ vinā, tṛṣṇāśūnyā pravṛttirmokṣaphalā [74] bhavatītyarthaḥ||86-

उपधा हि परो हेतुर्दुःखदुःखाश्रयप्रदः। त्यागः सर्वोपधानां च सर्वदुःखव्यपोहकः

upadhā hi paro heturduḥkhaduḥkhāśrayapradaḥ| tyāgaḥ sarvopadhānāṃ ca sarvaduḥkhavyapohakaḥ

कोषकारो यथा ह्यंशूनुपादत्ते वधप्रदान् [७५] । उपादत्ते तथाऽर्थेभ्यस्तृष्णामज्ञः सदाऽऽतुरः

koṣakāro yathā hyaṃśūnupādatte vadhapradān [75] | upādatte tathā'rthebhyastṛṣṇāmajñaḥ sadā''turaḥ

यस्त्वग्निकल्पानर्थाञ् ज्ञो ज्ञात्वा तेभ्यो निवर्तते। अनारम्भादसंयोगात्तं दुःखं नोपतिष्ठते

yastvagnikalpānarthāñ jño jñātvā tebhyo nivartate| anārambhādasaṃyogāttaṃ duḥkhaṃ nopatiṣṭhate

परो हेतुरिति मूलकारणम्। दुःखरूपेणैव दुःखाश्रयः शरीरम्। भोगतृष्णया हि प्रवर्तमानो धर्माधर्मान् दुःखशरीरोत्पादकानुपादत्ते, सर्वोपधात्यागात्तु न रागद्वेषाभ्यां क्वचित् प्रवर्तते, अप्रवर्तमानश्च न धर्माधर्मानुपादत्ते, एवमनागतधर्माधर्मोपरमः, उपात्तधर्माधर्मयोस्तु रागद्वेषशून्यस्योपभोगादेव क्षयः [७६] ; तेन सर्वथा कर्मक्षयाद्दुःखशरीराभाव इति भावः। अत्रैव तृष्णाया दुःखकारणत्वे दृष्टान्तमाह- कोषकार इत्यादि। कोषकारः स्वनामप्रसिद्धः कीटः। सदाऽऽतुर इति सदा संसारदुःखगृहीतः। अनारम्भादिति रागद्वेषपूर्वकारम्भविरहात्। असंयोगादिति आरम्भशून्यत्वेन धर्माधर्मोच्छेदकृताच्छरीरासंयोगात्; शरीराभावे च निराश्रयमकारणकं दुःखं न भवतीति भावः॥९५-

paro heturiti mūlakāraṇam| duḥkharūpeṇaiva duḥkhāśrayaḥ śarīram| bhogatṛṣṇayā hi pravartamāno dharmādharmān duḥkhaśarīrotpādakānupādatte, sarvopadhātyāgāttu na rāgadveṣābhyāṃ kvacit pravartate, apravartamānaśca na dharmādharmānupādatte, evamanāgatadharmādharmoparamaḥ, upāttadharmādharmayostu rāgadveṣaśūnyasyopabhogādeva kṣayaḥ [76] ; tena sarvathā karmakṣayādduḥkhaśarīrābhāva iti bhāvaḥ| atraiva tṛṣṇāyā duḥkhakāraṇatve dṛṣṭāntamāha- koṣakāra ityādi| koṣakāraḥ svanāmaprasiddhaḥ kīṭaḥ| sadā''tura iti sadā saṃsāraduḥkhagṛhītaḥ| anārambhāditi rāgadveṣapūrvakārambhavirahāt| asaṃyogāditi ārambhaśūnyatvena dharmādharmocchedakṛtāccharīrāsaṃyogāt; śarīrābhāve ca nirāśrayamakāraṇakaṃ duḥkhaṃ na bhavatīti bhāvaḥ||95-

धीधृतिस्मृतिविभ्रंशः सम्प्राप्तिः कालकर्मणाम्। असात्म्यार्थागमश्चेति ज्ञातव्या दुःखहेतवः

dhīdhṛtismṛtivibhraṃśaḥ samprāptiḥ kālakarmaṇām| asātmyārthāgamaśceti jñātavyā duḥkhahetavaḥ

‘कारणं वेदनानां किम्’ इत्यस्योत्तरमाह- धीधृतीत्यादि। अयं चार्थः प्रकरणागतत्वादुच्यमानो न पुनरुक्ततामावहति। धीधृतिस्मृतयः प्रज्ञाभेदाः। एते च शिष्यव्युत्पत्त्यर्थं प्रज्ञाभेदत्वेनान्यथा व्युत्पाद्य इहोच्यन्ते। सम्प्राप्तिः कालकर्मणामिति कालस्य सम्प्राप्तिस्तथा कर्मणश्च सम्प्राप्तिः। कर्मसम्प्राप्तिः पच्यमानकर्मयोगः। कालसम्प्राप्तिग्रहणेन चेह ये कालव्यक्तास्ते गृह्यन्ते, नावश्यं कालजन्याः; यतः स्वाभाविकानपि कालजन्यान् तथा तृतीयकादीनप्यासात्म्येन्द्रियार्थादिजन्यान् कालजत्वेनैवेहाभिधास्यति। कर्मजास्तु प्रज्ञापराधजन्या एवेह कर्मजन्यत्वेन विशेषेण शिष्यव्युत्पत्त्यर्थं पृथगुच्यन्ते, कालव्यञ्च्यत्वेन च कर्मजा इह कालसम्प्राप्तिजन्येष्ववरोद्धव्याः। प्रज्ञापराधावरोधश्च यथा कर्मजानां, तथा प्रथमाध्याय एवोक्तम्। किञ्चाचार्येणोन्मादनिदाने स्वयमेवोक्तं यत्- “प्रज्ञापराधात् सम्भूते व्याधौ कर्मज आत्मनः” (नि. ७) इत्यादि, तथा जनपदोद्ध्वंसनीये च विमाने पुनरुक्तं- “वाय्वादीनां यद्वैगुण्यमुत्पद्यते तस्य मूलमधर्मः, तन्मूलं वाऽसत्कर्म पूर्वकृतं, तयोर्योनिः प्रज्ञापराध एव” (वि. ३) इति। तस्मादिह सम्प्राप्तिः कालकर्मणामित्यनेन न कालजन्या गदा उच्यन्ते, किं तु कालव्यञ्ज्याः

‘kāraṇaṃ vedanānāṃ kim’ ityasyottaramāha- dhīdhṛtītyādi| ayaṃ cārthaḥ prakaraṇāgatatvāducyamāno na punaruktatāmāvahati| dhīdhṛtismṛtayaḥ prajñābhedāḥ| ete ca śiṣyavyutpattyarthaṃ prajñābhedatvenānyathā vyutpādya ihocyante| samprāptiḥ kālakarmaṇāmiti kālasya samprāptistathā karmaṇaśca samprāptiḥ| karmasamprāptiḥ pacyamānakarmayogaḥ| kālasamprāptigrahaṇena ceha ye kālavyaktāste gṛhyante, nāvaśyaṃ kālajanyāḥ; yataḥ svābhāvikānapi kālajanyān tathā tṛtīyakādīnapyāsātmyendriyārthādijanyān kālajatvenaivehābhidhāsyati| karmajāstu prajñāparādhajanyā eveha karmajanyatvena viśeṣeṇa śiṣyavyutpattyarthaṃ pṛthagucyante, kālavyañcyatvena ca karmajā iha kālasamprāptijanyeṣvavaroddhavyāḥ| prajñāparādhāvarodhaśca yathā karmajānāṃ, tathā prathamādhyāya evoktam| kiñcācāryeṇonmādanidāne svayamevoktaṃ yat- “prajñāparādhāt sambhūte vyādhau karmaja ātmanaḥ” (ni. 7) ityādi, tathā janapadoddhvaṃsanīye ca vimāne punaruktaṃ- “vāyvādīnāṃ yadvaiguṇyamutpadyate tasya mūlamadharmaḥ, tanmūlaṃ vā'satkarma pūrvakṛtaṃ, tayoryoniḥ prajñāparādha eva” (vi. 3) iti| tasmādiha samprāptiḥ kālakarmaṇāmityanena na kālajanyā gadā ucyante, kiṃ tu kālavyañjyāḥ

विषमाभिनिवेशो यो नित्यानित्ये हिताहिते। ज्ञेयः स बुद्धिविभ्रंशः समं बुद्धिर्हि पश्यति

viṣamābhiniveśo yo nityānitye hitāhite| jñeyaḥ sa buddhivibhraṃśaḥ samaṃ buddhirhi paśyati

धीविभ्रंशं विवृणोति- विषमेत्यादि। विषमाभिनिवेशः अयथाभूतत्वेनाध्यवसानं नित्येऽनित्यमिति, एवं हितेऽहितमहिते वा हितमिति या बुद्धिः स बुद्धिभ्रंशः। अथ कथमयं बुद्धिविभ्रंशशब्देनोच्यत इत्याह- समं बुद्धिर्हि पश्यति; उचिता बुद्धिः समं यथाभूतं यस्मात् पश्यति, तस्मादसमदर्शनं बुद्धिविभ्रंश उचित एवेत्यर्थः

dhīvibhraṃśaṃ vivṛṇoti- viṣametyādi| viṣamābhiniveśaḥ ayathābhūtatvenādhyavasānaṃ nitye'nityamiti, evaṃ hite'hitamahite vā hitamiti yā buddhiḥ sa buddhibhraṃśaḥ| atha kathamayaṃ buddhivibhraṃśaśabdenocyata ityāha- samaṃ buddhirhi paśyati; ucitā buddhiḥ samaṃ yathābhūtaṃ yasmāt paśyati, tasmādasamadarśanaṃ buddhivibhraṃśa ucita evetyarthaḥ

5.1.100

विषयप्रवणं सत्त्वं धृतिभ्रंशान्न शक्यते। नियन्तुमहितादर्थाद्धृतिर्हि नियमात्मिका

viṣayapravaṇaṃ sattvaṃ dhṛtibhraṃśānna śakyate| niyantumahitādarthāddhṛtirhi niyamātmikā

100

धृतिभ्रंशमाह- विषयेत्यादि। विषयप्रवणं विषयेषु प्रसज्जत्। नियन्तुमिति व्यावर्तयितुम्। धृतिर्हि नियमात्मिकेति यस्माद् धृतिरकार्यप्रसक्तं मनो निवर्तयति स्वरूपेण, तस्मान्मनोनियमं कर्तुमशक्ता धृतिः स्वकर्मभ्रष्टा भवतीत्यर्थः

dhṛtibhraṃśamāha- viṣayetyādi| viṣayapravaṇaṃ viṣayeṣu prasajjat| niyantumiti vyāvartayitum| dhṛtirhi niyamātmiketi yasmād dhṛtirakāryaprasaktaṃ mano nivartayati svarūpeṇa, tasmānmanoniyamaṃ kartumaśaktā dhṛtiḥ svakarmabhraṣṭā bhavatītyarthaḥ

101

तत्त्वज्ञाने स्मृतिर्यस्य रजोमोहावृतात्मनः। भ्रश्यते स स्मृतिभ्रंशः स्मर्तव्यं हि स्मृतौ स्थितम्

tattvajñāne smṛtiryasya rajomohāvṛtātmanaḥ| bhraśyate sa smṛtibhraṃśaḥ smartavyaṃ hi smṛtau sthitam

101

स्मृतिभ्रंशं विवेचयति- तत्त्वेत्यादि। तत्त्वज्ञाने स्मृतिर्यस्य भ्रश्यत इति योजना। स्मर्तव्यं हि स्मृतौ स्थितमिति स्मर्तव्यत्वेन सम्मतस्यार्थस्य स्मरणं प्रशस्तस्मृतिधर्मः। तत्र च तत्त्वज्ञानस्य शिष्टानां स्मर्तव्यत्वेन सम्मतस्य यदस्मरणं, तत् स्मृत्यपराधाद्भवतीत्यर्थः

smṛtibhraṃśaṃ vivecayati- tattvetyādi| tattvajñāne smṛtiryasya bhraśyata iti yojanā| smartavyaṃ hi smṛtau sthitamiti smartavyatvena sammatasyārthasya smaraṇaṃ praśastasmṛtidharmaḥ| tatra ca tattvajñānasya śiṣṭānāṃ smartavyatvena sammatasya yadasmaraṇaṃ, tat smṛtyaparādhādbhavatītyarthaḥ

102

धीधृतिस्मृतिविभ्रष्टः कर्म यत् कुरुतेऽशुभम्। प्रज्ञापराधं तं विद्यात् सर्वदोषप्रकोपणम्

dhīdhṛtismṛtivibhraṣṭaḥ karma yat kurute'śubham| prajñāparādhaṃ taṃ vidyāt sarvadoṣaprakopaṇam

103

उदीरणं गतिमतामुदीर्णानां च निग्रहः। सेवनं साहसानां च नारीणां चातिसेवनम्

udīraṇaṃ gatimatāmudīrṇānāṃ ca nigrahaḥ| sevanaṃ sāhasānāṃ ca nārīṇāṃ cātisevanam

104

कर्मकालातिपातश्च मिथ्यारम्भश्च कर्मणाम्। विनयाचारलोपश्च पूज्यानां चाभिधर्षणम्

karmakālātipātaśca mithyārambhaśca karmaṇām| vinayācāralopaśca pūjyānāṃ cābhidharṣaṇam

105

ज्ञातानां स्वयमर्थानामहितानां निषेवणम्। परमौन्मादिकानां च प्रत्ययानां निषेवणम्

jñātānāṃ svayamarthānāmahitānāṃ niṣevaṇam| paramaunmādikānāṃ ca pratyayānāṃ niṣevaṇam

106

अकालादेशसञ्चारौ मैत्री सङ्क्लिष्टकर्मभिः। इन्द्रियोपक्रमोक्तस्य सद्वृत्तस्य च वर्जनम्

akālādeśasañcārau maitrī saṅkliṣṭakarmabhiḥ| indriyopakramoktasya sadvṛttasya ca varjanam

107

ईर्ष्यामानभयक्रोधलोभमोहमदभ्रमाः। तज्जं वा कर्म यत् क्लिष्टं क्लिष्टं यद्देहकर्म च

īrṣyāmānabhayakrodhalobhamohamadabhramāḥ| tajjaṃ vā karma yat kliṣṭaṃ kliṣṭaṃ yaddehakarma ca

108

यच्चान्यदीदृशं कर्म रजोमोहसमुत्थितम्। प्रज्ञापराधं तं शिष्टा ब्रुवते व्याधिकारणम् [७७]

yaccānyadīdṛśaṃ karma rajomohasamutthitam| prajñāparādhaṃ taṃ śiṣṭā bruvate vyādhikāraṇam [77]

108

एवं बुद्ध्यादिभ्रंशत्रयरूपप्रज्ञापराधजन्यं कर्म प्रज्ञापराधत्वेन दर्शयन्नाह- धीत्यादि। सर्वदोषशब्देन वातादयो रजस्तमसी च गृह्यन्ते। कर्मकालातिपातः चिकित्साकालातिवर्तनम्। मिथ्यारम्भ इति अयोगातियोगमिथ्यायोगरूपः। विनयाचारलोपेनैव प्राप्तमपि यत् पुनः पूज्यानामभिधर्षणाद्यभिधीयते, तद्विशेषेण प्रकोपकत्वख्यापनार्थमुदाहरणार्थं च। सङ्क्लिष्टकर्मभिरिति पतितैः। क्लिष्टमिति निन्दितम्॥१०२-

evaṃ buddhyādibhraṃśatrayarūpaprajñāparādhajanyaṃ karma prajñāparādhatvena darśayannāha- dhītyādi| sarvadoṣaśabdena vātādayo rajastamasī ca gṛhyante| karmakālātipātaḥ cikitsākālātivartanam| mithyārambha iti ayogātiyogamithyāyogarūpaḥ| vinayācāralopenaiva prāptamapi yat punaḥ pūjyānāmabhidharṣaṇādyabhidhīyate, tadviśeṣeṇa prakopakatvakhyāpanārthamudāharaṇārthaṃ ca| saṅkliṣṭakarmabhiriti patitaiḥ| kliṣṭamiti ninditam||102-

109

बुद्ध्या विषमविज्ञानं विषमं च प्रवर्तनम्। प्रज्ञापराधं जानीयान्मनसो गोचरं हि तत्

buddhyā viṣamavijñānaṃ viṣamaṃ ca pravartanam| prajñāparādhaṃ jānīyānmanaso gocaraṃ hi tat

109

सङ्क्षेपेण प्रज्ञापराधलक्षणमाह- बुद्ध्येत्यादि। विषममिति अनुचितं, विषमविज्ञानं स्वरूपत एव प्रज्ञापराधः। विषमप्रवर्तनं च प्रज्ञापराधकार्यत्वेन प्रज्ञापराधशब्देनोच्यते। मनसो गोचरं हि तदिति तद्विषमप्रवर्तनं विषमज्ञानं च मनःकार्यप्रज्ञाविषयत्वेन मनसो गोचरमित्यर्थः। विषमप्रवर्तनं च मनोगोचरजन्यत्वेनोपचारादुक्तं, विसदृशमनोविषयज्ञानाद्विषमवाग्देहप्रवृत्तिरपि भवति

saṅkṣepeṇa prajñāparādhalakṣaṇamāha- buddhyetyādi| viṣamamiti anucitaṃ, viṣamavijñānaṃ svarūpata eva prajñāparādhaḥ| viṣamapravartanaṃ ca prajñāparādhakāryatvena prajñāparādhaśabdenocyate| manaso gocaraṃ hi taditi tadviṣamapravartanaṃ viṣamajñānaṃ ca manaḥkāryaprajñāviṣayatvena manaso gocaramityarthaḥ| viṣamapravartanaṃ ca manogocarajanyatvenopacārāduktaṃ, visadṛśamanoviṣayajñānādviṣamavāgdehapravṛttirapi bhavati

5.1.110

निर्दिष्टा कालसम्प्राप्तिर्व्याधीनां व्याधिसङ्ग्रहे। चयप्रकोपप्रशमाः पित्तादीनां यथा पुरा

nirdiṣṭā kālasamprāptirvyādhīnāṃ vyādhisaṅgrahe| cayaprakopapraśamāḥ pittādīnāṃ yathā purā

111

मिथ्यातिहीनलिङ्गाश्च वर्षान्ता रोगहेतवः। जीर्णभुक्तप्रजीर्णान्नकालाकालस्थितिश्च [७८] या

mithyātihīnaliṅgāśca varṣāntā rogahetavaḥ| jīrṇabhuktaprajīrṇānnakālākālasthitiśca [78] yā

112

पूर्वमध्यापराह्णाश्च रात्र्या यामास्त्रयश्च ये। एषु कालेषु नियता ये रोगास्ते च कालजाः

pūrvamadhyāparāhṇāśca rātryā yāmāstrayaśca ye| eṣu kāleṣu niyatā ye rogāste ca kālajāḥ

112

व्याधीनां कालसम्प्राप्तिमाह- निर्दिष्टेत्यादि। व्याधिसङ्ग्रह इति कियन्तःशिरसीये “चयप्रकोपप्रशमाः पित्तादीनां यथाक्रमम्। भवन्त्येकैकशः षट्सु कालेष्वभ्रगमादिषु” (सू. १७) इत्यनेन तथा [७९] ह्युदाहरणेन च। तेन, कालसम्प्राप्तिर्व्याधीनां यथा- चयप्रकोपप्रशमाः पित्तादीनां पुरा निर्दिष्टा इति योज्यम्। उदाहरणान्तरमाह- मिथ्येत्यादि। जीर्णेत्यादौ जीर्णाद्यवस्थात्रयविशिष्टस्यान्नस्य कालः, तथाऽन्नस्याकालोऽजीर्णाद्यवस्थालक्षितः। प्रजीर्णं [८०] विदग्धम्। रात्रेर्यामास्त्रयश्च य इति त्रयो भागाः पूर्वरात्रमध्यरात्रापररात्ररूपाः, न तु यामः प्रहर इति ज्ञेयम्। अन्यत्रापि च भागत्रये यामविभागं कृत्वा अभिधानशास्त्रे त्रियामा निशाऽभिधीयते। तेषु कालेष्विति जीर्णान्नकालादिषु; जीर्णे अपराह्णे रात्रिशेषे च वातिका गदाः, भुक्तमात्रे पूर्वाह्णे पूर्वरात्रे च कफजा गदाः, प्रजीर्णे मध्याह्ने मध्यरात्रे च पित्तजा नियता रोगाः। अन्नाकाले चाजीर्णलक्षणे भोजनात् त्रयोऽपि दोषा भवन्तीति ज्ञेयम्। किंवा, ‘जीर्णभुक्तप्रजीर्णान्नकाला’ इति च्छेदः, तेन जीर्णाद्यवस्थायुक्तान्नकालाः पूर्ववदेव ज्ञेयाः; तथा ‘कालस्थितिश्च या’ इति योजना; कालस्थितिशब्देन बाल्यादिवयस्त्रैविध्यमुच्यते। तत्र बाल्ये श्लैष्मिकाः, यौवने पैत्तिकाः, वार्धक्ये वातिका गदा वर्धन्त [८१] इति ज्ञेयम्॥११०-

vyādhīnāṃ kālasamprāptimāha- nirdiṣṭetyādi| vyādhisaṅgraha iti kiyantaḥśirasīye “cayaprakopapraśamāḥ pittādīnāṃ yathākramam| bhavantyekaikaśaḥ ṣaṭsu kāleṣvabhragamādiṣu” (sū. 17) ityanena tathā [79] hyudāharaṇena ca| tena, kālasamprāptirvyādhīnāṃ yathā- cayaprakopapraśamāḥ pittādīnāṃ purā nirdiṣṭā iti yojyam| udāharaṇāntaramāha- mithyetyādi| jīrṇetyādau jīrṇādyavasthātrayaviśiṣṭasyānnasya kālaḥ, tathā'nnasyākālo'jīrṇādyavasthālakṣitaḥ| prajīrṇaṃ [80] vidagdham| rātreryāmāstrayaśca ya iti trayo bhāgāḥ pūrvarātramadhyarātrāpararātrarūpāḥ, na tu yāmaḥ prahara iti jñeyam| anyatrāpi ca bhāgatraye yāmavibhāgaṃ kṛtvā abhidhānaśāstre triyāmā niśā'bhidhīyate| teṣu kāleṣviti jīrṇānnakālādiṣu; jīrṇe aparāhṇe rātriśeṣe ca vātikā gadāḥ, bhuktamātre pūrvāhṇe pūrvarātre ca kaphajā gadāḥ, prajīrṇe madhyāhne madhyarātre ca pittajā niyatā rogāḥ| annākāle cājīrṇalakṣaṇe bhojanāt trayo'pi doṣā bhavantīti jñeyam| kiṃvā, ‘jīrṇabhuktaprajīrṇānnakālā’ iti cchedaḥ, tena jīrṇādyavasthāyuktānnakālāḥ pūrvavadeva jñeyāḥ; tathā ‘kālasthitiśca yā’ iti yojanā; kālasthitiśabdena bālyādivayastraividhyamucyate| tatra bālye ślaiṣmikāḥ, yauvane paittikāḥ, vārdhakye vātikā gadā vardhanta [81] iti jñeyam||110-

113

अन्येद्युष्को द्व्यहग्राही तृतीयकचतुर्थकौ। स्वे स्वे काले प्रवर्तन्ते काले ह्येषां बलागमः

anyedyuṣko dvyahagrāhī tṛtīyakacaturthakau| sve sve kāle pravartante kāle hyeṣāṃ balāgamaḥ

113

विषमज्वरानपि कालविशेषप्रवर्तमानमात्रत्वेन [८२] कालजे दर्शयन्नाह- अन्येद्युष्क इत्यादि। द्व्यहग्राही चतुर्थकविपर्ययः। वक्ष्यति हि- “विषमज्वर एवान्यश्चतुर्थकविपर्ययः। मध्ये अहनी ज्वरयत्यादावन्ते च मुञ्चति” (चि. ३) इति। कथं स्वकीय एव काले प्रवर्ततन्त इत्याह- काले ह्येषां बलागम इति। उक्त एव काले यस्माद् बलवन्तो भवन्ति, तस्मात्तत्रैव सञ्जातबलाः सन्तो व्यज्यन्त इत्यर्थः

viṣamajvarānapi kālaviśeṣapravartamānamātratvena [82] kālaje darśayannāha- anyedyuṣka ityādi| dvyahagrāhī caturthakaviparyayaḥ| vakṣyati hi- “viṣamajvara evānyaścaturthakaviparyayaḥ| madhye ahanī jvarayatyādāvante ca muñcati” (ci. 3) iti| kathaṃ svakīya eva kāle pravartatanta ityāha- kāle hyeṣāṃ balāgama iti| ukta eva kāle yasmād balavanto bhavanti, tasmāttatraiva sañjātabalāḥ santo vyajyanta ityarthaḥ

114

एते चान्ये [८३] च ये केचित् कालजा विविधा गदाः। अनागते चिकित्स्यास्ते बलकालौ विजानता

ete cānye [83] ca ye kecit kālajā vividhā gadāḥ| anāgate cikitsyāste balakālau vijānatā

114

एतेषां चिकित्साक्रममाह- एते चेत्यादि। अन्ये चेत्यनेनान्यानपि कालविशेषप्राप्तिप्रादुर्भाविनः। शोथकुष्ठादीन् सूचयति

eteṣāṃ cikitsākramamāha- ete cetyādi| anye cetyanenānyānapi kālaviśeṣaprāptiprādurbhāvinaḥ| śothakuṣṭhādīn sūcayati

115

कालस्य परिणामेन जरामृत्युनिमित्तजाः। रोगाः स्वाभाविका दृष्टाः स्वभावो निष्प्रतिक्रियः

kālasya pariṇāmena jarāmṛtyunimittajāḥ| rogāḥ svābhāvikā dṛṣṭāḥ svabhāvo niṣpratikriyaḥ

115

स्वाभाविकानपि कालपरिणामव्यज्यमानतया इह कालजेऽवरोधयितुमाह- कालस्येत्यादि। जरामृत्युरूपान्निमित्ताज्जाता जरामृत्युनिमित्तजाः, मृत्युशब्देनेह युगानुरूपायुःपर्यवसानभवकालमृत्युर्ग्राह्यः [८४] ; किंवा जरामृत्य्वोर्यन्निमित्तं तस्माज्जाता जरामृत्युनिमित्तजाः, जरामृत्युनिमित्तं च प्राणिनां साधारणदेहनिवर्तकभूतस्वभावोऽदृष्टं च। अथ स्वाभाविकानां का चिकित्सेत्याह- स्वभाव इत्यादि। निष्प्रतिक्रिय इति साधारणचिकित्सया रसायनवर्ज्यया न प्रतिक्रियते, रसायनेन तु प्रतिक्रियत एव; तेन, “अस्य प्रयोगाच्च्यवनः सुवृद्धोऽभूत् पुनर्युवा” (चि. १ पा. १) इत्यादिरसायनप्रयोगेण [८५] समं न विरोधः; किंवा, स्वाभाविका जरादयो रसायनजनितप्रकर्षादुत्तरकालं पुनरवश्यं भवन्तीति निष्प्रतिक्रियत्वेनोक्ताः

svābhāvikānapi kālapariṇāmavyajyamānatayā iha kālaje'varodhayitumāha- kālasyetyādi| jarāmṛtyurūpānnimittājjātā jarāmṛtyunimittajāḥ, mṛtyuśabdeneha yugānurūpāyuḥparyavasānabhavakālamṛtyurgrāhyaḥ [84] ; kiṃvā jarāmṛtyvoryannimittaṃ tasmājjātā jarāmṛtyunimittajāḥ, jarāmṛtyunimittaṃ ca prāṇināṃ sādhāraṇadehanivartakabhūtasvabhāvo'dṛṣṭaṃ ca| atha svābhāvikānāṃ kā cikitsetyāha- svabhāva ityādi| niṣpratikriya iti sādhāraṇacikitsayā rasāyanavarjyayā na pratikriyate, rasāyanena tu pratikriyata eva; tena, “asya prayogāccyavanaḥ suvṛddho'bhūt punaryuvā” (ci. 1 pā. 1) ityādirasāyanaprayogeṇa [85] samaṃ na virodhaḥ; kiṃvā, svābhāvikā jarādayo rasāyanajanitaprakarṣāduttarakālaṃ punaravaśyaṃ bhavantīti niṣpratikriyatvenoktāḥ

116

निर्दिष्टं दैवशब्देन कर्म यत् पौर्वदेहिकम्। हेतुस्तदपि कालेन रोगाणामुपलभ्यते

nirdiṣṭaṃ daivaśabdena karma yat paurvadehikam| hetustadapi kālena rogāṇāmupalabhyate

116

सम्प्रति कर्मसम्प्राप्तिकृतमपि गदं कालविशेषव्यज्यमानतया दर्शयन्नाह- निर्दिष्टमित्यादि। कालेनेति पच्यमानतालक्षितेन कालेन (युक्तं [८६] सत्) कर्म कारणं भवतीत्यर्थः

samprati karmasamprāptikṛtamapi gadaṃ kālaviśeṣavyajyamānatayā darśayannāha- nirdiṣṭamityādi| kāleneti pacyamānatālakṣitena kālena (yuktaṃ [86] sat) karma kāraṇaṃ bhavatītyarthaḥ

117

न हि कर्म महत् किञ्चित् फलं यस्य न भुज्यते। क्रियाघ्नाः कर्मजा रोगाः प्रशमं यान्ति तत्क्षयात्

na hi karma mahat kiñcit phalaṃ yasya na bhujyate| kriyāghnāḥ karmajā rogāḥ praśamaṃ yānti tatkṣayāt

117

कर्मणः फलसम्बन्धिनियममाह- न हीत्यादि। महदिति विशेषणेन किञ्चिदमहत् कर्म प्रायश्चित्तबाधनीयफलं न ददात्यपि फलमिति दर्शयति। कर्मजानामचिकित्स्यत्वमाह- क्रियाघ्ना इत्यादि। तत्क्षयादिति कर्मक्षयात्; कर्मक्षयश्च कर्मफलोपभोगादेव परं भवति

karmaṇaḥ phalasambandhiniyamamāha- na hītyādi| mahaditi viśeṣaṇena kiñcidamahat karma prāyaścittabādhanīyaphalaṃ na dadātyapi phalamiti darśayati| karmajānāmacikitsyatvamāha- kriyāghnā ityādi| tatkṣayāditi karmakṣayāt; karmakṣayaśca karmaphalopabhogādeva paraṃ bhavati

118

अत्युग्रशब्दश्रवणाच्छ्रवणात् सर्वशो न च। शब्दानां चातिहीनानां भवन्ति श्रवणाज्जडाः

atyugraśabdaśravaṇācchravaṇāt sarvaśo na ca| śabdānāṃ cātihīnānāṃ bhavanti śravaṇājjaḍāḥ

119

परुषोद्भीषणाशस्ताप्रियव्यसनसूचकैः। शब्दैः श्रवणसंयोगो मिथ्यासंयोग उच्यते

paruṣodbhīṣaṇāśastāpriyavyasanasūcakaiḥ| śabdaiḥ śravaṇasaṃyogo mithyāsaṃyoga ucyate

5.1.120

असंस्पर्शोऽतिसंस्पर्शो हीनसंस्पर्श एव च। स्पृश्यानां सङ्ग्रहेणोक्तः स्पर्शनेन्द्रियबाधकः

asaṃsparśo'tisaṃsparśo hīnasaṃsparśa eva ca| spṛśyānāṃ saṅgraheṇoktaḥ sparśanendriyabādhakaḥ

121

यो भूतविषवातानामकालेनागतश्च यः। स्नेहशीतोष्णसंस्पर्शो मिथ्यायोग स उच्यते

yo bhūtaviṣavātānāmakālenāgataśca yaḥ| snehaśītoṣṇasaṃsparśo mithyāyoga sa ucyate

122

रूपाणां भास्वतां दृष्टिर्विनश्यत्यतिदर्शनात्। दर्शनाच्चातिसूक्ष्माणां सर्वशश्चाप्यदर्शनात्

rūpāṇāṃ bhāsvatāṃ dṛṣṭirvinaśyatyatidarśanāt| darśanāccātisūkṣmāṇāṃ sarvaśaścāpyadarśanāt

123

द्विष्टभैरवबीभत्सदूरातिश्लिष्टदर्शनात् [८७] । तामसानां च रूपाणां मिथ्यासंयोग उच्यते

dviṣṭabhairavabībhatsadūrātiśliṣṭadarśanāt [87] | tāmasānāṃ ca rūpāṇāṃ mithyāsaṃyoga ucyate

124

अत्यादानमनादानमोकसात्म्यादिभिश्च यत्। रसानां विषमादानमल्पादानं च दूषणम्

atyādānamanādānamokasātmyādibhiśca yat| rasānāṃ viṣamādānamalpādānaṃ ca dūṣaṇam

125

अतिमृद्वतितीक्ष्णानां गन्धानामुपसेवनम्। असेवनं सर्वशश्च घ्राणेन्द्रियविनाशनम्

atimṛdvatitīkṣṇānāṃ gandhānāmupasevanam| asevanaṃ sarvaśaśca ghrāṇendriyavināśanam

126

पूतिभूतविषद्विष्टा गन्धा ये चाप्यनार्तवाः। तैर्गन्धैर्घ्राणसंयोगो मिथ्यायोगः स उच्यते

pūtibhūtaviṣadviṣṭā gandhā ye cāpyanārtavāḥ| tairgandhairghrāṇasaṃyogo mithyāyogaḥ sa ucyate

127

इत्यसात्म्यार्थसंयोगस्त्रिविधो दोषकोपनः

ityasātmyārthasaṃyogastrividho doṣakopanaḥ

126

क्रमागतमसात्म्येन्द्रियार्थसंयोगं विवृणोति- अत्युग्रेत्यादि। सर्वशो न चेति सर्वथोग्रशब्दाश्रवणात् [८८] । स्पृश्यानामिति स्पृश्यत्वेनोक्तानां शास्त्रेऽभ्यङ्गोत्सादनादीनाम्। भूताः सविषिक्रिमिपि शाचादयः। यो भूतविषवातादीनां संस्पर्शः, तथाऽकालेनागतः स्नेहशीतोष्णसंस्पर्शश्चेति योजना। तत्राकाले स्नेहसंस्पर्शो यथा- अजीर्णे कफवृद्धिकाले अभ्यङ्गस्पर्शः, एवं शीते शीतस्पर्शः, उष्णे चोष्णस्पर्शोऽकालेनागतो ज्ञेयः। सर्वशश्चाप्यदर्शनादिति भास्वतां सूक्ष्माणां च सर्वथाऽदर्शनात्। अतिश्लिष्टमिति नेत्रप्रत्यासन्नम्। तामसानां च रूपाणां दर्शनाद्विनश्यति दृष्टिरिति सम्बन्धः। मिथ्यायोगः स इति द्विष्टभैरवादिदर्शनरूपः। अतिसूक्ष्मदर्शनं च मिथ्यायोग एव ज्ञेयः। ओकसात्म्यादिभिरिति विषमादानमिति सम्बन्धः। ओकसात्म्यादिवैषम्येण च राशिदोषवर्जं प्रकृत्यादिसप्तदोषा ग्रहीतव्याः। त्रिविध इति अयोगातियोगमिथ्यायोगरूपः॥११८-

kramāgatamasātmyendriyārthasaṃyogaṃ vivṛṇoti- atyugretyādi| sarvaśo na ceti sarvathograśabdāśravaṇāt [88] | spṛśyānāmiti spṛśyatvenoktānāṃ śāstre'bhyaṅgotsādanādīnām| bhūtāḥ saviṣikrimipi śācādayaḥ| yo bhūtaviṣavātādīnāṃ saṃsparśaḥ, tathā'kālenāgataḥ snehaśītoṣṇasaṃsparśaśceti yojanā| tatrākāle snehasaṃsparśo yathā- ajīrṇe kaphavṛddhikāle abhyaṅgasparśaḥ, evaṃ śīte śītasparśaḥ, uṣṇe coṣṇasparśo'kālenāgato jñeyaḥ| sarvaśaścāpyadarśanāditi bhāsvatāṃ sūkṣmāṇāṃ ca sarvathā'darśanāt| atiśliṣṭamiti netrapratyāsannam| tāmasānāṃ ca rūpāṇāṃ darśanādvinaśyati dṛṣṭiriti sambandhaḥ| mithyāyogaḥ sa iti dviṣṭabhairavādidarśanarūpaḥ| atisūkṣmadarśanaṃ ca mithyāyoga eva jñeyaḥ| okasātmyādibhiriti viṣamādānamiti sambandhaḥ| okasātmyādivaiṣamyeṇa ca rāśidoṣavarjaṃ prakṛtyādisaptadoṣā grahītavyāḥ| trividha iti ayogātiyogamithyāyogarūpaḥ||118-

127

असात्म्यमिति तद्विद्याद्यन्न याति सहात्मताम्

asātmyamiti tadvidyādyanna yāti sahātmatām

127

असात्म्यार्थं दर्शयति- असात्म्यमित्यादि। सहेति मिलितं शरीरेण। आत्मताम् अविकृतरूपतां न याति; एतेन, यदुपयुक्तं प्राकृतरूपोपधातकं भवति, तदसात्म्यमिति

asātmyārthaṃ darśayati- asātmyamityādi| saheti militaṃ śarīreṇa| ātmatām avikṛtarūpatāṃ na yāti; etena, yadupayuktaṃ prākṛtarūpopadhātakaṃ bhavati, tadasātmyamiti

128

मिथ्यातिहीनयोगेभ्यो यो व्याधिरुपजायते। शब्दादीनां स विज्ञेयो व्याधिरैन्द्रियको बुधैः

mithyātihīnayogebhyo yo vyādhirupajāyate| śabdādīnāṃ sa vijñeyo vyādhiraindriyako budhaiḥ

128

इत्थमसात्म्यार्थजस्य व्याधेरिन्द्रियद्वारभूतत्वेनैन्द्रियकत्वं दर्शयन्नाह- मिथ्येत्यादि। हीनयोगेनेहायोगो ग्राह्यः। ऐन्द्रियक इति इन्द्रियद्वारभूतः

itthamasātmyārthajasya vyādherindriyadvārabhūtatvenaindriyakatvaṃ darśayannāha- mithyetyādi| hīnayogenehāyogo grāhyaḥ| aindriyaka iti indriyadvārabhūtaḥ

129

वेदनानामशान्तानामित्येते [८९] हेतवः स्मृताः। सुखहेतुः समस्त्वेकः समयोगः सुदुर्लभः

vedanānāmaśāntānāmityete [89] hetavaḥ smṛtāḥ| sukhahetuḥ samastvekaḥ samayogaḥ sudurlabhaḥ

129

दुःखरूपवेदनाहेतुं प्रपञ्चोक्तमुपसंहरति- वेदनानामित्यादि। अशान्तानामिति [९०] दुःखानाम्। अथ सुखरूपवेदनाहेतुः क इत्याह- सुखेत्यादि। समयोग इति कालबुद्धीन्द्रियार्थानां सम्यग्योगः। सुदुर्लभ इति कालादिसम्यग्योगस्य अयोगादिविरहत्वेन सुदुर्लभत्वात्। प्रायो हि कालादीनां मध्ये अन्यतरेणाप्ययोगादिना पुरुषः सम्बध्यते; तेन च नित्यातुरा एव पुरुषा भवन्ति, अल्पं च रोगमनादृत्य स्वस्थव्यपदेशः पुरुषाणां क्रियत इति भावः

duḥkharūpavedanāhetuṃ prapañcoktamupasaṃharati- vedanānāmityādi| aśāntānāmiti [90] duḥkhānām| atha sukharūpavedanāhetuḥ ka ityāha- sukhetyādi| samayoga iti kālabuddhīndriyārthānāṃ samyagyogaḥ| sudurlabha iti kālādisamyagyogasya ayogādivirahatvena sudurlabhatvāt| prāyo hi kālādīnāṃ madhye anyatareṇāpyayogādinā puruṣaḥ sambadhyate; tena ca nityāturā eva puruṣā bhavanti, alpaṃ ca rogamanādṛtya svasthavyapadeśaḥ puruṣāṇāṃ kriyata iti bhāvaḥ

5.1.130

नेन्द्रियाणि न चैवार्थाः सुखदुःखस्य हेतवः। हेतुस्तु सुखदुःखस्य योगो दृष्टश्चतुर्विधः

nendriyāṇi na caivārthāḥ sukhaduḥkhasya hetavaḥ| hetustu sukhaduḥkhasya yogo dṛṣṭaścaturvidhaḥ

131

सन्तीन्द्रियाणि सन्त्यर्था योगो न [९१] च न चास्ति रुक्। न सुखं, कारणं तस्माद्योग एव चतुर्वधः

santīndriyāṇi santyarthā yogo na [91] ca na cāsti ruk| na sukhaṃ, kāraṇaṃ tasmādyoga eva caturvadhaḥ

131

सम्प्रति सम्यग्योगस्योपादेयतामयोगादीनां च हेयतां दर्शयितुं योगमेव चतुर्विधं कारणत्वेन दर्शयन्नाह- नेन्द्रियाणीत्यादि। ननु कथमिन्द्रियार्थयोः सुखदुःखकारणत्वेनोपलभ्यमानयोरप्यकारणत्वमित्याह- सन्तीत्यादि। योगो न चेति इन्द्रियार्थयोः सम्बन्धो न च। न सुखमिति च्छेदः। इन्द्रियार्थयोर्योगाभावे अकारणत्वेन, सति तु योगे कारणत्वेन, योग एवान्वयव्यतिरेकाभ्यां कारणमवधार्यत इति भावः। अयं च योग इन्द्रियार्थावधिकृत्य स्पष्टत्वेनोक्तः; तेन, प्रज्ञाकालयोरपि बोद्धव्यः। एतच्छेन्द्रियमर्थं चानुपादेयं कृत्वा चतुर्विधयोगस्य कारणत्वं योगानामेव हेयोपादेयत्वोपदर्शनार्थं कृतम्॥१३०-

samprati samyagyogasyopādeyatāmayogādīnāṃ ca heyatāṃ darśayituṃ yogameva caturvidhaṃ kāraṇatvena darśayannāha- nendriyāṇītyādi| nanu kathamindriyārthayoḥ sukhaduḥkhakāraṇatvenopalabhyamānayorapyakāraṇatvamityāha- santītyādi| yogo na ceti indriyārthayoḥ sambandho na ca| na sukhamiti cchedaḥ| indriyārthayoryogābhāve akāraṇatvena, sati tu yoge kāraṇatvena, yoga evānvayavyatirekābhyāṃ kāraṇamavadhāryata iti bhāvaḥ| ayaṃ ca yoga indriyārthāvadhikṛtya spaṣṭatvenoktaḥ; tena, prajñākālayorapi boddhavyaḥ| etacchendriyamarthaṃ cānupādeyaṃ kṛtvā caturvidhayogasya kāraṇatvaṃ yogānāmeva heyopādeyatvopadarśanārthaṃ kṛtam||130-

132

नात्मेन्द्रियं मनो बुद्धिं गोचरं [९२] कर्म वा विना। सुखदुःखं, यथा यच्च बोद्धव्यं तत्तथोच्यते

nātmendriyaṃ mano buddhiṃ gocaraṃ [92] karma vā vinā| sukhaduḥkhaṃ, yathā yacca boddhavyaṃ tattathocyate

132

परमार्थतस्त्वात्मेन्द्रियमनोबुद्ध्यर्थादृष्टान्येव तथायुक्तानि सुखदुःखकारणानीति दर्शयन्नाह- नात्मेत्यादि। गोचर इन्द्रियार्थः। कर्म अदृष्टम्। तत्र आत्मानं विना न लोष्टादौ [९३] सुखदुःखे भवतः। इन्द्रियार्थादीनां च सुखदुःखकारणत्वं स्पष्टमेव। कर्मापि च शुभं सुखकारणम्, अशुभं च दुःखकारणम्। यद्यात्मादय एव कारणं, तर्हि किमर्थं कालाद्ययोगातियोगादय इहोच्यन्त इत्याह- यथेत्यादि। यद् बोद्धव्यं सुखदुःखं यथा बोद्धव्यं कार्यवशाद्भवति, तत्तथैवोच्यते नान्यथा। तेन सात्म्यासात्म्येन्द्रियार्थजन्यत्वेन सुखदुःखे इह प्रतीयमाने चिकित्सायामुपयुक्ते भवतः, नात्मादिजन्यत्वेनेह [९४] सुखदुःखे अभिधीयेते; न ह्यात्मादयो दुःखहेतुतया प्रतिपन्ना अपीह हेयतया प्रतिपाद्यन्ते; किन्त्वसात्म्येन्द्रियार्थयोगादय एव दुःखहेतवस्त्यज्यन्ते, सुखहेतवः सात्म्येन्दियार्थयोगादयस्तूपादीयन्त इति भावः

paramārthatastvātmendriyamanobuddhyarthādṛṣṭānyeva tathāyuktāni sukhaduḥkhakāraṇānīti darśayannāha- nātmetyādi| gocara indriyārthaḥ| karma adṛṣṭam| tatra ātmānaṃ vinā na loṣṭādau [93] sukhaduḥkhe bhavataḥ| indriyārthādīnāṃ ca sukhaduḥkhakāraṇatvaṃ spaṣṭameva| karmāpi ca śubhaṃ sukhakāraṇam, aśubhaṃ ca duḥkhakāraṇam| yadyātmādaya eva kāraṇaṃ, tarhi kimarthaṃ kālādyayogātiyogādaya ihocyanta ityāha- yathetyādi| yad boddhavyaṃ sukhaduḥkhaṃ yathā boddhavyaṃ kāryavaśādbhavati, tattathaivocyate nānyathā| tena sātmyāsātmyendriyārthajanyatvena sukhaduḥkhe iha pratīyamāne cikitsāyāmupayukte bhavataḥ, nātmādijanyatveneha [94] sukhaduḥkhe abhidhīyete; na hyātmādayo duḥkhahetutayā pratipannā apīha heyatayā pratipādyante; kintvasātmyendriyārthayogādaya eva duḥkhahetavastyajyante, sukhahetavaḥ sātmyendiyārthayogādayastūpādīyanta iti bhāvaḥ

133

स्पर्शनेन्द्रियसंस्पर्शः स्पर्शो मानस एव च। द्विविधः सुखदुःखानां वेदनानां प्रवर्तकः

sparśanendriyasaṃsparśaḥ sparśo mānasa eva ca| dvividhaḥ sukhaduḥkhānāṃ vedanānāṃ pravartakaḥ

133

इदानीं सकलकारणव्यापकं योगं व्युत्पादयितुमैन्द्रियकं मानसं च स्पर्शं दर्शयितुमाह- स्पर्शनेत्यादि। स्पर्शनेन्द्रियसंस्पर्श इत्यनेनेन्द्रियाणामर्थेन सम्बन्धं स्पर्शनेन्द्रियकृतं दर्शयति; चक्षुरादीन्यपि स्पृष्टमेवार्थं जानन्ति; यदि ह्यस्पृष्टमेव चक्षुः श्रोत्रं घ्राणं वा गृह्णाति, तदा विदूरमपि गृह्णीयात्, न च गृह्णाति, तस्मात् स्पृष्ट्वैवेन्द्रियाण्यर्थं प्रतिपद्यते; मानसस्तु स्पर्शश्चिन्त्यादिनाऽर्थेन समं सूक्ष्मोऽस्त्येव, येन मनः किश्चिदेव चिन्तयति, न सर्वं; तेन यन्मनसा स्पृश्यते तदेव मनो गृह्णातीति स्थितिः

idānīṃ sakalakāraṇavyāpakaṃ yogaṃ vyutpādayitumaindriyakaṃ mānasaṃ ca sparśaṃ darśayitumāha- sparśanetyādi| sparśanendriyasaṃsparśa ityanenendriyāṇāmarthena sambandhaṃ sparśanendriyakṛtaṃ darśayati; cakṣurādīnyapi spṛṣṭamevārthaṃ jānanti; yadi hyaspṛṣṭameva cakṣuḥ śrotraṃ ghrāṇaṃ vā gṛhṇāti, tadā vidūramapi gṛhṇīyāt, na ca gṛhṇāti, tasmāt spṛṣṭvaivendriyāṇyarthaṃ pratipadyate; mānasastu sparśaścintyādinā'rthena samaṃ sūkṣmo'styeva, yena manaḥ kiścideva cintayati, na sarvaṃ; tena yanmanasā spṛśyate tadeva mano gṛhṇātīti sthitiḥ

134

इच्छाद्वेषात्मिका तृष्णा सुखदुःखात् प्रवर्तते। तृष्णा च सुखदुःखानां कारणं पुनरुच्यते

icchādveṣātmikā tṛṣṇā sukhaduḥkhāt pravartate| tṛṣṇā ca sukhaduḥkhānāṃ kāraṇaṃ punarucyate

135

उपादत्ते हि सा भावान् वेदनाश्रयसञ्ज्ञकान्। स्पृश्यते नानुपादाने नास्पृष्टो वेत्ति वेदनाः

upādatte hi sā bhāvān vedanāśrayasañjñakān| spṛśyate nānupādāne nāspṛṣṭo vetti vedanāḥ

135

सुखदुःखोत्पत्तिक्रममाह- इच्छेत्यादि। सुखादिच्छारूपा तृष्णा, दुःखाच्च द्वेषरूपा तृष्णा [९५] प्रवर्तते। इयं चोत्पन्ना तृष्णा ईप्सितेऽर्थे प्रवर्तयन्ती द्विष्टे च निवर्तयन्ती प्रवृत्तिनिवृत्तिविषयस्य सुखदुःखहेतुतामपेक्ष्य सुखदुःखे जनयतीति वाक्यार्थः। यथोक्तं तृष्णायाः सुखदुःखहेतुत्वं दर्शयन्नाह- उपादत्ते हीत्यादि। वेदनाश्रयसञ्ज्ञकानिति वेदनाकारणत्वेनोक्तान् कालाद्ययोगादिरूपान्। अथ तृष्णा चेत् सुखदुःखकारणं, तत् किमिन्द्रियार्थेनापरेण कारणेनेत्याह- स्पृश्यत इत्यादि। अनुपादान इति अविद्यमानार्थरूपे [९६] स्पर्शकारणे अर्थं विना नार्थस्य स्पर्शो भवति। अथ न भवत्वर्थस्पर्शः, ततः किमित्याह- नास्पृष्टो वेत्ति वेदना इति; अर्थस्पर्शशून्यः सन् न सुखदुःखे अनुत्पन्नत्वादेव वेत्तीत्यर्थः॥१३४-

sukhaduḥkhotpattikramamāha- icchetyādi| sukhādicchārūpā tṛṣṇā, duḥkhācca dveṣarūpā tṛṣṇā [95] pravartate| iyaṃ cotpannā tṛṣṇā īpsite'rthe pravartayantī dviṣṭe ca nivartayantī pravṛttinivṛttiviṣayasya sukhaduḥkhahetutāmapekṣya sukhaduḥkhe janayatīti vākyārthaḥ| yathoktaṃ tṛṣṇāyāḥ sukhaduḥkhahetutvaṃ darśayannāha- upādatte hītyādi| vedanāśrayasañjñakāniti vedanākāraṇatvenoktān kālādyayogādirūpān| atha tṛṣṇā cet sukhaduḥkhakāraṇaṃ, tat kimindriyārthenāpareṇa kāraṇenetyāha- spṛśyata ityādi| anupādāna iti avidyamānārtharūpe [96] sparśakāraṇe arthaṃ vinā nārthasya sparśo bhavati| atha na bhavatvarthasparśaḥ, tataḥ kimityāha- nāspṛṣṭo vetti vedanā iti; arthasparśaśūnyaḥ san na sukhaduḥkhe anutpannatvādeva vettītyarthaḥ||134-

136

वेदनानामधिष्ठानं मनो देहश्च सेन्द्रियः। केशलोमनखाग्रान्नमलद्रवगुणैर्विना

vedanānāmadhiṣṭhānaṃ mano dehaśca sendriyaḥ| keśalomanakhāgrānnamaladravaguṇairvinā

136

‘वेदनानां किमधिष्ठानम्’ इत्यस्योत्तरमाह- वेदनानामित्यादि। देहः सेन्द्रिय इति अनेन निरिन्द्रियो देहो केशलेमादिको निरस्तः। तदेव स्पष्टार्थं विवृणोति- केशेत्यादि। किंवा, इन्द्रियाण्यपि प्राधान्यख्यापनार्थं प्रथग् वेदनाश्रयत्वेनेन्द्रियग्रहणेनोच्यन्ते। वेदनाया देहेन्द्रियगतत्वं तदाधारत्वेन प्रतीयमानत्वाज्ज्ञेयम्। द्रवं मूत्रम्। गुणाः शब्दादयः। शरीरगता एते हि केशादयो न वेदनाधारा इत्यनुभव एव प्रमाणम्। या तु मूत्रपुरीषगता वेदना ग्रहणीमूत्रकृच्छ्रादौ वक्तव्या, सा मूत्रपुरीषाधारशरीरप्रदेशस्यैव बोध्या

‘vedanānāṃ kimadhiṣṭhānam’ ityasyottaramāha- vedanānāmityādi| dehaḥ sendriya iti anena nirindriyo deho keśalemādiko nirastaḥ| tadeva spaṣṭārthaṃ vivṛṇoti- keśetyādi| kiṃvā, indriyāṇyapi prādhānyakhyāpanārthaṃ prathag vedanāśrayatvenendriyagrahaṇenocyante| vedanāyā dehendriyagatatvaṃ tadādhāratvena pratīyamānatvājjñeyam| dravaṃ mūtram| guṇāḥ śabdādayaḥ| śarīragatā ete hi keśādayo na vedanādhārā ityanubhava eva pramāṇam| yā tu mūtrapurīṣagatā vedanā grahaṇīmūtrakṛcchrādau vaktavyā, sā mūtrapurīṣādhāraśarīrapradeśasyaiva bodhyā

137

योगे मोक्षे च सर्वासां वेदनानामवर्तनम्। मोक्षे निवृत्तिर्निःशेषा योगो मोक्षप्रवर्तकः

yoge mokṣe ca sarvāsāṃ vedanānāmavartanam| mokṣe nivṛttirniḥśeṣā yogo mokṣapravartakaḥ

137

‘क्व चैता वेदनाः सर्वा’ इत्यादिप्रश्नस्योत्तरं- योग इत्यादि। योगः ‘अनारम्भात्’ इत्यादिग्रन्थवक्ष्यमाणः। मोक्ष आत्यन्तिकशरीराद्युच्छेदः। निःशेषेति न पुनर्भवति। एतेन, योगे निवृत्ता वेदना पुनर्भवतीति सूचयति। मोक्षप्रवर्तक इति मोक्षकारणम्। किंवा, ‘योगमोक्षौ निवर्तकौ’ इति पाठः; तदा अस्मिन् पक्षे यद्यपि योगमोक्षयोर्वेदनानिवर्तकत्वं ‘योगे मोक्षे च’ इत्यादिना श्लोकार्धेनोक्तं, तथाऽपि योगमोक्षयोरिह कर्तृता [९७] वेदनानिवृत्तिं प्रति दृश्यत इति न पौनरुक्त्यम्

‘kva caitā vedanāḥ sarvā’ ityādipraśnasyottaraṃ- yoga ityādi| yogaḥ ‘anārambhāt’ ityādigranthavakṣyamāṇaḥ| mokṣa ātyantikaśarīrādyucchedaḥ| niḥśeṣeti na punarbhavati| etena, yoge nivṛttā vedanā punarbhavatīti sūcayati| mokṣapravartaka iti mokṣakāraṇam| kiṃvā, ‘yogamokṣau nivartakau’ iti pāṭhaḥ; tadā asmin pakṣe yadyapi yogamokṣayorvedanānivartakatvaṃ ‘yoge mokṣe ca’ ityādinā ślokārdhenoktaṃ, tathā'pi yogamokṣayoriha kartṛtā [97] vedanānivṛttiṃ prati dṛśyata iti na paunaruktyam

138

आत्मेन्द्रियमनोर्थानां सन्निकर्षात् प्रवर्तते। सुखदुःखमनारम्भादात्मस्थे मनसि स्थिरे

ātmendriyamanorthānāṃ sannikarṣāt pravartate| sukhaduḥkhamanārambhādātmasthe manasi sthire

139

निवर्तते तदुभयं वशित्वं चोपजायते। सशरीरस्य योगज्ञास्तं योगमृषयो विदुः

nivartate tadubhayaṃ vaśitvaṃ copajāyate| saśarīrasya yogajñāstaṃ yogamṛṣayo viduḥ

शारीरस्थानम् (cont. 4)

139

यथा योगो वेदनानिवर्तको भवति, यश्च योगस्तमाह- आत्मेत्यादि। अनारम्भादिति विषयोपादानार्थं मनसाऽनारम्भात् [९८] । आत्मस्थे मनसीति विषये निवृते केवलात्मज्ञानस्थे। स्थिरे इति अचले, आत्मज्ञानप्रसक्त एवेति यावत्। तदुभयमिति सुखदुःखे। योगे योगधर्मान्तरप्राप्तिमाह- वशित्वमित्यादि। वशित्वं वक्ष्यमाणमष्टविधमैश्वर्यबलम्। सशरीरस्येतिपदेन शरीरेण सहैव वशित्वं भवतीति दर्शयति॥१३८-

yathā yogo vedanānivartako bhavati, yaśca yogastamāha- ātmetyādi| anārambhāditi viṣayopādānārthaṃ manasā'nārambhāt [98] | ātmasthe manasīti viṣaye nivṛte kevalātmajñānasthe| sthire iti acale, ātmajñānaprasakta eveti yāvat| tadubhayamiti sukhaduḥkhe| yoge yogadharmāntaraprāptimāha- vaśitvamityādi| vaśitvaṃ vakṣyamāṇamaṣṭavidhamaiśvaryabalam| saśarīrasyetipadena śarīreṇa sahaiva vaśitvaṃ bhavatīti darśayati||138-

5.1.140

आवेशश्चेतसो ज्ञानमर्थानां छन्दतः क्रिया। दृष्टिः श्रोत्रं स्मृतिः कान्तिरिष्टतश्चाप्यदर्शनम्

āveśaścetaso jñānamarthānāṃ chandataḥ kriyā| dṛṣṭiḥ śrotraṃ smṛtiḥ kāntiriṣṭataścāpyadarśanam

141

इत्यष्टविधमाख्यातं योगिनां बलमैश्वरम्। शुद्धसत्त्वसमाधानात्तत् सर्वमुपजायते

ityaṣṭavidhamākhyātaṃ yogināṃ balamaiśvaram| śuddhasattvasamādhānāttat sarvamupajāyate

141

आवेश इत्यादि। आवेशः परपुरप्रवेशः। चेतसो ज्ञानमिति परचित्तज्ञानम्। अर्थानां छन्दतः क्रियेति अर्थानामिच्छातः करणम्। दृष्टिः अतीन्द्रियदर्शनम्। श्रोत्रम् अतीन्द्रियश्रवणम्। स्मृतिः सर्वभावतत्त्वस्मरणम्। कान्तिः अमानुषी कान्तिः। इष्टतश्चाप्यदर्शनमिति यदेच्छति तदा दर्शनयोग्य एव न दृश्यते, यदा चेच्छति तदा दृश्यते। किंवा, आवेशश्चेतस इति परचेतसः प्रवेशः, ज्ञानमिति सर्वमतीतानागतादिज्ञानं, शेषं पूर्ववत्। ऐश्वरमिति योगप्रभावादुपपन्नैश्वर्यकृतम्। शुद्धसत्त्वसमाधानादिति नीरजस्तमस्कस्य मनस आत्मनि सम्यगाधानात्॥१४०-

āveśa ityādi| āveśaḥ parapurapraveśaḥ| cetaso jñānamiti paracittajñānam| arthānāṃ chandataḥ kriyeti arthānāmicchātaḥ karaṇam| dṛṣṭiḥ atīndriyadarśanam| śrotram atīndriyaśravaṇam| smṛtiḥ sarvabhāvatattvasmaraṇam| kāntiḥ amānuṣī kāntiḥ| iṣṭataścāpyadarśanamiti yadecchati tadā darśanayogya eva na dṛśyate, yadā cecchati tadā dṛśyate| kiṃvā, āveśaścetasa iti paracetasaḥ praveśaḥ, jñānamiti sarvamatītānāgatādijñānaṃ, śeṣaṃ pūrvavat| aiśvaramiti yogaprabhāvādupapannaiśvaryakṛtam| śuddhasattvasamādhānāditi nīrajastamaskasya manasa ātmani samyagādhānāt||140-

142

मोक्षो रजस्तमोऽभावात् बलवत्कर्मसङ्क्षयात्। वियोगः सर्वसंयोगैरपुनर्भव उच्यते

mokṣo rajastamo'bhāvāt balavatkarmasaṅkṣayāt| viyogaḥ sarvasaṃyogairapunarbhava ucyate

142

अथ कथं मोक्षो भवति, कश्चेत्याह- मोक्ष इत्यादि। बलवत्कर्मसङ्क्षयादिति अवश्यभोक्तव्यफलस्य कर्मणः क्षयात्। सर्वसंयोगैरिति सर्वैरात्मसम्बन्धिभिः शरीरबुद्ध्यहङ्कारादिभिः। न पुनः शरीरादिसम्बन्धो भवतीत्यपुनर्भवः [९९]

atha kathaṃ mokṣo bhavati, kaścetyāha- mokṣa ityādi| balavatkarmasaṅkṣayāditi avaśyabhoktavyaphalasya karmaṇaḥ kṣayāt| sarvasaṃyogairiti sarvairātmasambandhibhiḥ śarīrabuddhyahaṅkārādibhiḥ| na punaḥ śarīrādisambandho bhavatītyapunarbhavaḥ [99]

143

सतामुपासनं सम्यगसतां परिवर्जनम्। व्रतचर्योपवासौ च नियमाश्च पृथग्विधाः

satāmupāsanaṃ samyagasatāṃ parivarjanam| vratacaryopavāsau ca niyamāśca pṛthagvidhāḥ

144

धारणं धर्मशास्त्राणां विज्ञानं विजने रतिः। विषयेष्वरतिर्मोक्षे व्यवसायः परा धृतिः

dhāraṇaṃ dharmaśāstrāṇāṃ vijñānaṃ vijane ratiḥ| viṣayeṣvaratirmokṣe vyavasāyaḥ parā dhṛtiḥ

145

कर्मणामसमारम्भः कृतानां च परिक्षयः। नैष्क्रम्यमनहङ्कारः [१००] संयोगे भयदर्शनम्

karmaṇāmasamārambhaḥ kṛtānāṃ ca parikṣayaḥ| naiṣkramyamanahaṅkāraḥ [100] saṃyoge bhayadarśanam

146

मनोबुद्धिसमाधानमर्थतत्त्वपरीक्षणम्। तत्त्वस्मृतेरुपस्थानात् सर्वमेतत् प्रवर्तते

manobuddhisamādhānamarthatattvaparīkṣaṇam| tattvasmṛterupasthānāt sarvametat pravartate

146

प्रस्तावान्मोक्षोपायमाह- सतामित्यादि। परा धृतिरिति अतिशयितं मनोनियमनम्। कर्मणामसमारम्भ इति अनागतधर्माधर्मसाधनानामकरणम्। कृतानां च परिक्षय इति जन्मान्तरैः कृतानां कर्मणां फलोपभोगात् परिक्षयः। नैष्कम्यं संसारनिष्क्रमणेच्छा। अनहङ्कार इति ममेदम्, अहं ‘करोमि’ इत्यादिबुद्धिवर्जनम्। संयोग इति आत्मशरीरादिसंयोगे। मनोबुद्धिसमाधानमिति मनोबुद्ध्योरात्मनि समाधानम्। सर्वमेतदिति ‘कर्मणामसमारम्भः’ इत्याद्युक्तम् [१०१] । तत्त्वस्मृतिः आत्मादीनां यथाभूतानुस्मरणं [१०२] ; सा च नात्मा शरीराद्युपकार्यः, शरीरादयश्चामी आत्मव्यतिरिक्ताः, इत्यादिस्मरणरूपस्मृतिः॥१४३-

prastāvānmokṣopāyamāha- satāmityādi| parā dhṛtiriti atiśayitaṃ manoniyamanam| karmaṇāmasamārambha iti anāgatadharmādharmasādhanānāmakaraṇam| kṛtānāṃ ca parikṣaya iti janmāntaraiḥ kṛtānāṃ karmaṇāṃ phalopabhogāt parikṣayaḥ| naiṣkamyaṃ saṃsāraniṣkramaṇecchā| anahaṅkāra iti mamedam, ahaṃ ‘karomi’ ityādibuddhivarjanam| saṃyoga iti ātmaśarīrādisaṃyoge| manobuddhisamādhānamiti manobuddhyorātmani samādhānam| sarvametaditi ‘karmaṇāmasamārambhaḥ’ ityādyuktam [101] | tattvasmṛtiḥ ātmādīnāṃ yathābhūtānusmaraṇaṃ [102] ; sā ca nātmā śarīrādyupakāryaḥ, śarīrādayaścāmī ātmavyatiriktāḥ, ityādismaraṇarūpasmṛtiḥ||143-

147

स्मृतिः सत्सेवनाद्यैश्च धृत्यन्तैरुपजायते। स्मृत्वा स्वभावं भावानां स्मरन् दुःखात् प्रमुच्यते

smṛtiḥ satsevanādyaiśca dhṛtyantairupajāyate| smṛtvā svabhāvaṃ bhāvānāṃ smaran duḥkhāt pramucyate

147

अथ स्मृतिः कथं दुःखप्रमोषे कारणमित्याह- स्मृत्वेत्यादि। स्वभावमिति प्रत्यात्मनियतरूपम्। गुरुवचनाद्धि प्रथमप्रतिपन्नमात्मादीनां रूपं परस्परभिन्नं परस्परानुपकारकत्वेन व्यवस्थितं स्मरन् न क्वचिदपि प्रवर्तते, अप्रवर्तमानश्च न दुःखेन प्रवृत्तिजन्येन युज्यत इत्यर्थः

atha smṛtiḥ kathaṃ duḥkhapramoṣe kāraṇamityāha- smṛtvetyādi| svabhāvamiti pratyātmaniyatarūpam| guruvacanāddhi prathamapratipannamātmādīnāṃ rūpaṃ parasparabhinnaṃ parasparānupakārakatvena vyavasthitaṃ smaran na kvacidapi pravartate, apravartamānaśca na duḥkhena pravṛttijanyena yujyata ityarthaḥ

148

वक्ष्यन्ते कारणान्यष्टौ स्मृतिर्यैरुपजायते। निमित्तरूपग्रहणात् सादृश्यात् सविपर्ययात्

vakṣyante kāraṇānyaṣṭau smṛtiryairupajāyate| nimittarūpagrahaṇāt sādṛśyāt saviparyayāt

149

सत्त्वानुबन्धादभ्यासाज्ज्ञानयोगात् पुनः श्रुतात्। दृष्टश्रुतानुभूतानां स्मारणात् स्मृतिरुच्यते

sattvānubandhādabhyāsājjñānayogāt punaḥ śrutāt| dṛṣṭaśrutānubhūtānāṃ smāraṇāt smṛtirucyate

149

इदानीं स्मृतिप्रस्तावात् स्मृतिकारणान्याह- वक्ष्यन्त इत्यादि। निमित्तग्रहणं कारणज्ञानं, कारणं हि दृष्ट्वा कार्यं [१०३] स्मरति। रूपग्रहणम् आकारग्रहणम् [१०४] । यथा- वने गवयं दृष्ट्वा गां स्मरति। सादृश्याद् यथा- पितुः सदृशं पुरुषं दृष्ट्वा पितरं स्मरति। सविपर्ययादिति अत्यर्थवैसादृश्यादपि स्मरणं भवति; यथा- अत्यर्थकुरूपं दृष्ट्वा प्रतियोगिनमत्यर्थसुरूपं स्मरति। सत्त्वानुबन्धादिति मनसः प्रणिधानात्, स्मर्तव्यस्मरणाय प्रणिहितमनाः स्मर्तव्यं स्मरति। अभ्यासादिति अभ्यस्तमर्थमभ्यासबलादेव स्मरति। ज्ञानयोगादिति तत्त्वज्ञानयोगात्; उपजाततत्त्वज्ञानो हि तद्बलादेव सर्वं स्मरति। पुनः श्रुतादिति श्रुतोऽप्यर्थो विस्मृतः पुनरेकदेशं [१०५] श्रुत्वा स्मर्यते। स्मृतिकारणमभिधाय स्मृतिरूपमाह- दृष्टेत्यादि।- दृष्टं प्रत्यक्षोपलक्षणं, श्रुतं त्वागमप्रतीतं [१०६] , तेन सर्वपूर्वानुभूतावरोधः। क्वचित्, ‘स्मरणं स्मृतिरुच्यते’ इति पाठः, तत्रापि नार्थभेदः॥१४८-

idānīṃ smṛtiprastāvāt smṛtikāraṇānyāha- vakṣyanta ityādi| nimittagrahaṇaṃ kāraṇajñānaṃ, kāraṇaṃ hi dṛṣṭvā kāryaṃ [103] smarati| rūpagrahaṇam ākāragrahaṇam [104] | yathā- vane gavayaṃ dṛṣṭvā gāṃ smarati| sādṛśyād yathā- pituḥ sadṛśaṃ puruṣaṃ dṛṣṭvā pitaraṃ smarati| saviparyayāditi atyarthavaisādṛśyādapi smaraṇaṃ bhavati; yathā- atyarthakurūpaṃ dṛṣṭvā pratiyoginamatyarthasurūpaṃ smarati| sattvānubandhāditi manasaḥ praṇidhānāt, smartavyasmaraṇāya praṇihitamanāḥ smartavyaṃ smarati| abhyāsāditi abhyastamarthamabhyāsabalādeva smarati| jñānayogāditi tattvajñānayogāt; upajātatattvajñāno hi tadbalādeva sarvaṃ smarati| punaḥ śrutāditi śruto'pyartho vismṛtaḥ punarekadeśaṃ [105] śrutvā smaryate| smṛtikāraṇamabhidhāya smṛtirūpamāha- dṛṣṭetyādi|- dṛṣṭaṃ pratyakṣopalakṣaṇaṃ, śrutaṃ tvāgamapratītaṃ [106] , tena sarvapūrvānubhūtāvarodhaḥ| kvacit, ‘smaraṇaṃ smṛtirucyate’ iti pāṭhaḥ, tatrāpi nārthabhedaḥ||148-

5.1.150

एतत्तदेकमयनं मुक्तैर्मोक्षस्य दर्शितम्। तत्त्वस्मृतिबलं, येन गता न पुनरागताः

etattadekamayanaṃ muktairmokṣasya darśitam| tattvasmṛtibalaṃ, yena gatā na punarāgatāḥ

151

अयनं पुनराख्यातमेतद्योगस्य योगिभिः। सङ्ख्यातधर्मैः साङ्ख्यैश्च मुक्तैर्मोक्षस्य चायनम्

ayanaṃ punarākhyātametadyogasya yogibhiḥ| saṅkhyātadharmaiḥ sāṅkhyaiśca muktairmokṣasya cāyanam

151

एवं स्मृतिं सामान्येन प्रतिपाद्य तत्त्वस्मृतेर्मोक्षसाधकत्वं दर्शयन्नाह- एतदित्यादि। एकमयनमिति श्रेष्ठः [१०७] पन्थाः। मुक्तैरिति जीवन्मुक्तैरिति ज्ञेयं, सर्वथामुक्तानां शरीराभावेनोपदर्शकत्वाभावात्। तत्त्वस्मृतिबलमिति तत्त्वस्मृतिरूपं बलं; किंवा, तत्त्वस्मृतिर्बलं यत्र मोक्षसाधनमार्गे तत्तत्त्वस्मृतिबलम्। येनेति येन यथा। गता इति मोक्षं गताः न पुनरागता इति मुक्तिं याता न पुनरागच्छन्ति॥१५०-

evaṃ smṛtiṃ sāmānyena pratipādya tattvasmṛtermokṣasādhakatvaṃ darśayannāha- etadityādi| ekamayanamiti śreṣṭhaḥ [107] panthāḥ| muktairiti jīvanmuktairiti jñeyaṃ, sarvathāmuktānāṃ śarīrābhāvenopadarśakatvābhāvāt| tattvasmṛtibalamiti tattvasmṛtirūpaṃ balaṃ; kiṃvā, tattvasmṛtirbalaṃ yatra mokṣasādhanamārge tattattvasmṛtibalam| yeneti yena yathā| gatā iti mokṣaṃ gatāḥ na punarāgatā iti muktiṃ yātā na punarāgacchanti||150-

152

सर्वं कारणवद्दुःखमस्वं चानित्यमेव च। न चात्मकृतकं तद्धि तत्र चोत्पद्यते स्वता

sarvaṃ kāraṇavadduḥkhamasvaṃ cānityameva ca| na cātmakṛtakaṃ taddhi tatra cotpadyate svatā

153

यावन्नोत्पद्यते सत्या बुद्धिर्नैतदहं यया। नैतन्ममेति विज्ञाय ज्ञः सर्वमतिवर्तते

yāvannotpadyate satyā buddhirnaitadahaṃ yayā| naitanmameti vijñāya jñaḥ sarvamativartate

153

इदानीं सङ्क्षेपेण संसारहेतुमज्ञानं, तथा मोक्षहेतुं च सम्यगज्ञानं दर्शयन्नाह [१०८] - सर्वमित्यादि। सर्वं कारणवदिति सर्वमुत्पद्यमानं बुद्ध्यहङ्कारशरीरादि। दुःखमिति दुःखहेतुरेव। अस्वमिति सर्वं कारणवदेवात्मव्यतिरिक्तं परमार्थतः। न चात्मकृतकमिति न चात्मनोदासीनेन कृतम्। तत्रेति कारणवति बुद्धिशरीरादौ। स्वतेति ममता ‘ममेयं बुद्धिः’ इत्यादिरूपा। अथ कियन्तं कालमियं भ्रान्त्या युतोत्पद्यते इत्याह- यावदित्यादि। सत्या बुद्धिः सम्यगज्ञानम्। यया सत्यया बुद्ध्या। नैतद् बुद्ध्याद्यहं, किन्तु भिन्न [१०९] एवाहं; तथा नैतद् बुद्ध्यादि मम, किन्तु प्रकृतेः प्रपञ्च इति विज्ञाय। ज्ञः तत्त्वसाक्षात्कारवान्। सर्वमतिवर्तत इति सर्वं बुद्ध्यादि त्यजति॥१५२-

idānīṃ saṅkṣepeṇa saṃsārahetumajñānaṃ, tathā mokṣahetuṃ ca samyagajñānaṃ darśayannāha [108] - sarvamityādi| sarvaṃ kāraṇavaditi sarvamutpadyamānaṃ buddhyahaṅkāraśarīrādi| duḥkhamiti duḥkhahetureva| asvamiti sarvaṃ kāraṇavadevātmavyatiriktaṃ paramārthataḥ| na cātmakṛtakamiti na cātmanodāsīnena kṛtam| tatreti kāraṇavati buddhiśarīrādau| svateti mamatā ‘mameyaṃ buddhiḥ’ ityādirūpā| atha kiyantaṃ kālamiyaṃ bhrāntyā yutotpadyate ityāha- yāvadityādi| satyā buddhiḥ samyagajñānam| yayā satyayā buddhyā| naitad buddhyādyahaṃ, kintu bhinna [109] evāhaṃ; tathā naitad buddhyādi mama, kintu prakṛteḥ prapañca iti vijñāya| jñaḥ tattvasākṣātkāravān| sarvamativartata iti sarvaṃ buddhyādi tyajati||152-

154

तस्मिंश्चरमसन्न्यासे समूलाः सर्ववेदनाः। ससञ्ज्ञाज्ञानविज्ञाना [११०] निवृत्तिं यान्त्यशेषतः

tasmiṃścaramasannyāse samūlāḥ sarvavedanāḥ| sasañjñājñānavijñānā [110] nivṛttiṃ yāntyaśeṣataḥ

154

चरमसन्न्यास इति पश्चाद्भाविसकलकर्मसन्न्यासे। प्रथमं हि मोक्षोपयोगित्वेन गुरुवचनात् क्रियासन्न्यासः कृत एव, परं खानुभवविरक्तेन [१११] न कृतः; अभ्यासादुद्भूतेन [११२] ज्ञानेन साक्षाद्दृष्टभावस्वभावेन यः सर्वसन्न्यासः क्रियते, तत्र समूलाः सर्ववेदना ज्ञानादयश्च शरीरोपरमादेवोपरमन्ते। समूला इति सकारणाः, कारणं च बुद्ध्यादयः। सञ्ज्ञा आलोचनं निर्विकल्पकं, ज्ञानं सविकल्पकं, विज्ञानं बुद्ध्यवसायः; किंवा, सञ्ज्ञा नामोल्लेखेन ज्ञानं, विज्ञानं शास्त्रज्ञानम्। तत्त्वज्ञानमपि हि मोक्षं जनयित्वा निवर्तत एव, कारणाभावात्

caramasannyāsa iti paścādbhāvisakalakarmasannyāse| prathamaṃ hi mokṣopayogitvena guruvacanāt kriyāsannyāsaḥ kṛta eva, paraṃ khānubhavaviraktena [111] na kṛtaḥ; abhyāsādudbhūtena [112] jñānena sākṣāddṛṣṭabhāvasvabhāvena yaḥ sarvasannyāsaḥ kriyate, tatra samūlāḥ sarvavedanā jñānādayaśca śarīroparamādevoparamante| samūlā iti sakāraṇāḥ, kāraṇaṃ ca buddhyādayaḥ| sañjñā ālocanaṃ nirvikalpakaṃ, jñānaṃ savikalpakaṃ, vijñānaṃ buddhyavasāyaḥ; kiṃvā, sañjñā nāmollekhena jñānaṃ, vijñānaṃ śāstrajñānam| tattvajñānamapi hi mokṣaṃ janayitvā nivartata eva, kāraṇābhāvāt

155

अतः परं ब्रह्मभूतो भूतात्मा नोपलभ्यते। निःसृतः सर्वभावेभ्यश्चिह्नं यस्य न विद्यते। ज्ञानं ब्रह्मविदां चात्र नाज्ञस्तज्ज्ञातुमर्हति

ataḥ paraṃ brahmabhūto bhūtātmā nopalabhyate| niḥsṛtaḥ sarvabhāvebhyaścihnaṃ yasya na vidyate| jñānaṃ brahmavidāṃ cātra nājñastajjñātumarhati

155

‘सर्वविद्’ इत्यादिप्रश्नस्योत्तरम्- अतः परमित्यादि। ब्रह्मभूत इति प्रकृत्यादिरहितः। चिह्नं यस्य न विद्यते इत्यनेन मुक्तात्मनः प्राणापानाद्यात्मलिङ्गाभावाद्गमकं चिह्नं नास्त्येवेति दर्शद्यति। न क्षरति अन्यथात्वं न गच्छतीत्यक्षरम्। अविद्यमानं लक्षणं यस्येति अलक्षणम्। एतस्यैव मोक्षस्येतरपुरुषाज्ञेयतां दर्शयति- ज्ञानमित्यादि। ब्रह्मविदामेवात्र मनः प्रत्येति, नाज्ञानामहङ्कारादिवासनागृहीतानामित्यर्थः

‘sarvavid’ ityādipraśnasyottaram- ataḥ paramityādi| brahmabhūta iti prakṛtyādirahitaḥ| cihnaṃ yasya na vidyate ityanena muktātmanaḥ prāṇāpānādyātmaliṅgābhāvādgamakaṃ cihnaṃ nāstyeveti darśadyati| na kṣarati anyathātvaṃ na gacchatītyakṣaram| avidyamānaṃ lakṣaṇaṃ yasyeti alakṣaṇam| etasyaiva mokṣasyetarapuruṣājñeyatāṃ darśayati- jñānamityādi| brahmavidāmevātra manaḥ pratyeti, nājñānāmahaṅkārādivāsanāgṛhītānāmityarthaḥ

156

तत्र श्लोकः- प्रश्नाः पुरुषमाश्रित्य त्रयोविंशतिरुत्तमाः। कतिधापुरुषीयेऽस्मिन्निर्णीतास्तत्त्वदर्शिना

tatra ślokaḥ- praśnāḥ puruṣamāśritya trayoviṃśatiruttamāḥ| katidhāpuruṣīye'sminnirṇītāstattvadarśinā

156

सङ्ग्रहो व्यक्तः

saṅgraho vyaktaḥ

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते शारीरस्थाने कतिधापुरुषीयं शारीरं नाम प्रथमोऽध्यायः

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte śārīrasthāne katidhāpuruṣīyaṃ śārīraṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ

इति श्रीचक्रपाणिदत्तविरचितायां चरकतात्पर्यटीकायामायुर्वेददीपिकायां शारीरस्थाने कतिधापुरुषीयं शारीरं नाम प्रथमोऽध्यायः

iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ śārīrasthāne katidhāpuruṣīyaṃ śārīraṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ

5.2.1

अथातोऽतुल्यगोत्रीयं शारीरं व्याख्यास्यामः

athāto'tulyagotrīyaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

पूर्वाध्याये शरीरस्यादिसर्ग आध्यात्मिको नैष्ठिकमोक्षरूपचिकित्सोपयुक्त उक्तः, सम्प्रति गर्भादिरूपं सर्गमभिधातुमतुल्यगोत्रीयोऽभिधीयते [१] ॥१-

pūrvādhyāye śarīrasyādisarga ādhyātmiko naiṣṭhikamokṣarūpacikitsopayukta uktaḥ, samprati garbhādirūpaṃ sargamabhidhātumatulyagotrīyo'bhidhīyate [1] ||1-

अतुल्यगोत्रस्य रजःक्षयान्ते रहोविसृष्टं मिथुनीकृतस्य। किं स्याच्चतुष्पात्प्रभवं च षड्भ्यो [२] यत् स्त्रीषु गर्भत्वमुपैति पुंसः

atulyagotrasya rajaḥkṣayānte rahovisṛṣṭaṃ mithunīkṛtasya| kiṃ syāccatuṣpātprabhavaṃ ca ṣaḍbhyo [2] yat strīṣu garbhatvamupaiti puṃsaḥ

अतुल्यगोत्रस्येति अतुल्यगोत्रस्य पुंसः। तुल्यगोत्राणां हि मैथुनेऽधर्मो भवति, धर्मशास्त्रेषु निषिद्धत्वात्। रजःक्षयान्ते इति रजःप्रवृत्त्यन्ते; ‘अन्ते’ इतिपदेन रजःप्रवृत्तित्र्यहं निषेधयति। रहोविसृष्टमिति विजने विसृष्टम्। शुक्रविसर्गश्च विजन एव प्रतिबन्धकलज्जाभावात् सम्यग्भवतीति रह इत्यनेन दर्शयति। मिथुनीकृतस्येत्यनेन सम्यङ्मैथुनप्रयोगं दर्शयति, विपरीतसुरतादींश्च निषेधति। चतुष्पादत्वषट्प्रभवत्वे उत्तरग्रन्थे एव व्यक्ते। अयं च शिष्यप्रश्नतया निवेशितो ग्रन्थः अ(प्रा)ज्ञाशिष्यस्य आचार्यसन्मतिमात्रार्थो ज्ञेयः; तेन यः शिष्यश्चतुष्पदादिविशेषं सूक्ष्मं बीजस्य जानाति, स कथं शुक्रशब्दाभिधेयं [३] न वेत्तीति न वाच्यम्

atulyagotrasyeti atulyagotrasya puṃsaḥ| tulyagotrāṇāṃ hi maithune'dharmo bhavati, dharmaśāstreṣu niṣiddhatvāt| rajaḥkṣayānte iti rajaḥpravṛttyante; ‘ante’ itipadena rajaḥpravṛttitryahaṃ niṣedhayati| rahovisṛṣṭamiti vijane visṛṣṭam| śukravisargaśca vijana eva pratibandhakalajjābhāvāt samyagbhavatīti raha ityanena darśayati| mithunīkṛtasyetyanena samyaṅmaithunaprayogaṃ darśayati, viparītasuratādīṃśca niṣedhati| catuṣpādatvaṣaṭprabhavatve uttaragranthe eva vyakte| ayaṃ ca śiṣyapraśnatayā niveśito granthaḥ a(prā)jñāśiṣyasya ācāryasanmatimātrārtho jñeyaḥ; tena yaḥ śiṣyaścatuṣpadādiviśeṣaṃ sūkṣmaṃ bījasya jānāti, sa kathaṃ śukraśabdābhidheyaṃ [3] na vettīti na vācyam

शुक्रं तदस्य प्रवदन्ति धीरा यद्धीयते गर्भसमुद्भवाय। वाय्वग्निभूम्यब्गुणपादवत्तत् षड्भ्यो रसेभ्यः प्रभवश्च तस्य

śukraṃ tadasya pravadanti dhīrā yaddhīyate garbhasamudbhavāya| vāyvagnibhūmyabguṇapādavattat ṣaḍbhyo rasebhyaḥ prabhavaśca tasya

पश्नस्योत्तरं- शुक्रमित्यादि। धीयत आरोप्यत इत्यर्थः। वाय्वादिपादवदिति वक्तव्ये यद् गुणपदमधिकं करोति, तेन प्रशस्तगुणवतामेव वाय्वादीनां विशुद्धशुक्रारम्भकत्वमिति दर्शयति। वाय्वादिषु शुक्रारम्भकेषु पादव्यपदेशेन सर्वेषां तुल्यशुक्रारम्भकत्वं दर्शयति। आकाशं तु यद्यपि शुक्रे पाञ्चभौतिकेऽस्ति, तथाऽपि न पुरुषशरीरान्निर्गत्य गर्भाशयं गच्छति, किन्तु भूतचतुष्टयमेव क्रियावद् [४] याति, आकाशं तु व्यापकमेव तत्रगतेन शुक्रेण सम्बद्धं भवति, तेनाकाशस्य गमनाभावादिह गर्भाशयगमनाभिधानप्रस्तावे शुक्रगतत्वेनानभिधानम्। अन्यत्रापि च भूतानां गमनप्रस्तावे आकाशं परित्यक्तमेव। यथा- “भूतैश्चतुर्भिः सहितः सुसूक्ष्मैर्मनोजवो देहमुपैति देहात्” इति। शुक्रं च षड्रसाहारोत्पन्नमेव विशुद्धं भवतीति कृत्वोक्तं- षड्भ्यो रसेभ्य इत्यादि। यत्तु मधुरस्य शुक्रजनकत्वमम्लादीनां च शुक्रविघातकत्वमुच्यते, तदत्यर्थोपयोगादिति ज्ञेयम्

paśnasyottaraṃ- śukramityādi| dhīyata āropyata ityarthaḥ| vāyvādipādavaditi vaktavye yad guṇapadamadhikaṃ karoti, tena praśastaguṇavatāmeva vāyvādīnāṃ viśuddhaśukrārambhakatvamiti darśayati| vāyvādiṣu śukrārambhakeṣu pādavyapadeśena sarveṣāṃ tulyaśukrārambhakatvaṃ darśayati| ākāśaṃ tu yadyapi śukre pāñcabhautike'sti, tathā'pi na puruṣaśarīrānnirgatya garbhāśayaṃ gacchati, kintu bhūtacatuṣṭayameva kriyāvad [4] yāti, ākāśaṃ tu vyāpakameva tatragatena śukreṇa sambaddhaṃ bhavati, tenākāśasya gamanābhāvādiha garbhāśayagamanābhidhānaprastāve śukragatatvenānabhidhānam| anyatrāpi ca bhūtānāṃ gamanaprastāve ākāśaṃ parityaktameva| yathā- “bhūtaiścaturbhiḥ sahitaḥ susūkṣmairmanojavo dehamupaiti dehāt” iti| śukraṃ ca ṣaḍrasāhārotpannameva viśuddhaṃ bhavatīti kṛtvoktaṃ- ṣaḍbhyo rasebhya ityādi| yattu madhurasya śukrajanakatvamamlādīnāṃ ca śukravighātakatvamucyate, tadatyarthopayogāditi jñeyam

सम्पूर्णदेहः समये सुखं च गर्भः कथं केन च जायते स्त्री। गर्भं चिराद्विन्दति सप्रजाऽपि भूत्वाऽथवा नश्यति केन गर्भः

sampūrṇadehaḥ samaye sukhaṃ ca garbhaḥ kathaṃ kena ca jāyate strī| garbhaṃ cirādvindati saprajā'pi bhūtvā'thavā naśyati kena garbhaḥ

‘सम्पूर्णदेहः कथं जायते’ इत्येकः प्रश्नः, ‘समये कथं जायते’ इति द्वितीयः, ‘सुखं कथं जायते’ इति तृतीयः। सप्रजाऽपीति अवन्ध्याऽपि सती कथं चिरेण गर्भं विन्दति

‘sampūrṇadehaḥ kathaṃ jāyate’ ityekaḥ praśnaḥ, ‘samaye kathaṃ jāyate’ iti dvitīyaḥ, ‘sukhaṃ kathaṃ jāyate’ iti tṛtīyaḥ| saprajā'pīti avandhyā'pi satī kathaṃ cireṇa garbhaṃ vindati

शुक्रासृगात्माशयकालसम्पद् यस्योपचारश्च हितैस्तथाऽन्नैः [५] । गर्भश्च काले च सुखी सुखं च सञ्जायते सम्परिपूर्णदेहः

śukrāsṛgātmāśayakālasampad yasyopacāraśca hitaistathā'nnaiḥ [5] | garbhaśca kāle ca sukhī sukhaṃ ca sañjāyate samparipūrṇadehaḥ

योनिप्रदोषान्मनसोऽभितापाच्छुक्रासृगाहारविहारदोषात्। अकालयोगाद्बलसङ्क्षयाच्च गर्भं चिराद्विन्दति सप्रजाऽपि

yonipradoṣānmanaso'bhitāpācchukrāsṛgāhāravihāradoṣāt| akālayogādbalasaṅkṣayācca garbhaṃ cirādvindati saprajā'pi

असृङ्गिरुद्धं [६] पवनेन नार्या गर्भं व्यवस्यन्त्यबुधाः कदाचित्। गर्भस्य रूपं हि करोति तस्यास्तदसृगस्रवि विवर्धमानम्

asṛṅgiruddhaṃ [6] pavanena nāryā garbhaṃ vyavasyantyabudhāḥ kadācit| garbhasya rūpaṃ hi karoti tasyāstadasṛgasravi vivardhamānam

तदग्निसूर्यश्रमशोकरोगैरूष्णान्नपानैरथवा [७] प्रवृत्तम्। दृष्ट्वाऽसृगेकं [८] न च गर्भसञ्ज्ञं केचिन्नरा भूतहृतं वदन्ति

tadagnisūryaśramaśokarogairūṣṇānnapānairathavā [7] pravṛttam| dṛṣṭvā'sṛgekaṃ [8] na ca garbhasañjñaṃ kecinnarā bhūtahṛtaṃ vadanti

5.2.10

ओजोशनानां रजनीचराणामाहारहेतोर्न शरीरमिष्टम्। गर्भं हरेयुर्यदि ते न मातुर्लब्धावकाशा न हरेयुरोजः

ojośanānāṃ rajanīcarāṇāmāhārahetorna śarīramiṣṭam| garbhaṃ hareyuryadi te na māturlabdhāvakāśā na hareyurojaḥ

पञ्चानां प्रश्नानामुत्तरं- शुक्रेत्यादि। सम्पच्छब्दः शुक्रादिभिः प्रत्येकमभिसम्बध्यते। शुक्रासृगाशयानामदुष्टत्वं सम्पद्, आत्मनस्तु शुक्रशोणितसंयोगाधिष्टातुः शुभजीवकर्मयुक्तत्वं सम्पत्, कालस्य त्वनतितीक्ष्णत्वादि सम्पत्। उपचारो गर्भिण्युपचारः। काल इति नवमे दशमे वा मासे। यदुक्तं- “कालः पुनर्नवमं मासमुपादायादशमात्” (शा. अ. ४) इति। सुखीति व्याधिना केनचिन्न ग्रस्तः। सुखमिति अक्लेशेन। अकालयोगादिति ऋतुकालातिक्रमेण पुरुषेण संयोगात्, ऋतुकालश्च षोडशरात्रं यावत्। यदुक्तं हारीते- “षोडश दिवसा ऋतुकालः” इति। सुश्रुते तु द्वादशरात्रमृतुकाल उक्तः। ‘भूत्वाऽथवा नश्यति केन गर्भः’ इत्यस्योत्तरम्- असृगित्यादि। पवनेनेति दुष्टवातेन। कृते असृङ्निरोधे गर्भभ्रमो भवतीत्याह- गर्भस्य रूपमित्यादि। गर्भाशये हि विवर्धमानं रुधिरं प्रभावाद्गर्भलिङ्गानि कानिचिद्दर्शयतीत्यर्थः। असृगेकमिति असृगेव परम्। न च गर्भसञ्ज्ञमिति न गर्भं ग्रन्थाद्याकारकम्। भूतैर्गर्भानाहरणे हेतुमाह- ओजोशनानामित्यादि। ओजः अष्टबिन्दुकमश्नन्तीति ओजोशनाः। यदि त्वनाहारभूतमपि गर्भं हरेयुस्तदा मातुर्नितरामाहारभूतमोजो लब्धावकाशत्वेन हरेयुः। लब्धावकाशा इति प्राप्तगर्भिण्यभिगमनकारणाः॥६-

pañcānāṃ praśnānāmuttaraṃ- śukretyādi| sampacchabdaḥ śukrādibhiḥ pratyekamabhisambadhyate| śukrāsṛgāśayānāmaduṣṭatvaṃ sampad, ātmanastu śukraśoṇitasaṃyogādhiṣṭātuḥ śubhajīvakarmayuktatvaṃ sampat, kālasya tvanatitīkṣṇatvādi sampat| upacāro garbhiṇyupacāraḥ| kāla iti navame daśame vā māse| yaduktaṃ- “kālaḥ punarnavamaṃ māsamupādāyādaśamāt” (śā. a. 4) iti| sukhīti vyādhinā kenacinna grastaḥ| sukhamiti akleśena| akālayogāditi ṛtukālātikrameṇa puruṣeṇa saṃyogāt, ṛtukālaśca ṣoḍaśarātraṃ yāvat| yaduktaṃ hārīte- “ṣoḍaśa divasā ṛtukālaḥ” iti| suśrute tu dvādaśarātramṛtukāla uktaḥ| ‘bhūtvā'thavā naśyati kena garbhaḥ’ ityasyottaram- asṛgityādi| pavaneneti duṣṭavātena| kṛte asṛṅnirodhe garbhabhramo bhavatītyāha- garbhasya rūpamityādi| garbhāśaye hi vivardhamānaṃ rudhiraṃ prabhāvādgarbhaliṅgāni kāniciddarśayatītyarthaḥ| asṛgekamiti asṛgeva param| na ca garbhasañjñamiti na garbhaṃ granthādyākārakam| bhūtairgarbhānāharaṇe hetumāha- ojośanānāmityādi| ojaḥ aṣṭabindukamaśnantīti ojośanāḥ| yadi tvanāhārabhūtamapi garbhaṃ hareyustadā māturnitarāmāhārabhūtamojo labdhāvakāśatvena hareyuḥ| labdhāvakāśā iti prāptagarbhiṇyabhigamanakāraṇāḥ||6-

कन्यां सुतं वा सहितौ पृथग्वा सुतौ सुते वा तनयान् बहून् वा। कस्मात् प्रसूते सुचिरेण गर्भमेकोऽभिवृद्धिं च यमेऽभ्युपैति

kanyāṃ sutaṃ vā sahitau pṛthagvā sutau sute vā tanayān bahūn vā| kasmāt prasūte sucireṇa garbhameko'bhivṛddhiṃ ca yame'bhyupaiti

कन्यामित्यादि प्रश्नाष्टकम्। कन्यां कस्मात् पृथक् प्रसूत इति प्रथमः, सुतं पृथग् वेति द्वितीयः, सहितौ कन्यासुतौ वेति तृतीयः, सुतौ सहिताविति चतुर्थः, सुते सहिते इति पञ्चमः, तनयान् बहून् वेति षष्टः, सुचिरात् कथं स्त्री प्रसूत इति सप्तमः, यमे युग्मे कथमेकोऽभिवृद्धिमभ्युपैतीत्यष्टमः

kanyāmityādi praśnāṣṭakam| kanyāṃ kasmāt pṛthak prasūta iti prathamaḥ, sutaṃ pṛthag veti dvitīyaḥ, sahitau kanyāsutau veti tṛtīyaḥ, sutau sahitāviti caturthaḥ, sute sahite iti pañcamaḥ, tanayān bahūn veti ṣaṣṭaḥ, sucirāt kathaṃ strī prasūta iti saptamaḥ, yame yugme kathameko'bhivṛddhimabhyupaitītyaṣṭamaḥ

रक्तेन कन्यामधिकेन पुत्रं शुक्रेण तेन द्विविधीकृतेन। बीजेन कन्यां च सुतं च सूते यथास्वबीजान्यतराधिकेन

raktena kanyāmadhikena putraṃ śukreṇa tena dvividhīkṛtena| bījena kanyāṃ ca sutaṃ ca sūte yathāsvabījānyatarādhikena

शुक्राधिकं द्वैधमुपैति बीजं यस्याः सुतौ सा सहितौ प्रसूते। रक्ताधिकं वा यदि भेदमेति द्विधा सुते सा सहिते प्रसूते

śukrādhikaṃ dvaidhamupaiti bījaṃ yasyāḥ sutau sā sahitau prasūte| raktādhikaṃ vā yadi bhedameti dvidhā sute sā sahite prasūte

भिनत्ति यावद्बहुधा प्रपन्नः शुक्रार्तवं वायुरतिप्रवृद्धः। तावन्त्यपत्यानि यथाविभागं कर्मात्मकान्यस्ववशात् प्रसूते

bhinatti yāvadbahudhā prapannaḥ śukrārtavaṃ vāyuratipravṛddhaḥ| tāvantyapatyāni yathāvibhāgaṃ karmātmakānyasvavaśāt prasūte

आहारमाप्नोति यदा न गर्भः शोषं समाप्नोति परिस्रुतिं वा। तं स्त्री प्रसूते सुचिरेण गर्भं पुष्टो यदा वर्षगणैरपि स्यात्

āhāramāpnoti yadā na garbhaḥ śoṣaṃ samāpnoti parisrutiṃ vā| taṃ strī prasūte sucireṇa garbhaṃ puṣṭo yadā varṣagaṇairapi syāt

कर्मात्मकत्वाद्विषमांशभेदाच्छुक्रासृजोर्वृद्धिमुपैति कुक्षौ। एकोऽधिको न्यूनतरो द्वितीय एवं [९] यमेऽप्यभ्यधिको विशेषः

karmātmakatvādviṣamāṃśabhedācchukrāsṛjorvṛddhimupaiti kukṣau| eko'dhiko nyūnataro dvitīya evaṃ [9] yame'pyabhyadhiko viśeṣaḥ

रक्तेनेत्याद्युत्तरम्। अधिकेनेति पदं रक्तेन शुक्रेण च योजनीयम्। द्विविधीकृतेन द्विखण्डीकृतेन। यथास्वं बीजेऽन्यतरो भागोऽधिको यत्र तेन बीजेन; एतेन यदि द्विविधे भागे एकत्र रक्तमधिकम्, अपरत्र शुक्रम्, एष विभागो भवति, तदा कन्यासुतौ भवत इत्युक्तं भवति। यावद्बहुधा भिनत्तीति यावतीं बहुसङ्ख्यां करोति चतुःपञ्चादिरूपाम्। प्रपन्न आगतः शुक्रार्तवं वायुरिति सम्बन्धः। यथाविभागमिति यथा शुक्ररक्तविभागो भवति तथा कन्याः सुताश्च स्वबीजाधिक्यापेक्षया भवन्तीति। कर्मात्मकानि कर्मकारणकानि। अस्ववशात् कर्मपराधीनत्वेन। आहारमित्यादौ गर्भिण्या आहारप्राप्त्या गर्भस्याहारप्राप्तिः। शुक्रासृजोर्यः स्थूलसूक्ष्मरूपो विषमांशभेदो भवति, स जायमानगर्भकर्मवशादेव भवतीत्याह- कर्मात्मकत्वादिति॥१२-

raktenetyādyuttaram| adhikeneti padaṃ raktena śukreṇa ca yojanīyam| dvividhīkṛtena dvikhaṇḍīkṛtena| yathāsvaṃ bīje'nyataro bhāgo'dhiko yatra tena bījena; etena yadi dvividhe bhāge ekatra raktamadhikam, aparatra śukram, eṣa vibhāgo bhavati, tadā kanyāsutau bhavata ityuktaṃ bhavati| yāvadbahudhā bhinattīti yāvatīṃ bahusaṅkhyāṃ karoti catuḥpañcādirūpām| prapanna āgataḥ śukrārtavaṃ vāyuriti sambandhaḥ| yathāvibhāgamiti yathā śukraraktavibhāgo bhavati tathā kanyāḥ sutāśca svabījādhikyāpekṣayā bhavantīti| karmātmakāni karmakāraṇakāni| asvavaśāt karmaparādhīnatvena| āhāramityādau garbhiṇyā āhāraprāptyā garbhasyāhāraprāptiḥ| śukrāsṛjoryaḥ sthūlasūkṣmarūpo viṣamāṃśabhedo bhavati, sa jāyamānagarbhakarmavaśādeva bhavatītyāha- karmātmakatvāditi||12-

कस्माद्द्विरेताः पवनेन्द्रियो वा संस्कारवाही नरनारिषण्डौ। वक्री तथेर्ष्याभिरतिः कथं वा सञ्जायते वातिकषण्डको वा

kasmāddviretāḥ pavanendriyo vā saṃskāravāhī naranāriṣaṇḍau| vakrī tatherṣyābhiratiḥ kathaṃ vā sañjāyate vātikaṣaṇḍako vā

कस्मादित्यादि प्रश्नाष्टकम्। नरषण्डो नारिषण्डश्चेति नरनारिषण्डौ

kasmādityādi praśnāṣṭakam| naraṣaṇḍo nāriṣaṇḍaśceti naranāriṣaṇḍau

बीजात् समांशादुपतप्तबीजात् स्त्रीपुंसलिङ्गी भवति द्विरेताः। शुक्राशयं गर्भगतस्य हत्वा [१०] करोति वायुः पवनेन्द्रियत्वम्

bījāt samāṃśādupataptabījāt strīpuṃsaliṅgī bhavati dviretāḥ| śukrāśayaṃ garbhagatasya hatvā [10] karoti vāyuḥ pavanendriyatvam

शुक्राशयद्वारविघट्टनेन संस्कारवाहं [११] कुरुतेऽनिलश्च। मन्दाल्पबीजावबलावहर्षौ क्लीबौ च हेतुर्विकृतिद्वयस्य

śukrāśayadvāravighaṭṭanena saṃskāravāhaṃ [11] kurute'nilaśca| mandālpabījāvabalāvaharṣau klībau ca heturvikṛtidvayasya

5.2.20

मातुर्व्यवायप्रतिघेन वक्री स्याद्बीजदौर्बल्यतया पितुश्च। ईर्ष्याभिभूतावपि मन्दहर्षावीर्ष्यारतेरेव [१२] वदन्ति हेतुम्

māturvyavāyapratighena vakrī syādbījadaurbalyatayā pituśca| īrṣyābhibhūtāvapi mandaharṣāvīrṣyāratereva [12] vadanti hetum

वाय्वग्निदोषाद्वृषणौ तु यस्य नाशं गतौ वातिकषण्डकः सः। इत्येवमष्टौ विकृतिप्रकाराः कर्मात्मकानामुपलक्षणीयाः

vāyvagnidoṣādvṛṣaṇau tu yasya nāśaṃ gatau vātikaṣaṇḍakaḥ saḥ| ityevamaṣṭau vikṛtiprakārāḥ karmātmakānāmupalakṣaṇīyāḥ

बीजादिति शुक्रशोणितात्। उपतप्तबीजादिति उपतप्तबीजजनकबीजभागात्। स्त्रीपुंसलिङ्गीति स्त्रीपुरुषसाधारणनासिकाचक्षुरादिलिङ्गयुक्तः, यानि तु स्त्रीपुंसयोरसाधारणान्युपस्थध्वजस्तनश्मश्रुप्रभृतीनि तानि चास्य न सम्भवन्तीति। असाधारणानि लिङ्गानि वृद्धेन शुक्रेण रक्तेन वा जन्यानि, इह समरक्तशुक्रारब्धेन नास्त्यन्यतरवृद्धिरिति नोपस्थध्वजादिविशेषलिङ्गभवनम्। द्विधा स्त्रीत्वपुरुषत्वोपजनकत्वेन स्थितं रेतो बीजं यस्य स द्विरेताः। किंवा, स्त्रीपुंसलिङ्गीति स्त्रीपुंसयोर्यल्लिङ्गमुपस्थध्वजरूपं, तद्युक्त एव स्त्रीपुरुषलिङ्गी; उत्तरकालभावीनि त्वस्य स्तनश्मश्रुप्रभृतीनि न भवन्ति। अस्मिन् पक्षे बीजोपतापेनोत्तरकालभाविस्तनादिप्रतिबन्धः क्रियते, नोपस्थध्वजोत्पादप्रतिबन्धः कर्मवशादेवेति ब्रुवते। किंवा उपस्थध्वजौ बलवन्तौ, येन तौ गर्भकाल एव भवतः; स्तनादि तूत्तरकालभावितया दुर्बलं, दुर्बलेन बीजोपतापेन न बलवतोरुपस्थध्वजयोर्बाधः, किन्तु दुर्बलानामेव स्तनादीनामिति। यत्र समांशे शुक्रशोणिते भवतः, तत्र संयोगमहिम्नैव बीजांशतापो भवतीति ज्ञेयम्। पवनेन्द्रियं विवृणोति- शुक्राशयमित्यादि। शुक्राशयं शुक्रस्थानम्। पवनेन्द्रियत्वमिति पवनशुक्रत्वम्। शुक्रं हीन्द्रियमुच्यते, पवनस्य चेदमेवेह शुक्रत्वं- यद् व्यवायकाले शुक्रसदृशरूपतया प्रवर्तनं; अस्य हि वायुरेव परं व्यवायकाले याति। शुक्राशयद्वारेत्यादि संस्कारवाहविवरणम्। द्वारविघट्टनेनेति द्वारदूषणेन। संस्कारेण बस्तिवाजीकरणादिना परं यस्य शुक्रमदुष्टद्वारं सत् प्रवर्तते स संस्कारवाहः। अत्र च संस्कारवाहेन सुश्रुतोक्ता आसेक्यसौगन्धिककुम्भीका अन्तर्भावनीयाः, यत एतेऽपि संस्कारविशेषेणैव शुक्रं त्यजन्ति; यदुक्तं तत्र- “पित्रोरत्यल्पवीर्यत्वादासेक्यः पुरुषो भवत्। स शुक्रं प्राश्य लभते ध्वजोच्छ्रायमसंशयम्॥ यः पूतियोन्यां जायेत स सौगन्धिकसञ्ज्ञकः। स योनिशेफसोर्गन्धमाघ्नाय लभते बलम्॥ स्वे गुदेऽब्रह्मचर्याद्यः स्त्रीषु पुंवत् प्रवर्तते। कुम्भीकः स तु विज्ञेयः” (सु. शा. २) इति। नरनारीषण्डावाह- मन्देत्यादि। मन्दवेगमल्पं च बीजं ययोस्तौ तथा। अबलाविति निसर्गबलरहितौ। अहर्षाविति अनुत्साहौ। क्लीबाविति दुष्टबीजौ। अत्र यथोक्तगुणा स्त्री स्त्रीषण्डस्य, यथोक्तगुणः पुरुषस्तु पुरुष षण्डस्य हेतुरिति विज्ञेयम्। एतौ त्वबीजावेव ज्ञेयौ; यदुक्तं सुश्रुते- “अशुक्रस्त्वेव षण्डकः” (सु. शा. २) इति। मातुर्व्यवायप्रतिघेनेति व्यवायकाले मातुर्व्यवायानिच्छा विषमाङ्गन्यासो वा व्यवायप्रतिघः, तेन यस्य शुक्रं गर्भाशयं नियमान्नोपैति स वक्रीत्युच्यते [१३] । बीजदौर्बल्यतया च पितुर्वक्रीस्यादिति योजना। अत्र दुर्बलस्य कर्म दौर्बल्यं तस्य भावो दौर्बल्यता, तेन पितुर्बीजस्य दुर्बलक्रियतयेत्यर्थः। परव्यवायं दृष्ट्वा प्राप्तध्वजोच्छ्रायो व्यवायशक्तो भवति, स ईर्ष्यारतिः। यदुक्तं सुश्रुते- “दृष्ट्वा व्यवायमन्येषां व्यवाये यः प्रवर्तते। ईर्ष्यकः स तु विज्ञेयः” (सु. शा. २) इति। कर्मात्मकानामितिपदेन एते क्लैब्यभेदाः प्राक्तनकर्मबलादेव प्रायो भवन्तीति दर्शयति॥१८-

bījāditi śukraśoṇitāt| upataptabījāditi upataptabījajanakabījabhāgāt| strīpuṃsaliṅgīti strīpuruṣasādhāraṇanāsikācakṣurādiliṅgayuktaḥ, yāni tu strīpuṃsayorasādhāraṇānyupasthadhvajastanaśmaśruprabhṛtīni tāni cāsya na sambhavantīti| asādhāraṇāni liṅgāni vṛddhena śukreṇa raktena vā janyāni, iha samaraktaśukrārabdhena nāstyanyataravṛddhiriti nopasthadhvajādiviśeṣaliṅgabhavanam| dvidhā strītvapuruṣatvopajanakatvena sthitaṃ reto bījaṃ yasya sa dviretāḥ| kiṃvā, strīpuṃsaliṅgīti strīpuṃsayoryalliṅgamupasthadhvajarūpaṃ, tadyukta eva strīpuruṣaliṅgī; uttarakālabhāvīni tvasya stanaśmaśruprabhṛtīni na bhavanti| asmin pakṣe bījopatāpenottarakālabhāvistanādipratibandhaḥ kriyate, nopasthadhvajotpādapratibandhaḥ karmavaśādeveti bruvate| kiṃvā upasthadhvajau balavantau, yena tau garbhakāla eva bhavataḥ; stanādi tūttarakālabhāvitayā durbalaṃ, durbalena bījopatāpena na balavatorupasthadhvajayorbādhaḥ, kintu durbalānāmeva stanādīnāmiti| yatra samāṃśe śukraśoṇite bhavataḥ, tatra saṃyogamahimnaiva bījāṃśatāpo bhavatīti jñeyam| pavanendriyaṃ vivṛṇoti- śukrāśayamityādi| śukrāśayaṃ śukrasthānam| pavanendriyatvamiti pavanaśukratvam| śukraṃ hīndriyamucyate, pavanasya cedameveha śukratvaṃ- yad vyavāyakāle śukrasadṛśarūpatayā pravartanaṃ; asya hi vāyureva paraṃ vyavāyakāle yāti| śukrāśayadvāretyādi saṃskāravāhavivaraṇam| dvāravighaṭṭaneneti dvāradūṣaṇena| saṃskāreṇa bastivājīkaraṇādinā paraṃ yasya śukramaduṣṭadvāraṃ sat pravartate sa saṃskāravāhaḥ| atra ca saṃskāravāhena suśrutoktā āsekyasaugandhikakumbhīkā antarbhāvanīyāḥ, yata ete'pi saṃskāraviśeṣeṇaiva śukraṃ tyajanti; yaduktaṃ tatra- “pitroratyalpavīryatvādāsekyaḥ puruṣo bhavat| sa śukraṃ prāśya labhate dhvajocchrāyamasaṃśayam|| yaḥ pūtiyonyāṃ jāyeta sa saugandhikasañjñakaḥ| sa yoniśephasorgandhamāghnāya labhate balam|| sve gude'brahmacaryādyaḥ strīṣu puṃvat pravartate| kumbhīkaḥ sa tu vijñeyaḥ” (su. śā. 2) iti| naranārīṣaṇḍāvāha- mandetyādi| mandavegamalpaṃ ca bījaṃ yayostau tathā| abalāviti nisargabalarahitau| aharṣāviti anutsāhau| klībāviti duṣṭabījau| atra yathoktaguṇā strī strīṣaṇḍasya, yathoktaguṇaḥ puruṣastu puruṣa ṣaṇḍasya heturiti vijñeyam| etau tvabījāveva jñeyau; yaduktaṃ suśrute- “aśukrastveva ṣaṇḍakaḥ” (su. śā. 2) iti| māturvyavāyapratigheneti vyavāyakāle māturvyavāyānicchā viṣamāṅganyāso vā vyavāyapratighaḥ, tena yasya śukraṃ garbhāśayaṃ niyamānnopaiti sa vakrītyucyate [13] | bījadaurbalyatayā ca piturvakrīsyāditi yojanā| atra durbalasya karma daurbalyaṃ tasya bhāvo daurbalyatā, tena piturbījasya durbalakriyatayetyarthaḥ| paravyavāyaṃ dṛṣṭvā prāptadhvajocchrāyo vyavāyaśakto bhavati, sa īrṣyāratiḥ| yaduktaṃ suśrute- “dṛṣṭvā vyavāyamanyeṣāṃ vyavāye yaḥ pravartate| īrṣyakaḥ sa tu vijñeyaḥ” (su. śā. 2) iti| karmātmakānāmitipadena ete klaibyabhedāḥ prāktanakarmabalādeva prāyo bhavantīti darśayati||18-

गर्भस्य सद्योऽनुगतस्य कुक्षौ स्त्रीपुन्नपुंसामुदरस्थितानाम्। किं लक्षणं? कारणमिष्यते किं सरूपतां येन च यात्यपत्यम्

garbhasya sadyo'nugatasya kukṣau strīpunnapuṃsāmudarasthitānām| kiṃ lakṣaṇaṃ? kāraṇamiṣyate kiṃ sarūpatāṃ yena ca yātyapatyam

गर्भस्येत्यादिपञ्च प्रश्नाः। सद्योऽनुगतस्येति सद्योगृहीतस्य। कारणमित्यादि। कारणं किं तत्, येन कारणेन सरूपतां सादृश्यमपत्यं गर्भो यातीत्यर्थः। अयं च पञ्चमः प्रश्नः

garbhasyetyādipañca praśnāḥ| sadyo'nugatasyeti sadyogṛhītasya| kāraṇamityādi| kāraṇaṃ kiṃ tat, yena kāraṇena sarūpatāṃ sādṛśyamapatyaṃ garbho yātītyarthaḥ| ayaṃ ca pañcamaḥ praśnaḥ

निष्ठीविका गौरवमङ्गसादस्तन्द्राप्रहर्षौ हृदये व्यथा च। तृप्तिश्च बीजग्रहणं च योन्यां गर्भस्य सद्योऽनुगतस्य लिङ्गम्

niṣṭhīvikā gauravamaṅgasādastandrāpraharṣau hṛdaye vyathā ca| tṛptiśca bījagrahaṇaṃ ca yonyāṃ garbhasya sadyo'nugatasya liṅgam

सव्याङ्गचेष्टा पुरुषार्थिनी [१४] स्त्री स्त्रीस्वप्नपानाशनशीलचेष्टा। सव्यात्तगर्भा [१५] न च वृत्तगर्भा सव्यप्रदुग्धा स्त्रियमेव सूते

savyāṅgaceṣṭā puruṣārthinī [14] strī strīsvapnapānāśanaśīlaceṣṭā| savyāttagarbhā [15] na ca vṛttagarbhā savyapradugdhā striyameva sūte

पुत्रं त्वतो लिङ्गविपर्ययेण व्यामिश्रलिङ्गा प्रकृतिं तृतीयाम्। गर्भोपपत्तौ तु मनः स्त्रिया यं जन्तुं व्रजेत्तत्सदृशं प्रसूते

putraṃ tvato liṅgaviparyayeṇa vyāmiśraliṅgā prakṛtiṃ tṛtīyām| garbhopapattau tu manaḥ striyā yaṃ jantuṃ vrajettatsadṛśaṃ prasūte

गर्भस्य चत्वारि चतुर्विधानि भूतानि मातापितृसम्भवानि। आहारजान्यात्मकृतानि चैव सर्वस्य सर्वाणि भवन्ति देहे

garbhasya catvāri caturvidhāni bhūtāni mātāpitṛsambhavāni| āhārajānyātmakṛtāni caiva sarvasya sarvāṇi bhavanti dehe

तेषां विशेषाद्बलवन्ति यानि भवन्ति मातापितृकर्मजानि। तानि व्यवस्येत् सदृशत्वहेतुं सत्त्वं यथानूकमपि व्यवस्येत्

teṣāṃ viśeṣādbalavanti yāni bhavanti mātāpitṛkarmajāni| tāni vyavasyet sadṛśatvahetuṃ sattvaṃ yathānūkamapi vyavasyet

शारीरस्थानम् (cont. 5)

बीजग्रहणं शुक्रस्य योनौ निषिक्तस्यानिःसरणम्। सव्याङ्ग्प्रधानतया चेष्टते या सा सव्याङ्गचेष्टा। स्त्रिया इव स्वप्नादयो यस्याः सा स्त्रीस्वप्नपानाशनशीलचेष्टा। सव्येन पार्श्वेन आत्तो गृहीतो गर्भो यया सा सव्यात्तगर्भ; किंवा ‘सव्याङ्गगर्भा’ इति पाठः। न च वृत्तगर्भेति दीर्घगर्भेत्यर्थः। सव्ये स्तने प्रकृष्टं दुग्धं यस्याः सा सव्यप्रदुग्धा। व्यामिश्रलिङ्गा तु सव्यदक्षिणाङ्गचेष्टादिना ज्ञेया। प्रकृतिं तृतीयामिति नपुंसकम्। गर्भोपपत्तावित्यादिनासारूप्यकारणमाह। गर्भोपपत्तौ बीजग्रहणकाले मनो यं जन्तुं व्रजेद् यं प्राणिनं मनसा ध्यायति। एतच्च बीजग्रहणकालीनं मनसाऽनुध्यानं प्रभावादेव चिन्त्यमानसदृशमपत्यं करोतीति ज्ञेयं; किंवा तत्कालीनचिन्तयैव बीजं चिन्त्यमानजन्तुसदृशारम्भशक्तिकं क्रियते, दृष्टश्च मानसानामपि भावानां भूतविशेषकरणे शक्तिविशेषः; यथा- सङ्कल्पः शुक्रोदीरणं करोति, तथा दोहदाप्राप्तौ तच्चिन्तया गर्भविकृतिः, ईर्ष्याभयादीनां चौजःशुक्रक्षयकर्तृत्वमित्यादि। एतदेव च सादृश्यकारणं पश्यता पुनर्वक्तव्यं यथा- “या या यथाविधं पुत्रमाशासीत” इत्युपादाय “सा सा तांस्ताञ्जनपदान् मनसाऽनुक्रमेत्” (शा. अ. ८) इति। जन्त्वनुध्यानं सादृश्यकारणमभिधाय सादृश्यकारणान्तरमाह- गर्भस्येत्यादि। चत्वारीति निर्विशेषमाकाशं वर्जयित्वा। भूतानि चतुर्विधानीति विवृणोति- मातेत्यादि। मातृसम्भवानि रक्तगतानि, पितृसम्भवानि शुक्रगतानि, आहारजानि तु शुक्रशोणितसंयोगोत्तरकालं मातुराहासम्भूतरसजानि, आत्मजानि त्वात्मप्रतिबद्धकर्मवशभूतानि ज्ञेयानि। तत्र शुभकर्मणा सदृशरूपजनकानि, अशुभकर्मणा तु विसदृशरूपजनकानीति ज्ञेयम्। यानि त्वात्मनि सूक्ष्माणि भूतानि आतिवाहिकशरीररूपाणि, तानि सर्वसाधारण्त्वेनाविशेषसादृश्यकारणानीति नेह बोद्धव्यानि। तत्रैवं चतुर्विधानां सादृश्ये किं भवति कारणं, किम्भूतं चेत्याह- तेषामित्यादि। विशेषादितिपदेन सर्वाण्येव सादृश्यकारणानि भवन्ति, किन्तु यानि बलवन्ति तानि विशेषाद्भूयिष्टं सादृश्यं जनयन्तीति दर्शयति। अत्र चाहारजभूतानां प्राक्तनकर्मापेक्षयैव सादृश्यकारणत्वं भवतीति कृत्वा नाहारजानां ग्रहणं कृतं, तेन कर्मजेष्वेवाहारजानामवरोधो ज्ञेयः; पूर्वं तु ‘आहारजानि’ इति पदेन तेषां विद्यमानतामात्रमुक्तं ज्ञेयम्। किंवा, मातृजादीनि हि मात्रादिभिः सदृशं कुर्वन्ति, नत्वाहारजातान्याहारसदृशं कुर्वन्ति, तेन तेषामिहानुपादानम्। तथा ह्युत्तराध्याये “यानि खल्वस्य रसजानि” (शा.अ.३) इत्यादिना प्राणानुबन्धादीनि वक्तव्यानि, न च तानि सादृश्यरूपतयेह भवितुमर्हन्ति। देहसादृश्यहेतुमभिधाय मनःसादृश्यहेतुमाह- सत्त्वमित्यादि। अनूकं प्राक्तनाऽव्यवहिता देहजातिः; तेन यथानूकमिति यो देवशरीरादव्यवधानेनागत्य भवति स देवसत्त्वो भवति, यः पशुशरीरादेति स पशुसत्त्वो भवतीत्यादि। अपिशब्दात् कर्मसम्बन्धं जातिसम्बन्धं च दर्शयति; तेन कर्मवशादपि सत्त्वं राजसं, तामसं, सात्त्विकं वा भवति; तथा मानुषादिजात्यनुरूपं च भवति॥२३-

bījagrahaṇaṃ śukrasya yonau niṣiktasyāniḥsaraṇam| savyāṅgpradhānatayā ceṣṭate yā sā savyāṅgaceṣṭā| striyā iva svapnādayo yasyāḥ sā strīsvapnapānāśanaśīlaceṣṭā| savyena pārśvena ātto gṛhīto garbho yayā sā savyāttagarbha; kiṃvā ‘savyāṅgagarbhā’ iti pāṭhaḥ| na ca vṛttagarbheti dīrghagarbhetyarthaḥ| savye stane prakṛṣṭaṃ dugdhaṃ yasyāḥ sā savyapradugdhā| vyāmiśraliṅgā tu savyadakṣiṇāṅgaceṣṭādinā jñeyā| prakṛtiṃ tṛtīyāmiti napuṃsakam| garbhopapattāvityādināsārūpyakāraṇamāha| garbhopapattau bījagrahaṇakāle mano yaṃ jantuṃ vrajed yaṃ prāṇinaṃ manasā dhyāyati| etacca bījagrahaṇakālīnaṃ manasā'nudhyānaṃ prabhāvādeva cintyamānasadṛśamapatyaṃ karotīti jñeyaṃ; kiṃvā tatkālīnacintayaiva bījaṃ cintyamānajantusadṛśārambhaśaktikaṃ kriyate, dṛṣṭaśca mānasānāmapi bhāvānāṃ bhūtaviśeṣakaraṇe śaktiviśeṣaḥ; yathā- saṅkalpaḥ śukrodīraṇaṃ karoti, tathā dohadāprāptau taccintayā garbhavikṛtiḥ, īrṣyābhayādīnāṃ caujaḥśukrakṣayakartṛtvamityādi| etadeva ca sādṛśyakāraṇaṃ paśyatā punarvaktavyaṃ yathā- “yā yā yathāvidhaṃ putramāśāsīta” ityupādāya “sā sā tāṃstāñjanapadān manasā'nukramet” (śā. a. 8) iti| jantvanudhyānaṃ sādṛśyakāraṇamabhidhāya sādṛśyakāraṇāntaramāha- garbhasyetyādi| catvārīti nirviśeṣamākāśaṃ varjayitvā| bhūtāni caturvidhānīti vivṛṇoti- mātetyādi| mātṛsambhavāni raktagatāni, pitṛsambhavāni śukragatāni, āhārajāni tu śukraśoṇitasaṃyogottarakālaṃ māturāhāsambhūtarasajāni, ātmajāni tvātmapratibaddhakarmavaśabhūtāni jñeyāni| tatra śubhakarmaṇā sadṛśarūpajanakāni, aśubhakarmaṇā tu visadṛśarūpajanakānīti jñeyam| yāni tvātmani sūkṣmāṇi bhūtāni ātivāhikaśarīrarūpāṇi, tāni sarvasādhāraṇtvenāviśeṣasādṛśyakāraṇānīti neha boddhavyāni| tatraivaṃ caturvidhānāṃ sādṛśye kiṃ bhavati kāraṇaṃ, kimbhūtaṃ cetyāha- teṣāmityādi| viśeṣāditipadena sarvāṇyeva sādṛśyakāraṇāni bhavanti, kintu yāni balavanti tāni viśeṣādbhūyiṣṭaṃ sādṛśyaṃ janayantīti darśayati| atra cāhārajabhūtānāṃ prāktanakarmāpekṣayaiva sādṛśyakāraṇatvaṃ bhavatīti kṛtvā nāhārajānāṃ grahaṇaṃ kṛtaṃ, tena karmajeṣvevāhārajānāmavarodho jñeyaḥ; pūrvaṃ tu ‘āhārajāni’ iti padena teṣāṃ vidyamānatāmātramuktaṃ jñeyam| kiṃvā, mātṛjādīni hi mātrādibhiḥ sadṛśaṃ kurvanti, natvāhārajātānyāhārasadṛśaṃ kurvanti, tena teṣāmihānupādānam| tathā hyuttarādhyāye “yāni khalvasya rasajāni” (śā.a.3) ityādinā prāṇānubandhādīni vaktavyāni, na ca tāni sādṛśyarūpatayeha bhavitumarhanti| dehasādṛśyahetumabhidhāya manaḥsādṛśyahetumāha- sattvamityādi| anūkaṃ prāktanā'vyavahitā dehajātiḥ; tena yathānūkamiti yo devaśarīrādavyavadhānenāgatya bhavati sa devasattvo bhavati, yaḥ paśuśarīrādeti sa paśusattvo bhavatītyādi| apiśabdāt karmasambandhaṃ jātisambandhaṃ ca darśayati; tena karmavaśādapi sattvaṃ rājasaṃ, tāmasaṃ, sāttvikaṃ vā bhavati; tathā mānuṣādijātyanurūpaṃ ca bhavati||23-

कस्मात् प्रजां स्त्री विकृतां प्रसूते हीनाधिकाङ्गीं विकलेन्द्रियां वा। देहात् कथं देहमुपैति चान्यमात्मा सदा कैरनुबध्यते च

kasmāt prajāṃ strī vikṛtāṃ prasūte hīnādhikāṅgīṃ vikalendriyāṃ vā| dehāt kathaṃ dehamupaiti cānyamātmā sadā kairanubadhyate ca

कस्मादित्यादिना विकलेन्द्रियां वेत्यन्तेनैकः प्रश्नः; तत्र विकृतामित्यस्य विवरणं- हीनेत्यादि। देहादित्यादिर्द्वितीयः। सदा कैरनुबध्यते इति तृतीयः। ये तु विकृतामितिपदेन कुरूपां, हीनाधिकाङ्गीमितिपदेन च हीनाङ्गादिरूपामेव कुरूपातिरिक्तां वदन्ति, तेषां मते प्रश्नभेदः स्यात्, तथाऽध्यायान्ते च वक्ष्यमाणा प्रश्नसङ्ख्याऽतिरिक्ता भवति

kasmādityādinā vikalendriyāṃ vetyantenaikaḥ praśnaḥ; tatra vikṛtāmityasya vivaraṇaṃ- hīnetyādi| dehādityādirdvitīyaḥ| sadā kairanubadhyate iti tṛtīyaḥ| ye tu vikṛtāmitipadena kurūpāṃ, hīnādhikāṅgīmitipadena ca hīnāṅgādirūpāmeva kurūpātiriktāṃ vadanti, teṣāṃ mate praśnabhedaḥ syāt, tathā'dhyāyānte ca vakṣyamāṇā praśnasaṅkhyā'tiriktā bhavati

बीजात्मकर्माशयकालदोषैर्मातुस्तथाऽऽहारविहारदोषैः। कुर्वन्ति दोषा विविधानि दुष्टाः संस्थानवर्णेन्द्रियवैकृतानि

bījātmakarmāśayakāladoṣairmātustathā''hāravihāradoṣaiḥ| kurvanti doṣā vividhāni duṣṭāḥ saṃsthānavarṇendriyavaikṛtāni

5.2.30

वर्षासु काष्टाश्मघनाम्बुवेगास्तरोः सरित्स्रोतसि संस्थितस्य। यथैव कुर्युर्विकृतिं तथैव गर्भस्य कुक्षौ नियतस्य दोषाः

varṣāsu kāṣṭāśmaghanāmbuvegāstaroḥ saritsrotasi saṃsthitasya| yathaiva kuryurvikṛtiṃ tathaiva garbhasya kukṣau niyatasya doṣāḥ

आत्मीयं कर्म आत्मकर्म, आशयो गर्भाशयः, दोषो वैगुण्यम्। अश्मघनानि पाषाणखण्डाः; वेगाः काष्ठादीनां त्रयाणाम्॥२९-

ātmīyaṃ karma ātmakarma, āśayo garbhāśayaḥ, doṣo vaiguṇyam| aśmaghanāni pāṣāṇakhaṇḍāḥ; vegāḥ kāṣṭhādīnāṃ trayāṇām||29-

भूतैश्चतुर्भिः सहितः सुसूक्ष्मैर्मनोजवो देहमुपैति देहात्। कर्मात्मकत्वान्न तु तस्य दृश्यं दिव्यं विना दर्शनमस्ति रूपम्

bhūtaiścaturbhiḥ sahitaḥ susūkṣmairmanojavo dehamupaiti dehāt| karmātmakatvānna tu tasya dṛśyaṃ divyaṃ vinā darśanamasti rūpam

स सर्वगः सर्वशरीरभृच्च स विश्वकर्मा स च विश्वरूपः। स चेतनाधातुरतीन्द्रियश्च स नित्ययुक् सानुशयः स एव [१६]

sa sarvagaḥ sarvaśarīrabhṛcca sa viśvakarmā sa ca viśvarūpaḥ| sa cetanādhāturatīndriyaśca sa nityayuk sānuśayaḥ sa eva [16]

रसात्ममातापितृसम्भवानि भूतानि विद्याद्दश षट् च देहे। चत्वारि तत्रात्मनि संश्रितानि स्थितस्तथाऽऽत्मा च चतुर्षु तेषु

rasātmamātāpitṛsambhavāni bhūtāni vidyāddaśa ṣaṭ ca dehe| catvāri tatrātmani saṃśritāni sthitastathā''tmā ca caturṣu teṣu

भूतानि मातापितृसम्भवानि रजश्च शुक्रं च वदन्ति गर्भे। आप्याय्यते शुक्रमसृक् च भूतैर्यैस्तानि भूतानि [१७] रसोद्भवानि

bhūtāni mātāpitṛsambhavāni rajaśca śukraṃ ca vadanti garbhe| āpyāyyate śukramasṛk ca bhūtairyaistāni bhūtāni [17] rasodbhavāni

भूतानि चत्वारि तु कर्मजानि यान्यात्मलीनानि विशन्ति गर्भम्। स बीजधर्मा ह्यपरापराणि देहान्तराण्यात्मनि याति याति

bhūtāni catvāri tu karmajāni yānyātmalīnāni viśanti garbham| sa bījadharmā hyaparāparāṇi dehāntarāṇyātmani yāti yāti

रूपाद्धि रूपप्रभवः प्रसिद्धः कर्मात्मकानां मनसो मनस्तः। भवन्ति ये त्वाकृतिबुद्धिभेदारजस्तमस्तत्र च कर्म हेतुः

rūpāddhi rūpaprabhavaḥ prasiddhaḥ karmātmakānāṃ manaso manastaḥ| bhavanti ye tvākṛtibuddhibhedārajastamastatra ca karma hetuḥ

द्वितीयप्रश्नस्योत्तरं- भूतैरित्यादि। सुसूक्ष्मैरित्यनेन चातीन्द्रियत्वं दर्शयति। आकाशमिहाक्रियत्वेन देहान्तरगमनकर्मणि नोक्तम्। मनसा जवते गच्छतीति मनोजवः। एतेन चात्मनो व्यापकस्य यद्यपि देहान्तरगतिर्नास्ति, तथाऽप्यस्य मनोगतिरेव भूतसहिता गतिशब्देनोच्यत इति दर्शितं भवति। देहादिति म्रियमाणदेहात्। देहमिति उत्पद्यमानदेहम्। कर्मात्मकत्वादिति कर्माधीनत्वात्। तेन, कर्म धर्माधर्मरूपं यत्रैनं भोगार्थं नयति, तदेव देहमयं यातीत्युक्तं भवति। अथ गच्छन् किमित्ययं नोपलभ्यते म्रियमाणपुरुषादित्याह- न त्वित्यादि। तस्यात्मन आतिवाहिकशरीरयुक्तस्य दृश्यं रूपं नास्ति, अतिसूक्ष्मरूपत्वादिति भावः। अथ किं सर्व एवैनं गच्छन्तं न पश्यन्तीत्याह- दिव्यं विना दर्शनमिति।- दिव्यं दर्शनं योगिचक्षुः [१८] , तेन योगिन एव पश्यन्त्येनमिति दर्शयति। अस्यैवातिवाहिकशरीरयुक्तस्यात्मनो धर्मान्तराण्याह- स सर्वग इत्यादि। सर्वशरीरभृदिति सर्वशरीराणि भर्तुं [१९] योग्यः। विश्वकर्मकरणक्षमो विश्वकर्मा। विश्वरूपतां च नरपश्वादिशरीररूपतया कर्मवशाद्भजत इति विश्वरूपः। नित्यं बुद्ध्यादिभिर्युज्यत इति नित्ययुक्। सहानुशयेन रागादिना वर्तत इति सानुशयः। आतिवाहिकशरीररूपभूतचतुष्टयव्याकरणार्थं शरीरे यानि सम्भवन्ति भूतानि तान्येवाह- रसेत्यादि। एतानि भूतानि सारूप्यहेतुप्रस्तावोक्तान्यपि प्रकरणवशात्तथा वक्तव्यरजःशुक्राद्यनुक्तरूपप्रतिपादनार्थं च पुनरुच्यन्ते। आत्मनि संश्रितानीति आत्मकर्मणाऽऽत्मन्यातिवाहिकदेहरूपतया निबद्धानि। स्थितस्तथाऽऽत्मेति आत्मा तेषु भूतेषु देहान्तरादिक्रियार्थं [२०] स्थितः। या च गतिर्देहान्तरादिनाऽऽत्मनः, सा तद्भूतव्यवस्थितस्यैवोच्यते न व्यापकस्य, तस्य (सर्वत्र [२१] ) सर्वगतत्वादित्यर्थः। मातापितृसम्भवानि रजश्च शुक्रमिति यथासङ्ख्यं मातापितृसम्भवानि। आत्मलीनानीति नित्यमात्मसम्बद्धानि। आत्मलीनभूतानां धर्मान्तरमाह- स बीजधर्मेत्यादि। स आत्मलीनभूतसन्तानो बीजधर्मा बीजस्वरूपः, बीजं हि स्वसदृशमङ्कुरं करोति; तेन, अयमप्यात्मलीनो भूतसन्तानः सदृशं देहरूपं भूतान्तरसङ्गं कुर्वन् बीजधर्मा भवति। ‘सा बीजधर्मिणि’ इति वा पाठः, तदा सा ‘भूतसन्ततिः’ इत्यध्याहार्यम्। आत्मनीति मनोयुक्तात्मनि। याति गच्छति सति देहान्तराणि यातीति योजना। आत्मनश्च गमनं मनोगमनमेव। ‘परापराणि’ इति वा पाठः; तदा पराणि श्रेष्ठानि देवादिशरीराणि, अपराणि अश्रेष्ठानि क्रिम्यादिशरीराणीति योजनीयम्। नन्वपरिदृश्यमाना भूतचतुष्टयी मनःप्रवृत्तियुक्ता बीजधर्मिणी किमर्थं स्वीकर्तव्या, यतः परिदृश्यमानमेवेदं षाड्भौतिकं शरीरं शुक्रशोणितकारणकमस्त्वित्याह- रूपाद्धीत्यादि। रूप्यत इति रूपं भौतिकं शरीरम्। तेन, अभौतिकाच्छरीराद्भौतिकं शरीरं भवतीत्यागमप्रसिद्धम्। तेनागमादेव साङ्ख्यदर्शनरूपादातिवाहिकशरीराद् व्यक्तं शरीरमुत्पद्यत इति वाक्यार्थः। यद्यपि शुक्ररजसी कारणे, तथाऽपि यदैवातिवाहिकं सूक्ष्मभूतरूपशरीरं प्राप्नुतः, तदैव ते शरीरं जनयतः, नान्यदा, यदि शुक्रशोणितमातिवाहिकशरीरनिरपेक्षं गर्भं जनयेत्, तदा असत्यपि जीवाधिष्ठाने जनयेत्, न तु जनयति, तस्मादात्मस्थसूक्ष्मभूतादेव बीजरूपाच्छुक्रशोणितयुक्ताद्गर्भजन्मेति। एतच्चात्मस्थभूतं [२२] मातापितृजभूतेन समं शरीरकारणं कर्मवशादेव भवतीत्याह- कर्मेत्यादि। कर्मात्मकानामिति कर्मकारणकानां; किंवा यस्माद् रूपवत्तन्तुभ्यो रूपवान् पट उत्पद्यत इति प्रसिद्धं, तेनातिवाहिकशरीरेण कर्तव्यशरीरसदृशेन भवितव्यं, कारणसदृशं हि कार्यं भवति; ततश्चात्मधर्मित्वं [२३] सूक्ष्माणामात्मस्थितभूतानां सिद्धमिति भावः। अथ मनः सात्त्विकराजसतामसभेदाद्भिन्नं कुतस्तत्र तत्र पुरुषे भवतीत्याह- मनसो मनस्त इति। पूर्वजन्मन्यव्यवहिते यादृङ्मनः, इह जन्मन्यपि तादृगेव मनो भवति। उक्तं चान्यत्र “जन्म जन्म यदभ्यस्तं दानमध्ययनं तपः। तेनैवाभ्यासयोगेन तदेवाभ्यस्यते पुनः” इति। अत्रापि च मन-उत्पत्तौ कर्मात्मकानामिति योज्यम् [२४] । तेन कर्मवशादेव [२५] मनोभेदो भवति। नन्वेवं सति आत्मस्थसूक्ष्मभूतानामेकरूपत्वेनैकरूपेणैव शरीरेण सर्वप्राणिनां भवितव्यमित्याह- भवन्तीत्यादि। आकृतिः संस्थानम्। रजस्तमसी अनेकतरतमादिभेदभिन्ने तथा कर्म चानेकधा भिन्नं सत्यप्यभिन्ने सूक्ष्मभूतरूपे कारणे भेदकारणं भवतीत्यर्थः॥३१-

dvitīyapraśnasyottaraṃ- bhūtairityādi| susūkṣmairityanena cātīndriyatvaṃ darśayati| ākāśamihākriyatvena dehāntaragamanakarmaṇi noktam| manasā javate gacchatīti manojavaḥ| etena cātmano vyāpakasya yadyapi dehāntaragatirnāsti, tathā'pyasya manogatireva bhūtasahitā gatiśabdenocyata iti darśitaṃ bhavati| dehāditi mriyamāṇadehāt| dehamiti utpadyamānadeham| karmātmakatvāditi karmādhīnatvāt| tena, karma dharmādharmarūpaṃ yatrainaṃ bhogārthaṃ nayati, tadeva dehamayaṃ yātītyuktaṃ bhavati| atha gacchan kimityayaṃ nopalabhyate mriyamāṇapuruṣādityāha- na tvityādi| tasyātmana ātivāhikaśarīrayuktasya dṛśyaṃ rūpaṃ nāsti, atisūkṣmarūpatvāditi bhāvaḥ| atha kiṃ sarva evainaṃ gacchantaṃ na paśyantītyāha- divyaṃ vinā darśanamiti|- divyaṃ darśanaṃ yogicakṣuḥ [18] , tena yogina eva paśyantyenamiti darśayati| asyaivātivāhikaśarīrayuktasyātmano dharmāntarāṇyāha- sa sarvaga ityādi| sarvaśarīrabhṛditi sarvaśarīrāṇi bhartuṃ [19] yogyaḥ| viśvakarmakaraṇakṣamo viśvakarmā| viśvarūpatāṃ ca narapaśvādiśarīrarūpatayā karmavaśādbhajata iti viśvarūpaḥ| nityaṃ buddhyādibhiryujyata iti nityayuk| sahānuśayena rāgādinā vartata iti sānuśayaḥ| ātivāhikaśarīrarūpabhūtacatuṣṭayavyākaraṇārthaṃ śarīre yāni sambhavanti bhūtāni tānyevāha- rasetyādi| etāni bhūtāni sārūpyahetuprastāvoktānyapi prakaraṇavaśāttathā vaktavyarajaḥśukrādyanuktarūpapratipādanārthaṃ ca punarucyante| ātmani saṃśritānīti ātmakarmaṇā''tmanyātivāhikadeharūpatayā nibaddhāni| sthitastathā''tmeti ātmā teṣu bhūteṣu dehāntarādikriyārthaṃ [20] sthitaḥ| yā ca gatirdehāntarādinā''tmanaḥ, sā tadbhūtavyavasthitasyaivocyate na vyāpakasya, tasya (sarvatra [21] ) sarvagatatvādityarthaḥ| mātāpitṛsambhavāni rajaśca śukramiti yathāsaṅkhyaṃ mātāpitṛsambhavāni| ātmalīnānīti nityamātmasambaddhāni| ātmalīnabhūtānāṃ dharmāntaramāha- sa bījadharmetyādi| sa ātmalīnabhūtasantāno bījadharmā bījasvarūpaḥ, bījaṃ hi svasadṛśamaṅkuraṃ karoti; tena, ayamapyātmalīno bhūtasantānaḥ sadṛśaṃ deharūpaṃ bhūtāntarasaṅgaṃ kurvan bījadharmā bhavati| ‘sā bījadharmiṇi’ iti vā pāṭhaḥ, tadā sā ‘bhūtasantatiḥ’ ityadhyāhāryam| ātmanīti manoyuktātmani| yāti gacchati sati dehāntarāṇi yātīti yojanā| ātmanaśca gamanaṃ manogamanameva| ‘parāparāṇi’ iti vā pāṭhaḥ; tadā parāṇi śreṣṭhāni devādiśarīrāṇi, aparāṇi aśreṣṭhāni krimyādiśarīrāṇīti yojanīyam| nanvaparidṛśyamānā bhūtacatuṣṭayī manaḥpravṛttiyuktā bījadharmiṇī kimarthaṃ svīkartavyā, yataḥ paridṛśyamānamevedaṃ ṣāḍbhautikaṃ śarīraṃ śukraśoṇitakāraṇakamastvityāha- rūpāddhītyādi| rūpyata iti rūpaṃ bhautikaṃ śarīram| tena, abhautikāccharīrādbhautikaṃ śarīraṃ bhavatītyāgamaprasiddham| tenāgamādeva sāṅkhyadarśanarūpādātivāhikaśarīrād vyaktaṃ śarīramutpadyata iti vākyārthaḥ| yadyapi śukrarajasī kāraṇe, tathā'pi yadaivātivāhikaṃ sūkṣmabhūtarūpaśarīraṃ prāpnutaḥ, tadaiva te śarīraṃ janayataḥ, nānyadā, yadi śukraśoṇitamātivāhikaśarīranirapekṣaṃ garbhaṃ janayet, tadā asatyapi jīvādhiṣṭhāne janayet, na tu janayati, tasmādātmasthasūkṣmabhūtādeva bījarūpācchukraśoṇitayuktādgarbhajanmeti| etaccātmasthabhūtaṃ [22] mātāpitṛjabhūtena samaṃ śarīrakāraṇaṃ karmavaśādeva bhavatītyāha- karmetyādi| karmātmakānāmiti karmakāraṇakānāṃ; kiṃvā yasmād rūpavattantubhyo rūpavān paṭa utpadyata iti prasiddhaṃ, tenātivāhikaśarīreṇa kartavyaśarīrasadṛśena bhavitavyaṃ, kāraṇasadṛśaṃ hi kāryaṃ bhavati; tataścātmadharmitvaṃ [23] sūkṣmāṇāmātmasthitabhūtānāṃ siddhamiti bhāvaḥ| atha manaḥ sāttvikarājasatāmasabhedādbhinnaṃ kutastatra tatra puruṣe bhavatītyāha- manaso manasta iti| pūrvajanmanyavyavahite yādṛṅmanaḥ, iha janmanyapi tādṛgeva mano bhavati| uktaṃ cānyatra “janma janma yadabhyastaṃ dānamadhyayanaṃ tapaḥ| tenaivābhyāsayogena tadevābhyasyate punaḥ” iti| atrāpi ca mana-utpattau karmātmakānāmiti yojyam [24] | tena karmavaśādeva [25] manobhedo bhavati| nanvevaṃ sati ātmasthasūkṣmabhūtānāmekarūpatvenaikarūpeṇaiva śarīreṇa sarvaprāṇināṃ bhavitavyamityāha- bhavantītyādi| ākṛtiḥ saṃsthānam| rajastamasī anekataratamādibhedabhinne tathā karma cānekadhā bhinnaṃ satyapyabhinne sūkṣmabhūtarūpe kāraṇe bhedakāraṇaṃ bhavatītyarthaḥ||31-

अतीन्द्रियैस्तैरतिसूक्ष्मरूपैरात्मा कदाचिन्न वियुक्तरूपः। न कर्मणा नैव मनोमतिभ्यां न चाप्यहङ्कारविकारदोषैः

atīndriyaistairatisūkṣmarūpairātmā kadācinna viyuktarūpaḥ| na karmaṇā naiva manomatibhyāṃ na cāpyahaṅkāravikāradoṣaiḥ

रजस्तमोभ्यां हि मनोऽनुबद्धं ज्ञानं विना तत्र हि सर्वदोषाः। गतिप्रवृत्त्योस्तु निमित्तमुक्तं मनः सदोषं बलवच्च कर्म

rajastamobhyāṃ hi mano'nubaddhaṃ jñānaṃ vinā tatra hi sarvadoṣāḥ| gatipravṛttyostu nimittamuktaṃ manaḥ sadoṣaṃ balavacca karma

‘आत्मा सदा कैरनुबध्यते’ इत्यस्योत्तरम्- अतीन्द्रियैरित्यादि। तैरिति बीजधर्मित्वेनोक्तैः। अहङ्कारविकारा एव दोषाः, किंवा रजस्तमसी दोषौ। अयं च सूक्ष्मभूताद्यनुबन्धो मनस एवेत्याह- रज इत्यादि। रजस्तमोभ्यां हेतुभूताभ्यां मनः सर्वैर्भूतादिभिरनुबद्धं भवति। अत्रैव हेतुमाह- ज्ञानादित्यादि। ज्ञानादिति तत्त्वज्ञानात्; तत्त्वज्ञानं विना मनः सर्वैर्दोषैर्युक्तं भवति, तत्त्वज्ञानात्तु निर्दोषं भवतीत्यर्थः। सदोषत्वे मनसः किं भवतीत्याह- गतीत्यादि। गतिः देहान्तरगमनं, प्रवृत्तिः धर्माधर्मक्रियासु प्रवृत्तिः; सदोषत्वेन मनः संसारहेतुर्भवतीति वाक्यार्थः। गतिप्रवृत्त्योर्हेत्वन्तरमाह- बलवच्च कर्मेत्यादि। बलवदिति नियतविपाकं; ‘फलवत्’ इति वा पाठः, तथाऽपि स एवार्थः। नियतं कर्मफलं कर्मबलादेव भवति। अत्र च प्रश्नोत्तरेषु यदधिकमुच्यते ‘गतिप्रवृत्त्योः’ इत्यादिना, तत् प्रकरणवशादेव ज्ञेयम्॥३७-

‘ātmā sadā kairanubadhyate’ ityasyottaram- atīndriyairityādi| tairiti bījadharmitvenoktaiḥ| ahaṅkāravikārā eva doṣāḥ, kiṃvā rajastamasī doṣau| ayaṃ ca sūkṣmabhūtādyanubandho manasa evetyāha- raja ityādi| rajastamobhyāṃ hetubhūtābhyāṃ manaḥ sarvairbhūtādibhiranubaddhaṃ bhavati| atraiva hetumāha- jñānādityādi| jñānāditi tattvajñānāt; tattvajñānaṃ vinā manaḥ sarvairdoṣairyuktaṃ bhavati, tattvajñānāttu nirdoṣaṃ bhavatītyarthaḥ| sadoṣatve manasaḥ kiṃ bhavatītyāha- gatītyādi| gatiḥ dehāntaragamanaṃ, pravṛttiḥ dharmādharmakriyāsu pravṛttiḥ; sadoṣatvena manaḥ saṃsāraheturbhavatīti vākyārthaḥ| gatipravṛttyorhetvantaramāha- balavacca karmetyādi| balavaditi niyatavipākaṃ; ‘phalavat’ iti vā pāṭhaḥ, tathā'pi sa evārthaḥ| niyataṃ karmaphalaṃ karmabalādeva bhavati| atra ca praśnottareṣu yadadhikamucyate ‘gatipravṛttyoḥ’ ityādinā, tat prakaraṇavaśādeva jñeyam||37-

रोगाः कुतः संशमनं किमेषां हर्षस्य शोकस्य च किं निमित्तम्। शरीरसत्त्वप्रभवा विकाराः कथं न शान्ताः पुनरापतेयुः

rogāḥ kutaḥ saṃśamanaṃ kimeṣāṃ harṣasya śokasya ca kiṃ nimittam| śarīrasattvaprabhavā vikārāḥ kathaṃ na śāntāḥ punarāpateyuḥ

‘रोगाः कुतः’ इत्येकः प्रश्नः। ‘संशमनं किम्’ इति द्वितीयः। ‘हर्षस्य किं निमित्तम्’ इति तृतीयः। ‘शोकस्य किं निमित्तम्’ इति चतुर्थः। ‘शरीरसत्त्वप्रभवा विकाराः कथं न शान्ताः पुनरापतेयुः’ इति पञ्चमः। एवं सङ्ग्रहवक्ष्यमाणं षट्त्रिंशकं प्रश्नानां पूर्यते

‘rogāḥ kutaḥ’ ityekaḥ praśnaḥ| ‘saṃśamanaṃ kim’ iti dvitīyaḥ| ‘harṣasya kiṃ nimittam’ iti tṛtīyaḥ| ‘śokasya kiṃ nimittam’ iti caturthaḥ| ‘śarīrasattvaprabhavā vikārāḥ kathaṃ na śāntāḥ punarāpateyuḥ’ iti pañcamaḥ| evaṃ saṅgrahavakṣyamāṇaṃ ṣaṭtriṃśakaṃ praśnānāṃ pūryate

5.2.40

प्रज्ञापराधो विषमास्तथाऽर्था हेतुस्तृतीयः परिणामकालः। सर्वामयानां त्रिविधा च शान्तिर्ज्ञानार्थकालाः समयोगयुक्ताः

prajñāparādho viṣamāstathā'rthā hetustṛtīyaḥ pariṇāmakālaḥ| sarvāmayānāṃ trividhā ca śāntirjñānārthakālāḥ samayogayuktāḥ

प्रज्ञापराधादयः प्रकरणवशात् पुनरुच्यन्ते। परिणामकाल इति कालपरिणाम इत्यर्थं

prajñāparādhādayaḥ prakaraṇavaśāt punarucyante| pariṇāmakāla iti kālapariṇāma ityarthaṃ

धर्म्याः क्रिया हर्षनिमित्तमुक्तास्ततोऽन्यथा शोकवशं नयन्ति। शरीरसत्त्वप्रभवास्तु रोगास्तयोरवृत्त्या न भवन्ति भूयः

dharmyāḥ kriyā harṣanimittamuktāstato'nyathā śokavaśaṃ nayanti| śarīrasattvaprabhavāstu rogāstayoravṛttyā na bhavanti bhūyaḥ

धर्म्या धर्मसाधनाः, ताश्च हर्षकारणधर्मकर्तृत्वेन हर्षकारणं भवन्ति। ततोऽन्यथेति अधर्म्याः क्रियाः। तयोरवृत्त्येति शरीरमनसोः सन्तानोच्छेदात्। मोक्षे हि शरीरमनसी निवर्तेते, ततः सर्वथा रोगसन्ताननिवृत्तिर्भवति

dharmyā dharmasādhanāḥ, tāśca harṣakāraṇadharmakartṛtvena harṣakāraṇaṃ bhavanti| tato'nyatheti adharmyāḥ kriyāḥ| tayoravṛttyeti śarīramanasoḥ santānocchedāt| mokṣe hi śarīramanasī nivartete, tataḥ sarvathā rogasantānanivṛttirbhavati

रूपस्य सत्त्वस्य च सन्ततिर्या नोक्तस्तदादिर्नहि सोऽस्ति कश्चित्। तयोरवृत्तिः क्रियते पराभ्यां धृतिस्मृतिभ्यां परया धिया च

rūpasya sattvasya ca santatiryā noktastadādirnahi so'sti kaścit| tayoravṛttiḥ kriyate parābhyāṃ dhṛtismṛtibhyāṃ parayā dhiyā ca

ननु यस्य निवृत्तिर्भवति तदादिमद्भवति, तत् किं शरीरमनःसन्ततिरादिमती, येन तस्या निवृत्तिर्वास्तविकरोगनिवृत्तिकारणमुच्यत इत्याह- रूपस्येत्यादि। रूपस्य शरीरस्य, रूपं हि शरीरं रूप्यमाणत्वेन रूपशब्देनोच्यते, यथा- “रूपाद्धि रूपप्रभवः” इत्यत्रोक्तम्। नोक्त इत्यागमेषु। कुतो नोक्त इत्याह- न हि सोऽस्तीति; अभावादेव नोक्त इत्यर्थः। अथ यद्यनादिमती शरीरमनःसन्ततिः, तत् कथं तस्या निवृत्तिरित्याह- तयोरित्यादि। तयोरिति शरीरसत्त्वयोः सन्तन्यमानयोः। पराभ्यामिति श्रेष्ठाभ्याम्। धृत्यादयस्तु यथा मोक्षकारणं तथोक्तं कतिधापुरुषीये। अनादिरपि च शरीरसन्ततिर्यथा विनश्यति, तथा च तत्रैवोक्तम्

nanu yasya nivṛttirbhavati tadādimadbhavati, tat kiṃ śarīramanaḥsantatirādimatī, yena tasyā nivṛttirvāstavikaroganivṛttikāraṇamucyata ityāha- rūpasyetyādi| rūpasya śarīrasya, rūpaṃ hi śarīraṃ rūpyamāṇatvena rūpaśabdenocyate, yathā- “rūpāddhi rūpaprabhavaḥ” ityatroktam| nokta ityāgameṣu| kuto nokta ityāha- na hi so'stīti; abhāvādeva nokta ityarthaḥ| atha yadyanādimatī śarīramanaḥsantatiḥ, tat kathaṃ tasyā nivṛttirityāha- tayorityādi| tayoriti śarīrasattvayoḥ santanyamānayoḥ| parābhyāmiti śreṣṭhābhyām| dhṛtyādayastu yathā mokṣakāraṇaṃ tathoktaṃ katidhāpuruṣīye| anādirapi ca śarīrasantatiryathā vinaśyati, tathā ca tatraivoktam

सत्याश्रये वा द्विविधे यथोक्ते पूर्वं गदेभ्यः प्रतिकर्म नित्यम्। जितेन्द्रियं नानुपतन्ति रोगास्तत्कालयुक्तं यदि नास्ति दैवम्

satyāśraye vā dvividhe yathokte pūrvaṃ gadebhyaḥ pratikarma nityam| jitendriyaṃ nānupatanti rogāstatkālayuktaṃ yadi nāsti daivam

प्रकारान्तरेण शारीरमानसरोगाणां चिकित्सां शास्त्रे व्यवह्रियमाणामाह- सतीत्यादि। आश्रयशब्देन शरीरमनसी गृह्येते। पूर्वं गदेभ्य इति अनुत्पन्नेष्वेव रूपेषु [२६] । प्रतिकर्म नित्यमिति अनागतचिकित्सा नित्यम्। जितेन्द्रियमित्यनेन च रोगहेतुप्रज्ञापराधासात्म्येन्द्रियार्थवर्जनं [२७] दर्शयति, प्रतिकर्मनित्यतया चाशक्यपरिहारकालकृतदोषचिकित्सां दर्शयति। तत्कालयुक्तमिति तत्कालेऽवश्यं रोगकर्तृतया पच्यमानम्; एतेन, बलवद्दैवमवश्यं रोगं ददातीति दर्शयति

prakārāntareṇa śārīramānasarogāṇāṃ cikitsāṃ śāstre vyavahriyamāṇāmāha- satītyādi| āśrayaśabdena śarīramanasī gṛhyete| pūrvaṃ gadebhya iti anutpanneṣveva rūpeṣu [26] | pratikarma nityamiti anāgatacikitsā nityam| jitendriyamityanena ca rogahetuprajñāparādhāsātmyendriyārthavarjanaṃ [27] darśayati, pratikarmanityatayā cāśakyaparihārakālakṛtadoṣacikitsāṃ darśayati| tatkālayuktamiti tatkāle'vaśyaṃ rogakartṛtayā pacyamānam; etena, balavaddaivamavaśyaṃ rogaṃ dadātīti darśayati

दैवं पुरा यत् कृतमुच्यते तत् तत् [२८] पौरुषं यत्त्विह कर्म दृष्टम्। प्रवृत्तिहेतुर्विषमः स दृष्टो निवृत्तिहेतुर्हि समः स एव

daivaṃ purā yat kṛtamucyate tat tat [28] pauruṣaṃ yattviha karma dṛṣṭam| pravṛttiheturviṣamaḥ sa dṛṣṭo nivṛttiheturhi samaḥ sa eva

प्रकरणाद्दैवाख्यं कर्म तदनुषङ्गत् पुरुषकारमप्याह- दैवमित्यादि। तेन, प्रकरणादुच्यमानतया [२९] जनपदोद्ध्वंसनीयोक्तकर्मलक्षणेन समं न पौनरुक्त्यम्। पुरेति जन्मान्तरे। इहेति इह जन्मनि। प्रवृत्तिहेतुरिति रोगप्रवृत्तिहेतुः। विषम इति अधर्मरूपं दैवं, रोगजनकश्च पुरुषकारः। समस्तु दैवं धर्मरूपं, रोगपरिपन्थी च पुरुषकारः। स इति पुंलिङ्गनिर्देशस्तु कर्मणि (पुल्लिङ्ग [३०] )धर्माधर्मरूपतया तथा पुरुषकारस्य प्रत्यवमर्शाज्ज्ञेयः। अन्ये तु प्रवृत्तिहेतुरित्यनेन संसारप्रवृत्तिहेतुरिति, तथा निवृत्तिहेतुरित्यनेन मोक्षहेतुरिति च वर्णयन्ति

prakaraṇāddaivākhyaṃ karma tadanuṣaṅgat puruṣakāramapyāha- daivamityādi| tena, prakaraṇāducyamānatayā [29] janapadoddhvaṃsanīyoktakarmalakṣaṇena samaṃ na paunaruktyam| pureti janmāntare| iheti iha janmani| pravṛttiheturiti rogapravṛttihetuḥ| viṣama iti adharmarūpaṃ daivaṃ, rogajanakaśca puruṣakāraḥ| samastu daivaṃ dharmarūpaṃ, rogaparipanthī ca puruṣakāraḥ| sa iti puṃliṅganirdeśastu karmaṇi (pulliṅga [30] )dharmādharmarūpatayā tathā puruṣakārasya pratyavamarśājjñeyaḥ| anye tu pravṛttiheturityanena saṃsārapravṛttiheturiti, tathā nivṛttiheturityanena mokṣaheturiti ca varṇayanti

हैमन्तिकं दोषचयं वसन्ते प्रवाहयन् ग्रैष्मिकमभ्रकाले। घनात्यये वार्षिकमाशु सम्यक् प्राप्नोति रोगानृतुजान्न जातु [३१]

haimantikaṃ doṣacayaṃ vasante pravāhayan graiṣmikamabhrakāle| ghanātyaye vārṣikamāśu samyak prāpnoti rogānṛtujānna jātu [31]

अथ कथं कालवृत्तदोषनिमित्तरोगपरिहारः प्रतिकर्मणा कर्तव्य इत्याह- हैमन्तिकमित्यादि। वसन्त इति चैत्रे। अभ्रकाल इति श्रावणे। घनात्यय इति मार्गशीर्षे। यदुक्तं- “माधवप्रथमे मासि” (सू.अ.७) इत्यादि। प्रवाहयन्नित्यनेन यथायोग्यतया वमनादिनेति ज्ञेयम्

atha kathaṃ kālavṛttadoṣanimittarogaparihāraḥ pratikarmaṇā kartavya ityāha- haimantikamityādi| vasanta iti caitre| abhrakāla iti śrāvaṇe| ghanātyaya iti mārgaśīrṣe| yaduktaṃ- “mādhavaprathame māsi” (sū.a.7) ityādi| pravāhayannityanena yathāyogyatayā vamanādineti jñeyam

नरो हिताहारविहारसेवी समीक्ष्यकारी विषयेष्वसक्तः। दाता समः सत्यपरः क्षमावानाप्तोपसेवी च भवत्यरोगः

naro hitāhāravihārasevī samīkṣyakārī viṣayeṣvasaktaḥ| dātā samaḥ satyaparaḥ kṣamāvānāptopasevī ca bhavatyarogaḥ

मतिर्वचः कर्म सुखानुबन्धं सत्त्वं विधेयं विशदा च बुद्धिः। ज्ञानं तपस्तत्परता च योगे यस्यास्ति तं नानुपतन्ति [३२] रोगाः

matirvacaḥ karma sukhānubandhaṃ sattvaṃ vidheyaṃ viśadā ca buddhiḥ| jñānaṃ tapastatparatā ca yoge yasyāsti taṃ nānupatanti [32] rogāḥ

तत्र श्लोकः। इहाग्निवेशस्य महार्थयुक्तं षट्त्रिंशकं प्रश्नगणं महर्षिः। अतुल्यगोत्रे भगवान् यथावन्निर्णीतवान् ज्ञानविवर्धनार्थम्

tatra ślokaḥ| ihāgniveśasya mahārthayuktaṃ ṣaṭtriṃśakaṃ praśnagaṇaṃ maharṣiḥ| atulyagotre bhagavān yathāvannirṇītavān jñānavivardhanārtham

हेत्वन्तरं रोगाभावकारणमाह- नर इत्यादि। सम इति भूतेषु समचित्तः। सुखानुबन्धमिति लिङ्गविपरिणामान्मत्या वचसा च योज्यम्। तेन कायवाङ्मनःकर्माण्युत्तरकालीनसुखफलानि शुभानि गृह्यन्ते। सत्त्वं विधेयं स्वायत्तं मनः। विशदा बुद्धिरिति न कश्मला बुद्धिः। बुद्धिश्चेह ऊहापोहवती विवक्षिता। मतिस्तु स्मृतिचिन्तादि। ज्ञानं तत्त्वज्ञानम्। शेषं सुगमम्॥४६-

hetvantaraṃ rogābhāvakāraṇamāha- nara ityādi| sama iti bhūteṣu samacittaḥ| sukhānubandhamiti liṅgavipariṇāmānmatyā vacasā ca yojyam| tena kāyavāṅmanaḥkarmāṇyuttarakālīnasukhaphalāni śubhāni gṛhyante| sattvaṃ vidheyaṃ svāyattaṃ manaḥ| viśadā buddhiriti na kaśmalā buddhiḥ| buddhiśceha ūhāpohavatī vivakṣitā| matistu smṛticintādi| jñānaṃ tattvajñānam| śeṣaṃ sugamam||46-

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते शारीरस्थानेऽतुल्यगोत्रीयं शारीरं नाम द्वितीयोऽध्यायः

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte śārīrasthāne'tulyagotrīyaṃ śārīraṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ

इति श्रीचक्रपाणिदत्तविरचितायां चरकतात्पर्यटीकायामायुर्वेददीपिकायां शारीरस्थानेऽतुल्यगोत्रीयं शारीरं नाम द्वितीयोऽध्यायः

iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ śārīrasthāne'tulyagotrīyaṃ śārīraṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ

5.3.1

अथातः खुड्डिकां गर्भावक्रान्तिं शारीरं व्याख्यास्यामः

athātaḥ khuḍḍikāṃ garbhāvakrāntiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

पूर्वाध्याये शुक्रशोणिते गर्भकारणत्वेनोक्ते, नतु कृत्स्नं गर्भकारणमुक्तम्, अतः सम्पूर्णगर्भकारणाभिधानार्थं खुड्डिकागर्भावक्रान्तिरुच्यते। खुड्डिकामिति अल्पाम्। गर्भस्यावक्रान्तिः मेलकः, उत्पत्तिरिति यावत्॥१-

pūrvādhyāye śukraśoṇite garbhakāraṇatvenokte, natu kṛtsnaṃ garbhakāraṇamuktam, ataḥ sampūrṇagarbhakāraṇābhidhānārthaṃ khuḍḍikāgarbhāvakrāntirucyate| khuḍḍikāmiti alpām| garbhasyāvakrāntiḥ melakaḥ, utpattiriti yāvat||1-

पुरुषस्यानुपहतरेतसः स्त्रियाश्चाप्रदुष्टयोनिशोणितगर्भाशयाया यदा भवति संसर्गः ऋतुकाले, यदा चानयोस्तथायुक्ते [१] संसर्गे शुक्रशोणितसंसर्गमन्तर्गर्भाशयगतं जीवोऽवक्रामति सत्त्वसम्प्रयोगात्तदा गर्भोऽभिनिर्वतेते, स सात्म्यरसोपयोगादरोगोऽभिवर्धते सम्यगुपचारैश्चोपचर्यमाणः, ततः प्राप्तकालः सर्वेन्द्रियोपपन्नः परिपूर्णशरीरो बलवर्णसत्त्वसंहननसम्पदुपेतः सुखेन जायते समुदयादेषां भावानां- मातृजश्चायं गर्भः पितृजश्चात्मजश्च सात्म्यजश्च रसजश्च, अस्ति च खलु सत्त्वमौपपादुकमिति [२] होवाच भगवानात्रेयः

puruṣasyānupahataretasaḥ striyāścāpraduṣṭayoniśoṇitagarbhāśayāyā yadā bhavati saṃsargaḥ ṛtukāle, yadā cānayostathāyukte [1] saṃsarge śukraśoṇitasaṃsargamantargarbhāśayagataṃ jīvo'vakrāmati sattvasamprayogāttadā garbho'bhinirvatete, sa sātmyarasopayogādarogo'bhivardhate samyagupacāraiścopacaryamāṇaḥ, tataḥ prāptakālaḥ sarvendriyopapannaḥ paripūrṇaśarīro balavarṇasattvasaṃhananasampadupetaḥ sukhena jāyate samudayādeṣāṃ bhāvānāṃ- mātṛjaścāyaṃ garbhaḥ pitṛjaścātmajaśca sātmyajaśca rasajaśca, asti ca khalu sattvamaupapādukamiti [2] hovāca bhagavānātreyaḥ

पुरुषस्येत्यादि। अनुपहतरेतस इति पदेनैव पुरुषस्येति लभ्यते, यतः पुरुषस्यैव रेतसो गर्भजनकत्वमुक्तं; तेन पुरुषस्येति पदेन य एव सम्पूर्णधातुः पुरुषशब्दवाच्यो बालव्यतिरिक्तस्तं ग्राहयति। स्त्रियाश्चेति पदमर्थलब्धं सद् यौवनवतीं स्त्रियं लम्भयति। संसर्गः मैथुनम्। ऋतौ पुष्पदर्शने प्रशस्तः कालः ऋतुकालः; तेन ऋतुकालस्यादित्र्यहं निषेधयति। यतः “रजस्वलाभिगमनमलक्ष्मीमुखानां” (सू. २५) इत्यादिना ऋतौ त्र्यहं निषिद्धम्। आर्तवदर्शनं च शरदाद्यृतुसाधर्म्याद् ऋतुशब्देनोच्यते। यथा ऋतावुप्तानि बीजानि प्ररोहन्ति, तथा आर्तवदर्शनाख्येऽपि ऋतौ शुक्ररूपं बीजमुप्तमिति [३] ऋतुसाधर्म्यम्। न केवलमेवम्भूतः संसर्ग एव गर्भकारणं, किं तु जीवाधिष्ठाने सतीत्याह- यदेत्यादि। तथायुक्त इति अदुष्टरेतसः पुरुषस्य अदुष्टयोन्यादेश्च स्त्रियाः संसर्गे। अयं चार्थः पुरुषस्येत्यादिनैव लब्धोऽपि पुनः शुक्रशोणितसंसर्गमित्यादिग्रन्थवक्ष्यमाणाधिकधर्मविध्यर्थमनूद्यते, तेन न पौनरुक्त्यम्। किंवा, पुरुषस्येत्यादिना पूर्वं मैथुनात् प्रागनुपहतरेतस्त्वाद्युक्तं, तथायुक्ते चेत्यनेन तु मैथुनसमयेऽपि शुक्रयोन्यादीनामदुष्टिरुच्यते। मैथुनकाले हि ईर्ष्यादिना शुक्रदुष्टिः सम्भाव्यते। शुक्रशोणितसंसर्गमिति शुक्रशोणितमेलकम्। अन्तरित्यनेन गर्भाशयबाह्यगतं संसर्गमकारणं गर्भस्य निषेधयति। जीवशब्देन चेतनाधातुरात्मा। नन्वात्मा व्यापकः, तत् कथमयमवक्रामतीत्याह- सत्त्वेत्यादि। सत्त्वसम्प्रयोगादिति मनोगमनादित्यर्थः। तद् यथोक्तं- “युक्तस्य मनसा तस्य निर्दिश्यन्ते विभोः क्रियाः” (शा.अ.१) इति। यद्यप्यात्मा विभुत्वात् सर्वगतत्वेन न क्वचिदपि याति, तथाऽपि यत्रास्य कर्मवशान्मनो याति, तत्रैव चैतन्योपलब्धेरात्माऽपि गत इति व्यपदिश्यत इति भावः। अथैवमुत्पन्नो गर्भः कथमभिवर्धते, कथं वा जायत इत्याह- सम्यगुपचारैरिति; गर्भहितकरैराहारविहारैरित्यर्थः। प्राप्तकाल इति प्राप्तप्रसवकालः, प्रसवकालो नवमदशममासौ। परिपूर्णशरीर इति सर्वाङ्गोपचितदेहः। सम्पच्छब्दो बलादिभिः प्रत्येकमभिसम्बध्यते। समुदयादिति सम्यङ्मेलकात्। एषामित्यनेन पुरुषस्येत्यादिग्रन्थोक्तान् रेत-आर्तव-जीव-सत्त्व-सात्म्य-रस-सम्यगुपचारान् प्रत्यवमृशति। एतदेव समुदायप्रभवत्वं गर्भस्य प्रत्येकं मात्रादिगर्भकारणव्युत्पादनेन दर्शयन्नाह- मातृजश्चेत्यादि। सात्म्यजश्चेत्यत्र सात्म्यशब्देन रसव्यतिरिक्तरूपादि, तथा आचारश्च सात्म्यो ग्राह्यः। सात्म्यरसस्तु ‘रसज’ इत्यनेनैव गृहीतः। औपपादुकमिति आत्मनः शरीरान्तरसम्बन्धोपपादकम्। एतच्च व्याकृतमेव पूर्वम्। अत्र यद्यपि पुरुषस्यानुपहतरेतस इत्यनेन पितैव प्रथममुक्तः, तथाऽपि मातृप्रधानतां गर्भस्य दर्शयितुं मातृजश्चायमिति प्रथमं कृतं; माता च गर्भे प्रधानं कारणं, येन आसेकात् प्रभृति प्रसवपर्यन्तं मातुरेव गुणदोषावनुविदधाति गर्भः; प्रथमं तु पुरुषस्य मैथुने स्वातन्त्र्यात् तथा शरीरधारकप्रधानास्थिकारणत्वाच्चाग्रेऽभिधानं कृतम्

puruṣasyetyādi| anupahataretasa iti padenaiva puruṣasyeti labhyate, yataḥ puruṣasyaiva retaso garbhajanakatvamuktaṃ; tena puruṣasyeti padena ya eva sampūrṇadhātuḥ puruṣaśabdavācyo bālavyatiriktastaṃ grāhayati| striyāśceti padamarthalabdhaṃ sad yauvanavatīṃ striyaṃ lambhayati| saṃsargaḥ maithunam| ṛtau puṣpadarśane praśastaḥ kālaḥ ṛtukālaḥ; tena ṛtukālasyāditryahaṃ niṣedhayati| yataḥ “rajasvalābhigamanamalakṣmīmukhānāṃ” (sū. 25) ityādinā ṛtau tryahaṃ niṣiddham| ārtavadarśanaṃ ca śaradādyṛtusādharmyād ṛtuśabdenocyate| yathā ṛtāvuptāni bījāni prarohanti, tathā ārtavadarśanākhye'pi ṛtau śukrarūpaṃ bījamuptamiti [3] ṛtusādharmyam| na kevalamevambhūtaḥ saṃsarga eva garbhakāraṇaṃ, kiṃ tu jīvādhiṣṭhāne satītyāha- yadetyādi| tathāyukta iti aduṣṭaretasaḥ puruṣasya aduṣṭayonyādeśca striyāḥ saṃsarge| ayaṃ cārthaḥ puruṣasyetyādinaiva labdho'pi punaḥ śukraśoṇitasaṃsargamityādigranthavakṣyamāṇādhikadharmavidhyarthamanūdyate, tena na paunaruktyam| kiṃvā, puruṣasyetyādinā pūrvaṃ maithunāt prāganupahataretastvādyuktaṃ, tathāyukte cetyanena tu maithunasamaye'pi śukrayonyādīnāmaduṣṭirucyate| maithunakāle hi īrṣyādinā śukraduṣṭiḥ sambhāvyate| śukraśoṇitasaṃsargamiti śukraśoṇitamelakam| antarityanena garbhāśayabāhyagataṃ saṃsargamakāraṇaṃ garbhasya niṣedhayati| jīvaśabdena cetanādhāturātmā| nanvātmā vyāpakaḥ, tat kathamayamavakrāmatītyāha- sattvetyādi| sattvasamprayogāditi manogamanādityarthaḥ| tad yathoktaṃ- “yuktasya manasā tasya nirdiśyante vibhoḥ kriyāḥ” (śā.a.1) iti| yadyapyātmā vibhutvāt sarvagatatvena na kvacidapi yāti, tathā'pi yatrāsya karmavaśānmano yāti, tatraiva caitanyopalabdherātmā'pi gata iti vyapadiśyata iti bhāvaḥ| athaivamutpanno garbhaḥ kathamabhivardhate, kathaṃ vā jāyata ityāha- samyagupacārairiti; garbhahitakarairāhāravihārairityarthaḥ| prāptakāla iti prāptaprasavakālaḥ, prasavakālo navamadaśamamāsau| paripūrṇaśarīra iti sarvāṅgopacitadehaḥ| sampacchabdo balādibhiḥ pratyekamabhisambadhyate| samudayāditi samyaṅmelakāt| eṣāmityanena puruṣasyetyādigranthoktān reta-ārtava-jīva-sattva-sātmya-rasa-samyagupacārān pratyavamṛśati| etadeva samudāyaprabhavatvaṃ garbhasya pratyekaṃ mātrādigarbhakāraṇavyutpādanena darśayannāha- mātṛjaścetyādi| sātmyajaścetyatra sātmyaśabdena rasavyatiriktarūpādi, tathā ācāraśca sātmyo grāhyaḥ| sātmyarasastu ‘rasaja’ ityanenaiva gṛhītaḥ| aupapādukamiti ātmanaḥ śarīrāntarasambandhopapādakam| etacca vyākṛtameva pūrvam| atra yadyapi puruṣasyānupahataretasa ityanena pitaiva prathamamuktaḥ, tathā'pi mātṛpradhānatāṃ garbhasya darśayituṃ mātṛjaścāyamiti prathamaṃ kṛtaṃ; mātā ca garbhe pradhānaṃ kāraṇaṃ, yena āsekāt prabhṛti prasavaparyantaṃ mātureva guṇadoṣāvanuvidadhāti garbhaḥ; prathamaṃ tu puruṣasya maithune svātantryāt tathā śarīradhārakapradhānāsthikāraṇatvāccāgre'bhidhānaṃ kṛtam

नेति भरद्वाजः, किं कारणं- न हि माता न पिता नात्मा न सात्म्यं न पानाशनभक्ष्यलेह्योपयोगा गर्भं जनयन्ति, न च परलोकादेत्य गर्भं सत्त्वमवक्रामति (१

neti bharadvājaḥ, kiṃ kāraṇaṃ- na hi mātā na pitā nātmā na sātmyaṃ na pānāśanabhakṣyalehyopayogā garbhaṃ janayanti, na ca paralokādetya garbhaṃ sattvamavakrāmati (1

पूर्वपक्षोद्धारेण सिद्धान्तं ग्राहयितुं मात्रादिगर्भकारणानि भरद्वाजमुखेनाक्षिपति- नेत्यादि। नेतीत्यनेन सामान्येनात्रेयवचनस्योक्तस्याक्षेपः। किं कारणमित्यनेन कस्मादात्रेयवचनमेतद्विरुद्धमित्यत्र कारणं पृच्छतो नहि मातेत्यादिनोक्तमात्रादिकारणानामकारणत्वं भरद्वाजः प्रतिजानीते॥४ (

pūrvapakṣoddhāreṇa siddhāntaṃ grāhayituṃ mātrādigarbhakāraṇāni bharadvājamukhenākṣipati- netyādi| netītyanena sāmānyenātreyavacanasyoktasyākṣepaḥ| kiṃ kāraṇamityanena kasmādātreyavacanametadviruddhamityatra kāraṇaṃ pṛcchato nahi mātetyādinoktamātrādikāraṇānāmakāraṇatvaṃ bharadvājaḥ pratijānīte||4 (

यदि हि मातापितरौ गर्भं जनयेतां, भूयस्यः स्त्रियः पुमांसश्च भूयांसः पुत्रकामाः, ते सर्वे पुत्रजन्माभिसन्धाय मैथुनधर्ममापद्यमानाः पुत्रानेव जनयेयुर्दुहितॄर्वा दुहितृकामाः, न तु काश्चित् स्त्रियः केचिद्वा पुरुषा निरपत्याः स्युरपत्यकामा [४] वा परिदेवेरन् (२

yadi hi mātāpitarau garbhaṃ janayetāṃ, bhūyasyaḥ striyaḥ pumāṃsaśca bhūyāṃsaḥ putrakāmāḥ, te sarve putrajanmābhisandhāya maithunadharmamāpadyamānāḥ putrāneva janayeyurduhitṝrvā duhitṛkāmāḥ, na tu kāścit striyaḥ kecidvā puruṣā nirapatyāḥ syurapatyakāmā [4] vā parideveran (2

यदि हीत्यादिना मात्रादीनामकारणत्वे हेतुं ब्रूते। किंवा, मात्रादीनामकारणत्वं भरद्वाजेन प्रतिज्ञातं तत्र ‘किं कारणमिति’ हेतुप्रश्नः, ततः ‘नहि माता’ इत्यादिना हेतुकथनम्। अस्य चायमर्थः- यत्- न मात्रादयो गर्भकारणत्वेन प्रत्यक्षेण दृश्यन्ते, ततो न मात्रादयो गर्भकारणम्। यदि हीत्यादिना तूपपत्तिविरोधोऽपि मात्रादिकारणत्वेऽस्तीति दर्शयति; तेन न पौनरुक्त्यम्। मैथुनधर्मः व्यवायः। पुत्रकामाः पुत्रानेव जनयेयुः, दुहितृकामा दुहितॄर्वा जनयेयुरिति योजना। नतु काश्चित् स्त्रिय इत्यत्र मैथुनमापद्यमाना एव स्त्रियः पुरुषाश्च परिदेवेरन् न चेति योजना [५] । मातापित्रधीनत्वेन गर्भस्य यदैवेच्छन्त्यपत्यं, तदैव मैथुनमापद्यमानाः सापत्याः स्युः; ततश्च सर्वापत्यत्वेन न केचित् परिदेवेरन्नित्यर्थः॥४ (

yadi hītyādinā mātrādīnāmakāraṇatve hetuṃ brūte| kiṃvā, mātrādīnāmakāraṇatvaṃ bharadvājena pratijñātaṃ tatra ‘kiṃ kāraṇamiti’ hetupraśnaḥ, tataḥ ‘nahi mātā’ ityādinā hetukathanam| asya cāyamarthaḥ- yat- na mātrādayo garbhakāraṇatvena pratyakṣeṇa dṛśyante, tato na mātrādayo garbhakāraṇam| yadi hītyādinā tūpapattivirodho'pi mātrādikāraṇatve'stīti darśayati; tena na paunaruktyam| maithunadharmaḥ vyavāyaḥ| putrakāmāḥ putrāneva janayeyuḥ, duhitṛkāmā duhitṝrvā janayeyuriti yojanā| natu kāścit striya ityatra maithunamāpadyamānā eva striyaḥ puruṣāśca parideveran na ceti yojanā [5] | mātāpitradhīnatvena garbhasya yadaivecchantyapatyaṃ, tadaiva maithunamāpadyamānāḥ sāpatyāḥ syuḥ; tataśca sarvāpatyatvena na kecit parideverannityarthaḥ||4 (

न चात्माऽऽत्मानं जनयति। यदि ह्यात्माऽऽत्मानं जनयेज्जातो वा जनयेदात्मानमजातो वा, तच्चोभयथाऽप्ययुक्तम्। न हि जातो जनयति सत्त्वात्, न चाजातो जनयत्यसत्त्वात्, तस्मादुभयथाऽप्यनुपपत्तिः। तिष्ठतु तावदेतत्। यद्ययमात्माऽऽत्मानं शक्तो जनयितुं स्यात्, न त्वेनमिष्टास्वेव कथं योनिषु जनयेद्वशिनमप्रतिहतगतिं कामरूपिणं तेजोबलजववर्णसत्त्वसंहननसमुदितमजरमरुजममरम्; एवंविधं ह्यात्माऽऽत्मानमिच्छत्यतो वा भूयः (३

na cātmā''tmānaṃ janayati| yadi hyātmā''tmānaṃ janayejjāto vā janayedātmānamajāto vā, taccobhayathā'pyayuktam| na hi jāto janayati sattvāt, na cājāto janayatyasattvāt, tasmādubhayathā'pyanupapattiḥ| tiṣṭhatu tāvadetat| yadyayamātmā''tmānaṃ śakto janayituṃ syāt, na tvenamiṣṭāsveva kathaṃ yoniṣu janayedvaśinamapratihatagatiṃ kāmarūpiṇaṃ tejobalajavavarṇasattvasaṃhananasamuditamajaramarujamamaram; evaṃvidhaṃ hyātmā''tmānamicchatyato vā bhūyaḥ (3

आत्मजत्वं गर्भस्य निषेधयति- न चात्मेत्यादि। मनुष्यकरितुरगादिरूपेण आत्मानं जनयतीत्यर्थः। सत्त्वादिति जन्यस्यात्मनो विद्यमानत्वात्, न च विद्यमानो जन्यत इत्यर्थः। असत्त्वादिति कारणभूतस्यात्मनोऽजातपक्षेऽसत्त्वान्न कारणत्वमुपपन्नमित्यर्थः। अत्रैव दूषाणान्तरमाह- तिष्ठत्वित्यादि। योनिष्विवि जातिषु। अतो वा भूय इति यथोक्तगुणयुक्तादप्यधिकं शक्रादिपरमर्धितुल्यमित्यर्थः॥४ (

ātmajatvaṃ garbhasya niṣedhayati- na cātmetyādi| manuṣyakarituragādirūpeṇa ātmānaṃ janayatītyarthaḥ| sattvāditi janyasyātmano vidyamānatvāt, na ca vidyamāno janyata ityarthaḥ| asattvāditi kāraṇabhūtasyātmano'jātapakṣe'sattvānna kāraṇatvamupapannamityarthaḥ| atraiva dūṣāṇāntaramāha- tiṣṭhatvityādi| yoniṣvivi jātiṣu| ato vā bhūya iti yathoktaguṇayuktādapyadhikaṃ śakrādiparamardhitulyamityarthaḥ||4 (

असात्म्यजश्चायं गर्भः। यदि हि सात्म्यजःस्यात्, तर्हि सात्म्यसेविनामेवैकान्तेन प्रजा स्यात्, असात्म्यसेविनश्च निखिलेनानपत्याः स्युः, तच्चोभयमुभयत्रैव दृश्यते (४

asātmyajaścāyaṃ garbhaḥ| yadi hi sātmyajaḥsyāt, tarhi sātmyasevināmevaikāntena prajā syāt, asātmyasevinaśca nikhilenānapatyāḥ syuḥ, taccobhayamubhayatraiva dṛśyate (4

तच्चोभयमिति सप्रजत्वमनपत्यत्वं च। उभयत्रेति सात्म्यसेविन्यसात्म्यसेविन्यपि॥४ (

taccobhayamiti saprajatvamanapatyatvaṃ ca| ubhayatreti sātmyasevinyasātmyasevinyapi||4 (

शारीरस्थानम् (cont. 6)

अरसजश्चायं गर्भः। यदि हि रसजः स्यात्, न केचित् स्त्रीपुरुषेष्वनपत्याः स्युः, न हि कश्चिदस्त्येषां यो रसान्नोपयुङ्क्ते; श्रेष्ठरसोपयोगिनां चेद्गर्भा जायन्त इत्यभिप्रेतमिति, एवं सत्याजौरभ्रमार्गमायूरगोक्षीरदधिघृतमधुतैलसैन्धवेक्षुरसमुद्गशालिभृतानामेवैकान्तेन प्रजा स्यात्, श्यामाकवरकोद्दालककोरदूषककन्दमूलभक्षाश्च निखिलेनानपत्याः स्युः, तच्चोभयमुभयत्र दृश्यते (५

arasajaścāyaṃ garbhaḥ| yadi hi rasajaḥ syāt, na kecit strīpuruṣeṣvanapatyāḥ syuḥ, na hi kaścidastyeṣāṃ yo rasānnopayuṅkte; śreṣṭharasopayogināṃ cedgarbhā jāyanta ityabhipretamiti, evaṃ satyājaurabhramārgamāyūragokṣīradadhighṛtamadhutailasaindhavekṣurasamudgaśālibhṛtānāmevaikāntena prajā syāt, śyāmākavarakoddālakakoradūṣakakandamūlabhakṣāśca nikhilenānapatyāḥ syuḥ, taccobhayamubhayatra dṛśyate (5

यो रसान्नोपयुङ्क्ते इति रसश्चेद्गर्भकारणं तं च सर्व एव स्त्रीपुरुषाः सेवन्ते, तेन सर्व एव सापत्याः स्युरिति भावः। अथ रसजो गर्भ इत्यस्य श्रेष्ठरस इत्यर्थो वर्ण्यते, तत्रापि दूषणमाह- श्रेष्ठेत्यादि॥४ (

yo rasānnopayuṅkte iti rasaścedgarbhakāraṇaṃ taṃ ca sarva eva strīpuruṣāḥ sevante, tena sarva eva sāpatyāḥ syuriti bhāvaḥ| atha rasajo garbha ityasya śreṣṭharasa ityartho varṇyate, tatrāpi dūṣaṇamāha- śreṣṭhetyādi||4 (

न खल्वपि परलोकादेत्य सत्त्वं गर्भमवक्रामति; यदि ह्येनमवक्रामेत्, नास्य किञ्चित् पौर्वदेहिकं स्यादविदितमश्रुतमदृष्टं वा, स च तच्च न किञ्चिदपि स्मरति (६

na khalvapi paralokādetya sattvaṃ garbhamavakrāmati; yadi hyenamavakrāmet, nāsya kiñcit paurvadehikaṃ syādaviditamaśrutamadṛṣṭaṃ vā, sa ca tacca na kiñcidapi smarati (6

तस्मादेतद्ब्रूमहे- अमातृजश्चायं गर्भोऽपितृजश्चानात्मजश्चासात्म्यजश्चारसजश्च, न चास्ति सत्त्वमौपपादुकमिति (होवाच भरद्वाजः [६]

tasmādetadbrūmahe- amātṛjaścāyaṃ garbho'pitṛjaścānātmajaścāsātmyajaścārasajaśca, na cāsti sattvamaupapādukamiti (hovāca bharadvājaḥ [6]

‘अस्ति च सत्त्वमौपपादुकम्’ इति यदुक्तं, तद्दूषयति- न खल्वपीत्यादि। पौर्वदेहिकमिति पूर्वदेहानुभूतम्। अविदितमदृष्टं वेति इह जन्मन्यपि पूर्वदेहानुभूतं नाविदितमदृष्टं वा स्यात्; विदितं प्रत्यक्षव्यतिरिक्तप्रमाणोपलब्धं, दृष्टं तु प्रत्यक्षोपलब्धम्, एतद्विपर्ययादविदितमदृष्टं च विज्ञेयम्। न च किञ्चिदपि स्मरतीति नच पूर्वजन्मानुभूतं स्मरतीत्यर्थः। एवं मन्यते- यन्मनः पौर्वदेहिकमनुभवति तच्चेह जन्मन्यप्यनुवर्तते, तथा यत् तेन जन्मान्तरेऽनुभूतं तदिह जन्मन्यपि तथैव स्मरतु; यथा- देवदत्तो बाल्यानुभूतं यौवने स्मरति, न चायं तथा स्मरति; तेन न पूर्वापरजन्मन्येकं सत्त्वमिति। तस्मादित्यादिना दूषणदूषितमर्थं पुनर्निगमनेन दर्शयति

‘asti ca sattvamaupapādukam’ iti yaduktaṃ, taddūṣayati- na khalvapītyādi| paurvadehikamiti pūrvadehānubhūtam| aviditamadṛṣṭaṃ veti iha janmanyapi pūrvadehānubhūtaṃ nāviditamadṛṣṭaṃ vā syāt; viditaṃ pratyakṣavyatiriktapramāṇopalabdhaṃ, dṛṣṭaṃ tu pratyakṣopalabdham, etadviparyayādaviditamadṛṣṭaṃ ca vijñeyam| na ca kiñcidapi smaratīti naca pūrvajanmānubhūtaṃ smaratītyarthaḥ| evaṃ manyate- yanmanaḥ paurvadehikamanubhavati tacceha janmanyapyanuvartate, tathā yat tena janmāntare'nubhūtaṃ tadiha janmanyapi tathaiva smaratu; yathā- devadatto bālyānubhūtaṃ yauvane smarati, na cāyaṃ tathā smarati; tena na pūrvāparajanmanyekaṃ sattvamiti| tasmādityādinā dūṣaṇadūṣitamarthaṃ punarnigamanena darśayati

नेति भगवानात्रेयः, सर्वेभ्य एभ्यो भावेभ्यः समुदितेभ्यो गर्भोऽभिनिर्वर्तते

neti bhagavānātreyaḥ, sarvebhya ebhyo bhāvebhyaḥ samuditebhyo garbho'bhinirvartate

भरद्वाजमतमात्रेयवचसा दूषयति- नेतीत्यादि। समुदितेभ्य इति वचनात् प्रत्येकं मात्रादीनामितरकारणनिरपेक्षाणां गर्भकारणत्वं निषेधयति। तेन, मात्रादिगर्भकारणसान्निध्येऽपि गर्भकारणान्तरजीवावक्रमाद्यभावाद् गर्भानुत्पादो युक्त एव। न च सामग्रीजन्ये कार्ये एकदेशस्याजनकत्वेनाकारणत्वम्। एवं सति तन्तूनामपि पटकारणानां कारणान्तरासान्निध्ये पटाजनकत्वेनाकारणत्वं स्यादिति भावः। इदमेव गर्भस्य मात्रादिजन्यत्वं यत्- मात्रादिव्यतिरेकेणानुत्पद्यमानत्वम्

bharadvājamatamātreyavacasā dūṣayati- netītyādi| samuditebhya iti vacanāt pratyekaṃ mātrādīnāmitarakāraṇanirapekṣāṇāṃ garbhakāraṇatvaṃ niṣedhayati| tena, mātrādigarbhakāraṇasānnidhye'pi garbhakāraṇāntarajīvāvakramādyabhāvād garbhānutpādo yukta eva| na ca sāmagrījanye kārye ekadeśasyājanakatvenākāraṇatvam| evaṃ sati tantūnāmapi paṭakāraṇānāṃ kāraṇāntarāsānnidhye paṭājanakatvenākāraṇatvaṃ syāditi bhāvaḥ| idameva garbhasya mātrādijanyatvaṃ yat- mātrādivyatirekeṇānutpadyamānatvam

मातृजश्चायं गर्भः। न हि मातुर्विना गर्भोत्पत्तिः स्यात्, न च जन्म जरायुजानाम्। यानि खल्वस्य गर्भस्य मातृजानि, यानि चास्य मातृतः सम्भवतः सम्भवन्ति, तान्यनुव्याख्यास्यामः; तद्यथा- त्वक्च लोहितं च मांसं च मेदश्च नाभिश्च हृदयं च क्लोम च यकृच्च प्लीहा च वृक्कौ च बस्तिश्च पुरीषाधानं चामाशयश्च पक्वाशयश्चोत्तरगुदं चाधरगुदं च क्षुद्रान्त्रं च स्थूलान्त्रं च वापा च वपावहनं चेति (मातृजानि

mātṛjaścāyaṃ garbhaḥ| na hi māturvinā garbhotpattiḥ syāt, na ca janma jarāyujānām| yāni khalvasya garbhasya mātṛjāni, yāni cāsya mātṛtaḥ sambhavataḥ sambhavanti, tānyanuvyākhyāsyāmaḥ; tadyathā- tvakca lohitaṃ ca māṃsaṃ ca medaśca nābhiśca hṛdayaṃ ca kloma ca yakṛcca plīhā ca vṛkkau ca bastiśca purīṣādhānaṃ cāmāśayaśca pakvāśayaścottaragudaṃ cādharagudaṃ ca kṣudrāntraṃ ca sthūlāntraṃ ca vāpā ca vapāvahanaṃ ceti (mātṛjāni

एवंविधमेव मातुस्तावत् कारणत्वमाह- मातृजश्चायं गर्भ इत्यादिना। गर्भोत्पत्तौ मातुः कारणत्वं दर्शयित्वा जरायुजजन्मनि कारणत्वमाह- न च जन्मेत्यादि। जरायुः अमरा, येन वेष्टिता मनुष्यादयः प्रजायन्ते; जरायुणा वेष्टिता जायन्ते इति जरायुजामनुष्यादयः संस्वेदजानां मशकादीनामुद्भिज्जादीनां भेकादीनां च मातरं विनाऽपि जन्म भवति। अण्डजानामपि यद्यपि माता कारणं भवत्येव जन्मनि, तथाऽपि जरायुजस्य मानुषस्येह प्रकरणेऽभिप्रेतत्वेनाण्डजान् विहाय जरायुजानामिति कृतम्। किंवा, जरायुजस्याभिव्यक्तिरूपे जन्मनि यावदभिव्यक्ति यथा माता कारणं भवति, न तथाऽण्डजे; तत्र कूर्मादावण्डोत्पत्तिमात्र एव माता कारणं, न जन्मन्यभिव्यक्तिरूपे। यत्तु ‘पितुर्विना न जरायुजानां जन्म’ इति वक्ष्यति, तज्जरायुजोत्पादे पितुरवश्यापेक्षणीयत्वोपदर्शनार्थम्; अण्डजास्तु मत्स्यादयः पितरं विनाऽपि ऋतुविशेषप्राप्त्यैव भवन्तीति भावः। मातृजानीत्यस्य विवरणं- यान्यस्य मातृतः सम्भवतः सम्भवन्तीति सम्भवतो गर्भस्य यानि मातृत इति मातुरागताच्छोणितात् सम्भवन्त्युत्पद्यन्ते, तानि मातृजानि त्वगादीन्यनुव्याख्यास्याम इति योजना। एवमन्यत्रापि यानि त्वित्यादिग्रन्थो व्याख्येयः। मातृजत्वं च त्वगादीनामागमगम्यगेव। पुरीषाधानं पक्वाशयः। उत्तरगुदाधरगुदौ गुदोत्तराधरभागौ। वपावहनं ‘तैलवर्तिका’ इति कथ्यते [७]

evaṃvidhameva mātustāvat kāraṇatvamāha- mātṛjaścāyaṃ garbha ityādinā| garbhotpattau mātuḥ kāraṇatvaṃ darśayitvā jarāyujajanmani kāraṇatvamāha- na ca janmetyādi| jarāyuḥ amarā, yena veṣṭitā manuṣyādayaḥ prajāyante; jarāyuṇā veṣṭitā jāyante iti jarāyujāmanuṣyādayaḥ saṃsvedajānāṃ maśakādīnāmudbhijjādīnāṃ bhekādīnāṃ ca mātaraṃ vinā'pi janma bhavati| aṇḍajānāmapi yadyapi mātā kāraṇaṃ bhavatyeva janmani, tathā'pi jarāyujasya mānuṣasyeha prakaraṇe'bhipretatvenāṇḍajān vihāya jarāyujānāmiti kṛtam| kiṃvā, jarāyujasyābhivyaktirūpe janmani yāvadabhivyakti yathā mātā kāraṇaṃ bhavati, na tathā'ṇḍaje; tatra kūrmādāvaṇḍotpattimātra eva mātā kāraṇaṃ, na janmanyabhivyaktirūpe| yattu ‘piturvinā na jarāyujānāṃ janma’ iti vakṣyati, tajjarāyujotpāde pituravaśyāpekṣaṇīyatvopadarśanārtham; aṇḍajāstu matsyādayaḥ pitaraṃ vinā'pi ṛtuviśeṣaprāptyaiva bhavantīti bhāvaḥ| mātṛjānītyasya vivaraṇaṃ- yānyasya mātṛtaḥ sambhavataḥ sambhavantīti sambhavato garbhasya yāni mātṛta iti māturāgatācchoṇitāt sambhavantyutpadyante, tāni mātṛjāni tvagādīnyanuvyākhyāsyāma iti yojanā| evamanyatrāpi yāni tvityādigrantho vyākhyeyaḥ| mātṛjatvaṃ ca tvagādīnāmāgamagamyageva| purīṣādhānaṃ pakvāśayaḥ| uttaragudādharagudau gudottarādharabhāgau| vapāvahanaṃ ‘tailavartikā’ iti kathyate [7]

पितृजश्चायं गर्भः। नहि पितुरृते गर्भोत्पत्तिः स्यात्, न च जन्म जरायुजानाम्। यानि खल्वस्य गर्भस्य पितृजानि, यानि चास्य पितृतः सम्भवतः सम्भवन्ति, तान्यनुव्याख्यास्यामः; तद्यथा- केशश्मश्रुनखलोमदन्तास्थिसिरास्नायुधमन्यः शुक्रं चेति (पितृजानि

pitṛjaścāyaṃ garbhaḥ| nahi piturṛte garbhotpattiḥ syāt, na ca janma jarāyujānām| yāni khalvasya garbhasya pitṛjāni, yāni cāsya pitṛtaḥ sambhavataḥ sambhavanti, tānyanuvyākhyāsyāmaḥ; tadyathā- keśaśmaśrunakhalomadantāsthisirāsnāyudhamanyaḥ śukraṃ ceti (pitṛjāni

शुक्रमिति विच्छिद्यपाठेन शुक्रस्य सर्वधातुसारस्योपादेयतां दर्शयति

śukramiti vicchidyapāṭhena śukrasya sarvadhātusārasyopādeyatāṃ darśayati

आत्मजश्चायं गर्भः। गर्भात्मा ह्यन्तरात्मा यः, तं ‘जीव’ इत्याचक्षते शाश्वतमरुजमजरममरमक्षयमभेद्यमच्छेद्यमलोड्यं विश्वरूपं विश्वकर्माणमव्यक्तमनादिमनिधनमक्षरमपि। स गर्भाशयमनुप्रविश्य शुक्रशोणिताभ्यां संयोगमेत्य गर्भत्वेन जनयत्यात्मनाऽऽत्मानम्, आत्मसञ्ज्ञा हि गर्भे। तस्य पुनरात्मनो जन्मानादित्वान्नोपपद्यते, तस्मान्न [८] जात एवायमजातं गर्भं जनयति, अजातो ह्ययमजातं गर्भं जनयति; स चैव गर्भः कालान्तरेण बालयुवस्थविरभावान् प्राप्नोति, स यस्यां यस्यामवस्थायां वर्तते तस्यां तस्यां जातो भवति, या त्वस्य पुरस्कृतातस्यां जनिष्यमाणश्च, तस्मात् स एव जातश्चाजातश्च युगपद्भवति; यस्मिंश्चैतदुभयं सम्भवति जातत्वं जनिष्यमाणत्वं च स जातो जन्यते, स चैवानागतेष्ववस्थान्तरेष्वजातो जन्ययत्यात्मनाऽऽत्मानम्। सतो ह्यवस्थान्तरगमनमात्रमेव हि जन्म चोच्यते तत्र तत्र वयसि तस्यां तस्यामवस्थायां; यथा- सतामेव शुक्रशोणितजीवानां प्राक् संयोगाद्गर्भत्वं न भवति, तच्च संयोगाद्भवति; यथा- सतस्तस्यैव पुरुषस्य प्रागपत्यात् पितृत्वं न भवति, तच्चापत्याद्भवति; तथा सतस्तस्यैव गर्भस्य तस्यां तस्यामवस्थायां जातत्वमजातत्वं चोच्यते

ātmajaścāyaṃ garbhaḥ| garbhātmā hyantarātmā yaḥ, taṃ ‘jīva’ ityācakṣate śāśvatamarujamajaramamaramakṣayamabhedyamacchedyamaloḍyaṃ viśvarūpaṃ viśvakarmāṇamavyaktamanādimanidhanamakṣaramapi| sa garbhāśayamanupraviśya śukraśoṇitābhyāṃ saṃyogametya garbhatvena janayatyātmanā''tmānam, ātmasañjñā hi garbhe| tasya punarātmano janmānāditvānnopapadyate, tasmānna [8] jāta evāyamajātaṃ garbhaṃ janayati, ajāto hyayamajātaṃ garbhaṃ janayati; sa caiva garbhaḥ kālāntareṇa bālayuvasthavirabhāvān prāpnoti, sa yasyāṃ yasyāmavasthāyāṃ vartate tasyāṃ tasyāṃ jāto bhavati, yā tvasya puraskṛtātasyāṃ janiṣyamāṇaśca, tasmāt sa eva jātaścājātaśca yugapadbhavati; yasmiṃścaitadubhayaṃ sambhavati jātatvaṃ janiṣyamāṇatvaṃ ca sa jāto janyate, sa caivānāgateṣvavasthāntareṣvajāto janyayatyātmanā''tmānam| sato hyavasthāntaragamanamātrameva hi janma cocyate tatra tatra vayasi tasyāṃ tasyāmavasthāyāṃ; yathā- satāmeva śukraśoṇitajīvānāṃ prāk saṃyogādgarbhatvaṃ na bhavati, tacca saṃyogādbhavati; yathā- satastasyaiva puruṣasya prāgapatyāt pitṛtvaṃ na bhavati, taccāpatyādbhavati; tathā satastasyaiva garbhasya tasyāṃ tasyāmavasthāyāṃ jātatvamajātatvaṃ cocyate

आत्मज इत्यादिना आत्मजत्वं व्युत्पादयति। अन्तरात्मोच्यत इत्यनेन गर्भकारणभूतमात्मानं षड्धातुसमुदायवर्त्यात्मशब्दाभिधेयाद् व्यावर्तयति। आचक्षत इति आगमेषु शाश्वतादिशब्दैर्ब्रुवते वृद्धाः। अलोड्यमिति अक्षोभ्यम्। गर्भत्वेन जनयत्यात्मानमिति गर्भस्वरूपो यः षड्धातुक आत्मा तं जनयतीत्यर्थः। गर्भस्यात्मशब्दाभिधेयतामाह- आत्मसञ्ज्ञा हि गर्भे इति। तस्येत्यनेन परमात्मानं प्रत्यवमृशति। यस्मादस्यानादित्वाज्जन्म नोपपद्यते तस्माज्जात एवायमजातं गर्भं जनयतीति पक्षोऽन, इति योज्यम्। अथ जातः स न चेज्जनयति कथं तर्हि जनयतीत्यह- अजातो ह्ययमिति; नित्यो ह्ययमित्यर्थः। तेन नित्यत्वेनाकाशवन्न जातः सन्नन्तरात्मा गर्भस्वरूपमात्मानं जनयति। अतश्चान्तरात्मरूपतया नित्यविद्यमानत्वेनाजातः सन् गर्भरूपावस्थायां जात उच्यते। एवमजातत्वं जातत्वं चात्मनि द्वयमपि व्यपदिश्यते। एतदेवात्मनि जातत्वमजातत्वं च दर्शयितुं दृष्टान्तार्थं गर्भ एव जातत्वमजातत्वं च दर्शयति- स चैवेत्यादि। पुरस्कृतेति अग्रे भविष्यन्ती। यथा- बालस्य वृद्धत्वावस्थाऽजाता जन्यत इति च, तथा अजातो जनयत्यात्मनाऽऽत्मनमिति च शब्दप्रयोगसमर्थनमात्रमेतद् विवक्षाभेदाद्बोद्धव्यम्। अनेन चात्मन्यवस्थाभेदकृतजातत्वसमर्थनेन ‘जातो वाजनयेत्, अजातो वा’ इत्यादिग्रन्थकृतपूर्वपक्षः शब्दप्रयोगसमर्थनतया परिहृतः। परमार्थतस्तु नित्यत्वेनाजात एवात्मा आत्मनोऽजातावस्थां गर्भादिरूपां जनयति। तेन, नासतः कारणत्वं सतो वा जन्यत्वमिति पक्षः स्थित एव। सतो हीत्यादिना सत्कार्यपक्षं साङ्ख्यमतं दर्शयति। किंवा वयोभेदेन यदेवावस्थान्तरगमनं [९] तदेव जन्मेति दर्शयति। तस्यां तस्यामवस्थायामिति च्छेदः। पितृत्वमिति पितृत्वेन व्यपदेश इत्यर्थः

ātmaja ityādinā ātmajatvaṃ vyutpādayati| antarātmocyata ityanena garbhakāraṇabhūtamātmānaṃ ṣaḍdhātusamudāyavartyātmaśabdābhidheyād vyāvartayati| ācakṣata iti āgameṣu śāśvatādiśabdairbruvate vṛddhāḥ| aloḍyamiti akṣobhyam| garbhatvena janayatyātmānamiti garbhasvarūpo yaḥ ṣaḍdhātuka ātmā taṃ janayatītyarthaḥ| garbhasyātmaśabdābhidheyatāmāha- ātmasañjñā hi garbhe iti| tasyetyanena paramātmānaṃ pratyavamṛśati| yasmādasyānāditvājjanma nopapadyate tasmājjāta evāyamajātaṃ garbhaṃ janayatīti pakṣo'na, iti yojyam| atha jātaḥ sa na cejjanayati kathaṃ tarhi janayatītyaha- ajāto hyayamiti; nityo hyayamityarthaḥ| tena nityatvenākāśavanna jātaḥ sannantarātmā garbhasvarūpamātmānaṃ janayati| ataścāntarātmarūpatayā nityavidyamānatvenājātaḥ san garbharūpāvasthāyāṃ jāta ucyate| evamajātatvaṃ jātatvaṃ cātmani dvayamapi vyapadiśyate| etadevātmani jātatvamajātatvaṃ ca darśayituṃ dṛṣṭāntārthaṃ garbha eva jātatvamajātatvaṃ ca darśayati- sa caivetyādi| puraskṛteti agre bhaviṣyantī| yathā- bālasya vṛddhatvāvasthā'jātā janyata iti ca, tathā ajāto janayatyātmanā''tmanamiti ca śabdaprayogasamarthanamātrametad vivakṣābhedādboddhavyam| anena cātmanyavasthābhedakṛtajātatvasamarthanena ‘jāto vājanayet, ajāto vā’ ityādigranthakṛtapūrvapakṣaḥ śabdaprayogasamarthanatayā parihṛtaḥ| paramārthatastu nityatvenājāta evātmā ātmano'jātāvasthāṃ garbhādirūpāṃ janayati| tena, nāsataḥ kāraṇatvaṃ sato vā janyatvamiti pakṣaḥ sthita eva| sato hītyādinā satkāryapakṣaṃ sāṅkhyamataṃ darśayati| kiṃvā vayobhedena yadevāvasthāntaragamanaṃ [9] tadeva janmeti darśayati| tasyāṃ tasyāmavasthāyāmiti cchedaḥ| pitṛtvamiti pitṛtvena vyapadeśa ityarthaḥ

न खलु गर्भस्य न च मातुर्न पितुर्न चात्मनः सर्वभावेषु यथेष्टकारित्वमस्ति; ते किञ्चित् स्ववशात् कुर्वन्ति, किञ्चित् कर्मवशात्, क्वचिच्चैषां करणशक्तिर्भवति, क्वचिन्न भवति। यत्र सत्त्वादिकरणसम्पत्तत्र यथाबलमेव यथेष्टकारित्वम्, अतोऽन्यथा विपर्ययः। न च करणदोषादकरणमात्मासम्भवति गर्भजनने, दृष्टं चेष्टा योनिरैश्वर्यं मोक्षश्चात्मविद्भिरात्मायत्तम्। नह्यन्यः सुखदुःखयोः कर्ता। न चान्यतो गर्भो जायते जायमानः, नाङ्कुरोत्पत्तिरबीजात्

na khalu garbhasya na ca māturna piturna cātmanaḥ sarvabhāveṣu yatheṣṭakāritvamasti; te kiñcit svavaśāt kurvanti, kiñcit karmavaśāt, kvaciccaiṣāṃ karaṇaśaktirbhavati, kvacinna bhavati| yatra sattvādikaraṇasampattatra yathābalameva yatheṣṭakāritvam, ato'nyathā viparyayaḥ| na ca karaṇadoṣādakaraṇamātmāsambhavati garbhajanane, dṛṣṭaṃ ceṣṭā yoniraiśvaryaṃ mokṣaścātmavidbhirātmāyattam| nahyanyaḥ sukhaduḥkhayoḥ kartā| na cānyato garbho jāyate jāyamānaḥ, nāṅkurotpattirabījāt

यदुक्तं- यद्यात्मा आत्मानं जनयति तदा वशित्वादिगुणयुक्तं जनयेदिति, तत्रोत्तरमाह- न खल्वित्यादि। गर्भस्य सर्वभावेषु न मात्रादीनां यथेष्टकारित्वमिति योज्यम्। अत्र च यद्यप्यात्मैव प्रकृतः, तथाऽपि तुल्यसमाधानत्वेन मातापितरावप्युपात्तौ। यथा आत्मनः सर्वभावेषु यथेष्टकारित्वेनेष्टयोनिगमनादिप्रसक्तिः समाधीयते, तथा मातापित्रोरपि यथेष्टकारित्वेन पुत्रानेव जनयेयुरित्यादिपूर्वपक्षः [१०] परिहृतो भवति। अथ कुत एवात्मादीनां यथेष्टकारित्वं क्वचिन्न भवतीत्याह- किञ्चिदित्यादि। किञ्चिदिति न सर्वम्। तत्र मातापितरौ स्ववशौ मैथुनं गर्भकारणं सात्म्यरससेवादिकं चाचरतः, गर्भस्य जीवाधिष्ठानादौ तु कर्माधीने परवशौ; तथा, आत्माऽपि गर्भस्य चैतन्ये तथा धर्माधर्महेतुक्रियानुष्ठाने स्ववशः, कर्मजन्ये इष्टानिष्टयोन्यादिगमने तु धर्माधर्मपराधीन एव; तेन कर्माधीने विषये न मात्रादीनां यथेष्टकारित्वम्। यथेष्टकारित्वमपि मात्रादीनां क्वचिद्दर्शयन्नाह- क्वचिच्चैषामित्यादि। करणमुपकरणं साधनोपाय इति यावत्। सत्त्वं मनः, आदि प्रधानं येषां तानि सत्त्वादीनि मन-इन्द्रियशुक्रशोणितादीनि। यथाबलमिति यथाकर्म; बलशब्देनेहादृष्टमुच्यते [११] । एतेन, यत्र मात्रादीनां पुत्रेच्छायामिष्टयोनिगमनादिकरणशक्तिर्भवति [१२] , कर्म चानुगुणं भवति, तत्रेप्सितपुत्रादिष्विष्टयोनिगमनादि कार्यं भवति; यथा- यदि तत्र विशुद्धभूरिशुक्रः पुरुषो भवति, स्त्री च विशुद्धयोन्याश्रयत्वादिगुणयुक्ता, पुत्रजनकं च कर्मं तयोर्बलवत्, तदा पुत्रजन्माभिसन्धाय मैथुनमापद्यमानौ ईप्सितं पुत्रं जनयतः; तथा आत्माऽपि विशुद्धसत्त्वादिगुणयुक्तः शुभकर्मवान् तत्काले [१३] इष्टां योनिमनुध्यायति, तदाऽभीष्टयोनिगमनं सम्पादयत्यात्मन इत्यादि यथेष्टकारित्वोदाहरणं ज्ञेयम्। अतोऽन्यथा इति सत्त्वादिकरणाशक्तौ विगुणे च दैवे। विपर्यय इति न यथेष्टकारित्वम्। किंवा, क्वचिच्च मैथुनादावेषां पित्रादीनां स्ववशत्वं, तत् किमिति जीवोपक्रमादावपि न स्ववशत्वमेषां भवतीत्याह- क्वचिच्चैषामित्यादि। क्वचिदेव कार्ये यस्मात् किञ्चित् करणं मात्रादीनां शक्तं न सर्वत्र, तेन सर्वेष्वेव गर्भस्य भावेषु न स्ववशत्वमिति भावः। यत्रापि चैते मात्रादयः स्ववशाः सन्तः कुर्वन्ति, तत्रापि स्वीयस्वीयकरणयुक्ता एव कुर्वन्तीत्याह- यत्र सत्त्वेत्यादि। यथाबलमिति यथाशक्ति। अनेन च मात्रादयो गर्भस्य येषु विशेषेषु शक्ताः, तेषु सत्त्वादिकरणसम्पत्तौ यथेष्टकारिणो भवन्ति, न त्वशक्ये विषये उपहतकरणा वा यथेष्टकारिणो भवन्तीति दर्शयति। अतोऽन्यथा विपर्यय इत्यस्य चार्थोऽग्रे व्याकृतः। ननु सत्त्वादिकरणदोषाच्चेदयमात्मा गर्भं न जनयति तथाविधं, हन्त तर्ह्यकारणमेवायमात्मा, कारणं हि यद्भवति तत् करोत्येव कार्यमित्याह- न चेत्यादि। करणदोषादकुर्वन् गर्भं कदाचिदात्मान गर्भजनने कारणं भवतीति न, अपितु भवत्येव कारणम्; एवं मन्यते- मृदाद्यभावात् घटमकुर्वन्नपि कुम्भकारः कारणमेव घटस्य भवति, घटजननशक्तियुक्तत्वात्; तथा आत्माऽपि करणदोषादकुर्वन्नपि तथाविधं गर्भं, तज्जननशक्तत्वेन भूयोदृष्टत्वात् कारणमेव भवति। तथेष्टयोनिगमने प्रसक्तिरपि प्रोद्भाविता आत्मनः कारणत्वेन सा क्वचिद्भवतीत्यपि दर्शयन्नाह- दृष्टं चेत्यादि। आत्माधीना योनिः पुरुषं प्रति इष्टा योनिः; तथा ऐश्वर्यादयश्चात्माधीना दृष्टाः, यथोक्तं कतिधापुरुषीये- “आवेशश्चेतसो ज्ञानं” (शा. १) इत्यादिना। आत्मनः कारणत्वे हेत्वन्तरमाह- न ह्यन्य इत्यादि।- हि यस्मादात्मनोऽन्यः सुखदुःखयोः कर्ता नास्ति, किं त्वात्मैव [१४] सुखदुःखसाधनेन्द्रियकर्मशरीरादिकर्ता; तेन आत्मा कारणं गर्भस्य सुखदुःखाद्याधारस्येति भावः। अथ भूतान्येव कस्मात् संयोगवशाच्चेतनामासाद्य सुखादिकारणानि न भवन्तीत्याह- न चान्यत इत्यादि। अन्यत इति विजातीयात्। जायमान इति उत्पद्य मानः। सदृशमेव कारणात् कार्यमुत्पद्यते; येन न शणस्याङ्कुरोत्पत्तिर्नारिकेलबीजाद्भवति; अबीजादिति कार्यत्वेनाभिमताङ्कुरस्याबीजात्। एतेन, गर्भस्य यच्चैतन्यं तदचेतनेभ्यो भूतेभ्यो न भवति, किन्तु चेतनाधातोरात्मन एवेति दर्शयति

yaduktaṃ- yadyātmā ātmānaṃ janayati tadā vaśitvādiguṇayuktaṃ janayediti, tatrottaramāha- na khalvityādi| garbhasya sarvabhāveṣu na mātrādīnāṃ yatheṣṭakāritvamiti yojyam| atra ca yadyapyātmaiva prakṛtaḥ, tathā'pi tulyasamādhānatvena mātāpitarāvapyupāttau| yathā ātmanaḥ sarvabhāveṣu yatheṣṭakāritveneṣṭayonigamanādiprasaktiḥ samādhīyate, tathā mātāpitrorapi yatheṣṭakāritvena putrāneva janayeyurityādipūrvapakṣaḥ [10] parihṛto bhavati| atha kuta evātmādīnāṃ yatheṣṭakāritvaṃ kvacinna bhavatītyāha- kiñcidityādi| kiñciditi na sarvam| tatra mātāpitarau svavaśau maithunaṃ garbhakāraṇaṃ sātmyarasasevādikaṃ cācarataḥ, garbhasya jīvādhiṣṭhānādau tu karmādhīne paravaśau; tathā, ātmā'pi garbhasya caitanye tathā dharmādharmahetukriyānuṣṭhāne svavaśaḥ, karmajanye iṣṭāniṣṭayonyādigamane tu dharmādharmaparādhīna eva; tena karmādhīne viṣaye na mātrādīnāṃ yatheṣṭakāritvam| yatheṣṭakāritvamapi mātrādīnāṃ kvaciddarśayannāha- kvaciccaiṣāmityādi| karaṇamupakaraṇaṃ sādhanopāya iti yāvat| sattvaṃ manaḥ, ādi pradhānaṃ yeṣāṃ tāni sattvādīni mana-indriyaśukraśoṇitādīni| yathābalamiti yathākarma; balaśabdenehādṛṣṭamucyate [11] | etena, yatra mātrādīnāṃ putrecchāyāmiṣṭayonigamanādikaraṇaśaktirbhavati [12] , karma cānuguṇaṃ bhavati, tatrepsitaputrādiṣviṣṭayonigamanādi kāryaṃ bhavati; yathā- yadi tatra viśuddhabhūriśukraḥ puruṣo bhavati, strī ca viśuddhayonyāśrayatvādiguṇayuktā, putrajanakaṃ ca karmaṃ tayorbalavat, tadā putrajanmābhisandhāya maithunamāpadyamānau īpsitaṃ putraṃ janayataḥ; tathā ātmā'pi viśuddhasattvādiguṇayuktaḥ śubhakarmavān tatkāle [13] iṣṭāṃ yonimanudhyāyati, tadā'bhīṣṭayonigamanaṃ sampādayatyātmana ityādi yatheṣṭakāritvodāharaṇaṃ jñeyam| ato'nyathā iti sattvādikaraṇāśaktau viguṇe ca daive| viparyaya iti na yatheṣṭakāritvam| kiṃvā, kvacicca maithunādāveṣāṃ pitrādīnāṃ svavaśatvaṃ, tat kimiti jīvopakramādāvapi na svavaśatvameṣāṃ bhavatītyāha- kvaciccaiṣāmityādi| kvacideva kārye yasmāt kiñcit karaṇaṃ mātrādīnāṃ śaktaṃ na sarvatra, tena sarveṣveva garbhasya bhāveṣu na svavaśatvamiti bhāvaḥ| yatrāpi caite mātrādayaḥ svavaśāḥ santaḥ kurvanti, tatrāpi svīyasvīyakaraṇayuktā eva kurvantītyāha- yatra sattvetyādi| yathābalamiti yathāśakti| anena ca mātrādayo garbhasya yeṣu viśeṣeṣu śaktāḥ, teṣu sattvādikaraṇasampattau yatheṣṭakāriṇo bhavanti, na tvaśakye viṣaye upahatakaraṇā vā yatheṣṭakāriṇo bhavantīti darśayati| ato'nyathā viparyaya ityasya cārtho'gre vyākṛtaḥ| nanu sattvādikaraṇadoṣāccedayamātmā garbhaṃ na janayati tathāvidhaṃ, hanta tarhyakāraṇamevāyamātmā, kāraṇaṃ hi yadbhavati tat karotyeva kāryamityāha- na cetyādi| karaṇadoṣādakurvan garbhaṃ kadācidātmāna garbhajanane kāraṇaṃ bhavatīti na, apitu bhavatyeva kāraṇam; evaṃ manyate- mṛdādyabhāvāt ghaṭamakurvannapi kumbhakāraḥ kāraṇameva ghaṭasya bhavati, ghaṭajananaśaktiyuktatvāt; tathā ātmā'pi karaṇadoṣādakurvannapi tathāvidhaṃ garbhaṃ, tajjananaśaktatvena bhūyodṛṣṭatvāt kāraṇameva bhavati| tatheṣṭayonigamane prasaktirapi prodbhāvitā ātmanaḥ kāraṇatvena sā kvacidbhavatītyapi darśayannāha- dṛṣṭaṃ cetyādi| ātmādhīnā yoniḥ puruṣaṃ prati iṣṭā yoniḥ; tathā aiśvaryādayaścātmādhīnā dṛṣṭāḥ, yathoktaṃ katidhāpuruṣīye- “āveśaścetaso jñānaṃ” (śā. 1) ityādinā| ātmanaḥ kāraṇatve hetvantaramāha- na hyanya ityādi|- hi yasmādātmano'nyaḥ sukhaduḥkhayoḥ kartā nāsti, kiṃ tvātmaiva [14] sukhaduḥkhasādhanendriyakarmaśarīrādikartā; tena ātmā kāraṇaṃ garbhasya sukhaduḥkhādyādhārasyeti bhāvaḥ| atha bhūtānyeva kasmāt saṃyogavaśāccetanāmāsādya sukhādikāraṇāni na bhavantītyāha- na cānyata ityādi| anyata iti vijātīyāt| jāyamāna iti utpadya mānaḥ| sadṛśameva kāraṇāt kāryamutpadyate; yena na śaṇasyāṅkurotpattirnārikelabījādbhavati; abījāditi kāryatvenābhimatāṅkurasyābījāt| etena, garbhasya yaccaitanyaṃ tadacetanebhyo bhūtebhyo na bhavati, kintu cetanādhātorātmana eveti darśayati

5.3.10

यानि तु खल्वस्य गर्भस्यात्मजानि, यानि चास्यात्मतः सम्भवतः सम्भवन्ति, तान्यनुव्याख्यास्यामः तद्यथा- तासु तासु योनिषूत्पत्तिरायुरात्मज्ञानं मन इन्द्रियाणि प्राणापानौ प्रेरणं धारणमाकृतिस्वरवर्णविशेषाः सुखदुःखे इच्छाद्वेषौ चेतना धृतिर्बुद्धिः स्मृतिरहङ्कारः प्रयत्नश्चेति (आत्मजानि

yāni tu khalvasya garbhasyātmajāni, yāni cāsyātmataḥ sambhavataḥ sambhavanti, tānyanuvyākhyāsyāmaḥ tadyathā- tāsu tāsu yoniṣūtpattirāyurātmajñānaṃ mana indriyāṇi prāṇāpānau preraṇaṃ dhāraṇamākṛtisvaravarṇaviśeṣāḥ sukhaduḥkhe icchādveṣau cetanā dhṛtirbuddhiḥ smṛtirahaṅkāraḥ prayatnaśceti (ātmajāni

एवमात्मजत्वं गर्भस्य व्युत्पाद्यात्मजान् विशेषानाह- यानीत्यादि। प्रेरणं धारणं चेन्द्रियाणामेव। अत्र च तत्तद्देवादिपश्वादियोनिगमनादौ धर्माधर्मजन्ये धर्माधर्मस्यापि जनकत्वेनात्मैव मूलकारणमुच्यते; आत्मज्ञानप्राणापानप्रेरणादौ तु मनःकरण आत्मैवाव्यवधानेन कारणम्

evamātmajatvaṃ garbhasya vyutpādyātmajān viśeṣānāha- yānītyādi| preraṇaṃ dhāraṇaṃ cendriyāṇāmeva| atra ca tattaddevādipaśvādiyonigamanādau dharmādharmajanye dharmādharmasyāpi janakatvenātmaiva mūlakāraṇamucyate; ātmajñānaprāṇāpānapreraṇādau tu manaḥkaraṇa ātmaivāvyavadhānena kāraṇam

सात्म्यजश्चायं गर्भः। नह्यसात्म्यसेवित्वमन्तरेण स्त्रीपुरुषयोर्वन्ध्यत्वमस्ति, गर्भेषु वाऽप्यनिष्टो भावः। यावत् खल्वसात्म्यसेविनां स्त्रीपुरुषाणां त्रयो दोषाः प्रकुपिताः शरीरमुपसर्पन्तो न शुक्रशोणितगर्भाशयोपघातायोपपद्यन्ते, तावत् समर्था गर्भजननाय भवन्ति। सात्म्यसेविनां पुनः स्त्रीपुरुषाणामनुपहतशुक्रशोणितगर्भाशयानामृतकाले सन्निपतितानां जीवस्यानवक्रमणाद्गर्भा न प्रादुर्भवन्ति। नहि केवलं सात्म्यज एवायं गर्भः, समुदयोऽत्र कारणमुच्यते। यानि खल्वस्य गर्भस्य सात्म्यजानि, यानि चास्य सात्म्यतः सम्भवतः सम्भवन्ति, तान्यनुव्याख्यास्यामः; तद्यथा- आरोग्यमनालस्यमलोलुपत्वमिन्द्रियप्रसादः स्वरवर्णबीजसम्पत् प्रहर्षभूयस्त्वं चेति (सात्म्यजानि

sātmyajaścāyaṃ garbhaḥ| nahyasātmyasevitvamantareṇa strīpuruṣayorvandhyatvamasti, garbheṣu vā'pyaniṣṭo bhāvaḥ| yāvat khalvasātmyasevināṃ strīpuruṣāṇāṃ trayo doṣāḥ prakupitāḥ śarīramupasarpanto na śukraśoṇitagarbhāśayopaghātāyopapadyante, tāvat samarthā garbhajananāya bhavanti| sātmyasevināṃ punaḥ strīpuruṣāṇāmanupahataśukraśoṇitagarbhāśayānāmṛtakāle sannipatitānāṃ jīvasyānavakramaṇādgarbhā na prādurbhavanti| nahi kevalaṃ sātmyaja evāyaṃ garbhaḥ, samudayo'tra kāraṇamucyate| yāni khalvasya garbhasya sātmyajāni, yāni cāsya sātmyataḥ sambhavataḥ sambhavanti, tānyanuvyākhyāsyāmaḥ; tadyathā- ārogyamanālasyamalolupatvamindriyaprasādaḥ svaravarṇabījasampat praharṣabhūyastvaṃ ceti (sātmyajāni

सात्म्यजश्चेत्यादिना सात्म्यजत्वं व्युत्पादयति, असात्म्यसेवां च गर्भोपघातिनीं दर्शयन् सात्म्यसेवाया गर्भं प्रति कारणत्वं द्रढयति। असात्म्यसेविनामपि प्रजाभवनोपपत्तिं दर्शयन् ‘असात्म्यसेविनश्च निखिलेनापत्याः स्युः’ इति पूर्वपक्षं परिहरति। सात्म्यसेविनां पुनरित्यादिना तु ग्रन्थेन ‘सात्म्यसेविनामेकान्तेन प्रजा स्यात्’ इति यदुक्तं तत् परिहरति। सन्निपतितानामिति व्यवायमापन्नानाम्। अत्र स्वरवर्णौ सात्म्यजत्वेन तथा आत्मजत्वेन चोक्तौ, तेन द्वावप्यत्र कारणमिति ज्ञेयम्

sātmyajaścetyādinā sātmyajatvaṃ vyutpādayati, asātmyasevāṃ ca garbhopaghātinīṃ darśayan sātmyasevāyā garbhaṃ prati kāraṇatvaṃ draḍhayati| asātmyasevināmapi prajābhavanopapattiṃ darśayan ‘asātmyasevinaśca nikhilenāpatyāḥ syuḥ’ iti pūrvapakṣaṃ pariharati| sātmyasevināṃ punarityādinā tu granthena ‘sātmyasevināmekāntena prajā syāt’ iti yaduktaṃ tat pariharati| sannipatitānāmiti vyavāyamāpannānām| atra svaravarṇau sātmyajatvena tathā ātmajatvena coktau, tena dvāvapyatra kāraṇamiti jñeyam

रसजश्चायं गर्भः। न हि रसादृते मातुः प्राणयात्राऽपि स्यात्, किं पुनर्गर्भजन्म। न [१५] चैवासम्यगुपयुज्यमाना रसा गर्भमभिनिर्वर्तयन्ति, न च केवलं सम्यगुपयोगादेव रसानां गर्भाभिनिर्वृत्तिर्भवति, समुदायोऽप्यत्र [१६] कारणमुच्यते। यानि तु खल्वस्य गर्भस्य रसजानि, यानि चास्य रसतः सम्भवतः सम्भवन्ति, तान्यनुव्याख्यास्यामः; तद्यथा- शरीरस्याभिनिर्वृत्तिरभिवृद्धिः प्राणानुबन्धस्तृप्तिः पुष्टिरुत्साहश्चेति (रसजानि

rasajaścāyaṃ garbhaḥ| na hi rasādṛte mātuḥ prāṇayātrā'pi syāt, kiṃ punargarbhajanma| na [15] caivāsamyagupayujyamānā rasā garbhamabhinirvartayanti, na ca kevalaṃ samyagupayogādeva rasānāṃ garbhābhinirvṛttirbhavati, samudāyo'pyatra [16] kāraṇamucyate| yāni tu khalvasya garbhasya rasajāni, yāni cāsya rasataḥ sambhavataḥ sambhavanti, tānyanuvyākhyāsyāmaḥ; tadyathā- śarīrasyābhinirvṛttirabhivṛddhiḥ prāṇānubandhastṛptiḥ puṣṭirutsāhaśceti (rasajāni

प्राणयात्राऽपि स्यादिति गर्भधारणकारणभूताया मातुरपि प्राणस्थितिरित्यर्थः। न चैवासम्यगुपयुज्यमाना इत्यादिना असात्म्यरसोपयोगस्य गर्भोपघातित्वं दर्शयति। असात्म्यरसोपयोगिनां प्रजाभवनं यत्, तदसात्म्यसेविप्रजाभवनन्यायतुल्यमिति नेह पुनर्दर्शितम्। समुदायोऽप्यत्र कारणमित्यनेन तु असम्यग्रससेविनां चापत्यभवने कारणं धर्मादि दर्शयति। अभिनिर्वृत्तिः अङ्गप्रत्यङ्गव्यक्तता। प्राणानुबन्ध इति बलानुबन्धः पुष्टिः उपचयः। वृद्धिस्तु दैर्घ्येण वृद्धिः। उत्साहः बलम्। इति शब्दः प्रकारे; तेनैवम्प्रकाराण्यन्यान्यपि वर्णादीनि रसजानीति दर्शयति। एवं पूर्वत्रापि इतिशब्दो [१७] व्याख्येयः। यदा त्वितिशब्दः परिसमाप्त्यर्थस्तदाऽप्याविष्कृतानां रसजानां परिसमाप्तिर्ज्ञेया; तेन अनाविष्कृता वर्णादयोऽपि रजसा लभ्यन्ते

prāṇayātrā'pi syāditi garbhadhāraṇakāraṇabhūtāyā māturapi prāṇasthitirityarthaḥ| na caivāsamyagupayujyamānā ityādinā asātmyarasopayogasya garbhopaghātitvaṃ darśayati| asātmyarasopayogināṃ prajābhavanaṃ yat, tadasātmyaseviprajābhavananyāyatulyamiti neha punardarśitam| samudāyo'pyatra kāraṇamityanena tu asamyagrasasevināṃ cāpatyabhavane kāraṇaṃ dharmādi darśayati| abhinirvṛttiḥ aṅgapratyaṅgavyaktatā| prāṇānubandha iti balānubandhaḥ puṣṭiḥ upacayaḥ| vṛddhistu dairghyeṇa vṛddhiḥ| utsāhaḥ balam| iti śabdaḥ prakāre; tenaivamprakārāṇyanyānyapi varṇādīni rasajānīti darśayati| evaṃ pūrvatrāpi itiśabdo [17] vyākhyeyaḥ| yadā tvitiśabdaḥ parisamāptyarthastadā'pyāviṣkṛtānāṃ rasajānāṃ parisamāptirjñeyā; tena anāviṣkṛtā varṇādayo'pi rajasā labhyante

अस्ति खलु सत्त्वमौपपादुकं; यज्जीवं [१८] स्पृक्शरीरेणाभिसम्बध्नाति, यस्मिन्नपगमनपुरस्कृते शीलमस्य व्यावर्तते, भक्तिर्विपर्यस्यते, सर्वेन्द्रियाण्युपतप्यन्ते, बलं हीयते, व्याधय आप्याय्यन्ते, यस्माद्धीनः प्राणाञ्जहाति, यदिन्द्रियाणामभिग्राहकं च ‘मन’ इत्यभिधीयते; तत्त्रिविधमाख्यायते- शुद्धं, राजसं, तामसमिति। येनास्य खलु मनो भूयिष्ठं, तेन द्वितीयायामाजातौ [१९] सम्प्रयोगो भवति; यदा तु तेनैव शुद्धेन संयुज्यते, तदा जातेरतिक्रान्ताया अपि स्मरति। स्मार्तं हि ज्ञानमात्मनस्तस्यैव मनसोऽनुबन्धादनुवर्तते, यस्यानुवृत्तिं पुरस्कृत्य पुरुषो ‘जातिस्मर’ इत्युच्यते। यानि खल्वस्य गर्भस्य सत्त्वजानि, यान्यस्य सत्त्वतः सम्भवतः सम्भवन्ति, तान्यनुव्याख्यास्यामः; तद्यथा- भक्तिः शीलं शौचं द्वेषः स्मृतिर्मोहस्त्यागो मात्सर्यं शौर्यं भयं क्रोधस्तन्द्रोत्साहस्तैक्ष्ण्यं मार्दवं गाम्भीर्यमनवस्थितत्वमित्येवमादयश्चान्ये, ते सत्त्वविकारा यानुत्तरकालं सत्त्वभेदमधिकृत्योपदेक्ष्यामः। नानाविधानि खलु सत्त्वानि, तानि सर्वाण्येकपुरुषे भवन्ति, न च भवन्त्येककालम्, एकं तु प्रायोवृत्त्याऽऽह [२०]

asti khalu sattvamaupapādukaṃ; yajjīvaṃ [18] spṛkśarīreṇābhisambadhnāti, yasminnapagamanapuraskṛte śīlamasya vyāvartate, bhaktirviparyasyate, sarvendriyāṇyupatapyante, balaṃ hīyate, vyādhaya āpyāyyante, yasmāddhīnaḥ prāṇāñjahāti, yadindriyāṇāmabhigrāhakaṃ ca ‘mana’ ityabhidhīyate; tattrividhamākhyāyate- śuddhaṃ, rājasaṃ, tāmasamiti| yenāsya khalu mano bhūyiṣṭhaṃ, tena dvitīyāyāmājātau [19] samprayogo bhavati; yadā tu tenaiva śuddhena saṃyujyate, tadā jāteratikrāntāyā api smarati| smārtaṃ hi jñānamātmanastasyaiva manaso'nubandhādanuvartate, yasyānuvṛttiṃ puraskṛtya puruṣo ‘jātismara’ ityucyate| yāni khalvasya garbhasya sattvajāni, yānyasya sattvataḥ sambhavataḥ sambhavanti, tānyanuvyākhyāsyāmaḥ; tadyathā- bhaktiḥ śīlaṃ śaucaṃ dveṣaḥ smṛtirmohastyāgo mātsaryaṃ śauryaṃ bhayaṃ krodhastandrotsāhastaikṣṇyaṃ mārdavaṃ gāmbhīryamanavasthitatvamityevamādayaścānye, te sattvavikārā yānuttarakālaṃ sattvabhedamadhikṛtyopadekṣyāmaḥ| nānāvidhāni khalu sattvāni, tāni sarvāṇyekapuruṣe bhavanti, na ca bhavantyekakālam, ekaṃ tu prāyovṛttyā''ha [20]

अस्तीत्यादिना मनस औपपादुकत्वमाक्षिप्तं समादधाति। अपिशब्दोऽवधारणे। अत्र च ‘यज्जीवं स्पृक्शरीरेणाभिसम्बध्नाति’ इत्यादिना मनसोऽसाधारणधर्मकथनमेवौपपादुकसाधनं [२१] भवति, मनोव्यतिरेकेणैतदुच्यमानधर्माणामसिद्धेः। नित्यमात्मानं स्पृशतीति स्पृक्, शरीरमातिवाहिकशरीरं; तेन स्पृक्शरीरेण कारणभूतेन जीवमात्मरूपमभिसम्बध्नाति भोगायतनशरीरेणेत्यर्थः। आतिवाहिकशरीरसद्भावश्च “भूतैश्चतुर्भिः सहितः सुसूक्ष्मैर्मनोजवो देहमुपैति देहात्” (शा. २) इत्यनेन प्रतिपादितः।किंवा, जीवम् आत्मानं, स्पृक्शरीरेणेति स्पर्शवता शरीरेण, यन्मनोऽभिसम्बध्नाति तदुपपादुकमस्तीति योजना। एवं मन्यते- यदि मनोऽत्रात्मनः शरीरसम्बन्धेन स्वीक्रियते तदा व्यापकत्वादात्मनः सर्वत्रैवोपलब्ध्या भवितव्यं, न च भवति; तस्माद्यत्रैव स्पर्शवति शरीरे मनः [२२] प्रतिबद्धं भवति तत्रैवायं सुखाद्युपलभते। स्पृगितिविशेषणेन शरीरस्य मूत्रनखकेशादौ मनोगमनाभावादात्मनोऽनुपलब्धिं दर्शयति। अपगमनपुरस्कृते इति देहान्तरगमनाभिमुखे। भक्तिः इच्छा। यस्माद्धीन इति मनसा त्यक्तः। येनेति यथाभूतेन सात्त्विकेन राजसेन तामसेन वा मनसा भूयिष्ठमित्यभिप्रायः। द्वितीयायामाजाताविति द्वितीयजन्मनि; पूर्वजन्मनि यादृशं मनस्तादृशमेव जन्मान्तरे प्रायो भवतीत्यर्थः। केचित्तु, ‘तेन न द्वितीयायां’ इत्यादि पठन्ति। तत्रापि प्रायो द्वितीये जन्मनि तुल्येन मनसा योगो न भवति, कदाचित्तु भवतीत्यर्थः। यदुक्तं ‘नास्य किञ्चित् पौर्वदेहिकमविदितं स्यात्’ इति, तत् पौर्वदेहिकं ज्ञानं क्वचिद्भवतीति दर्शयन्नाह- यदा त्वित्यादि। शुद्धेनेति विशुद्धसत्त्वगुणेन। तस्यैवेति वक्ष्यमाणेन यस्येत्यनेन सम्बध्यते। योनियन्त्रपीडायां हि उद्भूतेन तमसा विप्लुतं मनो नातिक्रान्तजन्मगतं [२३] स्मरति; यस्तूद्भूतसत्त्वस्तमसा नाभिभूयते, स स्मरत्येवातिक्रान्तजन्मानुभूतमिति भावः। पुरस्कृत्येति कारणत्वेनावधार्य। अयं च मनोधर्मसमूह इन्द्रियोपक्रमणीयोक्तोऽपि पुनरिह प्रकरणवशादुच्यमानो न पुनरुक्तदोषमावहति। यद्यपि सत्त्वस्य गर्भजनकत्वं [२४] साक्षान्नोक्तं, तथाऽपि सत्त्वस्य यदुपपादुकत्वं गर्भं प्रति तेनैव सत्त्वस्य गर्भजनकत्वं प्रतिज्ञातं मन्तव्यम्। तेन ‘यानि खल्वस्य गर्भस्य सत्त्वजानि’ इत्यादिना गर्भे सत्त्वजभावकथनमुपपन्नमेव। गर्भकारणस्यापि च सत्त्वस्योपपादुकभाषया कारणत्वं यदुक्तं तद्देहाद्देहान्तरगमनरूपमनोधर्मस्य गर्भकारणत्वातिरिक्तस्य प्रतिपादनार्थम्। नानाविधानीति नानाविधसात्त्विकराजसतामंसवृत्तिभिन्नानि। तान्येकपुरुषे भवन्तीत्यनेनैक एव पुरुषः कदाचिद्धर्मक्रियायां सात्त्विको भवति, कदाचित् कामचिन्तायां राजसः, कदाचिन्मोहे [२५] तमोमय इति दर्शयति। न भवन्त्येककालमिति एकदैव सात्त्विकादयो धर्मा न भवन्ति, किन्तु पर्यायेण भवन्ति। ननु यद्येकपुरुष एव सर्वे सात्त्विकादयो भवन्ति, तत् कथम् ‘अयं सात्त्विकः’ इत्यादिव्यपदेशो भवतीत्याह- एकं त्वित्यादि। प्रायोवृत्त्येति [२६] भूयिष्ठा यस्य सात्त्विकवृत्तयो भवन्ति [२७] स सात्त्विकः, यस्य भूयिष्ठं राजस्यो वृत्तयो भवन्ति स राजस उच्यते इत्यादि। एतदेव पूर्वमुक्तं- “यद्गुणं चाभीक्ष्णं पुरुषमनुवर्तते सत्त्वं, तत्सत्त्वमेवोपदिशन्ति बाहुल्यानुशयात्” (सू. ८) इति

astītyādinā manasa aupapādukatvamākṣiptaṃ samādadhāti| apiśabdo'vadhāraṇe| atra ca ‘yajjīvaṃ spṛkśarīreṇābhisambadhnāti’ ityādinā manaso'sādhāraṇadharmakathanamevaupapādukasādhanaṃ [21] bhavati, manovyatirekeṇaitaducyamānadharmāṇāmasiddheḥ| nityamātmānaṃ spṛśatīti spṛk, śarīramātivāhikaśarīraṃ; tena spṛkśarīreṇa kāraṇabhūtena jīvamātmarūpamabhisambadhnāti bhogāyatanaśarīreṇetyarthaḥ| ātivāhikaśarīrasadbhāvaśca “bhūtaiścaturbhiḥ sahitaḥ susūkṣmairmanojavo dehamupaiti dehāt” (śā. 2) ityanena pratipāditaḥ|kiṃvā, jīvam ātmānaṃ, spṛkśarīreṇeti sparśavatā śarīreṇa, yanmano'bhisambadhnāti tadupapādukamastīti yojanā| evaṃ manyate- yadi mano'trātmanaḥ śarīrasambandhena svīkriyate tadā vyāpakatvādātmanaḥ sarvatraivopalabdhyā bhavitavyaṃ, na ca bhavati; tasmādyatraiva sparśavati śarīre manaḥ [22] pratibaddhaṃ bhavati tatraivāyaṃ sukhādyupalabhate| spṛgitiviśeṣaṇena śarīrasya mūtranakhakeśādau manogamanābhāvādātmano'nupalabdhiṃ darśayati| apagamanapuraskṛte iti dehāntaragamanābhimukhe| bhaktiḥ icchā| yasmāddhīna iti manasā tyaktaḥ| yeneti yathābhūtena sāttvikena rājasena tāmasena vā manasā bhūyiṣṭhamityabhiprāyaḥ| dvitīyāyāmājātāviti dvitīyajanmani; pūrvajanmani yādṛśaṃ manastādṛśameva janmāntare prāyo bhavatītyarthaḥ| kecittu, ‘tena na dvitīyāyāṃ’ ityādi paṭhanti| tatrāpi prāyo dvitīye janmani tulyena manasā yogo na bhavati, kadācittu bhavatītyarthaḥ| yaduktaṃ ‘nāsya kiñcit paurvadehikamaviditaṃ syāt’ iti, tat paurvadehikaṃ jñānaṃ kvacidbhavatīti darśayannāha- yadā tvityādi| śuddheneti viśuddhasattvaguṇena| tasyaiveti vakṣyamāṇena yasyetyanena sambadhyate| yoniyantrapīḍāyāṃ hi udbhūtena tamasā viplutaṃ mano nātikrāntajanmagataṃ [23] smarati; yastūdbhūtasattvastamasā nābhibhūyate, sa smaratyevātikrāntajanmānubhūtamiti bhāvaḥ| puraskṛtyeti kāraṇatvenāvadhārya| ayaṃ ca manodharmasamūha indriyopakramaṇīyokto'pi punariha prakaraṇavaśāducyamāno na punaruktadoṣamāvahati| yadyapi sattvasya garbhajanakatvaṃ [24] sākṣānnoktaṃ, tathā'pi sattvasya yadupapādukatvaṃ garbhaṃ prati tenaiva sattvasya garbhajanakatvaṃ pratijñātaṃ mantavyam| tena ‘yāni khalvasya garbhasya sattvajāni’ ityādinā garbhe sattvajabhāvakathanamupapannameva| garbhakāraṇasyāpi ca sattvasyopapādukabhāṣayā kāraṇatvaṃ yaduktaṃ taddehāddehāntaragamanarūpamanodharmasya garbhakāraṇatvātiriktasya pratipādanārtham| nānāvidhānīti nānāvidhasāttvikarājasatāmaṃsavṛttibhinnāni| tānyekapuruṣe bhavantītyanenaika eva puruṣaḥ kadāciddharmakriyāyāṃ sāttviko bhavati, kadācit kāmacintāyāṃ rājasaḥ, kadācinmohe [25] tamomaya iti darśayati| na bhavantyekakālamiti ekadaiva sāttvikādayo dharmā na bhavanti, kintu paryāyeṇa bhavanti| nanu yadyekapuruṣa eva sarve sāttvikādayo bhavanti, tat katham ‘ayaṃ sāttvikaḥ’ ityādivyapadeśo bhavatītyāha- ekaṃ tvityādi| prāyovṛttyeti [26] bhūyiṣṭhā yasya sāttvikavṛttayo bhavanti [27] sa sāttvikaḥ, yasya bhūyiṣṭhaṃ rājasyo vṛttayo bhavanti sa rājasa ucyate ityādi| etadeva pūrvamuktaṃ- “yadguṇaṃ cābhīkṣṇaṃ puruṣamanuvartate sattvaṃ, tatsattvamevopadiśanti bāhulyānuśayāt” (sū. 8) iti

एवमयं नानाविधानामेषां गर्भकराणां भावानां समुदायादभिनिर्वर्तते गर्भः; यथा- कूटागारं नानाद्रव्यसमुदायात्, यथा वा- रथो नानारथाङ्गसमुदायात्; तस्मादेतदवोचाम- मातृजश्चायं गर्भः, पितृजश्च, आत्मजश्च, सात्म्यजश्च, रसजश्च, अस्ति च सत्त्वमौपपादुकमिति (होवाच भगवानात्रेयः

evamayaṃ nānāvidhānāmeṣāṃ garbhakarāṇāṃ bhāvānāṃ samudāyādabhinirvartate garbhaḥ; yathā- kūṭāgāraṃ nānādravyasamudāyāt, yathā vā- ratho nānārathāṅgasamudāyāt; tasmādetadavocāma- mātṛjaścāyaṃ garbhaḥ, pitṛjaśca, ātmajaśca, sātmyajaśca, rasajaśca, asti ca sattvamaupapādukamiti (hovāca bhagavānātreyaḥ

एवं मात्रादिकारणव्युत्पादनेन गर्भस्य समुदायप्रभवतां व्युत्पादितां दृष्टान्तेन द्रढयन्नाह- एवमयमित्यादि। कूटागारं वर्तुलाकारं गृहं जेन्ताकस्वेदप्रतिपादितम्; अन्ये तु वस्त्रादिकृतं सञ्चारिगृहं कूटागारमाहुः। अत्र च प्रकरणे यद्यपि मात्रादीनां सर्वेषां समुदितानामेव गर्भं प्रति कारणत्वं, तथाऽपि मातापित्रात्मसत्त्वानि विहाय सात्म्यरसयोरेव कारणत्वव्युत्पादने यत् ‘समुदायोऽप्यत्र कारणम्’ इत्युक्तं तत्रैवं मन्यते- अत्र यथा मात्रादयश्चत्वारोऽवश्यं गर्भं प्रति कारणभूता न तथा सात्म्यं रसो वा; येन शुक्रशोणितसत्त्वात्मसंसर्गादेव गर्भो भवति, नावश्यं गर्भमेलके सात्म्यरसयोरपेक्षा; गर्भमेलकोत्तरकालं सात्म्यरसाभ्यां गर्भस्य हि पुष्ट्यादयो जन्यन्ते, तेन सात्म्ये रसे चावश्यं समुदायापेक्षां दर्शयता तत्रैव ‘समुदायोऽप्यत्र कारणम्’ इत्युक्तं, मात्रादयस्तु परस्परसमुदायमपेक्षमाणा अपि नावश्यं सात्म्यरससमुदायमादिगर्भमेलकेऽपेक्षन्त इति कृत्वा पुनस्तत्र समुदायापेक्षित्वं [२८] नोक्तम्। समुदायादेषां भावानामित्यनेन ग्रन्थेन यत् परस्परसमुदायापेक्षित्वं मात्रादीनां चतुर्णां, तदुक्तमेव। यदपि [२९] गर्भं प्रत्यविशेषेण सात्म्यरसयोरपि कारणत्वं, ‘सात्म्यजश्चायं, रसजश्चायं’ इत्यनेनोक्तं, तद्गर्भमेलकोत्तरकालं कारणत्वेन, तथा मातापित्रोरपि विशुद्धशुक्रशोणितोत्पादहेतुतया पारम्पर्येण कारणत्वादिति ज्ञेयम्

evaṃ mātrādikāraṇavyutpādanena garbhasya samudāyaprabhavatāṃ vyutpāditāṃ dṛṣṭāntena draḍhayannāha- evamayamityādi| kūṭāgāraṃ vartulākāraṃ gṛhaṃ jentākasvedapratipāditam; anye tu vastrādikṛtaṃ sañcārigṛhaṃ kūṭāgāramāhuḥ| atra ca prakaraṇe yadyapi mātrādīnāṃ sarveṣāṃ samuditānāmeva garbhaṃ prati kāraṇatvaṃ, tathā'pi mātāpitrātmasattvāni vihāya sātmyarasayoreva kāraṇatvavyutpādane yat ‘samudāyo'pyatra kāraṇam’ ityuktaṃ tatraivaṃ manyate- atra yathā mātrādayaścatvāro'vaśyaṃ garbhaṃ prati kāraṇabhūtā na tathā sātmyaṃ raso vā; yena śukraśoṇitasattvātmasaṃsargādeva garbho bhavati, nāvaśyaṃ garbhamelake sātmyarasayorapekṣā; garbhamelakottarakālaṃ sātmyarasābhyāṃ garbhasya hi puṣṭyādayo janyante, tena sātmye rase cāvaśyaṃ samudāyāpekṣāṃ darśayatā tatraiva ‘samudāyo'pyatra kāraṇam’ ityuktaṃ, mātrādayastu parasparasamudāyamapekṣamāṇā api nāvaśyaṃ sātmyarasasamudāyamādigarbhamelake'pekṣanta iti kṛtvā punastatra samudāyāpekṣitvaṃ [28] noktam| samudāyādeṣāṃ bhāvānāmityanena granthena yat parasparasamudāyāpekṣitvaṃ mātrādīnāṃ caturṇāṃ, taduktameva| yadapi [29] garbhaṃ pratyaviśeṣeṇa sātmyarasayorapi kāraṇatvaṃ, ‘sātmyajaścāyaṃ, rasajaścāyaṃ’ ityanenoktaṃ, tadgarbhamelakottarakālaṃ kāraṇatvena, tathā mātāpitrorapi viśuddhaśukraśoṇitotpādahetutayā pāramparyeṇa kāraṇatvāditi jñeyam

शारीरस्थानम् (cont. 7)

भरद्वाज उवाच- यद्ययमेषां नानाविधानां गर्भकराणां भावानां समुदायादभिनिर्वर्तते गर्भः कथमयं सन्धीयते, यदि चापि सन्धीयते कस्मात् समुदायप्रभवः सन् गर्भो मनुष्यविग्रहेण जायते, मनुष्यश्च मनुष्यप्रभव उच्यते; तत्र चेदिष्टमेतद्यस्मान्मनुष्यो मनुष्यप्रभवस्तस्मादेव मनुष्यविग्रहेण जायते, यथा- गौर्गोप्रभवः, यथा- चाश्वोऽश्वप्रभव इति; एवं सति यदुक्तमग्रे समुदयात्मक इति तदयुक्तम्। यदि च मनुष्यो मनुष्यप्रभवः, कस्माज्जडान्धकुब्जमूकवामनमिम्मिनव्यङ्गोन्मत्तकुष्ठिकिलासिभ्यो जाताः पितृसदृशरूपा [३०] न भवन्ति। अथात्रापि बुद्धिरेवं स्यात्- स्वेनैवायमात्मा चक्षुषा रूपाणि वेत्ति, श्रोत्रेण शब्दान्, घ्राणेन गन्धान्, रसनेन रसान्, स्पर्शनेन स्पर्शान्, बुद्ध्या बोद्धव्यमित्यनेन हेतुना न जडादिभ्यो जाताः पितृसदृशा [३१] भवन्ति। अत्रापि प्रतिज्ञाहानिदोषः स्यात्, एवमुक्ते ह्यात्मा सत्स्विन्द्रियेषु ज्ञः स्यादसत्स्वज्ञः; यत्र चैतदुभयं सम्भवति ज्ञत्वमज्ञत्वं च, सविकारश्चात्मा [३२] । यदि च दर्शनादिभिरात्मा विषयान् वेत्ति, निरिन्द्रियो दर्शनादिविरहादज्ञः स्यात्, अज्ञत्वादकारणम्, अकारणत्वाच्च नात्मेति वाग्वस्तुमात्रमेतद्वचनमनर्थं स्यादिति (होवाच भरद्वाजः

bharadvāja uvāca- yadyayameṣāṃ nānāvidhānāṃ garbhakarāṇāṃ bhāvānāṃ samudāyādabhinirvartate garbhaḥ kathamayaṃ sandhīyate, yadi cāpi sandhīyate kasmāt samudāyaprabhavaḥ san garbho manuṣyavigraheṇa jāyate, manuṣyaśca manuṣyaprabhava ucyate; tatra cediṣṭametadyasmānmanuṣyo manuṣyaprabhavastasmādeva manuṣyavigraheṇa jāyate, yathā- gaurgoprabhavaḥ, yathā- cāśvo'śvaprabhava iti; evaṃ sati yaduktamagre samudayātmaka iti tadayuktam| yadi ca manuṣyo manuṣyaprabhavaḥ, kasmājjaḍāndhakubjamūkavāmanamimminavyaṅgonmattakuṣṭhikilāsibhyo jātāḥ pitṛsadṛśarūpā [30] na bhavanti| athātrāpi buddhirevaṃ syāt- svenaivāyamātmā cakṣuṣā rūpāṇi vetti, śrotreṇa śabdān, ghrāṇena gandhān, rasanena rasān, sparśanena sparśān, buddhyā boddhavyamityanena hetunā na jaḍādibhyo jātāḥ pitṛsadṛśā [31] bhavanti| atrāpi pratijñāhānidoṣaḥ syāt, evamukte hyātmā satsvindriyeṣu jñaḥ syādasatsvajñaḥ; yatra caitadubhayaṃ sambhavati jñatvamajñatvaṃ ca, savikāraścātmā [32] | yadi ca darśanādibhirātmā viṣayān vetti, nirindriyo darśanādivirahādajñaḥ syāt, ajñatvādakāraṇam, akāraṇatvācca nātmeti vāgvastumātrametadvacanamanarthaṃ syāditi (hovāca bharadvājaḥ

पुनर्भरद्वाजः पृच्छति- यद्ययमित्यादि। कथं सन्धीयत इति कया परिपाठ्या मिलतीत्यर्थः। मनुष्यविग्रहेण जायत इति मनुष्यजातौ कस्मान्मनुष्यविग्रहेणैव जायत इत्यर्थः। समुदायात्मक इति यदुक्तं तदयुक्तमिति अत्र मात्राद्यतिरिक्तजातेः कारणत्वकथनेन तथा जातेरेव मनुष्यादिरूपाया बलवत्कारणत्वेन यथोक्तमात्रादिसमुदायप्रभवत्वं न युक्तमिति भावः। दूषणान्तरमाह- यदि चेत्यादि। जडो जडबुद्धिः, मिन्मिनः सानुनासिकाव्यक्तस्वरः। पितृसदृशरूपा इत्यत्र पितृशब्देन मातापितरौ ग्राह्यौ। कारणसदृशरूपत्वेन चेन्मनुष्या भवन्ति तदा जडादिरूपकारणजाता अपि कारणसदृशत्वेन जडादिरूपाः स्युरिति भावः। अत्र जडादिबहूदाहरणकरणं पक्षस्य बहूदाहरणसिद्धत्वेन दृढत्वप्रतिपादनार्थम्। कृतपूर्वपक्षे समाधानमाशङ्कते- अथात्रेत्यादि। स्वेनैवेति आत्मकर्मोपार्जितेनैव। तेन, इन्द्रियाणि यस्मादात्मजान्युक्तानि न तु मातापितृरूपमनुष्यजन्यानि, ततश्च पित्रोरिन्द्रियं प्रत्यकारणत्वेन न तदिन्द्रियसदृशानीन्द्रियाण्यस्य भवन्तीति भावः। स्वेनैवेति श्रोत्रादिभिरभिसम्बध्यते। जडादिभिर्जाता इत्यत्र आदिशब्दः प्रकारवाची, तेन कुब्जकुष्ट्यादीनां ग्रहणम्। कुब्जत्वकुष्ठाद्याधारभूतं हि शरीरं नात्मजं, किन्तु मातापितृजमेव; ततश्च कुब्जादिजातस्य कुब्जत्वादिप्रसङ्गेनैवापकृतत्वं तदवस्थमेव। आशङ्कितं समाधानं दूषयति- अत्रापीत्यादि। प्रतिज्ञादोषः स्यादिति “अत्मा ज्ञः” (शा. १) इत्यादिना आत्मनो ज्ञत्वप्रतिज्ञायाः, तथा “निर्विकारः परस्त्वात्मा” (सू. १) इत्यादिना कृताया निर्विकारत्वप्रतिज्ञाया दोषः स्यादिति भावः। असत्स्वज्ञ इत्यनेन कदाचिदज्ञत्वात् प्रतिज्ञातं ज्ञत्वं व्याहतम्, इन्द्रियाधीनत्वेन ज्ञत्वमात्मनः पराधीनं सन्न वास्तवं स्यादिति भावः। यत्रेत्यादिना सविकारत्वं साधयति। ज्ञत्वपरित्यागेनाज्ञत्वे प्रकृतेरन्यथाभूतत्वेन [३३] विकारो भवतीति भावः। सविकार इति ‘विकारवान्’ इत्यर्थो मतुब्लोपाज्ज्ञेयः। आत्मन इन्द्रियाधीनत्वेन ज्ञत्वे दूषणान्तरमाह- यदि चेत्यादि। अज्ञत्वादकारणमिति अज्ञत्वात् ज्ञानपूर्वकशरीरप्रेरणादौ न कारणं स्यादित्यर्थः। अकारणत्वाच्च नात्मेति शरीरप्रेरणादौ बुद्धिनिष्पाद्येऽकारणत्वादचेतनपञ्चभूतातिरिक्तश्चेतनाभिध आत्मशब्दवाच्य इत्यर्थः। वाग्वस्तुमात्रमिति अर्थरहितशब्दमात्रमेतद्- यदुच्यते- आत्मा स्वेन चक्षुषा रूपं पश्यतीत्यादि

punarbharadvājaḥ pṛcchati- yadyayamityādi| kathaṃ sandhīyata iti kayā paripāṭhyā milatītyarthaḥ| manuṣyavigraheṇa jāyata iti manuṣyajātau kasmānmanuṣyavigraheṇaiva jāyata ityarthaḥ| samudāyātmaka iti yaduktaṃ tadayuktamiti atra mātrādyatiriktajāteḥ kāraṇatvakathanena tathā jātereva manuṣyādirūpāyā balavatkāraṇatvena yathoktamātrādisamudāyaprabhavatvaṃ na yuktamiti bhāvaḥ| dūṣaṇāntaramāha- yadi cetyādi| jaḍo jaḍabuddhiḥ, minminaḥ sānunāsikāvyaktasvaraḥ| pitṛsadṛśarūpā ityatra pitṛśabdena mātāpitarau grāhyau| kāraṇasadṛśarūpatvena cenmanuṣyā bhavanti tadā jaḍādirūpakāraṇajātā api kāraṇasadṛśatvena jaḍādirūpāḥ syuriti bhāvaḥ| atra jaḍādibahūdāharaṇakaraṇaṃ pakṣasya bahūdāharaṇasiddhatvena dṛḍhatvapratipādanārtham| kṛtapūrvapakṣe samādhānamāśaṅkate- athātretyādi| svenaiveti ātmakarmopārjitenaiva| tena, indriyāṇi yasmādātmajānyuktāni na tu mātāpitṛrūpamanuṣyajanyāni, tataśca pitrorindriyaṃ pratyakāraṇatvena na tadindriyasadṛśānīndriyāṇyasya bhavantīti bhāvaḥ| svenaiveti śrotrādibhirabhisambadhyate| jaḍādibhirjātā ityatra ādiśabdaḥ prakāravācī, tena kubjakuṣṭyādīnāṃ grahaṇam| kubjatvakuṣṭhādyādhārabhūtaṃ hi śarīraṃ nātmajaṃ, kintu mātāpitṛjameva; tataśca kubjādijātasya kubjatvādiprasaṅgenaivāpakṛtatvaṃ tadavasthameva| āśaṅkitaṃ samādhānaṃ dūṣayati- atrāpītyādi| pratijñādoṣaḥ syāditi “atmā jñaḥ” (śā. 1) ityādinā ātmano jñatvapratijñāyāḥ, tathā “nirvikāraḥ parastvātmā” (sū. 1) ityādinā kṛtāyā nirvikāratvapratijñāyā doṣaḥ syāditi bhāvaḥ| asatsvajña ityanena kadācidajñatvāt pratijñātaṃ jñatvaṃ vyāhatam, indriyādhīnatvena jñatvamātmanaḥ parādhīnaṃ sanna vāstavaṃ syāditi bhāvaḥ| yatretyādinā savikāratvaṃ sādhayati| jñatvaparityāgenājñatve prakṛteranyathābhūtatvena [33] vikāro bhavatīti bhāvaḥ| savikāra iti ‘vikāravān’ ityartho matublopājjñeyaḥ| ātmana indriyādhīnatvena jñatve dūṣaṇāntaramāha- yadi cetyādi| ajñatvādakāraṇamiti ajñatvāt jñānapūrvakaśarīrapreraṇādau na kāraṇaṃ syādityarthaḥ| akāraṇatvācca nātmeti śarīrapreraṇādau buddhiniṣpādye'kāraṇatvādacetanapañcabhūtātiriktaścetanābhidha ātmaśabdavācya ityarthaḥ| vāgvastumātramiti artharahitaśabdamātrametad- yaducyate- ātmā svena cakṣuṣā rūpaṃ paśyatītyādi

आत्रेय उवाच- पुरस्तादेतत् प्रतिज्ञातं- सत्त्वं जीवं [३४] स्पृक्शरीरेणाभिसम्बध्नातीति। यस्मात्तु समुदायप्रभवः सन् स गर्भो मनुष्यविग्रहेण जायते, मनुष्यो मनुष्यप्रभव इत्युच्यते, तद्वक्ष्यामः- भूतानां चतुर्विधा योनिर्भवति- जराय्वण्डस्वेदोद्भिदः। तासां खलु चतसृणामपि योनीनामेकैका योनिरपरिसङ्ख्येयभेदा भवति, भूतानामाकृतिविशेषापरिसङ्ख्येयत्वात्। तत्र जरायुजानामण्डजानां च प्राणिनामेते गर्भकरा भावा यां यां योनिमापद्यन्ते, तस्यां तस्यां योनौ तथातथारूपा भवन्ति; यथा- कनकरजतताम्रत्रपुसीसकान्यासिच्यमानानि तेषु तेषु मधूच्छिष्टविग्रहेषु, तानि यदा मनुष्यबिम्बमापद्यन्ते तदा मनुष्यविग्रहेण जायन्ते, तस्मात् समुदायप्रभावः सन् गर्भो मनुष्यविग्रहेण जायते; मनुष्यश्च मनुष्यप्रभव उच्यते, तद्योनित्वात्

ātreya uvāca- purastādetat pratijñātaṃ- sattvaṃ jīvaṃ [34] spṛkśarīreṇābhisambadhnātīti| yasmāttu samudāyaprabhavaḥ san sa garbho manuṣyavigraheṇa jāyate, manuṣyo manuṣyaprabhava ityucyate, tadvakṣyāmaḥ- bhūtānāṃ caturvidhā yonirbhavati- jarāyvaṇḍasvedodbhidaḥ| tāsāṃ khalu catasṛṇāmapi yonīnāmekaikā yoniraparisaṅkhyeyabhedā bhavati, bhūtānāmākṛtiviśeṣāparisaṅkhyeyatvāt| tatra jarāyujānāmaṇḍajānāṃ ca prāṇināmete garbhakarā bhāvā yāṃ yāṃ yonimāpadyante, tasyāṃ tasyāṃ yonau tathātathārūpā bhavanti; yathā- kanakarajatatāmratrapusīsakānyāsicyamānāni teṣu teṣu madhūcchiṣṭavigraheṣu, tāni yadā manuṣyabimbamāpadyante tadā manuṣyavigraheṇa jāyante, tasmāt samudāyaprabhāvaḥ san garbho manuṣyavigraheṇa jāyate; manuṣyaśca manuṣyaprabhava ucyate, tadyonitvāt

आत्रेयः समादधाति- पुरस्तादित्यादि।- एतच्च ‘कथमयं सन्धीयते’ इत्यस्योत्तरम्। सत्त्वं शुक्रार्तवसन्धानकारणमित्यर्थः। भूतानामिति प्राणिनाम्। योनिः जातिः, यदाऽपि योनिशब्दः कारणवचनस्तदाऽपि जरायुजादिरूपयोनिजाता अपि जरायुजादय एवोच्यन्ते, कार्ये कारणोपचारात्। आकृतिः संस्थानं, तस्या विशेषाः परस्परविसदृशाकृतय एव नर-करि-तुरगादि-रूपाः। सम्भवे योनिभेदं दर्शयित्वा यथा योन्यनुकारो भवति तदाह- तत्रेत्यादि। गर्भकारा भावाः शुक्रादयः। मधूच्छिष्टविग्रहेष्विति सिक्थकेन मृत्तिकायां निर्मितसञ्चकरूपविग्रहेषु। मनुष्यबिम्बमिति मनुष्याकारं सिक्थककृतं सञ्चकम्। कनकादिबहुद्रव्योदाहरणं यथा कनकादीनां बहूनामपि मनुष्यसञ्चकसिक्थकस्थानां मनुष्याकृतिजनकत्वं, तथा शुक्रादीनामपि बहूनां मनुष्ययोनिपतितानां मनुष्यविग्रहकर्तृत्वमिति साधर्म्योदाहरणार्थम्। समुदायात्मकः सन्निति यद्यपि समुदायजन्यस्तथाऽपि योनिरूपकारणमहिम्ना स्वयोनिसदृश एव भवति नान्ययोनिसदृशः; न च कारणधर्मः पर्यनुयोगमर्हति। तेन, शुक्रादिसमुदायोऽपि कारणं भवति, मातापितरौ विशेषेण गर्भस्य सजातीयत्वे कारणं भवत इति न काचित् क्षतिः। तद्योनित्वादिति विशेषेण मनुष्यस्य कारणत्वात्

ātreyaḥ samādadhāti- purastādityādi|- etacca ‘kathamayaṃ sandhīyate’ ityasyottaram| sattvaṃ śukrārtavasandhānakāraṇamityarthaḥ| bhūtānāmiti prāṇinām| yoniḥ jātiḥ, yadā'pi yoniśabdaḥ kāraṇavacanastadā'pi jarāyujādirūpayonijātā api jarāyujādaya evocyante, kārye kāraṇopacārāt| ākṛtiḥ saṃsthānaṃ, tasyā viśeṣāḥ parasparavisadṛśākṛtaya eva nara-kari-turagādi-rūpāḥ| sambhave yonibhedaṃ darśayitvā yathā yonyanukāro bhavati tadāha- tatretyādi| garbhakārā bhāvāḥ śukrādayaḥ| madhūcchiṣṭavigraheṣviti sikthakena mṛttikāyāṃ nirmitasañcakarūpavigraheṣu| manuṣyabimbamiti manuṣyākāraṃ sikthakakṛtaṃ sañcakam| kanakādibahudravyodāharaṇaṃ yathā kanakādīnāṃ bahūnāmapi manuṣyasañcakasikthakasthānāṃ manuṣyākṛtijanakatvaṃ, tathā śukrādīnāmapi bahūnāṃ manuṣyayonipatitānāṃ manuṣyavigrahakartṛtvamiti sādharmyodāharaṇārtham| samudāyātmakaḥ sanniti yadyapi samudāyajanyastathā'pi yonirūpakāraṇamahimnā svayonisadṛśa eva bhavati nānyayonisadṛśaḥ; na ca kāraṇadharmaḥ paryanuyogamarhati| tena, śukrādisamudāyo'pi kāraṇaṃ bhavati, mātāpitarau viśeṣeṇa garbhasya sajātīyatve kāraṇaṃ bhavata iti na kācit kṣatiḥ| tadyonitvāditi viśeṣeṇa manuṣyasya kāraṇatvāt

यच्चोक्तं- यदि च मनुष्यो मनुष्यप्रभवः, कस्मान्न जडादिभ्यो जाताः पितृसदृशरूपा भवन्तीति; तत्रोच्यते- यस्य यस्य ह्यङ्गावयवस्य बीजे बीज भाग उपतप्तो भवति, तस्य तस्याङ्गावयवस्य विकृतिरुपजायते, नोपजायते चानुपतापात्; तस्मादुभयोपपत्तिरप्यत्र। सर्वस्य चात्मजानीन्द्रियाणि, तेषां भावाभावहेतुर्दैवं; तस्मान्नैकान्ततो जडादिभ्यो जाताः पितृसदृशरूपा भवन्ति

yaccoktaṃ- yadi ca manuṣyo manuṣyaprabhavaḥ, kasmānna jaḍādibhyo jātāḥ pitṛsadṛśarūpā bhavantīti; tatrocyate- yasya yasya hyaṅgāvayavasya bīje bīja bhāga upatapto bhavati, tasya tasyāṅgāvayavasya vikṛtirupajāyate, nopajāyate cānupatāpāt; tasmādubhayopapattirapyatra| sarvasya cātmajānīndriyāṇi, teṣāṃ bhāvābhāvaheturdaivaṃ; tasmānnaikāntato jaḍādibhyo jātāḥ pitṛsadṛśarūpā bhavanti

बीज इति शुक्रशोणिते। बीजस्याङ्गप्रत्यङ्गनिर्वर्तको भागो बीजभागः। उभयोपपत्तिरप्यत्रेति पितृसदृशरूपा भवन्ति न भवन्ति चेत्यर्थः। आत्मजानीति आत्मप्रतिबद्धकर्मजानि। भावाभावहेतुर्दैवमिति इन्द्रियभावे इन्द्रियजनकं शुभम्, इन्द्रियाभावे चाशुभं दैवं हेतुरित्यर्थः। उपसंहरति- तस्मादित्यादि। एवं मन्यते- मनुष्यबीजं हि प्रत्यङ्गबीजभागसमुदायात्मकं स्वसदृशप्रत्यङ्गसमुदायरूपपुरुषजनकम्, इन्द्रियाणि च भोगसाधनानि आत्मप्रतिबद्धकर्माधीनानि; तेन पिता यदि कुष्ठ्यपि भवति, बीजं चादुष्टं भवति कुष्ठाधारत्वगादिजनकं, ततो निष्कुष्ठान्येव त्वगादीन्यनुपतप्तत्वगादिबीजात् सदृशानि जायन्ते; यदा त्वतिवृद्धकुष्ठतया पित्रोर्बीजमपि कुष्ठजनकदोषेण दुष्टं भवति, तदा दुष्टत्वगादिबीजभागात् कुष्ठदुष्टैव त्वग् जायते। यदुक्तं- “दम्पत्योः कुष्ठबाहुल्याद्दुष्टशोणितशुक्रयोः। यदपत्यं तयोर्जातं ज्ञेयं तदपि कुष्ठितम्” (सु. नि. ५) इति। एवं कुष्ठिनोऽपि यदि हेतुबलाद् बीजे कुष्ठजनको दोषो भवति, तदा कुष्ठिनोऽपि कुष्ठवदपत्यं भवति। अन्धत्वादाविन्द्रियोपघातरूपे दुर्दैवमेव कारणं; तच्चान्धापत्येऽप्यवश्यमस्ति; तेन यदाऽन्धेऽपत्ये दृष्ट्युपघातकमशुभं भवति, तदा काकतालीयन्यायादन्धजातोऽप्यन्धो दृश्यते। एवं कुब्जादौ जडादौ च व्याख्येयम्

bīja iti śukraśoṇite| bījasyāṅgapratyaṅganirvartako bhāgo bījabhāgaḥ| ubhayopapattirapyatreti pitṛsadṛśarūpā bhavanti na bhavanti cetyarthaḥ| ātmajānīti ātmapratibaddhakarmajāni| bhāvābhāvaheturdaivamiti indriyabhāve indriyajanakaṃ śubham, indriyābhāve cāśubhaṃ daivaṃ heturityarthaḥ| upasaṃharati- tasmādityādi| evaṃ manyate- manuṣyabījaṃ hi pratyaṅgabījabhāgasamudāyātmakaṃ svasadṛśapratyaṅgasamudāyarūpapuruṣajanakam, indriyāṇi ca bhogasādhanāni ātmapratibaddhakarmādhīnāni; tena pitā yadi kuṣṭhyapi bhavati, bījaṃ cāduṣṭaṃ bhavati kuṣṭhādhāratvagādijanakaṃ, tato niṣkuṣṭhānyeva tvagādīnyanupataptatvagādibījāt sadṛśāni jāyante; yadā tvativṛddhakuṣṭhatayā pitrorbījamapi kuṣṭhajanakadoṣeṇa duṣṭaṃ bhavati, tadā duṣṭatvagādibījabhāgāt kuṣṭhaduṣṭaiva tvag jāyate| yaduktaṃ- “dampatyoḥ kuṣṭhabāhulyādduṣṭaśoṇitaśukrayoḥ| yadapatyaṃ tayorjātaṃ jñeyaṃ tadapi kuṣṭhitam” (su. ni. 5) iti| evaṃ kuṣṭhino'pi yadi hetubalād bīje kuṣṭhajanako doṣo bhavati, tadā kuṣṭhino'pi kuṣṭhavadapatyaṃ bhavati| andhatvādāvindriyopaghātarūpe durdaivameva kāraṇaṃ; taccāndhāpatye'pyavaśyamasti; tena yadā'ndhe'patye dṛṣṭyupaghātakamaśubhaṃ bhavati, tadā kākatālīyanyāyādandhajāto'pyandho dṛśyate| evaṃ kubjādau jaḍādau ca vyākhyeyam

न चात्मा सत्स्विन्द्रियेषु ज्ञः, असत्सु वा भवत्यज्ञः; न ह्यसत्त्वः कदाचिदात्मा, सत्त्वविशेषाच्चोपलभ्यते ज्ञानविशेष इति

na cātmā satsvindriyeṣu jñaḥ, asatsu vā bhavatyajñaḥ; na hyasattvaḥ kadācidātmā, sattvaviśeṣāccopalabhyate jñānaviśeṣa iti

या चाज्ञत्वप्रसक्तिरात्मन्युक्ता, तत्राह- न चेत्यादि। इन्द्रियभावे तथेन्द्रियाभावेऽपि नित्यं ज्ञानवानेवात्मा इति प्रतिज्ञार्थः [३५] । न ह्यसत्त्वः कदाचिदित्यत्र हिशब्दो हेतौ; तेन यस्मात् सर्वदा समनस्क एवात्मा, तेन बाह्येन्द्रियाभावेऽप्यन्तःकरणमनोयोगान्नित्यमात्मा मनःकरणको [३६] ज्ञानवानेवायमित्यर्थः। यत्त्वेतद्बाह्यविषयगतं ज्ञानं, तत् सत्त्वस्येन्द्रियाधिष्ठानविशेषाद्भवति; तेन, इन्द्रियभावे [३७] इन्द्रियजन्यं विशिष्टं ज्ञानं भवति; यत्तु केवलमनोजन्यमात्मज्ञानं, तद् भवत्येव सर्वदा; तस्माद्यन्नित्यभावि मनोसन्निधिमात्रजन्यमात्मज्ञानं, तत् सदैवास्ति

yā cājñatvaprasaktirātmanyuktā, tatrāha- na cetyādi| indriyabhāve tathendriyābhāve'pi nityaṃ jñānavānevātmā iti pratijñārthaḥ [35] | na hyasattvaḥ kadācidityatra hiśabdo hetau; tena yasmāt sarvadā samanaska evātmā, tena bāhyendriyābhāve'pyantaḥkaraṇamanoyogānnityamātmā manaḥkaraṇako [36] jñānavānevāyamityarthaḥ| yattvetadbāhyaviṣayagataṃ jñānaṃ, tat sattvasyendriyādhiṣṭhānaviśeṣādbhavati; tena, indriyabhāve [37] indriyajanyaṃ viśiṣṭaṃ jñānaṃ bhavati; yattu kevalamanojanyamātmajñānaṃ, tad bhavatyeva sarvadā; tasmādyannityabhāvi manosannidhimātrajanyamātmajñānaṃ, tat sadaivāsti

भवन्ति चात्र- न कर्तुरिन्द्रियाभावात् कार्यज्ञानं प्रवर्तते। या क्रिया वर्तते भावैः [३८] सा विना तैर्न वर्तते

bhavanti cātra- na karturindriyābhāvāt kāryajñānaṃ pravartate| yā kriyā vartate bhāvaiḥ [38] sā vinā tairna vartate

जानन्नपि मृदोऽभावात् कुम्भकृन्न प्रवर्तते

jānannapi mṛdo'bhāvāt kumbhakṛnna pravartate

5.3.20

न चास्य ज्ञानजननशक्तिः पराहता भवतीत्याशयेनाह- नेत्यादि। यत्वैतदैन्द्रियकं विषयोपभोगवत्तद्भवति कदाचित्, कदाचिच्चेन्द्रियाभावान्न भवतीत्यध्यात्मविदो मन्यन्ते; किञ्च बाह्यज्ञानेऽपि ज्ञानजननशक्त एवायमात्मा, परं करणाभावात् कदाचिन्न प्रवर्तते। कार्यज्ञानमिति कार्यप्रवृत्तिजनकबाह्यविषयज्ञानं; तेन निर्विषयं ज्ञानमात्मन इन्द्रियाभावे भवतीति सूचयति [३९] । भावैरित्यत्र ‘यैः’ इति शेषः। वर्तते उत्पद्यते। अत्रैव दृष्टान्तमाह- जानन्नपीत्यादि। जानन्नपीति घटं कर्तुं जानन्नपीत्यर्थः। मृदो मृत्तिकाया अभावात्॥१९॥- श्रूयतां चेदमध्यात्ममात्मज्ञानबलं [४०] महत्

na cāsya jñānajananaśaktiḥ parāhatā bhavatītyāśayenāha- netyādi| yatvaitadaindriyakaṃ viṣayopabhogavattadbhavati kadācit, kadāciccendriyābhāvānna bhavatītyadhyātmavido manyante; kiñca bāhyajñāne'pi jñānajananaśakta evāyamātmā, paraṃ karaṇābhāvāt kadācinna pravartate| kāryajñānamiti kāryapravṛttijanakabāhyaviṣayajñānaṃ; tena nirviṣayaṃ jñānamātmana indriyābhāve bhavatīti sūcayati [39] | bhāvairityatra ‘yaiḥ’ iti śeṣaḥ| vartate utpadyate| atraiva dṛṣṭāntamāha- jānannapītyādi| jānannapīti ghaṭaṃ kartuṃ jānannapītyarthaḥ| mṛdo mṛttikāyā abhāvāt||19||- śrūyatāṃ cedamadhyātmamātmajñānabalaṃ [40] mahat

इन्द्रियाणि च सङ्क्षिप्य [४१] मनः सङ्क्षिप्य चञ्चलम्। प्रविश्याध्यात्ममात्मज्ञः स्वे ज्ञाने पर्यवस्थितः

indriyāṇi ca saṅkṣipya [41] manaḥ saṅkṣipya cañcalam| praviśyādhyātmamātmajñaḥ sve jñāne paryavasthitaḥ

सर्वत्रावहितज्ञानः सर्वभावान् परीक्षते

sarvatrāvahitajñānaḥ sarvabhāvān parīkṣate

आत्मनो ज्ञत्वे साधनान्तरमाह- श्रूयतामित्यादि। आत्मानमधि अध्यात्मम्। आत्मनो ज्ञानस्य बलमात्मज्ञानबलम्। सङ्क्षिप्येति विषयेभ्यो व्यावर्त्य। मनः सङ्क्षिप्येति मनोऽप्यात्मव्यतिरिक्तविषयान्निगृह्य। चञ्चलमिति स्वभावतः। स्वे ज्ञाने इति आत्मज्ञाने। सर्वभावान् परीक्षत इति विनाऽपीन्द्रियैः समाधिबलादेव यस्मात् सर्वज्ञो भवति, तस्माज्ज्ञस्वभाव एव निरिन्द्रियोऽप्यात्मा॥२०-२१॥- गृह्णीष्व चे(वे)दमपरं भरद्वाज विनिर्णयम्

ātmano jñatve sādhanāntaramāha- śrūyatāmityādi| ātmānamadhi adhyātmam| ātmano jñānasya balamātmajñānabalam| saṅkṣipyeti viṣayebhyo vyāvartya| manaḥ saṅkṣipyeti mano'pyātmavyatiriktaviṣayānnigṛhya| cañcalamiti svabhāvataḥ| sve jñāne iti ātmajñāne| sarvabhāvān parīkṣata iti vinā'pīndriyaiḥ samādhibalādeva yasmāt sarvajño bhavati, tasmājjñasvabhāva eva nirindriyo'pyātmā||20-21||- gṛhṇīṣva ce(ve)damaparaṃ bharadvāja vinirṇayam

निवृत्तेन्द्रियवाक्चेष्टः सुप्तः स्वप्नगतो [४२] यदा। विषयान् सुखदुःखे च वेत्ति नाज्ञोऽप्यतः स्मृतः

nivṛttendriyavākceṣṭaḥ suptaḥ svapnagato [42] yadā| viṣayān sukhaduḥkhe ca vetti nājño'pyataḥ smṛtaḥ

नात्मज्ञानादृते चैकं ज्ञानं किञ्चित् प्रवर्तते। न ह्येको वर्तते भावो वर्तते नाप्यहेतुकः

nātmajñānādṛte caikaṃ jñānaṃ kiñcit pravartate| na hyeko vartate bhāvo vartate nāpyahetukaḥ

अपरमपि लौकिकं निरिन्द्रियस्य ज्ञानसद्भावोदाहरणमाह- गृह्णीष्वेत्यादि। स्वप्नगत इति स्वप्नदर्शनावस्थां प्राप्तः। आत्मज्ञानविषयज्ञानयोर्विशेषमाह- नात्मेत्यादि। आत्मज्ञानान्नित्याद्विना, किञ्चिज्ज्ञानं विषयजम्, एकम् सहायं, न प्रवर्तते इन्द्रियादिकरणरूपसहायं विना नोत्पद्यते। आत्मज्ञानं च नित्यमेव साङ्ख्येऽप्युक्तं [४३] - “चिच्छक्तिरपरिणामिनी” इत्यादिना “आत्मनः” इत्यन्तेन। अत्रोपपत्तिमाह- न ह्येको वर्तते भाव इति। भावः उत्पत्तिधर्मा, एकः सन् कारणरहितः सन्, न वर्तते नोत्पद्यते। तथा भावः कारणजन्यत्वे सत्यपि अहेतुक इति अकर्तृको न वर्तते नोत्पद्यते, किन्तु कर्तृकुम्भकाराधिष्ठितान्येव मृच्चक्रादीनि प्रवर्तन्ते; तस्माद्विषयज्ञानान्यपि इन्द्रियमनोर्थैस्तथा कर्त्रा चात्मना जन्यन्त इति भावः॥२२-

aparamapi laukikaṃ nirindriyasya jñānasadbhāvodāharaṇamāha- gṛhṇīṣvetyādi| svapnagata iti svapnadarśanāvasthāṃ prāptaḥ| ātmajñānaviṣayajñānayorviśeṣamāha- nātmetyādi| ātmajñānānnityādvinā, kiñcijjñānaṃ viṣayajam, ekam sahāyaṃ, na pravartate indriyādikaraṇarūpasahāyaṃ vinā notpadyate| ātmajñānaṃ ca nityameva sāṅkhye'pyuktaṃ [43] - “cicchaktirapariṇāminī” ityādinā “ātmanaḥ” ityantena| atropapattimāha- na hyeko vartate bhāva iti| bhāvaḥ utpattidharmā, ekaḥ san kāraṇarahitaḥ san, na vartate notpadyate| tathā bhāvaḥ kāraṇajanyatve satyapi ahetuka iti akartṛko na vartate notpadyate, kintu kartṛkumbhakārādhiṣṭhitānyeva mṛccakrādīni pravartante; tasmādviṣayajñānānyapi indriyamanorthaistathā kartrā cātmanā janyanta iti bhāvaḥ||22-

तस्माज्ज्ञः प्रकृतिश्चात्मा द्रष्टा कारणमेव च। सर्वमेतद्भरद्वाज निर्णीतं जहि संशयम्

tasmājjñaḥ prakṛtiścātmā draṣṭā kāraṇameva ca| sarvametadbharadvāja nirṇītaṃ jahi saṃśayam

उपसंहरति- तस्मादित्यादि। अत्र चात्मनो ज्ञत्वाज्ञत्वप्रसक्त्याऽऽपादितं सविकारत्वमात्मनो नित्यज्ञानसाधनेनैव [४४] परिहृतमिति कृत्वा न पृथक् परिहृतम्। भरद्वाजशब्देनेह नात्रेयगुरुरुच्यते, किन्तु अन्य एव भरद्वाजगोत्रः कश्चित्; तेन, तस्य संशयच्छेदनमात्रेयेणोपपन्नमेव

upasaṃharati- tasmādityādi| atra cātmano jñatvājñatvaprasaktyā''pāditaṃ savikāratvamātmano nityajñānasādhanenaiva [44] parihṛtamiti kṛtvā na pṛthak parihṛtam| bharadvājaśabdeneha nātreyagururucyate, kintu anya eva bharadvājagotraḥ kaścit; tena, tasya saṃśayacchedanamātreyeṇopapannameva

तत्र श्लोकौ- हेतुर्गर्भस्य निर्वृत्तौ वृद्धौ जन्मनि चैव यः। पुनर्वसुमतिर्या च भरद्वाजमतिश्च या

tatra ślokau- heturgarbhasya nirvṛttau vṛddhau janmani caiva yaḥ| punarvasumatiryā ca bharadvājamatiśca yā

प्रतिज्ञाप्रतिषेधश्च विशदश्चात्मनिर्णयः। गर्भावक्रान्तिमुद्दिश्य खुड्डीकां तत्प्रकाशितम्

pratijñāpratiṣedhaśca viśadaścātmanirṇayaḥ| garbhāvakrāntimuddiśya khuḍḍīkāṃ tatprakāśitam

सङ्ग्रहे हेतुशब्दो गर्भादिषु जन्मान्तेषु सम्बध्यते। प्रतिज्ञाप्रतिषेधो भरद्वाजकृतो ज्ञेयः। तत्साधनं च यदात्रेयस्य तत् ‘विशदश्चात्मनिर्णयः’ इत्यनेनोक्तम्। तदिति सामान्येन मात्रादिप्रत्यवमर्शान्नपुंसकम्॥२६-

saṅgrahe hetuśabdo garbhādiṣu janmānteṣu sambadhyate| pratijñāpratiṣedho bharadvājakṛto jñeyaḥ| tatsādhanaṃ ca yadātreyasya tat ‘viśadaścātmanirṇayaḥ’ ityanenoktam| taditi sāmānyena mātrādipratyavamarśānnapuṃsakam||26-

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते शारीरस्थाने खुड्डीकागर्भावक्रान्तिशारीरं नाम तृतीयोऽध्यायः

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte śārīrasthāne khuḍḍīkāgarbhāvakrāntiśārīraṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ

इति श्रीचक्रपाणिदत्तविरचितायां चरकतात्पर्यटीकायामायुर्वेददीपिकायां शारीरस्थाने खुड्डीकागर्भावक्रान्तिशारीरं नाम तृतीयोऽध्यायः

iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ śārīrasthāne khuḍḍīkāgarbhāvakrāntiśārīraṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ

5.4.1

अथातो महतीं गर्भावक्रान्तिं शारीरं व्याख्यास्यामः

athāto mahatīṃ garbhāvakrāntiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

खुड्डीकागर्भावक्रान्तिप्रपञ्चत्वान्महत्या गर्भावक्रान्तेरनन्तरमभिधानम्॥१-

khuḍḍīkāgarbhāvakrāntiprapañcatvānmahatyā garbhāvakrānteranantaramabhidhānam||1-

यतश्च गर्भः सम्भवति, यस्मिंश्च गर्भसञ्ज्ञा, यद्विकारश्च गर्भः, यया चानुपूर्व्याऽभिनिर्वर्तते कुक्षौ, यश्चास्य वृद्धिहेतुः, यतश्चास्याजन्म भवति, यतश्च जायमानः कुक्षौ विनाशं प्राप्नोति, यतश्च कार्त्स्न्येनाविनश्यन् विकृतिमापद्यते, तदनुव्याख्यास्यामः

yataśca garbhaḥ sambhavati, yasmiṃśca garbhasañjñā, yadvikāraśca garbhaḥ, yayā cānupūrvyā'bhinirvartate kukṣau, yaścāsya vṛddhihetuḥ, yataścāsyājanma bhavati, yataśca jāyamānaḥ kukṣau vināśaṃ prāpnoti, yataśca kārtsnyenāvinaśyan vikṛtimāpadyate, tadanuvyākhyāsyāmaḥ

यत इति यतः कारणात्। यद्विकार इति यन्मय इत्यर्थः। ययाऽऽनुपूर्व्या येनानुक्रमेणेत्यर्थः। कार्त्स्न्येनाविनश्यन्निति मरणमगच्छन्

yata iti yataḥ kāraṇāt| yadvikāra iti yanmaya ityarthaḥ| yayā''nupūrvyā yenānukrameṇetyarthaḥ| kārtsnyenāvinaśyanniti maraṇamagacchan

मातृतः पितृत आत्मतः सात्म्यतो रसतः सत्त्वत इत्येतेभ्यो भावेभ्यः समुदितेभ्यो गर्भः सम्भवति। तस्य ये येऽवयवा यतो यतः सम्भवतः सम्भवन्ति तान् विभज्य मातृजादीनवयवान् पृथक् पृथगुक्तमग्रे

mātṛtaḥ pitṛta ātmataḥ sātmyato rasataḥ sattvata ityetebhyo bhāvebhyaḥ samuditebhyo garbhaḥ sambhavati| tasya ye ye'vayavā yato yataḥ sambhavataḥ sambhavanti tān vibhajya mātṛjādīnavayavān pṛthak pṛthaguktamagre

ये ये भावा मातृजपितृजप्रभृतयस्त्वग्लोहितादयः, यतो यतो मात्रादेः सम्भवन्ति, तान् मातृजादीनवयवान् पृथग्विभज्य, अग्रे पूर्वाध्याये; तेनात्र मातृजादयो नोक्ता इति वाक्यार्थः फलति। अयं चार्थो यद्यपि पूर्वाध्याय एवोक्तो “मातृजश्चायं” (शा. ३) इत्यादिना, तथाऽपि प्रश्नक्रमविशुद्ध्यनुरोधात् [१] पुनरिह कृतः; येन प्रथमं कारणं, तदनु कार्यरूपो गर्भः, तदनु गर्भधर्मोऽभिधेय इति क्रमेण प्रश्नः शोभते

ye ye bhāvā mātṛjapitṛjaprabhṛtayastvaglohitādayaḥ, yato yato mātrādeḥ sambhavanti, tān mātṛjādīnavayavān pṛthagvibhajya, agre pūrvādhyāye; tenātra mātṛjādayo noktā iti vākyārthaḥ phalati| ayaṃ cārtho yadyapi pūrvādhyāya evokto “mātṛjaścāyaṃ” (śā. 3) ityādinā, tathā'pi praśnakramaviśuddhyanurodhāt [1] punariha kṛtaḥ; yena prathamaṃ kāraṇaṃ, tadanu kāryarūpo garbhaḥ, tadanu garbhadharmo'bhidheya iti krameṇa praśnaḥ śobhate

शुक्रशोणितजीवसंयोगे तु खलु कुक्षिगते गर्भसञ्ज्ञा भवति

śukraśoṇitajīvasaṃyoge tu khalu kukṣigate garbhasañjñā bhavati

यत्तु “शुक्रशोणितसंसर्गमन्तर्गर्भाशयगतं” इत्यादिना, “गर्भोऽभिनिर्वर्तते” (शा.अ.३) इत्यन्तेनोक्तं, तत्रायमसौ गर्भशब्दाभिधेयोऽर्थ इति नाभिहितम्, अपेक्षते च; तेनेह गर्भसञ्ज्ञाभिधेयार्थव्याकरणमपुनरुक्तमेव। कुक्षिगते इति कुक्ष्येकदेशगतगर्भाशयगते। संयोगे इति सम्यग्योगे; तेन जीवस्यातिवाहिकशरीरेण योगः सङ्गृह्यते, न चात्मनो व्यापकत्वेन यो योगो गर्भजनकः। एवम्भूतश्च संयोगो यद्यपि कुक्षावेव भवति, तथाऽपि सिद्धमेवार्थं शिष्यं प्रतिपादयितुं “कुक्षिगते” इति पदं कृतम्

yattu “śukraśoṇitasaṃsargamantargarbhāśayagataṃ” ityādinā, “garbho'bhinirvartate” (śā.a.3) ityantenoktaṃ, tatrāyamasau garbhaśabdābhidheyo'rtha iti nābhihitam, apekṣate ca; teneha garbhasañjñābhidheyārthavyākaraṇamapunaruktameva| kukṣigate iti kukṣyekadeśagatagarbhāśayagate| saṃyoge iti samyagyoge; tena jīvasyātivāhikaśarīreṇa yogaḥ saṅgṛhyate, na cātmano vyāpakatvena yo yogo garbhajanakaḥ| evambhūtaśca saṃyogo yadyapi kukṣāveva bhavati, tathā'pi siddhamevārthaṃ śiṣyaṃ pratipādayituṃ “kukṣigate” iti padaṃ kṛtam

गर्भस्तु खल्वन्तरिक्षवाय्वग्नितोयभूमिविकारश्चेतनाधिष्ठानभूतः। एवमनया युक्त्या पञ्चमहाभूतविकारसमुदायात्मको गर्भश्चेतनाधिष्ठानभूतः; स ह्यस्य षष्ठो धातुरुक्तः

garbhastu khalvantarikṣavāyvagnitoyabhūmivikāraścetanādhiṣṭhānabhūtaḥ| evamanayā yuktyā pañcamahābhūtavikārasamudāyātmako garbhaścetanādhiṣṭhānabhūtaḥ; sa hyasya ṣaṣṭho dhāturuktaḥ

गर्भस्त्वित्यादि। गर्भारम्भकाण्यपि भूम्यादीनि परित्यज्यान्तरिक्षमादौ कृतं, वक्ष्यमाणभूतग्रहणानुरोधात्। वक्ष्यति हि- ‘अन्तरिक्षं पूर्वमन्येभ्यो गुणेभ्य उपादत्ते’ इत्यादि। चेतनाधिष्ठानभूत इति आत्मनो भोगायतनस्वरूप इत्यर्थः, चेतनाशब्देन ह्यात्मोच्यते; किंवा, भूतशब्दः सादृश्ये; तेनाधिष्ठानमिवात्मनः शरीरं, न तु परमार्थतो निराश्रयस्यात्मनो भोगायतनत्वव्यतिरेकेण शरीरमाश्रयो भवति। अनया युक्त्येति अनया भूतविकाररूपया [२] योजनया पञ्चमहाभूतविकारसमुदायात्मको भवति, अन्यया [३] युक्त्या कतिधापुरुषीयोक्तश्चतुर्विंशतिको भवति, तथा मातृजादिरूपचिन्तया मात्रादिसमुदायात्मको भवतीत्यर्थः। न चैतेषां पक्षाणां विरोधोऽस्ति; यतो मातृजादिव्यपदेशेऽपि पञ्चमहाभूतविकारत्वमविरुद्धमेव, येन मातृजादयोऽप्यस्य महाभूतविकारा एव; उक्तं हि- “रसात्ममातापितृसम्भवानि भूतानि विद्याद्दश षट् च देहे” (शा. २) इति; चतुर्विंशतिकत्वेऽपि च पञ्चमहाभूतात्मकरूपतैव तत्र प्रपञ्चिता। स हीत्यादि। अस्येति गर्भस्य

garbhastvityādi| garbhārambhakāṇyapi bhūmyādīni parityajyāntarikṣamādau kṛtaṃ, vakṣyamāṇabhūtagrahaṇānurodhāt| vakṣyati hi- ‘antarikṣaṃ pūrvamanyebhyo guṇebhya upādatte’ ityādi| cetanādhiṣṭhānabhūta iti ātmano bhogāyatanasvarūpa ityarthaḥ, cetanāśabdena hyātmocyate; kiṃvā, bhūtaśabdaḥ sādṛśye; tenādhiṣṭhānamivātmanaḥ śarīraṃ, na tu paramārthato nirāśrayasyātmano bhogāyatanatvavyatirekeṇa śarīramāśrayo bhavati| anayā yuktyeti anayā bhūtavikārarūpayā [2] yojanayā pañcamahābhūtavikārasamudāyātmako bhavati, anyayā [3] yuktyā katidhāpuruṣīyoktaścaturviṃśatiko bhavati, tathā mātṛjādirūpacintayā mātrādisamudāyātmako bhavatītyarthaḥ| na caiteṣāṃ pakṣāṇāṃ virodho'sti; yato mātṛjādivyapadeśe'pi pañcamahābhūtavikāratvamaviruddhameva, yena mātṛjādayo'pyasya mahābhūtavikārā eva; uktaṃ hi- “rasātmamātāpitṛsambhavāni bhūtāni vidyāddaśa ṣaṭ ca dehe” (śā. 2) iti; caturviṃśatikatve'pi ca pañcamahābhūtātmakarūpataiva tatra prapañcitā| sa hītyādi| asyeti garbhasya

यया चानुपूर्व्याऽभिनिर्वर्तते कुक्षौ तां व्याख्यास्यामः- गते पुराणे रजसि नवे चावस्थिते शुद्धस्नातां स्त्रियमव्यापन्नयोनिशोणितगर्भाशयामृतुमतीमाचक्ष्महे। तया सह तथाभूतया यदा पुमानव्यापन्नबीजो मिश्रीभावं गच्छति, तदा तस्य हर्षोदीरितः परः शरीरधात्वात्मा शुक्रभूतोऽङ्गादङ्गात् सम्भवति। स तथा हर्षभूतेनात्मनोदीरितश्चाधिष्ठितश्च [४] बीजरूपो धातुः पुरुषशरीरादभिनिष्पत्त्योचितेन पथा गर्भाशयमनुप्रविश्यार्तवेनाभिसंसर्गमेति

yayā cānupūrvyā'bhinirvartate kukṣau tāṃ vyākhyāsyāmaḥ- gate purāṇe rajasi nave cāvasthite śuddhasnātāṃ striyamavyāpannayoniśoṇitagarbhāśayāmṛtumatīmācakṣmahe| tayā saha tathābhūtayā yadā pumānavyāpannabījo miśrībhāvaṃ gacchati, tadā tasya harṣodīritaḥ paraḥ śarīradhātvātmā śukrabhūto'ṅgādaṅgāt sambhavati| sa tathā harṣabhūtenātmanodīritaścādhiṣṭhitaśca [4] bījarūpo dhātuḥ puruṣaśarīrādabhiniṣpattyocitena pathā garbhāśayamanupraviśyārtavenābhisaṃsargameti

गत इति निवृत्ते [५] । पुराण इति ऋतुकालातिक्रमसञ्चिते। नवे चावस्थित इतिवचनेन नवेऽप्यनवस्थिते गर्भकारणत्वं नास्तीति दर्शयति। शुद्धस्नातामित्यनेन शुद्धस्नातैव स्त्री गम्या नास्नाता, अशुद्धत्वादिति दर्शयति। स्त्यायत्यस्यां गर्भ इति स्त्री; अनेन वन्ध्यां निरस्यति। ऋतुमतीमित्यत्र प्रशंसायां मतुप्। तया सहेति तया स्त्रिया। तथाभूतयेति तादृगृतुयुक्तया। हर्षः प्रीतिविशेषः, तेनोदीरितः प्रेरितः। पर इति सारः; किंवा परकालोत्पन्नः परः, शुक्रं हि सर्वधातुभ्यः परमुत्पद्यते [६] । शरीरधात्वात्मेति शरीरधातुरूपः। शुक्रभूत इति शुक्ररूप एवाङ्गादङ्गात् सम्भवति व्यज्यते। तेन नाङ्गेभ्यः शुक्रमुत्पद्यते, किन्तु शुक्ररूपतयैव स्थितं व्यज्यते। वचनं हि- “सर्वत्रानुगतं देहे शुक्रं” (चि. अ. २पा. ४) इति। हर्षभूतेनेति हर्षमयतां [७] गतेन; उदीरितश्चाधिष्ठितश्चेत्यनेन उदीरणकाले तथा निःसरणकाले हर्षमयात्माधिष्ठानं शुक्रस्य गर्भाशयप्राप्तिकारणं दर्शयति; यदि शुक्रप्रवृत्तिकाले पुरुषो हर्षरहितः स्यान्न तदा सम्यक् शुक्रप्रवृत्तिः, तथा वेगविघातान्न गर्भाशयप्राप्तिर्भवति। बीजरूपो धातुः शुक्रम्। अभिसंसर्गां सम्यङ्मूर्च्छनम्

gata iti nivṛtte [5] | purāṇa iti ṛtukālātikramasañcite| nave cāvasthita itivacanena nave'pyanavasthite garbhakāraṇatvaṃ nāstīti darśayati| śuddhasnātāmityanena śuddhasnātaiva strī gamyā nāsnātā, aśuddhatvāditi darśayati| styāyatyasyāṃ garbha iti strī; anena vandhyāṃ nirasyati| ṛtumatīmityatra praśaṃsāyāṃ matup| tayā saheti tayā striyā| tathābhūtayeti tādṛgṛtuyuktayā| harṣaḥ prītiviśeṣaḥ, tenodīritaḥ preritaḥ| para iti sāraḥ; kiṃvā parakālotpannaḥ paraḥ, śukraṃ hi sarvadhātubhyaḥ paramutpadyate [6] | śarīradhātvātmeti śarīradhāturūpaḥ| śukrabhūta iti śukrarūpa evāṅgādaṅgāt sambhavati vyajyate| tena nāṅgebhyaḥ śukramutpadyate, kintu śukrarūpatayaiva sthitaṃ vyajyate| vacanaṃ hi- “sarvatrānugataṃ dehe śukraṃ” (ci. a. 2pā. 4) iti| harṣabhūteneti harṣamayatāṃ [7] gatena; udīritaścādhiṣṭhitaścetyanena udīraṇakāle tathā niḥsaraṇakāle harṣamayātmādhiṣṭhānaṃ śukrasya garbhāśayaprāptikāraṇaṃ darśayati; yadi śukrapravṛttikāle puruṣo harṣarahitaḥ syānna tadā samyak śukrapravṛttiḥ, tathā vegavighātānna garbhāśayaprāptirbhavati| bījarūpo dhātuḥ śukram| abhisaṃsargāṃ samyaṅmūrcchanam

तत्र पूर्वं चेतनाधातुः सत्त्वकरणो [८] गुणग्रहणाय प्रवर्तते; स हि हेतुः कारणं निमित्तमक्षरं कर्ता मन्ता वेदिता [९] बोद्धा द्रष्टा धाता ब्रह्मा विश्वकर्मा विश्वरूपः पुरुषः प्रभवोऽव्ययो नित्यो गुणी ग्रहणं प्रधानमव्यक्तं जीवो ज्ञः पुद्गलश्चेतनावान् विभुर्भूतात्मा चेन्द्रियात्मा चान्तरात्मा चेति। स गुणोपादानकालेऽन्तरिक्षं पूर्वतरमन्येभ्यो गुणेभ्य उपादत्ते, यथा- प्रलयात्यये सिसृक्षुर्भूतान्यक्षरभूत आत्मा सत्त्वोपादानः पूर्वतरमाकाशं सृजति, ततः क्रमेण व्यक्ततरगुणान् धातून् वाय्वादिकांश्चतुरः; तथा देहग्रहणेऽपि प्रवर्तमानः पूर्वतरमाकाशमेवोपादत्ते, ततः क्रमेण व्यक्ततरगुणान् धातून् वाय्वादिकांश्चतुरः। सर्वमपि तु खल्वेतद्गुणोपादानमणुना कालेन भवति

tatra pūrvaṃ cetanādhātuḥ sattvakaraṇo [8] guṇagrahaṇāya pravartate; sa hi hetuḥ kāraṇaṃ nimittamakṣaraṃ kartā mantā veditā [9] boddhā draṣṭā dhātā brahmā viśvakarmā viśvarūpaḥ puruṣaḥ prabhavo'vyayo nityo guṇī grahaṇaṃ pradhānamavyaktaṃ jīvo jñaḥ pudgalaścetanāvān vibhurbhūtātmā cendriyātmā cāntarātmā ceti| sa guṇopādānakāle'ntarikṣaṃ pūrvataramanyebhyo guṇebhya upādatte, yathā- pralayātyaye sisṛkṣurbhūtānyakṣarabhūta ātmā sattvopādānaḥ pūrvataramākāśaṃ sṛjati, tataḥ krameṇa vyaktataraguṇān dhātūn vāyvādikāṃścaturaḥ; tathā dehagrahaṇe'pi pravartamānaḥ pūrvataramākāśamevopādatte, tataḥ krameṇa vyaktataraguṇān dhātūn vāyvādikāṃścaturaḥ| sarvamapi tu khalvetadguṇopādānamaṇunā kālena bhavati

सत्त्वं मनः करणं यस्य स सत्त्वकरणः; आत्मा निष्क्रियत्वेन क्रियावता [१०] मनसा यत् कार्यं करोति, तच्च कार्यं मनसा क्रियमाणमप्यचेतनेन चेतनावत आत्मन एवोच्यते। वचनं हि- “चेतनावान् यतश्चात्मा ततः कर्ता निरुच्यते” (शा. १) इति। गुणग्रहणायेत्यत्र गुणशब्देन गुणगुणिनोरभेदोपचाराद्गुणवन्ति भूतान्युच्यन्ते। किंवा, गुणोऽप्रधानं, प्रधानं चात्मा, तद्व्यतिरिक्तानि च भूतानि गुणाः। कस्मादात्मा भूतानि गृह्णात्यप्रधानरूपाणीत्याशङ्कायामात्मनः प्राधान्यख्यापकान् पर्यायानाह- स हीत्यादि। न क्षरतीत्यक्षरम्। गुणी भूतरूपगुणवानित्यर्थः। गृह्णाति भूतानीति ग्रहणम्। एतैः पर्यायैरात्मनोऽभिधेयस्येतरपदार्थोपकार्यत्वेनाश्रयत्वं [११] प्रसिद्धं दर्श्यते। पूर्वतरं प्रथममेव। अन्येभ्यो गुणेभ्य इति वाय्वादिभ्यः। अत्र गर्भे भूतग्रहणक्रमे दृष्टान्तमाह- यथेत्यादि। प्रलयस्य महाप्रलयस्य, अत्यये इति आदिसर्ग इत्यर्थः। सिसृक्षुरिति स्रष्टुमिच्छुः। भूतानि आकाशादीनि। सत्त्वोपादान इति मनःकरणः। महाप्रलये हि विकारस्य प्रकृतौ लयात् प्रकृतिपुरुषावेव परमव्यक्तरूपौ तिष्ठतः, ततश्च सर्गारम्भे प्रकृतेर्महदादिप्रपञ्च उत्पद्यते क्रमेण; तत्र प्रथममाकाशमुत्पद्यते, ततो वाय्वादीनि व्यक्तानीति साङ्ख्यसिद्धान्तः। आकाशस्य च जन्यत्वं साङ्ख्यमतेनैव ज्ञेयम्। देहग्रहणेऽपीति गर्भस्वरूपग्रहणेऽपि। उपादत्त इति शुक्रशोणितगतमाकाशमाकाशमयतया स्वीकरोति। व्यक्ततरगुणानिति आकाशमेकगुणमपेक्ष्य शब्दस्पर्शगुणो वायुर्व्यक्ततरः [१२] , तमपेक्ष्य शब्दस्पर्शरूपगुण तेजो व्यक्ततरमित्यादि [१३] । अयं च भूतग्रहणक्रम आगमसिद्ध एव, नात्र युक्तिस्तथाविधा हृदयङ्गमाऽस्ति। एतच्च भूतग्रहणं लघुनैव कालेन भवतीति दर्शयन्नाह- सर्वमित्यादि

sattvaṃ manaḥ karaṇaṃ yasya sa sattvakaraṇaḥ; ātmā niṣkriyatvena kriyāvatā [10] manasā yat kāryaṃ karoti, tacca kāryaṃ manasā kriyamāṇamapyacetanena cetanāvata ātmana evocyate| vacanaṃ hi- “cetanāvān yataścātmā tataḥ kartā nirucyate” (śā. 1) iti| guṇagrahaṇāyetyatra guṇaśabdena guṇaguṇinorabhedopacārādguṇavanti bhūtānyucyante| kiṃvā, guṇo'pradhānaṃ, pradhānaṃ cātmā, tadvyatiriktāni ca bhūtāni guṇāḥ| kasmādātmā bhūtāni gṛhṇātyapradhānarūpāṇītyāśaṅkāyāmātmanaḥ prādhānyakhyāpakān paryāyānāha- sa hītyādi| na kṣaratītyakṣaram| guṇī bhūtarūpaguṇavānityarthaḥ| gṛhṇāti bhūtānīti grahaṇam| etaiḥ paryāyairātmano'bhidheyasyetarapadārthopakāryatvenāśrayatvaṃ [11] prasiddhaṃ darśyate| pūrvataraṃ prathamameva| anyebhyo guṇebhya iti vāyvādibhyaḥ| atra garbhe bhūtagrahaṇakrame dṛṣṭāntamāha- yathetyādi| pralayasya mahāpralayasya, atyaye iti ādisarga ityarthaḥ| sisṛkṣuriti sraṣṭumicchuḥ| bhūtāni ākāśādīni| sattvopādāna iti manaḥkaraṇaḥ| mahāpralaye hi vikārasya prakṛtau layāt prakṛtipuruṣāveva paramavyaktarūpau tiṣṭhataḥ, tataśca sargārambhe prakṛtermahadādiprapañca utpadyate krameṇa; tatra prathamamākāśamutpadyate, tato vāyvādīni vyaktānīti sāṅkhyasiddhāntaḥ| ākāśasya ca janyatvaṃ sāṅkhyamatenaiva jñeyam| dehagrahaṇe'pīti garbhasvarūpagrahaṇe'pi| upādatta iti śukraśoṇitagatamākāśamākāśamayatayā svīkaroti| vyaktataraguṇāniti ākāśamekaguṇamapekṣya śabdasparśaguṇo vāyurvyaktataraḥ [12] , tamapekṣya śabdasparśarūpaguṇa tejo vyaktataramityādi [13] | ayaṃ ca bhūtagrahaṇakrama āgamasiddha eva, nātra yuktistathāvidhā hṛdayaṅgamā'sti| etacca bhūtagrahaṇaṃ laghunaiva kālena bhavatīti darśayannāha- sarvamityādi

स सर्वगुणवान् गर्भत्वमापन्नः प्रथमे मासि सम्मूर्च्छितः सर्वधातुकलुषीकृतः [१४] खेटभूतो भवत्यव्यक्तविग्रहः सदसद्भूताङ्गावयवः

sa sarvaguṇavān garbhatvamāpannaḥ prathame māsi sammūrcchitaḥ sarvadhātukaluṣīkṛtaḥ [14] kheṭabhūto bhavatyavyaktavigrahaḥ sadasadbhūtāṅgāvayavaḥ

5.4.10

द्वितीये मासि घनः सम्पद्यते पिण्डः [१५] पेश्यर्बुदं वा। तत्र घनः पुरुषः, पेशी स्त्री, अर्बुदं नपुंसकम्

dvitīye māsi ghanaḥ sampadyate piṇḍaḥ [15] peśyarbudaṃ vā| tatra ghanaḥ puruṣaḥ, peśī strī, arbudaṃ napuṃsakam

सर्वधातुकलुषीकृत इति अव्यक्तसर्वधातुतया कलुषीकृतः। धातुशब्देन च भूतान्युच्यन्ते, किंवा रसादिधातुबीजानि। खेटः श्लेष्मा; तेन खेटभूत इति श्लेष्मसदृश इत्यर्थः। अव्यक्तविग्रह इत्यस्य विवरणं- सदसद्भूताङ्गावयव इति; विद्यमानाविद्यमानाङ्गप्रत्यङ्ग इत्यर्थः; अङ्गानां च बीजरूपतया स्थितत्वेन सत्त्वम्, अव्यक्तभावाच्चासत्त्वम् [१६] । किंवा, सदसद्भूताङ्गावयवो घनः सम्पद्यते इति योजना। घनः कठिनः। पिण्डो ग्रन्थ्याकारः। पेशी दीर्घा मांसपेश्याकारा। अर्बुदं वर्तुलोन्नतम्॥९-

sarvadhātukaluṣīkṛta iti avyaktasarvadhātutayā kaluṣīkṛtaḥ| dhātuśabdena ca bhūtānyucyante, kiṃvā rasādidhātubījāni| kheṭaḥ śleṣmā; tena kheṭabhūta iti śleṣmasadṛśa ityarthaḥ| avyaktavigraha ityasya vivaraṇaṃ- sadasadbhūtāṅgāvayava iti; vidyamānāvidyamānāṅgapratyaṅga ityarthaḥ; aṅgānāṃ ca bījarūpatayā sthitatvena sattvam, avyaktabhāvāccāsattvam [16] | kiṃvā, sadasadbhūtāṅgāvayavo ghanaḥ sampadyate iti yojanā| ghanaḥ kaṭhinaḥ| piṇḍo granthyākāraḥ| peśī dīrghā māṃsapeśyākārā| arbudaṃ vartulonnatam||9-

तृतीये मासि सर्वेन्द्रियाणि सर्वाङ्गावयवाश्च यौगपद्येनाभिनिर्वर्तन्ते

tṛtīye māsi sarvendriyāṇi sarvāṅgāvayavāśca yaugapadyenābhinirvartante

अङ्गानि शिरःप्रभृतीनि, तदवयवाश्चेत्यङ्गावयवाः। यौगपद्येनेति वचनेन “कुमारस्य शिरः पूर्वमभिनिर्वर्तते” (शा. ६) इत्यादिवक्ष्यमाणान्येकीयमतानि निषेधयति। यौगपद्येन हि सर्वाङ्गनिर्वृत्तिरिति सिद्धान्तः

aṅgāni śiraḥprabhṛtīni, tadavayavāścetyaṅgāvayavāḥ| yaugapadyeneti vacanena “kumārasya śiraḥ pūrvamabhinirvartate” (śā. 6) ityādivakṣyamāṇānyekīyamatāni niṣedhayati| yaugapadyena hi sarvāṅganirvṛttiriti siddhāntaḥ

तत्रास्य केचिदङ्गावयवा मातृजादीनवयवान् विभज्य पूर्वमुक्ता यथावत्। महाभूतविकारप्रविभागेन त्विदानीमस्य [१७] तांश्चैवाङ्गावयवान् कांश्चित् पर्यायान्तरेणापरांश्चानुव्याख्यास्यामः। मातृजादयोऽप्यस्य महाभूतविकारा एव। तत्रास्याकाशात्मकं शब्दः श्रोत्रं लाघवं सौक्ष्म्यं विवेकश्च, वाय्वात्मकं स्पर्शः स्पर्शनं रौक्ष्यं प्रेरणं धातुव्यूहनं चेष्टाश्च शारीर्यः, अग्न्यात्मकं रूपं दर्शनं प्रकाशः पक्तिरौष्ण्यं च, अबात्मकं रसो रसनं शैत्यं मार्दवं स्नेहः क्लेदश्च, पृथिव्यात्मकं गन्धो घ्राणं गौरवं स्थैर्यं मूर्तिश्चेति

tatrāsya kecidaṅgāvayavā mātṛjādīnavayavān vibhajya pūrvamuktā yathāvat| mahābhūtavikārapravibhāgena tvidānīmasya [17] tāṃścaivāṅgāvayavān kāṃścit paryāyāntareṇāparāṃścānuvyākhyāsyāmaḥ| mātṛjādayo'pyasya mahābhūtavikārā eva| tatrāsyākāśātmakaṃ śabdaḥ śrotraṃ lāghavaṃ saukṣmyaṃ vivekaśca, vāyvātmakaṃ sparśaḥ sparśanaṃ raukṣyaṃ preraṇaṃ dhātuvyūhanaṃ ceṣṭāśca śārīryaḥ, agnyātmakaṃ rūpaṃ darśanaṃ prakāśaḥ paktirauṣṇyaṃ ca, abātmakaṃ raso rasanaṃ śaityaṃ mārdavaṃ snehaḥ kledaśca, pṛthivyātmakaṃ gandho ghrāṇaṃ gauravaṃ sthairyaṃ mūrtiśceti

शारीरस्थानम् (cont. 8)

केचिदिति न सर्वे। तत्र मातृजाद्यङ्गकथनेन शब्दादयो य इह भूतविकारत्वेन वक्ष्यन्ते ते न सर्वे प्रोक्ताः, किं तु केचिदेव त्वगादयः। पर्यायान्तरेणेतिवचनाद्ये मातृजादयः ‘त्वक् च लोहितं च’ (शा.अ.३) इत्यादिनोक्तास्त इह न साक्षाद्वक्तव्याः, किन्तु ये त्वग्गता मूर्तिस्नेहमार्दवादयस्ते भूतजन्यत्वेनोच्यमानास्त्वचोऽभिधायका भवन्ति। एवं शोणितादिगतभूतविकारकथनेन शोणितादिकथनं ज्ञेयम्। त्वगादयो वक्ष्यमाणा इति भूतविकारसमुदायरूपा एव। त्वगादीनां मातृजादिरूपेण यदभिधानं, तन्मात्राद्यधीनत्वप्रतिपत्त्यर्थम्। पुनश्चेह भूतजन्यत्वेनाभिधानमङ्गानां क्षये वा वृद्धौ वा सत्यां तत्कारणभूतभूतोपयोगप्रतिषेधाभ्यां वृद्धिक्षयजननज्ञानार्थम्। यदङ्गं यद्भूतप्रभवं तदङ्गं तद्भूतप्रधानेन द्रव्येण वर्धते, क्षीयते च तद्विपरीतेन। लाघवं यद्यपि वायौ पठन्ति- “रूक्षः शीतो लघुश्चैव” (सू.अ.१) इत्यादिना, तथाऽपि आकाशेऽतिशयितं ज्ञेयं, तेनेहाकाशविकारे पठन्ति; आकाशं हि अत्यर्थसूक्ष्मत्वाद्वातादपि लघु। विवेको विच्छेदः। धातुव्यूहनं धातुरचना धातुवहनं च। दृश्यतेऽनेनेति दर्शनं चक्षुरिन्द्रियम्। मूर्तिः काठिन्यम्

keciditi na sarve| tatra mātṛjādyaṅgakathanena śabdādayo ya iha bhūtavikāratvena vakṣyante te na sarve proktāḥ, kiṃ tu kecideva tvagādayaḥ| paryāyāntareṇetivacanādye mātṛjādayaḥ ‘tvak ca lohitaṃ ca’ (śā.a.3) ityādinoktāsta iha na sākṣādvaktavyāḥ, kintu ye tvaggatā mūrtisnehamārdavādayaste bhūtajanyatvenocyamānāstvaco'bhidhāyakā bhavanti| evaṃ śoṇitādigatabhūtavikārakathanena śoṇitādikathanaṃ jñeyam| tvagādayo vakṣyamāṇā iti bhūtavikārasamudāyarūpā eva| tvagādīnāṃ mātṛjādirūpeṇa yadabhidhānaṃ, tanmātrādyadhīnatvapratipattyartham| punaśceha bhūtajanyatvenābhidhānamaṅgānāṃ kṣaye vā vṛddhau vā satyāṃ tatkāraṇabhūtabhūtopayogapratiṣedhābhyāṃ vṛddhikṣayajananajñānārtham| yadaṅgaṃ yadbhūtaprabhavaṃ tadaṅgaṃ tadbhūtapradhānena dravyeṇa vardhate, kṣīyate ca tadviparītena| lāghavaṃ yadyapi vāyau paṭhanti- “rūkṣaḥ śīto laghuścaiva” (sū.a.1) ityādinā, tathā'pi ākāśe'tiśayitaṃ jñeyaṃ, tenehākāśavikāre paṭhanti; ākāśaṃ hi atyarthasūkṣmatvādvātādapi laghu| viveko vicchedaḥ| dhātuvyūhanaṃ dhāturacanā dhātuvahanaṃ ca| dṛśyate'neneti darśanaṃ cakṣurindriyam| mūrtiḥ kāṭhinyam

एवमयं लोकसम्मितः पुरुषः। यावन्तो हि लोके मूर्तिमन्तो भावविशेषास्तावन्तः पुरुषे, यावन्तः पुरुषे तावन्तो लोके इति; बुधास्त्वेवं द्रष्टुमिच्छन्ति

evamayaṃ lokasammitaḥ puruṣaḥ| yāvanto hi loke mūrtimanto bhāvaviśeṣāstāvantaḥ puruṣe, yāvantaḥ puruṣe tāvanto loke iti; budhāstvevaṃ draṣṭumicchanti

एतद्भूतविकारमयत्वं शरीरस्य लोकसाम्येन ज्ञातं सन्मोक्षस्यापि परमाभीष्टस्य कारणं भवतीति लोकसाम्यं दर्शयन्नाह- एवमयमित्यादि। एवमिति पञ्चभूतविकारमयत्वेन। लोकसम्मिति इति लोकतुल्यः। इह च भूतविकारमयत्वं यच्छरीरस्योक्तं तेन भूतविकारमयत्वमधिकृत्य सादृश्यमुक्तं लोकपुरुषयोः; यत्त्वाध्यात्मिकं लोकपुरुषयोः साम्यं पुरुषविचये वक्तव्यं, तदपीहानुक्तमपि ‘यावन्तो हि’ इत्यादिविशेषाभिधानेन सूचितं ज्ञेयम्। तेन, यावन्तो भावविशेषा आध्यात्मिका अन्तरात्मसत्त्वाहङ्कारादयो, भौतिका वा मूर्तिक्लेदादयः, ते पुरुषगता लोकेनापि समाना इति ज्ञेयम्। एतच्च लोकपुरुषयोः साम्यं पुरुषविचये व्यक्तं भविष्यति। एतच्च लोकपुरुषयोः साम्यकथनं मुमुक्षूणामेवोपयुक्तमिति दर्शयन्नाह- बुधास्त्वेवमित्यादि। बुधाः सम्यग्ज्ञानवन्तः, मोक्षयुक्ता इति यावत्। लोकपुरुषसाम्यकथनं च मोक्षार्थमेवेति पुरुषविचये स्वयमेव वक्ष्यति

etadbhūtavikāramayatvaṃ śarīrasya lokasāmyena jñātaṃ sanmokṣasyāpi paramābhīṣṭasya kāraṇaṃ bhavatīti lokasāmyaṃ darśayannāha- evamayamityādi| evamiti pañcabhūtavikāramayatvena| lokasammiti iti lokatulyaḥ| iha ca bhūtavikāramayatvaṃ yaccharīrasyoktaṃ tena bhūtavikāramayatvamadhikṛtya sādṛśyamuktaṃ lokapuruṣayoḥ; yattvādhyātmikaṃ lokapuruṣayoḥ sāmyaṃ puruṣavicaye vaktavyaṃ, tadapīhānuktamapi ‘yāvanto hi’ ityādiviśeṣābhidhānena sūcitaṃ jñeyam| tena, yāvanto bhāvaviśeṣā ādhyātmikā antarātmasattvāhaṅkārādayo, bhautikā vā mūrtikledādayaḥ, te puruṣagatā lokenāpi samānā iti jñeyam| etacca lokapuruṣayoḥ sāmyaṃ puruṣavicaye vyaktaṃ bhaviṣyati| etacca lokapuruṣayoḥ sāmyakathanaṃ mumukṣūṇāmevopayuktamiti darśayannāha- budhāstvevamityādi| budhāḥ samyagjñānavantaḥ, mokṣayuktā iti yāvat| lokapuruṣasāmyakathanaṃ ca mokṣārthameveti puruṣavicaye svayameva vakṣyati

एवमस्येन्द्रियाण्यङ्गावयवाश्च यौगपद्येनाभिनिर्वर्तन्तेऽन्यत्र तेभ्यो भावेभ्यो येऽस्य जातस्योत्तरकालं जायन्ते; तद्यथा- दन्ता व्यञ्जनानि व्यक्तीभावस्तथायुक्तानि [१८] चापराणि। एषा प्रकृतिः, विकृतिः पुनरतोऽन्यथा। सन्ति खल्वस्मिन् गर्भे केचिन्नित्या भावाः, सन्ति चानित्याः केचित्। तस्य य एवाङ्गावयवाः सन्तिष्ठन्ते, त एव स्त्रीलिङ्गं पुरुषलिङ्गं नपुंसकलिङ्गं वा बिभ्रति। तत्र स्त्रीपुरुषयोर्ये वैशेषिका भावाः प्रधानसंश्रया गुणसंश्रयाश्च, तेषां यतो भूयस्त्वं ततोऽन्यतरभावः। तद्यथा- क्लैब्यं भीरुत्वमवैशारद्यं मोहोऽनवस्थानमधोगुरुत्वमसहनं शैथिल्यं मार्दवं गर्भाशयबीजभागस्तथायुक्तानि चापराणि स्त्रीकराणि, अतो विपरीतानि पुरुषकराणि, उभयभागावयवा [१९] नपुंसककराणि भवन्ति

evamasyendriyāṇyaṅgāvayavāśca yaugapadyenābhinirvartante'nyatra tebhyo bhāvebhyo ye'sya jātasyottarakālaṃ jāyante; tadyathā- dantā vyañjanāni vyaktībhāvastathāyuktāni [18] cāparāṇi| eṣā prakṛtiḥ, vikṛtiḥ punarato'nyathā| santi khalvasmin garbhe kecinnityā bhāvāḥ, santi cānityāḥ kecit| tasya ya evāṅgāvayavāḥ santiṣṭhante, ta eva strīliṅgaṃ puruṣaliṅgaṃ napuṃsakaliṅgaṃ vā bibhrati| tatra strīpuruṣayorye vaiśeṣikā bhāvāḥ pradhānasaṃśrayā guṇasaṃśrayāśca, teṣāṃ yato bhūyastvaṃ tato'nyatarabhāvaḥ| tadyathā- klaibyaṃ bhīrutvamavaiśāradyaṃ moho'navasthānamadhogurutvamasahanaṃ śaithilyaṃ mārdavaṃ garbhāśayabījabhāgastathāyuktāni cāparāṇi strīkarāṇi, ato viparītāni puruṣakarāṇi, ubhayabhāgāvayavā [19] napuṃsakakarāṇi bhavanti

प्रकृतां तृतीयमासभवामिन्द्रियाद्यङ्गाभिनिर्वृत्तिमुपसंहरति- एवमस्येत्यादि। युगपदेव यौगपद्यं; यौगपद्यमित्यभिधानमिन्द्रियाणामपि सर्वाङ्गाभिनिर्वृत्तेः समकालतोपदर्शनार्थम्। किं दन्तादयोऽपि तृतीयमासे भवन्तीत्याशङ्क्याह- अन्यत्रेत्यादि। व्यञ्जनानि श्मश्रुस्तनादीनि। व्यक्तीभावः शुक्ररजसोराविर्भावः। तथायुक्तानीति जातोत्तरकालजत्वेन दन्तादिसदृशानि चाङ्गानि बुद्ध्यादीनि [२०] । एषा प्रकृतिरिति इन्द्रियाण्यङ्गावयवाश्च युगपद्भवन्ति, दन्तादयश्च जातस्यापि चिरेण भवन्तीत्येवंरूपो मनुष्यस्वभाव इत्यर्थः। अन्यथेति कदाचित् सदन्त एव जायत इत्यादिका विकृतिर्मनुष्यस्य। अथ कस्माद्दन्तादयो गर्भादिजायमाना विकृतित्वेनोच्यन्त [२१] इत्याह- सन्तीत्यादि। खलुशब्दो हेतौ। नित्या इति यावच्छरीरभाविनः करचरणादयः, अनित्याश्च न यावच्छरीरभाविनो दन्तादयः। एतेन, अनित्यस्वभावानां दन्तादीनां गर्भाद्यजायमानत्वान्नित्यत्वं विकृतिरिति युक्तमित्यर्थः। अथ नित्यानित्येषु मध्ये के स्त्र्यादिलिङ्गं बिभ्रतीत्याह- तस्येत्यादि। सन्तिष्ठन्त इति यावच्छरीरं [२२] तिष्ठन्ति। एतेन, य एव नित्या उपस्थादयस्त एव स्त्रीलिङ्गतां पुंलिङ्गतां वा बिभ्रति। तत्रोपस्थरूपो नित्यो भावः स्त्रीलिङ्गं, शेफश्च पुंलिङ्गम्, उपस्थलिङ्गाकारविरहितं च रन्ध्रमात्रं नपुंसकलिङ्गं भवति। किंवा, स्त्रिया यल्लिङ्गं स्तनादि, पुरुषस्य वा श्मश्रुप्रभृति, नपुंसकस्य वा स्त्रीपुंसमानाकाररूपं [२३] जातोत्तरकालभावि, तदपि य एव नित्या भावा उरःकपोलप्रभृतयस्त एव कालवशाद्बिभ्रतीति वाक्यार्थः। उर एव हि स्तनारम्भकबीजयुक्तं स्त्रिया उत्तरकालं स्तनवद्भवति, एवं कपोल एव श्मश्रुबीजयुक्तः श्मश्रुवान् भवति। न चावश्यं यत् स्तनश्मश्रुप्रभृतीनां बीजं चेदस्ति शरीरे, तत् किमिति गर्भात् प्रभृति स्तनादि न जायत इति; यतो बीजमहिमाऽयं- यत् स्वकाल एव कार्यं करोति। यथा- अवनिपतितमपि शाल्यादिबीजमृतुप्राप्तावेवाङ्कुरं जनयति; न च स्वभाव उपालम्भमर्हति। ‘यदैवाङ्गावययवाः सन्तिष्ठन्ते, तदैव स्त्र्यादिलिङ्गं बिभ्रति’ इत्यादिपाठपक्षे तु व्यक्त [२४] एवार्थः। अथ कुतः समाने शुक्रादौ कारणे स्त्र्यादिविशेषो भवतीत्याह- वैशेषिका इति। वैशेषिका विशिष्टाः परस्परव्यावृत्ता इति यावत्। प्रधानसंश्रया इति आत्मसंश्रयाः। गुणसंश्रया इति शुक्रशोणितगतभूतसंश्रयाः; गुणशब्देनेह भूतान्युच्यन्ते। यत इति सप्तम्यां तसिः; तेन यस्मिन् वैशेषिके भावे भूयस्त्वं दैववशाद्भवति, ततो भावादन्यतरस्य स्त्रीरूपस्य पुंरूपस्य वा गर्भस्योत्पत्तिर्भवति; यदि स्त्रीकरा भावा क्लैब्यादयो भूयांसो भवन्ति तदा स्त्री जायते, विपर्यये पुमानित्यर्थः। तत्र स्त्रीकरान् भावानाह- तद्यथेत्यादि। अवैशारद्यं मोहः। शैथिल्यम् अनिबिडसंयोगता, यथा- दृढशणतन्तुविरलवापितपटस्य शैथिल्यं; मार्दवं तु निबिडसंयोगस्यापि सहजावयवमार्दवं, यथा- पट्टसूत्रे निरन्तरवापितपटस्य [२५] मृदुत्वम्। क्लैब्याद्यनवस्थानपर्यन्तं प्रधानसंश्रयं, शेषं गुणसंश्रयम्। तथायुक्तानीत्यनेन योनिबीजभागादीनि ग्राहयति। एते चाधोगुरुत्वादयो रजोधिक एव बीजे भवन्तीति ज्ञेयम्। तेन, “रक्तेन कन्यामधिकेन” (शा. २) इति यदुक्तं तदनेन समं न विरुद्धं भवति। विपरीतानि अक्लैब्यादीनीत्यर्थः। उभयभागावयवा इति स्त्रीपुरुषकारका अवयवाः। नपुंसककराणीति नपुंसकनिर्देशोऽव्यक्तगुणाभिप्रायेण। तेन प्रथमं नपुंसककराणीति अव्यक्तगुणसन्दोहाभिप्रायेण प्रयुक्तं, ततः कानि तानीत्यपेक्षायां विशेषपरिग्रहादुभयभागावयवा इति पुंलिङ्गेन निर्देशो ज्ञेयः

prakṛtāṃ tṛtīyamāsabhavāmindriyādyaṅgābhinirvṛttimupasaṃharati- evamasyetyādi| yugapadeva yaugapadyaṃ; yaugapadyamityabhidhānamindriyāṇāmapi sarvāṅgābhinirvṛtteḥ samakālatopadarśanārtham| kiṃ dantādayo'pi tṛtīyamāse bhavantītyāśaṅkyāha- anyatretyādi| vyañjanāni śmaśrustanādīni| vyaktībhāvaḥ śukrarajasorāvirbhāvaḥ| tathāyuktānīti jātottarakālajatvena dantādisadṛśāni cāṅgāni buddhyādīni [20] | eṣā prakṛtiriti indriyāṇyaṅgāvayavāśca yugapadbhavanti, dantādayaśca jātasyāpi cireṇa bhavantītyevaṃrūpo manuṣyasvabhāva ityarthaḥ| anyatheti kadācit sadanta eva jāyata ityādikā vikṛtirmanuṣyasya| atha kasmāddantādayo garbhādijāyamānā vikṛtitvenocyanta [21] ityāha- santītyādi| khaluśabdo hetau| nityā iti yāvaccharīrabhāvinaḥ karacaraṇādayaḥ, anityāśca na yāvaccharīrabhāvino dantādayaḥ| etena, anityasvabhāvānāṃ dantādīnāṃ garbhādyajāyamānatvānnityatvaṃ vikṛtiriti yuktamityarthaḥ| atha nityānityeṣu madhye ke stryādiliṅgaṃ bibhratītyāha- tasyetyādi| santiṣṭhanta iti yāvaccharīraṃ [22] tiṣṭhanti| etena, ya eva nityā upasthādayasta eva strīliṅgatāṃ puṃliṅgatāṃ vā bibhrati| tatropastharūpo nityo bhāvaḥ strīliṅgaṃ, śephaśca puṃliṅgam, upasthaliṅgākāravirahitaṃ ca randhramātraṃ napuṃsakaliṅgaṃ bhavati| kiṃvā, striyā yalliṅgaṃ stanādi, puruṣasya vā śmaśruprabhṛti, napuṃsakasya vā strīpuṃsamānākārarūpaṃ [23] jātottarakālabhāvi, tadapi ya eva nityā bhāvā uraḥkapolaprabhṛtayasta eva kālavaśādbibhratīti vākyārthaḥ| ura eva hi stanārambhakabījayuktaṃ striyā uttarakālaṃ stanavadbhavati, evaṃ kapola eva śmaśrubījayuktaḥ śmaśruvān bhavati| na cāvaśyaṃ yat stanaśmaśruprabhṛtīnāṃ bījaṃ cedasti śarīre, tat kimiti garbhāt prabhṛti stanādi na jāyata iti; yato bījamahimā'yaṃ- yat svakāla eva kāryaṃ karoti| yathā- avanipatitamapi śālyādibījamṛtuprāptāvevāṅkuraṃ janayati; na ca svabhāva upālambhamarhati| ‘yadaivāṅgāvayayavāḥ santiṣṭhante, tadaiva stryādiliṅgaṃ bibhrati’ ityādipāṭhapakṣe tu vyakta [24] evārthaḥ| atha kutaḥ samāne śukrādau kāraṇe stryādiviśeṣo bhavatītyāha- vaiśeṣikā iti| vaiśeṣikā viśiṣṭāḥ parasparavyāvṛttā iti yāvat| pradhānasaṃśrayā iti ātmasaṃśrayāḥ| guṇasaṃśrayā iti śukraśoṇitagatabhūtasaṃśrayāḥ; guṇaśabdeneha bhūtānyucyante| yata iti saptamyāṃ tasiḥ; tena yasmin vaiśeṣike bhāve bhūyastvaṃ daivavaśādbhavati, tato bhāvādanyatarasya strīrūpasya puṃrūpasya vā garbhasyotpattirbhavati; yadi strīkarā bhāvā klaibyādayo bhūyāṃso bhavanti tadā strī jāyate, viparyaye pumānityarthaḥ| tatra strīkarān bhāvānāha- tadyathetyādi| avaiśāradyaṃ mohaḥ| śaithilyam anibiḍasaṃyogatā, yathā- dṛḍhaśaṇatantuviralavāpitapaṭasya śaithilyaṃ; mārdavaṃ tu nibiḍasaṃyogasyāpi sahajāvayavamārdavaṃ, yathā- paṭṭasūtre nirantaravāpitapaṭasya [25] mṛdutvam| klaibyādyanavasthānaparyantaṃ pradhānasaṃśrayaṃ, śeṣaṃ guṇasaṃśrayam| tathāyuktānītyanena yonibījabhāgādīni grāhayati| ete cādhogurutvādayo rajodhika eva bīje bhavantīti jñeyam| tena, “raktena kanyāmadhikena” (śā. 2) iti yaduktaṃ tadanena samaṃ na viruddhaṃ bhavati| viparītāni aklaibyādīnītyarthaḥ| ubhayabhāgāvayavā iti strīpuruṣakārakā avayavāḥ| napuṃsakakarāṇīti napuṃsakanirdeśo'vyaktaguṇābhiprāyeṇa| tena prathamaṃ napuṃsakakarāṇīti avyaktaguṇasandohābhiprāyeṇa prayuktaṃ, tataḥ kāni tānītyapekṣāyāṃ viśeṣaparigrahādubhayabhāgāvayavā iti puṃliṅgena nirdeśo jñeyaḥ

तस्य यत्कालमेवेन्द्रियाणि सन्तिष्ठन्ते, तत्कालमेव चेतसि वेदना निर्बन्धं प्राप्नोति; तस्मात्तदा प्रभृति गर्भः स्पन्दते, प्रार्थयते च जन्मान्तरानुभूतं यत् किञ्चित्, तद्द्वैहृदय्यमाचक्षते वृद्धाः। मातृजं चास्य हृदयं मातृहृदयेनाभिसम्बद्धं भवति रसवाहिनीभिः [२६] संवाहिनीभिः; तस्मात्तयोस्ताभिर्भक्तिः संस्पन्दते [२७] । तच्चैव कारणमवेक्षमाणा न [२८] द्वैहृदय्यस्य विमानितं गर्भमिच्छन्ति कर्तुम्। विमानने ह्यस्य दृश्यते विनाशो विकृतिर्वा। समानयोगक्षेमा हि तदा भवति गर्भेण केषुचिदर्थेषु माता। तस्मात् प्रियहिताभ्यां गर्भिणीं विशेषेणोपचरन्ति कुशलाः

tasya yatkālamevendriyāṇi santiṣṭhante, tatkālameva cetasi vedanā nirbandhaṃ prāpnoti; tasmāttadā prabhṛti garbhaḥ spandate, prārthayate ca janmāntarānubhūtaṃ yat kiñcit, taddvaihṛdayyamācakṣate vṛddhāḥ| mātṛjaṃ cāsya hṛdayaṃ mātṛhṛdayenābhisambaddhaṃ bhavati rasavāhinībhiḥ [26] saṃvāhinībhiḥ; tasmāttayostābhirbhaktiḥ saṃspandate [27] | taccaiva kāraṇamavekṣamāṇā na [28] dvaihṛdayyasya vimānitaṃ garbhamicchanti kartum| vimānane hyasya dṛśyate vināśo vikṛtirvā| samānayogakṣemā hi tadā bhavati garbheṇa keṣucidartheṣu mātā| tasmāt priyahitābhyāṃ garbhiṇīṃ viśeṣeṇopacaranti kuśalāḥ

सन्तिष्ठन्त इति अभिनिर्वर्तन्ते। वेदना सुखदुःखोपलब्धिः। निर्बन्धं प्राप्नोतीति सम्बन्धं प्राप्नोति, इन्द्रियोत्पादसमकालमेव सुखदुःखज्ञो [२९] भवतीति वाक्यार्थः। तस्मादिति सुखदुःखसम्बन्धात्; सुखोत्पादनार्थं दुःखपरिहारार्थं च स्पन्दते चलति, तथा प्रार्थयते च सुखहेतून् [३०] जन्मान्तरानुभूतानित्यर्थः। तद्गर्भप्रार्थनायुक्तं मातृहृदयं द्वैहृदय्यमिति वृद्धा ज्ञानवृद्धा आचक्षते। द्विहृदयस्य भावद् द्वैहृदय्यं मातृहृदयं गर्भहृदयेन समं हृदयद्वयं भवति। ननु गर्भहृदयं कथं मातृहृदयेन सम्बद्धं भवतीत्याह- मातृजमिति; मातृकारणकार्तवजम्। रसवाहिनीभिरिति गर्भपोषणार्थाभिर्मातृहृदयगर्भनाभिप्रतिबद्धाभी रसवाहिनीभिः। एतेन, यद् गर्भः प्रार्थयते, तया प्रार्थनया रसवाहिनीभिर्हृदयमागतया माताऽपि तत्प्रार्थनावती भवति एवं मातृप्रार्थनयाऽपि गर्भः प्रार्थनावान् भवति। तयोरिति मातृगर्भयोः। भक्तिः इच्छा। ताभिरिति रसवाहिनीभिः। संस्पन्दत इति मातृहृदयाद्गर्भहृदयं याति, गर्भहृदयाच्च मातृहृदयमित्यर्थः। गर्भस्य विनाशो विकृतिर्वेति महता इच्छाविघातेन विनाशः, स्वल्पेन तु विकृतिः; किंवा गर्भेच्छापूर्विका मातुरिच्छा, तद्विघातेन विनाशो गर्भस्य, सा हीच्छा विहता साक्षाद्गर्भसम्बन्धितया सुकुमारतरं गर्भं वातप्रकोपाद्विनाशयति; या तु मातुरिच्छा विहता, सा मातरि वातक्षोभं जनयती समानयोगक्षेमे गर्भेऽपि मनाग्विकृतिजननाद्विकृतिं जनयति। एतदेव दर्शयति- समानयोगक्षेमा हीत्यादि।- योगः सुखहेतुयोगः, क्षेमः प्रत्यवायपरिहारः, एतौ योगक्षेमौ मातुर्गर्भेण समानौ भवतः। केषुचिदर्थेष्वितिवचनादतुल्ययोगक्षेमता च क्वचिद्भवतीति दर्शयति। तेन, नावश्यं मातुर्विकाराः क्षुदादयो गर्भे विकृतिमावहन्ति, गर्भस्य वा मातरीति दर्शयति। गर्भिणी विशेषेणेतिवचनादगर्भिण्यपि स्त्री ऋतुकाले प्रियहितोपचरणीया। यदुक्तं- “सहचर्यश्चैनां प्रियहिताभ्यां सततमुपचरेयुः” (शा. ८) इत्यादि

santiṣṭhanta iti abhinirvartante| vedanā sukhaduḥkhopalabdhiḥ| nirbandhaṃ prāpnotīti sambandhaṃ prāpnoti, indriyotpādasamakālameva sukhaduḥkhajño [29] bhavatīti vākyārthaḥ| tasmāditi sukhaduḥkhasambandhāt; sukhotpādanārthaṃ duḥkhaparihārārthaṃ ca spandate calati, tathā prārthayate ca sukhahetūn [30] janmāntarānubhūtānityarthaḥ| tadgarbhaprārthanāyuktaṃ mātṛhṛdayaṃ dvaihṛdayyamiti vṛddhā jñānavṛddhā ācakṣate| dvihṛdayasya bhāvad dvaihṛdayyaṃ mātṛhṛdayaṃ garbhahṛdayena samaṃ hṛdayadvayaṃ bhavati| nanu garbhahṛdayaṃ kathaṃ mātṛhṛdayena sambaddhaṃ bhavatītyāha- mātṛjamiti; mātṛkāraṇakārtavajam| rasavāhinībhiriti garbhapoṣaṇārthābhirmātṛhṛdayagarbhanābhipratibaddhābhī rasavāhinībhiḥ| etena, yad garbhaḥ prārthayate, tayā prārthanayā rasavāhinībhirhṛdayamāgatayā mātā'pi tatprārthanāvatī bhavati evaṃ mātṛprārthanayā'pi garbhaḥ prārthanāvān bhavati| tayoriti mātṛgarbhayoḥ| bhaktiḥ icchā| tābhiriti rasavāhinībhiḥ| saṃspandata iti mātṛhṛdayādgarbhahṛdayaṃ yāti, garbhahṛdayācca mātṛhṛdayamityarthaḥ| garbhasya vināśo vikṛtirveti mahatā icchāvighātena vināśaḥ, svalpena tu vikṛtiḥ; kiṃvā garbhecchāpūrvikā māturicchā, tadvighātena vināśo garbhasya, sā hīcchā vihatā sākṣādgarbhasambandhitayā sukumārataraṃ garbhaṃ vātaprakopādvināśayati; yā tu māturicchā vihatā, sā mātari vātakṣobhaṃ janayatī samānayogakṣeme garbhe'pi manāgvikṛtijananādvikṛtiṃ janayati| etadeva darśayati- samānayogakṣemā hītyādi|- yogaḥ sukhahetuyogaḥ, kṣemaḥ pratyavāyaparihāraḥ, etau yogakṣemau māturgarbheṇa samānau bhavataḥ| keṣucidartheṣvitivacanādatulyayogakṣematā ca kvacidbhavatīti darśayati| tena, nāvaśyaṃ māturvikārāḥ kṣudādayo garbhe vikṛtimāvahanti, garbhasya vā mātarīti darśayati| garbhiṇī viśeṣeṇetivacanādagarbhiṇyapi strī ṛtukāle priyahitopacaraṇīyā| yaduktaṃ- “sahacaryaścaināṃ priyahitābhyāṃ satatamupacareyuḥ” (śā. 8) ityādi

तस्या गर्भापत्तेर्द्वैहृदय्यस्य च विज्ञानार्थं लिङ्गानि समासेनोपदेक्ष्यामः। उपचारसाधनं [३१] ह्यस्य ज्ञाने, ज्ञानं च लिङ्गतः, तस्मादिष्टो लिङ्गोपदेशः। तद्यथा- आर्तवादर्शनमास्यसंस्रवणमनन्नाभिलाषश्छर्दिररोचकोऽम्लकामता च विशेषेण श्रद्धाप्रणयनमुच्चावचेषु भावेषु गुरुगात्रत्वं चक्षुषोर्ग्लानिः स्तनयोः स्तन्यमोष्ठयोः स्तनमण्डलयोश्च कार्ष्ण्यमत्यर्थं श्वयथुः पादयोरीषल्लोमराज्युद्गमो योन्याश्चाटालत्वमिति गर्भे पर्यागते रूपाणि भवन्ति

tasyā garbhāpatterdvaihṛdayyasya ca vijñānārthaṃ liṅgāni samāsenopadekṣyāmaḥ| upacārasādhanaṃ [31] hyasya jñāne, jñānaṃ ca liṅgataḥ, tasmādiṣṭo liṅgopadeśaḥ| tadyathā- ārtavādarśanamāsyasaṃsravaṇamanannābhilāṣaśchardirarocako'mlakāmatā ca viśeṣeṇa śraddhāpraṇayanamuccāvaceṣu bhāveṣu gurugātratvaṃ cakṣuṣorglāniḥ stanayoḥ stanyamoṣṭhayoḥ stanamaṇḍalayośca kārṣṇyamatyarthaṃ śvayathuḥ pādayorīṣallomarājyudgamo yonyāścāṭālatvamiti garbhe paryāgate rūpāṇi bhavanti

उपचारसाधनं यथोचितोपचारकरणम्। अस्येति गृहीतस्य गर्भस्य तथा द्वैहृदय्यस्य च। तत्र गृहीतगर्भोपचारो यथा- “शङ्किता चेद्गर्भमापन्ना क्षीरमनुपस्कृतं काले काले पिबेत्” (शा.अ.८) इत्यादि द्विहृदयोपचारं चात्रैव वक्ष्यति। ज्ञानमिति गर्भस्य द्विहृदयस्य च ज्ञानम्। अम्लकामता विशेषेणेति च्छेदः। श्रद्धा इच्छा। उच्चावचेष्विति उच्चनीचेषु, भक्षणीयत्वेन कृतेषु चाकृतेषु चेत्यर्थः। ईषत् पादयोः श्वयथुः। चाटालत्वं विवृतत्वम्। एतानि च लक्षणानि स्वरूपेण गर्भस्य भवन्ति, तृतीयमासयुक्तानि तु द्वैहृदय्यस्य च लिङ्गानि भवन्तीति ज्ञेयम्

upacārasādhanaṃ yathocitopacārakaraṇam| asyeti gṛhītasya garbhasya tathā dvaihṛdayyasya ca| tatra gṛhītagarbhopacāro yathā- “śaṅkitā cedgarbhamāpannā kṣīramanupaskṛtaṃ kāle kāle pibet” (śā.a.8) ityādi dvihṛdayopacāraṃ cātraiva vakṣyati| jñānamiti garbhasya dvihṛdayasya ca jñānam| amlakāmatā viśeṣeṇeti cchedaḥ| śraddhā icchā| uccāvaceṣviti uccanīceṣu, bhakṣaṇīyatvena kṛteṣu cākṛteṣu cetyarthaḥ| īṣat pādayoḥ śvayathuḥ| cāṭālatvaṃ vivṛtatvam| etāni ca lakṣaṇāni svarūpeṇa garbhasya bhavanti, tṛtīyamāsayuktāni tu dvaihṛdayyasya ca liṅgāni bhavantīti jñeyam

सा यद्यदिच्छेत्तत्तदस्यै दद्यादन्यत्र गर्भोपघातकरेभ्यो भावेभ्यः

sā yadyadicchettattadasyai dadyādanyatra garbhopaghātakarebhyo bhāvebhyaḥ

गर्भोपघातकरास्त्विमे भावा भवन्तिः; तद्यथा- सर्वमतिगुरूष्णतीक्ष्णं दारुणाश्च चेष्टाः; इमांश्चान्यानुपदिशन्ति वृद्धाः- देवतारक्षोऽनुचरपरिरक्षणार्थं न रक्तानि वासांसि बिभृयान्न मदकराणि मद्यान्यभ्यवहरेन्न यानमधिरोहेन्न मांसमश्नीयात् सर्वेन्द्रियप्रतिकूलांश्च भावान् दूरतः परिवर्जयेत्, यच्चान्यदपि किञ्चित् स्त्रियो विद्युः

garbhopaghātakarāstvime bhāvā bhavantiḥ; tadyathā- sarvamatigurūṣṇatīkṣṇaṃ dāruṇāśca ceṣṭāḥ; imāṃścānyānupadiśanti vṛddhāḥ- devatārakṣo'nucaraparirakṣaṇārthaṃ na raktāni vāsāṃsi bibhṛyānna madakarāṇi madyānyabhyavaharenna yānamadhirohenna māṃsamaśnīyāt sarvendriyapratikūlāṃśca bhāvān dūrataḥ parivarjayet, yaccānyadapi kiñcit striyo vidyuḥ

दारुणाश्चेष्टा व्यवायादिकाः [३२] । देवतारक्षोऽनुचरेभ्यः परिरक्षणं देवतारक्षोऽनुचरपरिरक्षणम्। यदित्यादि। यच्चान्यत् स्त्रियो गर्भकालासेव्यत्वेन विद्युस्तदपि वर्जयेत्। वदन्ति हि स्त्रियः- “न गर्भिणी कूपमवलोकयेत्, न नदीपारं यायात्” इत्यादि। वृद्धस्त्रीवचनमप्यागममूलमेव, इह तु ग्रन्थविस्तरभयान्न दर्शितमिति भावः॥१७-

dāruṇāśceṣṭā vyavāyādikāḥ [32] | devatārakṣo'nucarebhyaḥ parirakṣaṇaṃ devatārakṣo'nucaraparirakṣaṇam| yadityādi| yaccānyat striyo garbhakālāsevyatvena vidyustadapi varjayet| vadanti hi striyaḥ- “na garbhiṇī kūpamavalokayet, na nadīpāraṃ yāyāt” ityādi| vṛddhastrīvacanamapyāgamamūlameva, iha tu granthavistarabhayānna darśitamiti bhāvaḥ||17-

तीव्रायां तु खलु प्रार्थनायां काममहितमप्यस्यै हितेनोपहितं दद्यात् प्रार्थनाविनयनार्थम्। प्रार्थनासन्धारणाद्धि वायुः प्रकुपितोऽन्तःशरीरमनुचरन् गर्भस्यापद्यमानस्य विनाशं वैरूप्यं वा कुर्यात्

tīvrāyāṃ tu khalu prārthanāyāṃ kāmamahitamapyasyai hitenopahitaṃ dadyāt prārthanāvinayanārtham| prārthanāsandhāraṇāddhi vāyuḥ prakupito'ntaḥśarīramanucaran garbhasyāpadyamānasya vināśaṃ vairūpyaṃ vā kuryāt

प्रार्थना ईप्सितार्थयाञ्चा, तस्यास्तु तीव्रत्वं बलवदिच्छाजन्यत्वमेव। हितोपहितमिति हितेन युक्तं, किंवा कल्पनया हितम्। प्रार्थनाया विनयनं विस्फोटनं, तदर्थम्। प्रार्थना च प्रार्थितलाभेनैवापयाति। प्रार्थनाविमानने दोषमाह- प्रार्थनेत्यादि। प्रार्थनायाः सम्यग्धारणं प्रार्थनासन्धारणम्। एतच्च स्तोकक्रमेणापि प्रार्थितादाने सति भवति, यथोक्तविधिना वा हितादाने सति इच्छा मनाक् समग्रा वा खण्डिता भवति। इच्छाविघातश्च मनःक्षोभकरभयादिवद्वातप्रकोपको भवति। आपद्यमानस्येत्यनेन गर्भस्यातितरुणत्वेन मनागपि वातक्षोभासहत्वं दर्शयति। वैरूप्यविनाशविकल्पस्तु वातप्रकोपप्रकर्षापकर्षकृतो ज्ञेयः

prārthanā īpsitārthayāñcā, tasyāstu tīvratvaṃ balavadicchājanyatvameva| hitopahitamiti hitena yuktaṃ, kiṃvā kalpanayā hitam| prārthanāyā vinayanaṃ visphoṭanaṃ, tadartham| prārthanā ca prārthitalābhenaivāpayāti| prārthanāvimānane doṣamāha- prārthanetyādi| prārthanāyāḥ samyagdhāraṇaṃ prārthanāsandhāraṇam| etacca stokakrameṇāpi prārthitādāne sati bhavati, yathoktavidhinā vā hitādāne sati icchā manāk samagrā vā khaṇḍitā bhavati| icchāvighātaśca manaḥkṣobhakarabhayādivadvātaprakopako bhavati| āpadyamānasyetyanena garbhasyātitaruṇatvena manāgapi vātakṣobhāsahatvaṃ darśayati| vairūpyavināśavikalpastu vātaprakopaprakarṣāpakarṣakṛto jñeyaḥ

5.4.20

चतुर्थे मासि स्थिरत्वमापद्यते गर्भः, तस्मात्तदा गर्भिणी गुरुगात्रत्वमधिकमापद्यते विशेषेण

caturthe māsi sthiratvamāpadyate garbhaḥ, tasmāttadā garbhiṇī gurugātratvamadhikamāpadyate viśeṣeṇa

तृतीयमासानुपूर्वीकथनप्रस्तावागतं गर्भस्य विशेषमभिधाय क्रमागतां चतुर्थमासानुपूर्वीमाह- चतुर्थ इत्यादि। स्थिरत्वमिति निबिडत्वम्। अत एव निबिडेन गुरुतरेण गर्भेणाक्रान्ता गर्भिणी गुरुगात्रा भवतीति युक्तम्

tṛtīyamāsānupūrvīkathanaprastāvāgataṃ garbhasya viśeṣamabhidhāya kramāgatāṃ caturthamāsānupūrvīmāha- caturtha ityādi| sthiratvamiti nibiḍatvam| ata eva nibiḍena gurutareṇa garbheṇākrāntā garbhiṇī gurugātrā bhavatīti yuktam

पञ्चमे मासि गर्भस्य मांसशोणितोपचयो भवत्यधिकमन्येभ्यो मासेभ्यः, तस्मात्तदा गर्भिणी कार्श्यमापद्यते विशेषेण

pañcame māsi garbhasya māṃsaśoṇitopacayo bhavatyadhikamanyebhyo māsebhyaḥ, tasmāttadā garbhiṇī kārśyamāpadyate viśeṣeṇa

अधिकमन्येभ्य इत्यनेन मासान्तरेष्वपि स्तोकक्रमेण मांसादिवृद्धिं दर्शयति। येन शारीरेण भावेन गर्भ उपचीयते, तेन गर्भिणी हीयत इति युक्तमेव। यतो गर्भमांसादिपोषणेनैव क्षीण आहाररसो [३३] न मातुर्मांसादि सम्यक् पोषयति

adhikamanyebhya ityanena māsāntareṣvapi stokakrameṇa māṃsādivṛddhiṃ darśayati| yena śārīreṇa bhāvena garbha upacīyate, tena garbhiṇī hīyata iti yuktameva| yato garbhamāṃsādipoṣaṇenaiva kṣīṇa āhāraraso [33] na māturmāṃsādi samyak poṣayati

षष्ठे मासि गर्भस्य बलवर्णोपचयो भवत्यधिकमन्येभ्यो मासेभ्यः, तस्मात्तदा गर्भिणी बलवर्णहानिमापद्यते विशेषेण

ṣaṣṭhe māsi garbhasya balavarṇopacayo bhavatyadhikamanyebhyo māsebhyaḥ, tasmāttadā garbhiṇī balavarṇahānimāpadyate viśeṣeṇa

बलवर्णयोरुपचयो बलवर्णोपचयः; किंवा, उपचयो धातुपुष्टिः

balavarṇayorupacayo balavarṇopacayaḥ; kiṃvā, upacayo dhātupuṣṭiḥ

सप्तमे मासि गर्भः सर्वैर्भावैराप्याय्यते, तस्मात्तदा गर्भिणी सर्वाकारैः क्लान्ततमा भवति

saptame māsi garbhaḥ sarvairbhāvairāpyāyyate, tasmāttadā garbhiṇī sarvākāraiḥ klāntatamā bhavati

सर्वभावैरिति मांसशोणितादिभिः। युगपदेव सर्वैः सप्तमे गर्भ आप्याय्यते, पूर्वेषु तु मासेषु न सर्वैर्युगपदिति विशेषः। सर्वाकारैरिति सर्वमांसशोणितादिजन्यरूपैः। क्लान्ततमेति हीनतमा

sarvabhāvairiti māṃsaśoṇitādibhiḥ| yugapadeva sarvaiḥ saptame garbha āpyāyyate, pūrveṣu tu māseṣu na sarvairyugapaditi viśeṣaḥ| sarvākārairiti sarvamāṃsaśoṇitādijanyarūpaiḥ| klāntatameti hīnatamā

अष्टमे मासि गर्भश्च मातृतो गर्भतश्च माता रसहारिणीभिः [३४] संवाहिनीभिर्मुहुर्मुहुरोजः परस्परत आददाते गर्भस्यासम्पूर्णत्वात् [३५] । तस्मात्तदा गर्भिणीमुहुर्महुर्मुदा युक्ता भवति मुहुर्मुहुश्च म्लाना, तथा गर्भः; तस्मात्तदा गर्भस्य जन्म व्यापत्तिमद्भवत्योजसोऽनवस्थितत्वात् [३६] । तं चैवार्थमभिसमीक्ष्याष्टमं मासमगण्यमित्याचक्षते कुशलाः

aṣṭame māsi garbhaśca mātṛto garbhataśca mātā rasahāriṇībhiḥ [34] saṃvāhinībhirmuhurmuhurojaḥ parasparata ādadāte garbhasyāsampūrṇatvāt [35] | tasmāttadā garbhiṇīmuhurmahurmudā yuktā bhavati muhurmuhuśca mlānā, tathā garbhaḥ; tasmāttadā garbhasya janma vyāpattimadbhavatyojaso'navasthitatvāt [36] | taṃ caivārthamabhisamīkṣyāṣṭamaṃ māsamagaṇyamityācakṣate kuśalāḥ

अष्टम इत्यादि। रसवाहिनीभिरिति मातृहृदये गर्भनाड्यां च सम्बद्धाभी रसवाहिनीभिः। परस्परत ओज आददाते इति मातुरोजो गर्भ आदत्ते, गर्भस्य चौजो माता आदत्ते। ओजोऽनवस्थाने हेतुमाह- गर्भस्यासम्पूर्णत्वादिति। यस्माद्गर्भोऽसम्पूर्णः, तस्मादनिष्पन्नाश्रयं गर्भौजोऽनवस्थितं भवति। मातुरोजो गर्भं गच्छतीति यदुच्यते, तद्गर्भौज एव मातृसम्बद्धं सन्मात्रोज इति व्यपदिश्यते; यदि तु मातुरेव यदोजस्तद्गर्भं गच्छतीत्यर्थः स्यात्, तदा गर्भस्यासम्पूर्णत्वादिति हेतुः सम्पूर्णमातृदेहस्थितस्यौजसो गमनेऽसङ्गतः स्यात्; तथा, यथा गर्भौजसो मातर्यवस्थानसमये जन्म गर्भमरणकरं भवति, तथा मातुरोजसो गर्भोवस्थाने सति यद्गर्भजन्म, तत्र मातुरपि मरणं स्यात्; न चैतदिष्टं, येनोभयथाऽपि गर्भस्यैवात्र मरणमुच्यते न मातुः, ‘तदा गर्भस्य जन्म व्यापत्तिमद्भवति’ इतिवचनेन। जतूकर्णेऽप्यष्टमे जन्म गर्भविनाशायैव दर्शितम्। यदुक्तं- “स्त्रीगर्भावन्योन्यस्य ओज आददातेऽष्टमे, तस्मात्तदा प्रसूतिर्गर्भविनाशायैव” इति। अन्ये तु वर्णयन्ति- यत- “सत्यपि मातुरोजसो गर्भगमने जन्मादृष्टवशादेव गर्भस्यैव मरणाय भवति, न मातुः” इति। सुश्रुतव्याख्यातारस्तु- “अष्टममासे नैरृतभागत्वाच्च गर्भस्य सत्यप्योजोऽनवस्थाने तुल्ये गर्भस्यैव नाशो न मातुः” इति वर्णयन्ति। गर्भिणी मुहुर्मुहुर्मुदा युक्ता भवतीति गर्भौजोयोगाद्धर्षयुक्ता भवति, ओजोविगमनात्तु मुहुर्मुहुर्ग्लाना भवतीति योज्यम्। तथा गर्भ इति गर्भिणीवद्गर्भोऽपि मुहुर्मुहुर्मुदायुयुक्तो भवति, मुहुर्मुहुर्ग्लानो भवति। तस्मादिति पूर्वोक्तं गर्भव्यापत्तिहेतुं साक्षाद्ब्रूते। ओजसोऽनवस्थितत्वादिति एतच्च व्याकृतमेव। अष्टममासस्य विशेषान्तरमाह- तं चैवेत्यादि। तं चैवार्थमिति गर्भव्यापत्तिरूपमर्थम्। अगण्यमिति न गणनया गर्भिण्यां प्रतिपादनीयम्। यदि हि गर्भिणी गण्यमानमष्टमं मासं गर्भजन्मव्यापत्तिकरं शृणुयात् ततो भीता स्यात्, तद्भयाच्च गर्भस्य वातक्षोभाद् व्यापत् स्यादिति भावः

aṣṭama ityādi| rasavāhinībhiriti mātṛhṛdaye garbhanāḍyāṃ ca sambaddhābhī rasavāhinībhiḥ| parasparata oja ādadāte iti māturojo garbha ādatte, garbhasya caujo mātā ādatte| ojo'navasthāne hetumāha- garbhasyāsampūrṇatvāditi| yasmādgarbho'sampūrṇaḥ, tasmādaniṣpannāśrayaṃ garbhaujo'navasthitaṃ bhavati| māturojo garbhaṃ gacchatīti yaducyate, tadgarbhauja eva mātṛsambaddhaṃ sanmātroja iti vyapadiśyate; yadi tu mātureva yadojastadgarbhaṃ gacchatītyarthaḥ syāt, tadā garbhasyāsampūrṇatvāditi hetuḥ sampūrṇamātṛdehasthitasyaujaso gamane'saṅgataḥ syāt; tathā, yathā garbhaujaso mātaryavasthānasamaye janma garbhamaraṇakaraṃ bhavati, tathā māturojaso garbhovasthāne sati yadgarbhajanma, tatra māturapi maraṇaṃ syāt; na caitadiṣṭaṃ, yenobhayathā'pi garbhasyaivātra maraṇamucyate na mātuḥ, ‘tadā garbhasya janma vyāpattimadbhavati’ itivacanena| jatūkarṇe'pyaṣṭame janma garbhavināśāyaiva darśitam| yaduktaṃ- “strīgarbhāvanyonyasya oja ādadāte'ṣṭame, tasmāttadā prasūtirgarbhavināśāyaiva” iti| anye tu varṇayanti- yata- “satyapi māturojaso garbhagamane janmādṛṣṭavaśādeva garbhasyaiva maraṇāya bhavati, na mātuḥ” iti| suśrutavyākhyātārastu- “aṣṭamamāse nairṛtabhāgatvācca garbhasya satyapyojo'navasthāne tulye garbhasyaiva nāśo na mātuḥ” iti varṇayanti| garbhiṇī muhurmuhurmudā yuktā bhavatīti garbhaujoyogāddharṣayuktā bhavati, ojovigamanāttu muhurmuhurglānā bhavatīti yojyam| tathā garbha iti garbhiṇīvadgarbho'pi muhurmuhurmudāyuyukto bhavati, muhurmuhurglāno bhavati| tasmāditi pūrvoktaṃ garbhavyāpattihetuṃ sākṣādbrūte| ojaso'navasthitatvāditi etacca vyākṛtameva| aṣṭamamāsasya viśeṣāntaramāha- taṃ caivetyādi| taṃ caivārthamiti garbhavyāpattirūpamartham| agaṇyamiti na gaṇanayā garbhiṇyāṃ pratipādanīyam| yadi hi garbhiṇī gaṇyamānamaṣṭamaṃ māsaṃ garbhajanmavyāpattikaraṃ śṛṇuyāt tato bhītā syāt, tadbhayācca garbhasya vātakṣobhād vyāpat syāditi bhāvaḥ

तस्मिन्नेकदिवसातिक्रान्तेऽपि नवमं मासमुपादाय प्रसवकालमित्याहुरादशमान्मासात्। एतावान् प्रसवकालः, वैकारिकमतः [३७] परं कुक्षाववस्थानं गर्भस्य

tasminnekadivasātikrānte'pi navamaṃ māsamupādāya prasavakālamityāhurādaśamānmāsāt| etāvān prasavakālaḥ, vaikārikamataḥ [37] paraṃ kukṣāvavasthānaṃ garbhasya

तस्मिन्निति अष्टमे मासि। आदशमादिति वचनं प्रशस्ततरप्रसवकालाभिप्रायेण। सुश्रुते द्वादशमासपर्यन्तं सम्यक्प्रसवकालाभिधानं स्तोकदोषयोरेकादशद्वादशमासयोरल्पदोषत्वेनादोषपक्ष एव निक्षेपाद् बोद्धव्यम्

tasminniti aṣṭame māsi| ādaśamāditi vacanaṃ praśastataraprasavakālābhiprāyeṇa| suśrute dvādaśamāsaparyantaṃ samyakprasavakālābhidhānaṃ stokadoṣayorekādaśadvādaśamāsayoralpadoṣatvenādoṣapakṣa eva nikṣepād boddhavyam

एवमनयाऽऽनुपूर्व्याऽभिनिर्वर्तते कुक्षौ

evamanayā''nupūrvyā'bhinirvartate kukṣau

दत्तमुत्तरमुपसंहरति- एवमित्यादि

dattamuttaramupasaṃharati- evamityādi

मात्रादीनां खलु गर्भकराणां भावानां सम्पदस्तथा वृत्तस्य सौष्ठवान्मातृतश्चैवोपस्नेहोपस्वेदाभ्यां कालपरिणामात् स्वभावसंसिद्धेश्च कुक्षौ वृद्धिं प्राप्नोति

mātrādīnāṃ khalu garbhakarāṇāṃ bhāvānāṃ sampadastathā vṛttasya sauṣṭhavānmātṛtaścaivopasnehopasvedābhyāṃ kālapariṇāmāt svabhāvasaṃsiddheśca kukṣau vṛddhiṃ prāpnoti

‘यश्चास्य वृद्धिहेतुः’ इति प्रश्नस्योत्तरं- मात्रादीनामित्यादि। आदिग्रहणात् पित्रात्मसात्म्यरससत्त्वानि “मातृजश्चयं” (शा.अ.४) इत्यादिग्रन्थोक्तानि गृह्यन्ते। वृत्तस्य मातुराचाररूपस्य सौष्ठवं सुष्ठुत्वं वृत्तसौष्ठवम्। मातृत इति पदं वृत्तसौष्ठवेन तथा उपस्नेहोपस्वेदाभ्यां च सम्बध्यते। रससात्म्यसौष्ठवं तु मात्रादिसम्पदा लब्धमेव। उपस्नेहो धातुनिष्यन्दसम्बन्धः, उपस्वेदः शरीरस्योष्मणा परं गर्भस्य स्वेदनम्; उपस्वेदश्च गर्भवृद्धिकरो भवत्येव, यथा- अण्डजानां पक्षतेरुपस्वेदनं वृद्धिकरं दृष्टम्। कालपरिणामादिति यथा यथा कालप्रकर्षस्तथा तथा वर्धते गर्भः। वृद्धिहेत्वन्तरमाह- स्वभावसंसिद्धेश्चेति। स्वभावेनैव कर्मजन्येन गर्भो भवति वर्धिष्णुरित्यर्थः। कर्मणा हि भोगलक्षणशरीरनिर्वर्तकेनारभ्यमाणं [३८] गर्भशरीरं वर्धिष्णुस्वभावमेवारब्धं, तेन वर्धत एव

‘yaścāsya vṛddhihetuḥ’ iti praśnasyottaraṃ- mātrādīnāmityādi| ādigrahaṇāt pitrātmasātmyarasasattvāni “mātṛjaścayaṃ” (śā.a.4) ityādigranthoktāni gṛhyante| vṛttasya māturācārarūpasya sauṣṭhavaṃ suṣṭhutvaṃ vṛttasauṣṭhavam| mātṛta iti padaṃ vṛttasauṣṭhavena tathā upasnehopasvedābhyāṃ ca sambadhyate| rasasātmyasauṣṭhavaṃ tu mātrādisampadā labdhameva| upasneho dhātuniṣyandasambandhaḥ, upasvedaḥ śarīrasyoṣmaṇā paraṃ garbhasya svedanam; upasvedaśca garbhavṛddhikaro bhavatyeva, yathā- aṇḍajānāṃ pakṣaterupasvedanaṃ vṛddhikaraṃ dṛṣṭam| kālapariṇāmāditi yathā yathā kālaprakarṣastathā tathā vardhate garbhaḥ| vṛddhihetvantaramāha- svabhāvasaṃsiddheśceti| svabhāvenaiva karmajanyena garbho bhavati vardhiṣṇurityarthaḥ| karmaṇā hi bhogalakṣaṇaśarīranirvartakenārabhyamāṇaṃ [38] garbhaśarīraṃ vardhiṣṇusvabhāvamevārabdhaṃ, tena vardhata eva

मात्रादीनामेव तु खलु गर्भकराणां भावानां व्यापत्तिनिमित्तमस्याजन्म भवति

mātrādīnāmeva tu khalu garbhakarāṇāṃ bhāvānāṃ vyāpattinimittamasyājanma bhavati

‘कुतश्चास्याजन्म भवति’ इत्यस्योत्तरं- मात्रेत्यादि। व्यापत्तिनिमित्तमिति व्यापत्तिकारणकं; तत्र मातुर्व्यापच्छोणितगर्भाशयादिदुष्टिः, पितुर्व्यापच्छुक्रदुष्टिरित्याद्यनुसरणीयम्

‘kutaścāsyājanma bhavati’ ityasyottaraṃ- mātretyādi| vyāpattinimittamiti vyāpattikāraṇakaṃ; tatra māturvyāpacchoṇitagarbhāśayādiduṣṭiḥ, piturvyāpacchukraduṣṭirityādyanusaraṇīyam

ये ह्यस्य कुक्षौ वृद्धिहेतुसमाख्याता भावास्तेषां विपर्ययादुदरे विनाशमापद्यते, अथवाऽप्यचिरजातः स्यात्

ye hyasya kukṣau vṛddhihetusamākhyātā bhāvāsteṣāṃ viparyayādudare vināśamāpadyate, athavā'pyacirajātaḥ syāt

‘यतश्च जायमानः’ इत्यादिप्रश्नस्योत्तरं- ये ह्यस्येत्यादि। वृद्धिहेतुसमाख्याता भावाः “मात्रादीनां तु खलु गर्भकराणां भावानां सम्पदः” इत्यादिग्रन्थोक्ताः। अथवाऽप्यचिरजात इति यदा मात्रादीनां सर्वथा दोषवत्त्वेन विपर्ययो भवति, तदा विनाशमापद्यते गर्भः; यदा त्वल्पदोषवत्तया मनाग्विपर्ययो भवति, तदा अचिरजातो विपद्यत इति ज्ञेयम् [३९]

‘yataśca jāyamānaḥ’ ityādipraśnasyottaraṃ- ye hyasyetyādi| vṛddhihetusamākhyātā bhāvāḥ “mātrādīnāṃ tu khalu garbhakarāṇāṃ bhāvānāṃ sampadaḥ” ityādigranthoktāḥ| athavā'pyacirajāta iti yadā mātrādīnāṃ sarvathā doṣavattvena viparyayo bhavati, tadā vināśamāpadyate garbhaḥ; yadā tvalpadoṣavattayā manāgviparyayo bhavati, tadā acirajāto vipadyata iti jñeyam [39]

5.4.30

यतस्तु कार्त्स्न्येनाविनश्यन् विकृतिमापद्यते, तदनुव्याख्यास्यामः- यदा स्त्रिया दोषप्रकोपणोक्तान्यासेवमानाया दोषाः प्रकुपिताः शरीरमुपसर्पन्तः शोणितगर्भाशयावुपपद्यन्ते [४०] , न च कार्त्स्न्येन शोणितगर्भाशयौ दूषयन्ति, तदेयं [४१] गर्भं लभते स्त्री; तदा तस्य गर्भस्य मातृजानामवयवानामन्यतमोऽवयवो विकृतिमापद्यत एकोऽथवाऽनेके, यस्य यस्य ह्यवयवस्य बीजे बीजभागे वा दोषाः प्रकोपमापद्यन्ते, तं तमवयवं विकृतिराविशति। यदा ह्यस्याः शोणिते गर्भाशयबीजभागः प्रदोषमापद्यते, तदा वन्ध्यां जनयति; यदा पुनरस्याः शोणिते गर्भाशयबीजभागावयवः प्रदोषमापद्यते, तदा पूतिप्रजां जनयति; यदा त्वस्याः शोणिते गर्भाशयबीजभागावयवः स्त्रीकराणां च शरीरबीजभागानामेकदेशः प्रदोषमापद्यते, तदा स्त्र्याकृतिभूयिष्ठामस्त्रियं वार्तां [४२] नाम जनयति, तां स्त्रीव्यापदमाचक्षते

yatastu kārtsnyenāvinaśyan vikṛtimāpadyate, tadanuvyākhyāsyāmaḥ- yadā striyā doṣaprakopaṇoktānyāsevamānāyā doṣāḥ prakupitāḥ śarīramupasarpantaḥ śoṇitagarbhāśayāvupapadyante [40] , na ca kārtsnyena śoṇitagarbhāśayau dūṣayanti, tadeyaṃ [41] garbhaṃ labhate strī; tadā tasya garbhasya mātṛjānāmavayavānāmanyatamo'vayavo vikṛtimāpadyata eko'thavā'neke, yasya yasya hyavayavasya bīje bījabhāge vā doṣāḥ prakopamāpadyante, taṃ tamavayavaṃ vikṛtirāviśati| yadā hyasyāḥ śoṇite garbhāśayabījabhāgaḥ pradoṣamāpadyate, tadā vandhyāṃ janayati; yadā punarasyāḥ śoṇite garbhāśayabījabhāgāvayavaḥ pradoṣamāpadyate, tadā pūtiprajāṃ janayati; yadā tvasyāḥ śoṇite garbhāśayabījabhāgāvayavaḥ strīkarāṇāṃ ca śarīrabījabhāgānāmekadeśaḥ pradoṣamāpadyate, tadā stryākṛtibhūyiṣṭhāmastriyaṃ vārtāṃ [42] nāma janayati, tāṃ strīvyāpadamācakṣate

अवशिष्टप्रश्नस्योत्तरं दर्शयितुमाह- यतस्त्वित्यादि। अत्राविनश्यन्नित्यत्र विनाशेन विकृतिरभिप्रेता, विकृतावपि विनाशशब्दो दृष्टः; यथा- असच्छीलत्वेन विकृते पुरुषे ‘विनष्टोऽयम्’ इति व्यपदेशः; एवं च सत्येकदेशेनापि विकृतौ विनाशशब्ददर्शने कार्त्स्न्येनेति विशेषणं युक्तं [४३] भवति। दोषप्रकोपणेनैव दोषप्रकोपणसेवायां लब्धायां पुनर्दोषप्रकोपणोक्तान्यासेवमानाया इति पदं दोषाणां स्वहेतुसेवया बलवन्तं प्रकोपं दर्शयितुं, परहेतुसेवयाऽपि हि स्तोकमात्रया अनुबन्धरूपदोषप्रकोपो भवति; यथा- अम्लेन पित्तं जन्यमानं श्लेष्मानुगतं जन्यते। ‘नतु कार्त्स्न्येन दूषयन्ति’ इति वचनेन कार्त्स्न्येन दुष्टौ गर्भजन्मैव न भवतीति दर्शयति। मातृजानामिति त्वग्लोहितादीनाम्। अन्यतम इति जातावेकवचनम्। तत्रैकोऽप्यवयवोऽन्यतमः, तथा अनेकेऽवयवा अन्यतमशब्देन प्रोक्ताः [४४] । अत एव ‘एकोऽथवाऽनेके’ इत्यन्यतमविवरणमुपपन्नं भवति। अन्यथा त्वन्यतमपदेनैकस्यैवावयवस्य गृहीतत्वात् ‘अनेके’ इति विवरणमसङ्गतं स्यात्। कुतः पुनरेकस्यानेकस्य वा विकृतिर्भवतीत्याह- यस्येत्यादि। बीज इति कृत्स्न एवारम्भके बीजे। बीजभागे वेत्यवयवबीजस्यैकदेशे। एतां विकृतिमेव शृङ्गग्राहिकतया वक्तुमाह- यदेत्यादि। शोणित इति आर्तवे। गर्भाशयजनको बीजभागो गर्भाशयबीजभागः; किंवा गर्भाशयस्य तथा बीजस्य चार्तवरूपस्य जनको भागः। गर्भाशयार्तवे च मातृजावयवमध्ये पतिते शोणितजन्ये एव; तेन, आर्तवेतरबीजभागस्य दुष्टिरुपपन्ना। आर्तवं च यद्यपि द्वादशवर्षादूर्ध्वं व्यज्यते, तथाऽपि आर्तवोत्पत्तिर्गर्भकाल [४५] एव भवति। येन सतामेवार्तवदन्तश्मश्रुप्रभृतीनां काले व्यक्तिर्भवति; तेन, आर्तवारम्भकस्यापि बीजस्य गर्भकाले प्रदोष उपपन्नः [४६] । प्रदोष इत्यत्र प्रशब्देन दुष्टिप्रकर्षं प्रकृष्टवन्ध्यतारूपकार्यजनकं दर्शयति। गर्भाशयस्य तथाऽऽर्तवस्य चोपघातेन स्त्रिया वन्ध्यत्वं व्यक्तमेव। गर्भाशयबीजभागावयव इत्यत्रापि पूर्ववद्व्याख्येयम्। अवयवशब्देन गर्भाशयस्यार्तवस्य चैकदेश इहोच्यते। पूतिप्रजामिति म्रियमाणापत्याम्; अन्ये तु क्लिन्नाङ्गप्रत्यङ्गां पूतिमाहुः। स्त्रीकराणां शरीरबीजभागानामिति स्त्रीत्वव्यञ्जकस्तनोपस्थलोमराज्यादिजनकबीजभागानाम्। अस्त्रियमिति असम्पूर्णस्त्रीलक्षणाम्। वार्तां नामेति वार्तासञ्ज्ञा शास्त्रसमयकृता। स्त्रीव्यापदिति स्त्रीनिमित्ताऽऽर्तवदोषकृता व्यापत्। एवं तां पुरुषव्यापदमाचक्षते इत्यत्रापि पुरुषव्यापद्व्याख्येया

avaśiṣṭapraśnasyottaraṃ darśayitumāha- yatastvityādi| atrāvinaśyannityatra vināśena vikṛtirabhipretā, vikṛtāvapi vināśaśabdo dṛṣṭaḥ; yathā- asacchīlatvena vikṛte puruṣe ‘vinaṣṭo'yam’ iti vyapadeśaḥ; evaṃ ca satyekadeśenāpi vikṛtau vināśaśabdadarśane kārtsnyeneti viśeṣaṇaṃ yuktaṃ [43] bhavati| doṣaprakopaṇenaiva doṣaprakopaṇasevāyāṃ labdhāyāṃ punardoṣaprakopaṇoktānyāsevamānāyā iti padaṃ doṣāṇāṃ svahetusevayā balavantaṃ prakopaṃ darśayituṃ, parahetusevayā'pi hi stokamātrayā anubandharūpadoṣaprakopo bhavati; yathā- amlena pittaṃ janyamānaṃ śleṣmānugataṃ janyate| ‘natu kārtsnyena dūṣayanti’ iti vacanena kārtsnyena duṣṭau garbhajanmaiva na bhavatīti darśayati| mātṛjānāmiti tvaglohitādīnām| anyatama iti jātāvekavacanam| tatraiko'pyavayavo'nyatamaḥ, tathā aneke'vayavā anyatamaśabdena proktāḥ [44] | ata eva ‘eko'thavā'neke’ ityanyatamavivaraṇamupapannaṃ bhavati| anyathā tvanyatamapadenaikasyaivāvayavasya gṛhītatvāt ‘aneke’ iti vivaraṇamasaṅgataṃ syāt| kutaḥ punarekasyānekasya vā vikṛtirbhavatītyāha- yasyetyādi| bīja iti kṛtsna evārambhake bīje| bījabhāge vetyavayavabījasyaikadeśe| etāṃ vikṛtimeva śṛṅgagrāhikatayā vaktumāha- yadetyādi| śoṇita iti ārtave| garbhāśayajanako bījabhāgo garbhāśayabījabhāgaḥ; kiṃvā garbhāśayasya tathā bījasya cārtavarūpasya janako bhāgaḥ| garbhāśayārtave ca mātṛjāvayavamadhye patite śoṇitajanye eva; tena, ārtavetarabījabhāgasya duṣṭirupapannā| ārtavaṃ ca yadyapi dvādaśavarṣādūrdhvaṃ vyajyate, tathā'pi ārtavotpattirgarbhakāla [45] eva bhavati| yena satāmevārtavadantaśmaśruprabhṛtīnāṃ kāle vyaktirbhavati; tena, ārtavārambhakasyāpi bījasya garbhakāle pradoṣa upapannaḥ [46] | pradoṣa ityatra praśabdena duṣṭiprakarṣaṃ prakṛṣṭavandhyatārūpakāryajanakaṃ darśayati| garbhāśayasya tathā''rtavasya copaghātena striyā vandhyatvaṃ vyaktameva| garbhāśayabījabhāgāvayava ityatrāpi pūrvavadvyākhyeyam| avayavaśabdena garbhāśayasyārtavasya caikadeśa ihocyate| pūtiprajāmiti mriyamāṇāpatyām; anye tu klinnāṅgapratyaṅgāṃ pūtimāhuḥ| strīkarāṇāṃ śarīrabījabhāgānāmiti strītvavyañjakastanopasthalomarājyādijanakabījabhāgānām| astriyamiti asampūrṇastrīlakṣaṇām| vārtāṃ nāmeti vārtāsañjñā śāstrasamayakṛtā| strīvyāpaditi strīnimittā''rtavadoṣakṛtā vyāpat| evaṃ tāṃ puruṣavyāpadamācakṣate ityatrāpi puruṣavyāpadvyākhyeyā

एवमेव [४७] पुरुषस्य यदा बीजे बीजभागः प्रदोषमापद्यते, तदा वन्ध्यं जनयति; यदा पुनरस्य बीजे बीजभागावयवः प्रदोषमापद्यते, तदा पूतिप्रजं जनयति; यदा त्वस्य बीजे बीजभागावयवः पुरुषकराणां च शरीरबीजभागानामेकदेशः प्रदोषमापद्यते, तदा पुरुषाकृतिभूयिष्ठमपुरुषं तृणपुत्रिकं [४८] नाम जनयति; तां पुरुषव्यापदमाचक्षते

evameva [47] puruṣasya yadā bīje bījabhāgaḥ pradoṣamāpadyate, tadā vandhyaṃ janayati; yadā punarasya bīje bījabhāgāvayavaḥ pradoṣamāpadyate, tadā pūtiprajaṃ janayati; yadā tvasya bīje bījabhāgāvayavaḥ puruṣakarāṇāṃ ca śarīrabījabhāgānāmekadeśaḥ pradoṣamāpadyate, tadā puruṣākṛtibhūyiṣṭhamapuruṣaṃ tṛṇaputrikaṃ [48] nāma janayati; tāṃ puruṣavyāpadamācakṣate

शारीरस्थानम् (cont. 9)

बीजे इति शुक्रे। शुक्ररूपबीजजनको भागो बीजभागः। तदा वन्ध्यमित्यनेन पुरुषवन्ध्यं ब्रूते, इहापि प्रदोषव्याख्या पूतिप्रजाव्याख्या च पूर्ववत्। अपुरुषमिति असमस्तपुरुषलक्षणयुक्तम्। तृणपुत्रिकसञ्ज्ञाऽपि [४९] शास्त्रसमयसिद्धैव। वार्तातृणपुत्रिकयोर्व्यवायेच्छा परं भवति, नतु व्यवायसामर्थ्यमिति ब्रुवते

bīje iti śukre| śukrarūpabījajanako bhāgo bījabhāgaḥ| tadā vandhyamityanena puruṣavandhyaṃ brūte, ihāpi pradoṣavyākhyā pūtiprajāvyākhyā ca pūrvavat| apuruṣamiti asamastapuruṣalakṣaṇayuktam| tṛṇaputrikasañjñā'pi [49] śāstrasamayasiddhaiva| vārtātṛṇaputrikayorvyavāyecchā paraṃ bhavati, natu vyavāyasāmarthyamiti bruvate

एतेन मातृजानां पितृजानां चावयवानां विकृतिव्याख्यानेन सात्म्यजानां रसजानां सत्त्वजानां चावयवानां विकृतिर्व्याख्याता भवति

etena mātṛjānāṃ pitṛjānāṃ cāvayavānāṃ vikṛtivyākhyānena sātmyajānāṃ rasajānāṃ sattvajānāṃ cāvayavānāṃ vikṛtirvyākhyātā bhavati

एवं मातापितृजावयवैकदेशविकृतिवत् सात्म्यरससत्त्वजावयवविकृत्यतिदेशार्थमाह- एतेनेत्यादि। सात्म्यविभ्रमात्तु सात्म्यजानामारोग्यानालस्यादीनामन्यतमेन हीयते। एवं रससत्त्वयोरप्युन्नेयम्

evaṃ mātāpitṛjāvayavaikadeśavikṛtivat sātmyarasasattvajāvayavavikṛtyatideśārthamāha- etenetyādi| sātmyavibhramāttu sātmyajānāmārogyānālasyādīnāmanyatamena hīyate| evaṃ rasasattvayorapyunneyam

निर्विकारः परस्त्वात्मा सर्वभूतानां निर्विशेषः; सत्त्वशरीरयोस्तु विशेषाद्विशेषोपलब्धिः

nirvikāraḥ parastvātmā sarvabhūtānāṃ nirviśeṣaḥ; sattvaśarīrayostu viśeṣādviśeṣopalabdhiḥ

आत्मजोऽप्ययं गर्भ उक्तः, तत् कथमिह तद्विकृत्या विकृतिर्गर्भस्य नोच्यत इत्याह- निर्विकार इत्यादि। पर इत्यनेन मनःशरीरादिसमुदायादात्मानं व्यवच्छिनत्ति। सर्वभूतानां निर्विशेष इति सर्वेषु भूतेषु वर्तमानोऽप्ययं परमात्मा तुल्य एव। यस्तु तत्र सुखदुःखादिविशेष [५०] उपलभ्यते, स शरीरविशेषस्य तथा मनोविशेषस्य च सुखदुःखादिविशेषकारणस्य [५१] विशेषादुपलभ्यते; एतदेव ‘शरीरसत्त्वयोस्तु’ इत्यादिनोक्तम्। सुखादयस्तु न परमात्मविकाराः, किन्तु बुद्धिधर्मा एवेति दर्शितमेव। यानि चात्मजत्वेन गर्भे “तासु तासु योनिषूत्पत्तिः” (शा. ३) इत्यादिना ग्रन्थेन दर्शितानि, तान्यपि परमात्मविकारा न भवन्ति, किन्तु सत्त्वरजस्तमःप्रबलतारूपविकारजमनोविकारजन्यधर्माधर्मजन्यान्येव। तेन, सूक्ष्मचिन्तायामात्मजानि यान्युक्तानि, तान्यपि सत्त्वजान्येव। ततश्चेहात्मजावयवविकारोऽपि सत्त्वजावयवविकार एव बोद्धव्य इति भावः

ātmajo'pyayaṃ garbha uktaḥ, tat kathamiha tadvikṛtyā vikṛtirgarbhasya nocyata ityāha- nirvikāra ityādi| para ityanena manaḥśarīrādisamudāyādātmānaṃ vyavacchinatti| sarvabhūtānāṃ nirviśeṣa iti sarveṣu bhūteṣu vartamāno'pyayaṃ paramātmā tulya eva| yastu tatra sukhaduḥkhādiviśeṣa [50] upalabhyate, sa śarīraviśeṣasya tathā manoviśeṣasya ca sukhaduḥkhādiviśeṣakāraṇasya [51] viśeṣādupalabhyate; etadeva ‘śarīrasattvayostu’ ityādinoktam| sukhādayastu na paramātmavikārāḥ, kintu buddhidharmā eveti darśitameva| yāni cātmajatvena garbhe “tāsu tāsu yoniṣūtpattiḥ” (śā. 3) ityādinā granthena darśitāni, tānyapi paramātmavikārā na bhavanti, kintu sattvarajastamaḥprabalatārūpavikārajamanovikārajanyadharmādharmajanyānyeva| tena, sūkṣmacintāyāmātmajāni yānyuktāni, tānyapi sattvajānyeva| tataścehātmajāvayavavikāro'pi sattvajāvayavavikāra eva boddhavya iti bhāvaḥ

तत्र त्रयः शरीरदोषा वातपित्तश्लेष्माणः, ते शरीरं दूषयन्ति; द्वौ पुनः सत्त्वदोषौ रजस्तमश्च, तौ सत्त्वं दूषयतः। ताभ्यां च सत्त्वशरीराभ्यां दुष्टाभ्यां विकृतिरुपजायते, नोपजायते चाप्रदुष्टाभ्याम्

tatra trayaḥ śarīradoṣā vātapittaśleṣmāṇaḥ, te śarīraṃ dūṣayanti; dvau punaḥ sattvadoṣau rajastamaśca, tau sattvaṃ dūṣayataḥ| tābhyāṃ ca sattvaśarīrābhyāṃ duṣṭābhyāṃ vikṛtirupajāyate, nopajāyate cāpraduṣṭābhyām

‘शरीरसत्त्वयोस्तु’ इत्यादिना शरीरमनसी दुःखरूपविकारेऽपि कारणमुक्ते; तत्रैव च यैर्दोषैः शरीरं, मनश्च याभ्यां दोषाभ्यां युक्तं दुःखकारणं भवति, तानाह- तत्र त्रय इत्यादि। विकृतिरुपजायत इति शारीरमानसरोगरूपा विकृतिरुपजायते

‘śarīrasattvayostu’ ityādinā śarīramanasī duḥkharūpavikāre'pi kāraṇamukte; tatraiva ca yairdoṣaiḥ śarīraṃ, manaśca yābhyāṃ doṣābhyāṃ yuktaṃ duḥkhakāraṇaṃ bhavati, tānāha- tatra traya ityādi| vikṛtirupajāyata iti śārīramānasarogarūpā vikṛtirupajāyate

तत्र शरीरं योनिविशेषाच्चतुर्विधमुक्तमग्रे

tatra śarīraṃ yoniviśeṣāccaturvidhamuktamagre

सम्प्रति, शरीरसत्त्वयोस्तु विशेषादित्यनेन दर्शिताञ् शरीरसत्त्वविशेषानेवाह- तत्रेत्यादि। चतुर्विधमिति जरायुजाण्डजोद्भिज्जसंस्वेदजम्। अग्रे इति खुड्डिकायाम्

samprati, śarīrasattvayostu viśeṣādityanena darśitāñ śarīrasattvaviśeṣānevāha- tatretyādi| caturvidhamiti jarāyujāṇḍajodbhijjasaṃsvedajam| agre iti khuḍḍikāyām

त्रिविधं खलु सत्त्वं- शुद्धं, राजसं, तामसमिति। तत्र शुद्धमदोषमाख्यातं कल्याणांशत्वात्, राजसं सदोषमाख्यातं रोषांशत्वात्, तामसमपि सदोषमाख्यातं मोहांशत्वात्। तेषां तु त्रयाणामपि सत्त्वानामेकैकस्य भेदाग्रमपरिसङ्ख्येयं तरतमयोगाच्छरीरयोनिविशेषेभ्यश्चान्योन्यानुविधानत्वाच्च। शरीरं ह्यपि सत्त्वमनुविधीयते, सत्त्वं च शरीरम्। तस्मात् कतिचित्सत्त्वभेदाननूकाभिनिर्देशेन निदर्शनार्थमनुव्याख्यास्यामः

trividhaṃ khalu sattvaṃ- śuddhaṃ, rājasaṃ, tāmasamiti| tatra śuddhamadoṣamākhyātaṃ kalyāṇāṃśatvāt, rājasaṃ sadoṣamākhyātaṃ roṣāṃśatvāt, tāmasamapi sadoṣamākhyātaṃ mohāṃśatvāt| teṣāṃ tu trayāṇāmapi sattvānāmekaikasya bhedāgramaparisaṅkhyeyaṃ taratamayogāccharīrayoniviśeṣebhyaścānyonyānuvidhānatvācca| śarīraṃ hyapi sattvamanuvidhīyate, sattvaṃ ca śarīram| tasmāt katicitsattvabhedānanūkābhinirdeśena nidarśanārthamanuvyākhyāsyāmaḥ

कल्याणांशत्वादिति शुभरूपांशत्वात् [५२] । मनो हि कल्याणभाग-रोषभाग-मोहभागैस्त्रिभागं; तत्र रोषांशमोहांशौ सदोषौ, अधर्महेतुतया। भेदाग्रमिति भेदप्रमाणम्। तरतमयोगादिति शुचितर-शुचितममनोभेदयोगात्। शरीरविशेषा बाल-युव-स्थविरादिविशेषाः, योनिविशेषास्तु मनुष्यपश्वादिजातिविशेषाः; किंवा, शरीरस्य नरपश्वादिजातिकृता विशेषाः शरीरयोनिविशेषाः, तेभ्यः। अथ शरीरभेदात् कथं मनोभेदो भवतीत्याह- अन्योन्यानुविधानाच्च। एतदेव विभजते- शरीरं ह्यपीत्यादि। सत्त्वानुरूपं शरीरं भवति, यदि शुद्धसत्त्वं भवति तदा देवादिशरीरं भवतीत्यादि; तथा शरीरानुरूपं च सत्त्वं भवति; यथा- पशुशरीरे तामसं, मनुष्यशरीरे राजसं, देवशरीरे सात्त्विकमित्यादि ज्ञेयम्। किंवा, अन्योन्यानुविधानादिति सत्त्वरजस्तमसां परस्परानुविधानादित्यर्थः। अस्मिन् पक्षे ‘शरीरं ह्यपि सत्त्वमनुविधीयते’ इत्यादिना ग्रन्थेन व्यवहितमपि शरीरानुविधानं मनसो दुर्बोधत्वाद् व्याक्रियत इति व्याख्येयम्। सत्त्वभेदानिति मनोभेदान्। अनूकाभिनिर्देशेन सादृश्यनिर्देशेन

kalyāṇāṃśatvāditi śubharūpāṃśatvāt [52] | mano hi kalyāṇabhāga-roṣabhāga-mohabhāgaistribhāgaṃ; tatra roṣāṃśamohāṃśau sadoṣau, adharmahetutayā| bhedāgramiti bhedapramāṇam| taratamayogāditi śucitara-śucitamamanobhedayogāt| śarīraviśeṣā bāla-yuva-sthavirādiviśeṣāḥ, yoniviśeṣāstu manuṣyapaśvādijātiviśeṣāḥ; kiṃvā, śarīrasya narapaśvādijātikṛtā viśeṣāḥ śarīrayoniviśeṣāḥ, tebhyaḥ| atha śarīrabhedāt kathaṃ manobhedo bhavatītyāha- anyonyānuvidhānācca| etadeva vibhajate- śarīraṃ hyapītyādi| sattvānurūpaṃ śarīraṃ bhavati, yadi śuddhasattvaṃ bhavati tadā devādiśarīraṃ bhavatītyādi; tathā śarīrānurūpaṃ ca sattvaṃ bhavati; yathā- paśuśarīre tāmasaṃ, manuṣyaśarīre rājasaṃ, devaśarīre sāttvikamityādi jñeyam| kiṃvā, anyonyānuvidhānāditi sattvarajastamasāṃ parasparānuvidhānādityarthaḥ| asmin pakṣe ‘śarīraṃ hyapi sattvamanuvidhīyate’ ityādinā granthena vyavahitamapi śarīrānuvidhānaṃ manaso durbodhatvād vyākriyata iti vyākhyeyam| sattvabhedāniti manobhedān| anūkābhinirdeśena sādṛśyanirdeśena

तद्यथा- शुचिं सत्याभिसन्धं जितात्मानं संविभागिनं ज्ञानविज्ञानवचनप्रतिवचनसम्पन्नं स्मृतिमन्तं कामक्रोधलोभमानमोहेर्ष्याहर्षामर्षापेतं समं सर्वभूतेषु ब्राह्मं विद्यात् (

tadyathā- śuciṃ satyābhisandhaṃ jitātmānaṃ saṃvibhāginaṃ jñānavijñānavacanaprativacanasampannaṃ smṛtimantaṃ kāmakrodhalobhamānamoherṣyāharṣāmarṣāpetaṃ samaṃ sarvabhūteṣu brāhmaṃ vidyāt (

इज्याध्ययनव्रतहोमब्रह्मचर्यपरमतिथिव्रतमुपशान्तमदमानरागद्वेषमोहलोभरोषं प्रतिभावचनविज्ञानोपधारणशक्तिसम्पन्नमार्षं विद्यात् (

ijyādhyayanavratahomabrahmacaryaparamatithivratamupaśāntamadamānarāgadveṣamohalobharoṣaṃ pratibhāvacanavijñānopadhāraṇaśaktisampannamārṣaṃ vidyāt (

ऐश्वर्यवन्तमादेयवाक्यं यज्वानं शूरमोजस्विनं तेजसोपेतमक्लिष्टकर्माणं दीर्घदर्शिनं धर्मार्थकामाभिरतमैन्द्रं विद्यात् (

aiśvaryavantamādeyavākyaṃ yajvānaṃ śūramojasvinaṃ tejasopetamakliṣṭakarmāṇaṃ dīrghadarśinaṃ dharmārthakāmābhiratamaindraṃ vidyāt (

लेखास्थवृत्तं प्राप्तकारिणमसम्प्रहार्यमुत्थानवन्तं स्मृतिमन्तमैश्वर्यलम्भिनं [५३] व्यपगतरागेर्ष्याद्वेषमोहं याम्यं विद्यात् (

lekhāsthavṛttaṃ prāptakāriṇamasamprahāryamutthānavantaṃ smṛtimantamaiśvaryalambhinaṃ [53] vyapagatarāgerṣyādveṣamohaṃ yāmyaṃ vidyāt (

शूरं धीरं शुचिमशुचिद्वेषिणं यज्वानमम्भोविहाररतिमक्लिष्टकर्माणं स्थानकोपप्रसादं वारुणं विद्यात् (

śūraṃ dhīraṃ śucimaśucidveṣiṇaṃ yajvānamambhovihāraratimakliṣṭakarmāṇaṃ sthānakopaprasādaṃ vāruṇaṃ vidyāt (

स्थानमानोपभोगपरिवारसम्पन्नं धर्मार्थकामनित्यं शुचिं सुखविहारं व्यक्तकोपप्रसादं कौबेरं विद्यात् (

sthānamānopabhogaparivārasampannaṃ dharmārthakāmanityaṃ śuciṃ sukhavihāraṃ vyaktakopaprasādaṃ kauberaṃ vidyāt (

प्रियनृत्यगीतवादित्रोल्लापकश्लोकाख्यायिकेतिहासपुराणेषु कुशलं गन्धमाल्यानुलेपनवसनस्त्रीविहारकामनित्यमनसूयकं गान्धर्वं विद्यात् (

priyanṛtyagītavāditrollāpakaślokākhyāyiketihāsapurāṇeṣu kuśalaṃ gandhamālyānulepanavasanastrīvihārakāmanityamanasūyakaṃ gāndharvaṃ vidyāt (

इत्येवं शुद्धस्य सत्त्वस्य सप्तविधं भेदांशं विद्यात् कल्याणांशत्वात्; तत्संयोगात्तु ब्राह्ममत्यन्तशुद्धं व्यवस्येत्

ityevaṃ śuddhasya sattvasya saptavidhaṃ bhedāṃśaṃ vidyāt kalyāṇāṃśatvāt; tatsaṃyogāttu brāhmamatyantaśuddhaṃ vyavasyet

संविभागिनमिति सम्यक्फलविभजनशीलम्। अतिथौ यथोचितमर्घ्यादियुक्तं [५४] व्रतमाचरतीति अतिथिव्रतः। लेखा कर्तव्याकर्तव्यमर्यादा, तत्र स्थितं वृत्तं यस्य स लेखास्थवृत्तः, तम्; अलङ्घितकर्तव्याकर्तव्यमित्यर्थः। असम्प्रहार्यमिति अशक्यवारणम्। ऐश्वर्यं लभत इति ऐश्वर्यलम्भी। स्थाने उचिते कोपः प्रसादश्च यस्य स स्थानकोपप्रसादः। सुखविहारमिति सुखक्रीडनम्। उल्लापः स्तोत्रम्। विहारः क्रीडा, किंवा स्त्रीभिः समं विहरणं स्त्रीविहारः। गान्धर्वमिति गान्धर्वसत्त्वम्। एवं ब्राह्ममित्यादावपि ज्ञेयम्। एवं च ब्राह्मादिभिः सत्त्ववाचकैः पदैरेवंशब्दप्रत्यवमृष्टैः सत्त्वस्य सप्तविधभेदकथनं समानकारणादुपपन्नं [५५] भवति। शुद्धस्येति सत्त्वगुणबहुलस्य। अथ कथमेते ब्राह्मादयः शुद्धसत्त्वस्यैव भेदा इत्याह- कल्याणांशत्वादिति। तत्संयोगादिति कल्याणांशसत्त्वस्य सम्यग्योगात्

saṃvibhāginamiti samyakphalavibhajanaśīlam| atithau yathocitamarghyādiyuktaṃ [54] vratamācaratīti atithivrataḥ| lekhā kartavyākartavyamaryādā, tatra sthitaṃ vṛttaṃ yasya sa lekhāsthavṛttaḥ, tam; alaṅghitakartavyākartavyamityarthaḥ| asamprahāryamiti aśakyavāraṇam| aiśvaryaṃ labhata iti aiśvaryalambhī| sthāne ucite kopaḥ prasādaśca yasya sa sthānakopaprasādaḥ| sukhavihāramiti sukhakrīḍanam| ullāpaḥ stotram| vihāraḥ krīḍā, kiṃvā strībhiḥ samaṃ viharaṇaṃ strīvihāraḥ| gāndharvamiti gāndharvasattvam| evaṃ brāhmamityādāvapi jñeyam| evaṃ ca brāhmādibhiḥ sattvavācakaiḥ padairevaṃśabdapratyavamṛṣṭaiḥ sattvasya saptavidhabhedakathanaṃ samānakāraṇādupapannaṃ [55] bhavati| śuddhasyeti sattvaguṇabahulasya| atha kathamete brāhmādayaḥ śuddhasattvasyaiva bhedā ityāha- kalyāṇāṃśatvāditi| tatsaṃyogāditi kalyāṇāṃśasattvasya samyagyogāt

शूरं चण्डमसूयकमैश्वर्यवन्तमौपधिकं [५६] रौद्रमननुक्रोशमात्मपूजकमासुरं विद्यात् (

śūraṃ caṇḍamasūyakamaiśvaryavantamaupadhikaṃ [56] raudramananukrośamātmapūjakamāsuraṃ vidyāt (

अमर्षिणमनुबन्धकोपं छिद्रप्रहारिणं क्रूरमाहारातिमात्ररुचिमामिषप्रियतमं स्वप्नायासबहुलमीर्ष्युं राक्षसं विद्यात् (

amarṣiṇamanubandhakopaṃ chidraprahāriṇaṃ krūramāhārātimātrarucimāmiṣapriyatamaṃ svapnāyāsabahulamīrṣyuṃ rākṣasaṃ vidyāt (

महाशनं [५७] स्त्रैणं स्त्रीरहस्काममशुचिं शुचिद्वेषिणं भीरुं भीषयितारं विकृतविहाराहारशीलं पैशाचं विद्यात् (

mahāśanaṃ [57] straiṇaṃ strīrahaskāmamaśuciṃ śucidveṣiṇaṃ bhīruṃ bhīṣayitāraṃ vikṛtavihārāhāraśīlaṃ paiśācaṃ vidyāt (

क्रुद्धशूरमक्रुद्धभीरुं तीक्ष्णमायासबहुलं सन्त्रस्तगोचरमाहारविहारपरं [५८] सार्पं विद्यात् (

kruddhaśūramakruddhabhīruṃ tīkṣṇamāyāsabahulaṃ santrastagocaramāhāravihāraparaṃ [58] sārpaṃ vidyāt (

आहारकाममतिदुःखशीलाचारोपचारमसूयकमसंविभागिनमतिलोलुपमकर्मशीलं प्रैतं विद्यात् (

āhārakāmamatiduḥkhaśīlācāropacāramasūyakamasaṃvibhāginamatilolupamakarmaśīlaṃ praitaṃ vidyāt (

अनुषक्तकाममजस्रमाहारविहारपरमनवस्थितममर्षणमसञ्चयं शाकुनं विद्यात् (

anuṣaktakāmamajasramāhāravihāraparamanavasthitamamarṣaṇamasañcayaṃ śākunaṃ vidyāt (

इत्येवं खलु राजसस्य सत्त्वस्य षङ्विधं भेदांशं विद्यात्, रोषांशत्वात्

ityevaṃ khalu rājasasya sattvasya ṣaṅvidhaṃ bhedāṃśaṃ vidyāt, roṣāṃśatvāt

औपधिकमिति छद्मप्रचारिणम्। अननुक्रोशमिति निर्दयम्। स्त्रिया समं रहसि स्थातुमिच्छतीति स्त्रीरहस्कामः। क्रुद्धशूरमक्रुद्धभीरुमिति क्रोधे सति शूरं, क्रोधेऽसति भीरुम्। गोचरशब्देन गोचरे विषये प्रचारो लक्ष्यते, तेन सन्त्रस्तगोचरमिति सन्त्रस्तविषयप्रचारम्। पिशाचाद्भिन्न एव यथोक्ताचारः प्रेतः, तेन प्रैतमपि सत्त्वं पृथगुक्तम्

aupadhikamiti chadmapracāriṇam| ananukrośamiti nirdayam| striyā samaṃ rahasi sthātumicchatīti strīrahaskāmaḥ| kruddhaśūramakruddhabhīrumiti krodhe sati śūraṃ, krodhe'sati bhīrum| gocaraśabdena gocare viṣaye pracāro lakṣyate, tena santrastagocaramiti santrastaviṣayapracāram| piśācādbhinna eva yathoktācāraḥ pretaḥ, tena praitamapi sattvaṃ pṛthaguktam

निराकरिष्णुममेधसं [५९] जुगुप्सिताचाराहरं मैथुनपरं स्वप्नशीलं पाशवं विद्यात् (

nirākariṣṇumamedhasaṃ [59] jugupsitācārāharaṃ maithunaparaṃ svapnaśīlaṃ pāśavaṃ vidyāt (

भीरुमबुधमाहारलुब्धमनवस्थितमनुषक्तकामक्रोधं सरणशीलं तोयकामं मात्स्यं विद्यात् (

bhīrumabudhamāhāralubdhamanavasthitamanuṣaktakāmakrodhaṃ saraṇaśīlaṃ toyakāmaṃ mātsyaṃ vidyāt (

अलसं केवलमभिनिविष्टमाहारे सर्वबुद्ध्यङ्गहीनं वानस्पत्यं विद्यात् (

alasaṃ kevalamabhiniviṣṭamāhāre sarvabuddhyaṅgahīnaṃ vānaspatyaṃ vidyāt (

इत्येवं तामसस्य सत्त्वस्य त्रिविधं भेदांशं विद्यान्मोहांशत्वात्

ityevaṃ tāmasasya sattvasya trividhaṃ bhedāṃśaṃ vidyānmohāṃśatvāt

सरणशीलमिति गमनशीलम्। बुद्ध्यङ्गानि ऊहापोहविचारस्मृत्यादीनि उक्तानि

saraṇaśīlamiti gamanaśīlam| buddhyaṅgāni ūhāpohavicārasmṛtyādīni uktāni

5.4.40

इत्यपरिसङ्ख्येयभेदानां त्रयाणामपि सत्त्वानां भेदैकदेशो व्याख्यातः; शुद्धस्य सत्त्वस्य सप्तविधो ब्रह्मर्षिशक्रयमवरुणकुबेरगन्धर्वसत्त्वानुकारेण, राजसस्य षड्विधो दैत्यपिशाचराक्षससर्पप्रेतशकुनिसत्त्वानुकारेण, तामसस्य त्रिविधः पशुमत्स्यवनस्पतिसत्त्वानुकारेण, कथं च यथासत्त्वमुपचारः स्यादिति

ityaparisaṅkhyeyabhedānāṃ trayāṇāmapi sattvānāṃ bhedaikadeśo vyākhyātaḥ; śuddhasya sattvasya saptavidho brahmarṣiśakrayamavaruṇakuberagandharvasattvānukāreṇa, rājasasya ṣaḍvidho daityapiśācarākṣasasarpapretaśakunisattvānukāreṇa, tāmasasya trividhaḥ paśumatsyavanaspatisattvānukāreṇa, kathaṃ ca yathāsattvamupacāraḥ syāditi

सुखस्मरणार्थं शुद्धादिभेदेन बन्धीकृत्य [६०] सत्त्वभेदानाह- शुद्धस्येत्यादि। वनस्पतिसत्त्वानुकारेणेत्यन्तो ग्रन्थो भेदैकदेशो व्याख्यात इत्यनेन संयोजनीयः, क्रियान्तराभावात्। एते च सत्त्वभेदाः प्रायेण भवन्ति मनुष्येष्विति कृत्वा एत एवोदाहरणार्थमुक्ताः; एवमनुक्ता अपि विष्णु-शङ्कर-व्याघ्रादिसत्त्वानुकारेण सत्त्वभेदा बोद्धव्या एवेति दर्शयति। कथमित्यादि कथं नाम यथासत्त्वं सर्वप्राणिमनोभिर्मनुष्याणामुपचारः स्यादित्येतदर्थमुदाहरणरूपा अमी सत्त्वभेदा व्याख्याता इति वाक्यार्थः

sukhasmaraṇārthaṃ śuddhādibhedena bandhīkṛtya [60] sattvabhedānāha- śuddhasyetyādi| vanaspatisattvānukāreṇetyanto grantho bhedaikadeśo vyākhyāta ityanena saṃyojanīyaḥ, kriyāntarābhāvāt| ete ca sattvabhedāḥ prāyeṇa bhavanti manuṣyeṣviti kṛtvā eta evodāharaṇārthamuktāḥ; evamanuktā api viṣṇu-śaṅkara-vyāghrādisattvānukāreṇa sattvabhedā boddhavyā eveti darśayati| kathamityādi kathaṃ nāma yathāsattvaṃ sarvaprāṇimanobhirmanuṣyāṇāmupacāraḥ syādityetadarthamudāharaṇarūpā amī sattvabhedā vyākhyātā iti vākyārthaḥ

केवलश्चायमुद्देशो यथोद्देशमभिनिर्दिष्टो भवति गर्भावक्रान्तिसम्प्रयुक्तः [६१] ; तस्य चार्थस्य विज्ञाने सामर्थ्यं गर्भकराणां च भावानामनुसमाधिः, विधातश्च विघातकराणां भावानामिति

kevalaścāyamuddeśo yathoddeśamabhinirdiṣṭo bhavati garbhāvakrāntisamprayuktaḥ [61] ; tasya cārthasya vijñāne sāmarthyaṃ garbhakarāṇāṃ ca bhāvānāmanusamādhiḥ, vidhātaśca vighātakarāṇāṃ bhāvānāmiti

यथाप्रतिज्ञं व्याख्यातार्थमुपसंहरति- केवल इत्यादि। केवलः कृत्स्नः। उद्देश इति ‘यतश्चायं गर्भः’ इत्यादिग्रन्थकृतः। यथोद्देशमिति उद्देशक्रमानतिक्रमेण। सामर्थ्यमिति प्रयोजनम्। अनुसमाधिः अनुष्ठानम्। विघातः वर्जनम्। विघातकराणामिति गर्भविघातकराणाम्

तत्र श्लोकाः- निमित्तमात्मा प्रकृतिर्वृद्धिः कुक्षौ क्रमेण च। वृद्धिहेतुश्च गर्भस्य पञ्चार्थाः शुभसञ्ज्ञिताः

tatra ślokāḥ- nimittamātmā prakṛtirvṛddhiḥ kukṣau krameṇa ca| vṛddhihetuśca garbhasya pañcārthāḥ śubhasañjñitāḥ

अजन्मनि च यो हेतुर्विनाशे विकृतावपि। इमांस्त्रीनशुभान् भावानाहुर्गर्भविघातकान्

ajanmani ca yo heturvināśe vikṛtāvapi| imāṃstrīnaśubhān bhāvānāhurgarbhavighātakān

शुभाशुभसमाख्यातानष्टौ भावानिमान् भिषक्। सर्वथा वेद यः सर्वान् स राज्ञः कर्तुमर्हति

śubhāśubhasamākhyātānaṣṭau bhāvānimān bhiṣak| sarvathā veda yaḥ sarvān sa rājñaḥ kartumarhati

अवाप्त्युपायान् गर्भस्य स एवं ज्ञातुमर्हति। ये च गर्भविघातोक्ता भावास्तांश्चाप्युदारधीः

avāptyupāyān garbhasya sa evaṃ jñātumarhati| ye ca garbhavighātoktā bhāvāstāṃścāpyudāradhīḥ

अथैतेषु मध्ये के ते गर्भस्य शुभा ये गर्भेऽनुष्ठेयाः, के वा अशुभा ये वर्जनीया इत्याह- निमित्तमित्यादि। निमित्तमिति ‘यतश्च गर्भः सम्भवति’ इति ग्रन्थोद्दिष्टोऽर्थः। आत्मेति गर्भरूप आत्मा ‘यस्मिंश्च गर्भसञ्ज्ञा’ इति ग्रन्थोद्दिष्टोऽर्थः। प्रक्रियतेऽस्माद्गर्भ इति प्रकृतिः ‘यद्विकारश्च गर्भः’ इति ग्रन्थोद्दिष्टोऽर्थः। वृद्धिः कुक्षौ क्रमेण चेति ‘ययाऽनुपूर्व्या कुक्षावभिनिर्वर्तते गर्भः’ इति ग्रन्थोद्दिष्टोऽर्थः। वृद्धिहेतुरिति ‘यश्चास्य वृद्धिहेतुः’ इत्यादिनोद्दिष्टोऽर्थः। अजन्मनि च यो हेतुरित्यनेन ‘यतश्चास्याजन्म भवति’ इत्युद्दिष्टोऽर्थो गृह्यते। विनाशे च यो हेतुरित्यनेन ‘यतश्च जायमानः कुक्षौ विनाशं प्राप्नोति’ इत्युक्तोऽर्थो गृह्यते। विकृतावपाये हेतुरित्यनेन ‘यतश्च कार्त्स्न्येन’ इत्यादिनोक्तार्थसङ्ग्रहः। गर्भविघातत्वेनोक्ता गर्भविघातोक्ताः॥४२-

athaiteṣu madhye ke te garbhasya śubhā ye garbhe'nuṣṭheyāḥ, ke vā aśubhā ye varjanīyā ityāha- nimittamityādi| nimittamiti ‘yataśca garbhaḥ sambhavati’ iti granthoddiṣṭo'rthaḥ| ātmeti garbharūpa ātmā ‘yasmiṃśca garbhasañjñā’ iti granthoddiṣṭo'rthaḥ| prakriyate'smādgarbha iti prakṛtiḥ ‘yadvikāraśca garbhaḥ’ iti granthoddiṣṭo'rthaḥ| vṛddhiḥ kukṣau krameṇa ceti ‘yayā'nupūrvyā kukṣāvabhinirvartate garbhaḥ’ iti granthoddiṣṭo'rthaḥ| vṛddhiheturiti ‘yaścāsya vṛddhihetuḥ’ ityādinoddiṣṭo'rthaḥ| ajanmani ca yo heturityanena ‘yataścāsyājanma bhavati’ ityuddiṣṭo'rtho gṛhyate| vināśe ca yo heturityanena ‘yataśca jāyamānaḥ kukṣau vināśaṃ prāpnoti’ ityukto'rtho gṛhyate| vikṛtāvapāye heturityanena ‘yataśca kārtsnyena’ ityādinoktārthasaṅgrahaḥ| garbhavighātatvenoktā garbhavighātoktāḥ||42-

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते शारीरस्थाने महतीगर्भावक्रान्तिशारीरं नाम चतुर्थोऽध्यायः

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte śārīrasthāne mahatīgarbhāvakrāntiśārīraṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ

इति श्रीचक्रपाणिदत्तविरचितायां चरकतात्पर्यटीकायामायुर्वेददीपिकायां शारीरस्थाने महतीगर्भावक्रान्तिशारीरं नाम चतुर्थोऽध्यायः

iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ śārīrasthāne mahatīgarbhāvakrāntiśārīraṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ

अथातः पुरुषविचयं शारीरं व्याख्यास्यामः

athātaḥ puruṣavicayaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

पूर्वाध्यायेऽभिहितं “यावन्तो हि लोके भावास्तावन्तः पुरुषे” (शा.अ.४) इति, तच्च न प्रपञ्चितं बहुवाच्यत्वात्; अतः प्रपञ्चाभिधानार्थं पुरुषविचयं ब्रूते। पुरुषस्य विचयनं लोकसामान्येन [१] गणनं पुरुषविचयः, तमधिकृत्य कृतोऽध्यायः पुरुषविचयः॥१-

pūrvādhyāye'bhihitaṃ “yāvanto hi loke bhāvāstāvantaḥ puruṣe” (śā.a.4) iti, tacca na prapañcitaṃ bahuvācyatvāt; ataḥ prapañcābhidhānārthaṃ puruṣavicayaṃ brūte| puruṣasya vicayanaṃ lokasāmānyena [1] gaṇanaṃ puruṣavicayaḥ, tamadhikṛtya kṛto'dhyāyaḥ puruṣavicayaḥ||1-

‘पुरुषोऽयं लोकसम्मितः’ इत्युवाच भगवान् पुनर्वसुरात्रेयः। यावन्तो हि लोके (मूर्तिमन्तो [२] ) भावविशेषास्तावन्तः पुरुषे, यावन्तः पुरुषे तावन्तो लोके; इत्येवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- नैतावता वाक्येनोक्तं वाक्यार्थमवगाहामहे, भगवता बुद्ध्या भूयस्तरमतोऽनुव्याख्यायमानं शुश्रूषामह इति

‘puruṣo'yaṃ lokasammitaḥ’ ityuvāca bhagavān punarvasurātreyaḥ| yāvanto hi loke (mūrtimanto [2] ) bhāvaviśeṣāstāvantaḥ puruṣe, yāvantaḥ puruṣe tāvanto loke; ityevaṃvādinaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca- naitāvatā vākyenoktaṃ vākyārthamavagāhāmahe, bhagavatā buddhyā bhūyastaramato'nuvyākhyāyamānaṃ śuśrūṣāmaha iti

तमुवाच भगवानात्रेयः- अपरिसङ्ख्येया लोकावयवविशेषाः, पुरुषावयवविशेषा अप्यपरिसङ्ख्येयाः; तेषां यथास्थूलं कतिचिद्भावान् सामान्यमभिप्रेत्योदाहरिष्यामः, तानेकमना निबोध सम्यगुपवर्ण्यमानानग्निवेश!। षड्धातवः समुदिताः ‘पुरुष’ इति शब्दं लभन्ते; तद्यथा- पृथिव्यापस्तेजो वायुराकाशं ब्रह्म चाव्यक्तमिति, एत एव च षड्धातवः समुदिताः ‘पुरुष’ इति शब्दं लभन्ते

tamuvāca bhagavānātreyaḥ- aparisaṅkhyeyā lokāvayavaviśeṣāḥ, puruṣāvayavaviśeṣā apyaparisaṅkhyeyāḥ; teṣāṃ yathāsthūlaṃ katicidbhāvān sāmānyamabhipretyodāhariṣyāmaḥ, tānekamanā nibodha samyagupavarṇyamānānagniveśa!| ṣaḍdhātavaḥ samuditāḥ ‘puruṣa’ iti śabdaṃ labhante; tadyathā- pṛthivyāpastejo vāyurākāśaṃ brahma cāvyaktamiti, eta eva ca ṣaḍdhātavaḥ samuditāḥ ‘puruṣa’ iti śabdaṃ labhante

सम्मितः तुल्यः। लोकसम्मितत्वमेव विभजते- यावन्तो हीत्यादि। भगवता बुद्ध्याऽनुव्याख्यायमानमिति योजना। लोकस्य तरुतृणपश्वादिरूपा अवयवाः, तथा पुरुषस्य च स्नायुकण्डराधमन्यादिरूपा अवयवा अपरिसङ्ख्येयाः; तेन, कार्त्स्न्याभिधानमशक्यम्; अतो ये ये लोकपुरुषयोः स्थूला अवयवाः, ते ते सामान्यप्रतिपादनार्थमुच्यन्त इति वाक्यार्थः। ब्रह्मणो विवरणम्- अव्यक्तमिति॥३-

sammitaḥ tulyaḥ| lokasammitatvameva vibhajate- yāvanto hītyādi| bhagavatā buddhyā'nuvyākhyāyamānamiti yojanā| lokasya tarutṛṇapaśvādirūpā avayavāḥ, tathā puruṣasya ca snāyukaṇḍarādhamanyādirūpā avayavā aparisaṅkhyeyāḥ; tena, kārtsnyābhidhānamaśakyam; ato ye ye lokapuruṣayoḥ sthūlā avayavāḥ, te te sāmānyapratipādanārthamucyanta iti vākyārthaḥ| brahmaṇo vivaraṇam- avyaktamiti||3-

तस्य पुरुषस्य पृथिवी मूर्तिः, आपः क्लेदः, तेजोऽभिसन्तापः, वायुः प्राणः, वियत् सुषिराणि, ब्रह्म अन्तरात्मा। यथा खलु ब्राह्मी विभूतिर्लोके तथा पुरुषेऽप्यान्तरात्मिकी विभूतिः, ब्रह्मणो विभूतिर्लोके प्रजापतिरन्तरात्मनो विभूतिः पुरुषे सत्त्वं, यस्त्विन्द्रो लोके स पुरुषेऽहङ्कारः, आदित्यस्त्वादानं, रुद्रो रोषः, सोमः प्रसादः, वसवः सुखम्, अश्विनौ कान्तिः, मरुदुत्साहः, विश्वेदेवाः सर्वेन्द्रियाणि सर्वेन्द्रियार्थाश्च, तमो मोहः, ज्योतिर्ज्ञानं, यथा लोकस्य सर्गादिस्तथा पुरुषस्य गर्भाधानं, यथा कृतयुगमेवं बाल्यं, यथा त्रेता तथा यौवनं, यथा द्वापरस्तथा स्थाविर्यं, यथा कलिरेवमातुर्यं, यथा युगान्तस्तथा मरणमिति। एवमेतेनानुमानेनानुक्तानामपि लोकपुरुषयोरवयवविशेषाणामग्निवेश! सामान्यं विद्यादिति

tasya puruṣasya pṛthivī mūrtiḥ, āpaḥ kledaḥ, tejo'bhisantāpaḥ, vāyuḥ prāṇaḥ, viyat suṣirāṇi, brahma antarātmā| yathā khalu brāhmī vibhūtirloke tathā puruṣe'pyāntarātmikī vibhūtiḥ, brahmaṇo vibhūtirloke prajāpatirantarātmano vibhūtiḥ puruṣe sattvaṃ, yastvindro loke sa puruṣe'haṅkāraḥ, ādityastvādānaṃ, rudro roṣaḥ, somaḥ prasādaḥ, vasavaḥ sukham, aśvinau kāntiḥ, marudutsāhaḥ, viśvedevāḥ sarvendriyāṇi sarvendriyārthāśca, tamo mohaḥ, jyotirjñānaṃ, yathā lokasya sargādistathā puruṣasya garbhādhānaṃ, yathā kṛtayugamevaṃ bālyaṃ, yathā tretā tathā yauvanaṃ, yathā dvāparastathā sthāviryaṃ, yathā kalirevamāturyaṃ, yathā yugāntastathā maraṇamiti| evametenānumānenānuktānāmapi lokapuruṣayoravayavaviśeṣāṇāmagniveśa! sāmānyaṃ vidyāditi

तस्येत्यादिना पुरुषे षड्धातून् दर्शयति। मूर्तिः काठिन्यम्। लोके षड्धातवो व्यक्ता एवेति न पुनर्विवेचिताः। ब्राह्मीति आत्मविशेषस्य जगत्स्रष्टुर्विभूतिः। प्रजापतिः दक्षनामा। आदानं ग्रहणम्; आदित्योऽप्याददातीत्यादानसाम्यमादित्यस्य। इह च मनःप्रभृतिषु प्राजापत्यादिरूपता आगमसिद्धैव ज्ञेया। सर्वेन्दियार्था विश्वेदेवा एव। सर्गादिरिति प्रलयानन्तरः कालः। अनुक्तानामित्यनेन मतिः बृहस्पतिः, कामः गन्धर्वः, इत्यादि सामान्यमूह्यम्

tasyetyādinā puruṣe ṣaḍdhātūn darśayati| mūrtiḥ kāṭhinyam| loke ṣaḍdhātavo vyaktā eveti na punarvivecitāḥ| brāhmīti ātmaviśeṣasya jagatsraṣṭurvibhūtiḥ| prajāpatiḥ dakṣanāmā| ādānaṃ grahaṇam; ādityo'pyādadātītyādānasāmyamādityasya| iha ca manaḥprabhṛtiṣu prājāpatyādirūpatā āgamasiddhaiva jñeyā| sarvendiyārthā viśvedevā eva| sargādiriti pralayānantaraḥ kālaḥ| anuktānāmityanena matiḥ bṛhaspatiḥ, kāmaḥ gandharvaḥ, ityādi sāmānyamūhyam

एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- एवमेतत् सर्वमनपवादं यथोक्तं भगवता लोकपुरुषयोः सामान्यम्। किन्न्वस्य सामान्योपदेशस्य प्रयोजनमिति

evaṃvādinaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca- evametat sarvamanapavādaṃ yathoktaṃ bhagavatā lokapuruṣayoḥ sāmānyam| kinnvasya sāmānyopadeśasya prayojanamiti

भगवानुवाच- शृण्वग्निवेश! सर्वलोकमात्मन्यात्मानं च सर्वलोके सममनुपश्यतः सत्या [३] बुद्धिः समुत्पद्यते। सर्वलोकं ह्यात्मनि पश्यतो भवत्यात्मैव सुखदुःखयोः कर्ता नान्य इति। कर्मात्मकत्वाच्च हेत्वादिभिर्युक्तः सर्वलोकोऽहमिति विदित्वा ज्ञानं पूर्वमुत्थाप्यतेऽपवर्गायेति। तत्र संयोगापेक्षीलोकशब्दः। षड्धातुसमुदायो हि सामान्यतः सर्वलोकः

bhagavānuvāca- śṛṇvagniveśa! sarvalokamātmanyātmānaṃ ca sarvaloke samamanupaśyataḥ satyā [3] buddhiḥ samutpadyate| sarvalokaṃ hyātmani paśyato bhavatyātmaiva sukhaduḥkhayoḥ kartā nānya iti| karmātmakatvācca hetvādibhiryuktaḥ sarvaloko'hamiti viditvā jñānaṃ pūrvamutthāpyate'pavargāyeti| tatra saṃyogāpekṣīlokaśabdaḥ| ṣaḍdhātusamudāyo hi sāmānyataḥ sarvalokaḥ

अनपवादमिति अबाध्यमानम्। किन्न्वस्य प्रयोजनमिति आयुर्वेदे किमप्येतत् साम्यकथने प्रयोजनमित्यर्थः। सत्या बुद्धिरुत्पद्यते इति अस्य योजनायां ‘किञ्चास्याः प्रयोजनम्’ इति शेषो ज्ञेयः। यथा च लोकपुरुषसाम्यं सत्यबुद्धिजनकं भवति तदाह- सर्वलोकं हीत्यादि। आत्मनि पश्यत इति आत्मनोऽभेदेन पश्यतः। आत्मशब्देन षड्धातुसमुदायात्मकः पुरुष इहोच्यते; तेन, यत्किञ्चिल्लोकगतं सुखदुःखजनकं, तदात्मरूपमेव; तेन बाह्यलोककृतमपि आत्मकृतमेव वैषयिकं नित्यदुःखानुसक्तं हेयं सुखं, तथा निसर्गहेयं दुःखं च पश्यन् रागद्वेषनिर्मुक्तः सन् सत्यज्ञानवान् भवतीति भावः। अथ सत्यज्ञानस्यापि किं प्रयोजनमित्याह- कर्मेत्यादि। लोकपुरुषसाम्यज्ञानेऽपि सत्यज्ञानस्यापवर्गानुष्ठानं प्रयोजनमिति वाक्यार्थः। अत्र कर्मात्मकत्वादिति कर्माधीनत्वात्। हेत्वादयोऽग्रे वक्ष्यमाणाः [४] । कर्मपरवशः सन् हेत्वादिभिर्युक्तोऽयमात्मा प्रवर्तते, तत् कर्म तत्त्वज्ञानात् प्रवृत्त्युपरमे सति कारणाभावान्नोपपद्यते; उत्पन्नं च कर्म अरक्तस्य तत्त्वज्ञानेन, अदृष्टस्य चोपभोगात्, आत्यन्तिककर्मक्षयादात्यन्तिककर्मफलाभावरूपो मोक्षो भवतीति भावः। संयोगापेक्षीति षड्धातुमेलके पुरुषरूपे वर्तते इत्यर्थः। लोकशब्देनेह प्रकरणे लोकत इति कृत्वा पुरुष एवोच्यते, न जगद्रूपो लोकः। यतः, हेत्वादयो येऽत्र कर्मपरवशत्वेन लोके वक्तव्याः, ते पुरुष एव सम्भवन्ति। सर्वशब्देन सर्वप्राणिनो ग्राहयति॥६-

anapavādamiti abādhyamānam| kinnvasya prayojanamiti āyurvede kimapyetat sāmyakathane prayojanamityarthaḥ| satyā buddhirutpadyate iti asya yojanāyāṃ ‘kiñcāsyāḥ prayojanam’ iti śeṣo jñeyaḥ| yathā ca lokapuruṣasāmyaṃ satyabuddhijanakaṃ bhavati tadāha- sarvalokaṃ hītyādi| ātmani paśyata iti ātmano'bhedena paśyataḥ| ātmaśabdena ṣaḍdhātusamudāyātmakaḥ puruṣa ihocyate; tena, yatkiñcillokagataṃ sukhaduḥkhajanakaṃ, tadātmarūpameva; tena bāhyalokakṛtamapi ātmakṛtameva vaiṣayikaṃ nityaduḥkhānusaktaṃ heyaṃ sukhaṃ, tathā nisargaheyaṃ duḥkhaṃ ca paśyan rāgadveṣanirmuktaḥ san satyajñānavān bhavatīti bhāvaḥ| atha satyajñānasyāpi kiṃ prayojanamityāha- karmetyādi| lokapuruṣasāmyajñāne'pi satyajñānasyāpavargānuṣṭhānaṃ prayojanamiti vākyārthaḥ| atra karmātmakatvāditi karmādhīnatvāt| hetvādayo'gre vakṣyamāṇāḥ [4] | karmaparavaśaḥ san hetvādibhiryukto'yamātmā pravartate, tat karma tattvajñānāt pravṛttyuparame sati kāraṇābhāvānnopapadyate; utpannaṃ ca karma araktasya tattvajñānena, adṛṣṭasya copabhogāt, ātyantikakarmakṣayādātyantikakarmaphalābhāvarūpo mokṣo bhavatīti bhāvaḥ| saṃyogāpekṣīti ṣaḍdhātumelake puruṣarūpe vartate ityarthaḥ| lokaśabdeneha prakaraṇe lokata iti kṛtvā puruṣa evocyate, na jagadrūpo lokaḥ| yataḥ, hetvādayo ye'tra karmaparavaśatvena loke vaktavyāḥ, te puruṣa eva sambhavanti| sarvaśabdena sarvaprāṇino grāhayati||6-

तस्य हेतुः, उत्पत्तिः, वृद्धिः, उपप्लवः, वियोगश्च। तत्र हेतुरुत्पत्तिकारणं, उत्पत्तिर्जन्म, वृद्धिराप्यायनम्, उपप्लवो दुःखागमः, षड्धातुविभागो वियोगः सजीवापगमः स प्राणनिरोधः स भङ्गः स लोकस्वभावः। तस्य मूलं सर्वोपप्लवानां च प्रवृत्तिः, निवृत्तिरुपरमः। प्रवृत्तिर्दुःखं, निवृत्तिः सुखमिति यज्ज्ञानमुत्पद्यते तत् सत्यम्। तस्य हेतुः सर्वलोकसामान्यज्ञानम्। एतत्प्रयोजनं सामान्योपदेशस्येति

tasya hetuḥ, utpattiḥ, vṛddhiḥ, upaplavaḥ, viyogaśca| tatra heturutpattikāraṇaṃ, utpattirjanma, vṛddhirāpyāyanam, upaplavo duḥkhāgamaḥ, ṣaḍdhātuvibhāgo viyogaḥ sajīvāpagamaḥ sa prāṇanirodhaḥ sa bhaṅgaḥ sa lokasvabhāvaḥ| tasya mūlaṃ sarvopaplavānāṃ ca pravṛttiḥ, nivṛttiruparamaḥ| pravṛttirduḥkhaṃ, nivṛttiḥ sukhamiti yajjñānamutpadyate tat satyam| tasya hetuḥ sarvalokasāmānyajñānam| etatprayojanaṃ sāmānyopadeśasyeti

हेत्वादिपञ्चकं निर्दिश्य विभजते- तस्य हेतुरित्यादि। तस्य मूलमिति तस्य जीवापगमस्य कारणम्। सर्वोपप्लवानां चेति सर्वदुःखानाम्। प्रवृत्तिः रागद्वेषमूला प्रवृत्तिः। निवृत्तिरिति अप्रवृत्तिः। उपरमशब्दस्तु तस्येत्यनेन तथा सर्वोपप्लवानां चेत्यनेन च सम्बध्यते। तेन दुःखानां मरणस्य चोपरमो निवृत्तिकृत एव; निवृत्तिजन्यत्वेन च कार्यकारणयोरभेदोपचारादुपरमोऽपि निवृत्तिशब्दस्य सामानाधिकरण्येनोच्यते। प्रवृत्तिर्दुःखमिति च तथा निवृत्तिः सुखमिति च कार्यकारणयोरभेदोपचाराद्बोद्धव्यम्। सत्यज्ञानस्वरूपमाह [५] - इति यज्ज्ञानमित्यादि। इतीति पूर्वप्रत्यवमर्शकम्। एतस्मिन् सत्यज्ञाने लोकपुरुषसामान्यज्ञानस्य हेतुत्वं दर्शयन्नाह- तस्येत्यादि

hetvādipañcakaṃ nirdiśya vibhajate- tasya heturityādi| tasya mūlamiti tasya jīvāpagamasya kāraṇam| sarvopaplavānāṃ ceti sarvaduḥkhānām| pravṛttiḥ rāgadveṣamūlā pravṛttiḥ| nivṛttiriti apravṛttiḥ| uparamaśabdastu tasyetyanena tathā sarvopaplavānāṃ cetyanena ca sambadhyate| tena duḥkhānāṃ maraṇasya coparamo nivṛttikṛta eva; nivṛttijanyatvena ca kāryakāraṇayorabhedopacārāduparamo'pi nivṛttiśabdasya sāmānādhikaraṇyenocyate| pravṛttirduḥkhamiti ca tathā nivṛttiḥ sukhamiti ca kāryakāraṇayorabhedopacārādboddhavyam| satyajñānasvarūpamāha [5] - iti yajjñānamityādi| itīti pūrvapratyavamarśakam| etasmin satyajñāne lokapuruṣasāmānyajñānasya hetutvaṃ darśayannāha- tasyetyādi

अथाग्निवेश उवाच- किम्मूला भगवन्! प्रवृत्तिः, निवृत्तौ च क उपाय इति

athāgniveśa uvāca- kimmūlā bhagavan! pravṛttiḥ, nivṛttau ca ka upāya iti

भगवानुवाच- मोहेच्छाद्वेषकर्ममूला प्रवृत्तिः। तज्जा ह्यहङ्कारसङ्गसंशयाभिसम्प्लवाभ्यवपातविप्रत्ययाविशेषानुपायास्तरुणमिव द्रुममतिविपुलशाखास्तरवोऽभिभूय पुरुषमवतत्यैवोत्तिष्ठन्ते; यैरभिभूतो न सत्तामतिवर्तते। तत्रैवञ्जातिरूपवित्तवृत्तबुद्धिशीलविद्याभिजनवयोवीर्यप्रभावसम्पन्नोऽहमित्यहङ्कारः, यन्मनोवाक्कायकर्म नापवर्गाय स सङ्गः, कर्मफलमोक्षपुरुषप्रेत्यभावादयः सन्ति वा नेति संशयः, सर्वावस्थास्वनन्योऽहमहं स्रष्टा स्वभावसंसिद्धोऽहमहं शरीरेन्द्रियबुद्धिस्मृतिविशेषराशिरिति ग्रहणमभिसम्प्लवः, मम मातृपितृभ्रातृदारापत्यबन्धुमित्रभृत्यगणो गणस्य चाहमित्यभ्यवपातः, कार्याकार्यहिताहितशुभाशुभेषु विपरीताभिनिवेशो विप्रत्ययः, ज्ञाज्ञयोः प्रकृतिविकारयोः प्रवृत्तिनिवृत्त्योश्च सामान्यदर्शनमविशेषः, प्रोक्षणानशनाग्निहोत्रत्रिषवणाभ्युक्षणावाहनयाजनयजनयाचनसलिलहुताशनप्रवेशादयः समारम्भाः प्रोच्यन्ते ह्यनुपायाः। एवमयमधीधृतिस्मृतिरहङ्काराभिनिविष्टः सक्तः ससंशयोऽभिसम्प्लुतबुद्धिरभ्यवपतितोऽन्यथादृष्टिरविशेषग्राही विमार्गगतिर्निवासवृक्षः सत्त्वशरीरदोषमूलानां सर्वदुःखानां भवति। एवमहङ्कारादिभिर्दोषैर्भ्राम्यमाणो नातिवर्तते प्रवृत्तिं, सा च मूलमघस्य

bhagavānuvāca- mohecchādveṣakarmamūlā pravṛttiḥ| tajjā hyahaṅkārasaṅgasaṃśayābhisamplavābhyavapātavipratyayāviśeṣānupāyāstaruṇamiva drumamativipulaśākhāstaravo'bhibhūya puruṣamavatatyaivottiṣṭhante; yairabhibhūto na sattāmativartate| tatraivañjātirūpavittavṛttabuddhiśīlavidyābhijanavayovīryaprabhāvasampanno'hamityahaṅkāraḥ, yanmanovākkāyakarma nāpavargāya sa saṅgaḥ, karmaphalamokṣapuruṣapretyabhāvādayaḥ santi vā neti saṃśayaḥ, sarvāvasthāsvananyo'hamahaṃ sraṣṭā svabhāvasaṃsiddho'hamahaṃ śarīrendriyabuddhismṛtiviśeṣarāśiriti grahaṇamabhisamplavaḥ, mama mātṛpitṛbhrātṛdārāpatyabandhumitrabhṛtyagaṇo gaṇasya cāhamityabhyavapātaḥ, kāryākāryahitāhitaśubhāśubheṣu viparītābhiniveśo vipratyayaḥ, jñājñayoḥ prakṛtivikārayoḥ pravṛttinivṛttyośca sāmānyadarśanamaviśeṣaḥ, prokṣaṇānaśanāgnihotratriṣavaṇābhyukṣaṇāvāhanayājanayajanayācanasalilahutāśanapraveśādayaḥ samārambhāḥ procyante hyanupāyāḥ| evamayamadhīdhṛtismṛtirahaṅkārābhiniviṣṭaḥ saktaḥ sasaṃśayo'bhisamplutabuddhirabhyavapatito'nyathādṛṣṭiraviśeṣagrāhī vimārgagatirnivāsavṛkṣaḥ sattvaśarīradoṣamūlānāṃ sarvaduḥkhānāṃ bhavati| evamahaṅkārādibhirdoṣairbhrāmyamāṇo nātivartate pravṛttiṃ, sā ca mūlamaghasya

प्रवृत्तेः संसाररूपायाः, तथा निवृत्तेर्मोक्षरूपायाः कारणमुपायं च पृच्छति- किम्मूलेत्यादि। मोहेत्याद्युत्तरम्। मोहेच्छाद्वेषकर्ममूलेति मोहान्मिथ्याज्ञानरूपादिच्छाद्वेषौ, तयोश्च धर्माधर्मरूपं कर्म, तच्च मूलं संसारस्येत्यर्थः। कथमेते मोहादयः संसारकारणमित्याह- तज्जा हीत्यादि। अत्र चाहङ्कारादौ यथायोग्यतया मोहादीनां कारणत्वं ज्ञेयम्। अहङ्कारादयश्चाष्टावग्रे वक्ष्यमाणा ज्ञेयाः। अवतत्येति व्याप्य। न सत्तामतिवर्तते इति न [६] संसारे स्थितिमतिवर्तते। अत्राद्युक्तमहङ्कारं विवृणोति- तत्रैवमित्यादि। जात्यादिभिः प्रभावान्तैः सम्पन्न उत्कृष्टोऽहमिति ज्ञानमहङ्कारः। यदित्यादि सङ्गविवरणम्। कर्मफलादयः सन्ति न वेति यज्ज्ञानं, तत् संशयः। अभिसम्प्लवमाह- सर्वेत्यादि। आत्मनोऽभिमत अनात्मन्यभिसम्प्लवोऽभिसम्प्लवः; आत्मनोऽनात्मगोचरतया आत्मबुद्धिरित्यर्थः। सर्वावस्थास्विति सर्वासु शरीरावस्थासु षड्धातुसमुदायरूप एवानन्य [७] इति यज्ज्ञानं तदिह ज्ञेयं; परमात्मनस्तु सर्वावस्थास्वनन्यत्वमिति यज्ज्ञानं, तत् सम्यग्ज्ञानमेव। एवमहं स्रष्टाऽहं स्वभावसंसिद्ध इत्यत्रापि शरीर एवाहङ्कारविषयो ज्ञेयः। अहं शरीरेन्द्रियबुद्धिविशेषराशिरित्यत्र शरीरादिष्वचेतनेष्वहङ्कारास्पदत्वेन चेतनत्वाभिमानो विरुद्ध इति ज्ञेयम्। ममेत्यादिना अभ्यवपातमाह; अभ्यवपातः परमार्थतोऽनात्मीये ममता। कार्येत्यादिना विप्रत्ययं ब्रूते। विपरीताभिनिवेशो विपर्ययेण ज्ञानं; यथा- कार्ये अकार्यम्, अकार्ये कार्यमित्यादि। ज्ञाज्ञयोरित्यादिनाऽविशेषमाह। अविशेषो विशेषाप्रतीतिः, विप्रत्ययस्तु विशेषाणां विपर्ययेण ग्रहणमिति भेदः। प्रोक्षणेत्यादिना अनुपायमाह। अनुपाया इति अन्योपायाः सन्तोऽपि परमपुरुषार्थे मोक्षे अनुपायाः। त्रिषवणं त्रिसन्ध्यस्नानम्। सम्प्रत्यहङ्कारादीनां धीधृतिस्मृतिविभ्रंशमूलत्वेनाधीधृतिस्मृत्यभिधानपूर्वकं संसाररूपप्रवृत्तिनित्यानुबन्धशारीरमानसदुःखकारणत्वं व्युत्पादितानामहङ्कारादीनां सङ्क्षिप्याह- एवमित्यादिना। निवासवृक्ष इव निवासवृक्षः; तेन यथा निवासवृक्षः पक्षिणां नित्यमाश्रयो भवति, एवमहङ्कारादियुक्तोऽपि रोगस्य निवासो भवतीति दर्शयति। भ्राम्यमाण इति पुनः पुनरपि शरीरान्तराणि नीयमानः। नातिवर्तते प्रवृत्तिमिति संसारं न परित्यजति। एवं मोहेच्छाजन्यकर्ममूलतां प्रवृत्तेर्दर्शयित्वा, प्रवृत्तेरपि कर्मकारणतामाह- सा च मूलमघस्येति। प्रवृत्तिरपि धर्माधर्मरूपस्याघस्य मूलम्; इह च धर्माधर्मावविशेषेण संसारदुःखकारणतया अघशब्देनोक्तौ॥९-

pravṛtteḥ saṃsārarūpāyāḥ, tathā nivṛttermokṣarūpāyāḥ kāraṇamupāyaṃ ca pṛcchati- kimmūletyādi| mohetyādyuttaram| mohecchādveṣakarmamūleti mohānmithyājñānarūpādicchādveṣau, tayośca dharmādharmarūpaṃ karma, tacca mūlaṃ saṃsārasyetyarthaḥ| kathamete mohādayaḥ saṃsārakāraṇamityāha- tajjā hītyādi| atra cāhaṅkārādau yathāyogyatayā mohādīnāṃ kāraṇatvaṃ jñeyam| ahaṅkārādayaścāṣṭāvagre vakṣyamāṇā jñeyāḥ| avatatyeti vyāpya| na sattāmativartate iti na [6] saṃsāre sthitimativartate| atrādyuktamahaṅkāraṃ vivṛṇoti- tatraivamityādi| jātyādibhiḥ prabhāvāntaiḥ sampanna utkṛṣṭo'hamiti jñānamahaṅkāraḥ| yadityādi saṅgavivaraṇam| karmaphalādayaḥ santi na veti yajjñānaṃ, tat saṃśayaḥ| abhisamplavamāha- sarvetyādi| ātmano'bhimata anātmanyabhisamplavo'bhisamplavaḥ; ātmano'nātmagocaratayā ātmabuddhirityarthaḥ| sarvāvasthāsviti sarvāsu śarīrāvasthāsu ṣaḍdhātusamudāyarūpa evānanya [7] iti yajjñānaṃ tadiha jñeyaṃ; paramātmanastu sarvāvasthāsvananyatvamiti yajjñānaṃ, tat samyagjñānameva| evamahaṃ sraṣṭā'haṃ svabhāvasaṃsiddha ityatrāpi śarīra evāhaṅkāraviṣayo jñeyaḥ| ahaṃ śarīrendriyabuddhiviśeṣarāśirityatra śarīrādiṣvacetaneṣvahaṅkārāspadatvena cetanatvābhimāno viruddha iti jñeyam| mametyādinā abhyavapātamāha; abhyavapātaḥ paramārthato'nātmīye mamatā| kāryetyādinā vipratyayaṃ brūte| viparītābhiniveśo viparyayeṇa jñānaṃ; yathā- kārye akāryam, akārye kāryamityādi| jñājñayorityādinā'viśeṣamāha| aviśeṣo viśeṣāpratītiḥ, vipratyayastu viśeṣāṇāṃ viparyayeṇa grahaṇamiti bhedaḥ| prokṣaṇetyādinā anupāyamāha| anupāyā iti anyopāyāḥ santo'pi paramapuruṣārthe mokṣe anupāyāḥ| triṣavaṇaṃ trisandhyasnānam| sampratyahaṅkārādīnāṃ dhīdhṛtismṛtivibhraṃśamūlatvenādhīdhṛtismṛtyabhidhānapūrvakaṃ saṃsārarūpapravṛttinityānubandhaśārīramānasaduḥkhakāraṇatvaṃ vyutpāditānāmahaṅkārādīnāṃ saṅkṣipyāha- evamityādinā| nivāsavṛkṣa iva nivāsavṛkṣaḥ; tena yathā nivāsavṛkṣaḥ pakṣiṇāṃ nityamāśrayo bhavati, evamahaṅkārādiyukto'pi rogasya nivāso bhavatīti darśayati| bhrāmyamāṇa iti punaḥ punarapi śarīrāntarāṇi nīyamānaḥ| nātivartate pravṛttimiti saṃsāraṃ na parityajati| evaṃ mohecchājanyakarmamūlatāṃ pravṛtterdarśayitvā, pravṛtterapi karmakāraṇatāmāha- sā ca mūlamaghasyeti| pravṛttirapi dharmādharmarūpasyāghasya mūlam; iha ca dharmādharmāvaviśeṣeṇa saṃsāraduḥkhakāraṇatayā aghaśabdenoktau||9-

निवृत्तिरपवर्गः; तत् परं प्रशान्तं तत्तदक्षरं तद्ब्रह्म स मोक्षः

nivṛttirapavargaḥ; tat paraṃ praśāntaṃ tattadakṣaraṃ tadbrahma sa mokṣaḥ

शारीरस्थानम् (cont. 10)

तत्र मुमुक्षूणामुदयनानि व्याख्यास्यामः। तत्र लोकदोषदर्शिनो मुमुक्षोरादित एवाचार्याभिगमनं, तस्योपदेशानुष्ठानम्, अग्नेरेवोपचर्या, धर्मशास्त्रानुगमनं, तदार्थावबोधः, तेनावष्टम्भः, तत्र यथोक्ताः क्रियाः, सतामुपासनम्, असतां परिवर्जनम्, असङ्गतिर्दुर्जनेन, सत्यं सर्वभूतहितमपरुषमनतिकाले परीक्ष्य वचनं, सर्वप्राणिषु चात्मनीवावेक्षा, सर्वासामस्मरणमसङ्कल्पनमप्रार्थनमनभिभाषणं च स्त्रीणां, सर्वपरिग्रहत्यागः, कौपीनं प्रच्छादनार्थं, धातुरागनिवसनं, कन्थासीवनहेतोः सूचीपिप्पलकं, शौचाधानतोर्जलकुण्डिका, दण्डधारणं, भैक्षचर्यार्थं पात्रं, प्राणधारणार्थमेककालमग्राम्यो यथोपपन्नोऽभ्यवहारः, श्रमापनयनार्थं शीर्णशुष्कपर्णतृणास्तरणोपधानं, ध्यानहेतोः कायनिबन्धनं, वनेष्वनिकेतवासः, तन्द्रानिन्द्रालस्यादिकर्मवर्जनं, इन्द्रियार्थेष्वनुरागोपतापनिग्रहः, सुप्तस्थितगतप्रेक्षिता हारविहारप्रत्यङ्गचेष्टादिकेष्वारम्भेषु स्मृतिपूर्विका प्रवृत्तिः, सत्कारस्तुतिगर्हावमानक्षमत्वं, क्षुत्पिपासायासश्रमशीतोष्णवातवर्षासुखदुःखसंस्पर्शसहत्वं, शोकदैन्यमानोद्वेगमदलोभरागेर्ष्याभयक्रोधादिभिरसञ्चलनम्, अहङ्कारादिषूपसर्गसञ्ज्ञा, लोकपुरुषयोः सर्गादिसामान्यावेक्षणं, कार्यकालात्ययभयं, योगारम्भे सततमनिर्वेदः, सत्त्वोत्साहः, अपवर्गाय धीधृतिस्मृतिबलाधानं; नियमनमिन्द्रियाणां चेतसि, चेतस आत्मनि, आत्मनश्च; धातुभेदेन शरीरावयवसङ्ख्यानमभीक्ष्णं, सर्वं कारणवद्दुःखमस्वमनित्यमित्यभ्युपगमः, सर्वप्रवृत्तिष्वघसञ्ज्ञा [८] , सर्वसन्न्यासे सुखमित्यभिनिवेशः; एष मार्गोऽपवर्गाय, अतोऽन्यथा बध्यते; इत्युदयनानि व्याख्यातानि

tatra mumukṣūṇāmudayanāni vyākhyāsyāmaḥ| tatra lokadoṣadarśino mumukṣorādita evācāryābhigamanaṃ, tasyopadeśānuṣṭhānam, agnerevopacaryā, dharmaśāstrānugamanaṃ, tadārthāvabodhaḥ, tenāvaṣṭambhaḥ, tatra yathoktāḥ kriyāḥ, satāmupāsanam, asatāṃ parivarjanam, asaṅgatirdurjanena, satyaṃ sarvabhūtahitamaparuṣamanatikāle parīkṣya vacanaṃ, sarvaprāṇiṣu cātmanīvāvekṣā, sarvāsāmasmaraṇamasaṅkalpanamaprārthanamanabhibhāṣaṇaṃ ca strīṇāṃ, sarvaparigrahatyāgaḥ, kaupīnaṃ pracchādanārthaṃ, dhāturāganivasanaṃ, kanthāsīvanahetoḥ sūcīpippalakaṃ, śaucādhānatorjalakuṇḍikā, daṇḍadhāraṇaṃ, bhaikṣacaryārthaṃ pātraṃ, prāṇadhāraṇārthamekakālamagrāmyo yathopapanno'bhyavahāraḥ, śramāpanayanārthaṃ śīrṇaśuṣkaparṇatṛṇāstaraṇopadhānaṃ, dhyānahetoḥ kāyanibandhanaṃ, vaneṣvaniketavāsaḥ, tandrānindrālasyādikarmavarjanaṃ, indriyārtheṣvanurāgopatāpanigrahaḥ, suptasthitagataprekṣitā hāravihārapratyaṅgaceṣṭādikeṣvārambheṣu smṛtipūrvikā pravṛttiḥ, satkārastutigarhāvamānakṣamatvaṃ, kṣutpipāsāyāsaśramaśītoṣṇavātavarṣāsukhaduḥkhasaṃsparśasahatvaṃ, śokadainyamānodvegamadalobharāgerṣyābhayakrodhādibhirasañcalanam, ahaṅkārādiṣūpasargasañjñā, lokapuruṣayoḥ sargādisāmānyāvekṣaṇaṃ, kāryakālātyayabhayaṃ, yogārambhe satatamanirvedaḥ, sattvotsāhaḥ, apavargāya dhīdhṛtismṛtibalādhānaṃ; niyamanamindriyāṇāṃ cetasi, cetasa ātmani, ātmanaśca; dhātubhedena śarīrāvayavasaṅkhyānamabhīkṣṇaṃ, sarvaṃ kāraṇavadduḥkhamasvamanityamityabhyupagamaḥ, sarvapravṛttiṣvaghasañjñā [8] , sarvasannyāse sukhamityabhiniveśaḥ; eṣa mārgo'pavargāya, ato'nyathā badhyate; ityudayanāni vyākhyātāni

सम्प्रति निवृत्तावुपायं वक्तुं निवृत्तिमेव तावदुपादेयताप्रतिपादकपर्यायैराह- निवृत्तिरित्यादि। ‘उत्’ इत्यव्ययं मोक्ष इत्यर्थे; उदयनानि [९] हि मोक्षोपाया इत्यर्थः। लोकदोषदर्शिन इति हेतुगर्भं विशेषणं; तेन नित्यं दुःखाक्रान्तलोकदर्शनाद्विरक्तस्य सत इति दर्शयति। आचार्य इह मोक्षशास्त्रोपदेष्टा। तेनावष्टम्भ इति शात्रावबोधेन धैर्यं करणीयं, मनागपि तत्र कथन्ता न कर्तव्येत्यर्थः। यथोक्ताः क्रियाः ‘कर्तव्याः’ इति शेषः। आत्मनीवावेक्षेति यथा आत्मन्यनपकार्यताबुद्धिस्तथा सर्वप्राणिषु कर्तव्या। असङ्कल्पनमिति अभावनम्। कौपीनं प्रच्छादनार्थमिति कटिवेष्टनार्थं; किंवा कौपीनार्थं प्रच्छादनार्थं च। सूचीपिप्पलकं सूचीस्थापनपात्रम्। भैक्षचर्यार्थं पात्रं भिक्षापात्रमित्यर्थः। प्राणयात्रार्थमित्यनेन यावन्मात्रेणाहारेण प्राणयात्रा भवति तावन्मात्र आहारः कर्तव्यः, न तु रागादिति दर्शयति। एवं श्रमापनयनार्थमित्यादावपि तावन्मात्रप्रयोजनता व्याख्येया। कायनिबन्धनं योगपट्टम्। अनिकेतवास इति अगृहवासः, एतेन वनेऽपि न गृहं कृत्वा स्थातव्यमिति दर्शयति। इन्द्रियार्थेषु शब्दादिषु अनुरागस्य तथोपतापस्य च द्वेषरूपस्य निग्रहः कर्तव्यः। स्मृतिपूर्विका प्रवृत्तिरिति कोऽहं, किमर्थं [१०] रागत्यागादिकमारभ्यते, इत्यादि सर्वदा स्मर्तव्यमित्यर्थः। सत्कारः पूजा, सत्कारे स्तुतौ च सत्यामहृष्टत्वं, तथा गर्हायामवमाने च निर्द्वेषत्वं सत्कारादिक्षमित्वं ज्ञेयम्। क्षुधादिषु चानुद्वेगः क्षुधादिसहत्वम्। असंवसनम् असंवासः। अहङ्कारादयोऽष्टाविहैवोक्ताः। उपसर्गसञ्ज्ञेति अनर्थहेतुत्वभावना। लोकपुरुषयोः सर्गादिसामान्यावेक्षणामिति यथा इहैव लोकपुरुषयोरादिसर्गतः प्रभृति सामान्यमुक्तं, तथाऽवेक्षणमित्यर्थः। कार्यकालात्ययभयमिति मोक्षानुगुणकर्तव्यस्य कालातिपातभयं करणीयम्। नियमनमिन्द्रियाणां चेतसीति इन्द्रियाणि बाह्मविषयनिवृत्तानि [११] मनस्येव नियतानि कर्तव्यानि; चेतसश्चिन्त्यादिविषयेभ्यो व्यावृत्तस्य परमात्मन्यात्मज्ञानार्थं [१२] नियमनं कर्तव्यम्; आत्मनश्चात्मनि नियमनमिति योजना। तेन, आत्माऽपीन्द्रियादिविषयेभ्यो व्यावर्त्यात्मनि नियन्तव्यः। धातुभेदेन शरीरावयवसङ्ख्यानमिति शरीरस्य रसमलस्नाय्वादिरूपतया ज्ञानम्। शरीरं हि रसमलस्नाय्वादिरूपतया भाव्यमानं वैराग्यहेतुर्भवति; यथा- “मज्जाऽस्थ्ना रजसा प्लीह्ना यकृता शकृताऽपि च। पूर्णाः स्नायुसिराभिश्च स्त्रियश्चर्मप्रसेविकाः” इत्यादिका वैराग्यभावना। कारणवदित्यनेन नित्यात्मव्यतिरिक्तं सर्वमनित्यं दर्शयति। दुःखमिति दुःखहेतुः। अस्वमिति आत्मव्यतिरिक्तमनात्मीयं च। सर्वसन्न्यासे सर्वप्रवृत्त्युपरमे॥११-

samprati nivṛttāvupāyaṃ vaktuṃ nivṛttimeva tāvadupādeyatāpratipādakaparyāyairāha- nivṛttirityādi| ‘ut’ ityavyayaṃ mokṣa ityarthe; udayanāni [9] hi mokṣopāyā ityarthaḥ| lokadoṣadarśina iti hetugarbhaṃ viśeṣaṇaṃ; tena nityaṃ duḥkhākrāntalokadarśanādviraktasya sata iti darśayati| ācārya iha mokṣaśāstropadeṣṭā| tenāvaṣṭambha iti śātrāvabodhena dhairyaṃ karaṇīyaṃ, manāgapi tatra kathantā na kartavyetyarthaḥ| yathoktāḥ kriyāḥ ‘kartavyāḥ’ iti śeṣaḥ| ātmanīvāvekṣeti yathā ātmanyanapakāryatābuddhistathā sarvaprāṇiṣu kartavyā| asaṅkalpanamiti abhāvanam| kaupīnaṃ pracchādanārthamiti kaṭiveṣṭanārthaṃ; kiṃvā kaupīnārthaṃ pracchādanārthaṃ ca| sūcīpippalakaṃ sūcīsthāpanapātram| bhaikṣacaryārthaṃ pātraṃ bhikṣāpātramityarthaḥ| prāṇayātrārthamityanena yāvanmātreṇāhāreṇa prāṇayātrā bhavati tāvanmātra āhāraḥ kartavyaḥ, na tu rāgāditi darśayati| evaṃ śramāpanayanārthamityādāvapi tāvanmātraprayojanatā vyākhyeyā| kāyanibandhanaṃ yogapaṭṭam| aniketavāsa iti agṛhavāsaḥ, etena vane'pi na gṛhaṃ kṛtvā sthātavyamiti darśayati| indriyārtheṣu śabdādiṣu anurāgasya tathopatāpasya ca dveṣarūpasya nigrahaḥ kartavyaḥ| smṛtipūrvikā pravṛttiriti ko'haṃ, kimarthaṃ [10] rāgatyāgādikamārabhyate, ityādi sarvadā smartavyamityarthaḥ| satkāraḥ pūjā, satkāre stutau ca satyāmahṛṣṭatvaṃ, tathā garhāyāmavamāne ca nirdveṣatvaṃ satkārādikṣamitvaṃ jñeyam| kṣudhādiṣu cānudvegaḥ kṣudhādisahatvam| asaṃvasanam asaṃvāsaḥ| ahaṅkārādayo'ṣṭāvihaivoktāḥ| upasargasañjñeti anarthahetutvabhāvanā| lokapuruṣayoḥ sargādisāmānyāvekṣaṇāmiti yathā ihaiva lokapuruṣayorādisargataḥ prabhṛti sāmānyamuktaṃ, tathā'vekṣaṇamityarthaḥ| kāryakālātyayabhayamiti mokṣānuguṇakartavyasya kālātipātabhayaṃ karaṇīyam| niyamanamindriyāṇāṃ cetasīti indriyāṇi bāhmaviṣayanivṛttāni [11] manasyeva niyatāni kartavyāni; cetasaścintyādiviṣayebhyo vyāvṛttasya paramātmanyātmajñānārthaṃ [12] niyamanaṃ kartavyam; ātmanaścātmani niyamanamiti yojanā| tena, ātmā'pīndriyādiviṣayebhyo vyāvartyātmani niyantavyaḥ| dhātubhedena śarīrāvayavasaṅkhyānamiti śarīrasya rasamalasnāyvādirūpatayā jñānam| śarīraṃ hi rasamalasnāyvādirūpatayā bhāvyamānaṃ vairāgyaheturbhavati; yathā- “majjā'sthnā rajasā plīhnā yakṛtā śakṛtā'pi ca| pūrṇāḥ snāyusirābhiśca striyaścarmaprasevikāḥ” ityādikā vairāgyabhāvanā| kāraṇavadityanena nityātmavyatiriktaṃ sarvamanityaṃ darśayati| duḥkhamiti duḥkhahetuḥ| asvamiti ātmavyatiriktamanātmīyaṃ ca| sarvasannyāse sarvapravṛttyuparame||11-

भवन्ति चात्र- एतैरविमलं सत्त्वं शुद्ध्युपायैर्विशुध्यति। मृज्यमान इवादर्शस्तैलचेलकचादिभिः

bhavanti cātra- etairavimalaṃ sattvaṃ śuddhyupāyairviśudhyati| mṛjyamāna ivādarśastailacelakacādibhiḥ

ग्रहाम्बुदरजोधूमनीहारैरसमावृतम्। यथाऽर्कमण्डलं भाति भाति सत्त्वं तथाऽमलम्

grahāmbudarajodhūmanīhārairasamāvṛtam| yathā'rkamaṇḍalaṃ bhāti bhāti sattvaṃ tathā'malam

ज्वलत्यात्मनि संरुद्धं तत् सत्त्वं संवृतायने। शुद्धः स्थिरः प्रसन्नार्चिर्दीपो दीपाशये यथा

jvalatyātmani saṃruddhaṃ tat sattvaṃ saṃvṛtāyane| śuddhaḥ sthiraḥ prasannārcirdīpo dīpāśaye yathā

अविमलमिति क्रियाविशेषणम्। ग्रहः राहुः। सत्त्वस्य पञ्चैवेन्द्रियाणि ज्ञानावरकाणि भवन्तीति कृत्वा [१३] सूर्यस्यापि पञ्चैव ग्रहादयश्चावरका उक्ताः। ज्वलतीति केवलात्मज्ञानजनकत्वेन प्रकाशते। आत्मनि संरुद्धमिति इन्द्रियेभ्यो [१४] व्यावृत्यात्मनियतम्। संवृतायन इति आत्मपक्षेऽपि संवृतेन्द्रियरूपच्छिद्रे आत्मनीति ज्ञेयम्। दीपाशयः दीपधारिका, गृहं वा॥१३-

avimalamiti kriyāviśeṣaṇam| grahaḥ rāhuḥ| sattvasya pañcaivendriyāṇi jñānāvarakāṇi bhavantīti kṛtvā [13] sūryasyāpi pañcaiva grahādayaścāvarakā uktāḥ| jvalatīti kevalātmajñānajanakatvena prakāśate| ātmani saṃruddhamiti indriyebhyo [14] vyāvṛtyātmaniyatam| saṃvṛtāyana iti ātmapakṣe'pi saṃvṛtendriyarūpacchidre ātmanīti jñeyam| dīpāśayaḥ dīpadhārikā, gṛhaṃ vā||13-

शुद्धसत्त्वस्य या शुद्धा सत्या बुद्धिः प्रवर्तते। यया भिनत्त्यतिबलं महामोहमयं तमः

śuddhasattvasya yā śuddhā satyā buddhiḥ pravartate| yayā bhinattyatibalaṃ mahāmohamayaṃ tamaḥ

सर्वभावस्वभावज्ञो यया भवति निःस्पृहः। योगं यया साधयते साङ्ख्यः सम्पद्यते यया

sarvabhāvasvabhāvajño yayā bhavati niḥspṛhaḥ| yogaṃ yayā sādhayate sāṅkhyaḥ sampadyate yayā

यया नोपैत्यहङ्कारं नोपास्ते कारणं यया। यया नालम्बते किञ्चित् सर्वं सन्न्यस्यते यया

yayā nopaityahaṅkāraṃ nopāste kāraṇaṃ yayā| yayā nālambate kiñcit sarvaṃ sannyasyate yayā

याति ब्रह्म यया नित्यमजरं शान्तमव्ययम् [१५] । विद्या सिद्धिर्मतिर्मेधा प्रज्ञा ज्ञानं च सा मता

yāti brahma yayā nityamajaraṃ śāntamavyayam [15] | vidyā siddhirmatirmedhā prajñā jñānaṃ ca sā matā

शुद्धसत्त्वमभिधाय तज्जन्यां मोक्षसाधनत्वेनात्यर्थोपादेयां सत्यां बुद्धिं विविधैरुपयुक्तैः स्वरूपैराह- शुद्धेत्यादि। महामोहः अनादिमिथ्याज्ञानम्। निःस्पृह इति उपादित्साजिहासाशून्यः। योगमिति विषयव्यावृत्तस्य मनस आत्मन्येव परं योगम्। सङ्ख्या तत्त्वज्ञानं, तया वर्तत इति साङ्ख्यः। नोपास्ते कारणमिति न सुखदुःखकारणं सेवते। नालम्बते किञ्चिदिति क्वचिदप्यास्थानं [१६] न करोति। सन्न्यस्यत इति सर्वत्रोदासीनो भवति। ब्रह्मेति मोक्षम्। विद्यासिद्ध्यादयश्च यद्यपि ज्ञानविशेषेऽपि प्रसिद्धाः, तथाऽपीह प्रकरणात् तत्त्वज्ञानपरा एव ज्ञेयाः॥१६-

śuddhasattvamabhidhāya tajjanyāṃ mokṣasādhanatvenātyarthopādeyāṃ satyāṃ buddhiṃ vividhairupayuktaiḥ svarūpairāha- śuddhetyādi| mahāmohaḥ anādimithyājñānam| niḥspṛha iti upāditsājihāsāśūnyaḥ| yogamiti viṣayavyāvṛttasya manasa ātmanyeva paraṃ yogam| saṅkhyā tattvajñānaṃ, tayā vartata iti sāṅkhyaḥ| nopāste kāraṇamiti na sukhaduḥkhakāraṇaṃ sevate| nālambate kiñciditi kvacidapyāsthānaṃ [16] na karoti| sannyasyata iti sarvatrodāsīno bhavati| brahmeti mokṣam| vidyāsiddhyādayaśca yadyapi jñānaviśeṣe'pi prasiddhāḥ, tathā'pīha prakaraṇāt tattvajñānaparā eva jñeyāḥ||16-

लोके विततमात्मानं लोकं चात्मनि पश्यतः। परावरदृशः शान्तिर्ज्ञानमूला न नश्यति

loke vitatamātmānaṃ lokaṃ cātmani paśyataḥ| parāvaradṛśaḥ śāntirjñānamūlā na naśyati

लोके विततमात्मानमिति लोकरूपमात्मानं, तथा लोकं चात्मनि शरिरात्ममेलकरूपे पश्यतः, ‘व्यवस्थितं’ इति शेषः। परावरदृश इति परम् आत्मानम्, अवराणि आत्मव्यतिरिक्तानि प्रवृत्यादीनि, यः पश्यति तस्य परावरदृशः। ज्ञानमूलेत्यनेन मोहमूलामस्थिरां शान्तिं निरस्यति

loke vitatamātmānamiti lokarūpamātmānaṃ, tathā lokaṃ cātmani śarirātmamelakarūpe paśyataḥ, ‘vyavasthitaṃ’ iti śeṣaḥ| parāvaradṛśa iti param ātmānam, avarāṇi ātmavyatiriktāni pravṛtyādīni, yaḥ paśyati tasya parāvaradṛśaḥ| jñānamūletyanena mohamūlāmasthirāṃ śāntiṃ nirasyati

पश्यतः सर्वभावान् हि सर्वावस्थासु सर्वदा। ब्रह्मभूतस्य संयोगो न शुद्धस्योपपद्यते

paśyataḥ sarvabhāvān hi sarvāvasthāsu sarvadā| brahmabhūtasya saṃyogo na śuddhasyopapadyate

अथ जीवन्मुक्तस्य किमिति सुखदुःखहेतुधर्माधर्मसंयोगो न भवतीत्याह- पश्यत इत्यादि। पश्यति इति पश्यत एव परं, न तु [१७] रज्यतो नापि द्विषत इत्यर्थः। ब्रह्मभूतस्येति ब्रह्मसदृशस्य जीवन्मुक्तस्येति व्याख्येयं; सर्वथा मुक्ते हि ज्ञानमपि नास्ति, तेन पश्यत इति न स्यात्। संयोग इति धर्माधर्मसम्बन्धः

atha jīvanmuktasya kimiti sukhaduḥkhahetudharmādharmasaṃyogo na bhavatītyāha- paśyata ityādi| paśyati iti paśyata eva paraṃ, na tu [17] rajyato nāpi dviṣata ityarthaḥ| brahmabhūtasyeti brahmasadṛśasya jīvanmuktasyeti vyākhyeyaṃ; sarvathā mukte hi jñānamapi nāsti, tena paśyata iti na syāt| saṃyoga iti dharmādharmasambandhaḥ

नात्मनः करणाभावाल्लिङ्गमप्युपलभ्यते। स सर्वकरणायोगान्मुक्त इत्यभिधीयते

nātmanaḥ karaṇābhāvālliṅgamapyupalabhyate| sa sarvakaraṇāyogānmukta ityabhidhīyate

अथ मुक्तात्मनः किं लक्षणमित्याह- नेत्यादि। आत्मन इति मुक्तात्मनः। करणाभावादिति मनःप्रभृतिकरणाभावात्। उक्तं हि- “करणानि मनोबुद्धिर्बुद्धिकर्मेन्द्रियाणि च” (शा.अ.१) इति, मनःप्रभृत्यभावाच्च शरीराभावोऽप्यर्थलब्ध एव; सर्वाभावाच्चात्मनि किमपि लक्षणं नास्ति, स्वरूपेण चात्माऽतीन्द्रिय एव; तेन आत्मा उपलब्धियोग्यताभावान्नोपलभ्यते, तल्लिङ्गान्यप्यभावादेव नोपलभ्यन्त इति भावः

atha muktātmanaḥ kiṃ lakṣaṇamityāha- netyādi| ātmana iti muktātmanaḥ| karaṇābhāvāditi manaḥprabhṛtikaraṇābhāvāt| uktaṃ hi- “karaṇāni manobuddhirbuddhikarmendriyāṇi ca” (śā.a.1) iti, manaḥprabhṛtyabhāvācca śarīrābhāvo'pyarthalabdha eva; sarvābhāvāccātmani kimapi lakṣaṇaṃ nāsti, svarūpeṇa cātmā'tīndriya eva; tena ātmā upalabdhiyogyatābhāvānnopalabhyate, talliṅgānyapyabhāvādeva nopalabhyanta iti bhāvaḥ

विपापं विरजः शान्तं परमक्षरमव्ययम्। अमृतं ब्रह्म निर्वाणं पर्यायैः शान्तिरुच्यते

vipāpaṃ virajaḥ śāntaṃ paramakṣaramavyayam| amṛtaṃ brahma nirvāṇaṃ paryāyaiḥ śāntirucyate

एतत्तत् सौम्य! विज्ञानं यज्ज्ञात्वा मुक्तसंशयाः। मुनयः प्रशमं जग्मुर्वीतमोहरजःस्पृहाः

etattat saumya! vijñānaṃ yajjñātvā muktasaṃśayāḥ| munayaḥ praśamaṃ jagmurvītamoharajaḥspṛhāḥ

विपापमित्यादिना मोक्षस्वरूपप्रकाशकान् पर्यायानाह। यज्ज्ञात्वेति ज्ञानं प्राप्येत्यर्थः; किंवा, स्वप्रकाशकत्वाज्ज्ञानस्य ज्ञानमपि ज्ञेयं भवतीति बोद्धव्यम्॥२३-

vipāpamityādinā mokṣasvarūpaprakāśakān paryāyānāha| yajjñātveti jñānaṃ prāpyetyarthaḥ; kiṃvā, svaprakāśakatvājjñānasya jñānamapi jñeyaṃ bhavatīti boddhavyam||23-

तत्र श्लोकौ- सप्रयोजनमुद्दिष्टं लोकस्य पुरुषस्य च। सामान्यं मूलमुत्पत्तौ निवृत्तौ मार्ग एव च

tatra ślokau- saprayojanamuddiṣṭaṃ lokasya puruṣasya ca| sāmānyaṃ mūlamutpattau nivṛttau mārga eva ca

शुद्धसत्त्वसमाधानं सत्या बुद्धिश्च नैष्ठिकी। विचये पुरुषस्योक्ता निष्ठा च परमर्षिणा

śuddhasattvasamādhānaṃ satyā buddhiśca naiṣṭhikī| vicaye puruṣasyoktā niṣṭhā ca paramarṣiṇā

सङ्ग्रहे शुद्धसत्त्वसमाधानमित्यनेन ‘एतैरविमलं’ इत्यादिना ‘दीपाशये यथा’ इत्यन्तेन ग्रन्थेनोक्तार्थः सङ्गृहीतः। ‘शुद्धसत्त्वस्य’ इत्यादिना सत्या बुद्धिरुक्ता। नैष्ठिकीति सत्याबुद्धेरेव विशेषणं; नैष्ठिकी मोक्षसाधिका; निष्ठा मोक्षः॥२५-

saṅgrahe śuddhasattvasamādhānamityanena ‘etairavimalaṃ’ ityādinā ‘dīpāśaye yathā’ ityantena granthenoktārthaḥ saṅgṛhītaḥ| ‘śuddhasattvasya’ ityādinā satyā buddhiruktā| naiṣṭhikīti satyābuddhereva viśeṣaṇaṃ; naiṣṭhikī mokṣasādhikā; niṣṭhā mokṣaḥ||25-

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते शारीरस्थाने पुरुषविचयशारीरं नाम पञ्चमोऽध्यायः

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte śārīrasthāne puruṣavicayaśārīraṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ

इति श्रीचक्रपाणिदत्तविरचितायां चरकतात्पर्यटीकायामायुर्वेददीपिकायां शारीरस्थाने पुरुषविचयशारीरं नाम पञ्चमोऽध्यायः

iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvedadīpikāyāṃ śārīrasthāne puruṣavicayaśārīraṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ

अथातः शरीरविचयं शारीरं व्याख्यास्यामः

athātaḥ śarīravicayaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

शरीरविचयः शरीरोपकारार्थमिष्यते। ज्ञात्वा हि शरीरतत्त्वं शरीरोपकारकरेषु भावेषु ज्ञानमुत्पद्यते। तस्माच्छरीरविचयं प्रशंसन्ति कुशलाः

śarīravicayaḥ śarīropakārārthamiṣyate| jñātvā hi śarīratattvaṃ śarīropakārakareṣu bhāveṣu jñānamutpadyate| tasmāccharīravicayaṃ praśaṃsanti kuśalāḥ

पुरुषविचयं मोक्षोपयुक्तत्वेन पुरुषोपकारकमभिधाय, व्याक्रियमाणचिकित्सोपयुक्तं [१] शरीरोपकारकं शरीरविचयं ब्रूते। शरीरस्य विचयनं विचयः शरीरस्य प्रविभागेन ज्ञानमित्यर्थः। शरीरोपकारार्थमिति शरीरारोग्यार्थम्। अथ कथं शरीरज्ञानं शरीरोपकारकमित्याह- ज्ञात्वा हीत्यादि। शरीरस्य रक्तादिरूपस्य स्वभावरूपं तत्त्वं ज्ञात्वैव इदमस्य वृद्धस्य धातोरसमानगुणतया ह्रासकत्वेनोपकारकमिति, तथोक्तविपर्ययाच्चापकारकमिति ज्ञानं जायते, नोपकार्यशरीरतत्त्वज्ञानेऽसतीति वाक्यार्थः॥१-

puruṣavicayaṃ mokṣopayuktatvena puruṣopakārakamabhidhāya, vyākriyamāṇacikitsopayuktaṃ [1] śarīropakārakaṃ śarīravicayaṃ brūte| śarīrasya vicayanaṃ vicayaḥ śarīrasya pravibhāgena jñānamityarthaḥ| śarīropakārārthamiti śarīrārogyārtham| atha kathaṃ śarīrajñānaṃ śarīropakārakamityāha- jñātvā hītyādi| śarīrasya raktādirūpasya svabhāvarūpaṃ tattvaṃ jñātvaiva idamasya vṛddhasya dhātorasamānaguṇatayā hrāsakatvenopakārakamiti, tathoktaviparyayāccāpakārakamiti jñānaṃ jāyate, nopakāryaśarīratattvajñāne'satīti vākyārthaḥ||1-

तत्र शरीरं नाम चेतनाधिष्ठानभूतं पञ्चमहाभूतविकारसमुदायात्मकं समयोगवाहि [२] । यदा ह्यस्मिञ् शरीरे धातवो वैषम्यमापद्यन्ते तदा क्लेशं विनाशं वा प्राप्नोति। वैषम्यगमनं हि पुनर्धातूनां वृद्धिह्रासगमनमकार्त्स्न्येन प्रकृत्या च

tatra śarīraṃ nāma cetanādhiṣṭhānabhūtaṃ pañcamahābhūtavikārasamudāyātmakaṃ samayogavāhi [2] | yadā hyasmiñ śarīre dhātavo vaiṣamyamāpadyante tadā kleśaṃ vināśaṃ vā prāpnoti| vaiṣamyagamanaṃ hi punardhātūnāṃ vṛddhihrāsagamanamakārtsnyena prakṛtyā ca

समुदितस्यैव तावच्छरीरस्य स्वरूपमाह- तत्रेत्यादि। चेतनाशब्देन ज्ञानकारणमात्मोच्यते, भूतशब्द उपमाने; तेन, चेतनाया आत्मसम्बन्धिन्याः शरीरे एवोपलम्भादात्मनः शरीरमधिष्ठानमिति भवति; परमार्थस्तु चेतना आत्माश्रया, आत्मा च निराश्रय एव; किंवा चेतनस्यात्मनोऽधिष्ठानभूतमिति चेतनाधिष्ठानभूतम्। पञ्चानां महाभूतानां विकारा रसादयः शरीरारम्भकाः, तेषां समुदायो मेलकः, स आत्मा स्वरूपं यस्य तत्तथा। समुदायशब्देन च समुदायारम्भका धातव एवोच्यन्ते; तेन, न संयोगमात्रस्य शरीरत्वप्रसक्तिः। किंवा, समुदायः संयोग एवोच्यतां, तथाऽपि समुदाय आत्मा कारणं यस्य शरीरस्य द्रव्यरूपस्य तत् पञ्चमहाभूतविकारसमुदायात्मकं शरीरमेव। समेन उचितप्रमाणेन धातूनां मेलकेन सम्यङ्नीरोगतया वहतीति समयोगवाहि। यदा तु धातूनां न्यूनातिरिक्तत्वेन विषमो मेलको भवति, तदा असमयोगवाहीति दर्शयन्नाह- यदा हीत्यादि। लघुना वैषम्येण रोगमात्रजनकेन क्लेशं, महता त्वसाध्यरोगजनकेन वैषम्येण विनाशं मरणं प्राप्नोति शरीरम्। अथ किं तद्वैषम्यमित्याह- वैषम्यगमनमित्यादि। वैषम्यगमनं वैषम्यावस्थाप्राप्तिः, वैषम्यमेव कादाचित्कमित्यर्थः; यदि हि वैषम्यमित्येव ब्रूयात्, तदा सहजसिद्धमपि धातूनां यन्न्यूनातिरिक्तत्वेन वैषम्यं तदपि शिष्येण गृह्येत; तेन, गमनपदप्रक्षेपात् सहजं वैषम्यं परित्यज्य स्वप्रमाणापेक्षयैव कदाचिदुत्पद्यमानं वैषम्यं दर्शयति। वृद्धिह्रासगमनं चेह व्यस्तं समस्तं च वैषम्यं ज्ञेयम्। वृद्धिह्रासस्यैव विशेषानाह- अकार्त्स्न्येन प्रकृत्या चेति; अकार्त्स्न्येति एकदेशेन, प्रकृत्येति सकलेन स्वभावेन। एतेन च रसादीनां चांशेन वृद्धिह्रासौ, तथा कार्त्स्न्येन वृद्धिह्रासावुपगृहीतौ भवतः। अन्ये तु, ‘अकार्त्स्न्येन’ इतिपदं क्लेशं विनाशं वा प्राप्नोतीत्यनेन समं योजयन्ति। तेन, यदाऽपि धातवो वैषम्यमापद्यन्ते, तदाऽपि नावश्यं क्लेशविनाशौ भवतः, अकार्त्स्न्येनेतिपदेन क्लेशविनाशव्यभिचारस्याभिहितत्वात्; दृष्टं चैतत्, यथा- वृष्यप्रयोगाच्छुक्रवृद्धौ सत्यामपि न क्लेशविनाशौ भवतः, तथा बालस्य वर्धमानधातोरपि गुण एव परं दृश्यते। तच्च नातिसुन्दरं, यतो बालस्य वर्धमानधातोरपि वयोऽनुरूपाः प्राकृतमानस्थिता एव धातवो भवन्ति, तेन न ते प्राकृतमाना वृद्धा उच्यन्ते; या तु वृष्यप्रयोगजा शुक्रवृद्धिः, सा यदि विकारकारिका न भवति तदा तु प्राकृतमानान्तर्गतैव। एतदेव धातूनां प्राकृतमानं- यदविकारकारित्वम्। अञ्जल्यादिमानं तु अदूरान्तरेणाभिहितमपि नित्यपरोक्षतया पुनः स्वाभाविकधातुलक्षणैरेव ज्ञातव्यं; तस्माच्छुक्रस्य यावती वृद्धिरदोषा, तावती प्राकृतमानावस्थारूपैव। प्राकृतमानातिरिक्तौ चेह वृद्धिह्रासौ वैषम्यगमनशब्देनोच्येते, तस्मादाद्यैव व्याख्या। तथा न केवलं वृद्धिह्रासगमनमेव वैषम्यगमनं, किन्तु प्रकृत्या च वैषम्यगमनं धातूनां भवतीति व्याख्यानयन्ति; तथाहि- “प्रकृतिस्थं यदा पित्तं मारुतः श्लेष्मणः क्षये” (सू.अ.१७) इत्यादौ प्रकृतिस्थस्यापि दोषस्य विकारकर्तृत्वमुच्यते, विकारकारकस्य च दोषस्य प्रकृतिस्थताऽपि वैषम्यार्थक्रियाकारित्वेन वैषम्यशब्देनोच्यते। तदपि नातिसुन्दरम्। येन, प्रदेशान्तरेष्वपि त्रिविधां गतिं प्रतिपाद्य प्रकृतिस्थता धातूनां निर्विकारा एवोक्ता; यथा- “क्षीणा जहति लिङ्गं स्वं, समाः स्वं कर्म कुर्वते। दोषाः प्रवृद्धाः स्वं लिङ्गं दर्शयन्ति यथाबलम्” (सू.अ.१७); तथा “विकारो धातुवैषम्यं साम्यं प्रकृतिरुच्यते। सुखसञ्ज्ञकमारोग्यं विकारो दुःखमेव च” (सू.अ.९) एवमादिषु। यत्तु “प्रकृतिस्थं यदा पित्तं” इत्यादौ स्वमानावस्थितस्यापि पित्तादेर्विकारकर्तृत्वं, तच्छरीरप्रदेशान्तरनीतस्य पित्तादेस्तत्र तत्र प्रदेशे वृद्धस्यैव विकारकर्तृत्वं; स्वमानस्थितोऽपि दोषः प्रदेशान्तरं नीतः सन् तत्प्रदेशस्थदोषापेक्षया वृद्ध एव भवति, तेन तत्रापि वृद्धस्यैव विकारकर्तृत्वं, प्रपञ्चितश्चायमर्थस्तत्रैव ग्रन्थे। यत्रापि स्वमानस्थितानामेव रक्तादीनां वातादिदुष्ट्या विकारकर्तृत्वं, तत्रापि वातादय एव वृद्धाः प्राधान्येन विकारकराः, रक्तादयोऽपि तत्र दुष्टदोषसम्बन्धाधीनस्वगुणा वृद्धस्वगुणा वा भवन्ति, ततो गुणहानिवृद्धिभ्यां वृद्धिह्रासौ दूष्येऽपि तिष्ठत एवेति न प्रकृतिस्थस्य विकारकारित्वमिति पश्यामः

samuditasyaiva tāvaccharīrasya svarūpamāha- tatretyādi| cetanāśabdena jñānakāraṇamātmocyate, bhūtaśabda upamāne; tena, cetanāyā ātmasambandhinyāḥ śarīre evopalambhādātmanaḥ śarīramadhiṣṭhānamiti bhavati; paramārthastu cetanā ātmāśrayā, ātmā ca nirāśraya eva; kiṃvā cetanasyātmano'dhiṣṭhānabhūtamiti cetanādhiṣṭhānabhūtam| pañcānāṃ mahābhūtānāṃ vikārā rasādayaḥ śarīrārambhakāḥ, teṣāṃ samudāyo melakaḥ, sa ātmā svarūpaṃ yasya tattathā| samudāyaśabdena ca samudāyārambhakā dhātava evocyante; tena, na saṃyogamātrasya śarīratvaprasaktiḥ| kiṃvā, samudāyaḥ saṃyoga evocyatāṃ, tathā'pi samudāya ātmā kāraṇaṃ yasya śarīrasya dravyarūpasya tat pañcamahābhūtavikārasamudāyātmakaṃ śarīrameva| samena ucitapramāṇena dhātūnāṃ melakena samyaṅnīrogatayā vahatīti samayogavāhi| yadā tu dhātūnāṃ nyūnātiriktatvena viṣamo melako bhavati, tadā asamayogavāhīti darśayannāha- yadā hītyādi| laghunā vaiṣamyeṇa rogamātrajanakena kleśaṃ, mahatā tvasādhyarogajanakena vaiṣamyeṇa vināśaṃ maraṇaṃ prāpnoti śarīram| atha kiṃ tadvaiṣamyamityāha- vaiṣamyagamanamityādi| vaiṣamyagamanaṃ vaiṣamyāvasthāprāptiḥ, vaiṣamyameva kādācitkamityarthaḥ; yadi hi vaiṣamyamityeva brūyāt, tadā sahajasiddhamapi dhātūnāṃ yannyūnātiriktatvena vaiṣamyaṃ tadapi śiṣyeṇa gṛhyeta; tena, gamanapadaprakṣepāt sahajaṃ vaiṣamyaṃ parityajya svapramāṇāpekṣayaiva kadācidutpadyamānaṃ vaiṣamyaṃ darśayati| vṛddhihrāsagamanaṃ ceha vyastaṃ samastaṃ ca vaiṣamyaṃ jñeyam| vṛddhihrāsasyaiva viśeṣānāha- akārtsnyena prakṛtyā ceti; akārtsnyeti ekadeśena, prakṛtyeti sakalena svabhāvena| etena ca rasādīnāṃ cāṃśena vṛddhihrāsau, tathā kārtsnyena vṛddhihrāsāvupagṛhītau bhavataḥ| anye tu, ‘akārtsnyena’ itipadaṃ kleśaṃ vināśaṃ vā prāpnotītyanena samaṃ yojayanti| tena, yadā'pi dhātavo vaiṣamyamāpadyante, tadā'pi nāvaśyaṃ kleśavināśau bhavataḥ, akārtsnyenetipadena kleśavināśavyabhicārasyābhihitatvāt; dṛṣṭaṃ caitat, yathā- vṛṣyaprayogācchukravṛddhau satyāmapi na kleśavināśau bhavataḥ, tathā bālasya vardhamānadhātorapi guṇa eva paraṃ dṛśyate| tacca nātisundaraṃ, yato bālasya vardhamānadhātorapi vayo'nurūpāḥ prākṛtamānasthitā eva dhātavo bhavanti, tena na te prākṛtamānā vṛddhā ucyante; yā tu vṛṣyaprayogajā śukravṛddhiḥ, sā yadi vikārakārikā na bhavati tadā tu prākṛtamānāntargataiva| etadeva dhātūnāṃ prākṛtamānaṃ- yadavikārakāritvam| añjalyādimānaṃ tu adūrāntareṇābhihitamapi nityaparokṣatayā punaḥ svābhāvikadhātulakṣaṇaireva jñātavyaṃ; tasmācchukrasya yāvatī vṛddhiradoṣā, tāvatī prākṛtamānāvasthārūpaiva| prākṛtamānātiriktau ceha vṛddhihrāsau vaiṣamyagamanaśabdenocyete, tasmādādyaiva vyākhyā| tathā na kevalaṃ vṛddhihrāsagamanameva vaiṣamyagamanaṃ, kintu prakṛtyā ca vaiṣamyagamanaṃ dhātūnāṃ bhavatīti vyākhyānayanti; tathāhi- “prakṛtisthaṃ yadā pittaṃ mārutaḥ śleṣmaṇaḥ kṣaye” (sū.a.17) ityādau prakṛtisthasyāpi doṣasya vikārakartṛtvamucyate, vikārakārakasya ca doṣasya prakṛtisthatā'pi vaiṣamyārthakriyākāritvena vaiṣamyaśabdenocyate| tadapi nātisundaram| yena, pradeśāntareṣvapi trividhāṃ gatiṃ pratipādya prakṛtisthatā dhātūnāṃ nirvikārā evoktā; yathā- “kṣīṇā jahati liṅgaṃ svaṃ, samāḥ svaṃ karma kurvate| doṣāḥ pravṛddhāḥ svaṃ liṅgaṃ darśayanti yathābalam” (sū.a.17); tathā “vikāro dhātuvaiṣamyaṃ sāmyaṃ prakṛtirucyate| sukhasañjñakamārogyaṃ vikāro duḥkhameva ca” (sū.a.9) evamādiṣu| yattu “prakṛtisthaṃ yadā pittaṃ” ityādau svamānāvasthitasyāpi pittādervikārakartṛtvaṃ, taccharīrapradeśāntaranītasya pittādestatra tatra pradeśe vṛddhasyaiva vikārakartṛtvaṃ; svamānasthito'pi doṣaḥ pradeśāntaraṃ nītaḥ san tatpradeśasthadoṣāpekṣayā vṛddha eva bhavati, tena tatrāpi vṛddhasyaiva vikārakartṛtvaṃ, prapañcitaścāyamarthastatraiva granthe| yatrāpi svamānasthitānāmeva raktādīnāṃ vātādiduṣṭyā vikārakartṛtvaṃ, tatrāpi vātādaya eva vṛddhāḥ prādhānyena vikārakarāḥ, raktādayo'pi tatra duṣṭadoṣasambandhādhīnasvaguṇā vṛddhasvaguṇā vā bhavanti, tato guṇahānivṛddhibhyāṃ vṛddhihrāsau dūṣye'pi tiṣṭhata eveti na prakṛtisthasya vikārakāritvamiti paśyāmaḥ

यौगपद्येन तु विरोधिनां धातूनां वृद्धिह्रासौ भवतः। यद्धि यस्य धातोर्वृद्धिकरं तत्ततो विपरीतगुणस्य धातोः प्रत्यवायकरं सम्पद्यते

yaugapadyena tu virodhināṃ dhātūnāṃ vṛddhihrāsau bhavataḥ| yaddhi yasya dhātorvṛddhikaraṃ tattato viparītaguṇasya dhātoḥ pratyavāyakaraṃ sampadyate

उपयुक्तभेषजेन यथा वृद्धिह्रासौ भवतस्तदाह- यौगपद्येनेत्यादि। विरोधिनामिति परस्परविरुद्धगुणानाम्। एतदेवोपपत्त्या साधयन्नाह- यद्धीत्यादि। यद्धि भेषजं, यथा- क्षीरं कफशुक्रादिवृद्धिकरं, तत् कफशुक्रादेर्विपरीतगुणस्य वातादेः प्रत्यवायकरं भवति, ह्रासकरं भवतीत्यर्थः। विपरीतस्येति कर्तव्ये यद्विपरीतगुणस्येति करोति, तेन जातिवैपरीत्याद्गुणवैपरीत्यमेव ह्रासकारणं प्राधान्येन दर्शयति। तेन, गोमूत्रं द्रवत्वेन जात्या समानमपि कटूष्णरूक्षादिविपरीतगुणयोगात् कफस्यापहारकमेव

upayuktabheṣajena yathā vṛddhihrāsau bhavatastadāha- yaugapadyenetyādi| virodhināmiti parasparaviruddhaguṇānām| etadevopapattyā sādhayannāha- yaddhītyādi| yaddhi bheṣajaṃ, yathā- kṣīraṃ kaphaśukrādivṛddhikaraṃ, tat kaphaśukrāderviparītaguṇasya vātādeḥ pratyavāyakaraṃ bhavati, hrāsakaraṃ bhavatītyarthaḥ| viparītasyeti kartavye yadviparītaguṇasyeti karoti, tena jātivaiparītyādguṇavaiparītyameva hrāsakāraṇaṃ prādhānyena darśayati| tena, gomūtraṃ dravatvena jātyā samānamapi kaṭūṣṇarūkṣādiviparītaguṇayogāt kaphasyāpahārakameva

तदेव तस्माद्भेषजं सम्यगवचार्यमाणं युगपन्न्यूनातिरिक्तानां धातूनां साम्यकरं भवति, अधिकमपकर्षति न्यूनमाप्याययति

tadeva tasmādbheṣajaṃ samyagavacāryamāṇaṃ yugapannyūnātiriktānāṃ dhātūnāṃ sāmyakaraṃ bhavati, adhikamapakarṣati nyūnamāpyāyayati

उपपादितं यौगपद्येन धातूनां वृद्धिह्रासगमनमुपसंहरन्नाह- तदेवेत्यादि। सम्यगुपचर्यमाणमित्यनेन उचितमात्रादिप्रयोगं, तथा धातुसाम्यावधिभेषजप्रयोगं च दर्शयति; मात्रादिविगुणं [३] हि भेषजं न स्वोचितां क्रियां करोति; यथा- वृद्धस्य कफस्य क्षीणस्य च पित्तस्य क्षयवृद्धिभ्यां साम्यार्थं यदुपयुज्यते कट्वादि तत् साम्यापत्त्युत्तरकालमप्युपयुज्यमानं पित्तवृद्ध्या कफक्षयेण च पुनर्वैषम्यमावहति; तस्मादेतद्दोषव्यावृत्त्यर्थं सम्यगुपचर्यमाणमिति कृतम्। ननु, पूर्वमुक्तं भेषजेन विरोधिनां धातूनां वृद्धिह्रासौ भवतः, उपसंहारे तु धातूनां साम्यकर भेषजं भवतीत्युच्यते, तत्कथं नार्थभेद इत्याशङ्क्य वृद्धिह्रासकरमेव धातुसाम्यकरं भवतीति दर्शयन्नाह- अधिकमपकर्षति, न्यूनमाप्याययतीति। एवम्भूतं च धातुसाम्यकरणं यत्रैव विरोधिनां वृद्धिह्रासौ विद्येते तत्रैव ज्ञेयं, न सर्वत्र। तेन यत्र वृद्धिरेव परं दोषाणां न क्षयः कस्यचित्, तत्र यथा वृद्धस्य दोषस्य क्षयाधानमुक्तं [४] न तथा क्षीणस्य वर्धनमिति ज्ञेयम्

upapāditaṃ yaugapadyena dhātūnāṃ vṛddhihrāsagamanamupasaṃharannāha- tadevetyādi| samyagupacaryamāṇamityanena ucitamātrādiprayogaṃ, tathā dhātusāmyāvadhibheṣajaprayogaṃ ca darśayati; mātrādiviguṇaṃ [3] hi bheṣajaṃ na svocitāṃ kriyāṃ karoti; yathā- vṛddhasya kaphasya kṣīṇasya ca pittasya kṣayavṛddhibhyāṃ sāmyārthaṃ yadupayujyate kaṭvādi tat sāmyāpattyuttarakālamapyupayujyamānaṃ pittavṛddhyā kaphakṣayeṇa ca punarvaiṣamyamāvahati; tasmādetaddoṣavyāvṛttyarthaṃ samyagupacaryamāṇamiti kṛtam| nanu, pūrvamuktaṃ bheṣajena virodhināṃ dhātūnāṃ vṛddhihrāsau bhavataḥ, upasaṃhāre tu dhātūnāṃ sāmyakara bheṣajaṃ bhavatītyucyate, tatkathaṃ nārthabheda ityāśaṅkya vṛddhihrāsakarameva dhātusāmyakaraṃ bhavatīti darśayannāha- adhikamapakarṣati, nyūnamāpyāyayatīti| evambhūtaṃ ca dhātusāmyakaraṇaṃ yatraiva virodhināṃ vṛddhihrāsau vidyete tatraiva jñeyaṃ, na sarvatra| tena yatra vṛddhireva paraṃ doṣāṇāṃ na kṣayaḥ kasyacit, tatra yathā vṛddhasya doṣasya kṣayādhānamuktaṃ [4] na tathā kṣīṇasya vardhanamiti jñeyam

एतावदेव हि भैषज्यप्रयोगे फलमिष्टं स्वस्थवृत्तानुष्ठाने च यावद्धातूनां साम्यं स्यात्। स्वस्था ह्यपि धातूनां साम्यानुग्रहार्थमेव कुशला रसगुणानाहारविकारांश्च पर्यायेणेच्छन्त्युपयोक्तुं सात्म्यसमाज्ञातान्; एकप्रकारभूयिष्ठांश्चोपयुञ्जानास्तद्विपरीतकरसमाज्ञातया [५] चेष्टया सममिच्छन्ति कर्तुम्

etāvadeva hi bhaiṣajyaprayoge phalamiṣṭaṃ svasthavṛttānuṣṭhāne ca yāvaddhātūnāṃ sāmyaṃ syāt| svasthā hyapi dhātūnāṃ sāmyānugrahārthameva kuśalā rasaguṇānāhāravikārāṃśca paryāyeṇecchantyupayoktuṃ sātmyasamājñātān; ekaprakārabhūyiṣṭhāṃścopayuñjānāstadviparītakarasamājñātayā [5] ceṣṭayā samamicchanti kartum

उक्तधातुसाम्यस्योपादेयतां दर्शयितुं भेषजप्रयोगस्य तथा स्वस्थवृत्तानुष्ठानस्य धातुसाम्यातिरिक्तं फलं निषेधयन्नाह- एतावदेवेत्यादि। एतावदेवेत्यनेन वक्ष्यमाणधातुसाम्यं प्रत्यवमृशति। धातुसाम्यात्मको रोगप्रशमो हि भेषजसाध्यो न धातुसाम्यादतिरिच्यते, तथा स्वस्थस्योजस्कररसायनेनापि धातुसाम्यमेव विशिष्टमाधीयते; तेन धातुसाम्यादतिरिक्तमायुर्वेदसाध्यं नास्तीति भावः। उक्तं च- “धातुसाम्यक्रिया चोक्ता तन्त्रस्यास्य प्रयोजनम्” (सू.अ.१) इति। ननु स्वस्थे धातुसाम्यं सिद्धमेव, न च सिद्धं साध्यते, तत् कथं स्वस्थवृत्तानुष्ठानेऽपि धातुसाम्यमेव फलमित्याह- स्वस्था ह्यपीत्यादि। साम्यानुग्रहार्थमिति सत एव साम्यस्य परापरसाम्योत्पादेन परिपालनार्थम्। रसा मधुरादयः। गुणा गुर्वादयः। आहारविकाराः आद्यखाद्यलेह्यपेयरूपा यवाग्वादयः। पर्यायेणेति उचितेन क्रमेण; स च क्रमो यथा- मधुरमुपयुज्य तज्जन्यकफवृद्ध्यादिप्रतिबन्धार्थं कट्वाद्युपयोज्यमित्यादिरसक्रमः, तथा गुरुमुपयुज्य तत्कार्यप्रतिबन्धार्थं लघूपयोग इत्येवम्प्रकारो गुणानामुपयोगक्रमः, आहारविकारेष्वपि खाद्याद्युपयुज्य तत्पाकार्यं पेयोपयोग इत्यादिकः क्रमः। गुणशब्देन च रसा अपि प्राप्यन्ते, तथाऽपि रसाः प्राधान्यात् पृथगुक्ताः। सात्म्यसमाज्ञातानिति रसगुणानित्यस्य तथा आहारविकारांश्चेत्यस्य विशेषणम्। सात्म्याश्च ते अभ्यासेन तथा समत्वेन च स्वाभाविकपथ्यत्वेनाज्ञाता इति सात्म्यसमाज्ञाताः, समशब्देन ह्यत्र पथ्यमुच्यते; किंवा सर्वदा [६] सात्म्यत्वेन समाज्ञाताः सात्म्यसमाज्ञाताः; तेन, असात्म्यानां रसादीनामुपयोगमेव प्रतिक्षिपति। अथ यत्र तावद्रसादयः पर्यायेणोपयुज्यन्ते तत्र साधु, यत्र त्वेकप्रकारा एव रसादयः कुतश्चिद्धेतोरभ्यस्यन्ते तत्र को विधिरित्याह- एकप्रकारेत्यादि। तत उपयुक्तैकप्रकाररसादिभूयिष्ठाद् रसादेर्विपरीतमर्थं करोतीति तद्विपरीतकरी समाज्ञाता चेष्टा, तया चेष्टया समं कर्तुमिच्छन्तीति। एकप्रकारभूयिष्ठाद्युपयोगेनाधीयमानवैषम्यं शरीरं समं समधातुं कर्तुमिच्छन्ति। एतदुदाहरणं यथा- मधुरप्रकारभूयिष्ठं य आहारप्रकारमुपयुङ्क्ते तस्य मधुरसमानकफादिवृद्धिमाशङ्क्य कफादिकर्मक्षयकरी या व्यायामादिचेष्टा तया साम्यमाधीयते। किंवा, तद्विपरीतकरी तथा समत्वेन च आज्ञाता या चेष्टा सा तद्विपरीतकरसमाज्ञाता, तेन क्रियमाणमतियोगादि निषेधयति

uktadhātusāmyasyopādeyatāṃ darśayituṃ bheṣajaprayogasya tathā svasthavṛttānuṣṭhānasya dhātusāmyātiriktaṃ phalaṃ niṣedhayannāha- etāvadevetyādi| etāvadevetyanena vakṣyamāṇadhātusāmyaṃ pratyavamṛśati| dhātusāmyātmako rogapraśamo hi bheṣajasādhyo na dhātusāmyādatiricyate, tathā svasthasyojaskararasāyanenāpi dhātusāmyameva viśiṣṭamādhīyate; tena dhātusāmyādatiriktamāyurvedasādhyaṃ nāstīti bhāvaḥ| uktaṃ ca- “dhātusāmyakriyā coktā tantrasyāsya prayojanam” (sū.a.1) iti| nanu svasthe dhātusāmyaṃ siddhameva, na ca siddhaṃ sādhyate, tat kathaṃ svasthavṛttānuṣṭhāne'pi dhātusāmyameva phalamityāha- svasthā hyapītyādi| sāmyānugrahārthamiti sata eva sāmyasya parāparasāmyotpādena paripālanārtham| rasā madhurādayaḥ| guṇā gurvādayaḥ| āhāravikārāḥ ādyakhādyalehyapeyarūpā yavāgvādayaḥ| paryāyeṇeti ucitena krameṇa; sa ca kramo yathā- madhuramupayujya tajjanyakaphavṛddhyādipratibandhārthaṃ kaṭvādyupayojyamityādirasakramaḥ, tathā gurumupayujya tatkāryapratibandhārthaṃ laghūpayoga ityevamprakāro guṇānāmupayogakramaḥ, āhāravikāreṣvapi khādyādyupayujya tatpākāryaṃ peyopayoga ityādikaḥ kramaḥ| guṇaśabdena ca rasā api prāpyante, tathā'pi rasāḥ prādhānyāt pṛthaguktāḥ| sātmyasamājñātāniti rasaguṇānityasya tathā āhāravikārāṃścetyasya viśeṣaṇam| sātmyāśca te abhyāsena tathā samatvena ca svābhāvikapathyatvenājñātā iti sātmyasamājñātāḥ, samaśabdena hyatra pathyamucyate; kiṃvā sarvadā [6] sātmyatvena samājñātāḥ sātmyasamājñātāḥ; tena, asātmyānāṃ rasādīnāmupayogameva pratikṣipati| atha yatra tāvadrasādayaḥ paryāyeṇopayujyante tatra sādhu, yatra tvekaprakārā eva rasādayaḥ kutaściddhetorabhyasyante tatra ko vidhirityāha- ekaprakāretyādi| tata upayuktaikaprakārarasādibhūyiṣṭhād rasāderviparītamarthaṃ karotīti tadviparītakarī samājñātā ceṣṭā, tayā ceṣṭayā samaṃ kartumicchantīti| ekaprakārabhūyiṣṭhādyupayogenādhīyamānavaiṣamyaṃ śarīraṃ samaṃ samadhātuṃ kartumicchanti| etadudāharaṇaṃ yathā- madhuraprakārabhūyiṣṭhaṃ ya āhāraprakāramupayuṅkte tasya madhurasamānakaphādivṛddhimāśaṅkya kaphādikarmakṣayakarī yā vyāyāmādiceṣṭā tayā sāmyamādhīyate| kiṃvā, tadviparītakarī tathā samatvena ca ājñātā yā ceṣṭā sā tadviparītakarasamājñātā, tena kriyamāṇamatiyogādi niṣedhayati

देशकालात्मगुणविपरीतानां हि कर्मणामाहारविकाराणां च क्रियोपयोगः [७] सम्यक्, सर्वातियोगसन्धारणम्, असन्धारणमुदीर्णानां च गतिमतां, साहसानां च वर्जनं, स्वस्थवृत्तमेतावद्धातूनां साम्यानुग्रहार्थमुपदिश्यते

deśakālātmaguṇaviparītānāṃ hi karmaṇāmāhāravikārāṇāṃ ca kriyopayogaḥ [7] samyak, sarvātiyogasandhāraṇam, asandhāraṇamudīrṇānāṃ ca gatimatāṃ, sāhasānāṃ ca varjanaṃ, svasthavṛttametāvaddhātūnāṃ sāmyānugrahārthamupadiśyate

सम्प्रति प्रस्तावागतं [८] स्वस्थवृत्तं समासेनाह- देशेत्यादि। देशादिभिर्गुणशब्दः सम्बध्यते। आत्मशब्देनेह शरीरमुच्यते। देशविपरीतं कर्म यथा- मरौ स्वप्नः, कालविपरीतं कर्म यथा- वसन्ते व्यायामः, आत्मविपरीतं कर्म यथा- स्थूलशरीरे व्यायामजागरणादि। एवमाहारप्रभेदाश्च देशकालादिविपरीता उन्नेयाः। कर्मणां क्रिया, आहारविकाराणां चोपयोग इति यथासङ्ख्यं योजनीयम्। सम्यगिति क्रियया उपयोगेन च समं ज्ञेयम्। अतिक्रान्तो योगमित्यतियोगो मिथ्यातियोगायोगरूपो ज्ञेयः; तेन, सर्वेषां कालबुद्धीन्द्रियार्थमिथ्यायोगादीनां वर्जनं सर्वातियोगसन्धारणम्। कालमिथ्यायोगादेस्तु दुष्परिहरस्य प्रतिक्रियैव वर्जनम्। गतिमतामिति पुरीषादीनां बहिर्गमनशीलानाम्। साहसानाम् अयथाबलमारम्भादीनाम्

samprati prastāvāgataṃ [8] svasthavṛttaṃ samāsenāha- deśetyādi| deśādibhirguṇaśabdaḥ sambadhyate| ātmaśabdeneha śarīramucyate| deśaviparītaṃ karma yathā- marau svapnaḥ, kālaviparītaṃ karma yathā- vasante vyāyāmaḥ, ātmaviparītaṃ karma yathā- sthūlaśarīre vyāyāmajāgaraṇādi| evamāhāraprabhedāśca deśakālādiviparītā unneyāḥ| karmaṇāṃ kriyā, āhāravikārāṇāṃ copayoga iti yathāsaṅkhyaṃ yojanīyam| samyagiti kriyayā upayogena ca samaṃ jñeyam| atikrānto yogamityatiyogo mithyātiyogāyogarūpo jñeyaḥ; tena, sarveṣāṃ kālabuddhīndriyārthamithyāyogādīnāṃ varjanaṃ sarvātiyogasandhāraṇam| kālamithyāyogādestu duṣpariharasya pratikriyaiva varjanam| gatimatāmiti purīṣādīnāṃ bahirgamanaśīlānām| sāhasānām ayathābalamārambhādīnām

धातवः पुनः शारीराः समानगुणैः समानगुणभूयिष्ठैर्वाऽप्याहारविकारैरभ्यस्यमानैर्वृद्धिं प्राप्नुवन्ति, ह्रासं तु विपरीतगुणैर्विपरीतगुणभूयिष्ठैर्वाऽप्याहारैरभ्यस्यमानैः

dhātavaḥ punaḥ śārīrāḥ samānaguṇaiḥ samānaguṇabhūyiṣṭhairvā'pyāhāravikārairabhyasyamānairvṛddhiṃ prāpnuvanti, hrāsaṃ tu viparītaguṇairviparītaguṇabhūyiṣṭhairvā'pyāhārairabhyasyamānaiḥ

अथ रसादिधातूनां वृद्धिह्रासावुक्तौ यादृशाभ्यामाहाराभ्यां क्रियेते तद्दर्शयितुमाह- धातव इत्यादि। शारीरा इति पदेनाध्यात्मिकान् बुद्ध्यादीन् व्यवच्छिनत्ति, यतो न बुद्ध्यादयः समानगुणाद्वर्धन्ते, असमानगुणाद्वा ह्रसन्ति। समाना एव परं गुणा यस्य तत्समानगुणं, यथा- मांसं मांसस्य; समानगुणभूयिष्ठं यदल्पसमानगुणं, यथा- शुक्रस्य क्षीरं; क्षीरस्यातिद्रवत्वाच्छुकेऽल्पसमानगुणम्। अभ्यस्यमानैरित्यनेन सकृदुपयोगाद् वृद्धिं ह्रासं च निषेधयति। विपरीता एव परं गुणा यस्य तद्विपरीतगुणम्। अल्पसमानगुणं तु विपरीतगुणभूयिष्ठम्

atha rasādidhātūnāṃ vṛddhihrāsāvuktau yādṛśābhyāmāhārābhyāṃ kriyete taddarśayitumāha- dhātava ityādi| śārīrā iti padenādhyātmikān buddhyādīn vyavacchinatti, yato na buddhyādayaḥ samānaguṇādvardhante, asamānaguṇādvā hrasanti| samānā eva paraṃ guṇā yasya tatsamānaguṇaṃ, yathā- māṃsaṃ māṃsasya; samānaguṇabhūyiṣṭhaṃ yadalpasamānaguṇaṃ, yathā- śukrasya kṣīraṃ; kṣīrasyātidravatvācchuke'lpasamānaguṇam| abhyasyamānairityanena sakṛdupayogād vṛddhiṃ hrāsaṃ ca niṣedhayati| viparītā eva paraṃ guṇā yasya tadviparītaguṇam| alpasamānaguṇaṃ tu viparītaguṇabhūyiṣṭham

तत्रेमे शरीरधातुगुणाः सङ्ख्यासामर्थ्यकराः; तद्यथा- गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षमन्दतीक्ष्णस्थिरसरमृदुकठिनविशदपिच्छिलश्लक्ष्णखरसूक्ष्मस्थूलसान्द्रद्रवाः। तेषु ये गुरवस्ते गुरुभिराहारविकारगुणैरभ्यस्यमानैराप्याय्यन्ते, लघवश्च ह्रसन्ति; लघवस्तु लघुभिराप्याय्यन्ते, गुरवश्च ह्रसन्ति। एवमेव सर्वधातुगुणानां सामान्ययोगाद्वृद्धिः, विपर्ययाद्ध्रासः। तस्मान्मांसमाप्याय्यते मांसेन भूयस्तरमन्येभ्यः शरीरधातुभ्यः, तथा लोहितं लोहितेन, मेदो मेदसा, वसा वसया, अस्थि तरुणास्थ्ना, मज्जा मज्ज्ञा, शुक्रं शुक्रेण, गर्भस्त्वामगर्भेण

tatreme śarīradhātuguṇāḥ saṅkhyāsāmarthyakarāḥ; tadyathā- gurulaghuśītoṣṇasnigdharūkṣamandatīkṣṇasthirasaramṛdukaṭhinaviśadapicchilaślakṣṇakharasūkṣmasthūlasāndradravāḥ| teṣu ye guravaste gurubhirāhāravikāraguṇairabhyasyamānairāpyāyyante, laghavaśca hrasanti; laghavastu laghubhirāpyāyyante, guravaśca hrasanti| evameva sarvadhātuguṇānāṃ sāmānyayogādvṛddhiḥ, viparyayāddhrāsaḥ| tasmānmāṃsamāpyāyyate māṃsena bhūyastaramanyebhyaḥ śarīradhātubhyaḥ, tathā lohitaṃ lohitena, medo medasā, vasā vasayā, asthi taruṇāsthnā, majjā majjñā, śukraṃ śukreṇa, garbhastvāmagarbheṇa

शारीरस्थानम् (cont. 11)

अथ के ते शरीरधातुगुणा ये भेषजगुणैः समाना असमाना वा उच्यन्त इत्याह- तत्रेत्यादि। शरीरधातुगुणा इति विशेषणेनाप्रस्तुतत्वेनानभिधेयानात्मगुणान् बुद्ध्यादीन् निरस्यति। परादयस्तु यद्यपि शरीरधातुगुणा भवन्ति, तथाऽपि ते वृद्धिं ह्रासं च प्रत्यनतिप्रयोजनत्वादिहानुक्ताः। रसस्तु प्रधानत्वेन प्रकरणान्तरोक्त एवेति नेहोक्तः। स्पर्शस्तु शीतोष्णसङ्गृहीत एव। शब्दरूपगन्धास्तु परादिवद् वृद्धौ ह्रासे च नातिप्रयोजना इति नोक्ताः। सङ्ख्या ज्ञानं गणना वा, तत्र सामर्थ्यं कुर्वन्तीति सङ्ख्यासामर्थ्यकराः [९] । एते हि गुर्वादयो ज्ञाता विंशतिर्गुर्वादयो भवन्तीति यज्ज्ञानं, सङ्ख्यासामर्थ्यरूपं तत् कुर्वन्ति। परस्परविपर्ययात्मकान् द्वन्द्वान् दशगुणान् दर्शयित्वा तेषां च द्रव्यसम्बद्धानां शृङ्गग्राहिकया कर्माह- तेष्वित्यादि। लघवश्च ह्रसन्तीति च्छेदः। शेषशीतादिगुणानां वृद्धिमतिदेशेनाह- एवमित्यादि। सामान्ययोगादिति समानैकरूपार्थयोगात् [१०] । तच्च सामान्यं सर्वथा समानगुणजातिरूपं भवति; यथा- पोष्यपोषकयोर्मांसयोः। क्वचिच्च विजातीयेऽपि गुणा एव पोष्यपोषकवृत्तयो भवन्ति; यथा- क्षीरशुक्रयोः। तत्रात्यर्थवृद्धिकर्तृत्वेन प्रथमं जातिरूपमेव सामान्यं सर्वगुणसामान्ययुक्तमुदाहरति [११] - तस्मादित्यादि। भूयस्तरमन्येभ्य इत्यनेन मांसेन समानगुणभूयिष्ठतया रक्तादिवृद्धिरति क्रियते, भूयसी तु सर्वथा सामान्ययोगान्मांसस्य वृद्धिः क्रियत इति दर्शयति। लोहितं लोहितेनेत्येवमादौ ‘भूयस्तरमन्येभ्यः’ इत्यनुवर्तनीयम्। गर्भस्त्वामगर्भेणेत्यत्र आमगर्भेणाण्डादिरूपेण समुदितानां मांसादीनां सम्यगनिष्पन्नानां च वृद्धिरुच्यते

atha ke te śarīradhātuguṇā ye bheṣajaguṇaiḥ samānā asamānā vā ucyanta ityāha- tatretyādi| śarīradhātuguṇā iti viśeṣaṇenāprastutatvenānabhidheyānātmaguṇān buddhyādīn nirasyati| parādayastu yadyapi śarīradhātuguṇā bhavanti, tathā'pi te vṛddhiṃ hrāsaṃ ca pratyanatiprayojanatvādihānuktāḥ| rasastu pradhānatvena prakaraṇāntarokta eveti nehoktaḥ| sparśastu śītoṣṇasaṅgṛhīta eva| śabdarūpagandhāstu parādivad vṛddhau hrāse ca nātiprayojanā iti noktāḥ| saṅkhyā jñānaṃ gaṇanā vā, tatra sāmarthyaṃ kurvantīti saṅkhyāsāmarthyakarāḥ [9] | ete hi gurvādayo jñātā viṃśatirgurvādayo bhavantīti yajjñānaṃ, saṅkhyāsāmarthyarūpaṃ tat kurvanti| parasparaviparyayātmakān dvandvān daśaguṇān darśayitvā teṣāṃ ca dravyasambaddhānāṃ śṛṅgagrāhikayā karmāha- teṣvityādi| laghavaśca hrasantīti cchedaḥ| śeṣaśītādiguṇānāṃ vṛddhimatideśenāha- evamityādi| sāmānyayogāditi samānaikarūpārthayogāt [10] | tacca sāmānyaṃ sarvathā samānaguṇajātirūpaṃ bhavati; yathā- poṣyapoṣakayormāṃsayoḥ| kvacicca vijātīye'pi guṇā eva poṣyapoṣakavṛttayo bhavanti; yathā- kṣīraśukrayoḥ| tatrātyarthavṛddhikartṛtvena prathamaṃ jātirūpameva sāmānyaṃ sarvaguṇasāmānyayuktamudāharati [11] - tasmādityādi| bhūyastaramanyebhya ityanena māṃsena samānaguṇabhūyiṣṭhatayā raktādivṛddhirati kriyate, bhūyasī tu sarvathā sāmānyayogānmāṃsasya vṛddhiḥ kriyata iti darśayati| lohitaṃ lohitenetyevamādau ‘bhūyastaramanyebhyaḥ’ ityanuvartanīyam| garbhastvāmagarbheṇetyatra āmagarbheṇāṇḍādirūpeṇa samuditānāṃ māṃsādīnāṃ samyaganiṣpannānāṃ ca vṛddhirucyate

यत्र त्वेवंलक्षणेन सामान्येन सामान्यवतामाहारविकाराणामसान्निध्यं स्यात्, सन्निहितानां वाऽप्ययुक्तत्वान्नोपयोगो घृणित्वादन्यस्माद्वा कारणात्, स च धातुरभिवर्धयितव्यः स्यात्, तस्य ये समानगुणाः स्युराहारविकारा असेव्याश्च, तत्र समानगुणभूयिष्ठानामन्यप्रकृतीनामप्याहारविकाराणामुपयोगः स्यात्। तद्यथा- शुक्रक्षये क्षीरसर्पिषोरुपयोगो मधुरस्निग्धशीतसमाख्यातानां चापरेषां द्रव्याणां, मूत्रक्षये पुनरिक्षुरसवारुणीमण्डद्रवमधुराम्ललवणोपक्लेदिनां, पुरीषक्षये कुल्माषमाषकुष्कुण्डाजमध्ययवशाकधान्याम्लानां, वातक्षये कटुकतिक्तकषायरूक्षलघुशीतानां, पित्तक्षयेऽम्ललवणकटुकक्षारोष्णतीक्ष्णानां, श्लेष्मक्षये स्निग्धगुरुमधुरसान्द्रपिच्छिलानां द्रव्याणाम्। कर्मापि यद्यस्य धातोर्वृद्धिकरं तत्तदासेव्यम्। एवमन्येषामपि शरीरधातूनां सामान्यविपर्ययाभ्यां वृद्धिह्रासौ यथाकालं कार्यौ। इति सर्वधातूनामेकैकशोऽतिदेशतश्च वृद्धिह्रासकराणि व्याख्यातानि भवन्ति

yatra tvevaṃlakṣaṇena sāmānyena sāmānyavatāmāhāravikārāṇāmasānnidhyaṃ syāt, sannihitānāṃ vā'pyayuktatvānnopayogo ghṛṇitvādanyasmādvā kāraṇāt, sa ca dhāturabhivardhayitavyaḥ syāt, tasya ye samānaguṇāḥ syurāhāravikārā asevyāśca, tatra samānaguṇabhūyiṣṭhānāmanyaprakṛtīnāmapyāhāravikārāṇāmupayogaḥ syāt| tadyathā- śukrakṣaye kṣīrasarpiṣorupayogo madhurasnigdhaśītasamākhyātānāṃ cāpareṣāṃ dravyāṇāṃ, mūtrakṣaye punarikṣurasavāruṇīmaṇḍadravamadhurāmlalavaṇopakledināṃ, purīṣakṣaye kulmāṣamāṣakuṣkuṇḍājamadhyayavaśākadhānyāmlānāṃ, vātakṣaye kaṭukatiktakaṣāyarūkṣalaghuśītānāṃ, pittakṣaye'mlalavaṇakaṭukakṣāroṣṇatīkṣṇānāṃ, śleṣmakṣaye snigdhagurumadhurasāndrapicchilānāṃ dravyāṇām| karmāpi yadyasya dhātorvṛddhikaraṃ tattadāsevyam| evamanyeṣāmapi śarīradhātūnāṃ sāmānyaviparyayābhyāṃ vṛddhihrāsau yathākālaṃ kāryau| iti sarvadhātūnāmekaikaśo'tideśataśca vṛddhihrāsakarāṇi vyākhyātāni bhavanti

सम्प्रति समानगुणभूयिष्ठेन विजातीयेन वृद्धिमाह- यत्रेत्यादि। एवं लक्षणेनेति तुल्यजातिरूपेण। उक्तार्थं [१२] विवृणोति- घृणित्वादित्यादि। अन्यस्माद्वा कारणादित्यभक्ष्यामगर्भशुक्रादिभक्षणजन्याधर्मोत्पत्तेः। तत्रेत्यनेन असन्निहितान् घृणया कारणान्तरेण च सन्निहितानप्यसेव्यान् प्रत्यवमृशति। अन्यप्रकृतीनामिति विजातीयानाम्। अत्रोदाहरणमाह- तद्यथेत्यादि। शुक्रे क्षीणे यदि शुक्रान्तरं न प्राप्यते, प्राप्तं वा घृणादिवशादनुपयोज्यं स्यात्, तदा समानगुणभूयिष्ठानां क्षीरादीनामुपयोगः कर्तव्य इत्यर्थः। मूत्रादावपि घृणादिना सजातीयप्रयोगाविषये समानगुणभूयिष्ठप्रयोगमाह- मूत्रेत्यादि। कुष्कुण्डं पललादिच्छत्रिका। अजमध्यं छागान्तराधिः। द्रव्याणामुपयोग इति योजना। आहारं वृद्धिकरमभिधाय विहारमपि वृद्धिकरमाह- कर्मेत्यादि। कर्मशब्देनेहास्याचिन्तादयोऽपि गृह्यन्ते। कर्म तु प्रायः प्रभावादेव वृद्धिकरं [१३] भवतीति कृत्वाऽत्र समानगुणतापरिग्रहो न कृतः। साक्षादनुक्तानामपि धातूनामुक्तन्यायानुसारेण वृद्धिह्रासमभिदर्शयति- एवमित्यादि। यथाकालमिति क्रियाकालानतिपातेन। उक्तं प्रकरणमुपसंहरति- इति सर्वेत्यादि। एकैकश इत्यनेन मांसमाप्याय्यते मांसेनेत्यादिनोक्तं गृह्णाति। अतिदेशतश्चेत्यनेन एवमन्येषामपि धातूनामित्यादिनोक्तं गृह्णाति

samprati samānaguṇabhūyiṣṭhena vijātīyena vṛddhimāha- yatretyādi| evaṃ lakṣaṇeneti tulyajātirūpeṇa| uktārthaṃ [12] vivṛṇoti- ghṛṇitvādityādi| anyasmādvā kāraṇādityabhakṣyāmagarbhaśukrādibhakṣaṇajanyādharmotpatteḥ| tatretyanena asannihitān ghṛṇayā kāraṇāntareṇa ca sannihitānapyasevyān pratyavamṛśati| anyaprakṛtīnāmiti vijātīyānām| atrodāharaṇamāha- tadyathetyādi| śukre kṣīṇe yadi śukrāntaraṃ na prāpyate, prāptaṃ vā ghṛṇādivaśādanupayojyaṃ syāt, tadā samānaguṇabhūyiṣṭhānāṃ kṣīrādīnāmupayogaḥ kartavya ityarthaḥ| mūtrādāvapi ghṛṇādinā sajātīyaprayogāviṣaye samānaguṇabhūyiṣṭhaprayogamāha- mūtretyādi| kuṣkuṇḍaṃ palalādicchatrikā| ajamadhyaṃ chāgāntarādhiḥ| dravyāṇāmupayoga iti yojanā| āhāraṃ vṛddhikaramabhidhāya vihāramapi vṛddhikaramāha- karmetyādi| karmaśabdenehāsyācintādayo'pi gṛhyante| karma tu prāyaḥ prabhāvādeva vṛddhikaraṃ [13] bhavatīti kṛtvā'tra samānaguṇatāparigraho na kṛtaḥ| sākṣādanuktānāmapi dhātūnāmuktanyāyānusāreṇa vṛddhihrāsamabhidarśayati- evamityādi| yathākālamiti kriyākālānatipātena| uktaṃ prakaraṇamupasaṃharati- iti sarvetyādi| ekaikaśa ityanena māṃsamāpyāyyate māṃsenetyādinoktaṃ gṛhṇāti| atideśataścetyanena evamanyeṣāmapi dhātūnāmityādinoktaṃ gṛhṇāti

कार्त्स्न्येन शरीरवृद्धिकरास्त्विमे [१४] भावा भवन्ति; तद्यथा- कालयोगः, स्वभावसंसिद्धिः, आहारसौष्ठवम्, अविघातश्चेति

kārtsnyena śarīravṛddhikarāstvime [14] bhāvā bhavanti; tadyathā- kālayogaḥ, svabhāvasaṃsiddhiḥ, āhārasauṣṭhavam, avighātaśceti

वृद्धिप्रस्तावात् सर्वशरीरवृद्धिकरानाह- कार्त्स्न्येनेत्यादि। कालयोग इति वृद्धिकारकयौवनादिकालयोगः। यौवनादौ हि सप्तदशवत्सरादिकाललक्षणे कालमहिम्रैव वृद्धिर्भवति। स्वभावशब्देनादृष्टमुच्यते। तेन स्वभावसंसिद्धशरीरवृद्धिहेतुरदृष्टम्। आहारसौष्ठवमिति आहारसम्पत्। अविघातश्चेति शरीरवृद्धिविघातकरातिव्यवायमनोभिघातादिविरहः

vṛddhiprastāvāt sarvaśarīravṛddhikarānāha- kārtsnyenetyādi| kālayoga iti vṛddhikārakayauvanādikālayogaḥ| yauvanādau hi saptadaśavatsarādikālalakṣaṇe kālamahimraiva vṛddhirbhavati| svabhāvaśabdenādṛṣṭamucyate| tena svabhāvasaṃsiddhaśarīravṛddhiheturadṛṣṭam| āhārasauṣṭhavamiti āhārasampat| avighātaśceti śarīravṛddhivighātakarātivyavāyamanobhighātādivirahaḥ

बलवृद्धिकरास्त्विमे भावा भवन्ति। तद्यथा- बलवत्पुरुषे देशे जन्म बलवत्पुरुषे काले च, सुखश्च कालयोगः, बीजक्षेत्रगुणसम्पच्च, आहारसम्पच्च, शरीरसम्पच्च, सात्म्यसम्पच्च, सत्त्वसम्पच्च, स्वभावसंसिद्धिश्च, यौवनं च, कर्म च, संहर्षश्चेति

balavṛddhikarāstvime bhāvā bhavanti| tadyathā- balavatpuruṣe deśe janma balavatpuruṣe kāle ca, sukhaśca kālayogaḥ, bījakṣetraguṇasampacca, āhārasampacca, śarīrasampacca, sātmyasampacca, sattvasampacca, svabhāvasaṃsiddhiśca, yauvanaṃ ca, karma ca, saṃharṣaśceti

वृद्धिप्रस्तावाच्च बलवृद्धिकरान् भावानाह- बलेत्यादि। देशमहिम्ना बलवन्तः पुरुषा यस्मिन् देशे सैन्धवादौ स बलवत्पुरुषो देशः, तत्र जातो देशमहिम्नैव बलवान् भवति; यथा सैन्धवा बलवन्तः पुरुषाः। परिणामस्यापि प्रशस्तस्य हेतुतामाह- बलवत्पुरुषे काले चेति। कालो हेमन्तशिशिरादिरूपः। हेमन्ते शिशिरे वा काले जायमानस्य स कालो बलं जनयति। सुखश्च कालयोग इति साधारणकालयोगः। बीजस्य शुक्ररूपस्य, तथा क्षेत्रस्यार्तवगर्भाशयरूपस्य, गुणानां प्रशस्तधर्माणां सम्पत् बीजक्षेत्रगुणसम्पत्। अत्र बीजक्षेत्रयोर्निर्दोषताऽपि सम्पत् स्यात्, तेन निर्दोषतातिरिक्तसारत्वादिबीजक्षेत्रगुणप्राप्त्यर्थं गुणग्रहणं ज्ञेयम्। सत्त्वसम्पच्चेति सत्त्वसम्पदाऽपि शरीरे बलं भवतीति ज्ञेयम्। वचनं हि- “शरीरं ह्यपि सत्त्वमनुविधीयते” (शा.अ.४) इति। स्वभावसंसिद्धिः बलजनककर्मसंसिद्धिः। कर्म व्यायामादि कर्मेत्यर्थः; व्यायामादिकर्माभ्यासाद्धि बलं भवति

vṛddhiprastāvācca balavṛddhikarān bhāvānāha- baletyādi| deśamahimnā balavantaḥ puruṣā yasmin deśe saindhavādau sa balavatpuruṣo deśaḥ, tatra jāto deśamahimnaiva balavān bhavati; yathā saindhavā balavantaḥ puruṣāḥ| pariṇāmasyāpi praśastasya hetutāmāha- balavatpuruṣe kāle ceti| kālo hemantaśiśirādirūpaḥ| hemante śiśire vā kāle jāyamānasya sa kālo balaṃ janayati| sukhaśca kālayoga iti sādhāraṇakālayogaḥ| bījasya śukrarūpasya, tathā kṣetrasyārtavagarbhāśayarūpasya, guṇānāṃ praśastadharmāṇāṃ sampat bījakṣetraguṇasampat| atra bījakṣetrayornirdoṣatā'pi sampat syāt, tena nirdoṣatātiriktasāratvādibījakṣetraguṇaprāptyarthaṃ guṇagrahaṇaṃ jñeyam| sattvasampacceti sattvasampadā'pi śarīre balaṃ bhavatīti jñeyam| vacanaṃ hi- “śarīraṃ hyapi sattvamanuvidhīyate” (śā.a.4) iti| svabhāvasaṃsiddhiḥ balajanakakarmasaṃsiddhiḥ| karma vyāyāmādi karmetyarthaḥ; vyāyāmādikarmābhyāsāddhi balaṃ bhavati

आहारपरिणामकरास्त्विमे भावा भवन्ति। तद्यथा- ऊष्मा, वायुः, क्लेदः, स्नेहः, कालः, समयोगश्चेति [१५]

āhārapariṇāmakarāstvime bhāvā bhavanti| tadyathā- ūṣmā, vāyuḥ, kledaḥ, snehaḥ, kālaḥ, samayogaśceti [15]

प्रशस्तगुणाभिधानप्रस्तावादाहारपरिणामस्यापि प्रशस्तस्य हेतुतामाह- आहारेत्यादि। काल इति पाककालो निशावसानादिरूपः। समयोग इति आहारस्य प्रकृत्याद्यष्टाहारविधिविशेषायतनसम्यग्योगः

praśastaguṇābhidhānaprastāvādāhārapariṇāmasyāpi praśastasya hetutāmāha- āhāretyādi| kāla iti pākakālo niśāvasānādirūpaḥ| samayoga iti āhārasya prakṛtyādyaṣṭāhāravidhiviśeṣāyatanasamyagyogaḥ

तत्र तु खल्वेषामूष्मादीनामाहारपरिणामकराणां भावानामिमे कर्मविशेषा भवन्ति। तद्यथा- ऊष्मा पचति, वायुरपकर्षति, क्लेदः शैथिल्यमापादयति, स्नेहो मार्दवं जनयति, कालः पर्याप्तिमभिनिर्वर्तयति, समयोगस्त्वेषां परिणामधातुसाम्यकरः सम्पद्यते

tatra tu khalveṣāmūṣmādīnāmāhārapariṇāmakarāṇāṃ bhāvānāmime karmaviśeṣā bhavanti| tadyathā- ūṣmā pacati, vāyurapakarṣati, kledaḥ śaithilyamāpādayati, sneho mārdavaṃ janayati, kālaḥ paryāptimabhinirvartayati, samayogastveṣāṃ pariṇāmadhātusāmyakaraḥ sampadyate

अत्र चाहारपरिणामकरेषु ऊष्मैव साक्षात् पाके व्याप्रियते, वाय्वादयस्तु तस्य पचतो व्यापारविशेषेण सहायतां [१६] यान्तीति दर्शयन्नाह- तत्रेत्यादि। वायुरपकर्षतीति ऊष्मस्थानाद् विदूरस्थितमन्नमूष्मसमीपं नयति। यदुक्तम्- “अन्नमादानकर्मा तु प्राणः कोष्ठं प्रकर्षति” (चि. १५) इति। वायुरपकर्षतीत्युपलक्षणं, तेन अग्न्युत्तेजनमपि समानाख्यस्य वायोर्बोद्धव्यम्। उक्तं हि- “समानेनावधूतोऽग्रिः ... पचति” (चि. १५) इति। पर्याप्तिमिति पाकनिष्पत्तिं; सत्यप्यूष्मादिव्यापारे कालवशादेव पाको [१७] भवति, नोष्मादिव्यापारमात्रादिति [१८] भावः। समयोगस्त्वेषामिति एषामाहारद्रव्याणां प्रकृत्यादीनां यः समयोगः, स परिणामकरो धातुसाम्यकरश्च भवति; यदा हि प्रकृत्यादिविरुद्ध आहारो भवति, तदा प्रकृत्यादिदोषादेव न सम्यक्परिणामो भवति। एतदूष्मादिव्यापारप्रतिपादकं ग्रन्थान्तरं यथा- “अन्नमादानकर्मा तु प्राणः कोष्ठं प्रकर्षति। तद्द्रवैर्भिन्नसङ्घातं स्नेहेन मृदुतां गतम्। समानेनावधूतोऽग्निरुदर्यः पवनेन तु। काले पक्वं समं सम्यक् पचत्यायुर्विवृद्धये” (चि.अ.१५) इति

atra cāhārapariṇāmakareṣu ūṣmaiva sākṣāt pāke vyāpriyate, vāyvādayastu tasya pacato vyāpāraviśeṣeṇa sahāyatāṃ [16] yāntīti darśayannāha- tatretyādi| vāyurapakarṣatīti ūṣmasthānād vidūrasthitamannamūṣmasamīpaṃ nayati| yaduktam- “annamādānakarmā tu prāṇaḥ koṣṭhaṃ prakarṣati” (ci. 15) iti| vāyurapakarṣatītyupalakṣaṇaṃ, tena agnyuttejanamapi samānākhyasya vāyorboddhavyam| uktaṃ hi- “samānenāvadhūto'griḥ ... pacati” (ci. 15) iti| paryāptimiti pākaniṣpattiṃ; satyapyūṣmādivyāpāre kālavaśādeva pāko [17] bhavati, noṣmādivyāpāramātrāditi [18] bhāvaḥ| samayogastveṣāmiti eṣāmāhāradravyāṇāṃ prakṛtyādīnāṃ yaḥ samayogaḥ, sa pariṇāmakaro dhātusāmyakaraśca bhavati; yadā hi prakṛtyādiviruddha āhāro bhavati, tadā prakṛtyādidoṣādeva na samyakpariṇāmo bhavati| etadūṣmādivyāpārapratipādakaṃ granthāntaraṃ yathā- “annamādānakarmā tu prāṇaḥ koṣṭhaṃ prakarṣati| taddravairbhinnasaṅghātaṃ snehena mṛdutāṃ gatam| samānenāvadhūto'gnirudaryaḥ pavanena tu| kāle pakvaṃ samaṃ samyak pacatyāyurvivṛddhaye” (ci.a.15) iti

परिणमतस्त्वाहारस्य [१९] गुणाः शरीरगुणभावमापद्यन्ते यथास्वमविरुद्धाः; विरुद्धाश्च विहन्युर्विहताश्च विरोधिभिः शरीरम्

pariṇamatastvāhārasya [19] guṇāḥ śarīraguṇabhāvamāpadyante yathāsvamaviruddhāḥ; viruddhāśca vihanyurvihatāśca virodhibhiḥ śarīram

अथ कया परिपाठ्या परिणाममापद्यमान आहारो धातुसाम्यकरो भवतीत्याह- परिणमत इत्यादि। परिणमत इति वर्तमाननिर्देशेन यो यथा यथा आहारांशः परिणमते स तथा तथा शरीरगुणरूपतां याति, न कृत्स्नाहारपरिणाममपेक्षत इति दर्शयति। यथास्वमविरुद्धा इति ये आहारगुणा यस्मिन् शरीरगुणेऽविरुद्धास्त एव तद्रूपतां यान्ति। यथा- आहारस्य कठिनो भागो मांसास्थ्यादिकठिनभागपोषको भवति, द्रवांशस्तु शोणितादिरूपो भवतीत्यादि। विरुद्धाश्च विहन्युरिति शरीरगुणविरुद्धास्तु आहारगुणा विहन्युः ह्रासयेयुरित्यर्थः। अथ ते शरीरगुणा आहारगुणविहताः सन्तः किं कुर्वन्तीत्याह- विहता इत्यादि। विहतास्तु विरोधिभिः शरीरं विहन्युरिति योजना; विरोधिभिरिति विपरीतैराहारगुणैः, विहता इति क्षयं नीताः। किंवा विरोधिभिरिति यथा दुग्धमत्स्यादिविरुद्धाहरैर्विहताः शरीरगुणाः शरीरं हन्युः; चकाराद् विरुद्धगुणैश्च क्षयं नीताः शरीरं हन्युरिति दर्शयति

atha kayā paripāṭhyā pariṇāmamāpadyamāna āhāro dhātusāmyakaro bhavatītyāha- pariṇamata ityādi| pariṇamata iti vartamānanirdeśena yo yathā yathā āhārāṃśaḥ pariṇamate sa tathā tathā śarīraguṇarūpatāṃ yāti, na kṛtsnāhārapariṇāmamapekṣata iti darśayati| yathāsvamaviruddhā iti ye āhāraguṇā yasmin śarīraguṇe'viruddhāsta eva tadrūpatāṃ yānti| yathā- āhārasya kaṭhino bhāgo māṃsāsthyādikaṭhinabhāgapoṣako bhavati, dravāṃśastu śoṇitādirūpo bhavatītyādi| viruddhāśca vihanyuriti śarīraguṇaviruddhāstu āhāraguṇā vihanyuḥ hrāsayeyurityarthaḥ| atha te śarīraguṇā āhāraguṇavihatāḥ santaḥ kiṃ kurvantītyāha- vihatā ityādi| vihatāstu virodhibhiḥ śarīraṃ vihanyuriti yojanā; virodhibhiriti viparītairāhāraguṇaiḥ, vihatā iti kṣayaṃ nītāḥ| kiṃvā virodhibhiriti yathā dugdhamatsyādiviruddhāharairvihatāḥ śarīraguṇāḥ śarīraṃ hanyuḥ; cakārād viruddhaguṇaiśca kṣayaṃ nītāḥ śarīraṃ hanyuriti darśayati

शरीरगुणाः [२०] पुनर्द्विविधाः सङ्ग्रहेण- मलभूताः, प्रसादभूताश्च। तत्र मलभूतास्ते ये शरीरस्याबाधकराः स्युः। तद्यथा- शरीरच्छिद्रेषूपदेहाः पृथग्जन्मानो बहिर्मुखाः, परिपक्वाश्च धातवः, प्रकुपिताश्च वातपित्तश्लेष्माणः, ये चान्येऽपि केचिच्छरीरे तिष्ठन्तो भावाः शरीरस्योपघातायोपपद्यन्ते, सर्वांस्तान्मले [२१] सञ्चक्ष्महे; इतरांस्तु प्रसादे [२२] , गुर्वादींश्च द्रवान्तान् गुणभेदेन, रसादींश्च शुक्रान्तान् द्रव्यभेदेन

śarīraguṇāḥ [20] punardvividhāḥ saṅgraheṇa- malabhūtāḥ, prasādabhūtāśca| tatra malabhūtāste ye śarīrasyābādhakarāḥ syuḥ| tadyathā- śarīracchidreṣūpadehāḥ pṛthagjanmāno bahirmukhāḥ, paripakvāśca dhātavaḥ, prakupitāśca vātapittaśleṣmāṇaḥ, ye cānye'pi keciccharīre tiṣṭhanto bhāvāḥ śarīrasyopaghātāyopapadyante, sarvāṃstānmale [21] sañcakṣmahe; itarāṃstu prasāde [22] , gurvādīṃśca dravāntān guṇabhedena, rasādīṃśca śukrāntān dravyabhedena

अथ कतिप्रकारास्ते शरीरगुणा इत्याह- शरीरेत्यादि। सङ्ग्रहेण सङ्क्षेपेण; तेन विस्तरेण धातूपधात्वादिविभागेन बहवश्च भवन्ति। भूतशब्दः स्वरूपे। आबाधकरा इति पीडाकरा इत्यर्थः। पृथग्जन्मान इति पिचोलिकासिङ्घाणकादिभेदेन नानारूपाः। बहिर्मुखा इत्यनेन य एव च्छिद्रमलाः प्रभूततया [२३] बहिर्निःसरणाभिमुखः, त एव पीडाकर्तृत्वेन मलाख्याः; ये तु स्रोत-उपलेपमात्रकारकास्ते गुणकर्तृतया न मलाख्याः। परिपक्वाश्च धातव इति पाकात् पूयतां गताश्च शोणितादयोऽपि मलाख्याः; किंवा ‘अपरिपक्वा’ इति पाठः, तदा सामा धातवो मलाख्या इति ज्ञेयम्। कुपिताश्चेति पदेन वातादयः सामान्येन क्षीणा वृद्धा वा गृह्यन्ते; विकृतिमात्रं हि वातादीनां कोपः। ये चान्येऽपीत्यादिना विमार्गगतान् पीडाकारकाञ् [२४] शरीरधातून् तथाऽजीर्णादीन् ग्राहयन्ति। मल इति एकवचनं जातौ। इतरानिति अविकारकरान् स्व(स)मानस्थितपुरीषवातादीन्; पुरीषवातादयोऽपि शरीरावष्टम्भकाः प्रसादा एव, गुणकर्तृत्वात्। मलप्रसादभेदेन शरीरगतभावानभिधाय पुनर्द्रव्यगुणभेदानाह- गुर्वादींश्चेत्यादि। गुर्वादयो द्रवान्ताः पश्चादुक्ता एव। अत्र च ये मला उपधातवश्च नोक्तास्ते गुर्वादिगुणाधारत्वेन ग्राह्याः; किंवा, इतरांस्तु निराबाधान् मलादीन् प्रसादे सञ्चक्ष्महे, तथा गुर्वादींश्च (तथा रसादींश्च [२५] ) निर्विकारान् द्रव्यगुणरूपान् प्रसादे सञ्चक्ष्महे इति व्याख्येयम्

atha katiprakārāste śarīraguṇā ityāha- śarīretyādi| saṅgraheṇa saṅkṣepeṇa; tena vistareṇa dhātūpadhātvādivibhāgena bahavaśca bhavanti| bhūtaśabdaḥ svarūpe| ābādhakarā iti pīḍākarā ityarthaḥ| pṛthagjanmāna iti picolikāsiṅghāṇakādibhedena nānārūpāḥ| bahirmukhā ityanena ya eva cchidramalāḥ prabhūtatayā [23] bahirniḥsaraṇābhimukhaḥ, ta eva pīḍākartṛtvena malākhyāḥ; ye tu srota-upalepamātrakārakāste guṇakartṛtayā na malākhyāḥ| paripakvāśca dhātava iti pākāt pūyatāṃ gatāśca śoṇitādayo'pi malākhyāḥ; kiṃvā ‘aparipakvā’ iti pāṭhaḥ, tadā sāmā dhātavo malākhyā iti jñeyam| kupitāśceti padena vātādayaḥ sāmānyena kṣīṇā vṛddhā vā gṛhyante; vikṛtimātraṃ hi vātādīnāṃ kopaḥ| ye cānye'pītyādinā vimārgagatān pīḍākārakāñ [24] śarīradhātūn tathā'jīrṇādīn grāhayanti| mala iti ekavacanaṃ jātau| itarāniti avikārakarān sva(sa)mānasthitapurīṣavātādīn; purīṣavātādayo'pi śarīrāvaṣṭambhakāḥ prasādā eva, guṇakartṛtvāt| malaprasādabhedena śarīragatabhāvānabhidhāya punardravyaguṇabhedānāha- gurvādīṃścetyādi| gurvādayo dravāntāḥ paścāduktā eva| atra ca ye malā upadhātavaśca noktāste gurvādiguṇādhāratvena grāhyāḥ; kiṃvā, itarāṃstu nirābādhān malādīn prasāde sañcakṣmahe, tathā gurvādīṃśca (tathā rasādīṃśca [25] ) nirvikārān dravyaguṇarūpān prasāde sañcakṣmahe iti vyākhyeyam

तेषां सर्वेषामेव वातपित्तश्लेष्माणो दुष्टा दूषयितारो भवन्ति, दोषस्वभावात्। वातादीनां पुनर्धात्वन्तरे कालान्तरे प्रदुष्टानां विविधाशितपीतीयेऽध्याये विज्ञानान्युक्तानि। एतावत्येव दुष्टदोषगतिर्यावत् संस्पर्शनाच्छरीरधातूनाम्। प्रकृतिभूतानां तु खलु वातादीनां फलमारोग्यम्। तस्मादेषां प्रकृतिभावे प्रयतितव्यं बुद्धिमद्भिरिति

teṣāṃ sarveṣāmeva vātapittaśleṣmāṇo duṣṭā dūṣayitāro bhavanti, doṣasvabhāvāt| vātādīnāṃ punardhātvantare kālāntare praduṣṭānāṃ vividhāśitapītīye'dhyāye vijñānānyuktāni| etāvatyeva duṣṭadoṣagatiryāvat saṃsparśanāccharīradhātūnām| prakṛtibhūtānāṃ tu khalu vātādīnāṃ phalamārogyam| tasmādeṣāṃ prakṛtibhāve prayatitavyaṃ buddhimadbhiriti

अथ यदेतत् पुरीषादीनां मलत्वं तद्दूषणाद्भवति, तेन [२६] तेषां दूषकहेतुमाह- तेषामित्यादि। तेषामिति पुरीषादीनां रसादीनां च। दुष्टा इति स्वहेतूपचिताः, क्षीणास्तु नान्यदुष्टिं दोषाः कुर्वन्तीति प्रतिपादितमेव। अथ धात्वन्तराश्रयिणां वातादीनां दुष्टानां किं लक्षणं, येन ते ज्ञातव्या इत्याह- वातादीनामित्यादि। विज्ञानानीति लक्षणानि; रसाद्याश्रयदुष्टवातादिलक्षणं तावद्धिविधाशितपीतीये प्रोक्तम्। “केशमूत्रनखाद्याश्रयदुष्टदोषलक्षणं तु यद(त्त)त्र नोक्तं तत् कथं ज्ञेयमित्याह- एतावत्येवेत्यादि। केशादौ दुष्टानामपि वातादीनां गतिर्नास्तीति वाक्यार्थः। यावत् संस्पर्शनादिति स्पर्शनेन्द्रियं व्याप्य, तेन शरीरधातूनां दूषणे स्पर्शनेन्द्रियपर्यन्तमेव दुष्टदोषगतिर्भवति; तेन न केशादिषु दुष्टदोषगतिः। यत्तु पलितादिकेशे मृतनखे वा पुष्पं तत् स्पर्शवच्छरीरसंस्थितेनैव दोषेण कृतं, न पुनर्भृतनखे केशेष्वपि स्वमार्गचारी दोषः प्रचरति” इति ब्रुवते। वयं तु ब्रूमः- विविधाशितपीतीयोक्तदुष्ट्या सर्वदुष्ट्युपसङ्ग्रहो भवतीति दर्शयन्नाह- एतावत्येवेत्यादि। यावत् संस्पर्शनादिति स्पर्शसम्बन्धात्; तेन, शरीरधातूनां यावत् स्पर्शनाद्दुष्टदोषगतिर्भवति, सा च सर्वा विविधाशितपीतीयोक्तैव, न ततोऽधिका दुष्टिर्देहस्यास्ति। तत्र हि “मलानाश्रित्य दुष्टास्तु भेदशोषप्रदूषणम्” (सू.अ.२८) इति ग्रन्थेन कृत्स्नमलग्रहणात् केशनखौ मलौ गृहीतावेव। एतेन तु नखाग्रकेशाग्रस्फुटनादिमृतनखाग्रकेशाग्रगतेन दोषेणैव कृतं भवति। अथ दुष्टा वातादयो दुष्टिलक्षणानि कुर्वन्ति, प्रकृतिस्थास्तु किं कुर्वन्तीत्याह- प्रकृतिभूतानामित्यादि

atha yadetat purīṣādīnāṃ malatvaṃ taddūṣaṇādbhavati, tena [26] teṣāṃ dūṣakahetumāha- teṣāmityādi| teṣāmiti purīṣādīnāṃ rasādīnāṃ ca| duṣṭā iti svahetūpacitāḥ, kṣīṇāstu nānyaduṣṭiṃ doṣāḥ kurvantīti pratipāditameva| atha dhātvantarāśrayiṇāṃ vātādīnāṃ duṣṭānāṃ kiṃ lakṣaṇaṃ, yena te jñātavyā ityāha- vātādīnāmityādi| vijñānānīti lakṣaṇāni; rasādyāśrayaduṣṭavātādilakṣaṇaṃ tāvaddhividhāśitapītīye proktam| “keśamūtranakhādyāśrayaduṣṭadoṣalakṣaṇaṃ tu yada(tta)tra noktaṃ tat kathaṃ jñeyamityāha- etāvatyevetyādi| keśādau duṣṭānāmapi vātādīnāṃ gatirnāstīti vākyārthaḥ| yāvat saṃsparśanāditi sparśanendriyaṃ vyāpya, tena śarīradhātūnāṃ dūṣaṇe sparśanendriyaparyantameva duṣṭadoṣagatirbhavati; tena na keśādiṣu duṣṭadoṣagatiḥ| yattu palitādikeśe mṛtanakhe vā puṣpaṃ tat sparśavaccharīrasaṃsthitenaiva doṣeṇa kṛtaṃ, na punarbhṛtanakhe keśeṣvapi svamārgacārī doṣaḥ pracarati” iti bruvate| vayaṃ tu brūmaḥ- vividhāśitapītīyoktaduṣṭyā sarvaduṣṭyupasaṅgraho bhavatīti darśayannāha- etāvatyevetyādi| yāvat saṃsparśanāditi sparśasambandhāt; tena, śarīradhātūnāṃ yāvat sparśanādduṣṭadoṣagatirbhavati, sā ca sarvā vividhāśitapītīyoktaiva, na tato'dhikā duṣṭirdehasyāsti| tatra hi “malānāśritya duṣṭāstu bhedaśoṣapradūṣaṇam” (sū.a.28) iti granthena kṛtsnamalagrahaṇāt keśanakhau malau gṛhītāveva| etena tu nakhāgrakeśāgrasphuṭanādimṛtanakhāgrakeśāgragatena doṣeṇaiva kṛtaṃ bhavati| atha duṣṭā vātādayo duṣṭilakṣaṇāni kurvanti, prakṛtisthāstu kiṃ kurvantītyāha- prakṛtibhūtānāmityādi

भवति चात्र- शरीरं सर्वथा सर्वं सर्वदा वेद यो भिषक्। आयुर्वेदं स कार्त्स्न्येन वेद लोकसुखप्रदम्

bhavati cātra- śarīraṃ sarvathā sarvaṃ sarvadā veda yo bhiṣak| āyurvedaṃ sa kārtsnyena veda lokasukhapradam

सम्प्रत्युक्तप्रकरणजन्यशरीरज्ञानस्य फलमाह- शरीरमित्यादि

sampratyuktaprakaraṇajanyaśarīrajñānasya phalamāha- śarīramityādi

एवंवादिनं [२७] भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच श्रुतमेतद्यदुक्तं भगवता शरीराधिकारे वचः। किन्नु खलु गर्भस्याङ्गं पूर्वमभिनिर्वर्तते कुक्षौ, कुतो मुखः कथं चान्तर्गतस्तिष्ठति, किमाहारश्च वर्तयति, कथम्भूतश्च निष्क्रामति, कैश्चायमाहारोपचारैर्जातः सद्यो हन्यते, कैरव्याधिरभिवर्धते, किञ्चास्य देवादिप्रकोपनिमित्ता विकाराः सम्भवन्ति आहोस्विन्न, किञ्चास्य कालाकालमृत्य्वोर्भावाभावयोर्भगवानध्यवस्यति, किञ्चास्य परमायुः, कानि चास्य परमायुषो निमित्तानीति

evaṃvādinaṃ [27] bhagavantamātreyamagniveśa uvāca śrutametadyaduktaṃ bhagavatā śarīrādhikāre vacaḥ| kinnu khalu garbhasyāṅgaṃ pūrvamabhinirvartate kukṣau, kuto mukhaḥ kathaṃ cāntargatastiṣṭhati, kimāhāraśca vartayati, kathambhūtaśca niṣkrāmati, kaiścāyamāhāropacārairjātaḥ sadyo hanyate, kairavyādhirabhivardhate, kiñcāsya devādiprakopanimittā vikārāḥ sambhavanti āhosvinna, kiñcāsya kālākālamṛtyvorbhāvābhāvayorbhagavānadhyavasyati, kiñcāsya paramāyuḥ, kāni cāsya paramāyuṣo nimittānīti

शरीरविचायकं [२८] प्रकरणं समाप्य गर्भशरीरविचायकं प्रकरणमारभते- एवंवादिनमित्यादि। कुक्षावित्यन्तेनैकः प्रश्नः, कुतोमुखः कथं चान्तर्गतस्तिष्ठतीति द्वितीयः, निष्क्रामतीत्यन्तेन तृतीयः, कैश्चायमाहारोपचारैर्जातः सद्यो हन्यत इति चतुर्थः, कैरव्याधिरभिवर्धत इति पञ्चमः, आहोस्विन्नेत्यन्तः षष्ठः। शेषं प्रश्नत्रयं पूर्वप्रश्नद्वयस्य [२९] व्यवच्छेदकमेव, एवं नव प्रश्नाः। अध्यवस्यतीति निश्चिनोति

śarīravicāyakaṃ [28] prakaraṇaṃ samāpya garbhaśarīravicāyakaṃ prakaraṇamārabhate- evaṃvādinamityādi| kukṣāvityantenaikaḥ praśnaḥ, kutomukhaḥ kathaṃ cāntargatastiṣṭhatīti dvitīyaḥ, niṣkrāmatītyantena tṛtīyaḥ, kaiścāyamāhāropacārairjātaḥ sadyo hanyata iti caturthaḥ, kairavyādhirabhivardhata iti pañcamaḥ, āhosvinnetyantaḥ ṣaṣṭhaḥ| śeṣaṃ praśnatrayaṃ pūrvapraśnadvayasya [29] vyavacchedakameva, evaṃ nava praśnāḥ| adhyavasyatīti niścinoti

तमेवमुक्तवन्तमग्निवेशं भगवान् पुनर्वसुरात्रेय उवाच- पूर्वमुक्तमेतद्गर्भावक्रान्तौ यथाऽयमभिनिर्वर्तते कुक्षौ, यच्चास्य यदा सन्तिष्ठतेऽङ्गजातम्। विप्रतिवादास्त्वत्र बहुविधाः सूत्रकृतामृषीणां सन्ति सर्वेषां; तानपि निबोधोच्यमानान्- शिरः पूर्वमभिनिर्वर्तते कुक्षाविति कुमारशिरा भरद्वाजः पश्यति, सर्वेन्द्रियाणां तदधिष्ठानमिति कृत्वा; हृदयमिति काङ्कायनो बाह्लीकभिषक्, चेतनाधिष्ठानत्वात्; नाभिरिति भद्रकाप्यः, आहारागम इति कृत्वा; पक्वाशयगुदमिति भद्रशौनकः, मारुताधिष्ठानत्वात्; हस्तपादमिति बडिशः, तत्करणत्वात् पुरुषस्य; इन्द्रियाणीति जनको वैदेहः, तान्यस्य बुद्ध्यधिष्ठानानीति कृत्वा; परोक्षत्वादचिन्त्यमिति मारीचिः कश्यपः; सर्वाङ्गाभिनिर्वृत्तिर्युगपदिति धन्वन्तरिः; तदुपपन्नं, सर्वाङ्गानां तुल्यकालाभिनिर्वृत्तत्वाद्धृदयप्रभृतीनाम्। सर्वाङ्गानां ह्यस्य हृदयं मूलमधिष्ठानं च केषाञ्चिद्भावानाम्, नच तस्मात् पूर्वाभिनिर्वृत्तिरेषां; तस्माद्धृदयप्रभृतीनां [३०] सर्वाङ्गानां तुल्यकालाभिनिर्वृत्तिः, सर्वे भावा ह्यन्योन्यप्रतिबद्धाः; तस्माद्यथाभूतदर्शनं साधु

tamevamuktavantamagniveśaṃ bhagavān punarvasurātreya uvāca- pūrvamuktametadgarbhāvakrāntau yathā'yamabhinirvartate kukṣau, yaccāsya yadā santiṣṭhate'ṅgajātam| viprativādāstvatra bahuvidhāḥ sūtrakṛtāmṛṣīṇāṃ santi sarveṣāṃ; tānapi nibodhocyamānān- śiraḥ pūrvamabhinirvartate kukṣāviti kumāraśirā bharadvājaḥ paśyati, sarvendriyāṇāṃ tadadhiṣṭhānamiti kṛtvā; hṛdayamiti kāṅkāyano bāhlīkabhiṣak, cetanādhiṣṭhānatvāt; nābhiriti bhadrakāpyaḥ, āhārāgama iti kṛtvā; pakvāśayagudamiti bhadraśaunakaḥ, mārutādhiṣṭhānatvāt; hastapādamiti baḍiśaḥ, tatkaraṇatvāt puruṣasya; indriyāṇīti janako vaidehaḥ, tānyasya buddhyadhiṣṭhānānīti kṛtvā; parokṣatvādacintyamiti mārīciḥ kaśyapaḥ; sarvāṅgābhinirvṛttiryugapaditi dhanvantariḥ; tadupapannaṃ, sarvāṅgānāṃ tulyakālābhinirvṛttatvāddhṛdayaprabhṛtīnām| sarvāṅgānāṃ hyasya hṛdayaṃ mūlamadhiṣṭhānaṃ ca keṣāñcidbhāvānām, naca tasmāt pūrvābhinirvṛttireṣāṃ; tasmāddhṛdayaprabhṛtīnāṃ [30] sarvāṅgānāṃ tulyakālābhinirvṛttiḥ, sarve bhāvā hyanyonyapratibaddhāḥ; tasmādyathābhūtadarśanaṃ sādhu

यथाक्रममुत्तराण्याह- पूर्वमित्यादि।- पूर्वमुक्तमिति यच्चास्य यदा सन्तिष्ठतेऽङ्गजातं तदपि गर्भावक्रान्तौ “एवमस्य युगपदिन्द्रियाण्यङ्गावयवाश्च यौगपद्येनाभिनिर्वर्तन्तेऽन्यत्र तेभ्यो भावेभ्यो येऽस्य जातस्योत्तरकालं जायन्ते” (शा. ४) इत्यादिना ग्रन्थेनोक्तम्। यद्यपि ‘कथमभिनिर्वर्तते कुक्षौ’ इति नेह पृष्टं, तथाऽप्यभिनिर्वृत्तिक्रमोपदर्शनेन ‘किन्नु खलु गर्भस्याङ्गं पूर्वमभिनिर्वर्तते’ इति प्रश्नस्य यथोक्तोत्पादक्रमोपदर्शनादुत्तरत्वं भवतीति मत्त्वोक्तं [३१] - उक्तमेतद्गर्भावक्रान्तौ यथाऽयमभिनिर्वर्तते कुक्षाविति। उक्तामपि युगपदङ्गाभिनिर्वृत्तिं मतान्तरोद्धारेण स्थिरीकर्तुमाह- विप्रतिवादास्त्वत्रेत्यादि। पक्वाशयश्च गुदं चेति पक्वाशयगुदं; किंवा पक्वाशयसमीपस्थं गुदं पक्वाशयगुदम् [३२] , उत्तरगुदमित्यर्थः। इन्द्रियाणीति इन्द्रियाधिष्ठानानि नयनगोलकादीनि। तदुपपन्नमिति धन्वन्तरिवचनमुपपन्नम्; अत्र हेतुमाह- सर्वाङ्गानामित्यादिना हृदयप्रभृतीनामित्यन्तेन। अत्र च प्रतिज्ञाहेत्वोरेकत्वं नाशङ्कनीयं; धन्वन्तरिवचनमुपपन्नमिति प्रतिज्ञा, तदभिहितार्थस्य युगपदङ्गाभिनिर्वृत्तिरूपस्य सिद्धत्वादिति हेत्वर्थः प्रतिज्ञार्थाद्धिन्न एव। ये तु ‘तुल्यकालाभिवृद्धत्वात् [३३] ’ इति पठन्ति, तेषां हेत्वर्थो व्यक्त एव। येन, उत्तरकालमपि सर्वाङ्गानां युगपद्वृद्धिदर्शनं [३४] ; समानकालवर्धमानानां फलानामिव समानकालमेव जन्मानुमीयते, असमानकालजातानां हि न समानकाला समा वृद्धिर्भवति। पूर्वर्षीणां [३५] मतानि हृदयपूर्वाभिनिर्वृत्तिदूषणेनैव समानन्यायाद्दूषयन्नाह- सर्वाङ्गानां ह्यस्येत्यादि। मूलमिव मूलं, तदुपघातेन सर्वाङ्गोपघातात्। अधिष्ठानमिति आश्रयः। तत्रौजःप्रभृतीनामधिष्ठानं हृदयं भवति; न च तस्मात् पूर्वाभिनिर्वृत्तिरिति न च तथाविधमूलत्वान्नाप्यधिष्ठानत्वाच्च पूर्वाभिनिर्वृत्तिर्भवति। यदि हि मूलं कारणमिति मतं स्यात्, तदा कार्येभ्योऽङ्गेभ्यः प्राक् हृदयं स्यादपि; न चेहाङ्गानां हृदयं कारणं किन्तु प्रधानं, प्राधान्यं च तदुपघातेन सर्वोपघातादिति। यश्चाप्याश्रयाश्रयिभावः, स चापि सहोत्पन्नत्वादेव हृदयमाश्रयि तदाश्रितौजःप्रभृतीनां भवतीति भावः। तदेवं चेद्धृदस्य प्रधानस्यापि पूर्वोत्पादो नास्ति, तदा शिरःप्रभृतीनामपि पूर्वोत्पादो नास्त्येवेति कृत्वोपसंहरन्नाह- तस्मादित्यादि। युगपदभिनिर्वृत्तौ हेत्वन्तरमाह- सर्वभावा हीत्यादि। भावा इति शारीरा भावाः। अन्योन्यप्रतिबद्धा इति यस्मात् सर्वभावाः परस्परप्रतिबद्धा एव सिरास्नाय्वादिभिर्जायन्ते, तेन समाननिबन्धनत्वाद् युगपदेव भवन्ति। यथाभूतदर्शनमिति यथार्थदर्शनं, तच्च धन्वन्तरिमतमेव

yathākramamuttarāṇyāha- pūrvamityādi|- pūrvamuktamiti yaccāsya yadā santiṣṭhate'ṅgajātaṃ tadapi garbhāvakrāntau “evamasya yugapadindriyāṇyaṅgāvayavāśca yaugapadyenābhinirvartante'nyatra tebhyo bhāvebhyo ye'sya jātasyottarakālaṃ jāyante” (śā. 4) ityādinā granthenoktam| yadyapi ‘kathamabhinirvartate kukṣau’ iti neha pṛṣṭaṃ, tathā'pyabhinirvṛttikramopadarśanena ‘kinnu khalu garbhasyāṅgaṃ pūrvamabhinirvartate’ iti praśnasya yathoktotpādakramopadarśanāduttaratvaṃ bhavatīti mattvoktaṃ [31] - uktametadgarbhāvakrāntau yathā'yamabhinirvartate kukṣāviti| uktāmapi yugapadaṅgābhinirvṛttiṃ matāntaroddhāreṇa sthirīkartumāha- viprativādāstvatretyādi| pakvāśayaśca gudaṃ ceti pakvāśayagudaṃ; kiṃvā pakvāśayasamīpasthaṃ gudaṃ pakvāśayagudam [32] , uttaragudamityarthaḥ| indriyāṇīti indriyādhiṣṭhānāni nayanagolakādīni| tadupapannamiti dhanvantarivacanamupapannam; atra hetumāha- sarvāṅgānāmityādinā hṛdayaprabhṛtīnāmityantena| atra ca pratijñāhetvorekatvaṃ nāśaṅkanīyaṃ; dhanvantarivacanamupapannamiti pratijñā, tadabhihitārthasya yugapadaṅgābhinirvṛttirūpasya siddhatvāditi hetvarthaḥ pratijñārthāddhinna eva| ye tu ‘tulyakālābhivṛddhatvāt [33] ’ iti paṭhanti, teṣāṃ hetvartho vyakta eva| yena, uttarakālamapi sarvāṅgānāṃ yugapadvṛddhidarśanaṃ [34] ; samānakālavardhamānānāṃ phalānāmiva samānakālameva janmānumīyate, asamānakālajātānāṃ hi na samānakālā samā vṛddhirbhavati| pūrvarṣīṇāṃ [35] matāni hṛdayapūrvābhinirvṛttidūṣaṇenaiva samānanyāyāddūṣayannāha- sarvāṅgānāṃ hyasyetyādi| mūlamiva mūlaṃ, tadupaghātena sarvāṅgopaghātāt| adhiṣṭhānamiti āśrayaḥ| tatraujaḥprabhṛtīnāmadhiṣṭhānaṃ hṛdayaṃ bhavati; na ca tasmāt pūrvābhinirvṛttiriti na ca tathāvidhamūlatvānnāpyadhiṣṭhānatvācca pūrvābhinirvṛttirbhavati| yadi hi mūlaṃ kāraṇamiti mataṃ syāt, tadā kāryebhyo'ṅgebhyaḥ prāk hṛdayaṃ syādapi; na cehāṅgānāṃ hṛdayaṃ kāraṇaṃ kintu pradhānaṃ, prādhānyaṃ ca tadupaghātena sarvopaghātāditi| yaścāpyāśrayāśrayibhāvaḥ, sa cāpi sahotpannatvādeva hṛdayamāśrayi tadāśritaujaḥprabhṛtīnāṃ bhavatīti bhāvaḥ| tadevaṃ ceddhṛdasya pradhānasyāpi pūrvotpādo nāsti, tadā śiraḥprabhṛtīnāmapi pūrvotpādo nāstyeveti kṛtvopasaṃharannāha- tasmādityādi| yugapadabhinirvṛttau hetvantaramāha- sarvabhāvā hītyādi| bhāvā iti śārīrā bhāvāḥ| anyonyapratibaddhā iti yasmāt sarvabhāvāḥ parasparapratibaddhā eva sirāsnāyvādibhirjāyante, tena samānanibandhanatvād yugapadeva bhavanti| yathābhūtadarśanamiti yathārthadarśanaṃ, tacca dhanvantarimatameva

गर्भस्तु खलु मातुः पृष्ठाभिमुख ऊर्ध्वशिराः सङ्कुच्याङ्गान्यास्तेऽन्तःकुक्षौ [३६]

garbhastu khalu mātuḥ pṛṣṭhābhimukha ūrdhvaśirāḥ saṅkucyāṅgānyāste'ntaḥkukṣau [36]

गर्भस्त्वित्यादि द्वितीयप्रश्नस्योत्तरम्

garbhastvityādi dvitīyapraśnasyottaram

व्यपगतपिपासाबुभुक्षस्तु खलु गर्भः परतन्त्रवृत्तिर्मातरमाश्रित्य वर्तयत्युपस्नेहोपस्वेदाभ्यां गर्भाशये सदसद्भूताङ्गावयवः, तदनन्तरं ह्यस्य कश्चिल्लोमकूपायनैरुपस्नेहः कश्चिन्नाभिनाड्ययनैः। नाभ्यां ह्यस्य नाडी प्रसक्ता, नाड्यां चापरा, अपरा चास्य मातुः प्रसक्ता हृदये, मातृहृदयं ह्यस्य तामपरामभिसम्प्लवते सिराभिः स्यन्दमानाभिः [३७] ; स तस्य रसो बलवर्णकरः सम्पद्यते, स च सर्वरसवानाहारः। स्त्रिया ह्यापन्नगर्भायास्त्रिधा रसः प्रतिपद्यते- स्वशरीरपुष्टये, स्तन्याय, गर्भवृद्धये च। स तेनाहारेणोपष्टब्धः (परतन्त्रवृत्तिर्मातरमाश्रित्य) वर्तयत्यन्तर्गतः

vyapagatapipāsābubhukṣastu khalu garbhaḥ paratantravṛttirmātaramāśritya vartayatyupasnehopasvedābhyāṃ garbhāśaye sadasadbhūtāṅgāvayavaḥ, tadanantaraṃ hyasya kaścillomakūpāyanairupasnehaḥ kaścinnābhināḍyayanaiḥ| nābhyāṃ hyasya nāḍī prasaktā, nāḍyāṃ cāparā, aparā cāsya mātuḥ prasaktā hṛdaye, mātṛhṛdayaṃ hyasya tāmaparāmabhisamplavate sirābhiḥ syandamānābhiḥ [37] ; sa tasya raso balavarṇakaraḥ sampadyate, sa ca sarvarasavānāhāraḥ| striyā hyāpannagarbhāyāstridhā rasaḥ pratipadyate- svaśarīrapuṣṭaye, stanyāya, garbhavṛddhaye ca| sa tenāhāreṇopaṣṭabdhaḥ (paratantravṛttirmātaramāśritya) vartayatyantargataḥ

व्यपगत इत्यादि ‘किमाहारश्च वर्तयति’ इति प्रश्नस्योत्तरम्। परतन्त्रवृत्तिरिति मात्राधीनवृत्तिः। एतदेव विवृणोति- मातरमित्यादि। उपस्नेहः निस्यन्दः। सदसद्भूताङ्गावयव इति च्छेदः। तदनन्तरमिति अङ्गप्रत्यङ्गव्यक्तौ सत्याम्। नाभिसंसक्ता नाडी नाभिनाडी। अयनैरिति मार्गैः। अपरा गर्भस्य नाभिनाडीप्रतिबद्धा ‘अमरा’ इति लोके ख्याता। अभिसम्प्लवते इति व्याप्नोति। एतच्चापरादिजन्म गर्भादृष्टवशाद्भवति

स चोपस्थितकाले जन्मनि प्रसूतिमारुतयोगात् परिवृत्त्यावाक्शिरा [३८] निष्क्रामत्यपत्यपथेन, एषा प्रकृतिः, विकृतिः पुनरतोऽन्यथा। परं त्वतः [३९] स्वतन्त्रवृत्तिर्भवति

sa copasthitakāle janmani prasūtimārutayogāt parivṛttyāvākśirā [38] niṣkrāmatyapatyapathena, eṣā prakṛtiḥ, vikṛtiḥ punarato'nyathā| paraṃ tvataḥ [39] svatantravṛttirbhavati

कथम्भूतः स निष्क्रामतीत्यस्योत्तरं- स चोपस्थितकाल इत्यादि।- उपस्थितकाल इति प्रत्यासन्नकाले। विकृतिः पुनरतोऽन्यथेत्यनेन विकृत्याचरणेनापि निर्गमो भवतीति दर्शयति। स्वतन्त्रवृत्तिर्भवतीति स्वयङ्कृतेन स्तन्यपानादिना वर्तते, न गर्भस्थ इव मातुरेवाहारेण परं वर्तत इत्यर्थः

kathambhūtaḥ sa niṣkrāmatītyasyottaraṃ- sa copasthitakāla ityādi|- upasthitakāla iti pratyāsannakāle| vikṛtiḥ punarato'nyathetyanena vikṛtyācaraṇenāpi nirgamo bhavatīti darśayati| svatantravṛttirbhavatīti svayaṅkṛtena stanyapānādinā vartate, na garbhastha iva māturevāhāreṇa paraṃ vartata ityarthaḥ

तस्याहारोपचारौ जातिसूत्रीयोपदिष्टावविकारकरौ चाभिवृद्धिकरौ भवतः

tasyāhāropacārau jātisūtrīyopadiṣṭāvavikārakarau cābhivṛddhikarau bhavataḥ

ताभ्यामेव च विषमसेविताभ्यां जातः सद्य उपहन्यते तरुरिवाचिरव्यपरोपितो वातातपाभ्यामप्रतिष्ठितमूलः

tābhyāmeva ca viṣamasevitābhyāṃ jātaḥ sadya upahanyate tarurivāciravyaparopito vātātapābhyāmapratiṣṭhitamūlaḥ

कैश्चायमित्यादिप्रश्नस्योत्तरं- तस्येत्यादि। जातिसूत्रीयोपदिष्टाविति अनागतावेक्षणेनानागते भूतवत्प्रयोगाद्बोद्धव्यम्। अचिरव्यपरोपितः [४०] अदीर्घकालारोपितः॥२५-

kaiścāyamityādipraśnasyottaraṃ- tasyetyādi| jātisūtrīyopadiṣṭāviti anāgatāvekṣaṇenānāgate bhūtavatprayogādboddhavyam| aciravyaparopitaḥ [40] adīrghakālāropitaḥ||25-

आप्तोपदेशादद्भुतरूपदर्शनात् समुत्थानलिङ्गचिकित्सितविशेषाच्चादोषप्रकोपानुरूपा देवादिप्रकोपनिमित्ता विकाराः समुपलभ्यन्ते

āptopadeśādadbhutarūpadarśanāt samutthānaliṅgacikitsitaviśeṣāccādoṣaprakopānurūpā devādiprakopanimittā vikārāḥ samupalabhyante

किञ्चास्येत्यादिप्रश्नस्योत्तरम्- आप्तोपदेशादित्यादि। आप्तोपदेशोऽत्र कुमारतन्त्रोपदेशो ब्रह्मादिप्रणीतः। तत्र हि कुमाराणां देवादिनिमित्तविकाराः प्रतिपाद्यन्ते; देवादिग्रहणेन च तदनुचरा अपि गृह्यन्ते। स्कन्दग्रहादयः सुश्रुतोक्ता देवादयश्चाष्टौ। यदुक्तं- “देवास्तथा शत्रुगणाश्च तेषां गन्धर्वयक्षाः पितरो भुजङ्गाः। तथैव रक्षांसि पिशाचजातिरेषोऽष्टको देवगणो ग्रहाख्यः” (सू.उ.अ.६०) इति। अनुमानमप्यत्राह- अद्भुतेत्यादि। न यद्भवति तदद्भुतम्, आश्चर्यमिति यावत्; तच्चामानुषबलज्ञानशोभादि ज्ञेयं; एतद्धि दोषाजन्यत्वाद् देवादिकारणं गमयति। समुत्थानादिविशेष आगन्तूनामागन्तुविकारेषु स्फुट एव। अदोषप्रकोपानुरूपा इति दोषप्रकोपजन्यरोगविधर्माणः

kiñcāsyetyādipraśnasyottaram- āptopadeśādityādi| āptopadeśo'tra kumāratantropadeśo brahmādipraṇītaḥ| tatra hi kumārāṇāṃ devādinimittavikārāḥ pratipādyante; devādigrahaṇena ca tadanucarā api gṛhyante| skandagrahādayaḥ suśrutoktā devādayaścāṣṭau| yaduktaṃ- “devāstathā śatrugaṇāśca teṣāṃ gandharvayakṣāḥ pitaro bhujaṅgāḥ| tathaiva rakṣāṃsi piśācajātireṣo'ṣṭako devagaṇo grahākhyaḥ” (sū.u.a.60) iti| anumānamapyatrāha- adbhutetyādi| na yadbhavati tadadbhutam, āścaryamiti yāvat; taccāmānuṣabalajñānaśobhādi jñeyaṃ; etaddhi doṣājanyatvād devādikāraṇaṃ gamayati| samutthānādiviśeṣa āgantūnāmāgantuvikāreṣu sphuṭa eva| adoṣaprakopānurūpā iti doṣaprakopajanyarogavidharmāṇaḥ

कालाकालमृत्य्वोस्तु खलु भावाभावयोरिदमध्यवसितं नः- “यः कश्चिन् म्रियते स काल एव म्रियते, न हि कालच्छिद्रमस्ति” इत्येके भाषन्ते। तच्चासम्यक्। न ह्यच्छिद्रता सच्छिद्रता वा कालस्योपपद्यते, कालस्वलक्षणस्वभावात्। तत्राहुरपरे- यो यदा म्रियते स तस्य नियतो मृत्युकालः; स सर्वभूतानां सत्यः, समक्रियत्वादिति। एतदपि चान्यथाऽर्थग्रहणम्। न हि कश्चिन्न म्रियत इति समक्रियः। कालो ह्यायुषः प्रमाणमधिकृत्योच्यते। यस्य चेष्टं यो यदा म्रियते स तस्य मृत्युकाल इति, तस्य सर्वे भावा यथास्वं नियतकाला भविष्यन्ति; तच्च नोपपद्यते, प्रत्यक्षं ह्यकालाहारवचनकर्मणां फलमनिष्टं, विपर्यये चेष्टं; प्रत्यक्षतश्चोपलभ्यते खलु कालाकालव्यक्तिस्तासु तास्ववस्थासु तं तमर्थमभिसमीक्ष्य, तद्यथा- कालोऽयमस्य व्याधेराहारस्यौषधस्य प्रतिकर्मणो विसर्गस्य, अकालो वेति। लोकेऽप्येतद्भवति- काले देवो वर्षत्यकाले देवो वर्षति, काले शीतमकाले शीतं, काले तपत्यकाले तपति, काले पुष्पफलमकाले च पुष्पफलमिति। तस्मादुभयमस्ति- काले मृत्युरकाले च; नैकान्तिकमत्र। यदि ह्यकाले मृत्युर्न स्यान्नियतकालप्रमाणमायुः सर्वं स्यात्; एवं गते हिताहितज्ञानमकारणं स्यात्, प्रत्यक्षानुमानोपदेशाश्चाप्रमाणानि स्युर्ये प्रमाणभूताः सर्वतन्त्रेषु, यैरायुष्याण्यनायुष्याणि चोपलभ्यन्ते। वाग्वस्तुमात्रमेतद्वादमृषयो मन्यन्ते- नाकाले मृत्युरस्तीति

kālākālamṛtyvostu khalu bhāvābhāvayoridamadhyavasitaṃ naḥ- “yaḥ kaścin mriyate sa kāla eva mriyate, na hi kālacchidramasti” ityeke bhāṣante| taccāsamyak| na hyacchidratā sacchidratā vā kālasyopapadyate, kālasvalakṣaṇasvabhāvāt| tatrāhurapare- yo yadā mriyate sa tasya niyato mṛtyukālaḥ; sa sarvabhūtānāṃ satyaḥ, samakriyatvāditi| etadapi cānyathā'rthagrahaṇam| na hi kaścinna mriyata iti samakriyaḥ| kālo hyāyuṣaḥ pramāṇamadhikṛtyocyate| yasya ceṣṭaṃ yo yadā mriyate sa tasya mṛtyukāla iti, tasya sarve bhāvā yathāsvaṃ niyatakālā bhaviṣyanti; tacca nopapadyate, pratyakṣaṃ hyakālāhāravacanakarmaṇāṃ phalamaniṣṭaṃ, viparyaye ceṣṭaṃ; pratyakṣataścopalabhyate khalu kālākālavyaktistāsu tāsvavasthāsu taṃ tamarthamabhisamīkṣya, tadyathā- kālo'yamasya vyādherāhārasyauṣadhasya pratikarmaṇo visargasya, akālo veti| loke'pyetadbhavati- kāle devo varṣatyakāle devo varṣati, kāle śītamakāle śītaṃ, kāle tapatyakāle tapati, kāle puṣpaphalamakāle ca puṣpaphalamiti| tasmādubhayamasti- kāle mṛtyurakāle ca; naikāntikamatra| yadi hyakāle mṛtyurna syānniyatakālapramāṇamāyuḥ sarvaṃ syāt; evaṃ gate hitāhitajñānamakāraṇaṃ syāt, pratyakṣānumānopadeśāścāpramāṇāni syurye pramāṇabhūtāḥ sarvatantreṣu, yairāyuṣyāṇyanāyuṣyāṇi copalabhyante| vāgvastumātrametadvādamṛṣayo manyante- nākāle mṛtyurastīti

शारीरस्थानम् (cont. 12)

कालाकालेत्यादौ इदमध्यवसितमित्यनेन प्रकरणव्यवस्थापनीयोऽयमर्थः ‘तस्मादुभयमस्ति काले मृत्युरकाले च’ इति ग्रन्थवक्ष्यमाणं प्रत्यवमृशति। एकीयमतमाह- यः कश्चिदित्यादि। न हि कालच्छिद्रमस्तीति कालरहितः कश्चिदवकाशोऽस्ति, यं कालशून्यमवकाशमासाद्याकालमृत्युः स्यादिति भावः। एतद्दूषयति- तच्चेत्यादिना। सान्तरं यदवयवि द्रव्यं तत् सच्छिद्रमित्युच्यते, यच्च निरन्तरं तदच्छिद्रम्। तेन कालस्य निरवयवस्य सच्छिद्रताऽच्छिद्रता वा न सम्भवति; तेन यदुच्यते- ‘कालस्याच्छिद्रत्वान्न कालमृत्युरस्ति’ इति, तदयुक्तमिति भावः। यत्त्वकालमृत्युव्यापकत्वेन [४१] कालस्योपचरितच्छिद्रत्वं तदुत्तरवक्ष्यमाणैकीयमतदूषणेनैव दूषितम् [४२] । कालस्वलक्षणस्वभावादिति कालस्वलक्षणे सच्छिद्रताया [४३] अच्छिद्रतायाश्चाभावादित्यर्थः। एकीयमतान्तरमाह- तत्राहुरित्यादि। यो यदा म्रियते स एव तस्य नियतो मृत्युकाल इति कथं ज्ञायते इत्याह- स सर्वभूतानां सत्यः समक्रियत्वादितिः, यस्मात् कालः सर्वभूतानामविशेषेण मारकतया समक्रियः, न रागात् किञ्चिद्भूतं न मारयति, न द्वेषाद्वा किञ्चिद्धन्ति, किन्तु सर्वाण्येव निहन्ति, तेन सर्वभूतानामयं सत्यो रागद्वेषशून्य [४४] इत्यर्थः। ततश्च रागद्वेषशून्यतया उचितकाले एव परं मारयति, नानुचित इति भावः। दूषयति- एतदपीत्यादिना। न हि कश्चिन्न म्रियत इति कृत्वा समक्रियः कालो भवत्येव। यत्तु [४५] शतवर्षादिलक्षणमायुःप्रमाणमधिकृत्य भवता समक्रियः कालोऽभिधीयते; यदि शतवर्षाद्यायुःप्रमाणेऽपि समक्रियः स्यात्, तदा न शतवर्षादर्वागूर्ध्वं वा कश्चिन्म्रियेत, दृश्यते चैतत्; तस्मादेवम्भूतसमक्रियत्वे कालस्य उचितशतवर्षाद्यायुःप्राप्तेरर्वाङ्भरणमकालमृत्युशब्दाभिधेयमिहायुर्वेदे तन्निरस्तं भवतीति भावः। अकालमृत्युप्रतिषेधे दूषणान्तरमाह- यस्येत्यादि। सर्वभावा इति मृत्युव्यतिरिक्ता अप्याहारवचनादयः। प्रत्यक्षमिति सुव्यक्तप्रमाणे नेत्यर्थः। कालाकालव्यक्तिस्तासु तास्ववस्थास्विति तास्ता अवस्थाः शरीरादेस्तं तं व्याध्याहारादिकमर्थं बुद्धिस्थीकृत्य कालाकालशब्देनोच्यन्त इत्यर्थः। तत्र तृतीयदिनज्वरयुक्तायां तृतीयज्वरिणोऽवस्थायां तृतीयज्वरं प्रति कालोऽयमस्येति व्यपदिश्यते, विपर्यये चाकाल इति व्यपदेशः; तथा ग्लान्यादियुक्तायां शरीरावस्थायामाहाररूपमर्थमुद्दिश्य कालोऽयमाहारस्येति ज्ञानं भवति, विपर्यये चाकालोऽयमित्युदाहरणमुन्नेयम्। विसर्गस्येति व्याधिमोक्षस्य। इह प्रकरणे कालशब्देनोचितः कालोऽभिधीयते, अकालशब्देनानुचितः कालः; न तु कालविरहः। सिद्धान्तमुपसंहरति- तस्मादित्यादि। नैकान्तिकमिति कालमृत्युरेव परं भवति, किंवा अकालमृत्युरेव परं भवतीत्यैकान्तिकपक्षो नास्ति। अकालमृत्योरभावपक्षे दूषणान्तरमाह- यदि हीत्यादि। हिताहितज्ञानमकालमृत्युप्रतिषेधार्यं विधीयते, स एव चेदकालमृत्युर्नास्ति तदा हिताहितज्ञानं निष्प्रयोजनं स्यादित्यर्थः। प्रत्यक्षानुमानोपदेशाश्चाप्रमाणानि स्युरिति आयुर्वेदसम्बद्धा प्रत्यक्षादय आयुष्यानायुष्योपदर्शका [४६] आयुष्यानायुष्यार्थाभावादप्रमाणभूताः स्युरिति भावः। दूषितं पक्षं निःसारतया दर्शयन्नाह- वागित्यादि

kālākāletyādau idamadhyavasitamityanena prakaraṇavyavasthāpanīyo'yamarthaḥ ‘tasmādubhayamasti kāle mṛtyurakāle ca’ iti granthavakṣyamāṇaṃ pratyavamṛśati| ekīyamatamāha- yaḥ kaścidityādi| na hi kālacchidramastīti kālarahitaḥ kaścidavakāśo'sti, yaṃ kālaśūnyamavakāśamāsādyākālamṛtyuḥ syāditi bhāvaḥ| etaddūṣayati- taccetyādinā| sāntaraṃ yadavayavi dravyaṃ tat sacchidramityucyate, yacca nirantaraṃ tadacchidram| tena kālasya niravayavasya sacchidratā'cchidratā vā na sambhavati; tena yaducyate- ‘kālasyācchidratvānna kālamṛtyurasti’ iti, tadayuktamiti bhāvaḥ| yattvakālamṛtyuvyāpakatvena [41] kālasyopacaritacchidratvaṃ taduttaravakṣyamāṇaikīyamatadūṣaṇenaiva dūṣitam [42] | kālasvalakṣaṇasvabhāvāditi kālasvalakṣaṇe sacchidratāyā [43] acchidratāyāścābhāvādityarthaḥ| ekīyamatāntaramāha- tatrāhurityādi| yo yadā mriyate sa eva tasya niyato mṛtyukāla iti kathaṃ jñāyate ityāha- sa sarvabhūtānāṃ satyaḥ samakriyatvāditiḥ, yasmāt kālaḥ sarvabhūtānāmaviśeṣeṇa mārakatayā samakriyaḥ, na rāgāt kiñcidbhūtaṃ na mārayati, na dveṣādvā kiñciddhanti, kintu sarvāṇyeva nihanti, tena sarvabhūtānāmayaṃ satyo rāgadveṣaśūnya [44] ityarthaḥ| tataśca rāgadveṣaśūnyatayā ucitakāle eva paraṃ mārayati, nānucita iti bhāvaḥ| dūṣayati- etadapītyādinā| na hi kaścinna mriyata iti kṛtvā samakriyaḥ kālo bhavatyeva| yattu [45] śatavarṣādilakṣaṇamāyuḥpramāṇamadhikṛtya bhavatā samakriyaḥ kālo'bhidhīyate; yadi śatavarṣādyāyuḥpramāṇe'pi samakriyaḥ syāt, tadā na śatavarṣādarvāgūrdhvaṃ vā kaścinmriyeta, dṛśyate caitat; tasmādevambhūtasamakriyatve kālasya ucitaśatavarṣādyāyuḥprāpterarvāṅbharaṇamakālamṛtyuśabdābhidheyamihāyurvede tannirastaṃ bhavatīti bhāvaḥ| akālamṛtyupratiṣedhe dūṣaṇāntaramāha- yasyetyādi| sarvabhāvā iti mṛtyuvyatiriktā apyāhāravacanādayaḥ| pratyakṣamiti suvyaktapramāṇe netyarthaḥ| kālākālavyaktistāsu tāsvavasthāsviti tāstā avasthāḥ śarīrādestaṃ taṃ vyādhyāhārādikamarthaṃ buddhisthīkṛtya kālākālaśabdenocyanta ityarthaḥ| tatra tṛtīyadinajvarayuktāyāṃ tṛtīyajvariṇo'vasthāyāṃ tṛtīyajvaraṃ prati kālo'yamasyeti vyapadiśyate, viparyaye cākāla iti vyapadeśaḥ; tathā glānyādiyuktāyāṃ śarīrāvasthāyāmāhārarūpamarthamuddiśya kālo'yamāhārasyeti jñānaṃ bhavati, viparyaye cākālo'yamityudāharaṇamunneyam| visargasyeti vyādhimokṣasya| iha prakaraṇe kālaśabdenocitaḥ kālo'bhidhīyate, akālaśabdenānucitaḥ kālaḥ; na tu kālavirahaḥ| siddhāntamupasaṃharati- tasmādityādi| naikāntikamiti kālamṛtyureva paraṃ bhavati, kiṃvā akālamṛtyureva paraṃ bhavatītyaikāntikapakṣo nāsti| akālamṛtyorabhāvapakṣe dūṣaṇāntaramāha- yadi hītyādi| hitāhitajñānamakālamṛtyupratiṣedhāryaṃ vidhīyate, sa eva cedakālamṛtyurnāsti tadā hitāhitajñānaṃ niṣprayojanaṃ syādityarthaḥ| pratyakṣānumānopadeśāścāpramāṇāni syuriti āyurvedasambaddhā pratyakṣādaya āyuṣyānāyuṣyopadarśakā [46] āyuṣyānāyuṣyārthābhāvādapramāṇabhūtāḥ syuriti bhāvaḥ| dūṣitaṃ pakṣaṃ niḥsāratayā darśayannāha- vāgityādi

वर्षशतं खल्वायुषः प्रमाणमस्मिन् काले

varṣaśataṃ khalvāyuṣaḥ pramāṇamasmin kāle

‘किञ्चास्य परमायुः’ इत्यस्य प्रश्नस्योत्तरमाह- वर्षशतमित्यादि। अस्मिन् काले इति कलौ

‘kiñcāsya paramāyuḥ’ ityasya praśnasyottaramāha- varṣaśatamityādi| asmin kāle iti kalau

तस्य निमित्तं प्रकृतिगुणात्मसम्पत् सात्म्योपसेवनं चेति

tasya nimittaṃ prakṛtiguṇātmasampat sātmyopasevanaṃ ceti

शेषप्रश्नस्योत्तरं- तस्येत्यादि। प्रकृतिगुणात्मसम्पदिति प्रकृतिसम्पत्, गुणसम्पत्, आत्मसम्पत्। तत्र प्रकृतिसम्पत् समवातादिप्रकृतिता, समप्रकृतिर्हि चिरायुर्भवति; गुणसम्पत्तु सारसंहननादिभिरायुष्मल्लक्षणैर्योगः, किंवा प्रकृतेर्मातृपित्राद्युपकरणस्य [४७] गुणसम्पत् सा प्रकृतिगुणसम्पत्; आत्मनस्तु चिरायुष्ट्वकारकधर्मयुक्तता सम्पत्

śeṣapraśnasyottaraṃ- tasyetyādi| prakṛtiguṇātmasampaditi prakṛtisampat, guṇasampat, ātmasampat| tatra prakṛtisampat samavātādiprakṛtitā, samaprakṛtirhi cirāyurbhavati; guṇasampattu sārasaṃhananādibhirāyuṣmallakṣaṇairyogaḥ, kiṃvā prakṛtermātṛpitrādyupakaraṇasya [47] guṇasampat sā prakṛtiguṇasampat; ātmanastu cirāyuṣṭvakārakadharmayuktatā sampat

तत्र श्लोकाः- शरीरं यद्यथा तच्च [४८] वर्तते क्लिष्टमामयैः। यथा क्लेशं विनाशं च याति ये चास्य धातवः

tatra ślokāḥ- śarīraṃ yadyathā tacca [48] vartate kliṣṭamāmayaiḥ| yathā kleśaṃ vināśaṃ ca yāti ye cāsya dhātavaḥ

वृद्धिह्रासौ यथा तेषां क्षीणानामौषधं च यत्। देहवृद्धिकरा भावा बलवृद्धिकराश्च ये

vṛddhihrāsau yathā teṣāṃ kṣīṇānāmauṣadhaṃ ca yat| dehavṛddhikarā bhāvā balavṛddhikarāśca ye

परिणामकरा भावा या च तेषां पृथक् क्रिया। मलाख्याः सम्प्रसादाख्या [४९] धातवः प्रश्न एव च

pariṇāmakarā bhāvā yā ca teṣāṃ pṛthak kriyā| malākhyāḥ samprasādākhyā [49] dhātavaḥ praśna eva ca

नवको [५०] निर्णयश्चास्य विधिवत् सम्प्रकाशितः। तथ्यः शरीरविचये शारीरे परमर्षिणा

navako [50] nirṇayaścāsya vidhivat samprakāśitaḥ| tathyaḥ śarīravicaye śārīre paramarṣiṇā

सङ्ग्रहे ये चास्य धातव इति यादृशाश्चास्य धातव इत्यर्थः। एतच्च ‘वैषम्यगमनं पुनर्धातूनां’ इत्यादिग्रन्थेन धातुधर्मप्रकाशकत्वेनोक्तं ज्ञेयम्। अन्ये तु ये चास्य धातव इत्यनेन ‘मांसं मांसेन वर्धते’ इत्यादि धातुरूपाणां पुनर्मांसादीनां सङ्ग्रहोऽयमिति वदन्ति। वृद्धिह्रासौ यथा तेषामित्यनेन ‘धातवः पुनः’ इत्यादिग्रन्थार्थं गृह्णाति। क्षीणानामौषधं च यदिति मांसमाप्याय्यते मांसेनेत्यादि सङ्गृह्णाति। या च तेषां पृथक् क्रियेत्यनेन तेषामाहारपरिणामकराणामूष्मप्रभृतीनां पृथक्कर्म यदुक्तं ‘ऊष्मा पचति’ इत्यादिना ग्रन्थेन तद्गृह्यते॥३१-

saṅgrahe ye cāsya dhātava iti yādṛśāścāsya dhātava ityarthaḥ| etacca ‘vaiṣamyagamanaṃ punardhātūnāṃ’ ityādigranthena dhātudharmaprakāśakatvenoktaṃ jñeyam| anye tu ye cāsya dhātava ityanena ‘māṃsaṃ māṃsena vardhate’ ityādi dhāturūpāṇāṃ punarmāṃsādīnāṃ saṅgraho'yamiti vadanti| vṛddhihrāsau yathā teṣāmityanena ‘dhātavaḥ punaḥ’ ityādigranthārthaṃ gṛhṇāti| kṣīṇānāmauṣadhaṃ ca yaditi māṃsamāpyāyyate māṃsenetyādi saṅgṛhṇāti| yā ca teṣāṃ pṛthak kriyetyanena teṣāmāhārapariṇāmakarāṇāmūṣmaprabhṛtīnāṃ pṛthakkarma yaduktaṃ ‘ūṣmā pacati’ ityādinā granthena tadgṛhyate||31-

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते शारीरस्थाने शरीरविचयशारीरं नाम षष्ठोऽध्यायः

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte śārīrasthāne śarīravicayaśārīraṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ

इति श्रीचक्रपाणिदत्तविरचितायामायुर्वेददीपिकायां चरकतात्पर्यटीकायां शरीरविचयशारीरं नाम षष्ठोऽध्यायः

iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ śarīravicayaśārīraṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ

अथातः शरीरसङ्ख्याशारीरं [१] व्याख्यास्यामः

athātaḥ śarīrasaṅkhyāśārīraṃ [1] vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

शरीरसङ्ख्यामवयवशः कृत्स्नं शरीरं प्रविभज्य सर्वशरीरसङ्ख्यानप्रमाणज्ञानहेतोर्भगवन्तमात्रेयमग्निवेशः पप्रच्छ

śarīrasaṅkhyāmavayavaśaḥ kṛtsnaṃ śarīraṃ pravibhajya sarvaśarīrasaṅkhyānapramāṇajñānahetorbhagavantamātreyamagniveśaḥ papraccha

पूर्वाध्याये धातुभेदेन शरीरमभिधाय एतदेव शरीरमवयवसङ्ख्याभेदेन प्रतिपादयितुं शरीरसङ्ख्याध्यायोऽभिधीयते। अवयवसङ्ख्याभेदेन च शरीरज्ञानं प्राधान्येन साक्षात् [२] साधनं चिकित्सोपयुक्तं कथयिष्यत्यध्यायान्ते ‘शरीरसङ्ख्यां यो वेद’ इत्यादिना। अवयवशः शरीरं प्रविभज्य शरीरसङ्ख्यां पप्रच्छेति योजना। पृच्छाप्रयोजनमाह- सर्वशरीरसङ्ख्यानप्रमाणज्ञानहेतोरिति।- सङ्ख्यानस्य प्रमाणमियत्ता सङ्ख्यानप्रमाणं, तच्च ‘षट् त्वचः’ इत्यादिग्रन्थवाच्यं; किंवा सङ्ख्यानं च प्रमाणं च सङ्ख्यानप्रमाणं; तत्र ‘षट् त्वचः’ इत्यादि सङ्ख्यानं, ‘दशोदकाञ्जलयः’ इत्यादि शरीरावयवप्रमाणं; किंवा ‘सङ्ख्या-नाम-प्रमाणज्ञानहेतोः’ इति पाठः, तत्र सङ्ख्यानस्य प्रमाणस्य च दत्तमेवोदाहरणं, नामज्ञानं तु ‘एका गोजिह्विका’ इत्यादिग्रन्थेन भवतीति व्याख्यानयन्ति॥१-

pūrvādhyāye dhātubhedena śarīramabhidhāya etadeva śarīramavayavasaṅkhyābhedena pratipādayituṃ śarīrasaṅkhyādhyāyo'bhidhīyate| avayavasaṅkhyābhedena ca śarīrajñānaṃ prādhānyena sākṣāt [2] sādhanaṃ cikitsopayuktaṃ kathayiṣyatyadhyāyānte ‘śarīrasaṅkhyāṃ yo veda’ ityādinā| avayavaśaḥ śarīraṃ pravibhajya śarīrasaṅkhyāṃ papraccheti yojanā| pṛcchāprayojanamāha- sarvaśarīrasaṅkhyānapramāṇajñānahetoriti|- saṅkhyānasya pramāṇamiyattā saṅkhyānapramāṇaṃ, tacca ‘ṣaṭ tvacaḥ’ ityādigranthavācyaṃ; kiṃvā saṅkhyānaṃ ca pramāṇaṃ ca saṅkhyānapramāṇaṃ; tatra ‘ṣaṭ tvacaḥ’ ityādi saṅkhyānaṃ, ‘daśodakāñjalayaḥ’ ityādi śarīrāvayavapramāṇaṃ; kiṃvā ‘saṅkhyā-nāma-pramāṇajñānahetoḥ’ iti pāṭhaḥ, tatra saṅkhyānasya pramāṇasya ca dattamevodāharaṇaṃ, nāmajñānaṃ tu ‘ekā gojihvikā’ ityādigranthena bhavatīti vyākhyānayanti||1-

तमुवाच भगवानात्रेयः- शृणु मत्तोऽग्निवेश! सर्वशरीरमाचक्षाणस्य [३] यथा प्रश्नमेकमना यथावत्। शरीरे षट् त्वचः; तद्यथा- उदकधरा त्वग्बाह्या, द्वितीया त्वसृग्धरा, तृतीया सिध्मकिलाससम्भवाधिष्ठाना, चतुर्थी दद्रूकुष्ठसम्भवाधिष्ठाना, पञ्चमी त्वलजीविद्रधिसम्भवाधिष्ठाना, षष्ठी तु यस्यां छिन्नायां ताम्यत्यन्ध इव च तमः प्रविशति यां चाप्यधिष्ठायारूंषि जायन्ते पर्वसु कृष्णरक्तानि स्थूलमूलानि दुश्चिकित्स्यतमानि च; इति षट् त्वचः। एताः षडङ्गं शरीरमवतत्य तिष्ठन्ति

tamuvāca bhagavānātreyaḥ- śṛṇu matto'gniveśa! sarvaśarīramācakṣāṇasya [3] yathā praśnamekamanā yathāvat| śarīre ṣaṭ tvacaḥ; tadyathā- udakadharā tvagbāhyā, dvitīyā tvasṛgdharā, tṛtīyā sidhmakilāsasambhavādhiṣṭhānā, caturthī dadrūkuṣṭhasambhavādhiṣṭhānā, pañcamī tvalajīvidradhisambhavādhiṣṭhānā, ṣaṣṭhī tu yasyāṃ chinnāyāṃ tāmyatyandha iva ca tamaḥ praviśati yāṃ cāpyadhiṣṭhāyārūṃṣi jāyante parvasu kṛṣṇaraktāni sthūlamūlāni duścikitsyatamāni ca; iti ṣaṭ tvacaḥ| etāḥ ṣaḍaṅgaṃ śarīramavatatya tiṣṭhanti

आचक्षाणस्येत्यत्र ‘मतं’ इति शेषः; तेन सर्वं शरीरमाचक्षाणस्य मे मतं शृण्विति योजना। ततश्च ‘नटस्य शृणोति’ इति- वदनुपयोगे षष्ठी। किं च ‘मे वचनं शृणु’ इत्यनेन मतान्तरमप्यस्ति शरीरावयवसङ्ख्यान इति सूचयति। ततश्च सुश्रुते- “सप्त त्वचः, त्रीण्यस्थिशतानि” (सु. शा. ५) इत्यादिना यदिह प्रतिपादितसङ्ख्याविरुद्धमुच्यते, तच्छल्यशास्त्रोपयुक्तत्वादिति [४] दर्शयति। यदुक्तं सुश्रुते- “त्रीणि सषष्टीनि शतान्यस्थ्नां वेदविदो भाषन्ते, शल्यतन्त्रे तु त्रीण्येव शतानि” (सु. शा. ५) इति। अनेन वचनेन योऽन्योऽपि त्वगादिसङ्ख्याभेदश्चरकसुश्रुतयोः स स्वतन्त्रोपयुक्तसङ्ख्योपादानादुन्नेयः [५] । सिध्मकिलाससम्भवाधिष्ठानेति सिध्मकिलासौ यतो दोषात् सम्भवतस्तस्य दोषस्याधिष्ठानभूता; एवमुत्तरत्रापि व्याख्येयम्। ताम्यतीत्यस्य विवरणम्- ‘अन्ध इव तमः प्रविशति’ इति; किंवा ताम्यतीति तमोयुक्त इव चेष्टते। अरूंषीति व्रणानि। पर्वस्विति अवयवसन्धिषु

ācakṣāṇasyetyatra ‘mataṃ’ iti śeṣaḥ; tena sarvaṃ śarīramācakṣāṇasya me mataṃ śṛṇviti yojanā| tataśca ‘naṭasya śṛṇoti’ iti- vadanupayoge ṣaṣṭhī| kiṃ ca ‘me vacanaṃ śṛṇu’ ityanena matāntaramapyasti śarīrāvayavasaṅkhyāna iti sūcayati| tataśca suśrute- “sapta tvacaḥ, trīṇyasthiśatāni” (su. śā. 5) ityādinā yadiha pratipāditasaṅkhyāviruddhamucyate, tacchalyaśāstropayuktatvāditi [4] darśayati| yaduktaṃ suśrute- “trīṇi saṣaṣṭīni śatānyasthnāṃ vedavido bhāṣante, śalyatantre tu trīṇyeva śatāni” (su. śā. 5) iti| anena vacanena yo'nyo'pi tvagādisaṅkhyābhedaścarakasuśrutayoḥ sa svatantropayuktasaṅkhyopādānādunneyaḥ [5] | sidhmakilāsasambhavādhiṣṭhāneti sidhmakilāsau yato doṣāt sambhavatastasya doṣasyādhiṣṭhānabhūtā; evamuttaratrāpi vyākhyeyam| tāmyatītyasya vivaraṇam- ‘andha iva tamaḥ praviśati’ iti; kiṃvā tāmyatīti tamoyukta iva ceṣṭate| arūṃṣīti vraṇāni| parvasviti avayavasandhiṣu

तत्रायं [६] शरीरस्याङ्गविभागः; तद्यथा- द्वौ बाहू, द्वे सक्थिनी, शिरोग्रीवम्, अन्तराधिः, इति षडङ्गमङ्गम्

tatrāyaṃ [6] śarīrasyāṅgavibhāgaḥ; tadyathā- dvau bāhū, dve sakthinī, śirogrīvam, antarādhiḥ, iti ṣaḍaṅgamaṅgam

षडङ्गतामुक्तां शरीरस्य विभजते- तत्रायमित्यादि। शिरश्च ग्रीवा च शिरोग्रीवम्; एतच्चैक्यविवक्षया [७] ज्ञेयम्। अन्तराधिः मध्यम्

ṣaḍaṅgatāmuktāṃ śarīrasya vibhajate- tatrāyamityādi| śiraśca grīvā ca śirogrīvam; etaccaikyavivakṣayā [7] jñeyam| antarādhiḥ madhyam

त्रीणि सषष्टीनि शतान्यस्थ्नां सह दन्तोलूखलनखेन [८] । तद्यथा- द्वात्रिंशद्दन्ताः, द्वात्रिंशद्दन्तोलूखलानि, विंशतिर्नखाः, षष्टिः पाणिपादाङ्गुल्यस्थीनि, विंशतिः पाणिपादशलाकाः, चत्वारि [९] पाणिपादशलाकाधिष्ठानानि, द्वे पार्ष्ण्योरस्थिनी, चत्वारः पादयोर्गुल्फाः, द्वौ मणिकौ [१०] हस्तयोः, चत्वार्यरत्न्योरस्थीनि, चत्वारि जङ्घयोः, द्वे जानुनी, द्वे जानुकपालिके, द्वावूरुनलकौ, द्वौ बाहुनलकौ, द्वावंसौ, द्वे अंसफलके, द्वावक्षकौ, एकं जत्रु, द्वे तालुके, द्वे श्रोणिफलके, एकं भगास्थि, पञ्चचत्वारिंशत् पृष्ठगतान्यस्थीनि, पञ्चदश ग्रीवायां, चतुर्दशोरसि, द्वयोः पार्श्वयोश्चतुर्विंशतिः पर्शुकाः, तावन्ति स्थालकानि, तावन्ति चैव स्थालकार्बुदानि, एकं हन्वस्थि, द्वे हनुमूलबन्धने, एकास्थि नासिकागण्डकूटललाटं, द्वौ शङ्खौ, चत्वारि शिरःकपालानीति; एवं त्रीणि सषष्टीनि शतान्यस्थ्नां सह दन्तोलूखलनखेनेति

trīṇi saṣaṣṭīni śatānyasthnāṃ saha dantolūkhalanakhena [8] | tadyathā- dvātriṃśaddantāḥ, dvātriṃśaddantolūkhalāni, viṃśatirnakhāḥ, ṣaṣṭiḥ pāṇipādāṅgulyasthīni, viṃśatiḥ pāṇipādaśalākāḥ, catvāri [9] pāṇipādaśalākādhiṣṭhānāni, dve pārṣṇyorasthinī, catvāraḥ pādayorgulphāḥ, dvau maṇikau [10] hastayoḥ, catvāryaratnyorasthīni, catvāri jaṅghayoḥ, dve jānunī, dve jānukapālike, dvāvūrunalakau, dvau bāhunalakau, dvāvaṃsau, dve aṃsaphalake, dvāvakṣakau, ekaṃ jatru, dve tāluke, dve śroṇiphalake, ekaṃ bhagāsthi, pañcacatvāriṃśat pṛṣṭhagatānyasthīni, pañcadaśa grīvāyāṃ, caturdaśorasi, dvayoḥ pārśvayoścaturviṃśatiḥ parśukāḥ, tāvanti sthālakāni, tāvanti caiva sthālakārbudāni, ekaṃ hanvasthi, dve hanumūlabandhane, ekāsthi nāsikāgaṇḍakūṭalalāṭaṃ, dvau śaṅkhau, catvāri śiraḥkapālānīti; evaṃ trīṇi saṣaṣṭīni śatānyasthnāṃ saha dantolūkhalanakheneti

सषष्टीनीति षष्ट्याऽधिकानि। दन्तानामुलूखला यत्राश्रिता दन्ताः। यद्यपि नखा विविधाशितपीतीये मलभागपोष्यत्वेन मले एव प्रक्षिप्ताः, तथाऽपीहास्थितारूपयोगस्यापि [११] विद्यमानत्वादस्थिगणनायां पठिताः। प्रत्यङ्गुलि पर्वत्रयं, तेन विंशत्यङ्गुलिगतमस्थ्नां विंशतित्रयं भवति। वृद्धाङ्गुष्ठे यद्धस्तपादप्रविष्टं तत्तृतीयं पर्व ज्ञेयम्। वृद्धाङ्गुष्ठशलाकाऽपि स्वल्पप्रमाणा ज्ञेया। अङ्गुलीनां शलाका यत्र संलग्नास्तच्छलाकाधिष्ठानम्। जानु जङ्घोर्वोः सन्धिः। अक्षकौ अर्वाक् जत्रुसन्धेः कीलकौ। तालुके ताल्वस्थिनी। भगास्थि अभिमुखं कटीसन्धानकारकं तिर्यगस्थि। स्थालकानीति पर्शुकानां मूलस्थानलग्नानि [१२] । स्थालकार्बुदानि तु पर्शुकामूलान्यर्बुदाकाराण्यस्थीनि [१३] । नासिकागण्डकूटललाटानामेकमूलत्वादेकमेवास्थि [१४] गणनीयं, ये तु पृथग्गणनां कुर्वन्ति तेषां नासागण्डकूटललाटानां त्रयाणां त्रीण्येवास्थीनीति [१५] न सङ्ख्यापूरणम्

saṣaṣṭīnīti ṣaṣṭyā'dhikāni| dantānāmulūkhalā yatrāśritā dantāḥ| yadyapi nakhā vividhāśitapītīye malabhāgapoṣyatvena male eva prakṣiptāḥ, tathā'pīhāsthitārūpayogasyāpi [11] vidyamānatvādasthigaṇanāyāṃ paṭhitāḥ| pratyaṅguli parvatrayaṃ, tena viṃśatyaṅguligatamasthnāṃ viṃśatitrayaṃ bhavati| vṛddhāṅguṣṭhe yaddhastapādapraviṣṭaṃ tattṛtīyaṃ parva jñeyam| vṛddhāṅguṣṭhaśalākā'pi svalpapramāṇā jñeyā| aṅgulīnāṃ śalākā yatra saṃlagnāstacchalākādhiṣṭhānam| jānu jaṅghorvoḥ sandhiḥ| akṣakau arvāk jatrusandheḥ kīlakau| tāluke tālvasthinī| bhagāsthi abhimukhaṃ kaṭīsandhānakārakaṃ tiryagasthi| sthālakānīti parśukānāṃ mūlasthānalagnāni [12] | sthālakārbudāni tu parśukāmūlānyarbudākārāṇyasthīni [13] | nāsikāgaṇḍakūṭalalāṭānāmekamūlatvādekamevāsthi [14] gaṇanīyaṃ, ye tu pṛthaggaṇanāṃ kurvanti teṣāṃ nāsāgaṇḍakūṭalalāṭānāṃ trayāṇāṃ trīṇyevāsthīnīti [15] na saṅkhyāpūraṇam

पञ्चेन्द्रियाधिष्ठानानि; तद्यथा- त्वग्, जिह्वा, नासिका, अक्षिणी, कर्णौ च। पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि; तद्यथा- स्पर्शनं, रसनं, घ्राणं, दर्शनं, श्रोत्रमिति। पञ्च कर्मेन्द्रियाणि; तद्यथा- हस्तौ, पादौ, पायुः, उपस्थः, जिह्वा चेति

pañcendriyādhiṣṭhānāni; tadyathā- tvag, jihvā, nāsikā, akṣiṇī, karṇau ca| pañca buddhīndriyāṇi; tadyathā- sparśanaṃ, rasanaṃ, ghrāṇaṃ, darśanaṃ, śrotramiti| pañca karmendriyāṇi; tadyathā- hastau, pādau, pāyuḥ, upasthaḥ, jihvā ceti

हृदयं चेतनाधिष्ठानमेकम्

hṛdayaṃ cetanādhiṣṭhānamekam

अक्षिणी कर्णौ च पृथक्त्वेऽपि एकैकेन्द्रियाधिष्ठानत्वेनैकत्वेनैव ग्राह्ये। एवं हस्तौ पादौ च एकतया ग्राह्यौ॥७-

akṣiṇī karṇau ca pṛthaktve'pi ekaikendriyādhiṣṭhānatvenaikatvenaiva grāhye| evaṃ hastau pādau ca ekatayā grāhyau||7-

दश प्राणायतनानि; तद्यथा- मूर्धा, कण्ठः, हृदयं, नाभिः, गुदं, बस्तिः, ओजः, शुक्रं, शोणितं, मांसमिति। तेषु षट् पूर्वाणि मर्मसङ्ख्यातानि

daśa prāṇāyatanāni; tadyathā- mūrdhā, kaṇṭhaḥ, hṛdayaṃ, nābhiḥ, gudaṃ, bastiḥ, ojaḥ, śukraṃ, śoṇitaṃ, māṃsamiti| teṣu ṣaṭ pūrvāṇi marmasaṅkhyātāni

इह दशप्राणायतनेषु दशप्राणायतनीयोक्तौ शङ्खौ परित्यज्य नाभिर्मांसं च गृहीतं, तेन नाभिमांसयोरपि प्राणायतनत्वं तथा शङ्खयोश्च पाठद्वयदर्शनाद्बोद्धव्यम्। यदुक्तं दशप्राणायतनीये- “दशैवायतनान्याहुः प्राणा येषु प्रतिष्ठिताः, शङ्खौ मर्मत्रयं कण्ठो रक्तं शुक्रौजसी गुदम्” (सू.अ.२९) इति

iha daśaprāṇāyataneṣu daśaprāṇāyatanīyoktau śaṅkhau parityajya nābhirmāṃsaṃ ca gṛhītaṃ, tena nābhimāṃsayorapi prāṇāyatanatvaṃ tathā śaṅkhayośca pāṭhadvayadarśanādboddhavyam| yaduktaṃ daśaprāṇāyatanīye- “daśaivāyatanānyāhuḥ prāṇā yeṣu pratiṣṭhitāḥ, śaṅkhau marmatrayaṃ kaṇṭho raktaṃ śukraujasī gudam” (sū.a.29) iti

पञ्चदश कोष्ठाङ्गानि; तद्यथा- नाभिश्च, हृदयं च, क्लोम च, यकृच्च, प्लीहा च, वृक्कौ च, बस्तिश्च, पुरीषाधारश्च, आमाशयश्च, पक्वाशयश्च, उत्तरगुदं च, अधरगुदं च, क्षुद्रान्त्रं च, स्थूलान्त्रं च, वपावहनं चेति

pañcadaśa koṣṭhāṅgāni; tadyathā- nābhiśca, hṛdayaṃ ca, kloma ca, yakṛcca, plīhā ca, vṛkkau ca, bastiśca, purīṣādhāraśca, āmāśayaśca, pakvāśayaśca, uttaragudaṃ ca, adharagudaṃ ca, kṣudrāntraṃ ca, sthūlāntraṃ ca, vapāvahanaṃ ceti

क्लोम पिपासास्थानम्। बस्तिः मूत्राशयः। उत्तरगुदः यत्र पुरीषमवतिष्ठते, येन तु पुरीषं निष्क्रामति तदधरगुदम्। वपावहनं मेदःस्थानं ‘तैलवर्तिका’ इति ख्यातम्

kloma pipāsāsthānam| bastiḥ mūtrāśayaḥ| uttaragudaḥ yatra purīṣamavatiṣṭhate, yena tu purīṣaṃ niṣkrāmati tadadharagudam| vapāvahanaṃ medaḥsthānaṃ ‘tailavartikā’ iti khyātam

षट्पञ्चाशत् प्रत्यङ्गानि षट्स्वङ्गेषूपनिबद्धानि, यान्यपरिसङ्ख्यातानि पूर्वमङ्गेषु परिसङ्ख्यायमानेषु, तान्यन्यैः पर्यायैरिह प्रकाश्यानि [१६] भवन्ति। तद्यथा- द्वे जङ्घापिण्डिके, द्वे ऊरुपिण्डिके, द्वौ स्फिचौ, द्वौ वृषणौ, एकं शेफः, द्वे उखे, द्वौ वङ्क्षणौ, द्वौ कुकुन्दरौ, एकं बस्तिशीर्षम्, एकमुदरं, द्वौ स्तनौ, द्वौ श्लेष्मभुवौ [१७] , द्वे बाहुपिण्डिके, चिबुकमेकं, द्वावोष्ठौ, द्वे सृक्कण्यौ, द्वौ दन्तवेष्टकौ, एकं तालु, एका गलशुण्डिका, द्वे उपजिह्विके, एका गोजिह्विका, द्वौ गण्डौ, द्वे कर्णशष्कुलिके, द्वौ कर्णपुत्रकौ, द्वे अक्षिकूटे, चत्वार्यक्षिवर्त्मानि, द्वे अक्षिकनीनिके, द्वे भ्रुवौ, एकाऽवटुः, चत्वारि पाणिपादहृदयानि

ṣaṭpañcāśat pratyaṅgāni ṣaṭsvaṅgeṣūpanibaddhāni, yānyaparisaṅkhyātāni pūrvamaṅgeṣu parisaṅkhyāyamāneṣu, tānyanyaiḥ paryāyairiha prakāśyāni [16] bhavanti| tadyathā- dve jaṅghāpiṇḍike, dve ūrupiṇḍike, dvau sphicau, dvau vṛṣaṇau, ekaṃ śephaḥ, dve ukhe, dvau vaṅkṣaṇau, dvau kukundarau, ekaṃ bastiśīrṣam, ekamudaraṃ, dvau stanau, dvau śleṣmabhuvau [17] , dve bāhupiṇḍike, cibukamekaṃ, dvāvoṣṭhau, dve sṛkkaṇyau, dvau dantaveṣṭakau, ekaṃ tālu, ekā galaśuṇḍikā, dve upajihvike, ekā gojihvikā, dvau gaṇḍau, dve karṇaśaṣkulike, dvau karṇaputrakau, dve akṣikūṭe, catvāryakṣivartmāni, dve akṣikanīnike, dve bhruvau, ekā'vaṭuḥ, catvāri pāṇipādahṛdayāni

षट्पञ्चाशत् प्रत्यङ्गानीति ‘तद्यथा- द्वे जङ्घापिण्डिके’ इत्यादिग्रन्थवक्ष्यमाणानि। यानीत्यादि यानि वक्ष्यमाणानि षट्पञ्चाशत् प्रत्यङ्गानि, पूर्वमङ्गेषु हस्तादिषु [१८] षट्सु, परिसङ्ख्यायमानेष्वपरिसङ्ख्यातानि, तान्यन्यैः पर्यायैः प्रकाश्यानि भवन्तीति योजना। पर्यायाश्च जङ्घापिण्डिकादयः शब्दा एव। एतेन हस्तादिषडङ्गकथनेनैव [१९] तदाश्रिता अपि जङ्घापिण्डिकादय उक्ता एव, सम्प्रति त्ववयवविशेषव्यवहारार्थं [२०] जङ्घापिण्डिकादयः पृथगुक्ता इति वाक्यार्थः। ‘पूर्वमङ्गेषु’ इत्यस्य स्थाने ‘पूर्वमन्येषु’ इति वा पाठः; तत्राप्यन्यशब्देन हस्तादीनि [२१] षडङ्गानि ग्राह्याणि। उखे इति कक्षशिरोपार्श्वयोर्निम्नभागौ। कुकुन्दरौ स्फिचोरुपरि उन्नतभागौ। बस्तिशिरो नाभेरधः। श्लेष्मभुवौ कण्ठस्य पार्श्वयोर्व्यवस्थितौ कठिनौ भागौ। सृक्कण्यौ वदनान्ते। द्वे उपजिह्विके इति जिह्वाया अधोगता जिह्वा तथा उपरिगता ग्राह्या। एका गोजिह्विकेति गौर्वाक्, तस्याः कारणभूता जिह्वा गोजिह्वा; तेन वचनकारणभूता प्रधानजिह्वैव गृह्यते। कर्णशष्कुलिके कर्णगतावर्तकौ। कर्णपुत्रकौ तु बाह्यकर्णावेव। अक्षिकूटके अक्षिगोलके। द्वे अक्षिकनीनिके इत्यत्र कनीनिकाशब्देन नासायाः सममक्षिसन्धिरभिधीयते। अवटुः घाटा। चत्वारि पाणिपादहृदयानीति पाण्योः पादयोश्च तलानि मध्यानि चत्वारीत्यर्थः। एतावतैव षट्पञ्चाशत् प्रत्यङ्गानि पूर्यन्ते

ṣaṭpañcāśat pratyaṅgānīti ‘tadyathā- dve jaṅghāpiṇḍike’ ityādigranthavakṣyamāṇāni| yānītyādi yāni vakṣyamāṇāni ṣaṭpañcāśat pratyaṅgāni, pūrvamaṅgeṣu hastādiṣu [18] ṣaṭsu, parisaṅkhyāyamāneṣvaparisaṅkhyātāni, tānyanyaiḥ paryāyaiḥ prakāśyāni bhavantīti yojanā| paryāyāśca jaṅghāpiṇḍikādayaḥ śabdā eva| etena hastādiṣaḍaṅgakathanenaiva [19] tadāśritā api jaṅghāpiṇḍikādaya uktā eva, samprati tvavayavaviśeṣavyavahārārthaṃ [20] jaṅghāpiṇḍikādayaḥ pṛthaguktā iti vākyārthaḥ| ‘pūrvamaṅgeṣu’ ityasya sthāne ‘pūrvamanyeṣu’ iti vā pāṭhaḥ; tatrāpyanyaśabdena hastādīni [21] ṣaḍaṅgāni grāhyāṇi| ukhe iti kakṣaśiropārśvayornimnabhāgau| kukundarau sphicorupari unnatabhāgau| bastiśiro nābheradhaḥ| śleṣmabhuvau kaṇṭhasya pārśvayorvyavasthitau kaṭhinau bhāgau| sṛkkaṇyau vadanānte| dve upajihvike iti jihvāyā adhogatā jihvā tathā uparigatā grāhyā| ekā gojihviketi gaurvāk, tasyāḥ kāraṇabhūtā jihvā gojihvā; tena vacanakāraṇabhūtā pradhānajihvaiva gṛhyate| karṇaśaṣkulike karṇagatāvartakau| karṇaputrakau tu bāhyakarṇāveva| akṣikūṭake akṣigolake| dve akṣikanīnike ityatra kanīnikāśabdena nāsāyāḥ samamakṣisandhirabhidhīyate| avaṭuḥ ghāṭā| catvāri pāṇipādahṛdayānīti pāṇyoḥ pādayośca talāni madhyāni catvārītyarthaḥ| etāvataiva ṣaṭpañcāśat pratyaṅgāni pūryante

नव महन्ति छिद्राणि- सप्त शिरसि, द्वे चाधः

nava mahanti chidrāṇi- sapta śirasi, dve cādhaḥ

एतावद्दृश्यं शक्यमपि निर्देष्टुम्

etāvaddṛśyaṃ śakyamapi nirdeṣṭum

नव महान्ति छिद्राणीति ग्रन्थं व्याकरोति- सप्त शिरसि द्वे चाध इति। एतावद्दृश्यमिति एतावत्त्वगादि दृश्यं प्रायः प्रत्यक्षोपलब्धिविषयमित्यर्थः॥१२-

nava mahānti chidrāṇīti granthaṃ vyākaroti- sapta śirasi dve cādha iti| etāvaddṛśyamiti etāvattvagādi dṛśyaṃ prāyaḥ pratyakṣopalabdhiviṣayamityarthaḥ||12-

अनिर्देश्यमतः परं तर्क्यमेव। तद्यथा- नव स्नायुशतानि, सप्त सिराशतानि, द्वे धमनीशते, चत्वारि [२२] पेशीशतानि, सप्तोत्तरं मर्मशतं, द्वे सन्धिशते, एकोनत्रिंशत्सहस्राणि [२३] नव च शतानि षट्पञ्चाशत्कानि सिराधमनीनामणुशः प्रविभज्यमानानां मुखाग्रपरिमाणं, तावन्ति चैव केशश्मश्रुलोमानीति। एतद्यथावत्सङ्ख्यातं त्वक्प्रभृति दृश्यं, तर्क्यमतः परम्। एतदुभयमपि [२४] न विकल्पते, प्रकृतिभावाच्छरीरस्य

anirdeśyamataḥ paraṃ tarkyameva| tadyathā- nava snāyuśatāni, sapta sirāśatāni, dve dhamanīśate, catvāri [22] peśīśatāni, saptottaraṃ marmaśataṃ, dve sandhiśate, ekonatriṃśatsahasrāṇi [23] nava ca śatāni ṣaṭpañcāśatkāni sirādhamanīnāmaṇuśaḥ pravibhajyamānānāṃ mukhāgraparimāṇaṃ, tāvanti caiva keśaśmaśrulomānīti| etadyathāvatsaṅkhyātaṃ tvakprabhṛti dṛśyaṃ, tarkyamataḥ param| etadubhayamapi [24] na vikalpate, prakṛtibhāvāccharīrasya

अतः परं तर्क्यमेवेति अतस्त्वगादेः परं यत् स्नाय्वादि तत् प्रायस्तर्क्यमेव अनुमानगम्यमेवेत्यर्थः। यद्यपि स्नाय्वाद्यपि प्रत्यक्षं भवति, तथाऽपीह वक्ष्यमाणसङ्ख्यायुक्तं सर्वं स्नाय्वादि न प्रत्यक्षेण सुकरग्रहमिति तर्क्यमित्युक्तम्। स्नाय्वादिभेदानेवाह- नव स्नायुशतानीत्यादि। अणुशः प्रविभज्यमानानामिति अणुप्रभेदेन भिद्यमानानाम्। मुखाग्रपरिमाणमिति मुखरूपस्याग्रस्य परिमाणम्। अत्र यान्येव सप्त सिराशतानि धमनीशतद्वयं चोक्तं तदेव सूक्ष्मप्रतानाग्रभेदगणनया एकोनत्रिंशत्सहस्राणि नव च शतानि षट्पञ्चाशत्कानि भवन्ति, स्थूलगणनतया तु पूर्वसङ्ख्या सिराधमन्यन्तर्भवतीति [२५] न विरोधः। तावन्ति चैव केशश्मश्रुलोमानीति एकोनत्रिंशत्सहस्राणि नवशतानि षट्पञ्चाशत्कानि केशश्मश्रुलोम्नां भवन्तीत्यर्थः। एतच्च केशादिसङ्ख्यानं स्थूलसिरामुखगतकेशादिविभागेन ज्ञेयं, सूक्ष्मतमविभागेन तु केशादीनां बहुत्वमपि शास्त्रान्तरोक्तं भवतीति ज्ञेयम्। एतत् त्वक्प्रभृति दृश्यं तर्क्यं च स्नाय्वादि यथावत् सङ्ख्यातमिति योजना। सम्प्रति यथोक्तं त्वगादीनां मानं प्रकृतिस्थे शरीरे न व्यभिचरतीति दर्शयन्नाह- एतदुभयमित्यादि। उभयमिति दृश्यं तर्क्यं च। प्रकृतिभावादिति अविकृतत्वाच्छरीरस्य। यत्र तु शरीरं विकृतं भवति तत्र यथोक्तं त्वगादिमानमपि विकृतं भवतीति भावः। किंवा, एतद्यथावत्सङ्ख्यातमिति छेदः। एकीयमतमाह- ‘त्वक्प्रभृति दृश्यं तर्क्यमेव चैके’ इति पाठः। अर्थस्तु- त्वक्प्रभृति यदुक्तं दृश्यं तदपि तर्क्यमेवेत्येके आचार्या ब्रुवते, तदुभयमिति तदेकीयमतमस्मन्मतं च, न विकल्पते इति यथोक्तावयवसङ्ख्या(व्य)तिरेकेण न व्यवस्थाप्यते; प्रकृतिभावाच्छरीरस्येति पूर्ववद् व्याख्येयम्। एतेन यत्त्वगादि तर्क्यमेव वा भवतु, दृश्यं तर्क्यभेदभिन्नं वा भवतु, तथाऽपि यथोक्तं सङ्ख्यां नातिक्रामतीति वाक्यार्थः

ataḥ paraṃ tarkyameveti atastvagādeḥ paraṃ yat snāyvādi tat prāyastarkyameva anumānagamyamevetyarthaḥ| yadyapi snāyvādyapi pratyakṣaṃ bhavati, tathā'pīha vakṣyamāṇasaṅkhyāyuktaṃ sarvaṃ snāyvādi na pratyakṣeṇa sukaragrahamiti tarkyamityuktam| snāyvādibhedānevāha- nava snāyuśatānītyādi| aṇuśaḥ pravibhajyamānānāmiti aṇuprabhedena bhidyamānānām| mukhāgraparimāṇamiti mukharūpasyāgrasya parimāṇam| atra yānyeva sapta sirāśatāni dhamanīśatadvayaṃ coktaṃ tadeva sūkṣmapratānāgrabhedagaṇanayā ekonatriṃśatsahasrāṇi nava ca śatāni ṣaṭpañcāśatkāni bhavanti, sthūlagaṇanatayā tu pūrvasaṅkhyā sirādhamanyantarbhavatīti [25] na virodhaḥ| tāvanti caiva keśaśmaśrulomānīti ekonatriṃśatsahasrāṇi navaśatāni ṣaṭpañcāśatkāni keśaśmaśrulomnāṃ bhavantītyarthaḥ| etacca keśādisaṅkhyānaṃ sthūlasirāmukhagatakeśādivibhāgena jñeyaṃ, sūkṣmatamavibhāgena tu keśādīnāṃ bahutvamapi śāstrāntaroktaṃ bhavatīti jñeyam| etat tvakprabhṛti dṛśyaṃ tarkyaṃ ca snāyvādi yathāvat saṅkhyātamiti yojanā| samprati yathoktaṃ tvagādīnāṃ mānaṃ prakṛtisthe śarīre na vyabhicaratīti darśayannāha- etadubhayamityādi| ubhayamiti dṛśyaṃ tarkyaṃ ca| prakṛtibhāvāditi avikṛtatvāccharīrasya| yatra tu śarīraṃ vikṛtaṃ bhavati tatra yathoktaṃ tvagādimānamapi vikṛtaṃ bhavatīti bhāvaḥ| kiṃvā, etadyathāvatsaṅkhyātamiti chedaḥ| ekīyamatamāha- ‘tvakprabhṛti dṛśyaṃ tarkyameva caike’ iti pāṭhaḥ| arthastu- tvakprabhṛti yaduktaṃ dṛśyaṃ tadapi tarkyamevetyeke ācāryā bruvate, tadubhayamiti tadekīyamatamasmanmataṃ ca, na vikalpate iti yathoktāvayavasaṅkhyā(vya)tirekeṇa na vyavasthāpyate; prakṛtibhāvāccharīrasyeti pūrvavad vyākhyeyam| etena yattvagādi tarkyameva vā bhavatu, dṛśyaṃ tarkyabhedabhinnaṃ vā bhavatu, tathā'pi yathoktaṃ saṅkhyāṃ nātikrāmatīti vākyārthaḥ

यत्त्वञ्जलिसङ्ख्येयं तदुपदेक्ष्यामः; तत् परं प्रमाणमभिज्ञेयं, तच्च वृद्धिह्रासयोगि, तर्क्यमेव। तद्यथा- दशोदकस्याञ्जलयः शरीरे स्वेनाञ्जलिप्रमाणेन, यत्तु प्रच्यवमानं पुरीषमनुबध्नात्यतियोगेन तथा मूत्रं रुधिरमन्यांश्च शरीरधातून्, यत्तु सर्वशरीरचरं बाह्या त्वग्बिभर्ति, यत्तु त्वगन्तरे व्रणगतं लसीकाशब्दं लभते, यच्चोष्मणाऽनुबद्धं लोमकूपेभ्यो निष्पतत् स्वेदशब्दमवाप्नोति, तदुदकं दशाञ्जलिप्रमाणं; नवाञ्जलयः पूर्वस्याहारपरिणामधातोः, यं ‘रस’ इत्याचक्षते; अष्टौ शोणितस्य, सप्त पुरीषस्य, षट् श्लेष्मणः, पञ्च पित्तस्य, चत्वारो मूत्रस्य, त्रयो वसायाः, द्वौ मेदसः, एको मज्जायाः, मस्तिष्कस्यार्धाञ्जलिः, शुक्रस्य तावदेव प्रमाणं, तावदेव [२६] श्लैष्मिकस्यौजस इति। एतच्छरीरतत्त्वमुक्तम्

yattvañjalisaṅkhyeyaṃ tadupadekṣyāmaḥ; tat paraṃ pramāṇamabhijñeyaṃ, tacca vṛddhihrāsayogi, tarkyameva| tadyathā- daśodakasyāñjalayaḥ śarīre svenāñjalipramāṇena, yattu pracyavamānaṃ purīṣamanubadhnātyatiyogena tathā mūtraṃ rudhiramanyāṃśca śarīradhātūn, yattu sarvaśarīracaraṃ bāhyā tvagbibharti, yattu tvagantare vraṇagataṃ lasīkāśabdaṃ labhate, yaccoṣmaṇā'nubaddhaṃ lomakūpebhyo niṣpatat svedaśabdamavāpnoti, tadudakaṃ daśāñjalipramāṇaṃ; navāñjalayaḥ pūrvasyāhārapariṇāmadhātoḥ, yaṃ ‘rasa’ ityācakṣate; aṣṭau śoṇitasya, sapta purīṣasya, ṣaṭ śleṣmaṇaḥ, pañca pittasya, catvāro mūtrasya, trayo vasāyāḥ, dvau medasaḥ, eko majjāyāḥ, mastiṣkasyārdhāñjaliḥ, śukrasya tāvadeva pramāṇaṃ, tāvadeva [26] ślaiṣmikasyaujasa iti| etaccharīratattvamuktam

ननु यथा प्रकृतिस्थे शरीरे यथोक्तं मानं त्वगादि न व्यभिचरति, तथा किं प्रकृतिस्थे शरीरे तदुदकाद्यपि यथोक्तं मानं न व्यभिचरतीत्याह- यत्त्वञ्जलीत्यादि। यत्तु उदकादि अञ्जलिसङ्ख्येयमग्रे वक्ष्यमाणं, तदुदकादेः परमुत्कृष्टं प्रमाणम्। तेन प्रकृतिस्थेऽपि शरीरे उदकादि वृद्धिह्रासयोगि भवतीति तर्क्यमेव। एतेन, यदुदकादेरिह प्रमाणमभिधातव्यं तत् प्रकृष्टस्योदकादेः प्रमाणं; तेनोक्तप्रमाणात् किञ्चिन्न्यूनमपि तथाऽधिकमपि यदुदकादिमानं तदपि प्रकृतमानमेव। दशोदकाञ्जय इत्यादावभिधायापि तदुदकं दशाञ्जलिप्रमाणमिति पुनर्यत् करोति, तेन मध्यग्रन्थकृतलसीकास्वेदादिसञ्ज्ञया उदकस्यानन्यतां दर्शयति। पूर्वस्येति प्रथमस्य। वसा मांसस्नेहः। मस्तिष्कः शिरोगतस्नेहः। श्लैष्मिकस्यौजस इत्यनेन यदोजोऽष्टबिन्दुकं तद्व्यतिरिक्तस्यौजस ओजोवहधमनीवाह्यस्य विशुद्धश्लेष्मसमानगुणस्यार्धाञ्जलिप्रमाणतां दर्शयति। ओजो हि परावरभेदेन द्विविधमर्थेदशमहामूलीये दर्शितमेव

nanu yathā prakṛtisthe śarīre yathoktaṃ mānaṃ tvagādi na vyabhicarati, tathā kiṃ prakṛtisthe śarīre tadudakādyapi yathoktaṃ mānaṃ na vyabhicaratītyāha- yattvañjalītyādi| yattu udakādi añjalisaṅkhyeyamagre vakṣyamāṇaṃ, tadudakādeḥ paramutkṛṣṭaṃ pramāṇam| tena prakṛtisthe'pi śarīre udakādi vṛddhihrāsayogi bhavatīti tarkyameva| etena, yadudakāderiha pramāṇamabhidhātavyaṃ tat prakṛṣṭasyodakādeḥ pramāṇaṃ; tenoktapramāṇāt kiñcinnyūnamapi tathā'dhikamapi yadudakādimānaṃ tadapi prakṛtamānameva| daśodakāñjaya ityādāvabhidhāyāpi tadudakaṃ daśāñjalipramāṇamiti punaryat karoti, tena madhyagranthakṛtalasīkāsvedādisañjñayā udakasyānanyatāṃ darśayati| pūrvasyeti prathamasya| vasā māṃsasnehaḥ| mastiṣkaḥ śirogatasnehaḥ| ślaiṣmikasyaujasa ityanena yadojo'ṣṭabindukaṃ tadvyatiriktasyaujasa ojovahadhamanīvāhyasya viśuddhaśleṣmasamānaguṇasyārdhāñjalipramāṇatāṃ darśayati| ojo hi parāvarabhedena dvividhamarthedaśamahāmūlīye darśitameva

तत्र यद्विशेषतः स्थूलं स्थिरं मूर्तिमद्गुरुखरकठिनमङ्गं नखास्थिदन्तमांसचर्मवर्चःकेशश्मश्रुलोमकण्डरादि तत् पार्थिवं गन्धो घ्राणं च; यद्द्रवसरमन्दस्निग्धमृदुपिच्छिलं रसरुधिरवसाकफपित्तमूत्रस्वेदादि तदाप्यं रसो रसनं च; यत् पित्तमूष्मा च यो या च भाः शरीरे तत् सर्वमाग्नेयं रूपं दर्शनं च; यदुच्छ्वासप्रश्वासोन्मेषनिमेषाकुञ्चनप्रसारणगमनप्रेरणधारणादि तद्वायवीयं स्पर्शः स्पर्शनं च; यद्विविक्तं यदुच्यते महान्ति चाणूनि स्रोतांसि तदान्तरीक्षं शब्दः श्रोत्रं च; यत् प्रयोक्तृ तत् प्रधानं बुद्धिर्मनश्च। इति शरीरावयवसङ्ख्या यथास्थूलभेदेनावयवानां निर्दिष्टा

tatra yadviśeṣataḥ sthūlaṃ sthiraṃ mūrtimadgurukharakaṭhinamaṅgaṃ nakhāsthidantamāṃsacarmavarcaḥkeśaśmaśrulomakaṇḍarādi tat pārthivaṃ gandho ghrāṇaṃ ca; yaddravasaramandasnigdhamṛdupicchilaṃ rasarudhiravasākaphapittamūtrasvedādi tadāpyaṃ raso rasanaṃ ca; yat pittamūṣmā ca yo yā ca bhāḥ śarīre tat sarvamāgneyaṃ rūpaṃ darśanaṃ ca; yaducchvāsapraśvāsonmeṣanimeṣākuñcanaprasāraṇagamanapreraṇadhāraṇādi tadvāyavīyaṃ sparśaḥ sparśanaṃ ca; yadviviktaṃ yaducyate mahānti cāṇūni srotāṃsi tadāntarīkṣaṃ śabdaḥ śrotraṃ ca; yat prayoktṛ tat pradhānaṃ buddhirmanaśca| iti śarīrāvayavasaṅkhyā yathāsthūlabhedenāvayavānāṃ nirdiṣṭā

शरीरावयवसङ्ख्यां प्रमाणतोऽभिधाय पार्थिवादिभेदेनावयवानभिधातुमाह- तत्रेत्यादि। सरं किञ्चिद्गतिमत्। मन्दं मन्दक्रियम्। विविक्तमिति विभक्तम्। यदुच्यत इति वचनमित्यर्थः। शब्दग्रहणेनेह वचनव्यतिरिक्तः शब्दः शारीरो गृह्यते, वचनस्य यदुच्यत इतिपदेनैव गृहीतत्वात्। प्रयोक्तृ इति यच्छरीरादिप्रेरकं चेतनम्। यथास्थूलभेदेनेति वचनात् सूक्ष्मावयवभेदेन परमाणुरूपेणासङ्ख्येयतां वक्ष्यमाणां सूचयति। अतिबहुत्वादित्यनेनातिबहुत्वमपि गङ्गावालुकानामिवासङ्ख्यातहेतुर्भवतीति दर्शयति

śarīrāvayavasaṅkhyāṃ pramāṇato'bhidhāya pārthivādibhedenāvayavānabhidhātumāha- tatretyādi| saraṃ kiñcidgatimat| mandaṃ mandakriyam| viviktamiti vibhaktam| yaducyata iti vacanamityarthaḥ| śabdagrahaṇeneha vacanavyatiriktaḥ śabdaḥ śārīro gṛhyate, vacanasya yaducyata itipadenaiva gṛhītatvāt| prayoktṛ iti yaccharīrādiprerakaṃ cetanam| yathāsthūlabhedeneti vacanāt sūkṣmāvayavabhedena paramāṇurūpeṇāsaṅkhyeyatāṃ vakṣyamāṇāṃ sūcayati| atibahutvādityanenātibahutvamapi gaṅgāvālukānāmivāsaṅkhyātaheturbhavatīti darśayati

शरीरावयवास्तु परमाणुभेदेनापरिसङ्ख्येया भवन्ति, अतिबहुत्वादतिसौक्ष्म्यादतीन्द्रियत्वाच्च। तेषां संयोगविभागे परमाणूनां कारणं वायुः कर्मस्वभावश्च

śarīrāvayavāstu paramāṇubhedenāparisaṅkhyeyā bhavanti, atibahutvādatisaukṣmyādatīndriyatvācca| teṣāṃ saṃyogavibhāge paramāṇūnāṃ kāraṇaṃ vāyuḥ karmasvabhāvaśca

अतिसौक्ष्म्यादिति अतिसूक्ष्मबुद्धिबोध्यत्वात्। अतीन्द्रियत्वं च परमाणूनां स्वभावसिद्धमेवास्मदादीन् प्रति। यत्तु सूक्ष्ममतीन्द्रियं वा तत् परिसङ्ख्यातुं नितरामेव दुःशकं भवतीति युक्तं हेतुत्रयमपरिसङ्ख्याने। अथैते विषयकलिताः परमाणवः कथं शरीरारम्भे संयुज्यन्ते, शरीरविनाशे च वियुज्यन्त इत्याह- तेषामित्यादि। ननु यदि वायुः कारणं परमाणूनां संयोगविभागे, तत् किमिति सर्वदा तौ न करोतीत्याह- कर्मस्वभावश्चेति। न केवलो वायुः किन्तु कर्मस्वभावपरिगृहीत एव। तेन यदा संयोजकस्वभावेन कर्मणा परिगृहीतो वायुर्भवति तदा परमाणूनां संयोगं कुर्वञ्छरीरमारभते; यदा तु वियोजनस्वभावेन कर्मणा वायुः परिगृहीतो भवति तदा विभागं परमाणूनां विनाशरूपं जनयतीत्यर्थः

atisaukṣmyāditi atisūkṣmabuddhibodhyatvāt| atīndriyatvaṃ ca paramāṇūnāṃ svabhāvasiddhamevāsmadādīn prati| yattu sūkṣmamatīndriyaṃ vā tat parisaṅkhyātuṃ nitarāmeva duḥśakaṃ bhavatīti yuktaṃ hetutrayamaparisaṅkhyāne| athaite viṣayakalitāḥ paramāṇavaḥ kathaṃ śarīrārambhe saṃyujyante, śarīravināśe ca viyujyanta ityāha- teṣāmityādi| nanu yadi vāyuḥ kāraṇaṃ paramāṇūnāṃ saṃyogavibhāge, tat kimiti sarvadā tau na karotītyāha- karmasvabhāvaśceti| na kevalo vāyuḥ kintu karmasvabhāvaparigṛhīta eva| tena yadā saṃyojakasvabhāvena karmaṇā parigṛhīto vāyurbhavati tadā paramāṇūnāṃ saṃyogaṃ kurvañcharīramārabhate; yadā tu viyojanasvabhāvena karmaṇā vāyuḥ parigṛhīto bhavati tadā vibhāgaṃ paramāṇūnāṃ vināśarūpaṃ janayatītyarthaḥ

तदेतच्छरीरं सङ्ख्यातमनेकावयवं दृष्टमेकत्वेन सङ्गः, पृथक्त्वेनापवर्गः। तत्र प्रधानमसक्तं सर्वसत्तानिवृत्तौ [२७] निवर्तते इति

tadetaccharīraṃ saṅkhyātamanekāvayavaṃ dṛṣṭamekatvena saṅgaḥ, pṛthaktvenāpavargaḥ| tatra pradhānamasaktaṃ sarvasattānivṛttau [27] nivartate iti

इदानीं शरीरसङ्ख्यानफलमाह- तदेतदित्यादि। परमार्थतोऽनेकावयवमपि त(स)च्छरीरं सङ्ख्याने मोहादेकत्वेन दृष्टं सङ्ग उच्यते सङ्गहेतुर्भवतीत्यर्थः। एकत्वेन हि शरीरं पश्यन् तदुपकाराय प्रवर्तमानो रागद्वेषाभ्यां सक्तो भवति। अपवर्ग इति अपवर्गहेतुरित्यर्थः। शरीरं हि पृथगवयवभेदेन भाव्यमानं न ममतास्पदं भवति, ममताभावाच्च न तदुपकारकापकारकेषु रागद्वेषौ भवतः, तदभावाच्च प्रवृत्त्युपरमे सति धर्माधर्माभावादपवर्गो भवतीत्यर्थः। शरीरपृथक्त्वसङ्ख्याने यथा मोक्षो भवति तदाह- तत्रेत्यादि। प्रधानम् आत्मा। तत्रेति शरीरपृथक्त्वभावनायाम्। असक्तमिति यथोक्तक्रमेण रागद्वेषरहितम्। सर्वसत्तानिवृत्ताविति सर्वत्रोपकारके वाऽपकारके च भावे आस्थानिवृत्तौ सत्याम्। निवर्तत इति संसारो निवर्तते

idānīṃ śarīrasaṅkhyānaphalamāha- tadetadityādi| paramārthato'nekāvayavamapi ta(sa)ccharīraṃ saṅkhyāne mohādekatvena dṛṣṭaṃ saṅga ucyate saṅgaheturbhavatītyarthaḥ| ekatvena hi śarīraṃ paśyan tadupakārāya pravartamāno rāgadveṣābhyāṃ sakto bhavati| apavarga iti apavargaheturityarthaḥ| śarīraṃ hi pṛthagavayavabhedena bhāvyamānaṃ na mamatāspadaṃ bhavati, mamatābhāvācca na tadupakārakāpakārakeṣu rāgadveṣau bhavataḥ, tadabhāvācca pravṛttyuparame sati dharmādharmābhāvādapavargo bhavatītyarthaḥ| śarīrapṛthaktvasaṅkhyāne yathā mokṣo bhavati tadāha- tatretyādi| pradhānam ātmā| tatreti śarīrapṛthaktvabhāvanāyām| asaktamiti yathoktakrameṇa rāgadveṣarahitam| sarvasattānivṛttāviti sarvatropakārake vā'pakārake ca bhāve āsthānivṛttau satyām| nivartata iti saṃsāro nivartate

तत्र श्लोकौ- शरीरसङ्ख्यां यो वेद सर्वावयवशो भिषक्। तदज्ञाननिमित्तेन स मोहेन न युज्यते

tatra ślokau- śarīrasaṅkhyāṃ yo veda sarvāvayavaśo bhiṣak| tadajñānanimittena sa mohena na yujyate

अमूढो मोहमूलैश्च न दोषैरभिभूयते। निर्दोषो निःस्पृहः शान्तः प्रशाम्यत्यपुनर्भवः

amūḍho mohamūlaiśca na doṣairabhibhūyate| nirdoṣo niḥspṛhaḥ śāntaḥ praśāmyatyapunarbhavaḥ

इममेव गद्योक्तमर्थं श्लोकेनाह- शरीरेत्यादि। तदज्ञाननिमित्तेनेति शरीरैकतारूपमिथ्याज्ञानजन्येन। मोहेनेति ‘अहं स्थिरशरीरी एको, ममेदमुपकारकं, ममेदमुपकारकम्’ इत्यादिरूपेण मोहेन। मोहमूलैरिति मोहकारणकैः। दोषैरिति रागद्वेषैः; निर्दोषत्वेन निःस्पृहो भवति, रागद्वेषमूला हीच्छा तदभावान्न भवति, निःस्पृहश्च सन् सर्वक्रियोपरमाच्छान्तो भवति, शान्तश्च सन् प्रशाम्यति संसरणे विश्राम्यति; ततश्च नास्य पुनर्भवो जन्मरूपो भवतीति॥१९-

imameva gadyoktamarthaṃ ślokenāha- śarīretyādi| tadajñānanimitteneti śarīraikatārūpamithyājñānajanyena| moheneti ‘ahaṃ sthiraśarīrī eko, mamedamupakārakaṃ, mamedamupakārakam’ ityādirūpeṇa mohena| mohamūlairiti mohakāraṇakaiḥ| doṣairiti rāgadveṣaiḥ; nirdoṣatvena niḥspṛho bhavati, rāgadveṣamūlā hīcchā tadabhāvānna bhavati, niḥspṛhaśca san sarvakriyoparamācchānto bhavati, śāntaśca san praśāmyati saṃsaraṇe viśrāmyati; tataśca nāsya punarbhavo janmarūpo bhavatīti||19-

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते शारीरस्थाने शरीरसङ्ख्याशारीरं नाम सप्तमोऽध्यायः

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte śārīrasthāne śarīrasaṅkhyāśārīraṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ

इति श्रीचक्रपाणिदत्तविरचितायामायुर्वेददीपिकायां चरकतात्पर्यटीकायां शारीरस्थाने शरीरसङ्ख्याशारीरं नाम सप्तमोऽध्यायः

iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ śārīrasthāne śarīrasaṅkhyāśārīraṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ

अथातो जातिसूत्रीयं शारीरं व्याख्यास्यामः

athāto jātisūtrīyaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

शारीरस्थानम् (cont. 13)

सम्प्रति पारिशेष्याज्जातिसूत्रीय उच्यते। जातिशब्देन जन्मकारणमुच्यते, तस्य सूत्रं जन्मोपायकथनं, तदधिकृत्य कृतोऽध्यायो जातिसूत्रीयः॥१-

samprati pāriśeṣyājjātisūtrīya ucyate| jātiśabdena janmakāraṇamucyate, tasya sūtraṃ janmopāyakathanaṃ, tadadhikṛtya kṛto'dhyāyo jātisūtrīyaḥ||1-

स्त्रीपुंसयोरव्यापन्नशुक्रशोणितगर्भाशययोः श्रेयसीं प्रजामिच्छतोस्तदर्थाभिनिर्वृत्तिकरं [१] कर्मोपदेक्ष्यामः

strīpuṃsayoravyāpannaśukraśoṇitagarbhāśayayoḥ śreyasīṃ prajāmicchatostadarthābhinirvṛttikaraṃ [1] karmopadekṣyāmaḥ

स्त्रीपुंसयोरिति क्रमनिर्देशं कृत्वा ‘अव्यापन्नशोणितगर्भाशयशुक्रयोः’ इति निर्देशो यथाक्रमानुरोधाद्यद्यपि युज्यते, तथाऽप्यल्पाक्षरं पूर्वं निपततीति न्यायमाश्रित्य क्रमभेदेन निर्देशः कृतः। श्रेयसीं प्रजामिच्छतोरित्यत्र श्रेयसी प्रजा गुणवान् पुत्रो गुणवती च कन्याऽभिप्रेता, यतोऽत्र कन्योत्पादविधानमपि लेशतः करिष्यति; तेन निर्गुणयोः कन्यापुत्रयोस्तथा नपुंसकस्य चाश्रेयस्त्वेन व्युदासः; अन्ये तु पुत्रमेव श्रेयसीं प्रजामाहुः; यतोऽत्र सर्वं पुत्रमेवोद्दिश्य विधानं प्रायः करिष्यति। तदर्थाभिनिर्वृत्तिकरमिति श्रेयःप्रजारूपप्रयोजननिष्पादकम्

strīpuṃsayoriti kramanirdeśaṃ kṛtvā ‘avyāpannaśoṇitagarbhāśayaśukrayoḥ’ iti nirdeśo yathākramānurodhādyadyapi yujyate, tathā'pyalpākṣaraṃ pūrvaṃ nipatatīti nyāyamāśritya kramabhedena nirdeśaḥ kṛtaḥ| śreyasīṃ prajāmicchatorityatra śreyasī prajā guṇavān putro guṇavatī ca kanyā'bhipretā, yato'tra kanyotpādavidhānamapi leśataḥ kariṣyati; tena nirguṇayoḥ kanyāputrayostathā napuṃsakasya cāśreyastvena vyudāsaḥ; anye tu putrameva śreyasīṃ prajāmāhuḥ; yato'tra sarvaṃ putramevoddiśya vidhānaṃ prāyaḥ kariṣyati| tadarthābhinirvṛttikaramiti śreyaḥprajārūpaprayojananiṣpādakam

अथाप्येतौ स्त्रीपुंसौ स्नेहस्वेदाभ्यामुपपाद्य, वमनविरेचनाभ्यां संशोध्य, क्रमेण प्रकृतिमापादयेत्। संशुद्धौ चास्थापनानुवासनाभ्यामुपाचरेत्; उपाचरेच्च मधुरौषधसंस्कृताभ्यां घृतक्षीराभ्यां पुरुषं, स्त्रियं तु तैलमाषाभ्याम्

athāpyetau strīpuṃsau snehasvedābhyāmupapādya, vamanavirecanābhyāṃ saṃśodhya, krameṇa prakṛtimāpādayet| saṃśuddhau cāsthāpanānuvāsanābhyāmupācaret; upācarecca madhurauṣadhasaṃskṛtābhyāṃ ghṛtakṣīrābhyāṃ puruṣaṃ, striyaṃ tu tailamāṣābhyām

अथापीत्यादौ अथशब्दोऽधिकारे, अपिशब्दो विशेषार्थः। तेनाव्यापन्नशुक्रशोणितगर्भाशययोरपि स्त्रीपुंसयोः श्रेयःप्रजाजनकगुणाधानार्थं स्नेहादिकर्मकरणमिति दर्शयति। यद्यप्येताविति पदेनैवाधिकृतौ स्त्रीपुंसौ लब्धौ, तथाऽपि पुनर्यतः स्त्रीपुंसाविति करोति तेन युगपदेव स्त्रीपुंसौ स्नेहनादिवक्ष्यमाणकर्मणा योज्याविति दर्शयति। क्रमेणेति पेयादिक्रमेण। स च क्रमो वमने विरेचने च पृथक् पृथक् प्रदेशान्तरोक्तक्रमन्यायेन बोद्धव्यः। पुनः ‘संशुद्धौ च’ इति वचनात् सम्यक्शुद्धयोरेवास्थापनानुवासने कर्तव्ये, नासम्यक्शुद्धयोरिति दर्शयति। मधुरौषधशब्देन सर्वमधुरौषधग्रहणं, मधुरस्य विशेषेण शुक्रवृद्धिकरत्वात्; अन्ये तु मधुरौषधशब्देन जीवनीयगणमिच्छन्ति

athāpītyādau athaśabdo'dhikāre, apiśabdo viśeṣārthaḥ| tenāvyāpannaśukraśoṇitagarbhāśayayorapi strīpuṃsayoḥ śreyaḥprajājanakaguṇādhānārthaṃ snehādikarmakaraṇamiti darśayati| yadyapyetāviti padenaivādhikṛtau strīpuṃsau labdhau, tathā'pi punaryataḥ strīpuṃsāviti karoti tena yugapadeva strīpuṃsau snehanādivakṣyamāṇakarmaṇā yojyāviti darśayati| krameṇeti peyādikrameṇa| sa ca kramo vamane virecane ca pṛthak pṛthak pradeśāntaroktakramanyāyena boddhavyaḥ| punaḥ ‘saṃśuddhau ca’ iti vacanāt samyakśuddhayorevāsthāpanānuvāsane kartavye, nāsamyakśuddhayoriti darśayati| madhurauṣadhaśabdena sarvamadhurauṣadhagrahaṇaṃ, madhurasya viśeṣeṇa śukravṛddhikaratvāt; anye tu madhurauṣadhaśabdena jīvanīyagaṇamicchanti

ततः पुष्पात् प्रभृति त्रिरात्रमासीत ब्रह्मचारिण्यधःशायिनी, पाणिभ्यामन्नमजर्जरपात्राद्भुञ्जाना [२] , न च काञ्चिन्मृजामापद्येत। ततश्चतुर्थेऽहन्येनामुत्साद्य सशिरस्कं स्नापयित्वा शुक्लानि वासांस्याच्छादयेत् पुरुषं च। ततः शुक्लवाससौ स्रग्विणौ सुमनसावन्योन्यमभिकामौ संवसेयातां स्नानात् प्रभृति युग्मेष्वहःसु पुत्रकामौ, अयुग्मेषु दुहितृकामौ

tataḥ puṣpāt prabhṛti trirātramāsīta brahmacāriṇyadhaḥśāyinī, pāṇibhyāmannamajarjarapātrādbhuñjānā [2] , na ca kāñcinmṛjāmāpadyeta| tataścaturthe'hanyenāmutsādya saśiraskaṃ snāpayitvā śuklāni vāsāṃsyācchādayet puruṣaṃ ca| tataḥ śuklavāsasau sragviṇau sumanasāvanyonyamabhikāmau saṃvaseyātāṃ snānāt prabhṛti yugmeṣvahaḥsu putrakāmau, ayugmeṣu duhitṛkāmau

न च न्युब्जां पार्श्वगतां वा संसेवेत। न्युब्जाया वातो बलवान् स योनिं पीडयति, पार्श्वगताया दक्षिणे पार्श्वे श्लेष्मा स च्युतः पिदधाति गर्भाशयं, वामे पार्श्वे पित्तं तदस्याः पीडितं विदहति रक्तं शुक्रं च, तस्मादुत्ताना बीजं गृह्णीयात्; तथाहि यथास्थानमवतिष्ठन्ते दोषाः। पर्याप्ते चैनां शीतोदकेन परिषिञ्चेत्। तत्रात्यशिता क्षुधिता पिपासिता भीता विमनाः शोकार्ता क्रुद्धाऽन्यं च पुमांसमिच्छन्ती मैथुने चातिकामा वा न गर्भं धत्ते, विगुणां वा प्रजां जनयति। अतिबालामतिवृद्धां दीर्घरोगिणीमन्येन वा विकारेणोपसृष्टां वर्जयेत्। पुरुषेऽप्येत एव दोषाः। अतः सर्वदोषवर्जितौ स्त्रीपुरुषौ संसृज्येयाताम्

na ca nyubjāṃ pārśvagatāṃ vā saṃseveta| nyubjāyā vāto balavān sa yoniṃ pīḍayati, pārśvagatāyā dakṣiṇe pārśve śleṣmā sa cyutaḥ pidadhāti garbhāśayaṃ, vāme pārśve pittaṃ tadasyāḥ pīḍitaṃ vidahati raktaṃ śukraṃ ca, tasmāduttānā bījaṃ gṛhṇīyāt; tathāhi yathāsthānamavatiṣṭhante doṣāḥ| paryāpte caināṃ śītodakena pariṣiñcet| tatrātyaśitā kṣudhitā pipāsitā bhītā vimanāḥ śokārtā kruddhā'nyaṃ ca pumāṃsamicchantī maithune cātikāmā vā na garbhaṃ dhatte, viguṇāṃ vā prajāṃ janayati| atibālāmativṛddhāṃ dīrgharogiṇīmanyena vā vikāreṇopasṛṣṭāṃ varjayet| puruṣe'pyeta eva doṣāḥ| ataḥ sarvadoṣavarjitau strīpuruṣau saṃsṛjyeyātām

सञ्जातहर्षौ मैथुने चानुकूलाविष्टगन्धं स्वास्तीर्णं सुखं शयनमुपकल्प्य मनोज्ञं हितमशनमशित्वा नात्यशितौ दक्षिणपादेन पुमानारोहेत् वामपादेन स्त्री

sañjātaharṣau maithune cānukūlāviṣṭagandhaṃ svāstīrṇaṃ sukhaṃ śayanamupakalpya manojñaṃ hitamaśanamaśitvā nātyaśitau dakṣiṇapādena pumānārohet vāmapādena strī

तत्र मन्त्रं प्रयुञ्जीत- “अहिरसि आयुरसि सर्वतः प्रतिष्ठाऽसि धाता त्वा ददतु विधाता त्वा दधातु ब्रह्मवर्चसा भव” इति। “ब्रह्मा बृहस्पतिर्विष्णुःसोमःसूर्यस्तथाऽश्विनौ। भगोऽथ मित्रावरुणौ वीरं [३] ददतु मे सुतम्” इत्युक्त्वा संवसेयाताम्

tatra mantraṃ prayuñjīta- “ahirasi āyurasi sarvataḥ pratiṣṭhā'si dhātā tvā dadatu vidhātā tvā dadhātu brahmavarcasā bhava” iti| “brahmā bṛhaspatirviṣṇuḥsomaḥsūryastathā'śvinau| bhago'tha mitrāvaruṇau vīraṃ [3] dadatu me sutam” ityuktvā saṃvaseyātām

पुष्पादिति आर्तवदर्शनात्। ब्रह्मचारिणीति अधःशायिनीति च त्रिरात्रमित्यनेन सम्बध्यते। अधःशायिनीति नोच्चशय्याशायिनी। पाणिभ्यामन्नमजर्जरपात्राद्भुञ्जानेति पाण्योरुपर्यस्फुटितं पात्रं दत्त्वा तत्रस्थमन्नं भुञ्जाना। न च काञ्चिन्मृजामिति शरीरावयवेषु कृत्स्नशरीरे वा मार्जनम्। पुरुषं च चतुर्थेऽहनि उत्साद्येत्यादिग्रन्थोक्तक्रियया योजयेदिति योजना। स्नानात् प्रभृतीति संवसेयातामित्यनेन सम्बध्यते। तेन स्नानात् प्रभृति मैथुनं विधीयते न तु स्नानदिनात् प्रभृति, पुत्रकामयोर्युग्मदिनविधानात्। युग्मदिनं तु प्रथमर्तुदिनात् प्रभृत्येव गणनीयम्। यदुक्तं हारीते- “चतुर्थीषष्ठ्यष्टमीद्वादशीषु गुणवन्तमायुष्मन्तं पुत्रं जनयति, पञ्चमीनवम्येकादशीषु कन्यां गुणवतीं, सप्तम्यां दुर्भगां कन्याम्” इति। न्युब्जामिति अधोमुखीम्। पर्याप्ते इति समाप्ते मैथुने। मैथुने चातिकामेति निवृत्तेच्छेऽपि पुरुषे मैथुनमिच्छन्ती। अन्येन वा विकारेणेति कुष्ठादिना जुगुप्सितेन रोगेण। आरोहेत् शयनमिति सम्बन्धः। ‘अहिरसि’ इत्यादि ‘ददतु मे सुतम्’ इत्यन्तो मन्त्रः॥५-

puṣpāditi ārtavadarśanāt| brahmacāriṇīti adhaḥśāyinīti ca trirātramityanena sambadhyate| adhaḥśāyinīti noccaśayyāśāyinī| pāṇibhyāmannamajarjarapātrādbhuñjāneti pāṇyoruparyasphuṭitaṃ pātraṃ dattvā tatrasthamannaṃ bhuñjānā| na ca kāñcinmṛjāmiti śarīrāvayaveṣu kṛtsnaśarīre vā mārjanam| puruṣaṃ ca caturthe'hani utsādyetyādigranthoktakriyayā yojayediti yojanā| snānāt prabhṛtīti saṃvaseyātāmityanena sambadhyate| tena snānāt prabhṛti maithunaṃ vidhīyate na tu snānadināt prabhṛti, putrakāmayoryugmadinavidhānāt| yugmadinaṃ tu prathamartudināt prabhṛtyeva gaṇanīyam| yaduktaṃ hārīte- “caturthīṣaṣṭhyaṣṭamīdvādaśīṣu guṇavantamāyuṣmantaṃ putraṃ janayati, pañcamīnavamyekādaśīṣu kanyāṃ guṇavatīṃ, saptamyāṃ durbhagāṃ kanyām” iti| nyubjāmiti adhomukhīm| paryāpte iti samāpte maithune| maithune cātikāmeti nivṛttecche'pi puruṣe maithunamicchantī| anyena vā vikāreṇeti kuṣṭhādinā jugupsitena rogeṇa| ārohet śayanamiti sambandhaḥ| ‘ahirasi’ ityādi ‘dadatu me sutam’ ityanto mantraḥ||5-

सा चेदेवमाशासीत- बृहन्तमवदातं हर्यक्षमोजस्विनं शुचिं सत्त्वसम्पन्नं पुत्रमिच्छेयमिति, शुद्धस्नानात् प्रभृत्यस्यै मन्थमवदातयवानां मधुसर्पिर्भ्यां संसृज्य श्वेताया गोः सरूपवत्सायाः पयसाऽऽलोड्य राजते कांस्ये वा पात्रे काले काले सप्ताहं सततं प्रयच्छेत् पानाय। प्रातश्च शालियवान्नविकारान् दधिमधुसर्पिर्भिः पयोभिर्वा संसृज्य भुञ्जीत, तथा सायमवदातशरणशयनासनपानवसनभूषणा च स्यात्। सायं प्रातश्च शश्वच्छ्वेतं महान्तं वृषभमाजानेयं वा हरिचन्दनाङ्गदं पश्येत्। सौम्याभिश्चैनां कथाभिर्मनोनुकूलाभिरुपासीत। सौम्याकृतिवचनोपचारचेष्टांश्च स्त्रीपुरुषानितरानपि चेन्द्रियार्थानवदातान् पश्येत्। सहचर्यश्चैनां प्रियहिताभ्यां सततमुपचरेयुस्तथा भर्ता। न च मिश्रीभावमापद्येयातामिति। अनेन विधिना सप्तरात्रं स्थित्वाऽष्टमेऽहन्याप्लुत्याद्भिः सशिरस्कं सह भर्त्रा अहतानि वस्त्राण्याच्छादयेदवदातानि, अवदाताश्च स्रजो भूषणानि च बिभृयात्

sā cedevamāśāsīta- bṛhantamavadātaṃ haryakṣamojasvinaṃ śuciṃ sattvasampannaṃ putramiccheyamiti, śuddhasnānāt prabhṛtyasyai manthamavadātayavānāṃ madhusarpirbhyāṃ saṃsṛjya śvetāyā goḥ sarūpavatsāyāḥ payasā''loḍya rājate kāṃsye vā pātre kāle kāle saptāhaṃ satataṃ prayacchet pānāya| prātaśca śāliyavānnavikārān dadhimadhusarpirbhiḥ payobhirvā saṃsṛjya bhuñjīta, tathā sāyamavadātaśaraṇaśayanāsanapānavasanabhūṣaṇā ca syāt| sāyaṃ prātaśca śaśvacchvetaṃ mahāntaṃ vṛṣabhamājāneyaṃ vā haricandanāṅgadaṃ paśyet| saumyābhiścaināṃ kathābhirmanonukūlābhirupāsīta| saumyākṛtivacanopacāraceṣṭāṃśca strīpuruṣānitarānapi cendriyārthānavadātān paśyet| sahacaryaścaināṃ priyahitābhyāṃ satatamupacareyustathā bhartā| na ca miśrībhāvamāpadyeyātāmiti| anena vidhinā saptarātraṃ sthitvā'ṣṭame'hanyāplutyādbhiḥ saśiraskaṃ saha bhartrā ahatāni vastrāṇyācchādayedavadātāni, avadātāśca srajo bhūṣaṇāni ca bibhṛyāt

हर्यक्षं सिंहविक्रमं; हर्यक्षता सामुद्रकैः स्तुता, तेनोपादेया। इच्छेयमित्यनेकार्थत्वाद्धातूनां लभेयमित्यर्थः; तेन ‘आशासीत’ इत्यस्य ‘इच्छेयं’ इत्यनेन न पौनरुक्त्यमिति व्याख्यानयन्ति। काले काले इति सायम्प्रातः। अत्र च [४] मन्थपानस्य तथा शालियवान्नभोजनस्य [५] च विहितत्वादुभावपि काले काले मात्रया करणीयौ। शरणं गृहम्। आजानेयम् उत्तमकुलजातमश्वम्। हरिचन्दनशब्देन श्वेतचन्दनं विवक्षितं, हरिशब्दस्यानेकार्थत्वात्; हरिशब्देन [६] श्वेतस्यैव ग्रहणं, प्रशस्तत्वात्; अङ्गदः अङ्गरागः; किंवा अङ्गदः बाहुभूषणम्। पश्येदिति उपलभेत; तेन श्रोत्रमनोभ्यामपि अवदातत्वग्रहणं लभ्यते

haryakṣaṃ siṃhavikramaṃ; haryakṣatā sāmudrakaiḥ stutā, tenopādeyā| iccheyamityanekārthatvāddhātūnāṃ labheyamityarthaḥ; tena ‘āśāsīta’ ityasya ‘iccheyaṃ’ ityanena na paunaruktyamiti vyākhyānayanti| kāle kāle iti sāyamprātaḥ| atra ca [4] manthapānasya tathā śāliyavānnabhojanasya [5] ca vihitatvādubhāvapi kāle kāle mātrayā karaṇīyau| śaraṇaṃ gṛham| ājāneyam uttamakulajātamaśvam| haricandanaśabdena śvetacandanaṃ vivakṣitaṃ, hariśabdasyānekārthatvāt; hariśabdena [6] śvetasyaiva grahaṇaṃ, praśastatvāt; aṅgadaḥ aṅgarāgaḥ; kiṃvā aṅgadaḥ bāhubhūṣaṇam| paśyediti upalabheta; tena śrotramanobhyāmapi avadātatvagrahaṇaṃ labhyate

तत ऋत्विक् प्रागुत्तरस्यां दिश्यगारस्य प्राग्प्रवणमुदक्प्रवणं वा प्रदेशमभिसमीक्ष्य, गोमयोदकाभ्यां स्थण्डिलमुपलिप्य, प्रोक्ष्य चोदकेन, वेदीमस्मिन् स्थापयेत्। तां पश्चिमेनाहतवस्त्रसञ्चये श्वेतार्षभे वाऽप्यजिन उपविशेद् ब्राह्मणप्रयुक्तः, राजन्यप्रयुक्तस्तु वैयाघ्रे चर्मण्यानडुहे वा, वैश्यप्रयुक्तस्तु रौरवे बास्ते वा। तत्रोपविष्टः पालाशीभिरैङ्गुदीभिरौदुम्बरीभिर्माधूकीभिर्वा समिद्भिरग्निमुपसमाधाय, कुशैः परिस्तीर्य, परिधिभिश्च परिधाय, लाजैः शुक्लाभिश्च गन्धवतीभिः सुमनोभिरुपकिरेत्। तत्र प्रणीयोदपात्रं पवित्रपूतमुपसंस्कृत्य सर्पिराज्यार्थं यथोक्तवर्णानाजानेयादीन् समन्ततः स्थापयेत्

tata ṛtvik prāguttarasyāṃ diśyagārasya prāgpravaṇamudakpravaṇaṃ vā pradeśamabhisamīkṣya, gomayodakābhyāṃ sthaṇḍilamupalipya, prokṣya codakena, vedīmasmin sthāpayet| tāṃ paścimenāhatavastrasañcaye śvetārṣabhe vā'pyajina upaviśed brāhmaṇaprayuktaḥ, rājanyaprayuktastu vaiyāghre carmaṇyānaḍuhe vā, vaiśyaprayuktastu raurave bāste vā| tatropaviṣṭaḥ pālāśībhiraiṅgudībhiraudumbarībhirmādhūkībhirvā samidbhiragnimupasamādhāya, kuśaiḥ paristīrya, paridhibhiśca paridhāya, lājaiḥ śuklābhiśca gandhavatībhiḥ sumanobhirupakiret| tatra praṇīyodapātraṃ pavitrapūtamupasaṃskṛtya sarpirājyārthaṃ yathoktavarṇānājāneyādīn samantataḥ sthāpayet

ततः पुत्रकामा पश्चिमतोऽग्निं दक्षिणतो ब्राह्मणमुपविश्यान्वालभेत सह भर्त्रा यथेष्टं पुत्रमाशासाना। ततस्तस्या आशासानाया ऋत्विक् प्रजापतिमभिनिर्दिश्य योनौ तस्याः कामपरिपूरणार्थं काम्यामिष्टिं निर्वर्तयेद् ‘विष्णुर्योनिं कल्पयतु’ इत्यनयर्चा। ततश्चैवाज्येन स्थालीपाकमभिघार्य त्रिर्जुहुयाद्यथाम्नायम्। मन्त्रोपमन्त्रितमुदपात्रं तस्यै दद्यात् सर्वोदकार्थान् कुरुष्वेति। ततः समाप्ते कर्मणि पूर्वं दक्षिणपादमभिहरन्ती प्रदक्षिणमग्निमनुपरिक्रामेत् सह भर्त्रा। ततो [७] ब्राह्मणान् स्वस्ति वाचयित्वाऽऽज्यशेषं [८] प्राश्नीयात् पूर्वं पुमान्, पश्चात् स्त्री; न चोच्छिष्टमवशेषयेत्। ततस्तौ सह संवसेयातामष्टरात्रं, तथाविधपरिच्छदावेव च स्यातां [९] , तथेष्टपुत्रं जनयेताम्

tataḥ putrakāmā paścimato'gniṃ dakṣiṇato brāhmaṇamupaviśyānvālabheta saha bhartrā yatheṣṭaṃ putramāśāsānā| tatastasyā āśāsānāyā ṛtvik prajāpatimabhinirdiśya yonau tasyāḥ kāmaparipūraṇārthaṃ kāmyāmiṣṭiṃ nirvartayed ‘viṣṇuryoniṃ kalpayatu’ ityanayarcā| tataścaivājyena sthālīpākamabhighārya trirjuhuyādyathāmnāyam| mantropamantritamudapātraṃ tasyai dadyāt sarvodakārthān kuruṣveti| tataḥ samāpte karmaṇi pūrvaṃ dakṣiṇapādamabhiharantī pradakṣiṇamagnimanuparikrāmet saha bhartrā| tato [7] brāhmaṇān svasti vācayitvā''jyaśeṣaṃ [8] prāśnīyāt pūrvaṃ pumān, paścāt strī; na cocchiṣṭamavaśeṣayet| tatastau saha saṃvaseyātāmaṣṭarātraṃ, tathāvidhaparicchadāveva ca syātāṃ [9] , tatheṣṭaputraṃ janayetām

या तु स्त्री श्यामं लोहिताक्षं व्यूढोरस्कं महाबाहुं च पुत्रमाशासीत, या वा कृष्णं कृष्णमृदुदीर्घकेशं शुक्लाक्षं शुक्लदन्तं तेजस्विनमात्मवन्तम्; एष एवानयोरपि होमविधिः। किन्तु परिबर्हो वर्णवर्जं स्यात्। पुत्रवर्णानुरूपस्तु यथाशीरेव तयोः परिबर्होऽन्यः कार्यः स्यात्

yā tu strī śyāmaṃ lohitākṣaṃ vyūḍhoraskaṃ mahābāhuṃ ca putramāśāsīta, yā vā kṛṣṇaṃ kṛṣṇamṛdudīrghakeśaṃ śuklākṣaṃ śukladantaṃ tejasvinamātmavantam; eṣa evānayorapi homavidhiḥ| kintu paribarho varṇavarjaṃ syāt| putravarṇānurūpastu yathāśīreva tayoḥ paribarho'nyaḥ kāryaḥ syāt

शूद्रा तु नमस्कारमेव कुर्यात् (देवाग्निद्विजगुरुतपस्विसिद्धेभ्यः [१०]

śūdrā tu namaskārameva kuryāt (devāgnidvijagurutapasvisiddhebhyaḥ [10]

या या च यथाविधं पुत्रमाशासीत तस्यास्तस्यास्तां तां पुत्राशिषमनुनिशम्य तांस्ताञ्जनपदान्मनसाऽनुपरिक्रामयेत्। ततो [११] या या येषां येषां जनपदानां मनुष्याणामनुरूपं पुत्रमाशासीत सा सा तेषां तेषां जनपदानां मनुष्याणामाहारविहारोपचारपरिच्छदाननुविधत्स्वेति वाच्या स्यात्। इत्येतत् सर्वं पुत्राशिषां समृद्धिकरं कर्म व्याख्यातं भवति

yā yā ca yathāvidhaṃ putramāśāsīta tasyāstasyāstāṃ tāṃ putrāśiṣamanuniśamya tāṃstāñjanapadānmanasā'nuparikrāmayet| tato [11] yā yā yeṣāṃ yeṣāṃ janapadānāṃ manuṣyāṇāmanurūpaṃ putramāśāsīta sā sā teṣāṃ teṣāṃ janapadānāṃ manuṣyāṇāmāhāravihāropacāraparicchadānanuvidhatsveti vācyā syāt| ityetat sarvaṃ putrāśiṣāṃ samṛddhikaraṃ karma vyākhyātaṃ bhavati

स्थण्डिलं पूजनस्थानम् [१२] । वेदीं पिण्डिकाम्। तां पश्चिमेनेति वेदिकायाः पश्चिमे। श्वेतार्षभे वाऽप्यजिने इति श्वेतवृषभचर्मणि वेत्यर्थः। ब्राह्मणप्रयुक्त इति यदि ब्राह्मणेन पुत्रेष्ट्यर्थं [१३] प्रयुक्तः स्यात् तदा स ऋत्विक् श्वेतवस्त्रसञ्चये श्वेतवृषभचर्मणि वा उपविशेत्। राजन्यप्रयुक्तस्तु वैयाघ्रादिचर्मणि ‘उपविशेत्’ इति शेषः। रुरुः हरिणविशेषः। परिधिभिरिति चतुर्भिः पलाशबृहद्दण्डैः। परिधायेति वेष्टयित्वा। पवित्रमेव पूतं मन्त्रेण पवित्रपूतं, तच्चोदपात्रविशेषणम्। उपसंस्कृत्येति तदुदपात्रमेव संस्कारमन्त्रैरुपसंस्कृत्य। सर्पिराज्यार्थमिति नवनीतं घृतार्थं; किंवा सर्पिर्घृतमेव, आज्यार्थमिति मन्त्रपूतघृतकरणार्थम्; आज्यशब्देन मन्त्राभिमन्त्रितं घृतमुच्यते। पश्चिमतोऽग्निं दक्षिणतो ब्राह्मणमिति यथा पूर्वेणाग्निर्वामे च ब्राह्मणो भवति तथेत्यर्थः। अनुलभेतेति ऋत्विक्प्रयुक्ता ऋत्विग्विधानमनुकुर्यादित्यर्थः। प्रजापतिमभिनिर्दिश्येति ब्रह्माणमभिमन्त्रय। योनौ कामपूरणार्थमग्नाविष्टिं निर्वपेत् इष्टिं कुर्यात्। विष्णुर्योनिमित्यादिका इष्टिसाधिका ऋक्। पाकमिति चरुम्। अभिघार्येति मिश्रीकृत्य। यथाम्नायमिति यथावेदम्। किन्तु परिबर्हो वर्णवर्जमिति परिबर्हः शयनासनपुष्पादिपरिच्छदः; तेन यथाविधा पुत्रेच्छा तथावर्णः परिबर्हः कर्तव्य इति वाक्यार्थः। शूद्राविधानमाह- शूद्रा त्वित्यादि। नमस्कारमेव कुर्यादिति शूद्राया मन्त्रे होमे चानधिकारात् नमस्कारमात्रकरणम्॥१०-

sthaṇḍilaṃ pūjanasthānam [12] | vedīṃ piṇḍikām| tāṃ paścimeneti vedikāyāḥ paścime| śvetārṣabhe vā'pyajine iti śvetavṛṣabhacarmaṇi vetyarthaḥ| brāhmaṇaprayukta iti yadi brāhmaṇena putreṣṭyarthaṃ [13] prayuktaḥ syāt tadā sa ṛtvik śvetavastrasañcaye śvetavṛṣabhacarmaṇi vā upaviśet| rājanyaprayuktastu vaiyāghrādicarmaṇi ‘upaviśet’ iti śeṣaḥ| ruruḥ hariṇaviśeṣaḥ| paridhibhiriti caturbhiḥ palāśabṛhaddaṇḍaiḥ| paridhāyeti veṣṭayitvā| pavitrameva pūtaṃ mantreṇa pavitrapūtaṃ, taccodapātraviśeṣaṇam| upasaṃskṛtyeti tadudapātrameva saṃskāramantrairupasaṃskṛtya| sarpirājyārthamiti navanītaṃ ghṛtārthaṃ; kiṃvā sarpirghṛtameva, ājyārthamiti mantrapūtaghṛtakaraṇārtham; ājyaśabdena mantrābhimantritaṃ ghṛtamucyate| paścimato'gniṃ dakṣiṇato brāhmaṇamiti yathā pūrveṇāgnirvāme ca brāhmaṇo bhavati tathetyarthaḥ| anulabheteti ṛtvikprayuktā ṛtvigvidhānamanukuryādityarthaḥ| prajāpatimabhinirdiśyeti brahmāṇamabhimantraya| yonau kāmapūraṇārthamagnāviṣṭiṃ nirvapet iṣṭiṃ kuryāt| viṣṇuryonimityādikā iṣṭisādhikā ṛk| pākamiti carum| abhighāryeti miśrīkṛtya| yathāmnāyamiti yathāvedam| kintu paribarho varṇavarjamiti paribarhaḥ śayanāsanapuṣpādiparicchadaḥ; tena yathāvidhā putrecchā tathāvarṇaḥ paribarhaḥ kartavya iti vākyārthaḥ| śūdrāvidhānamāha- śūdrā tvityādi| namaskārameva kuryāditi śūdrāyā mantre home cānadhikārāt namaskāramātrakaraṇam||10-

न खलु केवलमेतदेव कर्म वर्णवैशेष्यकरं भवति। अपि तु तेजोधातुरप्युदकान्तरिक्षधातुप्रायोऽवदातवर्णकरो भवति, पृथिवीवायुधातुप्रायः कृष्णवर्णकरः, समसर्वधातुप्रायः श्यामवर्णकरः

na khalu kevalametadeva karma varṇavaiśeṣyakaraṃ bhavati| api tu tejodhāturapyudakāntarikṣadhātuprāyo'vadātavarṇakaro bhavati, pṛthivīvāyudhātuprāyaḥ kṛṣṇavarṇakaraḥ, samasarvadhātuprāyaḥ śyāmavarṇakaraḥ

वर्णविशेषकरं हेत्वन्तरमाह- न तु खल्वित्यादि। तेजोधातुः कृष्णवर्णे श्यामवर्णे च वर्तते

varṇaviśeṣakaraṃ hetvantaramāha- na tu khalvityādi| tejodhātuḥ kṛṣṇavarṇe śyāmavarṇe ca vartate

सत्त्ववैशेष्यकराणि पुनस्तेषां तेषां प्राणिनां मातापितृसत्त्वान्यन्तर्वत्न्याः श्रुतयश्चाभीक्ष्णं स्वोचितं च कर्म सत्त्वविशेषाभ्यासश्चेति

sattvavaiśeṣyakarāṇi punasteṣāṃ teṣāṃ prāṇināṃ mātāpitṛsattvānyantarvatnyāḥ śrutayaścābhīkṣṇaṃ svocitaṃ ca karma sattvaviśeṣābhyāsaśceti

वर्णविशेषहेतुमभिधाय सत्त्वभेदहेतुमाह- सत्त्वेत्यादि। मातापितृसत्त्वानीति मातापित्रनुकारेण सत्त्वानि प्रायः प्रभावादेव भवन्ति। अन्तर्वत्नी गर्भिणी। श्रुतयश्चाभीक्ष्णमिति यथा गर्भिणी गीतादि [१४] शृणोति, तथासत्त्वमपत्यं जनयति। स्वोचितं च कर्मेति गर्भेणोपार्जितं कर्म स्वफलानुरूपं सत्त्वं जनयति। सत्त्वविशेषाभ्यासश्चेति यथाविधं सत्त्वं पुरुषोऽभ्यस्यति जन्मान्तरे तथासत्त्व एव जायते। वचनं हि- “जन्म जन्म यदभ्यस्तं दानमध्ययनं तपः। तेनैवाभ्यासयोगेन तच्चैवाभ्यसते नरः” इति

varṇaviśeṣahetumabhidhāya sattvabhedahetumāha- sattvetyādi| mātāpitṛsattvānīti mātāpitranukāreṇa sattvāni prāyaḥ prabhāvādeva bhavanti| antarvatnī garbhiṇī| śrutayaścābhīkṣṇamiti yathā garbhiṇī gītādi [14] śṛṇoti, tathāsattvamapatyaṃ janayati| svocitaṃ ca karmeti garbheṇopārjitaṃ karma svaphalānurūpaṃ sattvaṃ janayati| sattvaviśeṣābhyāsaśceti yathāvidhaṃ sattvaṃ puruṣo'bhyasyati janmāntare tathāsattva eva jāyate| vacanaṃ hi- “janma janma yadabhyastaṃ dānamadhyayanaṃ tapaḥ| tenaivābhyāsayogena taccaivābhyasate naraḥ” iti

यथोक्तेन विधिनोपसंस्कृतशरीरयोः स्त्रीपुरुषयोर्मिश्रीभावमापन्नयोः शुक्रं शोणितेन सह संयोगं समेत्याव्यापन्नमव्यापन्नेन योनावनुपहतायामप्रदुष्टे गर्भाशये गर्भमभिनिर्वर्तयत्येकान्तेन। यथा- निर्मले वाससि सुपरिकल्पिते रञ्जनं समुदितगुणमुपनिपातादेव रागमभिनिर्वर्तयति, तद्वत्; यथा वा क्षीरं दध्नाऽभिषुतमभिषवणाद्विहाय स्वभावमापद्यते दधिभावं, शुक्रं तद्वत्

yathoktena vidhinopasaṃskṛtaśarīrayoḥ strīpuruṣayormiśrībhāvamāpannayoḥ śukraṃ śoṇitena saha saṃyogaṃ sametyāvyāpannamavyāpannena yonāvanupahatāyāmapraduṣṭe garbhāśaye garbhamabhinirvartayatyekāntena| yathā- nirmale vāsasi suparikalpite rañjanaṃ samuditaguṇamupanipātādeva rāgamabhinirvartayati, tadvat; yathā vā kṣīraṃ dadhnā'bhiṣutamabhiṣavaṇādvihāya svabhāvamāpadyate dadhibhāvaṃ, śukraṃ tadvat

सम्प्रति गर्भोत्पत्तिक्रममाह- यथोक्तेनेत्यादि। यथोक्तेन विधिनेति पञ्चकर्मोक्तेन। रञ्जनं रागद्रव्यम्। दध्यभिषुतमिति दध्ना स्तोकमात्रेण मिश्रितम्। आपद्यते दधिभावमिति दधित्वमापद्यते। तद्वदिति यथा क्षीरं दधि भवति, रञ्जनं रागो वा भवति, तथा शुक्रं गर्भमभिनिर्वर्तयति। शुक्रं यथोक्तं शोणितयुक्तमित्यर्थः

samprati garbhotpattikramamāha- yathoktenetyādi| yathoktena vidhineti pañcakarmoktena| rañjanaṃ rāgadravyam| dadhyabhiṣutamiti dadhnā stokamātreṇa miśritam| āpadyate dadhibhāvamiti dadhitvamāpadyate| tadvaditi yathā kṣīraṃ dadhi bhavati, rañjanaṃ rāgo vā bhavati, tathā śukraṃ garbhamabhinirvartayati| śukraṃ yathoktaṃ śoṇitayuktamityarthaḥ

एवमभिनिर्वर्तमानस्य गर्भस्य स्त्रीपुरुषत्वे हेतुः पूर्वमुक्तः। यथा हि बीजमनुपतप्तमुप्तं स्वां स्वां प्रकृतिमनुविधीयते व्रीहिर्वा व्रीहित्वं यवो वा यवत्वं तथा स्त्रीपुरुषावपि यथोक्तं हेतुविभागमनुविधीयेते

evamabhinirvartamānasya garbhasya strīpuruṣatve hetuḥ pūrvamuktaḥ| yathā hi bījamanupataptamuptaṃ svāṃ svāṃ prakṛtimanuvidhīyate vrīhirvā vrīhitvaṃ yavo vā yavatvaṃ tathā strīpuruṣāvapi yathoktaṃ hetuvibhāgamanuvidhīyete

यथोक्तं हेतुविभागमनुविधीयेते इति “रक्तेन कन्यामधिकेन पुत्रं शुक्रेण” (शा.अ.२) इत्यादिग्रन्थोक्तविभागं स्त्रीपुरुषजनकमनुविधीयेते

yathoktaṃ hetuvibhāgamanuvidhīyete iti “raktena kanyāmadhikena putraṃ śukreṇa” (śā.a.2) ityādigranthoktavibhāgaṃ strīpuruṣajanakamanuvidhīyete

तयोः कर्मणा वेदोक्तेन विवर्तनमुपदिश्यते [१५] प्राग्व्यक्तीभावात् प्रयुक्तेन सम्यक्। कर्मणां हि देशकालसम्पदुपेतानां नियतमिष्टफलत्वं, तथेतरेषामितरत्वम्। तस्मादापन्नगर्भां स्त्रियमभिसमीक्ष्य प्राग्व्यक्तीभावाद्गर्भस्य पुंसवनमस्यै दद्यात्। गोष्ठे जातस्य न्यग्रोधस्य प्रागुत्तराभ्यां शाखाभ्यां शुङ्गे अनुपहते आदाय द्वाभ्यां धान्यमाषाभ्यां सम्पदुपेताभ्यां गौरसर्षपाभ्यां वा सह दध्नि प्रक्षिप्य पुष्येण पिबेत्, तथैवापराञ्जीवकर्षभकापामार्गसहचरकल्कांश्च युगपदेकैकशो यथेष्टं वाऽप्युपसंस्कृत्य पयसा, कुड्यकीटकं मत्स्यकं वोदकाञ्जलौ प्रक्षिप्य पुष्येण पिबेत्, तथा कनकमयान् राजतानायसांश्च पुरुषकानग्निवर्णानणुप्रमाणान् दध्नि पयस्युदकाञ्जलौ वा प्रक्षिप्य पिबेदनवशेषतः पुष्येण, पुष्येणैव च शालिपिष्टस्य पच्यमानस्योष्माणमुपाघ्राय तस्यैव च पिष्टस्योदकसंसृष्टस्य रसं देहल्यामुपनिधाय [१६] दक्षिणे नासापुटे स्वयमासिञ्चेत् पिचुना। यच्चान्यदपि ब्राह्मणा ब्रूयुराप्ता वा स्त्रियः पुंसवनमिष्टं तच्चानुष्ठेयम्। इति पुंसवनानि

tayoḥ karmaṇā vedoktena vivartanamupadiśyate [15] prāgvyaktībhāvāt prayuktena samyak| karmaṇāṃ hi deśakālasampadupetānāṃ niyatamiṣṭaphalatvaṃ, tathetareṣāmitaratvam| tasmādāpannagarbhāṃ striyamabhisamīkṣya prāgvyaktībhāvādgarbhasya puṃsavanamasyai dadyāt| goṣṭhe jātasya nyagrodhasya prāguttarābhyāṃ śākhābhyāṃ śuṅge anupahate ādāya dvābhyāṃ dhānyamāṣābhyāṃ sampadupetābhyāṃ gaurasarṣapābhyāṃ vā saha dadhni prakṣipya puṣyeṇa pibet, tathaivāparāñjīvakarṣabhakāpāmārgasahacarakalkāṃśca yugapadekaikaśo yatheṣṭaṃ vā'pyupasaṃskṛtya payasā, kuḍyakīṭakaṃ matsyakaṃ vodakāñjalau prakṣipya puṣyeṇa pibet, tathā kanakamayān rājatānāyasāṃśca puruṣakānagnivarṇānaṇupramāṇān dadhni payasyudakāñjalau vā prakṣipya pibedanavaśeṣataḥ puṣyeṇa, puṣyeṇaiva ca śālipiṣṭasya pacyamānasyoṣmāṇamupāghrāya tasyaiva ca piṣṭasyodakasaṃsṛṣṭasya rasaṃ dehalyāmupanidhāya [16] dakṣiṇe nāsāpuṭe svayamāsiñcet picunā| yaccānyadapi brāhmaṇā brūyurāptā vā striyaḥ puṃsavanamiṣṭaṃ taccānuṣṭheyam| iti puṃsavanāni

सम्प्रति स्त्रीत्वे पुरुषत्वे च रक्ताधिकत्वं तथा शुक्राधिकत्वं च पूर्वोक्तं हेतुमनूद्य वैदिकं पुत्रजनकं विधानान्तरमाह- तयोरित्यादि। वेदोक्तेनेति आयुर्वेदोक्तेन। प्राग्व्यक्तीभावादिति यावन्न स्त्रीत्वं पुंस्त्वं वा गर्भस्य व्यक्तं भवति तावदेव तद्वक्ष्यमाणं कर्म लिङ्गपरिवृत्तिकरं [१७] भवति। व्यक्तिस्तु द्वितीये मासे भवति; यदुक्तं- “द्वितीये मासे घनः सम्पद्यते” (शा. ४) इत्यादि; किंवा तृतीये मासे अङ्गप्रत्यङ्गाभिव्यक्तेर्व्यक्तीभावो ज्ञेयः, द्वितीये तु मासे ग्रन्थ्यादिरूपे गर्भे प्रत्यङ्गव्यक्तीभावो न व्यक्तः; तेन वक्ष्यमाणं कर्म मासद्वयं यावत् कर्तव्यम्। प्रयुक्तेनेति पूर्वेण सम्बध्यते। नियतं निश्चितम्। तथेतरेषामितरत्वमिति कर्मणां देशकालविगुणानामनिष्टफलं निश्चितमित्यर्थः। पुंसवनमिति पुंस्त्वकारकं कर्म। गोष्ठः गवां विश्रामस्थानम्। अत्र च स्थानादिविशेषपरिग्रह एव फलदो भवतीति वचनादुन्नीयते, नात्रास्मादृशां युक्तयः प्रभवन्ति। धान्यमाषशब्देन व्रीहिमाषं ग्राहयन्ति, सुवर्णमाषं च व्यावर्तयन्ति। गौरसर्षपः श्वेतसर्षपः। पुष्येणेति पुष्यनक्षत्रेण। यथेष्टमित्यनेन द्विशस्त्रिशो वा पिबेदित्यपि दर्शयति। कुड्यकीटः ‘कवडिगणा [१८] ’ इति ख्यातः; किंवा ज्येष्ठी कुड्यकीटः। जतूकर्णेऽप्यत्र प्रयोगे ‘भित्तिमत्स्यः’ इति पठ्यते, भित्तिमत्स्यशब्देन च पाश्चात्ये ‘ज्येष्ठी’ उच्यते। मत्स्यकः ह्रस्वमत्स्यः। देहली गृहद्वाराधःकाष्ठं, तत्रोपनिधाय ‘शिर’ इति शेषः; किंवा आत्मानमेव देहल्यामुपनिधायेति मन्तव्यम्। यदुक्तं जतूकर्णे- “देहल्यामासीना” इति

samprati strītve puruṣatve ca raktādhikatvaṃ tathā śukrādhikatvaṃ ca pūrvoktaṃ hetumanūdya vaidikaṃ putrajanakaṃ vidhānāntaramāha- tayorityādi| vedokteneti āyurvedoktena| prāgvyaktībhāvāditi yāvanna strītvaṃ puṃstvaṃ vā garbhasya vyaktaṃ bhavati tāvadeva tadvakṣyamāṇaṃ karma liṅgaparivṛttikaraṃ [17] bhavati| vyaktistu dvitīye māse bhavati; yaduktaṃ- “dvitīye māse ghanaḥ sampadyate” (śā. 4) ityādi; kiṃvā tṛtīye māse aṅgapratyaṅgābhivyaktervyaktībhāvo jñeyaḥ, dvitīye tu māse granthyādirūpe garbhe pratyaṅgavyaktībhāvo na vyaktaḥ; tena vakṣyamāṇaṃ karma māsadvayaṃ yāvat kartavyam| prayukteneti pūrveṇa sambadhyate| niyataṃ niścitam| tathetareṣāmitaratvamiti karmaṇāṃ deśakālaviguṇānāmaniṣṭaphalaṃ niścitamityarthaḥ| puṃsavanamiti puṃstvakārakaṃ karma| goṣṭhaḥ gavāṃ viśrāmasthānam| atra ca sthānādiviśeṣaparigraha eva phalado bhavatīti vacanādunnīyate, nātrāsmādṛśāṃ yuktayaḥ prabhavanti| dhānyamāṣaśabdena vrīhimāṣaṃ grāhayanti, suvarṇamāṣaṃ ca vyāvartayanti| gaurasarṣapaḥ śvetasarṣapaḥ| puṣyeṇeti puṣyanakṣatreṇa| yatheṣṭamityanena dviśastriśo vā pibedityapi darśayati| kuḍyakīṭaḥ ‘kavaḍigaṇā [18] ’ iti khyātaḥ; kiṃvā jyeṣṭhī kuḍyakīṭaḥ| jatūkarṇe'pyatra prayoge ‘bhittimatsyaḥ’ iti paṭhyate, bhittimatsyaśabdena ca pāścātye ‘jyeṣṭhī’ ucyate| matsyakaḥ hrasvamatsyaḥ| dehalī gṛhadvārādhaḥkāṣṭhaṃ, tatropanidhāya ‘śira’ iti śeṣaḥ; kiṃvā ātmānameva dehalyāmupanidhāyeti mantavyam| yaduktaṃ jatūkarṇe- “dehalyāmāsīnā” iti

अत ऊर्ध्वं गर्भस्थापनानि व्याख्यास्यामः- ऐन्द्री ब्राह्मी शतवीर्या सहस्रवीर्याऽमोघाऽव्यथा शिवाऽरिष्टा वाट्यपुष्पी विष्वक्सेनकान्ता चेत्यासामोषधीनां शिरसा दक्षिणेन वा पाणिना धारणं, एताभिश्चैव सिद्धस्य पयसः सर्पिषो वा पानम्, एताभिश्चैव पुष्ये पुष्ये स्नानं, सदा च ताः [१९] समालभेत। तथा सर्वासां जीवनीयोक्तानामोषधीनां सदोपयोगस्तैस्तैरुपयोगविधिभिः। इति गर्भस्थापनानि व्याख्यातानि भवन्ति

ata ūrdhvaṃ garbhasthāpanāni vyākhyāsyāmaḥ- aindrī brāhmī śatavīryā sahasravīryā'moghā'vyathā śivā'riṣṭā vāṭyapuṣpī viṣvaksenakāntā cetyāsāmoṣadhīnāṃ śirasā dakṣiṇena vā pāṇinā dhāraṇaṃ, etābhiścaiva siddhasya payasaḥ sarpiṣo vā pānam, etābhiścaiva puṣye puṣye snānaṃ, sadā ca tāḥ [19] samālabheta| tathā sarvāsāṃ jīvanīyoktānāmoṣadhīnāṃ sadopayogastaistairupayogavidhibhiḥ| iti garbhasthāpanāni vyākhyātāni bhavanti

सम्प्रति स्थितस्य गर्भस्य गर्भोपघातकभावप्रभावखण्डकत्वेन [२०] यत् पुनः स्थितिकारकं तद्गर्भस्थापनमुच्यते- अत ऊर्ध्वमित्यादिना। ऐन्द्री गोरक्षकर्कटी। शतवीर्यासहस्रवीर्ये दूर्वाद्वयम्। अमोघा पाटला। अव्यथा गुडूची। अरिष्टा कटुरोहिणी। वाट्यपुष्पी पीतबला। विष्वक्सेनकान्ता प्रियङ्गुः

गर्भोपघातकरास्त्विमे भावा भवन्ति; तद्यथा- उत्कटविषमकठिनासनसेविन्या [२१] वातमूत्रपुरीषवेगानुपरुन्धत्या दारुणानुचितव्यायामसेविन्यास्तीक्ष्णोष्णातिमात्रसेविन्याः प्रमिताशनसेविन्या गर्भो म्रियतेऽन्तः कुक्षेः, अकाले वा स्रंसते, शोषी वा भवति; तथाऽभिघातप्रपीडनैः श्वभ्रकूपप्रपातदेशावलोकनैर्वाऽभीक्ष्णं मातुः प्रपतत्यकालेगर्भः, तथाऽतिमात्रसङ्क्षोभिभिर्यानैर्यानेन, अप्रियातिमात्रश्रवणैर्वा। प्रततोत्तानशायिन्याः पुनर्गर्भस्य नाभ्याश्रया नाडी कण्ठमनुवेष्टयति, विवृतशायिनी नक्तञ्चारिणी चोन्मत्तं जनयति, अपस्मारिणं पुनः कलिकलहशीला, व्यवायशीला दुर्वपुषमह्रीकं स्त्रैणं वा, शोकनित्या भीतमपचितमल्पायुषं वा, अभिध्यात्री [२२] परोपतापिनमीर्ष्युं स्त्रैणं वा, स्तेना त्वायासबहुलमतिद्रोहिणमकर्मशीलं वा, अमर्षिणी चण्डमौपधिकमसूयकं वा स्वप्ननित्या तन्द्रालुमबुधमल्पाग्निं वा, मद्यनित्या पिपासालुमल्पस्मृतिमनवस्थितचित्तं वा, गोधामांसप्राया [२३] शार्करिणमश्मरिणं शनैर्मेहिणं वा, वराहमांसप्राया रक्ताक्षं क्रथनमतिपरुषरोमाणं वा, मत्स्यमांसनित्या चिरनिमेषं स्तब्धाक्षं वा, मधुरनित्या प्रमेहिणं मूकमतिस्थूलं वा, अम्लनित्या रक्तपित्तिनं त्वगक्षिरोगिणं वा, लवणनित्या शीघ्रवलीपलितं खालित्यरोगिणं वा, कटुकनित्या दुर्बलमल्पशुक्रमनपत्यं वा, तिक्तनित्या शोषिणमबलमनुपचितं वा, कषायनित्या श्यावमानाहिनमुदावर्तिनं वा, यद्यच्च यस्य यस्य व्याधेर्निदानमुक्तं तत्तदासेवमानाऽन्तर्वत्नी तन्निमित्तविकारबहुलमपत्यं जनयति। पितृजास्तु शुक्रदोषा मातृजैरपचारैर्व्याख्याताः। इति गर्भोपघातकरा भावा भवन्त्युक्ताः [२४] । तस्मादहितानाहारविहारान् प्रजासम्पदमिच्छन्ती स्त्री विशेषेण वर्जयेत्। साध्वाचारा चात्मानमुपचरेद्धिताभ्यामाहारविहाराभ्यामिति

garbhopaghātakarāstvime bhāvā bhavanti; tadyathā- utkaṭaviṣamakaṭhināsanasevinyā [21] vātamūtrapurīṣavegānuparundhatyā dāruṇānucitavyāyāmasevinyāstīkṣṇoṣṇātimātrasevinyāḥ pramitāśanasevinyā garbho mriyate'ntaḥ kukṣeḥ, akāle vā sraṃsate, śoṣī vā bhavati; tathā'bhighātaprapīḍanaiḥ śvabhrakūpaprapātadeśāvalokanairvā'bhīkṣṇaṃ mātuḥ prapatatyakālegarbhaḥ, tathā'timātrasaṅkṣobhibhiryānairyānena, apriyātimātraśravaṇairvā| pratatottānaśāyinyāḥ punargarbhasya nābhyāśrayā nāḍī kaṇṭhamanuveṣṭayati, vivṛtaśāyinī naktañcāriṇī conmattaṃ janayati, apasmāriṇaṃ punaḥ kalikalahaśīlā, vyavāyaśīlā durvapuṣamahrīkaṃ straiṇaṃ vā, śokanityā bhītamapacitamalpāyuṣaṃ vā, abhidhyātrī [22] paropatāpinamīrṣyuṃ straiṇaṃ vā, stenā tvāyāsabahulamatidrohiṇamakarmaśīlaṃ vā, amarṣiṇī caṇḍamaupadhikamasūyakaṃ vā svapnanityā tandrālumabudhamalpāgniṃ vā, madyanityā pipāsālumalpasmṛtimanavasthitacittaṃ vā, godhāmāṃsaprāyā [23] śārkariṇamaśmariṇaṃ śanairmehiṇaṃ vā, varāhamāṃsaprāyā raktākṣaṃ krathanamatiparuṣaromāṇaṃ vā, matsyamāṃsanityā ciranimeṣaṃ stabdhākṣaṃ vā, madhuranityā pramehiṇaṃ mūkamatisthūlaṃ vā, amlanityā raktapittinaṃ tvagakṣirogiṇaṃ vā, lavaṇanityā śīghravalīpalitaṃ khālityarogiṇaṃ vā, kaṭukanityā durbalamalpaśukramanapatyaṃ vā, tiktanityā śoṣiṇamabalamanupacitaṃ vā, kaṣāyanityā śyāvamānāhinamudāvartinaṃ vā, yadyacca yasya yasya vyādhernidānamuktaṃ tattadāsevamānā'ntarvatnī tannimittavikārabahulamapatyaṃ janayati| pitṛjāstu śukradoṣā mātṛjairapacārairvyākhyātāḥ| iti garbhopaghātakarā bhāvā bhavantyuktāḥ [24] | tasmādahitānāhāravihārān prajāsampadamicchantī strī viśeṣeṇa varjayet| sādhvācārā cātmānamupacareddhitābhyāmāhāravihārābhyāmiti

बालस्याचिरजातस्यापि गर्भव्यपदेशो भवति, तेन कुक्षेर्बहिरपि मरणसद्भावे [२५] अन्तःकुक्षेरिति विशेषणमुपपन्नम्। प्रततोत्तानशायिनी उत्तानशयनशीला। विवृते अनावृते देशे शयनशीला विवृतशायिनी। विवृतशायिनी तथा नक्तञ्चारिणी च रक्षःप्रभृतिभूताभिगमनीया भवति; ततश्च भूतैरभिभूतो गर्भ उन्मत्तो भवतीति युक्तम्। कलिः वाचिकः, कलहस्तु शारीरकः [२६] । स्त्रैणं स्त्रीवशम्। अभिध्यात्री मनसा द्रोहणशीला। औपधिकं शाठ्यप्रचारिणम्। क्रथनम् अकस्मादुच्छ्वासावरोधः, तद्वानपि ‘क्रथन’ इत्युच्यते। मधुरनित्येह गर्भिणीविहितं क्षीरं विहायान्यमधुरानुसेविनी बोद्धव्या; क्षीरस्य तु विहितत्वेन प्राशस्त्यम्। तत्र षण्णामपि रसानामत्यर्थोपयोगे दोषमभिधाय यत् पुनर्मद्यादीनामत्यर्थसेवने पृथग्दोषं ब्रूते, तद्द्रव्यप्रभावस्य दोषविशेषाभिधानार्थमिति ज्ञेयम्। यद्वस्तुसेवया ये विकारा इह गर्भस्योचितनिदाना दृश्यन्ते ते तावदुचितोत्पादा एव। यथा- निद्रातिसेवया तन्द्रालुः, मधुरसेवया मेही, अम्लेन रक्तपित्तादियुक्त इत्यादि। ये तु हेत्वसदृशा विकारा गर्भस्य दृश्यन्ते, यथा- गोधामांसेन शर्कराश्मरीत्यादि, तेऽपि द्रव्यप्रभावादेव ज्ञेयाः। यद्यपि गर्भग्रहणात् प्रागपि स्त्रिया अपथ्यसेवाऽऽर्तवदुष्टिद्वारा गर्भे विकारं जनयति, तथा पुरुषस्यापथ्यसेवा शुक्रदुष्टिद्वारा गर्भे दुष्टिं जनयतीति इहैव ‘पितृजास्तु’ इत्यादिना ग्रन्थेन वक्तव्यं, तथाऽपि गृहीतगर्भायाः स्त्रिया अपचारविशेषेणाव्यवधानाद्गर्भदुष्टिकरा भवन्तीति कृत्वा ‘तत्तदासेवमानाऽन्तर्वत्नी’ इत्युक्तम्। मातृजैरपचारैर्व्याख्याता इति यथा मातुरपचारानुरूपा गर्भव्याधयो भवन्ति; एवं पितुरपि व्यवायात् प्रागपचारेण शुक्रदुष्ट्याऽपचारानुरूपा व्याधयो भवन्तीत्यर्थः। स्त्री विशेषेणेत्यनेन पुरुषोऽपि वर्जयेदिति दर्शयति। साध्वाचारेति मङ्गलाचारशीला

bālasyācirajātasyāpi garbhavyapadeśo bhavati, tena kukṣerbahirapi maraṇasadbhāve [25] antaḥkukṣeriti viśeṣaṇamupapannam| pratatottānaśāyinī uttānaśayanaśīlā| vivṛte anāvṛte deśe śayanaśīlā vivṛtaśāyinī| vivṛtaśāyinī tathā naktañcāriṇī ca rakṣaḥprabhṛtibhūtābhigamanīyā bhavati; tataśca bhūtairabhibhūto garbha unmatto bhavatīti yuktam| kaliḥ vācikaḥ, kalahastu śārīrakaḥ [26] | straiṇaṃ strīvaśam| abhidhyātrī manasā drohaṇaśīlā| aupadhikaṃ śāṭhyapracāriṇam| krathanam akasmāducchvāsāvarodhaḥ, tadvānapi ‘krathana’ ityucyate| madhuranityeha garbhiṇīvihitaṃ kṣīraṃ vihāyānyamadhurānusevinī boddhavyā; kṣīrasya tu vihitatvena prāśastyam| tatra ṣaṇṇāmapi rasānāmatyarthopayoge doṣamabhidhāya yat punarmadyādīnāmatyarthasevane pṛthagdoṣaṃ brūte, taddravyaprabhāvasya doṣaviśeṣābhidhānārthamiti jñeyam| yadvastusevayā ye vikārā iha garbhasyocitanidānā dṛśyante te tāvaducitotpādā eva| yathā- nidrātisevayā tandrāluḥ, madhurasevayā mehī, amlena raktapittādiyukta ityādi| ye tu hetvasadṛśā vikārā garbhasya dṛśyante, yathā- godhāmāṃsena śarkarāśmarītyādi, te'pi dravyaprabhāvādeva jñeyāḥ| yadyapi garbhagrahaṇāt prāgapi striyā apathyasevā''rtavaduṣṭidvārā garbhe vikāraṃ janayati, tathā puruṣasyāpathyasevā śukraduṣṭidvārā garbhe duṣṭiṃ janayatīti ihaiva ‘pitṛjāstu’ ityādinā granthena vaktavyaṃ, tathā'pi gṛhītagarbhāyāḥ striyā apacāraviśeṣeṇāvyavadhānādgarbhaduṣṭikarā bhavantīti kṛtvā ‘tattadāsevamānā'ntarvatnī’ ityuktam| mātṛjairapacārairvyākhyātā iti yathā māturapacārānurūpā garbhavyādhayo bhavanti; evaṃ piturapi vyavāyāt prāgapacāreṇa śukraduṣṭyā'pacārānurūpā vyādhayo bhavantītyarthaḥ| strī viśeṣeṇetyanena puruṣo'pi varjayediti darśayati| sādhvācāreti maṅgalācāraśīlā

व्याधींश्चास्या मृदुमधुरशिशिरसुखसुकुमारप्रायैरौषधाहारोपचारैरुपचरेत्, न चास्या वमनविरेचनशिरोविरेचनानि प्रयोजयेत्, न रक्तमवसेचयेत्, सर्वकालं च नास्थापनमनुवासनं वा कुर्यादन्यत्रात्ययिकाद्व्याधेः। अष्टमं मासमुपादाय वमनादिसाध्येषु पुनर्विकारेष्वात्ययिकेषु मृदुभिर्वमनादिभिस्तदर्थकारिभिर्वोपचारः स्यात्। पूर्णमिव तैलपात्रमसङ्क्षोभयताऽन्तर्वत्नी [२७] भवत्युपचर्या

vyādhīṃścāsyā mṛdumadhuraśiśirasukhasukumāraprāyairauṣadhāhāropacārairupacaret, na cāsyā vamanavirecanaśirovirecanāni prayojayet, na raktamavasecayet, sarvakālaṃ ca nāsthāpanamanuvāsanaṃ vā kuryādanyatrātyayikādvyādheḥ| aṣṭamaṃ māsamupādāya vamanādisādhyeṣu punarvikāreṣvātyayikeṣu mṛdubhirvamanādibhistadarthakāribhirvopacāraḥ syāt| pūrṇamiva tailapātramasaṅkṣobhayatā'ntarvatnī [27] bhavatyupacaryā

सा चेदपचाराद् द्वयोस्त्रिषु वा मासेषु पुष्पं पश्येन्नास्या गर्भः स्थास्यतीति विद्यात्; अजातसारो हि तस्मिन् काले भवति गर्भः

sā cedapacārād dvayostriṣu vā māseṣu puṣpaṃ paśyennāsyā garbhaḥ sthāsyatīti vidyāt; ajātasāro hi tasmin kāle bhavati garbhaḥ

सा चेच्चतुष्प्रभृतिषु मासेषु क्रोधशोकासूयेर्ष्याभयत्रासव्यवायव्यायामसङ्क्षोभसन्धारणविषमाशनशयनस्थानक्षुत्पिपासातियोगात् कदाहाराद्वा पुष्पं पश्येत्, तस्या गर्भस्थापनविधिमुपदेक्ष्यामः। पुष्पदर्शनादेवैनां ब्रूयात्- शयनं तावन्मृदुसुखशिशिरास्तरणसंस्तीर्णमीषदवनतशिरस्कं प्रतिपद्यस्वेति। ततो यष्टीमधुकसर्पिर्भ्यां परमशिशिरवारिणी संस्थिताभ्यां पिचुमाप्लाव्योपस्थसमीपे स्थापयेत्तस्याः, तथा शतधौतसहस्रधौताभ्यां सर्पिर्भ्यामधोनाभेः सर्वतः प्रदिह्यात्, सर्वतश्च गव्येन चैनां पयसा सुशीतेन मधुकाम्बुना वा न्यग्रोधादिकषायेण वा परिषेचयेदधो नाभेः, उदकं वा सुशीतमवगाहयेत्, क्षीरिणां कषायद्रुमाणां च स्वरसपरिपीतानि चेलानि [२८] ग्राहयेत्, न्यग्रोधादिशुङ्गासिद्धयोर्वाक्षीरसर्पिषोः पिचुं ग्राहयेत्, अतश्चैवाक्षमात्रं प्राशयेत्, प्राशयेद्वा केवलं क्षीरसर्पिः, पद्मोत्पलकुमुदकिञ्जल्कांश्चास्यै समधुशर्करान् लेहार्थं दद्यात्, शृङ्गाटकपुष्करबीजकशेरुकान् भक्ष्णार्थं, गन्धप्रियङ्ग्वसितोत्पलशालूकोदुम्बरशलाटुन्यग्रोधशुङ्गानि वा पाययेदेनामाजेन पयसा, पयसा चैनां बलातिबलाशालिषष्टिकेक्षुमूलकाकोलीशृतेन समधुशर्करं रक्तशालीनामोदनं मृदुसुरभिशीतलं भोजयेत्, लावकपिञ्जलकुरङ्गशम्बरशशहरिणैणकालपुच्छकरसेन वा घृतसुसंस्कृतेन सुखशिशिरोपवातदेशस्थां भोजयेत्, क्रोधशोकायासव्यवायव्यायामेभ्यश्चाभिरक्षेत्, सौम्याभिश्चैनां कथाभिर्मनोनुकूलाभिरुपासीत; तथाऽस्या गर्भस्तिष्ठति

sā ceccatuṣprabhṛtiṣu māseṣu krodhaśokāsūyerṣyābhayatrāsavyavāyavyāyāmasaṅkṣobhasandhāraṇaviṣamāśanaśayanasthānakṣutpipāsātiyogāt kadāhārādvā puṣpaṃ paśyet, tasyā garbhasthāpanavidhimupadekṣyāmaḥ| puṣpadarśanādevaināṃ brūyāt- śayanaṃ tāvanmṛdusukhaśiśirāstaraṇasaṃstīrṇamīṣadavanataśiraskaṃ pratipadyasveti| tato yaṣṭīmadhukasarpirbhyāṃ paramaśiśiravāriṇī saṃsthitābhyāṃ picumāplāvyopasthasamīpe sthāpayettasyāḥ, tathā śatadhautasahasradhautābhyāṃ sarpirbhyāmadhonābheḥ sarvataḥ pradihyāt, sarvataśca gavyena caināṃ payasā suśītena madhukāmbunā vā nyagrodhādikaṣāyeṇa vā pariṣecayedadho nābheḥ, udakaṃ vā suśītamavagāhayet, kṣīriṇāṃ kaṣāyadrumāṇāṃ ca svarasaparipītāni celāni [28] grāhayet, nyagrodhādiśuṅgāsiddhayorvākṣīrasarpiṣoḥ picuṃ grāhayet, ataścaivākṣamātraṃ prāśayet, prāśayedvā kevalaṃ kṣīrasarpiḥ, padmotpalakumudakiñjalkāṃścāsyai samadhuśarkarān lehārthaṃ dadyāt, śṛṅgāṭakapuṣkarabījakaśerukān bhakṣṇārthaṃ, gandhapriyaṅgvasitotpalaśālūkodumbaraśalāṭunyagrodhaśuṅgāni vā pāyayedenāmājena payasā, payasā caināṃ balātibalāśāliṣaṣṭikekṣumūlakākolīśṛtena samadhuśarkaraṃ raktaśālīnāmodanaṃ mṛdusurabhiśītalaṃ bhojayet, lāvakapiñjalakuraṅgaśambaraśaśahariṇaiṇakālapucchakarasena vā ghṛtasusaṃskṛtena sukhaśiśiropavātadeśasthāṃ bhojayet, krodhaśokāyāsavyavāyavyāyāmebhyaścābhirakṣet, saumyābhiścaināṃ kathābhirmanonukūlābhirupāsīta; tathā'syā garbhastiṣṭhati

मृदुभिर्वमनादिभिरिति मृदुद्रव्यकृतैरल्पमात्रैश्च वमनादिभिरित्यर्थः। तदर्थकारिभिर्वेति यथा वमनार्थकारि निष्ठीवनं, विरेचनार्थकारिणी फलवर्तिः, इत्यादिभिरुपचारः कर्तव्यः। सन्धारणं वेगसन्धारणम्। कदाहारः कुत्सिताहारः। शिशिरं शीतम्। यष्टीमधुकसिद्धं सर्पिः यष्टीमधुकसर्पिः। चेलानि ग्राहयेदित्यत्र ‘योनिं’ इति शेषः। अतश्चैवेति न्यग्रोधादिशुङ्गात्। किंवा ‘क्षीरसर्पिषः’ इत्यस्मिन् पाठे क्षीरोत्थितं सर्पिः क्षीरसर्पिः॥२२-

mṛdubhirvamanādibhiriti mṛdudravyakṛtairalpamātraiśca vamanādibhirityarthaḥ| tadarthakāribhirveti yathā vamanārthakāri niṣṭhīvanaṃ, virecanārthakāriṇī phalavartiḥ, ityādibhirupacāraḥ kartavyaḥ| sandhāraṇaṃ vegasandhāraṇam| kadāhāraḥ kutsitāhāraḥ| śiśiraṃ śītam| yaṣṭīmadhukasiddhaṃ sarpiḥ yaṣṭīmadhukasarpiḥ| celāni grāhayedityatra ‘yoniṃ’ iti śeṣaḥ| ataścaiveti nyagrodhādiśuṅgāt| kiṃvā ‘kṣīrasarpiṣaḥ’ ityasmin pāṭhe kṣīrotthitaṃ sarpiḥ kṣīrasarpiḥ||22-

यस्याः पुनरामान्वयात् पुष्पदर्शनं स्यात्, प्रायस्तस्यास्तद्गर्भोपघातकरं भवति, विरुद्धोपक्रमत्वात्तयोः

yasyāḥ punarāmānvayāt puṣpadarśanaṃ syāt, prāyastasyāstadgarbhopaghātakaraṃ bhavati, viruddhopakramatvāttayoḥ

शारीरस्थानम् (cont. 14)

यस्याः पुनरुष्णतीक्ष्णोपयोगाद्गर्भिण्या महति सञ्जातसारे गर्भे पुष्पदर्शनं स्यादन्यो वा योनिस्रावस्तस्या गर्भो वृद्धिं न प्राप्नोति निःस्रुतत्वात्; स कालमवतिष्ठतेऽतिमात्रं, तमुपविष्टकमित्याचक्षते केचित्। उपवासव्रतकर्मपरायाः पुनः कदाहारायाः स्नेहद्वेषिण्या वातप्रकोपणोक्तान्यासेवमानाया गर्भो वृद्धिं न प्राप्नोति परिशुष्कत्वात्; स चापि कालमवतिष्ठतेऽतिमात्रम् [२९] , अस्पन्दनश्च भवति, तं तु नागोदरमित्याचक्षते

yasyāḥ punaruṣṇatīkṣṇopayogādgarbhiṇyā mahati sañjātasāre garbhe puṣpadarśanaṃ syādanyo vā yonisrāvastasyā garbho vṛddhiṃ na prāpnoti niḥsrutatvāt; sa kālamavatiṣṭhate'timātraṃ, tamupaviṣṭakamityācakṣate kecit| upavāsavratakarmaparāyāḥ punaḥ kadāhārāyāḥ snehadveṣiṇyā vātaprakopaṇoktānyāsevamānāyā garbho vṛddhiṃ na prāpnoti pariśuṣkatvāt; sa cāpi kālamavatiṣṭhate'timātram [29] , aspandanaśca bhavati, taṃ tu nāgodaramityācakṣate

आमान्वयादिति आमजनकहेतोः सकाशादित्यर्थः। विरुद्धोपक्रमत्वादिति गर्भस्रावे हि स्तम्भनं कर्तव्यं, तच्च शीतं मृदु मधुरं च; तच्चामविरुद्धम्, आमजनकत्वात्; इति विरुद्धोपक्रमता। अन्यो वेति आर्तवलक्षणव्यतिरिक्तः। यद्यपि केचिदित्युक्तं, तथाऽप्यप्रतिषेधादाचार्यस्याप्येतत् सम्मतम्॥२५-

āmānvayāditi āmajanakahetoḥ sakāśādityarthaḥ| viruddhopakramatvāditi garbhasrāve hi stambhanaṃ kartavyaṃ, tacca śītaṃ mṛdu madhuraṃ ca; taccāmaviruddham, āmajanakatvāt; iti viruddhopakramatā| anyo veti ārtavalakṣaṇavyatiriktaḥ| yadyapi kecidityuktaṃ, tathā'pyapratiṣedhādācāryasyāpyetat sammatam||25-

नार्योस्तयोरुभयोरपि चिकित्सितविशेषमुपदेक्ष्यामः- भौतिकजीवनीयबृंहणीयमधुरवातहरसिद्धानां सर्पिषां पयसामामगर्भाणां चोपयोगो गर्भवृद्धिकरः; तथा सम्भोजनमेतैरेव सिद्धैश्च घृतादिभिः सुभिक्षायाः [३०] , अभीक्ष्णं यानवाहनापमार्जनावजृम्भणैरुपपादनमिति

nāryostayorubhayorapi cikitsitaviśeṣamupadekṣyāmaḥ- bhautikajīvanīyabṛṃhaṇīyamadhuravātaharasiddhānāṃ sarpiṣāṃ payasāmāmagarbhāṇāṃ copayogo garbhavṛddhikaraḥ; tathā sambhojanametaireva siddhaiśca ghṛtādibhiḥ subhikṣāyāḥ [30] , abhīkṣṇaṃ yānavāhanāpamārjanāvajṛmbhaṇairupapādanamiti

यस्याः पुनर्गर्भः प्रसुप्तो न स्पन्दते तां श्येनमत्स्यगवयशिखिताम्रचूडतित्तिरीणामन्यतमस्य सर्पिष्मता रसेन माषयूषेण वा प्रभूतसर्पिषा मूलकयूषेण वा रक्तशालीनामोदनं मृदुमधुरशीतलं भोजयेत्। तैलाभ्यङ्गेन चास्या अभीक्ष्णमुदरबस्तिवङ्क्षणोरुकटीपार्श्वपृष्ठप्रदेशानीषदुष्णेनोपचरेत्

yasyāḥ punargarbhaḥ prasupto na spandate tāṃ śyenamatsyagavayaśikhitāmracūḍatittirīṇāmanyatamasya sarpiṣmatā rasena māṣayūṣeṇa vā prabhūtasarpiṣā mūlakayūṣeṇa vā raktaśālīnāmodanaṃ mṛdumadhuraśītalaṃ bhojayet| tailābhyaṅgena cāsyā abhīkṣṇamudarabastivaṅkṣaṇorukaṭīpārśvapṛṣṭhapradeśānīṣaduṣṇenopacaret

यस्याः पुनरुदावर्तविबन्धः स्यादष्टमे मासे न चानुवासनसाध्यं मन्येत ततस्तस्यास्तद्विकारप्रशमनमुपकल्पयेन्निरूहम्। उदावर्तो ह्युपेक्षितः सहसा सगर्भां [३१] गर्भिणीं गर्भमथवाऽतिपातयेत्। तत्र वीरणशालिषष्टिककुशकाशेक्षुवालिकावेतसपरिव्याधमूलानां भूतीकानन्ताकाश्मर्यपरूषकमधुकमृद्वीकानां च पयसाऽर्धोदकेनोद्गमय्य रसं प्रियालबिभीतकमज्जतिलकल्कसम्प्रयुक्तमीषल्लवणमनत्युष्णं च निरूहं दद्यात्। व्यपगतविबन्धां चैनां सुखसलिलपरिषिक्ताङ्गीं स्थैर्यकरमविदाहिनमाहारं भुक्तवतीं सायं मधुरकसिद्धेन तैलेनानुवासयेत्। न्युब्जां त्वेनामास्थापनानुवासनाभ्यामुपचरेत्

yasyāḥ punarudāvartavibandhaḥ syādaṣṭame māse na cānuvāsanasādhyaṃ manyeta tatastasyāstadvikārapraśamanamupakalpayennirūham| udāvarto hyupekṣitaḥ sahasā sagarbhāṃ [31] garbhiṇīṃ garbhamathavā'tipātayet| tatra vīraṇaśāliṣaṣṭikakuśakāśekṣuvālikāvetasaparivyādhamūlānāṃ bhūtīkānantākāśmaryaparūṣakamadhukamṛdvīkānāṃ ca payasā'rdhodakenodgamayya rasaṃ priyālabibhītakamajjatilakalkasamprayuktamīṣallavaṇamanatyuṣṇaṃ ca nirūhaṃ dadyāt| vyapagatavibandhāṃ caināṃ sukhasalilapariṣiktāṅgīṃ sthairyakaramavidāhinamāhāraṃ bhuktavatīṃ sāyaṃ madhurakasiddhena tailenānuvāsayet| nyubjāṃ tvenāmāsthāpanānuvāsanābhyāmupacaret

चिकित्सितविशेषमित्यत्र विशेषशब्देन गर्भव्याध्यन्तरापेक्षया चिकित्सितविशेषो ज्ञेयः; उपविष्टकनागोदरयोस्तु विशिष्टैवेह चिकित्सा वक्तव्या; किंवा ‘यस्याः पुनर्गर्भः प्रसुप्तो न स्पन्दते’ इत्यादिना योऽवस्थायां विशेषो वक्तव्यस्तमपेक्ष्योक्तं- चिकित्सितविशेषमिति। भौतिकं भूतोपघातहितं वचागुग्गुल्वादि; किंवा महापैशाचिकं घृतं वक्ष्यमाणं द्रष्टव्यम्। सुभिक्षाया इति सुबुभुक्षायाः। न चानुवासनसाध्यं मन्येतेति सामत्वादुदावर्तस्य नानुवासनसाध्यता भवतीति ज्ञेयम्। तद्विकारप्रशमनमिति उदावर्तप्रशमनमित्यर्थः। तदुदावर्तप्रशमनं निरूहमाह- तत्रेत्यादि। परिव्याधो वेतसभेदः। उद्गमय्य रसमिति क्वाथं निष्पाद्य। क्वाथादिपरिमाणं च निरूहपरिमाणपरिभाषयैव कर्तव्यम्। न्युब्जामिति अधोमुखीम्॥२७-

cikitsitaviśeṣamityatra viśeṣaśabdena garbhavyādhyantarāpekṣayā cikitsitaviśeṣo jñeyaḥ; upaviṣṭakanāgodarayostu viśiṣṭaiveha cikitsā vaktavyā; kiṃvā ‘yasyāḥ punargarbhaḥ prasupto na spandate’ ityādinā yo'vasthāyāṃ viśeṣo vaktavyastamapekṣyoktaṃ- cikitsitaviśeṣamiti| bhautikaṃ bhūtopaghātahitaṃ vacāguggulvādi; kiṃvā mahāpaiśācikaṃ ghṛtaṃ vakṣyamāṇaṃ draṣṭavyam| subhikṣāyā iti sububhukṣāyāḥ| na cānuvāsanasādhyaṃ manyeteti sāmatvādudāvartasya nānuvāsanasādhyatā bhavatīti jñeyam| tadvikārapraśamanamiti udāvartapraśamanamityarthaḥ| tadudāvartapraśamanaṃ nirūhamāha- tatretyādi| parivyādho vetasabhedaḥ| udgamayya rasamiti kvāthaṃ niṣpādya| kvāthādiparimāṇaṃ ca nirūhaparimāṇaparibhāṣayaiva kartavyam| nyubjāmiti adhomukhīm||27-

यस्याः पुनरतिमात्रदोषोपचयाद्वा तीक्ष्णोष्णातिमात्रसेवनाद्वा वातमूत्रपुरीषवेगविधारणैर्वा विषमाश(स)नशयनस्थानसम्पीडनाभिघातैर्वा क्रोधशोकेर्ष्याभयत्रासादिभिर्वा साहसैर्वाऽपरैः कर्मभिरन्तःकुक्षेर्गर्भो [३२] म्रियते, तस्याः स्तिमितं स्तब्धमुदरमाततं शीतमश्मान्तर्गतमिव भवत्यस्पन्दनो गर्भः, शूलमधिकमुपजायते, न चाव्यः प्रादुर्भवन्ति, योनिर्न प्रस्रवति, अक्षिणी चास्याः स्रस्ते भवतः, ताम्यति, व्यथते, भ्रमते, श्वसिति, अरतिबहुला च भवति, न चास्या वेगप्रादुर्भावो यथावदुपलभ्यते; इत्येवंलक्षणां स्त्रियं मृतगर्भेयमिति विद्यात्

yasyāḥ punaratimātradoṣopacayādvā tīkṣṇoṣṇātimātrasevanādvā vātamūtrapurīṣavegavidhāraṇairvā viṣamāśa(sa)naśayanasthānasampīḍanābhighātairvā krodhaśokerṣyābhayatrāsādibhirvā sāhasairvā'paraiḥ karmabhirantaḥkukṣergarbho [32] mriyate, tasyāḥ stimitaṃ stabdhamudaramātataṃ śītamaśmāntargatamiva bhavatyaspandano garbhaḥ, śūlamadhikamupajāyate, na cāvyaḥ prādurbhavanti, yonirna prasravati, akṣiṇī cāsyāḥ sraste bhavataḥ, tāmyati, vyathate, bhramate, śvasiti, aratibahulā ca bhavati, na cāsyā vegaprādurbhāvo yathāvadupalabhyate; ityevaṃlakṣaṇāṃ striyaṃ mṛtagarbheyamiti vidyāt

अश्मान्तर्गतमिवेति अन्तर्गतप्रस्तरमिवेत्यर्थः। आवी प्रसवकालशूलम्

aśmāntargatamiveti antargataprastaramivetyarthaḥ| āvī prasavakālaśūlam

तस्य गर्भशल्यस्य जरायुप्रपातनं कर्म संशमनमित्याहुरेके, मन्त्रादिकमथर्ववेदविहितमित्येके, परिदृष्टकर्मणा शल्यहर्त्रा हरणमित्येके। व्यपगतगर्भशल्यां तु स्त्रियमामगर्भां सुरासीध्वरिष्टमधुमदिरासवानामन्यतममग्रे सामर्थ्यतः पाययेद्गर्भकोष्ठशुद्ध्यर्थमर्तिविस्मरणार्थं प्रहर्षणार्थं च, अतः परं सम्प्रीणनैर्बलानुरक्षिभिरस्नेहसम्प्रयुक्तैर्यवाग्वादिभिर्वा [३३] तत्कालयोगिभिराहारैरुपचरेद्दोषधातुक्लेदविशोषणमात्रं कालम्। अतः परं स्नेहपानैर्बस्तिभिराहारविधिभिश्च दीपनीयजीवनीयबृंहणीयमधुरवातहरसमाख्यातैरुपचरेत्। परिपक्वगर्भशल्यायाः पुनर्विमुक्तगर्भशल्यायास्तदहरेव स्नेहोपचारः स्यात्

tasya garbhaśalyasya jarāyuprapātanaṃ karma saṃśamanamityāhureke, mantrādikamatharvavedavihitamityeke, paridṛṣṭakarmaṇā śalyahartrā haraṇamityeke| vyapagatagarbhaśalyāṃ tu striyamāmagarbhāṃ surāsīdhvariṣṭamadhumadirāsavānāmanyatamamagre sāmarthyataḥ pāyayedgarbhakoṣṭhaśuddhyarthamartivismaraṇārthaṃ praharṣaṇārthaṃ ca, ataḥ paraṃ samprīṇanairbalānurakṣibhirasnehasamprayuktairyavāgvādibhirvā [33] tatkālayogibhirāhārairupacareddoṣadhātukledaviśoṣaṇamātraṃ kālam| ataḥ paraṃ snehapānairbastibhirāhāravidhibhiśca dīpanīyajīvanīyabṛṃhaṇīyamadhuravātaharasamākhyātairupacaret| paripakvagarbhaśalyāyāḥ punarvimuktagarbhaśalyāyāstadahareva snehopacāraḥ syāt

‘एके’ इति वचनेन अप्रतिषेधेन च जरायुपातनकर्मादीनां त्रयाणामपि मृतगर्भापहरणं प्रति सम्यक्साधनता नास्तीति दर्शयति। दोषधातुक्लेदविशोषणमात्रं कालमित्यनेन दोषधातुक्लेदविशोषणावधितां यथोक्तक्रमस्य दर्शयति

‘eke’ iti vacanena apratiṣedhena ca jarāyupātanakarmādīnāṃ trayāṇāmapi mṛtagarbhāpaharaṇaṃ prati samyaksādhanatā nāstīti darśayati| doṣadhātukledaviśoṣaṇamātraṃ kālamityanena doṣadhātukledaviśoṣaṇāvadhitāṃ yathoktakramasya darśayati

परमतो निर्विकारमाप्याय्यमानस्य गर्भस्य मासे मासे कर्मोपदेक्ष्यामः। प्रथमे मासे शङ्किता चेद्गर्भमापन्ना क्षीरमनुपस्कृतं मात्रावच्छीतं काले काले पिबेत्, सात्म्यमेव च भोजनं सायं प्रातश्च भुञ्जीत; द्वितीये मासे क्षीरमेव च मधुरौषधसिद्धं; तृतीये मासे क्षीरं मधुसर्पिर्भ्यामुपसंसृज्य; चतुर्थे मासे क्षीरनवनीतमक्षमात्रमश्नीयात्; पञ्चमे मासे क्षीरसर्पिः; षष्ठे मासे क्षीरसर्पिर्मधुरौषधसिद्धं; तदेव सप्तमे मासे। तत्र गर्भस्य केशा जायमाना मातुर्विदाहं जनयन्तीति स्त्रियो भाषन्ते; तन्नेति भगवानात्रेयः, किन्तु गर्भोत्पीडनाद्वातपित्तश्लेष्माण उरः प्राप्य विदाहं जनयन्ति, ततः कण्डूरुपजायते, कण्डूमूला च किक्किसावाप्तिर्भवति। तत्र कोलोदकेन नवनीतस्य मधुरौषधसिद्धस्य पाणितलमात्रं काले कालेऽस्यै पानार्थं दद्यात्, चन्दनमृणालकल्कैश्चास्याः स्तनोदरं विमृद्गीयात्, शिरीषधातकीसर्षपमधुकचूर्णैर्वा, कुटजार्जकबीजमुस्तहरिद्राकल्कैर्वा, निम्बकोलसुरसमञ्जिष्ठाकल्कैर्वा, पृषतहरिणशशरुधिरयुतया त्रिफलया वा; करवीरपत्रसिद्धेन तैलेनाभ्यङ्गः; परिषेकः पुनर्मालतीमधुकसिद्धेनाम्भसा; जातकण्डूश्च कण्डूयनं वर्जयेत्त्वग्भेदवैरूप्यपरिहारार्थम्, असह्यायां तु कण्ड्वामुन्मर्दनोद्धर्षणाभ्यां परिहारः स्यात्; मधुरमाहारजातं वातहरमल्पमस्नेहलवणमल्पोदकानुपानं च भुञ्जीत। अष्टमे तु मासे क्षीरयवागूं सर्पिष्मतीं काले काले पिबेत्; तन्नेति भद्रकाप्यः, पैङ्गल्याबाधो ह्यस्या गर्भमागच्छेदिति; अस्त्वत्र पैङ्गल्याबाध इत्याह भगवान् पुनर्वसुरात्रेयः, न त्वेवैतन्न कार्यम्; एवं कुर्वती ह्यरोगाऽऽरोग्यबलवर्णस्वरसंहननसम्पदुपेतं ज्ञातीनामपि श्रेष्ठमपत्यं जनयति। नवमे तु खल्वेनां मासे मधुरौषधसिद्धेन तैलेनानुवासयेत्। अतश्चैवास्यास्तैलात् पिचुं योनौ प्रणयेद्गर्भस्थानमार्गस्नेहनार्थम्। यदिदं कर्म प्रथमं मासं समुपादायोपदिष्टमानवमान्मासात्तेन गर्भिण्या गर्भसमये गर्भधारिणीकुक्षिकटीपार्श्वपृष्ठं [३४] मृदूभवति, वातश्चानुलोमः सम्पद्यते, मूत्रपुरीषे च प्रकृतिभूते सुखेन मार्गमनुपद्येते, चर्मनखानि च मार्दवमुपयान्ति, बलवर्णौ चोपचीयेते; पुत्रं चेष्टं सम्पदुपेतं सुखिनं सुखेनैषा काले प्रजायत इति

paramato nirvikāramāpyāyyamānasya garbhasya māse māse karmopadekṣyāmaḥ| prathame māse śaṅkitā cedgarbhamāpannā kṣīramanupaskṛtaṃ mātrāvacchītaṃ kāle kāle pibet, sātmyameva ca bhojanaṃ sāyaṃ prātaśca bhuñjīta; dvitīye māse kṣīrameva ca madhurauṣadhasiddhaṃ; tṛtīye māse kṣīraṃ madhusarpirbhyāmupasaṃsṛjya; caturthe māse kṣīranavanītamakṣamātramaśnīyāt; pañcame māse kṣīrasarpiḥ; ṣaṣṭhe māse kṣīrasarpirmadhurauṣadhasiddhaṃ; tadeva saptame māse| tatra garbhasya keśā jāyamānā māturvidāhaṃ janayantīti striyo bhāṣante; tanneti bhagavānātreyaḥ, kintu garbhotpīḍanādvātapittaśleṣmāṇa uraḥ prāpya vidāhaṃ janayanti, tataḥ kaṇḍūrupajāyate, kaṇḍūmūlā ca kikkisāvāptirbhavati| tatra kolodakena navanītasya madhurauṣadhasiddhasya pāṇitalamātraṃ kāle kāle'syai pānārthaṃ dadyāt, candanamṛṇālakalkaiścāsyāḥ stanodaraṃ vimṛdgīyāt, śirīṣadhātakīsarṣapamadhukacūrṇairvā, kuṭajārjakabījamustaharidrākalkairvā, nimbakolasurasamañjiṣṭhākalkairvā, pṛṣatahariṇaśaśarudhirayutayā triphalayā vā; karavīrapatrasiddhena tailenābhyaṅgaḥ; pariṣekaḥ punarmālatīmadhukasiddhenāmbhasā; jātakaṇḍūśca kaṇḍūyanaṃ varjayettvagbhedavairūpyaparihārārtham, asahyāyāṃ tu kaṇḍvāmunmardanoddharṣaṇābhyāṃ parihāraḥ syāt; madhuramāhārajātaṃ vātaharamalpamasnehalavaṇamalpodakānupānaṃ ca bhuñjīta| aṣṭame tu māse kṣīrayavāgūṃ sarpiṣmatīṃ kāle kāle pibet; tanneti bhadrakāpyaḥ, paiṅgalyābādho hyasyā garbhamāgacchediti; astvatra paiṅgalyābādha ityāha bhagavān punarvasurātreyaḥ, na tvevaitanna kāryam; evaṃ kurvatī hyarogā''rogyabalavarṇasvarasaṃhananasampadupetaṃ jñātīnāmapi śreṣṭhamapatyaṃ janayati| navame tu khalvenāṃ māse madhurauṣadhasiddhena tailenānuvāsayet| ataścaivāsyāstailāt picuṃ yonau praṇayedgarbhasthānamārgasnehanārtham| yadidaṃ karma prathamaṃ māsaṃ samupādāyopadiṣṭamānavamānmāsāttena garbhiṇyā garbhasamaye garbhadhāriṇīkukṣikaṭīpārśvapṛṣṭhaṃ [34] mṛdūbhavati, vātaścānulomaḥ sampadyate, mūtrapurīṣe ca prakṛtibhūte sukhena mārgamanupadyete, carmanakhāni ca mārdavamupayānti, balavarṇau copacīyete; putraṃ ceṣṭaṃ sampadupetaṃ sukhinaṃ sukhenaiṣā kāle prajāyata iti

गर्भस्य प्रतिमासिकं कर्माह- परमत इत्यादि। तन्नेति भगवानात्रेय इति युगपदेव तृतीये मासेऽङ्गप्रत्यङ्गनिष्पत्तेः केशा अपि तदैव जाताः क्रमेण वर्धन्ते न सप्तमे मासे इति भावः अथ कथं तर्हि सप्तमे मासि विशेषेण कण्डूर्भवतीत्याह- गर्भोत्पीडनादित्यादि। किक्किसः चर्मविदरणम्। स्तनावुदरं च स्तनोदरम्। कोलं बदरी। परिहारः ‘कण्ड्वाः’ इति शेषः। पैङ्गल्यं पिङ्गलनेत्रता। सा च यद्यपि पित्तकृता, यदुक्तं शालाक्ये- “पित्तेऽत्यर्थप्रदुष्टे तु नेत्रयोः पिङ्गलाक्षिता” इति; तथाऽपीहाष्टममासीयगर्भे क्षीरयवाग्वाहारसम्बन्धप्रभावादेव पैङ्गल्यं भवतीति ज्ञेयम्। न त्वेवैतन्न कार्यमिति पैङ्गल्यस्याल्पदोषत्वादुत्तरकालं सुकरप्रतिक्रियत्वाच्च [३५] क्षीरयवाग्ववचारणे बहुगुणलाभात् कर्तव्यमेव क्षीरयवागूसेवनमिति भावः। अतश्चैवेति मधुरौषधसिद्धतैलात्। गर्भधारिणी अपरा। अत्र पुत्रमिति प्रशस्तत्वे नोक्तं, तेन कन्यां चेति बोद्धव्यम्; अतो न प्रतिमासीयेन कर्मणा पुत्रजन्मैव परं भवतीति व्याकृतम्

garbhasya pratimāsikaṃ karmāha- paramata ityādi| tanneti bhagavānātreya iti yugapadeva tṛtīye māse'ṅgapratyaṅganiṣpatteḥ keśā api tadaiva jātāḥ krameṇa vardhante na saptame māse iti bhāvaḥ atha kathaṃ tarhi saptame māsi viśeṣeṇa kaṇḍūrbhavatītyāha- garbhotpīḍanādityādi| kikkisaḥ carmavidaraṇam| stanāvudaraṃ ca stanodaram| kolaṃ badarī| parihāraḥ ‘kaṇḍvāḥ’ iti śeṣaḥ| paiṅgalyaṃ piṅgalanetratā| sā ca yadyapi pittakṛtā, yaduktaṃ śālākye- “pitte'tyarthapraduṣṭe tu netrayoḥ piṅgalākṣitā” iti; tathā'pīhāṣṭamamāsīyagarbhe kṣīrayavāgvāhārasambandhaprabhāvādeva paiṅgalyaṃ bhavatīti jñeyam| na tvevaitanna kāryamiti paiṅgalyasyālpadoṣatvāduttarakālaṃ sukarapratikriyatvācca [35] kṣīrayavāgvavacāraṇe bahuguṇalābhāt kartavyameva kṣīrayavāgūsevanamiti bhāvaḥ| ataścaiveti madhurauṣadhasiddhatailāt| garbhadhāriṇī aparā| atra putramiti praśastatve noktaṃ, tena kanyāṃ ceti boddhavyam; ato na pratimāsīyena karmaṇā putrajanmaiva paraṃ bhavatīti vyākṛtam

प्राक् चैवास्या नवमान्मासात् सूतिकागारं कारयेदपहृतास्थिशर्कराकपाले देशे प्रशस्तरूपरसगन्धायां भूमौ प्राग्द्वारमुदग्द्वारं वा बैल्वानां काष्ठानां तैन्दुकैङ्गुदकानां भाल्लातकानां वार(रु)णानां खादिराणां वा; यानि चान्यान्यपि ब्राह्मणाः शंसेयुरथर्ववेदविदस्तेषां; वसनालेपनाच्छादनापिधानसम्पदुपेतं वास्तुविद्याहृदययोगाग्निसलिलोदूखलवर्चःस्थानस्नानभूमिमहानसमृतुसुखं च

prāk caivāsyā navamānmāsāt sūtikāgāraṃ kārayedapahṛtāsthiśarkarākapāle deśe praśastarūparasagandhāyāṃ bhūmau prāgdvāramudagdvāraṃ vā bailvānāṃ kāṣṭhānāṃ taindukaiṅgudakānāṃ bhāllātakānāṃ vāra(ru)ṇānāṃ khādirāṇāṃ vā; yāni cānyānyapi brāhmaṇāḥ śaṃseyuratharvavedavidasteṣāṃ; vasanālepanācchādanāpidhānasampadupetaṃ vāstuvidyāhṛdayayogāgnisalilodūkhalavarcaḥsthānasnānabhūmimahānasamṛtusukhaṃ ca

यत्र गर्भिणी प्रसूता यत्र च तिष्ठति तत् सूतिकागारमुच्यते। बिल्वादीनां काष्ठानामगारं कारयेदिति सम्बन्धः। वारणः पुन्नागः, वरुणो वा। वसनं वस्त्रम्, आच्छादनम् आस्तरणम्, अपिधानं कपाटम्। वास्तुविद्याहृदयं वास्तुविद्यातत्त्वं, तद्योगादग्न्यादीनां स्थानं यत्र गृहे तत्तथा; वास्तुविन्मतेन विभक्ताग्न्यादिस्थानं तद्गृहं कर्तव्यमित्यर्थः। वर्तमानर्तुमपेक्ष्य सुखमृतुसुखम्

yatra garbhiṇī prasūtā yatra ca tiṣṭhati tat sūtikāgāramucyate| bilvādīnāṃ kāṣṭhānāmagāraṃ kārayediti sambandhaḥ| vāraṇaḥ punnāgaḥ, varuṇo vā| vasanaṃ vastram, ācchādanam āstaraṇam, apidhānaṃ kapāṭam| vāstuvidyāhṛdayaṃ vāstuvidyātattvaṃ, tadyogādagnyādīnāṃ sthānaṃ yatra gṛhe tattathā; vāstuvinmatena vibhaktāgnyādisthānaṃ tadgṛhaṃ kartavyamityarthaḥ| vartamānartumapekṣya sukhamṛtusukham

तत्र सर्पिस्तैलमधुसैन्धवसौवर्चलकालविड्लवणविडङ्गकुष्ठकिलिमनागर- पिप्पलीपिप्पलीमूलहस्तिपिप्पलीमण्डूकपर्ण्येलालाङ्गलीवचाचव्यचित्रकचिरबिल्व- हिङ्गुसर्षपलशुनकतककणकणिकानीपातसीबल्वजभूर्जकुलत्थमैरेयसुरासवाः सन्निहिताः स्युः; तथाऽश्मानौ द्वौ, द्वे कु(च)ण्डमुसले, द्वे उदूखले, खरवृषभश्च [३६] , द्वौ च तीक्ष्णौ सूचीपिप्पलकौ सौवर्णराजतौ, शस्त्राणि च तीक्ष्णायसानि, द्वौ च बिल्वमयौ पर्यङ्कौ, तैन्दुकैङ्गुदानि च काष्ठान्यग्निसन्धुक्षणानि, स्त्रियश्च बह्व्यो बहुशः प्रजाताः सौहार्दयुक्ताः सततमनुरक्ताः प्रदक्षिणाचाराः प्रतिपत्तिकुशलाः प्रकृतिवत्सलास्त्यक्तविषादाः क्लेशसहिन्योऽभिमताः, ब्राह्मणाश्चाथर्ववेदविदः; यच्चान्यदपि तत्र समर्थं मन्येत, यच्चान्यच्च ब्राह्मणा ब्रूयुः स्त्रियश्च वृद्धास्तत् कार्यम्

tatra sarpistailamadhusaindhavasauvarcalakālaviḍlavaṇaviḍaṅgakuṣṭhakilimanāgara- pippalīpippalīmūlahastipippalīmaṇḍūkaparṇyelālāṅgalīvacācavyacitrakacirabilva- hiṅgusarṣapalaśunakatakakaṇakaṇikānīpātasībalvajabhūrjakulatthamaireyasurāsavāḥ sannihitāḥ syuḥ; tathā'śmānau dvau, dve ku(ca)ṇḍamusale, dve udūkhale, kharavṛṣabhaśca [36] , dvau ca tīkṣṇau sūcīpippalakau sauvarṇarājatau, śastrāṇi ca tīkṣṇāyasāni, dvau ca bilvamayau paryaṅkau, taindukaiṅgudāni ca kāṣṭhānyagnisandhukṣaṇāni, striyaśca bahvyo bahuśaḥ prajātāḥ sauhārdayuktāḥ satatamanuraktāḥ pradakṣiṇācārāḥ pratipattikuśalāḥ prakṛtivatsalāstyaktaviṣādāḥ kleśasahinyo'bhimatāḥ, brāhmaṇāścātharvavedavidaḥ; yaccānyadapi tatra samarthaṃ manyeta, yaccānyacca brāhmaṇā brūyuḥ striyaśca vṛddhāstat kāryam

सर्पिस्तैलादीनां चात्र गृहे स्थापनीयानां वक्तव्य [३७] एव तावदुपयोगः; बहुत्वेन येषां तु न वक्तव्यस्तेषामप्ययमुपयोग उन्नेयः। किलिमं देवदारु। कणः ‘कुण्डक’ इति ख्यातः; कणिका तु कुण्डकात् स्थूलास्तण्डुलावयवा उच्यन्ते। तण्डुला येन कुड्यन्ते तन्मुसलम्। कुण्डमुसले इति ह्रस्वमुसले, किंवा ‘चण्डमुसले’ इति पाठः; तदा गुरुतरमुसले इत्यर्थः। यद्यपि मुसलग्रहणं निषिद्धं, तथाऽप्युत्तरकालं द्वारे मुसलस्थापनं वक्तव्यमिति साधु मुसलोपादानम्। सूच्याकारे शस्त्रे सूचीपिप्पलकौ; किंवा सूची यत्र स्थाप्यते स सूचीपिप्पलकः। पर्यङ्कः खट्वा। समर्थं मन्येतेति उपयुक्तं मन्येत

sarpistailādīnāṃ cātra gṛhe sthāpanīyānāṃ vaktavya [37] eva tāvadupayogaḥ; bahutvena yeṣāṃ tu na vaktavyasteṣāmapyayamupayoga unneyaḥ| kilimaṃ devadāru| kaṇaḥ ‘kuṇḍaka’ iti khyātaḥ; kaṇikā tu kuṇḍakāt sthūlāstaṇḍulāvayavā ucyante| taṇḍulā yena kuḍyante tanmusalam| kuṇḍamusale iti hrasvamusale, kiṃvā ‘caṇḍamusale’ iti pāṭhaḥ; tadā gurutaramusale ityarthaḥ| yadyapi musalagrahaṇaṃ niṣiddhaṃ, tathā'pyuttarakālaṃ dvāre musalasthāpanaṃ vaktavyamiti sādhu musalopādānam| sūcyākāre śastre sūcīpippalakau; kiṃvā sūcī yatra sthāpyate sa sūcīpippalakaḥ| paryaṅkaḥ khaṭvā| samarthaṃ manyeteti upayuktaṃ manyeta

ततः प्रवृत्ते नवमे मासे पुण्येऽहनि प्रशस्तनक्षत्रयोगमुपगते प्रशस्ते भगवति शशिनि कल्याणे कल्याणे च करणे मैत्रे मुहूर्ते शान्तिं हुत्वा गोब्राह्मणमग्निमुदकं चादौ प्रवेश्य गोभ्यस्तृणोदकं मधुलाजांश्च प्रदाय ब्राह्मणेभ्योऽक्षतान् सुमनसो नान्दीमुखानि च फलानीष्टानि दत्त्वोदकपूर्वमासनस्थेभ्योऽभिवाद्य पुनराचम्य स्वस्ति वाचयेत्। ततः पुण्याहशब्देन गोब्राह्मणं समनुवर्तमाना [३८] प्रदक्षिणं प्रविशेत् सूतिकागारम्। तत्रस्था च प्रसवकालं प्रतीक्षेत

tataḥ pravṛtte navame māse puṇye'hani praśastanakṣatrayogamupagate praśaste bhagavati śaśini kalyāṇe kalyāṇe ca karaṇe maitre muhūrte śāntiṃ hutvā gobrāhmaṇamagnimudakaṃ cādau praveśya gobhyastṛṇodakaṃ madhulājāṃśca pradāya brāhmaṇebhyo'kṣatān sumanaso nāndīmukhāni ca phalānīṣṭāni dattvodakapūrvamāsanasthebhyo'bhivādya punarācamya svasti vācayet| tataḥ puṇyāhaśabdena gobrāhmaṇaṃ samanuvartamānā [38] pradakṣiṇaṃ praviśet sūtikāgāram| tatrasthā ca prasavakālaṃ pratīkṣeta

शान्तिं कृत्वेति [३९] शान्तिहोमं कृत्वा। नान्दीमुखानि च फलानि नान्दीमुखश्राद्धाय हितानि फलानि; किंवा नान्दी मुरजः, तन्मुखाकृतीनि फलानि खर्जूरादीनि। पुण्याहशब्दो मङ्गलशब्दः। प्रदक्षिणं यथा भवति तथा गोब्राह्मणं समनुवर्तमाना [४०]

śāntiṃ kṛtveti [39] śāntihomaṃ kṛtvā| nāndīmukhāni ca phalāni nāndīmukhaśrāddhāya hitāni phalāni; kiṃvā nāndī murajaḥ, tanmukhākṛtīni phalāni kharjūrādīni| puṇyāhaśabdo maṅgalaśabdaḥ| pradakṣiṇaṃ yathā bhavati tathā gobrāhmaṇaṃ samanuvartamānā [40]

तस्यास्तु खल्विमानि लिङ्गानि प्रजननकालमभितो भवन्ति; तद्यथा- क्लमो गात्राणां, ग्लानिराननस्य, अक्ष्णोः शैथिल्यं, विमुक्तबन्धनत्वमिव [४१] वक्षसः, कुक्षेरवस्रंसनम्, अधोगुरुत्वं, वङ्क्षणबस्तिकटीकुक्षिपार्श्वपृष्ठनिस्तोदः, योनेः प्रस्रवणम्, अनन्नाभिलाषश्चेति; ततोऽनन्तरमावीनां प्रादुर्भावः, प्रसेकश्च गर्भोदकस्य

tasyāstu khalvimāni liṅgāni prajananakālamabhito bhavanti; tadyathā- klamo gātrāṇāṃ, glānirānanasya, akṣṇoḥ śaithilyaṃ, vimuktabandhanatvamiva [41] vakṣasaḥ, kukṣeravasraṃsanam, adhogurutvaṃ, vaṅkṣaṇabastikaṭīkukṣipārśvapṛṣṭhanistodaḥ, yoneḥ prasravaṇam, anannābhilāṣaśceti; tato'nantaramāvīnāṃ prādurbhāvaḥ, prasekaśca garbhodakasya

आवीप्रादुर्भावे तु भूमौ शयनं विदध्यान्मृद्वास्तरणोपपन्नम्। तदध्यासीत [४२] सा। तां ततः समन्ततः परिवार्य यथोक्तगुणाः स्त्रियः पर्युपासीरन्नाश्वासयन्त्यो वाग्भिर्ग्राहिणीयाभिः [४३] सान्त्वनीयाभिश्च

āvīprādurbhāve tu bhūmau śayanaṃ vidadhyānmṛdvāstaraṇopapannam| tadadhyāsīta [42] sā| tāṃ tataḥ samantataḥ parivārya yathoktaguṇāḥ striyaḥ paryupāsīrannāśvāsayantyo vāgbhirgrāhiṇīyābhiḥ [43] sāntvanīyābhiśca

सा चेदावीभिः सङ्क्लिश्यमाना न प्रजायेताथैनां ब्रूयात्- उत्तिष्ठ, मुसलमन्यतरं गृहीष्व, अनेनैतदुलूखलं धान्यपूर्णं मुहुर्मुहुरभिजहि मुहुर्मुहुरवजृम्भस्व चङ्क्रमस्व चान्तराऽन्तरेति; एवमुपदिशन्त्येके। तन्नेत्याह भगवानात्रेयः। दारुणव्यायामवर्जनं हि गर्भिण्याः सततमुपदिश्यते, विशेषतश्च प्रजननकाले प्रचलितसर्वधातुदोषायाः सुकुमार्या नार्या मुसलव्यायामसमीरितो वायुरन्तरं लब्ध्वा प्राणान् हिंस्यात्, दुष्प्रतीकारतमा हि तस्मिन् काले विशेषेण भवति गर्भिणी; तस्मान्मुसलग्रहणं परिहार्यमृषयो मन्यन्ते, जृम्भणं चङ्क्रमणं च पुनरनुष्ठेयमिति। अथास्यै दद्यात् कुष्ठैलालाङ्गलिकीवचाचित्रकचिरबिल्वचव्यचूर्णमुपघ्रातुं, सा तन्मुहुर्मुहुरुपजिघ्रेत्, तथा भूर्जपत्रधूमं शिंशपासारधूमं वा। तस्याश्चान्तराऽन्तरा कटीपार्श्वपृष्ठसक्थिदेशानीषदुष्णेन तैलेनाभ्यज्यानुसुखमवमृद्नीयात् [४४] । अनेन कर्मणा गर्भोऽवाक् [४५] प्रतिपद्यते

sā cedāvībhiḥ saṅkliśyamānā na prajāyetāthaināṃ brūyāt- uttiṣṭha, musalamanyataraṃ gṛhīṣva, anenaitadulūkhalaṃ dhānyapūrṇaṃ muhurmuhurabhijahi muhurmuhuravajṛmbhasva caṅkramasva cāntarā'ntareti; evamupadiśantyeke| tannetyāha bhagavānātreyaḥ| dāruṇavyāyāmavarjanaṃ hi garbhiṇyāḥ satatamupadiśyate, viśeṣataśca prajananakāle pracalitasarvadhātudoṣāyāḥ sukumāryā nāryā musalavyāyāmasamīrito vāyurantaraṃ labdhvā prāṇān hiṃsyāt, duṣpratīkāratamā hi tasmin kāle viśeṣeṇa bhavati garbhiṇī; tasmānmusalagrahaṇaṃ parihāryamṛṣayo manyante, jṛmbhaṇaṃ caṅkramaṇaṃ ca punaranuṣṭheyamiti| athāsyai dadyāt kuṣṭhailālāṅgalikīvacācitrakacirabilvacavyacūrṇamupaghrātuṃ, sā tanmuhurmuhurupajighret, tathā bhūrjapatradhūmaṃ śiṃśapāsāradhūmaṃ vā| tasyāścāntarā'ntarā kaṭīpārśvapṛṣṭhasakthideśānīṣaduṣṇena tailenābhyajyānusukhamavamṛdnīyāt [44] | anena karmaṇā garbho'vāk [45] pratipadyate

स यदा जानीयाद्विमुच्य हृदयमुदरमस्यास्त्वाविशति, बस्तिशिरोऽवगृह्णाति, त्वरयन्त्येनामाव्यः, परिवर्ततेऽधो [४६] गर्भ इति; अस्यामवस्थायां पर्यङ्कमेनामारोप्य प्रवाहयितुमुपक्रमेत। कर्णे चास्या मन्त्रमिममनुकूला स्त्री जपेत्- ‘क्षितिर्जलं वियत्तेजो वायुर्विष्णुः [४७] प्रजापतिः। सगर्भां त्वां सदा पान्तु वैशल्यं च दिशन्तु ते। प्रसूष्व त्वमविक्लिष्टमविक्लिष्टा शुभानने!। कार्तिकेयद्युतिं पुत्रं कार्तिकेयाभिरक्षितम्’ इति

sa yadā jānīyādvimucya hṛdayamudaramasyāstvāviśati, bastiśiro'vagṛhṇāti, tvarayantyenāmāvyaḥ, parivartate'dho [46] garbha iti; asyāmavasthāyāṃ paryaṅkamenāmāropya pravāhayitumupakrameta| karṇe cāsyā mantramimamanukūlā strī japet- ‘kṣitirjalaṃ viyattejo vāyurviṣṇuḥ [47] prajāpatiḥ| sagarbhāṃ tvāṃ sadā pāntu vaiśalyaṃ ca diśantu te| prasūṣva tvamavikliṣṭamavikliṣṭā śubhānane!| kārtikeyadyutiṃ putraṃ kārtikeyābhirakṣitam’ iti

ताश्चैनां यथोक्तगुणाः स्त्रियोऽनुशिष्युः- अनागतावीर्मा प्रवाहिष्ठाः; या ह्यनागतावीः [४८] प्रवाहते व्यर्थमेवास्यास्तत् कर्म भवति, प्रजा चास्या विकृता विकृतिमापन्ना च, श्वासकासशोषप्लीहप्रसक्ता वा भवति। यथा हि क्षवथूद्गारवातमूत्रपुरीषवेगान् प्रयतमानोऽप्यप्राप्तकालान्न लभते कृच्छ्रेण वाऽप्यवाप्नोति [४९] , तथाऽनागतकालं गर्भमपि प्रवाहमाणा; यथा चैषामेव क्षवथ्वादीनां सन्धारणमुपघातायोपपद्यते, तथा प्राप्तकालस्य गर्भस्याप्रवाहणमिति। सा यथानिर्देशं कुरुष्वेति वक्तव्या स्यात्। तथा च कुर्वती शनैः पूर्वं प्रवाहेत, ततोऽनन्तरं बलवत्तरम्। तस्यां च प्रवाहमाणायां स्त्रियः शब्दं कुर्युः- ‘प्रजाता प्रजाता धन्यं धन्यं पुत्रम्’ इति। तथाऽस्या हर्षेणाप्याय्यन्ते प्राणाः

tāścaināṃ yathoktaguṇāḥ striyo'nuśiṣyuḥ- anāgatāvīrmā pravāhiṣṭhāḥ; yā hyanāgatāvīḥ [48] pravāhate vyarthamevāsyāstat karma bhavati, prajā cāsyā vikṛtā vikṛtimāpannā ca, śvāsakāsaśoṣaplīhaprasaktā vā bhavati| yathā hi kṣavathūdgāravātamūtrapurīṣavegān prayatamāno'pyaprāptakālānna labhate kṛcchreṇa vā'pyavāpnoti [49] , tathā'nāgatakālaṃ garbhamapi pravāhamāṇā; yathā caiṣāmeva kṣavathvādīnāṃ sandhāraṇamupaghātāyopapadyate, tathā prāptakālasya garbhasyāpravāhaṇamiti| sā yathānirdeśaṃ kuruṣveti vaktavyā syāt| tathā ca kurvatī śanaiḥ pūrvaṃ pravāheta, tato'nantaraṃ balavattaram| tasyāṃ ca pravāhamāṇāyāṃ striyaḥ śabdaṃ kuryuḥ- ‘prajātā prajātā dhanyaṃ dhanyaṃ putram’ iti| tathā'syā harṣeṇāpyāyyante prāṇāḥ

उपदेष्टव्यार्थाभिधायिनी वाक् ग्राहणीया। अवजृम्भस्वेति गात्राणि प्रसारयस्व। अन्तरं लब्ध्वेति हेतुमासाद्य॥३६-

upadeṣṭavyārthābhidhāyinī vāk grāhaṇīyā| avajṛmbhasveti gātrāṇi prasārayasva| antaraṃ labdhveti hetumāsādya||36-

यदा च प्रजाता स्यात्तदैवैनामवेक्षेत- काचिदस्या अपरा प्रपन्ना न वेति। तस्याश्चेदपरा न प्रपन्ना स्यादथैनामन्यतमा स्त्री दक्षिणेन पाणिना नाभेरुपरिष्टाद्बलवन्निपीड्य सव्येन पाणिना पृष्ठत उपसङ्गृह्य तां सुनिर्धूतं निर्धुनुयात्। अथास्याः पार्ष्ण्या श्रोणीमाकोटयेत्। अस्याः स्फिचावुपसङ्गृह्य सुपीडितं पीडयेत्। अथास्या बालवेण्या कण्ठतालु परिमृशेत्। भूर्जपत्रकाचमणिसर्पनिर्मोकैश्चास्या योनिं धूपयेत्। कुष्ठतालीसकल्कं बल्वजयूषे [५०] मैरेयसुरामण्डे तीक्ष्णे कौलत्थे व यूषे मण्डूकपर्णीपिप्पलीसम्पाके वा सम्प्लाव्य पाययेदेनाम्। तथा सूक्ष्मैलाकिलिमकुष्ठनागर विडङ्गपिप्पलीकालागुरुचव्यचित्रकोपकुञ्चिकाकल्कं खरवृषभस्य वा जीवतो [५१] दक्षिणं कर्णमुत्कृत्य दृषदि जर्जरीकृत्य बल्वजक्वाथादीनामाप्लावनानामन्यतमे [५२] प्रक्षिप्याप्लाव्य मुहूर्तस्थितमुद्धृत्य तदाप्लावनं पाययेदेनाम्। शतपुष्पाकुष्ठमदनहिङ्गुसिद्धस्य चैनां तैलस्य पिचुं ग्राहयेत्। अतश्चैवानुवासयेत्। एतैरेव चाप्लावनैः फलजीमूतेक्ष्वाकुधामार्गवकुटजकृतवेधनहस्तिपिप्पल्युपहितैरास्थापयेत्। तदास्थापनमस्याः सह वातमूत्रपुरीषैर्निर्हरत्यपरामासक्तां वायोरेवाप्रतिलोमगत्वात् [५३] । अपरां हि वातमूत्रपुरीषाण्यन्यानि चान्तर्बहिर्मार्गाणि [५४] सज्जन्ति

yadā ca prajātā syāttadaivaināmavekṣeta- kācidasyā aparā prapannā na veti| tasyāścedaparā na prapannā syādathaināmanyatamā strī dakṣiṇena pāṇinā nābherupariṣṭādbalavannipīḍya savyena pāṇinā pṛṣṭhata upasaṅgṛhya tāṃ sunirdhūtaṃ nirdhunuyāt| athāsyāḥ pārṣṇyā śroṇīmākoṭayet| asyāḥ sphicāvupasaṅgṛhya supīḍitaṃ pīḍayet| athāsyā bālaveṇyā kaṇṭhatālu parimṛśet| bhūrjapatrakācamaṇisarpanirmokaiścāsyā yoniṃ dhūpayet| kuṣṭhatālīsakalkaṃ balvajayūṣe [50] maireyasurāmaṇḍe tīkṣṇe kaulatthe va yūṣe maṇḍūkaparṇīpippalīsampāke vā samplāvya pāyayedenām| tathā sūkṣmailākilimakuṣṭhanāgara viḍaṅgapippalīkālāgurucavyacitrakopakuñcikākalkaṃ kharavṛṣabhasya vā jīvato [51] dakṣiṇaṃ karṇamutkṛtya dṛṣadi jarjarīkṛtya balvajakvāthādīnāmāplāvanānāmanyatame [52] prakṣipyāplāvya muhūrtasthitamuddhṛtya tadāplāvanaṃ pāyayedenām| śatapuṣpākuṣṭhamadanahiṅgusiddhasya caināṃ tailasya picuṃ grāhayet| ataścaivānuvāsayet| etaireva cāplāvanaiḥ phalajīmūtekṣvākudhāmārgavakuṭajakṛtavedhanahastipippalyupahitairāsthāpayet| tadāsthāpanamasyāḥ saha vātamūtrapurīṣairnirharatyaparāmāsaktāṃ vāyorevāpratilomagatvāt [53] | aparāṃ hi vātamūtrapurīṣāṇyanyāni cāntarbahirmārgāṇi [54] sajjanti

सुनिर्धूतमिति क्रियाविशेषणम्। आकोटयेदिति पीडयेत्। बालकृता वेणी बालवेणी। बल्वजयूषः बल्वजक्वाथः। मण्डूकपिप्पली मण्डूकपर्णी; किंवा मण्डूका मण्डूकपर्णी, पिप्पली पिप्पल्येव, तयोः सम्पाकः क्वाथ इत्यर्थः। तथेत्यनेन बल्वजयूषादौ सूक्ष्मैलादीनां पानं विधीयते। खरवृषभश्चण्डबलीबर्दः। एतैरेव चेति बल्वजयुषादिभिः। अन्तर्बहिर्मार्गाणि सज्जन्तीति बहिर्गमनशीलानि पुरीषादीनि, अन्तः अभ्यन्तरदेशे संसक्तानि भवन्ति

sunirdhūtamiti kriyāviśeṣaṇam| ākoṭayediti pīḍayet| bālakṛtā veṇī bālaveṇī| balvajayūṣaḥ balvajakvāthaḥ| maṇḍūkapippalī maṇḍūkaparṇī; kiṃvā maṇḍūkā maṇḍūkaparṇī, pippalī pippalyeva, tayoḥ sampākaḥ kvātha ityarthaḥ| tathetyanena balvajayūṣādau sūkṣmailādīnāṃ pānaṃ vidhīyate| kharavṛṣabhaścaṇḍabalībardaḥ| etaireva ceti balvajayuṣādibhiḥ| antarbahirmārgāṇi sajjantīti bahirgamanaśīlāni purīṣādīni, antaḥ abhyantaradeśe saṃsaktāni bhavanti

तस्यास्तु खल्वपरायाः प्रपतनार्थे कर्मणि क्रियमाणे जातमात्रस्यैव कुमारस्य कार्याण्येतानि कर्माणि भवन्ति; तद्यथा- अश्मनोः सङ्घट्टनं कर्णयोर्मूले, शीतोदकेनोष्णोदकेन वा मुखपरिषेकः [५५] , तथा स क्लेशविहतान् प्राणान् पुनर्लभेत। कृष्णकपालिकाशूर्पेण चैनमभिनिष्पुणीयुर्यद्यचेष्टः स्याद् यावत् प्राणानां प्रत्यागमनम् (तत्तत् [५६] सर्वमेव कार्यम्)। ततः प्रत्यागतप्राणं प्रकृतिभूतमभिसमीक्ष्य स्नानोदकग्रहणाभ्यामुपपादयेत्

tasyāstu khalvaparāyāḥ prapatanārthe karmaṇi kriyamāṇe jātamātrasyaiva kumārasya kāryāṇyetāni karmāṇi bhavanti; tadyathā- aśmanoḥ saṅghaṭṭanaṃ karṇayormūle, śītodakenoṣṇodakena vā mukhapariṣekaḥ [55] , tathā sa kleśavihatān prāṇān punarlabheta| kṛṣṇakapālikāśūrpeṇa cainamabhiniṣpuṇīyuryadyaceṣṭaḥ syād yāvat prāṇānāṃ pratyāgamanam (tattat [56] sarvameva kāryam)| tataḥ pratyāgataprāṇaṃ prakṛtibhūtamabhisamīkṣya snānodakagrahaṇābhyāmupapādayet

अथास्य ताल्वोष्ठकण्ठजिह्वाप्रमार्जनमारभेताङ्गुल्या सुपरिलिखितनखया सुप्रक्षालितोपधानकार्पाससपिचुमत्या। प्रथमं प्रमार्जितास्यस्य चास्य शिरस्तालु कार्पासपिचुना स्नेहगर्भेण प्रतिसञ्छादयेत्। ततोऽस्यानन्तरं सैन्धवोपहितेन सर्पिषा कार्यं प्रच्छर्दनम्

athāsya tālvoṣṭhakaṇṭhajihvāpramārjanamārabhetāṅgulyā suparilikhitanakhayā suprakṣālitopadhānakārpāsasapicumatyā| prathamaṃ pramārjitāsyasya cāsya śirastālu kārpāsapicunā snehagarbheṇa pratisañchādayet| tato'syānantaraṃ saindhavopahitena sarpiṣā kāryaṃ pracchardanam

शीतोदकेनोष्णोदकेन वेति विकल्पो ऋतुभेदेन ज्ञेयः; ग्रीष्मकाले [५७] शीतोदकेन, शीतकाले तूष्णोदकेनेत्यर्थः। क्लेशविहतानिति योनियन्त्रपीडनादिक्लेशपराहतान्। कृष्णकपालिका ईषिका नलमुञ्जवंशादिभवा, तत्कृतः शूर्पः कृष्णकपालिकाशूर्पः; तेन निष्पुणीयुः वीजयेयुरित्यर्थः। अथ कियन्तं कालं तद्वीजनमित्याह- यावत् प्राणानां प्रत्यागमनमिति [५८] । उदकग्रहणं मलमार्गशौचार्थम्। उपधानम् आवरणं, तच्चेहाङ्गुल्या कार्पासपिचुनैव॥४२-

śītodakenoṣṇodakena veti vikalpo ṛtubhedena jñeyaḥ; grīṣmakāle [57] śītodakena, śītakāle tūṣṇodakenetyarthaḥ| kleśavihatāniti yoniyantrapīḍanādikleśaparāhatān| kṛṣṇakapālikā īṣikā nalamuñjavaṃśādibhavā, tatkṛtaḥ śūrpaḥ kṛṣṇakapālikāśūrpaḥ; tena niṣpuṇīyuḥ vījayeyurityarthaḥ| atha kiyantaṃ kālaṃ tadvījanamityāha- yāvat prāṇānāṃ pratyāgamanamiti [58] | udakagrahaṇaṃ malamārgaśaucārtham| upadhānam āvaraṇaṃ, taccehāṅgulyā kārpāsapicunaiva||42-

ततः कल्पनं नाड्याः। अतस्तस्याः कल्पनविधिमुपदेक्ष्यामः- नाभिबन्धनात् प्रभृत्यष्टाङ्गुलमभिज्ञानं कृत्वा छेदनावकाशस्य द्वयोरन्तरयोः शनैर्गृहीत्वा तीक्ष्णेन रौक्मराजतायसानां छेदनानामन्यतमेनार्धधारेण [५९] छेदयेत्। तामग्रे सूत्रेणोपनिबध्य कण्ठेऽस्य शिथिलमवसृजेत्। तस्य चेन्नाभिः पच्येत, तां लोध्रमधुकप्रियङ्गुसुरदारुहरिद्राकल्कसिद्धेन तैलेनाभ्यज्यात्, एषामेव तैलौषधानां चूर्णेनावचूर्णयेत्। इति नाडीकल्पनविधिरुक्तः सम्यक्

tataḥ kalpanaṃ nāḍyāḥ| atastasyāḥ kalpanavidhimupadekṣyāmaḥ- nābhibandhanāt prabhṛtyaṣṭāṅgulamabhijñānaṃ kṛtvā chedanāvakāśasya dvayorantarayoḥ śanairgṛhītvā tīkṣṇena raukmarājatāyasānāṃ chedanānāmanyatamenārdhadhāreṇa [59] chedayet| tāmagre sūtreṇopanibadhya kaṇṭhe'sya śithilamavasṛjet| tasya cennābhiḥ pacyeta, tāṃ lodhramadhukapriyaṅgusuradāruharidrākalkasiddhena tailenābhyajyāt, eṣāmeva tailauṣadhānāṃ cūrṇenāvacūrṇayet| iti nāḍīkalpanavidhiruktaḥ samyak

अष्टाङ्गुलमभिज्ञानं कृत्वेति अष्टाङ्गुले चिह्नं कृत्वा। अर्धधारः तिर्यग्धारः शस्त्रविशेषः। तामिति च्छिन्नावशिष्टाङ्गुलां नाडीम्। कण्ठेऽवसृजेदिति नाड्यग्रबद्धं सूत्रं कुमारस्य कण्ठे निबध्नीयात्

aṣṭāṅgulamabhijñānaṃ kṛtveti aṣṭāṅgule cihnaṃ kṛtvā| ardhadhāraḥ tiryagdhāraḥ śastraviśeṣaḥ| tāmiti cchinnāvaśiṣṭāṅgulāṃ nāḍīm| kaṇṭhe'vasṛjediti nāḍyagrabaddhaṃ sūtraṃ kumārasya kaṇṭhe nibadhnīyāt

असम्यक्कल्पने हि नाड्या आयामव्यायामोत्तुण्डिता-पिण्डलिका-विनामिका-विजृम्भिकाबाधेभ्यो भयम्। तत्राविदाहिभिर्वातपित्तप्रशमनैरभ्यङ्गोत्सादनपरिषेकैः सर्पिर्भिश्चोपक्रमेत गुरुलाघवमभिसमीक्ष्य

asamyakkalpane hi nāḍyā āyāmavyāyāmottuṇḍitā-piṇḍalikā-vināmikā-vijṛmbhikābādhebhyo bhayam| tatrāvidāhibhirvātapittapraśamanairabhyaṅgotsādanapariṣekaiḥ sarpirbhiścopakrameta gurulāghavamabhisamīkṣya

नाड्या अविधिकल्पने दोषमाह- असम्यगित्यादि। आयामो दैर्घ्यं, व्यायामो विस्तारः, ताभ्यामुत्तुण्डिता आयामव्यायामोत्तुण्डिता, दीर्घपीनत्वयुतेत्यर्थः; पिण्डलिका परिमण्डलयुता; विनामिका अन्तोच्छूना [६०] मध्यनिम्ना; विजृम्भिका तु मुहुर्मुहुर्वृद्धिमती। गुरुलाघवमभिसमीक्ष्येति नाडीपाककारकपित्ते तथा वाते चायामव्यायामोत्तुण्डितादिविकारचतुष्टयकारके यो दोषो गुरुः स उपचरितव्यस्त्वरयेत्यर्थः

nāḍyā avidhikalpane doṣamāha- asamyagityādi| āyāmo dairghyaṃ, vyāyāmo vistāraḥ, tābhyāmuttuṇḍitā āyāmavyāyāmottuṇḍitā, dīrghapīnatvayutetyarthaḥ; piṇḍalikā parimaṇḍalayutā; vināmikā antocchūnā [60] madhyanimnā; vijṛmbhikā tu muhurmuhurvṛddhimatī| gurulāghavamabhisamīkṣyeti nāḍīpākakārakapitte tathā vāte cāyāmavyāyāmottuṇḍitādivikāracatuṣṭayakārake yo doṣo guruḥ sa upacaritavyastvarayetyarthaḥ

अतोऽनन्तरं जातकर्म कुमारस्य कार्यम्। तद्यथा- मधुसर्पिषी मन्त्रोपमन्त्रिते यथाम्नायं प्रथमं प्राशितुं दद्यात्। स्तनमत ऊर्ध्वमेतेनैव विधिना दक्षिणं पातुं पुरस्तात् प्रयच्छेत्। अथातः [६१] शीर्षतः स्थापयेदुदकुम्भं मन्त्रोपमन्त्रितम्

ato'nantaraṃ jātakarma kumārasya kāryam| tadyathā- madhusarpiṣī mantropamantrite yathāmnāyaṃ prathamaṃ prāśituṃ dadyāt| stanamata ūrdhvametenaiva vidhinā dakṣiṇaṃ pātuṃ purastāt prayacchet| athātaḥ [61] śīrṣataḥ sthāpayedudakumbhaṃ mantropamantritam

जातमात्रस्य वेदोक्तं कर्म जातकर्म। यथाम्नायमिति यथागमं मन्त्रोपमन्त्रिते। एतेनैव विधिनेति स्तन(न्य)मप्यभिमन्त्रितं पाययेदित्यर्थः

jātamātrasya vedoktaṃ karma jātakarma| yathāmnāyamiti yathāgamaṃ mantropamantrite| etenaiva vidhineti stana(nya)mapyabhimantritaṃ pāyayedityarthaḥ

अथास्य रक्षां विदध्यात्- आदानीखदिरकर्कन्धुपीलुपरूषकशाखाभिरस्या गृहं समन्ततः परिवारयेत्। सर्वतश्च सूतिकागारस्य सर्षपातसीतण्डुलकणकणिकाः प्रकिरेयुः। तथा तण्डुलबलिहोमः सततमुभयकालं [६२] क्रियेतानामकर्मणः [६३] । द्वारे च मुसलं देहलीमनु तिरश्चीनं न्यसेत्। वचाकुष्ठक्षौमकहिङ्गुसर्षपातसीलशुनकणकणिकानां रक्षोघ्नसमाख्यातानां चौषधीनां पोट्टलिकां बद्ध्वा सूतिकागारस्योत्तरदेहल्यामवसृजेत्, तथा सूतिकायाः कण्ठे सपुत्रायाः, स्थाल्युदककुम्भपर्यङ्केष्वपि, तथैव च द्वयोर्द्वारपक्षयोः। कणककण्टकेन्धनवानग्निस्तिन्दुककाष्ठेन्धनश्चाग्निः सूतिकागारस्याभ्यन्तरतो नित्यं स्यात्। स्त्रियश्चैनां यथोक्तगुणाः सुहृदश्चानुश्चानुजागृयुर्दशाहं द्वादशाहं वा। अनुपरतप्रदानमङ्गलाशीःस्तुतिगीतवादित्रमन्नपानविशदमनुरक्तप्रहृष्टजनसम्पूर्णं च तद्वेश्म कार्यम्। ब्राह्मणश्चाथर्ववेदवित् सततमुभयकालं शान्तिं जुहुयात् स्वस्त्ययनार्थं कुमारस्य तथा सूतिकायाः। इत्येतद्रक्षाविधानमुक्तम्

athāsya rakṣāṃ vidadhyāt- ādānīkhadirakarkandhupīluparūṣakaśākhābhirasyā gṛhaṃ samantataḥ parivārayet| sarvataśca sūtikāgārasya sarṣapātasītaṇḍulakaṇakaṇikāḥ prakireyuḥ| tathā taṇḍulabalihomaḥ satatamubhayakālaṃ [62] kriyetānāmakarmaṇaḥ [63] | dvāre ca musalaṃ dehalīmanu tiraścīnaṃ nyaset| vacākuṣṭhakṣaumakahiṅgusarṣapātasīlaśunakaṇakaṇikānāṃ rakṣoghnasamākhyātānāṃ cauṣadhīnāṃ poṭṭalikāṃ baddhvā sūtikāgārasyottaradehalyāmavasṛjet, tathā sūtikāyāḥ kaṇṭhe saputrāyāḥ, sthālyudakakumbhaparyaṅkeṣvapi, tathaiva ca dvayordvārapakṣayoḥ| kaṇakakaṇṭakendhanavānagnistindukakāṣṭhendhanaścāgniḥ sūtikāgārasyābhyantarato nityaṃ syāt| striyaścaināṃ yathoktaguṇāḥ suhṛdaścānuścānujāgṛyurdaśāhaṃ dvādaśāhaṃ vā| anuparatapradānamaṅgalāśīḥstutigītavāditramannapānaviśadamanuraktaprahṛṣṭajanasampūrṇaṃ ca tadveśma kāryam| brāhmaṇaścātharvavedavit satatamubhayakālaṃ śāntiṃ juhuyāt svastyayanārthaṃ kumārasya tathā sūtikāyāḥ| ityetadrakṣāvidhānamuktam

आदानी घोषकभेदः। तण्डुलबलिहोमः कियत्कालं कर्तव्य इत्याह- आनामकर्मण इति।- दशाहं यावदित्यर्थः; दशाहे तु नामकर्म भविष्यति। जतूकर्णेऽप्युक्तं- “तण्डुलबलिहोमो द्विकालमादशाहम्” इति। रक्षोघ्नसमाख्यातानामित्यनेन गुग्गुल्वादीन् ग्राहयति। उत्तरदेहल्यामिति द्वारोपरि; अन्ये तु [६४] देहलीं द्वाराधःकाष्ठमाहुः

ādānī ghoṣakabhedaḥ| taṇḍulabalihomaḥ kiyatkālaṃ kartavya ityāha- ānāmakarmaṇa iti|- daśāhaṃ yāvadityarthaḥ; daśāhe tu nāmakarma bhaviṣyati| jatūkarṇe'pyuktaṃ- “taṇḍulabalihomo dvikālamādaśāham” iti| rakṣoghnasamākhyātānāmityanena guggulvādīn grāhayati| uttaradehalyāmiti dvāropari; anye tu [64] dehalīṃ dvārādhaḥkāṣṭhamāhuḥ

सूतिकां तु खलु बुभुक्षितां विदित्वा स्नेहं पाययेत परमया शक्त्या सर्पिस्तैलं वसां मज्जानं वा सात्म्यीभावमभिसमीक्ष्य पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकशृङ्गवेरचूर्णसहितम्। स्नेहं पीतवत्याश्च सर्पिस्तैलाभ्यामभ्यज्य वेष्टयेदुदरं महताऽच्छेन वाससा; तथा तस्या न वायुरुदरे विकृतिमुत्पादयत्यनवकाशत्वात्। जीर्णे तु स्नेहे पिप्पल्यादिभिरेव सिद्धां यवागूं सुस्निग्धां द्रवां मात्रशः [६५] पाययेत्। उभयतःकालं चोष्णोदकेन च परिषेचयेत् प्राक् स्नेहयवागूपानाभ्याम्। एवं पञ्चरात्रं सप्तरात्रं वाऽनुपाल्य क्रमेणाप्याययेत्। स्वस्थवृत्तमेतावत् सूतिकायाः

sūtikāṃ tu khalu bubhukṣitāṃ viditvā snehaṃ pāyayeta paramayā śaktyā sarpistailaṃ vasāṃ majjānaṃ vā sātmyībhāvamabhisamīkṣya pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśṛṅgaveracūrṇasahitam| snehaṃ pītavatyāśca sarpistailābhyāmabhyajya veṣṭayedudaraṃ mahatā'cchena vāsasā; tathā tasyā na vāyurudare vikṛtimutpādayatyanavakāśatvāt| jīrṇe tu snehe pippalyādibhireva siddhāṃ yavāgūṃ susnigdhāṃ dravāṃ mātraśaḥ [65] pāyayet| ubhayataḥkālaṃ coṣṇodakena ca pariṣecayet prāk snehayavāgūpānābhyām| evaṃ pañcarātraṃ saptarātraṃ vā'nupālya krameṇāpyāyayet| svasthavṛttametāvat sūtikāyāḥ

कुमारस्य जातकर्माभिधाय [६६] सूतिकायाः कर्तव्यमाह- सूतिकां त्वित्यादि। बुभुक्षितामित्यनेन यावता कालेन बुभुक्षिता भवति तदा स्नेहपानं कर्तव्यम्। परमया शक्त्येति उत्तमया शक्त्या लक्षिता स्नेहं पिबेत्; ‘यावता स्नेहेन बलविरोधो न भवति तावन्मात्रं स्नेहं पिबेत्’ इत्यध्याहर्तव्यम्। सात्म्यीभावमभिसमीक्ष्येति सर्पिरादिषु यद्यस्याः सात्म्यं तत् तस्यै देयम्। अच्छेनेति निर्मलेन। उभयतःकालमिति पदमुष्णोदकेन परिषेचयेदित्यनेन योज्यम्। तदेव कालद्वयमाह- प्रागित्यादि। पौर्वाह्णिकः स्नेहपानपरिषेकः कारयितव्यः, तथा जीर्णे स्नेहे परिषेचितां यवागूः पाययितव्येत्यर्थः। अयं तु व्यवहारो नानूपदेशे [६७] प्रबलकफत्वात् प्राणिनां, किन्तु जाङ्गलदेशव्यवहार इति ज्ञेयम्

kumārasya jātakarmābhidhāya [66] sūtikāyāḥ kartavyamāha- sūtikāṃ tvityādi| bubhukṣitāmityanena yāvatā kālena bubhukṣitā bhavati tadā snehapānaṃ kartavyam| paramayā śaktyeti uttamayā śaktyā lakṣitā snehaṃ pibet; ‘yāvatā snehena balavirodho na bhavati tāvanmātraṃ snehaṃ pibet’ ityadhyāhartavyam| sātmyībhāvamabhisamīkṣyeti sarpirādiṣu yadyasyāḥ sātmyaṃ tat tasyai deyam| accheneti nirmalena| ubhayataḥkālamiti padamuṣṇodakena pariṣecayedityanena yojyam| tadeva kāladvayamāha- prāgityādi| paurvāhṇikaḥ snehapānapariṣekaḥ kārayitavyaḥ, tathā jīrṇe snehe pariṣecitāṃ yavāgūḥ pāyayitavyetyarthaḥ| ayaṃ tu vyavahāro nānūpadeśe [67] prabalakaphatvāt prāṇināṃ, kintu jāṅgaladeśavyavahāra iti jñeyam

तस्यास्तु खलु यो व्याधिरुत्पद्यते स कृच्छ्रसाध्यो भवत्यसाध्यो वा, गर्भवृद्धिक्षयितशिथिलसर्वधातुत्वात्, प्रवाहणवेदनाक्लेदनरक्तनिःस्रुतिविशेषशून्यशरीरत्वाच्च; तस्मात्तां यथोक्तेन विधिनोपचरेत्; भौतिकजीवनीयबृंहणीयमधुरवातहरसिद्धैरभ्यङ्गोत्सादनपरिषेकावगाहनान्नपानविधिभिर्विशेषतश्चोपचरेत्; विशेषतो हि शून्यशरीराः स्त्रियः प्रजाता भवन्ति

tasyāstu khalu yo vyādhirutpadyate sa kṛcchrasādhyo bhavatyasādhyo vā, garbhavṛddhikṣayitaśithilasarvadhātutvāt, pravāhaṇavedanākledanaraktaniḥsrutiviśeṣaśūnyaśarīratvācca; tasmāttāṃ yathoktena vidhinopacaret; bhautikajīvanīyabṛṃhaṇīyamadhuravātaharasiddhairabhyaṅgotsādanapariṣekāvagāhanānnapānavidhibhirviśeṣataścopacaret; viśeṣato hi śūnyaśarīrāḥ striyaḥ prajātā bhavanti

शारीरस्थानम् (cont. 15)

सूतिकाया मिथ्योपचारेण व्याधिर्भवन् कृच्छ्रसाध्योऽसाध्यो वा यथा भवति तथा दर्शयन् यथोक्तक्रमस्यावधानेन [६८] कर्तव्यतां दर्शयितुमाह- तस्यास्त्वित्यादि। गर्भवृद्ध्या धात्वन्तरापोषणेन क्षयिताश्च शिथिलीकृताश्च सर्वे धातवो यस्याः सा तथा। गर्भव्यपगम एतावच्छरीरशून्यत्वे हेतुः तथा प्रवाहणवेदनाक्लेदरक्तनिःस्रुतिश्च विशेषेण हेतुरित्याह- प्रवाहणेत्यादि। यथोक्तेनेति स्नेहपानादिना। एतेन यथोक्तविधिकरणमेव दुश्चिकित्स्यस्य सूतिकाव्याधेर्निदानवर्जनरूपमुत्तमं भेषजमिति दर्शयति। यत्तूत्पन्ने व्याधौ [६९] विहितं भेषजं तत् प्रायो न सिध्यतीति कृत्वा नेहोक्तम्। भौतिकं भूतहरम्

sūtikāyā mithyopacāreṇa vyādhirbhavan kṛcchrasādhyo'sādhyo vā yathā bhavati tathā darśayan yathoktakramasyāvadhānena [68] kartavyatāṃ darśayitumāha- tasyāstvityādi| garbhavṛddhyā dhātvantarāpoṣaṇena kṣayitāśca śithilīkṛtāśca sarve dhātavo yasyāḥ sā tathā| garbhavyapagama etāvaccharīraśūnyatve hetuḥ tathā pravāhaṇavedanākledaraktaniḥsrutiśca viśeṣeṇa heturityāha- pravāhaṇetyādi| yathokteneti snehapānādinā| etena yathoktavidhikaraṇameva duścikitsyasya sūtikāvyādhernidānavarjanarūpamuttamaṃ bheṣajamiti darśayati| yattūtpanne vyādhau [69] vihitaṃ bheṣajaṃ tat prāyo na sidhyatīti kṛtvā nehoktam| bhautikaṃ bhūtaharam

दशमे त्वहनि [७०] सपुत्रा स्त्री सर्वगन्धौषधैर्गौरसर्षपलोध्रैश्च स्नाता लघ्वहतशुचिवस्त्रं परिधाय [७१] पवित्रेष्टलघुविचित्रभूषणवती च संस्पृश्य मङ्गलान्युचितामर्चयित्वा च देवतां शिखिनः शुक्लवाससोऽव्यङ्गांश्च ब्राह्मणान् स्वस्ति वाचयित्वा कुमारमहतानां [७२] च वाससां सञ्चये प्राक्शिरसमुदक्शिरसं वा संवेश्य देवतापूर्वं द्विजातिभ्यः प्रणमतीत्युक्त्वा कुमारस्य पिता द्वे नामनी कारयेन्नाक्षत्रिकं नामाभिप्रायिकं च। तत्राभिप्रायिकं घोषवदाद्यन्तस्थान्तमूष्मान्तं वाऽवृद्धं [७३] त्रिपुरुषानूकमनवप्रतिष्ठितं, नाक्षात्रिकं तु नक्षत्रदेवतासमानाख्यं [७४] द्व्यक्षरं चतुरक्षरं वा

daśame tvahani [70] saputrā strī sarvagandhauṣadhairgaurasarṣapalodhraiśca snātā laghvahataśucivastraṃ paridhāya [71] pavitreṣṭalaghuvicitrabhūṣaṇavatī ca saṃspṛśya maṅgalānyucitāmarcayitvā ca devatāṃ śikhinaḥ śuklavāsaso'vyaṅgāṃśca brāhmaṇān svasti vācayitvā kumāramahatānāṃ [72] ca vāsasāṃ sañcaye prākśirasamudakśirasaṃ vā saṃveśya devatāpūrvaṃ dvijātibhyaḥ praṇamatītyuktvā kumārasya pitā dve nāmanī kārayennākṣatrikaṃ nāmābhiprāyikaṃ ca| tatrābhiprāyikaṃ ghoṣavadādyantasthāntamūṣmāntaṃ vā'vṛddhaṃ [73] tripuruṣānūkamanavapratiṣṭhitaṃ, nākṣātrikaṃ tu nakṣatradevatāsamānākhyaṃ [74] dvyakṣaraṃ caturakṣaraṃ vā

उचितामिति या यस्य देवता सदा पूज्यत्वेनोचिता तामर्चयित्वा। शिखिन इति पावकान्; किंवा शिखा चूडा तद्वतो ब्राह्मणानमुण्डान्। नक्षत्रदेवतासंयुक्तमिति यस्मिन् नक्षत्रे कुमारो जातस्तस्य नक्षत्रस्य या देवता ज्योतिःशास्त्रे, तस्या नाम कर्तव्यमित्यर्थः। किंवा ‘द्वे नामनी कारयेत्तन्नाक्षत्रिकमाभिप्रायिकं च’ इत्यादिपाठः। तत्रापि नाक्षत्रिकं व्याख्यातमेव; आभिप्रायिकेषु घोषवदित्यादि विशेषणम्। घोषा वर्गचतुर्था ‘घझढधभाः’, अन्तस्था ‘यरलवाः’, ‘शषसहा’ ऊष्माणः

ucitāmiti yā yasya devatā sadā pūjyatvenocitā tāmarcayitvā| śikhina iti pāvakān; kiṃvā śikhā cūḍā tadvato brāhmaṇānamuṇḍān| nakṣatradevatāsaṃyuktamiti yasmin nakṣatre kumāro jātastasya nakṣatrasya yā devatā jyotiḥśāstre, tasyā nāma kartavyamityarthaḥ| kiṃvā ‘dve nāmanī kārayettannākṣatrikamābhiprāyikaṃ ca’ ityādipāṭhaḥ| tatrāpi nākṣatrikaṃ vyākhyātameva; ābhiprāyikeṣu ghoṣavadityādi viśeṣaṇam| ghoṣā vargacaturthā ‘ghajhaḍhadhabhāḥ’, antasthā ‘yaralavāḥ’, ‘śaṣasahā’ ūṣmāṇaḥ

वृत्ते [७५] च नामकर्मणि कुमारं परीक्षितुमुपक्रमेतायुषः प्रमाणज्ञानहेतोः। तत्रेमान्यायुष्मतां कुमाराणां लक्षणानि भवन्ति। तद्यथा- एकैकजा मृदवोऽल्पाः स्निग्धाः सुबद्धमूलाः कृष्णाः केशाः प्रशस्यन्ते, स्थिरा बहला त्वक्, प्रकृत्याऽतिसम्पन्नमीषत्प्रमाणातिवृत्तमनुरूपमातपत्रोपमं [७६] शिरः, व्यूढं दृढं समं सुश्लिष्टशङ्खसन्ध्यूर्ध्वव्यञ्जनसम्पन्नमुपचितं वलिभमर्धचन्द्राकृति ललाटं, बहलौ विपुलसमपीठौ समौ नीचैर्वृद्धौ पृष्ठतोऽवनतौ सुश्लिष्टकर्णपुत्रकौ महाच्छिद्रौ कर्णौ, ईषत्प्रलम्बिन्यावसङ्गते समे संहते महत्यौ भ्रुवौ, समे समाहितदर्शने व्यक्तभागविभागे बलवती तेजसोपपन्ने स्वङ्गापाङ्गे चक्षुषी, ऋज्वी महोच्छ्वासा वंशसम्पन्नेषदवनताग्रा नासिका, महदृजुसुनिविष्टदन्तमास्यम्, आयामविस्तारोपपन्ना श्लक्ष्णा तन्वी प्रकृतिवर्णयुक्ता [७७] जिह्वा, श्लक्ष्णं युक्तोपचयमूष्मोपपन्नं रक्तं तालु, महानदीनः स्निग्धोऽनुनादी गम्भीरसमुत्थो धीरः स्वरः, नातिस्थूलौ नातिकृशौ विस्तारोपपन्नावास्यप्रच्छादनौ रक्तावोष्ठौ, महत्यौ हनू, वृत्ता नातिमहती ग्रीवा, व्यूढमुपचितमुरः, गूढं जत्रु पृष्ठवंशश्च, विप्रकृष्टान्तरौ स्तनौ, असम्पातिनी स्थिरे पार्श्वे, वृत्तपरिपूर्णायतौ बाहू सक्थिनी अङ्गुलयश्च, महदुपचितं पाणिपादं, स्थिरा वृत्ताः स्निग्धास्ताम्रास्तुङ्गाः कूर्माकाराः करजाः, प्रदक्षिणावर्ता सोत्सङ्गा च नाभिः, उरस्त्रिभागहीना समा समुपचितमांसा कटी, वृत्तौ स्थिरोपचितमांसौ नात्युन्नतौ नात्यवनतौ स्फिचौ, अनुपूर्वं वृत्तावुपचययुक्तावूरू, नात्युपचिते नात्यपचिते एणीपदे प्रगूढसिरास्थिसन्धी जङ्घे, नात्युपचितौ नात्यपचितौ गुल्फौ, पूर्वोपदिष्टगुणौ पादौ कूर्माकारौ, प्रकृतियुक्तानि वातमूत्रपुरीषगुह्यानि तथा स्वप्रजागरणायासस्मितरुदितस्तनग्रहणानि, यच्च किञ्चिदन्यदप्यनुक्तमस्ति तदपि सर्वं प्रकृतिसम्पन्नमिष्टं, विपरीतं पुनरनिष्टम्। इति दीर्घायुर्लक्षणानि

vṛtte [75] ca nāmakarmaṇi kumāraṃ parīkṣitumupakrametāyuṣaḥ pramāṇajñānahetoḥ| tatremānyāyuṣmatāṃ kumārāṇāṃ lakṣaṇāni bhavanti| tadyathā- ekaikajā mṛdavo'lpāḥ snigdhāḥ subaddhamūlāḥ kṛṣṇāḥ keśāḥ praśasyante, sthirā bahalā tvak, prakṛtyā'tisampannamīṣatpramāṇātivṛttamanurūpamātapatropamaṃ [76] śiraḥ, vyūḍhaṃ dṛḍhaṃ samaṃ suśliṣṭaśaṅkhasandhyūrdhvavyañjanasampannamupacitaṃ valibhamardhacandrākṛti lalāṭaṃ, bahalau vipulasamapīṭhau samau nīcairvṛddhau pṛṣṭhato'vanatau suśliṣṭakarṇaputrakau mahācchidrau karṇau, īṣatpralambinyāvasaṅgate same saṃhate mahatyau bhruvau, same samāhitadarśane vyaktabhāgavibhāge balavatī tejasopapanne svaṅgāpāṅge cakṣuṣī, ṛjvī mahocchvāsā vaṃśasampanneṣadavanatāgrā nāsikā, mahadṛjusuniviṣṭadantamāsyam, āyāmavistāropapannā ślakṣṇā tanvī prakṛtivarṇayuktā [77] jihvā, ślakṣṇaṃ yuktopacayamūṣmopapannaṃ raktaṃ tālu, mahānadīnaḥ snigdho'nunādī gambhīrasamuttho dhīraḥ svaraḥ, nātisthūlau nātikṛśau vistāropapannāvāsyapracchādanau raktāvoṣṭhau, mahatyau hanū, vṛttā nātimahatī grīvā, vyūḍhamupacitamuraḥ, gūḍhaṃ jatru pṛṣṭhavaṃśaśca, viprakṛṣṭāntarau stanau, asampātinī sthire pārśve, vṛttaparipūrṇāyatau bāhū sakthinī aṅgulayaśca, mahadupacitaṃ pāṇipādaṃ, sthirā vṛttāḥ snigdhāstāmrāstuṅgāḥ kūrmākārāḥ karajāḥ, pradakṣiṇāvartā sotsaṅgā ca nābhiḥ, urastribhāgahīnā samā samupacitamāṃsā kaṭī, vṛttau sthiropacitamāṃsau nātyunnatau nātyavanatau sphicau, anupūrvaṃ vṛttāvupacayayuktāvūrū, nātyupacite nātyapacite eṇīpade pragūḍhasirāsthisandhī jaṅghe, nātyupacitau nātyapacitau gulphau, pūrvopadiṣṭaguṇau pādau kūrmākārau, prakṛtiyuktāni vātamūtrapurīṣaguhyāni tathā svaprajāgaraṇāyāsasmitaruditastanagrahaṇāni, yacca kiñcidanyadapyanuktamasti tadapi sarvaṃ prakṛtisampannamiṣṭaṃ, viparītaṃ punaraniṣṭam| iti dīrghāyurlakṣaṇāni

नामकर्मणीति नामकरणसमयक्रियमाणहोमादिकर्मणि, नामैव वा कर्म नामकर्म। स्थिरेति अश्लथा। ईषत्प्रमाणातिवृत्तं शिर इति उत्सर्गापवादन्यायेन बोद्धव्यम्। तेन यदुक्तं पूर्वं- “षडङ्गुलोत्सेधं द्वात्रिंशदङ्गुलपरिणाहं शिरः” एतच्चाभिधायोक्तं- “तत्रायुर्बलं” इत्यादि यावत् “प्रमाणवति शरीरे; विपर्ययस्तु हीनेऽधिके वा” (वि.अ.८) इति; तत्र शिरसि किञ्चित्प्रमाणाधिकता एतद्वचनादपवादभूताऽप्यतीव प्रशस्ता भवतीति ज्ञेयम्। एवं ‘महदुपचितं पाणिपादम्’ इत्यत्रापि व्याख्येयम्। अनुरूपमित्यनेन शरीरानुरूपतां शिरसो दर्शयन्नुक्तलक्षणादनतिवृद्धिं शिरसो दर्शयति; अतिवृद्धं हि शरीराननुरूपं भवति, तच्चाप्रशस्तमेव। ऊर्ध्वव्यञ्जनमिति ऊर्ध्वरेखात्रयरूपलक्षणयुक्तं; जतूकर्णे हि त्रिरेखं ललाटमुक्तम्। नीचैर्वृद्धाविति अनुद्गतौ सन्तावनुक्रमववृद्धौ। असङ्गते दूरान्तरे। व्यक्तभागविभागे इति प्रव्यक्तकृष्णशुक्लादिविभागे। शोभनानि वर्त्मादीनि अङ्गानि अपाङ्गे च ययोस्ते स्वङ्गापाङ्गे। अत्र अङ्गग्रहणेनैव अपाङ्गस्य लब्धस्यापि पुनः करणं विशेषेणापाङ्गशोभोपदर्शनार्थम् [७८] । आस्यप्रच्छादनौ आस्यं प्रच्छादयितुं क्षमौ मुखावरकौ। पृष्ठवंशश्च गूढ इति योजनीयम्। असम्पातिनी सुनिर्गते, किंवा अलक्ष्ये। प्रकृतियुक्तेति देहानुरूपा। एणीपदे इति एणीजङ्घासदृशे। प्रकृतियुक्तानीति नातिबहूनि नात्यल्पानि च

nāmakarmaṇīti nāmakaraṇasamayakriyamāṇahomādikarmaṇi, nāmaiva vā karma nāmakarma| sthireti aślathā| īṣatpramāṇātivṛttaṃ śira iti utsargāpavādanyāyena boddhavyam| tena yaduktaṃ pūrvaṃ- “ṣaḍaṅgulotsedhaṃ dvātriṃśadaṅgulapariṇāhaṃ śiraḥ” etaccābhidhāyoktaṃ- “tatrāyurbalaṃ” ityādi yāvat “pramāṇavati śarīre; viparyayastu hīne'dhike vā” (vi.a.8) iti; tatra śirasi kiñcitpramāṇādhikatā etadvacanādapavādabhūtā'pyatīva praśastā bhavatīti jñeyam| evaṃ ‘mahadupacitaṃ pāṇipādam’ ityatrāpi vyākhyeyam| anurūpamityanena śarīrānurūpatāṃ śiraso darśayannuktalakṣaṇādanativṛddhiṃ śiraso darśayati; ativṛddhaṃ hi śarīrānanurūpaṃ bhavati, taccāpraśastameva| ūrdhvavyañjanamiti ūrdhvarekhātrayarūpalakṣaṇayuktaṃ; jatūkarṇe hi trirekhaṃ lalāṭamuktam| nīcairvṛddhāviti anudgatau santāvanukramavavṛddhau| asaṅgate dūrāntare| vyaktabhāgavibhāge iti pravyaktakṛṣṇaśuklādivibhāge| śobhanāni vartmādīni aṅgāni apāṅge ca yayoste svaṅgāpāṅge| atra aṅgagrahaṇenaiva apāṅgasya labdhasyāpi punaḥ karaṇaṃ viśeṣeṇāpāṅgaśobhopadarśanārtham [78] | āsyapracchādanau āsyaṃ pracchādayituṃ kṣamau mukhāvarakau| pṛṣṭhavaṃśaśca gūḍha iti yojanīyam| asampātinī sunirgate, kiṃvā alakṣye| prakṛtiyukteti dehānurūpā| eṇīpade iti eṇījaṅghāsadṛśe| prakṛtiyuktānīti nātibahūni nātyalpāni ca

अतो धात्रीपरीक्षामुपदेक्ष्यामः। अथ ब्रूयात्- धात्रीमानय समानवर्णां यौवनस्थां निभृतामनातुरामव्यङ्गामव्यसनामविरूपामजुगुप्सितां [७९] देशजातीयामक्षुद्रामक्षुद्रकर्मिणीं कुले जातां वत्सलामरोगां जीवद्वत्सां पुंवत्सां दोग्ध्रीमप्रमत्तामनुच्चारशायिनीमनन्त्यावसायिनीं कुशलोपचारां शुचिमशुचिद्वेषिणीं स्तनस्तन्यसम्पदुपेतामिति

ato dhātrīparīkṣāmupadekṣyāmaḥ| atha brūyāt- dhātrīmānaya samānavarṇāṃ yauvanasthāṃ nibhṛtāmanāturāmavyaṅgāmavyasanāmavirūpāmajugupsitāṃ [79] deśajātīyāmakṣudrāmakṣudrakarmiṇīṃ kule jātāṃ vatsalāmarogāṃ jīvadvatsāṃ puṃvatsāṃ dogdhrīmapramattāmanuccāraśāyinīmanantyāvasāyinīṃ kuśalopacārāṃ śucimaśucidveṣiṇīṃ stanastanyasampadupetāmiti

समानवर्णामिति तुल्यजातीयाम्। यौवनस्थामित्यनेन बालावृद्धयोरसम्पूर्णक्षीणधातुत्वेन तयोर्निरासं करोति। निभृतामिति विनीताम् [८०] । अविरूपामिति अविकृतावयवाम्। अव्यङ्गामिति अहीनाङ्गीम्। देशजातीयां समानदेशजाम्। अनन्त्यावसायिनीमिति शूद्राभिप्रायेण, शूद्रस्य हि सवर्णत्वेन चाण्डालादिस्त्री प्रसक्ता, सा च निषिध्यते; ब्राह्मणादीनां त्वसवर्णत्वेनैव सा निरस्ता; किंवा ब्राह्मणादीनामपि पतितब्राह्मण्याद्या अनन्त्यावसायिनीमितिशब्देन क्षिप्यते

samānavarṇāmiti tulyajātīyām| yauvanasthāmityanena bālāvṛddhayorasampūrṇakṣīṇadhātutvena tayornirāsaṃ karoti| nibhṛtāmiti vinītām [80] | avirūpāmiti avikṛtāvayavām| avyaṅgāmiti ahīnāṅgīm| deśajātīyāṃ samānadeśajām| anantyāvasāyinīmiti śūdrābhiprāyeṇa, śūdrasya hi savarṇatvena cāṇḍālādistrī prasaktā, sā ca niṣidhyate; brāhmaṇādīnāṃ tvasavarṇatvenaiva sā nirastā; kiṃvā brāhmaṇādīnāmapi patitabrāhmaṇyādyā anantyāvasāyinīmitiśabdena kṣipyate

तत्रेयं स्तनसम्पत्- नात्यूर्ध्वौ नातिलम्बावनतिकृशावनतिपीनौ युक्तपिप्पलकौ सुखप्रपानौ चेति (स्तनसम्पत्

tatreyaṃ stanasampat- nātyūrdhvau nātilambāvanatikṛśāvanatipīnau yuktapippalakau sukhaprapānau ceti (stanasampat

युक्तपिप्पलकाविति उच्चैःस्तनवृन्तौ

yuktapippalakāviti uccaiḥstanavṛntau

स्तन्यसम्पत्तु प्रकृतिवर्णगन्धरसस्पर्शम्, उदपात्रे च दुह्यमानमुदकं व्येति प्रकृतिभूतत्वात्; तत् पुष्टिकरमारोग्यकरं चेति (स्तन्यसम्पत्

stanyasampattu prakṛtivarṇagandharasasparśam, udapātre ca duhyamānamudakaṃ vyeti prakṛtibhūtatvāt; tat puṣṭikaramārogyakaraṃ ceti (stanyasampat

अतोऽन्यथा व्यापन्नं ज्ञेयम्। तस्य विशेषाः- श्यावारुणवर्णं कषायानुरसं विशदमनालक्ष्यगन्धं रूक्षं द्रवं फेनिलं लघ्वतृप्तिकरं कर्शनं वातविकाराणां कर्तृ वातोपसृष्टं क्षीरमभिज्ञेयं [८१] ; कृष्णनीलपीतताम्रावभासं तिक्ताम्लकटुकानुरसं कुणपरुधिरगन्धि भृशोष्णं पित्तविकाराणां कर्तृ च पित्तोपसृष्टं क्षीरमभिज्ञेयम्, अत्यर्थशुक्लमतिमाधुर्योपपन्नं लवणानुरसं घृततैलवसामज्जगन्धि पिच्छिलं तन्तुमदुकपात्रेऽवसीदछ्लेष्मविकाराणां कर्तृ श्लेष्मोपसृष्टं क्षीरमभिज्ञेयम्

ato'nyathā vyāpannaṃ jñeyam| tasya viśeṣāḥ- śyāvāruṇavarṇaṃ kaṣāyānurasaṃ viśadamanālakṣyagandhaṃ rūkṣaṃ dravaṃ phenilaṃ laghvatṛptikaraṃ karśanaṃ vātavikārāṇāṃ kartṛ vātopasṛṣṭaṃ kṣīramabhijñeyaṃ [81] ; kṛṣṇanīlapītatāmrāvabhāsaṃ tiktāmlakaṭukānurasaṃ kuṇaparudhiragandhi bhṛśoṣṇaṃ pittavikārāṇāṃ kartṛ ca pittopasṛṣṭaṃ kṣīramabhijñeyam, atyarthaśuklamatimādhuryopapannaṃ lavaṇānurasaṃ ghṛtatailavasāmajjagandhi picchilaṃ tantumadukapātre'vasīdachleṣmavikārāṇāṃ kartṛ śleṣmopasṛṣṭaṃ kṣīramabhijñeyam

उदकं व्येतीति उदकं विशेषेण एति व्याप्नोतीत्यर्थः। जतूकर्णेऽप्युक्तम्- “उदके विसर्पत् क्षीरं प्रशस्तम्” इति। वातादिदुष्टक्षीरलक्षणान्याह- श्यावेत्यादि। लवणानुरसमिति श्लेष्मदुष्टे क्षीरे दोषदूष्यसम्मूर्च्छनप्रभावाज्ज्ञेयं, येन श्लेष्मदुष्टे लवणरसता भवति; एतत्पृथग्लक्षणयोगाच्च द्वन्द्वसन्निपातदुष्टिरप्युन्नेया॥५४-

udakaṃ vyetīti udakaṃ viśeṣeṇa eti vyāpnotītyarthaḥ| jatūkarṇe'pyuktam- “udake visarpat kṣīraṃ praśastam” iti| vātādiduṣṭakṣīralakṣaṇānyāha- śyāvetyādi| lavaṇānurasamiti śleṣmaduṣṭe kṣīre doṣadūṣyasammūrcchanaprabhāvājjñeyaṃ, yena śleṣmaduṣṭe lavaṇarasatā bhavati; etatpṛthaglakṣaṇayogācca dvandvasannipātaduṣṭirapyunneyā||54-

तेषां तु त्रयाणामपि क्षीरदोषाणां प्रतिविशेषमभिसमीक्ष्य यथास्वं यथादोषं च वमनविरेचनास्थापनानुवासनानि विभज्य कृतानि प्रशमनाय भवन्ति। पानाशनविधिस्तु दुष्टक्षीराया यवगोधूमशालिषष्टिकमुद्गहरेणुककुलत्थसुरासौवीरकमैरेयमेदकलशुनकरञ्जप्रायः स्यात्। क्षीरदोषविशेषांश्चावेक्ष्यावेक्ष्य तत्तद्विधानं कार्यं स्यात्। पाठामहौषधसुरदारुमुस्तमूर्वागुडूचीवत्सकफलकिराततिक्तककटुकरोहिणीसारिवाकषायाणां च पानं प्रशस्यते, तथाऽन्येषां तिक्तकषायकटुकमधुराणां [८२] द्रव्याणां प्रयोगः क्षीरविकारविशेषानभिसमीक्ष्य मात्रां कालं च। इति क्षीरविशोधनानि

teṣāṃ tu trayāṇāmapi kṣīradoṣāṇāṃ prativiśeṣamabhisamīkṣya yathāsvaṃ yathādoṣaṃ ca vamanavirecanāsthāpanānuvāsanāni vibhajya kṛtāni praśamanāya bhavanti| pānāśanavidhistu duṣṭakṣīrāyā yavagodhūmaśāliṣaṣṭikamudgahareṇukakulatthasurāsauvīrakamaireyamedakalaśunakarañjaprāyaḥ syāt| kṣīradoṣaviśeṣāṃścāvekṣyāvekṣya tattadvidhānaṃ kāryaṃ syāt| pāṭhāmahauṣadhasuradārumustamūrvāguḍūcīvatsakaphalakirātatiktakakaṭukarohiṇīsārivākaṣāyāṇāṃ ca pānaṃ praśasyate, tathā'nyeṣāṃ tiktakaṣāyakaṭukamadhurāṇāṃ [82] dravyāṇāṃ prayogaḥ kṣīravikāraviśeṣānabhisamīkṣya mātrāṃ kālaṃ ca| iti kṣīraviśodhanāni

चिकित्सामाह- तेषामित्यादि। प्रतिविशेषमभिसमीक्ष्येति प्रति प्रति वातादीनां कोष्ठाश्रयित्वोदीर्णत्वादिशोधनानुगुणं विशेषमभिवीक्ष्य। यथास्वमित्यनेन श्लेष्मणि वमनं, पित्ते विरेचनं, वायावास्थापनानुवासने, इत्यात्मीयमात्मीयं संशोधनं दर्शयति। यथादोषमित्यनेन प्रवृद्धे दोषेऽतिमात्रं संशोधनं, स्तोके स्तोकमात्रं दर्शयति। विभज्येति यथास्वमित्यनेन योज्यम्। ‘प्रकृतिविशेषम्’ इति यदा पाठस्तदा प्रकृतिविशेषमपि धात्र्या अवेक्ष्य वमनादीनां बहुत्वाल्पत्वविशेषः कर्तव्य इत्यर्थः। तत्तद्विधानं कार्यं स्यादिति तत्तद्वृद्धदोषप्रतिकूलमाहारविधानं कार्यं स्यात्। कषायाणामिति बहुवचनाद् व्यस्तसमस्तानां पाठादीनां कषाया गृह्यन्ते

cikitsāmāha- teṣāmityādi| prativiśeṣamabhisamīkṣyeti prati prati vātādīnāṃ koṣṭhāśrayitvodīrṇatvādiśodhanānuguṇaṃ viśeṣamabhivīkṣya| yathāsvamityanena śleṣmaṇi vamanaṃ, pitte virecanaṃ, vāyāvāsthāpanānuvāsane, ityātmīyamātmīyaṃ saṃśodhanaṃ darśayati| yathādoṣamityanena pravṛddhe doṣe'timātraṃ saṃśodhanaṃ, stoke stokamātraṃ darśayati| vibhajyeti yathāsvamityanena yojyam| ‘prakṛtiviśeṣam’ iti yadā pāṭhastadā prakṛtiviśeṣamapi dhātryā avekṣya vamanādīnāṃ bahutvālpatvaviśeṣaḥ kartavya ityarthaḥ| tattadvidhānaṃ kāryaṃ syāditi tattadvṛddhadoṣapratikūlamāhāravidhānaṃ kāryaṃ syāt| kaṣāyāṇāmiti bahuvacanād vyastasamastānāṃ pāṭhādīnāṃ kaṣāyā gṛhyante

क्षीरजननानि तु मद्यानि सीधुवर्ज्यानि, ग्राम्यानूपौदकानि च शाकधान्यमांसानि, द्रवमधुराम्ललवणभूयिष्ठाश्चाहाराः, क्षीरिण्यश्चौषधयः, क्षीरपानमनायासश्च, वीरणषष्टिकशालीक्षुवालिकादर्भकुशकाशगुन्द्रेत्कटमूलकषायाणां च पानमिति (क्षीरजननानि

kṣīrajananāni tu madyāni sīdhuvarjyāni, grāmyānūpaudakāni ca śākadhānyamāṃsāni, dravamadhurāmlalavaṇabhūyiṣṭhāścāhārāḥ, kṣīriṇyaścauṣadhayaḥ, kṣīrapānamanāyāsaśca, vīraṇaṣaṣṭikaśālīkṣuvālikādarbhakuśakāśagundretkaṭamūlakaṣāyāṇāṃ ca pānamiti (kṣīrajananāni

क्षीरिण्यश्च दुग्धिकाकलम्बिकादयो दृश्यमानक्षीराः

kṣīriṇyaśca dugdhikākalambikādayo dṛśyamānakṣīrāḥ

धात्री तु यदा स्वादुबहुलशुद्धदुग्धा स्यात्तदास्नातानुलिप्ता शुक्लवस्त्रं परिधायैन्द्रीं ब्राह्मीं शतवीर्यां सहस्रवीर्याममोघामव्यथां शिवामरिष्टां वाट्यपुष्पीं विष्वक्सेनकान्तां [८३] वा बिभ्रत्योषधिं कुमारं प्राङ्मुखं प्रथमं दक्षिणं स्तनं पाययेत्। इति धात्रीकर्म

dhātrī tu yadā svādubahulaśuddhadugdhā syāttadāsnātānuliptā śuklavastraṃ paridhāyaindrīṃ brāhmīṃ śatavīryāṃ sahasravīryāmamoghāmavyathāṃ śivāmariṣṭāṃ vāṭyapuṣpīṃ viṣvaksenakāntāṃ [83] vā bibhratyoṣadhiṃ kumāraṃ prāṅmukhaṃ prathamaṃ dakṣiṇaṃ stanaṃ pāyayet| iti dhātrīkarma

अमोघादयोऽनन्तरं व्याकृता एव। अव्यथा गुडूची

amoghādayo'nantaraṃ vyākṛtā eva| avyathā guḍūcī

अतोऽनन्तरं कुमारागारविधिमनुव्याख्यास्यामः- वास्तुविद्याकुशलः प्रशस्तं रम्यमतमस्कं निवातं प्रवातैकदेशं दृढमपगतश्वापदपशुदंष्ट्रिमूषिकपतङ्गं सुविभक्तसलिलोलूखलमूत्रवर्चःस्थानस्नानभूमिमहानसमृतुसुखं यथर्तुशयनासनास्तरणसम्पन्नं कुर्यात्; तथा सुविहितरक्षाविधानबलिमङ्गलहोमप्रायश्चित्तं शुचिवृद्धवैद्यानुरक्तजनसम्पूर्णम्। इति कुमारागारविधिः

ato'nantaraṃ kumārāgāravidhimanuvyākhyāsyāmaḥ- vāstuvidyākuśalaḥ praśastaṃ ramyamatamaskaṃ nivātaṃ pravātaikadeśaṃ dṛḍhamapagataśvāpadapaśudaṃṣṭrimūṣikapataṅgaṃ suvibhaktasalilolūkhalamūtravarcaḥsthānasnānabhūmimahānasamṛtusukhaṃ yathartuśayanāsanāstaraṇasampannaṃ kuryāt; tathā suvihitarakṣāvidhānabalimaṅgalahomaprāyaścittaṃ śucivṛddhavaidyānuraktajanasampūrṇam| iti kumārāgāravidhiḥ

शयनासनास्तरणप्रावरणानि कुमारस्य मृदुलघुशुचिसुगन्धीनि स्युः; स्वेदमलजन्तुमन्ति मूत्रपुरीषोपसृष्टानि च वर्ज्यानि स्युः; असति सम्भवेऽन्येषां तान्येव च सुप्रक्षालितोपधानानि सुधूपितानि शुद्धशुष्काण्युपयोगं गच्छेयुः

śayanāsanāstaraṇaprāvaraṇāni kumārasya mṛdulaghuśucisugandhīni syuḥ; svedamalajantumanti mūtrapurīṣopasṛṣṭāni ca varjyāni syuḥ; asati sambhave'nyeṣāṃ tānyeva ca suprakṣālitopadhānāni sudhūpitāni śuddhaśuṣkāṇyupayogaṃ gaccheyuḥ

सुप्रक्षालितोपधानानीति सुधौतोत्तरप्रच्छादनानि। शुद्धशुष्काणीति धौतान्यपि यदा मलादिरागेणापि रहितानि भवन्ति शुष्काणि च तदैवोपयोज्यानि; सुधौतं ह्यार्द्रमपि स्यात्, तथा गाढराग(गि)मलादिभावितं धौतमप्यशुद्धं स्यात्, तस्मादुक्तं- शुद्धशुष्काणीति॥५९-

suprakṣālitopadhānānīti sudhautottarapracchādanāni| śuddhaśuṣkāṇīti dhautānyapi yadā malādirāgeṇāpi rahitāni bhavanti śuṣkāṇi ca tadaivopayojyāni; sudhautaṃ hyārdramapi syāt, tathā gāḍharāga(gi)malādibhāvitaṃ dhautamapyaśuddhaṃ syāt, tasmāduktaṃ- śuddhaśuṣkāṇīti||59-

धूपनानि पुनर्वाससां शयनास्तरणप्रावरणानां च यवसर्षपातसीहिङ्गुगुग्गुलुवचाचोरकवयःस्थागोलोमीजटिलापलङ्कषाशोकरोहिणीसर्पनिर्मोकाणि घृतयुक्तानि स्युः

dhūpanāni punarvāsasāṃ śayanāstaraṇaprāvaraṇānāṃ ca yavasarṣapātasīhiṅgugugguluvacācorakavayaḥsthāgolomījaṭilāpalaṅkaṣāśokarohiṇīsarpanirmokāṇi ghṛtayuktāni syuḥ

वयःस्था ब्राह्मी, गोलोमी श्वेतदूर्वा, जटिला मांसी

vayaḥsthā brāhmī, golomī śvetadūrvā, jaṭilā māṃsī

मणयश्च धारणीयाः कुमारस्य खड्गरुरुगवयवृषभाणां जीवतामेव दक्षिणेभ्यो विषाणेभ्योऽग्राणि गृहीतानि स्युः; ऐन्द्र्याद्याश्चौषधयो जीवकर्षभकौ च, यानि चान्यान्यपि ब्राह्मणाः प्रशंसेयुरथर्ववेदविदः

maṇayaśca dhāraṇīyāḥ kumārasya khaḍgarurugavayavṛṣabhāṇāṃ jīvatāmeva dakṣiṇebhyo viṣāṇebhyo'grāṇi gṛhītāni syuḥ; aindryādyāścauṣadhayo jīvakarṣabhakau ca, yāni cānyānyapi brāhmaṇāḥ praśaṃseyuratharvavedavidaḥ

मणय इति मुक्तादिमणयः, अथर्ववेदोक्ताश्च। खड्गादीनां शृङ्गाग्राणि धारणीयानि स्युरिति योजना। उक्तं हि जतूकर्णे- “रुरुखड्गादीनां जीवतां दक्षिणशृङ्गाग्राणि निकृत्तानि धारयेत्” इति। जीवकर्षभकौ प्रजास्थापनोक्तौ। ओषधय ऐन्द्र्याद्या दश तत्रैवोक्ताः

maṇaya iti muktādimaṇayaḥ, atharvavedoktāśca| khaḍgādīnāṃ śṛṅgāgrāṇi dhāraṇīyāni syuriti yojanā| uktaṃ hi jatūkarṇe- “rurukhaḍgādīnāṃ jīvatāṃ dakṣiṇaśṛṅgāgrāṇi nikṛttāni dhārayet” iti| jīvakarṣabhakau prajāsthāpanoktau| oṣadhaya aindryādyā daśa tatraivoktāḥ

क्रीडनकानि खलु कुमारस्य विचित्राणि घोषवन्त्यभिरामाणि चागुरूणि चातीक्ष्णाग्राणि चानास्य प्रवेशीनि चाप्राणहराणि चावित्रासनानि स्युः

krīḍanakāni khalu kumārasya vicitrāṇi ghoṣavantyabhirāmāṇi cāgurūṇi cātīkṣṇāgrāṇi cānāsya praveśīni cāprāṇaharāṇi cāvitrāsanāni syuḥ

न ह्यस्य वित्रासनं साधु। तस्मात्तस्मिन् रुदत्यभुञ्जाने वाऽन्यत्र विधेयतामगच्छति राक्षसपिशाचपूतनाद्यानां नामान्याह्वयता कुमारस्य वित्रासनार्थं नामग्रहणं न कार्यं स्यात्

na hyasya vitrāsanaṃ sādhu| tasmāttasmin rudatyabhuñjāne vā'nyatra vidheyatāmagacchati rākṣasapiśācapūtanādyānāṃ nāmānyāhvayatā kumārasya vitrāsanārthaṃ nāmagrahaṇaṃ na kāryaṃ syāt

यदि त्वातुर्यं किञ्चित् कुमारमागच्छेत् तत् प्रकृतिनिमित्तपूर्वरूपलिङ्गोपशयविशेषैस्तत्त्वतोऽनुबुध्य सर्वविशेषानातुरौषधदेशकालाश्रयानवेक्षमाणश्चिकित्सितुमारभेतैनं मधुरमृदुलघुसुरभिशीतशङ्करं कर्म प्रवर्तयन्। एवंसात्म्या हि कुमारा भवन्ति। तथा ते शर्म लभन्ते चिराय। अरोगे त्वरोगवृत्तमातिष्ठेद्देशकालात्मगुणविपर्ययेण वर्तमानः, क्रमेणासात्म्यानि परिवर्त्योपयुञ्जानः सर्वाण्यहितानि वर्जयेत्। तथा बलवर्णशरीरायुषां सम्पदमवाप्नोतीति

yadi tvāturyaṃ kiñcit kumāramāgacchet tat prakṛtinimittapūrvarūpaliṅgopaśayaviśeṣaistattvato'nubudhya sarvaviśeṣānāturauṣadhadeśakālāśrayānavekṣamāṇaścikitsitumārabhetainaṃ madhuramṛdulaghusurabhiśītaśaṅkaraṃ karma pravartayan| evaṃsātmyā hi kumārā bhavanti| tathā te śarma labhante cirāya| aroge tvarogavṛttamātiṣṭheddeśakālātmaguṇaviparyayeṇa vartamānaḥ, krameṇāsātmyāni parivartyopayuñjānaḥ sarvāṇyahitāni varjayet| tathā balavarṇaśarīrāyuṣāṃ sampadamavāpnotīti

एवमेनं कुमारमायौवनप्राप्तेर्धर्मार्थकौशलागमनाच्चानुपालयेत्

evamenaṃ kumāramāyauvanaprāpterdharmārthakauśalāgamanāccānupālayet

प्रकृतीत्यादौ प्रकृतिः वातादयः, निमित्तं बाह्यं रूक्षादि वातादिकारणम् [८४] । सर्वविशेषानित्यादौ आतुरशब्देनातुर्यहेतुर्व्याधिर्गृह्यते, आश्रयशब्देन तु शरीरम्। शं कल्याणं करोतीति शङ्करम्। देशकालेत्यादौ आत्मशब्देन शरीरमुच्यते, तेन देशस्य तथा कालस्य तथा शरीरस्य च यो गुणः शीतादिस्तद्विपरीताहाराचारादिसेवायां वर्तमानः स्वस्थवृत्तं कुर्यात्। अन्यत्रापि स्वस्थवृत्ते प्रोक्तं- “देशकालादिगुणविपरीतानामाहारविहाराणां क्रियोपयोगः सम्यक्” (शा.अ.६) इति। स्वस्थवृत्तान्तरमाह- क्रमेणेत्यादि। क्षीरतः क्षीरान्ने, ततोऽन्नमेव। तत्राप्यन्ने मधुरादि यद्बालानां सात्म्यं भवति तेन क्रमेण नवेगान्धारणीयोक्तेन “उचितादहिताद्धीमान् क्रमशो विरमेन्नरः” (सू.अ.७) इत्यादिस्वस्थवृत्तोक्तेन क्रमेणोपयुञ्जान इत्यर्थः। तथा, वस्त्वन्तरसात्म्यसेवायामपि। बालस्यैवमेव व्याख्यानम्। स्वस्थवृत्ताचरणफलमाह- तथेत्यादि॥६३-

prakṛtītyādau prakṛtiḥ vātādayaḥ, nimittaṃ bāhyaṃ rūkṣādi vātādikāraṇam [84] | sarvaviśeṣānityādau āturaśabdenāturyaheturvyādhirgṛhyate, āśrayaśabdena tu śarīram| śaṃ kalyāṇaṃ karotīti śaṅkaram| deśakāletyādau ātmaśabdena śarīramucyate, tena deśasya tathā kālasya tathā śarīrasya ca yo guṇaḥ śītādistadviparītāhārācārādisevāyāṃ vartamānaḥ svasthavṛttaṃ kuryāt| anyatrāpi svasthavṛtte proktaṃ- “deśakālādiguṇaviparītānāmāhāravihārāṇāṃ kriyopayogaḥ samyak” (śā.a.6) iti| svasthavṛttāntaramāha- krameṇetyādi| kṣīrataḥ kṣīrānne, tato'nnameva| tatrāpyanne madhurādi yadbālānāṃ sātmyaṃ bhavati tena krameṇa navegāndhāraṇīyoktena “ucitādahitāddhīmān kramaśo viramennaraḥ” (sū.a.7) ityādisvasthavṛttoktena krameṇopayuñjāna ityarthaḥ| tathā, vastvantarasātmyasevāyāmapi| bālasyaivameva vyākhyānam| svasthavṛttācaraṇaphalamāha- tathetyādi||63-

इति पुत्राशिषां समृद्धिकरं कर्म व्याख्यातम्। तदाचरन् यथोक्तैर्विधिभिः पूजां यथेष्टं लभतेऽनसूयक इति

iti putrāśiṣāṃ samṛddhikaraṃ karma vyākhyātam| tadācaran yathoktairvidhibhiḥ pūjāṃ yatheṣṭaṃ labhate'nasūyaka iti

तत्र श्लोकौ- पुत्राशिषां कर्म समृद्धिकारकं यदुक्तमेतन्महदर्थसंहितम्। तदाचरन् ज्ञो विधिभिर्यथातथं पूजां यथेष्टं लभतेऽनसूयकः

tatra ślokau- putrāśiṣāṃ karma samṛddhikārakaṃ yaduktametanmahadarthasaṃhitam| tadācaran jño vidhibhiryathātathaṃ pūjāṃ yatheṣṭaṃ labhate'nasūyakaḥ

शरीरं चिन्त्यते सर्वं दैवमानुषसम्पदा। सर्वभावैर्यतस्तस्माच्छारीरं स्थानमुच्यते

śarīraṃ cintyate sarvaṃ daivamānuṣasampadā| sarvabhāvairyatastasmācchārīraṃ sthānamucyate

पुत्राशिषां समृद्धिकरमिति पुत्रप्रार्थनानुरूपफलकरमित्यर्थः। पुत्राशिषामित्यध्यायार्थसङ्ग्रहश्लोकः। ज्ञ इति पुरुषविशेषणं प्राधान्यात् कृतम्। तेन पुरुषपुत्रलाभेन नार्या अपि पुत्रलाभोऽर्थादेव लभ्यते। अनुरूपपुत्रलाभे कथं मे पुत्रः स्यादित्यसूयां न वहतीत्यनसूयकः। केचिच्छारीरस्थानशब्दव्युत्पत्तिदर्शकं श्लोकं पठन्ति- शरीरमित्यादि। स च व्यक्तार्थ एव॥६७-

putrāśiṣāṃ samṛddhikaramiti putraprārthanānurūpaphalakaramityarthaḥ| putrāśiṣāmityadhyāyārthasaṅgrahaślokaḥ| jña iti puruṣaviśeṣaṇaṃ prādhānyāt kṛtam| tena puruṣaputralābhena nāryā api putralābho'rthādeva labhyate| anurūpaputralābhe kathaṃ me putraḥ syādityasūyāṃ na vahatītyanasūyakaḥ| kecicchārīrasthānaśabdavyutpattidarśakaṃ ślokaṃ paṭhanti- śarīramityādi| sa ca vyaktārtha eva||67-

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते शारीरस्थाने जातिसूत्रीयं शारीरं नामाष्टमोऽध्यायः

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte śārīrasthāne jātisūtrīyaṃ śārīraṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ

इति चरकसंहितायां चथुर्थं शारीरस्थानं सम्पूर्णम्। इति श्रीचक्रपाणिदत्तविरचितायामायुर्वेददीपिकायां चरकतात्पर्यटीकायां शारीरस्थाने जातिसूत्रीयं शारीरं नामाष्टमोऽध्यायः

iti carakasaṃhitāyāṃ cathurthaṃ śārīrasthānaṃ sampūrṇam| iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāmāyurvedadīpikāyāṃ carakatātparyaṭīkāyāṃ śārīrasthāne jātisūtrīyaṃ śārīraṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ

प्रथमोऽध्यायः

अथातः कल्पनासिद्धिं व्याख्यास्यामः

athātaḥ kalpanāsiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

का कल्पना पञ्चसु कर्मसूक्ता क्रमश्च कः किं च कृताकृतेषु लिङ्गं तथैवातिकृतेषु संख्या का किंगुणः केषु च कश्च बस्तिः

kā kalpanā pañcasu karmasūktā kramaśca kaḥ kiṃ ca kṛtākṛteṣu liṅgaṃ tathaivātikṛteṣu saṃkhyā kā kiṃguṇaḥ keṣu ca kaśca bastiḥ

किं वर्जनीयं प्रतिकर्मकाले कृते कियान् वा परिहारकालः प्रणीयमानश्च न याति केन केनैति शीघ्रं सुचिराच्च बस्तिः

kiṃ varjanīyaṃ pratikarmakāle kṛte kiyān vā parihārakālaḥ praṇīyamānaśca na yāti kena kenaiti śīghraṃ sucirācca bastiḥ

साध्या गदा स्वैः शमनैश्च केचित् कस्मात् प्रयुक्तैर्न शमं व्रजन्ति प्रचोदितः शिष्यवरेण सम्यगित्यग्निवेशेन भिषग्वरिष्ठः

sādhyā gadā svaiḥ śamanaiśca kecit kasmāt prayuktairna śamaṃ vrajanti pracoditaḥ śiṣyavareṇa samyagityagniveśena bhiṣagvariṣṭhaḥ

पुनर्वसुस्तन्त्रविदाह तस्मै सर्वप्रजानां हितकाम्ययेदम् त्र्यहावरं सप्तदिनं परं तु स्निग्धो नरः स्वेदयितव्य उक्तः

punarvasustantravidāha tasmai sarvaprajānāṃ hitakāmyayedam tryahāvaraṃ saptadinaṃ paraṃ tu snigdho naraḥ svedayitavya uktaḥ

नातः परं स्नेहनमादिशन्ति सात्म्यीभवेत् सप्तदिनात् परं तु स्नेहोऽनिलं हन्ति मृदूकरोति देहं मलानां विनिहन्ति सङ्गम्

nātaḥ paraṃ snehanamādiśanti sātmyībhavet saptadināt paraṃ tu sneho'nilaṃ hanti mṛdūkaroti dehaṃ malānāṃ vinihanti saṅgam

स्निग्धस्य सूक्ष्मेष्वयनेषु लीनं स्वेदस्तु दोषं नयति द्रवत्वम् ग्राम्यौदकानूपरसैः समाषैरुत्क्लेशनीयः पयसा च वम्यः

snigdhasya sūkṣmeṣvayaneṣu līnaṃ svedastu doṣaṃ nayati dravatvam grāmyaudakānūparasaiḥ samāṣairutkleśanīyaḥ payasā ca vamyaḥ

रसैस्तथा जाङ्गलजैः सयूषैः स्निग्धः कफावृद्धिकरैर्विरेच्यः श्लेष्मोत्तरश्छर्दयति ह्यदुःखं विरिच्यते मन्दकफस्तु सम्यक्

rasaistathā jāṅgalajaiḥ sayūṣaiḥ snigdhaḥ kaphāvṛddhikarairvirecyaḥ śleṣmottaraśchardayati hyaduḥkhaṃ viricyate mandakaphastu samyak

अधः कफेऽल्पे वमनं विगच्छेत् द्विरेचनं वृद्धकफे तथोर्ध्वम् स्निग्धाय देयं वमनं यथोक्तं वान्तस्य पेयादिरनुक्रमश्च

adhaḥ kaphe'lpe vamanaṃ vigacchet dvirecanaṃ vṛddhakaphe tathordhvam snigdhāya deyaṃ vamanaṃ yathoktaṃ vāntasya peyādiranukramaśca

स्निग्धस्य सुस्विन्नतनोर्यथावद्विरेचनं योग्यतमं प्रयोज्यम् पेयां विलेपीमकृतं कृतं च यूषं रसं त्रिर्द्विरथैकशश्च

snigdhasya susvinnatanoryathāvadvirecanaṃ yogyatamaṃ prayojyam peyāṃ vilepīmakṛtaṃ kṛtaṃ ca yūṣaṃ rasaṃ trirdvirathaikaśaśca

क्रमेण सेवेत विशुद्धकायः प्रधानमध्यावरशुद्धिशुद्धः यथाऽणुरग्निस्तृणगोमयाद्यैः संधुक्ष्यमाणो भवति क्रमेण

krameṇa seveta viśuddhakāyaḥ pradhānamadhyāvaraśuddhiśuddhaḥ yathā'ṇuragnistṛṇagomayādyaiḥ saṃdhukṣyamāṇo bhavati krameṇa

महान् स्थिरः सर्वपचस्तथैव शुद्धस्य पेयादिभिरन्तरग्निः जघन्यमध्यप्रवरे तु वेगाश्चत्वार इष्टा वमने षडष्टौ

mahān sthiraḥ sarvapacastathaiva śuddhasya peyādibhirantaragniḥ jaghanyamadhyapravare tu vegāścatvāra iṣṭā vamane ṣaḍaṣṭau

दशैव ते द्वित्रिगुणा विरेके प्रस्थस्तथा द्वित्रिचतुर्गुणश्च पित्तान्तमिष्टं वमनं विरेकादर्धं कफान्तं च विरेकमाहुः

daśaiva te dvitriguṇā vireke prasthastathā dvitricaturguṇaśca pittāntamiṣṭaṃ vamanaṃ virekādardhaṃ kaphāntaṃ ca virekamāhuḥ

द्वित्रान् सविट्कानपनीय वेगान्मेयं विरेके वमने तु पीतम् क्रमात् कफः पित्तमथानिलश्च यस्यैति सम्यग्वमितः स इष्टः

dvitrān saviṭkānapanīya vegānmeyaṃ vireke vamane tu pītam kramāt kaphaḥ pittamathānilaśca yasyaiti samyagvamitaḥ sa iṣṭaḥ

हृत्पार्श्वमूर्धेन्द्रियमार्गशुद्धौ तथा लघुत्वेऽपि च लक्ष्यमाणे दुश्छर्दिते स्फोटककोठकण्डूहृत्खाविशुद्धिर्गुरुगात्रता च

hṛtpārśvamūrdhendriyamārgaśuddhau tathā laghutve'pi ca lakṣyamāṇe duśchardite sphoṭakakoṭhakaṇḍūhṛtkhāviśuddhirgurugātratā ca

तृण्मोहमूर्च्छानिलकोपनिद्राबलादिहानिर्वमनेऽति च स्यात् स्रोतोविशुद्धीन्द्रियसंप्रसादौ लघुत्वमूर्जोऽग्निरनामयत्वम्

tṛṇmohamūrcchānilakopanidrābalādihānirvamane'ti ca syāt srotoviśuddhīndriyasaṃprasādau laghutvamūrjo'gniranāmayatvam

प्राप्तिश्च विट्पित्तकफानिलानां सम्यग्विरिक्तस्य भवेत् क्रमेण स्याच्छ्लेष्मपित्तानिलसंप्रकोपः सादस्तथाऽग्नेर्गुरुता प्रतिश्या

prāptiśca viṭpittakaphānilānāṃ samyagviriktasya bhavet krameṇa syācchleṣmapittānilasaṃprakopaḥ sādastathā'gnergurutā pratiśyā

तन्द्रा तथा च्छर्दिररोचकश्च वातानुलोम्यं न च दुर्विरिक्ते कफास्रपित्तक्षयजानिलोत्थाः सुप्त्यङ्गमर्दक्लमवेपनाद्याः

tandrā tathā cchardirarocakaśca vātānulomyaṃ na ca durvirikte kaphāsrapittakṣayajānilotthāḥ suptyaṅgamardaklamavepanādyāḥ

निद्राबलाभावतमःप्रवेशाः सोन्मादहिक्काश्च विरेचितेऽति संसृष्टभक्तं नवमेऽह्नि सर्पिस्तं पाययेताप्यनुवासयेद्वा

nidrābalābhāvatamaḥpraveśāḥ sonmādahikkāśca virecite'ti saṃsṛṣṭabhaktaṃ navame'hni sarpistaṃ pāyayetāpyanuvāsayedvā

तैलाक्तगात्राय ततो निरूहं दद्यात्त्र्यहान्नातिबुभुक्षिताय प्रत्यागते धन्वरसेन भोज्यः समीक्ष्य वा दोषबलं यथार्हम्

tailāktagātrāya tato nirūhaṃ dadyāttryahānnātibubhukṣitāya pratyāgate dhanvarasena bhojyaḥ samīkṣya vā doṣabalaṃ yathārham

नरस्ततो निश्यनुवासनार्हो नात्याशितः स्यादनुवासनीयः शीते वसन्ते च दिवाऽनुवास्यो रात्रौ शरद्ग्रीष्मघनागमेषु

narastato niśyanuvāsanārho nātyāśitaḥ syādanuvāsanīyaḥ śīte vasante ca divā'nuvāsyo rātrau śaradgrīṣmaghanāgameṣu

तानेव दोषान् परिरक्षता ये स्नेहस्य पाने परिकीर्तिताः प्राक् प्रत्यागते चाप्यनुवासनीये दिवा प्रदेयं व्युषिताय भोज्यम्

tāneva doṣān parirakṣatā ye snehasya pāne parikīrtitāḥ prāk pratyāgate cāpyanuvāsanīye divā pradeyaṃ vyuṣitāya bhojyam

सायं च भोज्यं परतो द्व्यहे वा त्र्यहेऽनुवास्योऽहनि पञ्चमे वा द्व्यहे त्र्यहे वाऽप्यथ पञ्चमे वा दद्यान्निरूहादनुवासनं च

sāyaṃ ca bhojyaṃ parato dvyahe vā tryahe'nuvāsyo'hani pañcame vā dvyahe tryahe vā'pyatha pañcame vā dadyānnirūhādanuvāsanaṃ ca

एकं तथा त्रीन् कफजे विकारे पित्तात्मके पञ्च तु सप्त वाऽपि वाते नवैकादश वा पुनर्वा बस्तीनयुग्मान् कुशलो विदध्यात्

ekaṃ tathā trīn kaphaje vikāre pittātmake pañca tu sapta vā'pi vāte navaikādaśa vā punarvā bastīnayugmān kuśalo vidadhyāt

नरो विरिक्तस्तु निरूहदानं विवर्जयेत् सप्तदिनान्यवश्यम् शुद्धो निरूहेण विरेचनं च तद्ध्यस्य शून्यं विकसेच्छरीरम्

naro viriktastu nirūhadānaṃ vivarjayet saptadinānyavaśyam śuddho nirūheṇa virecanaṃ ca taddhyasya śūnyaṃ vikaseccharīram

बस्तिर्वयः स्थापयिता सुखायुर्बलाग्निमेधास्वरवर्णकृच्च सर्वार्थकारी शिशुवृद्धयूनां निरत्ययः सर्वगदापहश्च

bastirvayaḥ sthāpayitā sukhāyurbalāgnimedhāsvaravarṇakṛcca sarvārthakārī śiśuvṛddhayūnāṃ niratyayaḥ sarvagadāpahaśca

विट्श्लेष्मपित्तानिलमूत्रकर्षी दार्ढ्यावहः शुक्रबलप्रदश्च विष्वक्स्थितं दोषचयं निरस्य सर्वान् विकारान् शमयेन्निरूहः

viṭśleṣmapittānilamūtrakarṣī dārḍhyāvahaḥ śukrabalapradaśca viṣvaksthitaṃ doṣacayaṃ nirasya sarvān vikārān śamayennirūhaḥ

देहे निरूहेण विशुद्धमार्गे संस्नेहनं वर्णबलप्रदं च न तैलदानात् परमस्ति किञ्चिद्द्रव्यं विशेषेण समीरणार्ते

dehe nirūheṇa viśuddhamārge saṃsnehanaṃ varṇabalapradaṃ ca na tailadānāt paramasti kiñciddravyaṃ viśeṣeṇa samīraṇārte

स्नेहेन रौक्ष्यं लघुतां गुरुत्वादौष्ण्याच्च शैत्यं पवनस्य हत्वा तैलं ददात्याशु मनःप्रसादं वीर्य बलं वर्णमथापि पुष्टिम्

snehena raukṣyaṃ laghutāṃ gurutvādauṣṇyācca śaityaṃ pavanasya hatvā tailaṃ dadātyāśu manaḥprasādaṃ vīrya balaṃ varṇamathāpi puṣṭim

मूले निषिक्तो हि यथा द्रुमः स्यान्नीलच्छदः कोमलपल्लवाग्र्यः काले महान् पुष्पफलप्रदश्च तथा नरः स्यादनुवासनेन

mūle niṣikto hi yathā drumaḥ syānnīlacchadaḥ komalapallavāgryaḥ kāle mahān puṣpaphalapradaśca tathā naraḥ syādanuvāsanena

स्तब्धाश्च ये सङ्कुचिताश्च येऽपि ये पङ्गवो येऽपि च भग्नरुग्णाः येषां च शाखासु चरन्ति वाताः शस्तो विशेषेण हि तेषु बस्तिः

stabdhāśca ye saṅkucitāśca ye'pi ye paṅgavo ye'pi ca bhagnarugṇāḥ yeṣāṃ ca śākhāsu caranti vātāḥ śasto viśeṣeṇa hi teṣu bastiḥ

आध्मापने विग्रथिते पुरीषे शूले च भक्तानभिनन्दने च एवंप्रकाराश्च भवन्ति कुक्षौ ये चामयास्तेषु च बस्तिरिष्टः

ādhmāpane vigrathite purīṣe śūle ca bhaktānabhinandane ca evaṃprakārāśca bhavanti kukṣau ye cāmayāsteṣu ca bastiriṣṭaḥ

याश्च स्त्रियो वातकृतोपसर्गा गर्भं न गृह्णन्ति नृभिः समेताः क्षीणेन्द्रिया ये च नराः कृशाश्च बस्तिः प्रशस्तः परमं च तेषु

yāśca striyo vātakṛtopasargā garbhaṃ na gṛhṇanti nṛbhiḥ sametāḥ kṣīṇendriyā ye ca narāḥ kṛśāśca bastiḥ praśastaḥ paramaṃ ca teṣu

उष्णाभिभूतेषु वदन्ति शीताञ्छीताभिभूतेषु तथा सुखोष्णान् तत्प्रत्यनीकौषधसंप्रयुक्तान् सर्वत्र बस्तीन् प्रविभज्य युञ्ज्यात्

uṣṇābhibhūteṣu vadanti śītāñchītābhibhūteṣu tathā sukhoṣṇān tatpratyanīkauṣadhasaṃprayuktān sarvatra bastīn pravibhajya yuñjyāt

न बृंहणीयान् विदधीत बस्तीन् विशोधनीयेषु गदेषु वैद्यः कुष्ठप्रमेहादिषु मेदुरेषु नरेषु ये चापि विशोधनीयाः

na bṛṃhaṇīyān vidadhīta bastīn viśodhanīyeṣu gadeṣu vaidyaḥ kuṣṭhapramehādiṣu medureṣu nareṣu ye cāpi viśodhanīyāḥ

क्षीणक्षतानां न विशोधनीयान्न शोषिणां नो भृशदुर्बलानाम् न मूर्च्छितानां न विशोधितानां येषां च दोषेषु निबद्धमायुः

kṣīṇakṣatānāṃ na viśodhanīyānna śoṣiṇāṃ no bhṛśadurbalānām na mūrcchitānāṃ na viśodhitānāṃ yeṣāṃ ca doṣeṣu nibaddhamāyuḥ

शाखागताः कोष्ठगताश्च रोगा मर्मोर्ध्वसर्वावयवाङ्गजाश्च ये सन्ति तेषां न हि कश्चिदन्यो वायोः परं जन्मनि हेतुरस्ति

śākhāgatāḥ koṣṭhagatāśca rogā marmordhvasarvāvayavāṅgajāśca ye santi teṣāṃ na hi kaścidanyo vāyoḥ paraṃ janmani heturasti

विण्मूत्रपित्तादिमलाशयानां विक्षेपसंघातकरः स यस्मात् तस्यातिवृद्धस्य शमाय नान्यद्बस्तिं विना भेषजमस्ति किञ्चित्

viṇmūtrapittādimalāśayānāṃ vikṣepasaṃghātakaraḥ sa yasmāt tasyātivṛddhasya śamāya nānyadbastiṃ vinā bheṣajamasti kiñcit

तस्माच्चिकित्सार्धमिति ब्रुवन्ति सर्वां चिकित्सामपि बस्तिमेके नाभिप्रदेशं कटिपार्श्वकुक्षिं गत्वा शकृद्दोषचयं विलोड्य

tasmāccikitsārdhamiti bruvanti sarvāṃ cikitsāmapi bastimeke nābhipradeśaṃ kaṭipārśvakukṣiṃ gatvā śakṛddoṣacayaṃ viloḍya

संस्नेह्य कायं सपुरीषदोषः सम्यक् सुखेनैति कृतः स बस्तिः प्रसृष्टविण्मूत्रसमीरणत्वं रुच्यग्निवृद्ध्याशयलाघवानि

saṃsnehya kāyaṃ sapurīṣadoṣaḥ samyak sukhenaiti kṛtaḥ sa bastiḥ prasṛṣṭaviṇmūtrasamīraṇatvaṃ rucyagnivṛddhyāśayalāghavāni

रोगोपशान्तिः प्रकृतिस्तथा च बलं च तत् स्यात् सुनिरूढलिङ्गम् स्याद्रुक्छिरोहृद्गुदबस्तिलिङ्गे शोफः प्रतिश्यायविकर्तिके च

rogopaśāntiḥ prakṛtistathā ca balaṃ ca tat syāt sunirūḍhaliṅgam syādrukchirohṛdgudabastiliṅge śophaḥ pratiśyāyavikartike ca

हृल्लासिका मारुतमूत्रसङ्गः श्वासो न सम्यक् च निरूहिते स्युः लिङ्गं यदेवातिविरेचितस्य भवेत्तदेवातिनिरूहितस्य

hṛllāsikā mārutamūtrasaṅgaḥ śvāso na samyak ca nirūhite syuḥ liṅgaṃ yadevātivirecitasya bhavettadevātinirūhitasya

प्रत्येत्यसक्तं सशकृच्च तैलं रक्तादिबुद्धिन्द्रियसंप्रसादः स्वप्नानुवृत्तिर्लघुता बलं च सृष्टाश्च वेगाः स्वनुवासिते स्युः

pratyetyasaktaṃ saśakṛcca tailaṃ raktādibuddhindriyasaṃprasādaḥ svapnānuvṛttirlaghutā balaṃ ca sṛṣṭāśca vegāḥ svanuvāsite syuḥ

अधःशरीरोदरबाहुपृष्ठपार्श्वेषु रुग्रूक्षखरं च गात्रम् ग्रहश्च विण्मूत्रसमीरणानामसम्यगेतान्यनुवासिते स्युः

adhaḥśarīrodarabāhupṛṣṭhapārśveṣu rugrūkṣakharaṃ ca gātram grahaśca viṇmūtrasamīraṇānāmasamyagetānyanuvāsite syuḥ

हृल्लासमोहक्लमसादमूर्च्छा विकर्तिका चात्यनुवासितस्य यस्येह यामाननुवर्तते त्रीन् स्नेहो नरः स्यात् स विशुद्धदेहः

hṛllāsamohaklamasādamūrcchā vikartikā cātyanuvāsitasya yasyeha yāmānanuvartate trīn sneho naraḥ syāt sa viśuddhadehaḥ

आश्वागतेऽन्यस्तु पुनर्विधेयः स्नेहो न संस्नेहयति ह्यतिष्ठन् त्रिंशन्मताः कर्म न बस्तयो हि कालस्ततोऽर्धेन ततश्च योगः

āśvāgate'nyastu punarvidheyaḥ sneho na saṃsnehayati hyatiṣṭhan triṃśanmatāḥ karma na bastayo hi kālastato'rdhena tataśca yogaḥ

सान्वासना द्वादश वै निरूहाः प्राक् स्नेह एकः परतश्च पञ्च काले त्रयोऽन्ते पुरतस्तथैकः स्नेहा निरूहान्तरिताश्च षट् स्युः

sānvāsanā dvādaśa vai nirūhāḥ prāk sneha ekaḥ parataśca pañca kāle trayo'nte puratastathaikaḥ snehā nirūhāntaritāśca ṣaṭ syuḥ

योगे निरूहास्त्रय एव देयाः स्नेहाश्च पञ्चैव परादिमध्याः त्रीन् पञ्च वाऽहुश्चतुरोऽथ षड्वा वाताधिकेभ्यस्त्वनुवासनीयान्

yoge nirūhāstraya eva deyāḥ snehāśca pañcaiva parādimadhyāḥ trīn pañca vā'huścaturo'tha ṣaḍvā vātādhikebhyastvanuvāsanīyān

स्नेहान् प्रदायाशु भिषग्विदध्यात् स्रोतोविशुद्ध्यर्थमतो निरूहान् विशुद्धदेहस्य ततः क्रमेण स्निग्धं तलस्वेदितमुत्तमाङ्गम्

snehān pradāyāśu bhiṣagvidadhyāt srotoviśuddhyarthamato nirūhān viśuddhadehasya tataḥ krameṇa snigdhaṃ talasveditamuttamāṅgam

विरेचयेत्त्रिर्द्विरथैकशो वा बलं समीक्ष्य त्रिविधं मलानाम् उरःशिरोलाघवमिन्द्रियाच्छ्यं स्रोतोविशुद्धिश्च भवेद्विशुद्धे

virecayettrirdvirathaikaśo vā balaṃ samīkṣya trividhaṃ malānām uraḥśirolāghavamindriyācchyaṃ srotoviśuddhiśca bhavedviśuddhe

गलोपलेपः शिरसो गुरुत्वं निष्ठीवनं चाप्यथ दुर्विरिक्ते शिरोक्षिशङ्खश्रवणार्तितोदावत्यर्थशुद्धे तिमिरं च पश्येत्

galopalepaḥ śiraso gurutvaṃ niṣṭhīvanaṃ cāpyatha durvirikte śirokṣiśaṅkhaśravaṇārtitodāvatyarthaśuddhe timiraṃ ca paśyet

स्यात्तर्पणं तत्र मृदु द्रवं च स्निग्धस्य तीक्ष्णं तु पुनर्न योगे इत्यातुरस्वस्थसुखः प्रयोगो बलायुषोर्वृद्धिकृदामयघ्नः

syāttarpaṇaṃ tatra mṛdu dravaṃ ca snigdhasya tīkṣṇaṃ tu punarna yoge ityāturasvasthasukhaḥ prayogo balāyuṣorvṛddhikṛdāmayaghnaḥ

कालस्तु बस्त्यादिषु याति यावांस्तावान् भवेद्द्विः परिहारकालः अत्यासनस्थानवचांसि यानं स्वप्नं दिवा मैथुनवेगरोधान्

kālastu bastyādiṣu yāti yāvāṃstāvān bhaveddviḥ parihārakālaḥ atyāsanasthānavacāṃsi yānaṃ svapnaṃ divā maithunavegarodhān

शीतोपचारातपशोकरोषांस्त्यजेदकालाहितभोजनं च बद्धे प्रणीते विषमं च नेत्रे मार्गे तथाऽर्शःकफविड्विबद्धे

śītopacārātapaśokaroṣāṃstyajedakālāhitabhojanaṃ ca baddhe praṇīte viṣamaṃ ca netre mārge tathā'rśaḥkaphaviḍvibaddhe

न याति बस्तिर्न सुखं निरेति दोषावृतोऽल्पो यदि वाऽल्पवीर्यः प्राप्ते तु वर्चोऽनिलमूत्रवेगे वातेऽतिवृद्धेऽल्पबले गुदे वा

na yāti bastirna sukhaṃ nireti doṣāvṛto'lpo yadi vā'lpavīryaḥ prāpte tu varco'nilamūtravege vāte'tivṛddhe'lpabale gude vā

अत्युष्णतीक्ष्णश्च मृदौ च कोष्ठे प्रणीतमात्रः पुनरेति बस्तिः मेदःकफाभ्यामनिलो निरुद्धः शूलाङ्गसुप्तिश्वयथून् करोति

atyuṣṇatīkṣṇaśca mṛdau ca koṣṭhe praṇītamātraḥ punareti bastiḥ medaḥkaphābhyāmanilo niruddhaḥ śūlāṅgasuptiśvayathūn karoti

स्नेहं तु युञ्जन्नबुधस्तु तस्मै संवर्धयत्येव हि तान् विकारान् रोगास्तथाऽन्येऽप्यवितर्क्यमाणाः परस्परेणावगृहीतमार्गाः

snehaṃ tu yuñjannabudhastu tasmai saṃvardhayatyeva hi tān vikārān rogāstathā'nye'pyavitarkyamāṇāḥ paraspareṇāvagṛhītamārgāḥ

संदूषिता धातुभिरेव चान्यैः स्वैर्भेषजैर्नोपशमं व्रजन्ति सर्वं च रोगप्रशमाय कर्म हीनातिमात्रं विपरीतकालम्

saṃdūṣitā dhātubhireva cānyaiḥ svairbheṣajairnopaśamaṃ vrajanti sarvaṃ ca rogapraśamāya karma hīnātimātraṃ viparītakālam

मिथ्योपचाराच्च न तं विकारं शान्ति नयेत् पथ्यमपि प्रयुक्तम् तत्र श्लोकः-- प्रश्नानिमान् द्वादश पञ्चकर्माण्युद्दिश्य सिद्धाविह कल्पनायाम्

mithyopacārācca na taṃ vikāraṃ śānti nayet pathyamapi prayuktam tatra ślokaḥ-- praśnānimān dvādaśa pañcakarmāṇyuddiśya siddhāviha kalpanāyām

प्रजाहितार्थं भगवान् महार्थान् सम्यग्जगादर्षिवरोऽत्रिपुत्रः

prajāhitārthaṃ bhagavān mahārthān samyagjagādarṣivaro'triputraḥ

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसंपूरिते सिद्धिस्थाने कल्पनासिद्धिर्नाम प्रथमोऽध्यायः

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasaṃpūrite siddhisthāne kalpanāsiddhirnāma prathamo'dhyāyaḥ

द्वितीयोऽध्यायः

अथातः पञ्चकर्मीयां सिद्धिं व्याख्यास्यामः

athātaḥ pañcakarmīyāṃ siddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

येषां यस्मात् पञ्चकर्माण्यग्निवेश न कारयेत् येषां च कारयेत्तानि तत् सर्वं संप्रवक्ष्यते

yeṣāṃ yasmāt pañcakarmāṇyagniveśa na kārayet yeṣāṃ ca kārayettāni tat sarvaṃ saṃpravakṣyate

चण्डः साहसिको भीरुः कृतघ्नो व्यग्र एव च सद्राजभिषजां द्वेष्टा तद्द्विष्टः शोकपीडितः

caṇḍaḥ sāhasiko bhīruḥ kṛtaghno vyagra eva ca sadrājabhiṣajāṃ dveṣṭā taddviṣṭaḥ śokapīḍitaḥ

यादृच्छिको मुमूर्षुश्च विहीनः करणैश्च यः वैरी वैद्यविदग्धश्च श्रद्धाहीनः सुशङ्कितः

yādṛcchiko mumūrṣuśca vihīnaḥ karaṇaiśca yaḥ vairī vaidyavidagdhaśca śraddhāhīnaḥ suśaṅkitaḥ

भिषजामविधेयश्च नोपक्रम्या भिषग्विदा एतानुपचरन् वैद्यो बहून् दोषानवाप्नुयात्

bhiṣajāmavidheyaśca nopakramyā bhiṣagvidā etānupacaran vaidyo bahūn doṣānavāpnuyāt

एभ्योऽन्ये समुपक्रम्या नराः सर्वैरुपक्रमैः अवस्थां प्रविभज्यैषां वर्ज्यं कार्यं च वक्ष्यते

ebhyo'nye samupakramyā narāḥ sarvairupakramaiḥ avasthāṃ pravibhajyaiṣāṃ varjyaṃ kāryaṃ ca vakṣyate

अवम्यास्तावत्-- क्षतक्षीणातिस्थूलातिकृशबालवृद्धदुर्बलश्रान्तपिपासितक्षुधितकर्मभाराध्वह-तोपवासमैथुनाध्ययनव्यायामचिन्ताप्रसक्तक्षामगर्भिणीसुकुमारसंवृतकोष्ठदु-श्छर्दनोर्ध्वरक्तपित्तप्रसक्तच्छर्दिरूर्ध्ववातास्थापितानुवासितहृद्रोगोदावर्तमू-त्राघातप्लीहगुल्मोदराष्ठीलास्वरोपघाततिमिरशिरःशङ्खकर्णाक्षिशलार्ताः

avamyāstāvat-- kṣatakṣīṇātisthūlātikṛśabālavṛddhadurbalaśrāntapipāsitakṣudhitakarmabhārādhvaha-topavāsamaithunādhyayanavyāyāmacintāprasaktakṣāmagarbhiṇīsukumārasaṃvṛtakoṣṭhadu-śchardanordhvaraktapittaprasaktacchardirūrdhvavātāsthāpitānuvāsitahṛdrogodāvartamū-trāghātaplīhagulmodarāṣṭhīlāsvaropaghātatimiraśiraḥśaṅkhakarṇākṣiśalārtāḥ

तत्र क्षतस्य भूयः क्षणनाद्रक्तातिप्रवृत्तिः स्यात् क्षीणातिस्थूलकृशबालवृद्धदुर्बलानामौषधबलासहत्वात् प्राणोपरोधः श्रान्तपिपासितक्षुधितानां च तद्वत् कर्मभाराध्वहतोपवासमैथुनाध्ययनव्यायमचिन्ताप्रसक्तक्षामाणां रौक्ष्याद्वातरक्तच्छेदक्षतभयं स्यात् गर्भिण्या गर्भव्यापदामगर्भभ्रंशाच्च दारुणा रोगप्राप्तिःसुकुमारस्य हृदयापकर्षणादूर्ध्वमधो वा रुधिरातिप्रवृत्तिः संवृतकोष्ठदुश्छर्दनयोरतिमात्रप्रवाहणाद्दोषाः समुत्क्लिष्टा अन्तः कोष्ठे जनयन्त्यन्तर्विसर्पं स्तम्भं जाड्यं वैचित्त्यं मरणं वा ऊर्ध्वगरक्तपित्तिन उदानमुत्क्षिप्य प्राणान् हरेद्रक्तं चातिप्रवर्तयेत् प्रसक्तच्छर्देस्तद्वत् ऊर्ध्ववातास्थापितानुवासितानामूर्ध्वं वातातिप्रवृत्तिः हृद्रोगिणो हृदयोपरोधः उदावर्तिनो घोरतर उदावर्तः स्याच्छीघ्रतरहन्ता मूत्राघातादिभिरार्तानां तीव्रतरशूलप्रादुर्भावः तिमिरार्तानां तिमिरातिवृद्धिः शिरःशूलादिषु शूलातिवृद्धिः तस्मादेते न वम्याः । सर्वेष्वपि तु खल्वेतेषु विषगरविरुद्धाजीर्णाभ्यवहारमकृतेष्वप्रतिषिद्धं शीघ्रतरकारित्वादेषामिति

tatra kṣatasya bhūyaḥ kṣaṇanādraktātipravṛttiḥ syāt kṣīṇātisthūlakṛśabālavṛddhadurbalānāmauṣadhabalāsahatvāt prāṇoparodhaḥ śrāntapipāsitakṣudhitānāṃ ca tadvat karmabhārādhvahatopavāsamaithunādhyayanavyāyamacintāprasaktakṣāmāṇāṃ raukṣyādvātaraktacchedakṣatabhayaṃ syāt garbhiṇyā garbhavyāpadāmagarbhabhraṃśācca dāruṇā rogaprāptiḥsukumārasya hṛdayāpakarṣaṇādūrdhvamadho vā rudhirātipravṛttiḥ saṃvṛtakoṣṭhaduśchardanayoratimātrapravāhaṇāddoṣāḥ samutkliṣṭā antaḥ koṣṭhe janayantyantarvisarpaṃ stambhaṃ jāḍyaṃ vaicittyaṃ maraṇaṃ vā ūrdhvagaraktapittina udānamutkṣipya prāṇān haredraktaṃ cātipravartayet prasaktacchardestadvat ūrdhvavātāsthāpitānuvāsitānāmūrdhvaṃ vātātipravṛttiḥ hṛdrogiṇo hṛdayoparodhaḥ udāvartino ghoratara udāvartaḥ syācchīghratarahantā mūtrāghātādibhirārtānāṃ tīvrataraśūlaprādurbhāvaḥ timirārtānāṃ timirātivṛddhiḥ śiraḥśūlādiṣu śūlātivṛddhiḥ tasmādete na vamyāḥ | sarveṣvapi tu khalveteṣu viṣagaraviruddhājīrṇābhyavahāramakṛteṣvapratiṣiddhaṃ śīghratarakāritvādeṣāmiti

शेषास्तु वम्याः विशेषतस्तु पीनसकुष्ठनवज्वरराजयक्ष्मकासश्वासगलग्रहगलगण्डश्लीपद-मेहन्दाग्निविरुद्धाजीर्णान्नविसूचिकालसकविषगरपीतद-ष्टदिग्धविद्धाधःशोणितपित्तप्रसेकदुर्नामहृल्लासारोचकाविपाकापच्यपस्मा-रोन्मादातिसारशोफपाण्डुरोगमुखपाकदुष्टस्तन्यादयः श्लेष्मव्याधयो विशेषेण महारोगाध्यायोक्ताश्च एतेषु हि वमनं प्रधानतममित्युक्तं केदारसेतुभेदे शाल्याद्यशोषदोषविनाशवत्

śeṣāstu vamyāḥ viśeṣatastu pīnasakuṣṭhanavajvararājayakṣmakāsaśvāsagalagrahagalagaṇḍaślīpada-mehandāgniviruddhājīrṇānnavisūcikālasakaviṣagarapītada-ṣṭadigdhaviddhādhaḥśoṇitapittaprasekadurnāmahṛllāsārocakāvipākāpacyapasmā-ronmādātisāraśophapāṇḍurogamukhapākaduṣṭastanyādayaḥ śleṣmavyādhayo viśeṣeṇa mahārogādhyāyoktāśca eteṣu hi vamanaṃ pradhānatamamityuktaṃ kedārasetubhede śālyādyaśoṣadoṣavināśavat

अविरेच्यास्तु सुभगक्षतगुदमुक्तनालाधोभागरक्तपित्तिविलङ्घितदुर्बलेन्द्रियाल्पाग्निनि-रूढकामादिव्यग्राजीर्णनवज्वरिमदात्ययिताध्मातशल्यार्दिताभिह-तातिस्निग्धरूक्षदारुणकोष्ठाः क्षतादयश्च गर्भिण्यन्ताः

avirecyāstu subhagakṣatagudamuktanālādhobhāgaraktapittivilaṅghitadurbalendriyālpāgnini-rūḍhakāmādivyagrājīrṇanavajvarimadātyayitādhmātaśalyārditābhiha-tātisnigdharūkṣadāruṇakoṣṭhāḥ kṣatādayaśca garbhiṇyantāḥ

तत्र सुभगस्य सुकुमारोक्तो दोषः स्यात् क्षतगुदस्य क्षते गुदे प्राणोपरोधकरीं रुजां जनयेत् मुक्तनालमतिप्रवृत्त्या हन्यात् अधोभागरक्तपित्तिनं तद्वत् विलङ्घितदुर्बलेन्द्रियाल्पाग्निनिरूढा औषधवेगं न सहेरन् कामादिव्यग्रमनसो न प्रवर्तते कृच्छ्रेण वा प्रवर्तमानमयोगदोषान् कुर्यात् अजिर्णिन आमदोषः स्यात् नवज्वरिणोऽविपक्वान् दोषान् न निर्हरेद् वातमेव च कोपयेत् मदात्यथितस्य मद्यक्षीणे देहे वायुः प्राणोपरोधं कुर्यात् आध्मातस्याधमतो वा पुरीषकोष्ठे निचितो वायुर्विसर्पन् सहसाऽऽनाहं तीव्रतरं मरणं वा जनयेत् शल्यार्दिताभिहतयोः क्षते वायुराश्रितो जीवितं हिंस्यात् अतिस्निग्धस्यातियोगभयं भवेत् रूक्षस्य वायुरङ्गप्रग्रहं कुर्यात् दारुणकोष्ठस्य विरेचनोद्धता दोषा हृच्छूलपर्वभेदानाहाङ्गमर्दच्छर्दिमूर्च्छाक्लमाञ्जनयित्वा प्राणान् हन्युः क्षतादीनां गर्भिण्यन्तानां छर्दनोक्तो दोषः स्यात् तस्मादेते न विरेच्याः

tatra subhagasya sukumārokto doṣaḥ syāt kṣatagudasya kṣate gude prāṇoparodhakarīṃ rujāṃ janayet muktanālamatipravṛttyā hanyāt adhobhāgaraktapittinaṃ tadvat vilaṅghitadurbalendriyālpāgninirūḍhā auṣadhavegaṃ na saheran kāmādivyagramanaso na pravartate kṛcchreṇa vā pravartamānamayogadoṣān kuryāt ajirṇina āmadoṣaḥ syāt navajvariṇo'vipakvān doṣān na nirhared vātameva ca kopayet madātyathitasya madyakṣīṇe dehe vāyuḥ prāṇoparodhaṃ kuryāt ādhmātasyādhamato vā purīṣakoṣṭhe nicito vāyurvisarpan sahasā''nāhaṃ tīvrataraṃ maraṇaṃ vā janayet śalyārditābhihatayoḥ kṣate vāyurāśrito jīvitaṃ hiṃsyāt atisnigdhasyātiyogabhayaṃ bhavet rūkṣasya vāyuraṅgapragrahaṃ kuryāt dāruṇakoṣṭhasya virecanoddhatā doṣā hṛcchūlaparvabhedānāhāṅgamardacchardimūrcchāklamāñjanayitvā prāṇān hanyuḥ kṣatādīnāṃ garbhiṇyantānāṃ chardanokto doṣaḥ syāt tasmādete na virecyāḥ

शेषास्तु विरेच्याः विशेषतस्तु कुष्ठज्वरमेहोर्ध्वरक्तपित्तभगन्दरोदरार्शोव्रध्नप्लीहगुल्मार्बुदगलगण्डग्रन्थिविसूचिकाल-सकमूत्राघातक्रिमिकोष्ठविसर्पपाण्डुरोगशिरःपार्श्वशूलोदावर्तनेत्रास्यदाहहृद्रो-गव्यङ्गनीलिकानेत्रनासिकास्यस्रवणहलीमकश्वासकासकामलापच्यपस्मारोन्मादवात-रक्तयोनिरेतोदोषतैमिर्यारोचकाविपाकच्छर्दिश्वयथूदरविस्फोटकादयः पित्तव्याधयो विशेषेण महारोगाध्यायोक्ताश्च एतेषु हि विरेचनं प्रधानतममित्युक्तमग्न्युपशमेऽग्निगृहवत्

śeṣāstu virecyāḥ viśeṣatastu kuṣṭhajvaramehordhvaraktapittabhagandarodarārśovradhnaplīhagulmārbudagalagaṇḍagranthivisūcikāla-sakamūtrāghātakrimikoṣṭhavisarpapāṇḍurogaśiraḥpārśvaśūlodāvartanetrāsyadāhahṛdro-gavyaṅganīlikānetranāsikāsyasravaṇahalīmakaśvāsakāsakāmalāpacyapasmāronmādavāta-raktayoniretodoṣataimiryārocakāvipākacchardiśvayathūdaravisphoṭakādayaḥ pittavyādhayo viśeṣeṇa mahārogādhyāyoktāśca eteṣu hi virecanaṃ pradhānatamamityuktamagnyupaśame'gnigṛhavat

अनास्थाप्यास्तु अजीर्ण्यतिस्निग्धपीतस्नेहोत्क्लिष्टदोषाल्पाग्नियानक्लान्तातिदु-र्बलक्षुत्तृष्णाश्रमार्तातिकृशभुक्तभक्तपीतोदकवमितविरिक्तकृतनस्तःकर्म-कुद्धभीतमत्तमूर्च्छितप्रसक्तच्छर्दिनिष्ठीविकाश्वासकासहिक्काबद्धच्छिद्रोदको-दराध्मानालसकविसूचिकामप्रजातामातिसारमधुमेहकुष्ठार्ताः

anāsthāpyāstu ajīrṇyatisnigdhapītasnehotkliṣṭadoṣālpāgniyānaklāntātidu-rbalakṣuttṛṣṇāśramārtātikṛśabhuktabhaktapītodakavamitaviriktakṛtanastaḥkarma-kuddhabhītamattamūrcchitaprasaktacchardiniṣṭhīvikāśvāsakāsahikkābaddhacchidrodako-darādhmānālasakavisūcikāmaprajātāmātisāramadhumehakuṣṭhārtāḥ

तत्राजीर्ण्यतिस्निग्धपीतस्नेहानां दूष्योदरं मूर्च्छा श्ववथुर्वा स्यात् उत्क्लिष्टदोषमन्दाग्न्योररोचकस्तीव्रः यानक्लान्तस्य क्षोभव्यापन्नो बस्तिराशु देहं शोषयेत् अतिदुर्बलक्षुत्तृष्णाश्रमार्तानां पूर्वोक्तो दोषः स्यात् अतिकृशस्य कार्श्यं पुनर्जनयेत् भुक्तभक्तपीतोदकयोरुत्क्लिश्योर्ध्वमधो वा वायुर्बस्तिमुत्क्षिप्य क्षिप्रं घोरान् विकाराञ्जनयेत् वमितविरिक्तयोस्तु रूक्षं शरीरं निरूहः क्षतं क्षार इव दहेत् कृतनस्तःकर्मणो विभ्रंशं भृशसंरुद्धस्रोतसः कुर्यात् क्रुद्धभीतयोर्बस्तिरूर्ध्वमुपप्लवेत् मत्तमूर्च्छितयोर्भृशं विचलितायां संज्ञायां चित्तोपघाताद् व्यापत् स्यात् प्रसक्तच्छर्दिर्निष्ठीविकाश्वासकासहिक्कार्तानामूर्ध्वीभूतो वायुरूर्ध्वं बस्तिं नयेत् बद्धच्छिद्रोदकोदराध्मानार्तानां भृशतरमाध्याप्य बस्तिः प्राणान् हिंस्यात् अलसकविसूचिकामप्रजातामातिसारिणामामकृतो दोषः स्यात् मधुमेहकुष्ठिनोर्व्याधेः पुनर्वृद्धिः तस्मादेते नास्थाप्याः

tatrājīrṇyatisnigdhapītasnehānāṃ dūṣyodaraṃ mūrcchā śvavathurvā syāt utkliṣṭadoṣamandāgnyorarocakastīvraḥ yānaklāntasya kṣobhavyāpanno bastirāśu dehaṃ śoṣayet atidurbalakṣuttṛṣṇāśramārtānāṃ pūrvokto doṣaḥ syāt atikṛśasya kārśyaṃ punarjanayet bhuktabhaktapītodakayorutkliśyordhvamadho vā vāyurbastimutkṣipya kṣipraṃ ghorān vikārāñjanayet vamitaviriktayostu rūkṣaṃ śarīraṃ nirūhaḥ kṣataṃ kṣāra iva dahet kṛtanastaḥkarmaṇo vibhraṃśaṃ bhṛśasaṃruddhasrotasaḥ kuryāt kruddhabhītayorbastirūrdhvamupaplavet mattamūrcchitayorbhṛśaṃ vicalitāyāṃ saṃjñāyāṃ cittopaghātād vyāpat syāt prasaktacchardirniṣṭhīvikāśvāsakāsahikkārtānāmūrdhvībhūto vāyurūrdhvaṃ bastiṃ nayet baddhacchidrodakodarādhmānārtānāṃ bhṛśataramādhyāpya bastiḥ prāṇān hiṃsyāt alasakavisūcikāmaprajātāmātisāriṇāmāmakṛto doṣaḥ syāt madhumehakuṣṭhinorvyādheḥ punarvṛddhiḥ tasmādete nāsthāpyāḥ

शेषास्त्वास्थाप्याः विशेषतस्तु सर्वाङ्गैकाङ्गकुक्षिरोगवातवर्चोमूत्रशुक्रसङ्गबलवर्णमांसरेतःक्षयदोषध्मा-नाङ्गसुप्तिक्रिमिकोष्ठोदावर्तशुद्धातिसारपर्वभदा-भितापप्लीहगुल्मशूलहृद्रोगभगन्दरोन्मादज्वरब्रध्नशिरः कर्णशूलहृदयपार्श्वपृ-ष्ठकटीग्रहवेपनाक्षेपकगौरवातिलाघवरजःक्षयार्तविषमाग्निस्फिग्जानुजङ्घोरु-गुल्फपार्ष्णिप्रपदयोनिबाह्वङ्गुलिस्तनान्तदन्तनखपर्वास्थिशूलशोषस्तम्भान्त्र-कूजपरिकर्तिकाल्पाल्पसशब्दोग्रगन्धोत्थानादयो वातव्याधयो विशेषेण महारोगाध्यायोक्ताश्च एतेष्वास्थापनं प्रधानतममित्युक्तं वनस्पतिमूलच्छेदवत्

śeṣāstvāsthāpyāḥ viśeṣatastu sarvāṅgaikāṅgakukṣirogavātavarcomūtraśukrasaṅgabalavarṇamāṃsaretaḥkṣayadoṣadhmā-nāṅgasuptikrimikoṣṭhodāvartaśuddhātisāraparvabhadā-bhitāpaplīhagulmaśūlahṛdrogabhagandaronmādajvarabradhnaśiraḥ karṇaśūlahṛdayapārśvapṛ-ṣṭhakaṭīgrahavepanākṣepakagauravātilāghavarajaḥkṣayārtaviṣamāgnisphigjānujaṅghoru-gulphapārṣṇiprapadayonibāhvaṅgulistanāntadantanakhaparvāsthiśūlaśoṣastambhāntra-kūjaparikartikālpālpasaśabdogragandhotthānādayo vātavyādhayo viśeṣeṇa mahārogādhyāyoktāśca eteṣvāsthāpanaṃ pradhānatamamityuktaṃ vanaspatimūlacchedavat

य एवानास्थाप्यास्त एवाननुवास्याः स्युः विशेषतस्त्वभुक्तभक्तनवज्वरपाण्डुरोगकामलाप्रमेहार्शः प्रतिश्यायारोचकमन्दाग्निदुर्बलप्लीहकफोदरोरुस्त-म्भवर्चोभेदविषगरपीतपित्तकफाभिष्यन्दगुरुकोष्ठश्लीपदगलगण्डापचिक्रिमिकोष्ठिनः

ya evānāsthāpyāsta evānanuvāsyāḥ syuḥ viśeṣatastvabhuktabhaktanavajvarapāṇḍurogakāmalāpramehārśaḥ pratiśyāyārocakamandāgnidurbalaplīhakaphodarorusta-mbhavarcobhedaviṣagarapītapittakaphābhiṣyandagurukoṣṭhaślīpadagalagaṇḍāpacikrimikoṣṭhinaḥ

तत्राभुक्तभक्तस्यानावृतमार्गत्वादूर्ध्वमतिवर्तते स्नेहः नवज्वरपाण्डुरोगकामलाप्रमेहिणां दोषानुत्क्लिश्योदरं जनयेत् अरोचकार्तस्यान्नगृद्धिं पुनर्हन्यात् मन्दाग्निदुर्बलयोर्मन्दतरमग्निं कुर्यात् प्रतिश्यायप्लीहादिमतां भृशमुत्क्लिष्टदोषाणां भूय एव दोषं वर्धयेत् तस्मादेते नानुवास्याः

tatrābhuktabhaktasyānāvṛtamārgatvādūrdhvamativartate snehaḥ navajvarapāṇḍurogakāmalāpramehiṇāṃ doṣānutkliśyodaraṃ janayet arocakārtasyānnagṛddhiṃ punarhanyāt mandāgnidurbalayormandataramagniṃ kuryāt pratiśyāyaplīhādimatāṃ bhṛśamutkliṣṭadoṣāṇāṃ bhūya eva doṣaṃ vardhayet tasmādete nānuvāsyāḥ

य एवास्थाप्यास्त एवानुवास्याः विशेषतस्तु रूक्षतीक्ष्णाग्नयः केवलवातरोगार्ताश्च एतेषु ह्यनुवासनं प्रधानतममित्युक्तं मूले द्रुमप्रसेकवत्

ya evāsthāpyāsta evānuvāsyāḥ viśeṣatastu rūkṣatīkṣṇāgnayaḥ kevalavātarogārtāśca eteṣu hyanuvāsanaṃ pradhānatamamityuktaṃ mūle drumaprasekavat

अशिरोविरेचनार्हास्तु अजीर्णिभुक्तभक्तपीतस्नेहमद्यतोयपातुकामाः स्नातशिराः स्नातुकामः क्षुत्तृष्णाश्रमार्तमत्तमूर्च्छितशस्त्रदण्डहतव्यवायव्यायामपान-क्लान्तनवज्वरशोकाभितप्तविरिक्तानुवासितगर्भिणीनवप्रति श्यायार्ताः अनृतौ दुर्दिने चेति

aśirovirecanārhāstu ajīrṇibhuktabhaktapītasnehamadyatoyapātukāmāḥ snātaśirāḥ snātukāmaḥ kṣuttṛṣṇāśramārtamattamūrcchitaśastradaṇḍahatavyavāyavyāyāmapāna-klāntanavajvaraśokābhitaptaviriktānuvāsitagarbhiṇīnavaprati śyāyārtāḥ anṛtau durdine ceti

तत्राजीर्णिभुक्तभक्तयोर्दोष ऊर्ध्ववहानि स्रोतांस्यावृत्य कासश्वासच्छर्दिप्रतिश्यायाञ्जनयेत् पीतस्नेहमद्यतोयपातुकामानां कृते च पिबतां मुखनासास्रावाक्ष्युपदेहतिमिरशिरोरोगाञ्जनयेत् स्नातशिरसः कृते च स्नातस्य प्रतिश्यायं क्षुधार्तस्य वातप्रकोपं तृष्णार्तस्य पुनस्तृष्णाभिवृद्धिं मुखाशोषं च श्रमार्तमत्तमूर्च्छितानामास्थापनोक्तं दोषं जनयेत् शस्त्रदण्डहतयोस्तीव्रतरां रुजं जनयेत् व्यवायव्यायामपानक्लान्तानां शिरःस्कन्धनेत्रोरःपीडनं नवज्वरशोकाभितप्तयोरूष्मा नेत्रनाडीरनुसृत्य तिमिरं ज्वरवृद्धिं च कुर्यात् विरिक्तस्य वायुरिन्द्रियोपघातं कुर्यात् अनुवासितस्य कफः शिरोगुरुत्वकण्डूक्रिमिदोषाञ्जनयेत् गर्भिण्या गर्भे स्तम्भयेत् स काणः कुणिः पक्षहतः पीठसर्पी वा जायते नवप्रतिश्यायार्तस्य स्रोतांसि व्यापादयेत् अनृतौ दुर्दिने च शीतदोषान् पूतिनस्यं शिरोरोगं च जनयेत् तस्मादेते न शोरोविरेचनार्हाः

tatrājīrṇibhuktabhaktayordoṣa ūrdhvavahāni srotāṃsyāvṛtya kāsaśvāsacchardipratiśyāyāñjanayet pītasnehamadyatoyapātukāmānāṃ kṛte ca pibatāṃ mukhanāsāsrāvākṣyupadehatimiraśirorogāñjanayet snātaśirasaḥ kṛte ca snātasya pratiśyāyaṃ kṣudhārtasya vātaprakopaṃ tṛṣṇārtasya punastṛṣṇābhivṛddhiṃ mukhāśoṣaṃ ca śramārtamattamūrcchitānāmāsthāpanoktaṃ doṣaṃ janayet śastradaṇḍahatayostīvratarāṃ rujaṃ janayet vyavāyavyāyāmapānaklāntānāṃ śiraḥskandhanetroraḥpīḍanaṃ navajvaraśokābhitaptayorūṣmā netranāḍīranusṛtya timiraṃ jvaravṛddhiṃ ca kuryāt viriktasya vāyurindriyopaghātaṃ kuryāt anuvāsitasya kaphaḥ śirogurutvakaṇḍūkrimidoṣāñjanayet garbhiṇyā garbhe stambhayet sa kāṇaḥ kuṇiḥ pakṣahataḥ pīṭhasarpī vā jāyate navapratiśyāyārtasya srotāṃsi vyāpādayet anṛtau durdine ca śītadoṣān pūtinasyaṃ śirorogaṃ ca janayet tasmādete na śorovirecanārhāḥ

शेषास्त्वर्हाः विशेषतस्तु शिरोदन्तमन्यास्तम्भगलहनुग्रहपीनसगलशुण्डिकाशालूकशुक्रितिमिर-वर्त्मरोगव्यङ्गोपजिह्विकार्धावभेदकग्रीवास्कन्धांसा-स्यनासिकाकर्णाक्षिमूर्धकपालशिरोरोगार्दितापतन्त्रकापतानगलगण्डदन्तशू-लहर्षचालाक्षिराज्यर्बुदस्वरभेदवाग्ग्रहगद्गदक्रथनादय ऊर्ध्वजत्रुगताश्च वातादिविकाराः परिपक्वाश्च एतेषु शिरोविरेचनं प्रधानतममित्युक्तं तद्ध्युत्तमाङ्गमनुप्रविश्य मुञ्जादीषिकामिवासक्तां केवलं विकारकरं दोषमपकर्षति

śeṣāstvarhāḥ viśeṣatastu śirodantamanyāstambhagalahanugrahapīnasagalaśuṇḍikāśālūkaśukritimira-vartmarogavyaṅgopajihvikārdhāvabhedakagrīvāskandhāṃsā-syanāsikākarṇākṣimūrdhakapālaśirorogārditāpatantrakāpatānagalagaṇḍadantaśū-laharṣacālākṣirājyarbudasvarabhedavāggrahagadgadakrathanādaya ūrdhvajatrugatāśca vātādivikārāḥ paripakvāśca eteṣu śirovirecanaṃ pradhānatamamityuktaṃ taddhyuttamāṅgamanupraviśya muñjādīṣikāmivāsaktāṃ kevalaṃ vikārakaraṃ doṣamapakarṣati

प्रावृट्शरद्वसन्तेतरेष्वात्ययिकेषु रोगेषु नावनं कुर्यात् कृत्रिमगुणोपधानात् ग्रीष्मे पूर्वाह्णे शीते मध्याह्ने वर्षास्वदुर्दिने चेति

prāvṛṭśaradvasantetareṣvātyayikeṣu rogeṣu nāvanaṃ kuryāt kṛtrimaguṇopadhānāt grīṣme pūrvāhṇe śīte madhyāhne varṣāsvadurdine ceti

तत्र श्लोकाः-- इति पञ्चविधं कर्म विस्तरेण निदर्शितम् येभ्यो यन्न हितं यस्मात् कर्म येभ्यश्च यद्धितम्

tatra ślokāḥ-- iti pañcavidhaṃ karma vistareṇa nidarśitam yebhyo yanna hitaṃ yasmāt karma yebhyaśca yaddhitam

न चैकान्तेन निर्दिष्टेऽप्यर्थेऽभिनिविशेद्बुधः स्वयमप्यत्र वैद्येन तर्क्यं बुद्धिमता भवेत्

na caikāntena nirdiṣṭe'pyarthe'bhiniviśedbudhaḥ svayamapyatra vaidyena tarkyaṃ buddhimatā bhavet

उत्पद्येत हि साऽवस्था देशकालबलं प्रति यस्यां कार्यमकार्यं स्यात् कर्म कार्यं च वर्जितम्

utpadyeta hi sā'vasthā deśakālabalaṃ prati yasyāṃ kāryamakāryaṃ syāt karma kāryaṃ ca varjitam

छर्दिर्हृद्रोगगुल्मानां वमनं स्वे चिकित्सिते अवस्थां प्राप्य निर्दिष्टं कुष्ठिनां बस्तिकर्म च

chardirhṛdrogagulmānāṃ vamanaṃ sve cikitsite avasthāṃ prāpya nirdiṣṭaṃ kuṣṭhināṃ bastikarma ca

तस्मात् सत्यपि निर्देशे कुर्यादूह्य स्वयं धिया विना तर्केण या सिद्धिर्यदृच्छासिद्धिरेव सा

tasmāt satyapi nirdeśe kuryādūhya svayaṃ dhiyā vinā tarkeṇa yā siddhiryadṛcchāsiddhireva sā

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसंपूरिते सिद्धिस्थाने पञ्चकर्मीयसिद्धिर्नाम द्वितीयोऽध्यायः

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasaṃpūrite siddhisthāne pañcakarmīyasiddhirnāma dvitīyo'dhyāyaḥ

तृतीयोऽध्यायः

अथातो बस्तिसूत्रीयां सिद्धिं व्याख्यास्यामः

athāto bastisūtrīyāṃ siddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ

कृतक्षणं शैलवरस्य रम्ये स्थितं धनेशायतनस्य पार्श्वे महर्षिसङ्घैर्वृतमग्निवेशः पुनर्वसुं प्राञ्जलिरन्वपृच्छत्

kṛtakṣaṇaṃ śailavarasya ramye sthitaṃ dhaneśāyatanasya pārśve maharṣisaṅghairvṛtamagniveśaḥ punarvasuṃ prāñjaliranvapṛcchat

बस्तिर्नरेभ्यः किमपेक्ष्य दत्तः स्यात् सिद्धिमान् किम्मयमस्य नेत्रम् कीदृक्प्रमाणाकृति किङ्गुणं च केभ्यश्च किंयोनिगुणश्च बस्तिः

bastirnarebhyaḥ kimapekṣya dattaḥ syāt siddhimān kimmayamasya netram kīdṛkpramāṇākṛti kiṅguṇaṃ ca kebhyaśca kiṃyoniguṇaśca bastiḥ

निरूहकल्पः प्रणिधानमात्रा स्नेहस्य का वा शयने विधिः कः के बस्तयः केषु हिता इतीदं श्रुत्वोत्तरं प्राह वचो महर्षिः

nirūhakalpaḥ praṇidhānamātrā snehasya kā vā śayane vidhiḥ kaḥ ke bastayaḥ keṣu hitā itīdaṃ śrutvottaraṃ prāha vaco maharṣiḥ

समीक्ष्य दोषौषधदेशकालसात्म्याग्निसत्त्वादिवयोबलानि बस्तिः प्रयुक्तो नियतं गुणाय स्यात् सर्वकर्माणि च सिद्धिमन्ति

samīkṣya doṣauṣadhadeśakālasātmyāgnisattvādivayobalāni bastiḥ prayukto niyataṃ guṇāya syāt sarvakarmāṇi ca siddhimanti

सुवर्णरूप्यत्रपुताम्ररीतिकांस्यायसास्थिद्रुमवेणुदन्तैः नलैर्विषाणैर्मणिभिश्च तैस्तैर्नेत्राणि कार्याणि सुकर्णिकानि

suvarṇarūpyatraputāmrarītikāṃsyāyasāsthidrumaveṇudantaiḥ nalairviṣāṇairmaṇibhiśca taistairnetrāṇi kāryāṇi sukarṇikāni

षड्द्वादशाष्टाङ्गुलसंमितानि षड्विंशतिद्वादशवर्षजानाम् स्युर्मुद्गकर्कन्धुसतीनवाहिच्छिद्राणि वर्त्याऽपिहितानि चैव

ṣaḍdvādaśāṣṭāṅgulasaṃmitāni ṣaḍviṃśatidvādaśavarṣajānām syurmudgakarkandhusatīnavāhicchidrāṇi vartyā'pihitāni caiva

यथावयोऽङ्गुष्ठकनिष्ठिकाभ्यां मूलाग्रयोः स्युः परिणाहवन्ति ऋजूनि गोपुच्छसमाकृतीनि श्लक्ष्णानि च स्युर्गुडिकामुखानि

yathāvayo'ṅguṣṭhakaniṣṭhikābhyāṃ mūlāgrayoḥ syuḥ pariṇāhavanti ṛjūni gopucchasamākṛtīni ślakṣṇāni ca syurguḍikāmukhāni

स्यात् कर्णिकैकाऽग्रचतुर्थभागे मूलाश्रिते बस्तिनिबन्धने द्वे जारद्गवो माहिषहारिणौ वा स्याच्छौकरो बस्तिरजस्य वाऽपि

syāt karṇikaikā'gracaturthabhāge mūlāśrite bastinibandhane dve jāradgavo māhiṣahāriṇau vā syācchaukaro bastirajasya vā'pi

दृढस्तनुर्नष्टसिरो विगन्धः कषायरक्तः सुमृदुः सुशुद्धः नृणां वयो वीक्ष्य यथानुरूपं नेत्रेषु योज्यस्तु सुबद्धसूत्रः

dṛḍhastanurnaṣṭasiro vigandhaḥ kaṣāyaraktaḥ sumṛduḥ suśuddhaḥ nṛṇāṃ vayo vīkṣya yathānurūpaṃ netreṣu yojyastu subaddhasūtraḥ

बस्तेरलाभे प्लवजो गलो वा स्यादङ्कपादः सुघनः पटो वा आस्थापनार्हं पुरुषं विधिज्ञः समीक्ष्य पुण्येऽहनि शुक्लपक्षे

basteralābhe plavajo galo vā syādaṅkapādaḥ sughanaḥ paṭo vā āsthāpanārhaṃ puruṣaṃ vidhijñaḥ samīkṣya puṇye'hani śuklapakṣe

प्रशस्तनक्षत्रमुहूर्तयोगे जीर्णान्नमेकाग्रमुपक्रमेत बलां गुडूचीं त्रिफलां सरास्नां द्वे पञ्चमूले च पलोन्मितानि

praśastanakṣatramuhūrtayoge jīrṇānnamekāgramupakrameta balāṃ guḍūcīṃ triphalāṃ sarāsnāṃ dve pañcamūle ca palonmitāni

अष्टौ फलान्यर्धतुलां च मांसाच्छागात् पचेदप्सु चतुर्थशेषम् पूतं यवानीफलबिल्वकुष्ठवचाशताह्वाघनपिप्पलीनाम्

aṣṭau phalānyardhatulāṃ ca māṃsācchāgāt pacedapsu caturthaśeṣam pūtaṃ yavānīphalabilvakuṣṭhavacāśatāhvāghanapippalīnām

कल्कैर्गुडक्षौद्रघृतैः सतैलैर्युतं सुखोष्णैस्तु पिचुप्रमाणैः गुडात् पलं द्विप्रसृतां तु मात्रां स्नेहस्य युक्त्या मधु सैन्धवं च

kalkairguḍakṣaudraghṛtaiḥ satailairyutaṃ sukhoṣṇaistu picupramāṇaiḥ guḍāt palaṃ dviprasṛtāṃ tu mātrāṃ snehasya yuktyā madhu saindhavaṃ ca

प्रक्षिप्य बस्तौ मथितं खजेन सुबद्धमुच्छ्वास्य च निर्वलीकम् अङ्गुष्ठमध्येन मुखं पिधाय नेत्राग्रसंस्थामपनीय वर्तिम्

prakṣipya bastau mathitaṃ khajena subaddhamucchvāsya ca nirvalīkam aṅguṣṭhamadhyena mukhaṃ pidhāya netrāgrasaṃsthāmapanīya vartim

तैलाक्तगात्रं कृतमूत्रविट्कं नातिक्षुधार्तं शयने मनुष्यम् समेऽथवेषन्नतशीर्षके वा नात्युच्छ्रिते स्वास्तरणोपन्ने

tailāktagātraṃ kṛtamūtraviṭkaṃ nātikṣudhārtaṃ śayane manuṣyam same'thaveṣannataśīrṣake vā nātyucchrite svāstaraṇopanne

सव्येन पार्श्वेन सुखं शयानं कृत्वर्जुदेहं स्वभुजोपधानम् सङ्कोच्य सव्येतरदस्य सक्थि वामं प्रसार्य प्रणयेत्ततस्तम्

savyena pārśvena sukhaṃ śayānaṃ kṛtvarjudehaṃ svabhujopadhānam saṅkocya savyetaradasya sakthi vāmaṃ prasārya praṇayettatastam

स्निग्धे गुदे नेत्रचतुर्थभागं स्निग्धं शनैरृज्वनु पृष्ठवंशम् अकम्पनावेपनलाघवादीन् पाण्योर्गुणांश्चापि विदर्शयंस्तम्

snigdhe gude netracaturthabhāgaṃ snigdhaṃ śanairṛjvanu pṛṣṭhavaṃśam akampanāvepanalāghavādīn pāṇyorguṇāṃścāpi vidarśayaṃstam

प्रपीड्य चैकग्रहणेन दत्तं नेत्रं शनैरेव ततोऽपकर्षेत् तिर्यक् प्रणीते तु न याति धारा गुदे व्रणः स्याच्चलिते तु नेत्रे

prapīḍya caikagrahaṇena dattaṃ netraṃ śanaireva tato'pakarṣet tiryak praṇīte tu na yāti dhārā gude vraṇaḥ syāccalite tu netre

दत्तः शनैर्नाशयमेति बस्तिः कण्ठं प्रधावत्यपि पीडितश्च शीतस्त्वतिस्तम्भकरो विदाहं मूर्च्छां च कुर्यादतिमात्रमुष्णः

dattaḥ śanairnāśayameti bastiḥ kaṇṭhaṃ pradhāvatyapi pīḍitaśca śītastvatistambhakaro vidāhaṃ mūrcchāṃ ca kuryādatimātramuṣṇaḥ

स्निग्धोऽतिजाड्यं पवनं तु रूक्षस्तन्वल्पमात्रालवणस्त्वयोगम् करोतिमात्राभ्यधिकोऽतियोगं क्षामं तु सान्द्रः सुचिरेण चैति

snigdho'tijāḍyaṃ pavanaṃ tu rūkṣastanvalpamātrālavaṇastvayogam karotimātrābhyadhiko'tiyogaṃ kṣāmaṃ tu sāndraḥ sucireṇa caiti

दाहातिसारौ लवणोऽति कुर्यात्तस्मात् सुयुक्तं सममेव दद्यात् पूर्वं हि दद्यान्मधु सैन्धवं तु स्नेहं विनिर्मथ्य ततोऽनु कल्कम्

dāhātisārau lavaṇo'ti kuryāttasmāt suyuktaṃ samameva dadyāt pūrvaṃ hi dadyānmadhu saindhavaṃ tu snehaṃ vinirmathya tato'nu kalkam

विमथ्य संयोज्य पुनर्द्रवैस्तं बस्तौ निदध्यान्मथितं खजेन वामाश्रये हि ग्रहणीगुदे च तत् पार्श्वसंस्थस्य सुखोपलब्धिः

vimathya saṃyojya punardravaistaṃ bastau nidadhyānmathitaṃ khajena vāmāśraye hi grahaṇīgude ca tat pārśvasaṃsthasya sukhopalabdhiḥ

लीयन्त एवं वलयश्च तस्मात् सव्यं शयानोऽर्हति बस्तिदानम् विड्वातवेगो यदि चार्धदत्ते निष्कृष्य मुक्ते प्रणयेदशेषम्

līyanta evaṃ valayaśca tasmāt savyaṃ śayāno'rhati bastidānam viḍvātavego yadi cārdhadatte niṣkṛṣya mukte praṇayedaśeṣam

उत्तानदेहश्च कृतोपधानः स्याद्वीर्यमाप्नोति तथाऽस्य देहम् एकोऽपकर्षत्यनिलं स्वमार्गात् पित्तं द्वितीयस्तु कफं तृतीयः

uttānadehaśca kṛtopadhānaḥ syādvīryamāpnoti tathā'sya deham eko'pakarṣatyanilaṃ svamārgāt pittaṃ dvitīyastu kaphaṃ tṛtīyaḥ

प्रत्याग ते कोष्णजलावसिक्तः शाल्यन्नमद्यात्तनुना रसेन जीर्णे तु सायं लघु चाल्पमात्रं भुक्तोऽनुवास्यः परिबृंहणार्थम्

pratyāga te koṣṇajalāvasiktaḥ śālyannamadyāttanunā rasena jīrṇe tu sāyaṃ laghu cālpamātraṃ bhukto'nuvāsyaḥ paribṛṃhaṇārtham

निरूहपादांशसमेन तैलेनाम्लानिलघ्नौषधसाधितेन दत्त्वा स्फिचौ पाणितलेन हन्यात् स्नेहस्य शीघ्रागमरक्षणार्थम्

nirūhapādāṃśasamena tailenāmlānilaghnauṣadhasādhitena dattvā sphicau pāṇitalena hanyāt snehasya śīghrāgamarakṣaṇārtham

ईषच्च पादाङ्गुलियुग्ममाञ्छेदुत्तानदेहस्य तलौ प्रमृज्यात् स्नेहेन पार्ष्ण्यङ्गुलिपिण्डिकाश्च ये चास्य गात्रावयवा रुगार्ताः

īṣacca pādāṅguliyugmamāñcheduttānadehasya talau pramṛjyāt snehena pārṣṇyaṅgulipiṇḍikāśca ye cāsya gātrāvayavā rugārtāḥ

तांश्चावमृद्नीत सुखं ततश्च निद्रामुपासीत कृतोपधानः भागाः कषायस्य तु पञ्च पित्ते स्नेहस्य षष्ठः प्रकृतौ स्थिते च

tāṃścāvamṛdnīta sukhaṃ tataśca nidrāmupāsīta kṛtopadhānaḥ bhāgāḥ kaṣāyasya tu pañca pitte snehasya ṣaṣṭhaḥ prakṛtau sthite ca

वाते विवृद्धे तु चतुर्थभागो मात्रा निरूहेषु कफेऽष्टभागः निरूहमात्रा प्रसृतार्धमाद्ये वर्षे ततोऽर्धप्रसृताभिवृद्धिः

vāte vivṛddhe tu caturthabhāgo mātrā nirūheṣu kaphe'ṣṭabhāgaḥ nirūhamātrā prasṛtārdhamādye varṣe tato'rdhaprasṛtābhivṛddhiḥ

आद्वादशात् स्यात् प्रसृताभिवृद्धिराष्टादशाद् द्वादशतः परं स्यात् आसप्ततेस्तद्विहितं प्रमाणमतः परं षोडशवद्विधेयम्

ādvādaśāt syāt prasṛtābhivṛddhirāṣṭādaśād dvādaśataḥ paraṃ syāt āsaptatestadvihitaṃ pramāṇamataḥ paraṃ ṣoḍaśavadvidheyam

निरूहमात्रा प्रसृतप्रमाणा बाले च वृद्धे च मृदुर्विशेषः नात्युच्छ्रितं नाप्यतिनीचपादं सपादपीठं शयनं प्रशस्तम्

nirūhamātrā prasṛtapramāṇā bāle ca vṛddhe ca mṛdurviśeṣaḥ nātyucchritaṃ nāpyatinīcapādaṃ sapādapīṭhaṃ śayanaṃ praśastam

प्रधानमृद्वास्तरणोपपन्नं प्राक्शीर्षकं शुक्लपटोत्तरीयम् भोज्यं पुनर्व्याधिमवेक्ष्य सम्यक् प्रकल्पयेद्यूषपयोरसाद्यैः

pradhānamṛdvāstaraṇopapannaṃ prākśīrṣakaṃ śuklapaṭottarīyam bhojyaṃ punarvyādhimavekṣya samyak prakalpayedyūṣapayorasādyaiḥ

सर्वेषु विद्याद्विधिमेतमाद्यं वक्ष्यामि बस्तीनत उत्तरीयान् द्विपञ्चमूलस्य रसोऽम्लयुक्तः सच्छागमांसस्य सपूर्वपेष्यः

sarveṣu vidyādvidhimetamādyaṃ vakṣyāmi bastīnata uttarīyān dvipañcamūlasya raso'mlayuktaḥ sacchāgamāṃsasya sapūrvapeṣyaḥ

त्रिस्नेहयुक्तः प्रवरो निरूहः सर्वानिलव्याधिहरः प्रदिष्टः स्थिरादिवर्गस्य बलापटोलत्रायन्तिकैरण्डयवैर्युतस्य

trisnehayuktaḥ pravaro nirūhaḥ sarvānilavyādhiharaḥ pradiṣṭaḥ sthirādivargasya balāpaṭolatrāyantikairaṇḍayavairyutasya

प्रस्थो रसाच्छागरसार्धयुक्तः साध्यः पुनः प्रस्थसमस्तु यावत् प्रियङ्गुकृष्णाघनकल्कयुक्तः सतैलसर्पिर्मधुसैन्धवश्च

prastho rasācchāgarasārdhayuktaḥ sādhyaḥ punaḥ prasthasamastu yāvat priyaṅgukṛṣṇāghanakalkayuktaḥ satailasarpirmadhusaindhavaśca

स्याद्दीपनो मांसबलप्रदश्च चक्षुर्बलं चापि ददाति बस्तिः एरण्डमूलं त्रिपलं पलानि ह्रस्वानि मूलानि च यानि पञ्च

syāddīpano māṃsabalapradaśca cakṣurbalaṃ cāpi dadāti bastiḥ eraṇḍamūlaṃ tripalaṃ palāni hrasvāni mūlāni ca yāni pañca

रास्नाश्वगन्धातिबलागुडूचीपुनर्नवारग्वधदेवदारु भागाः पलांशा मदनाष्टयुक्ता जलद्विकंसे क्वथितेऽष्टशेषे

rāsnāśvagandhātibalāguḍūcīpunarnavāragvadhadevadāru bhāgāḥ palāṃśā madanāṣṭayuktā jaladvikaṃse kvathite'ṣṭaśeṣe

पेष्याः शताह्वा हपुषा प्रियङ्गुः सपिप्पलीकं मधुकं बला च रसाञ्जनं वत्सकबीजमुस्तं भागाक्षमात्रं लवणांशयुक्तं

peṣyāḥ śatāhvā hapuṣā priyaṅguḥ sapippalīkaṃ madhukaṃ balā ca rasāñjanaṃ vatsakabījamustaṃ bhāgākṣamātraṃ lavaṇāṃśayuktaṃ

समाक्षिकस्तैलयुतः समूत्रो बस्तिर्नृणां दीपनलेखनीयः जङ्घोरुपादत्रिकपृष्ठशूलं कफावृतिं मारुतनिग्रहं च

samākṣikastailayutaḥ samūtro bastirnṛṇāṃ dīpanalekhanīyaḥ jaṅghorupādatrikapṛṣṭhaśūlaṃ kaphāvṛtiṃ mārutanigrahaṃ ca

विण्मूत्रवातग्रहणं सशूलमाध्मानतामश्मरिशर्करे च आनाहमर्शोग्रहणीप्रदोषानेरण्डबस्तिः शमयेत् प्रयुक्तः

viṇmūtravātagrahaṇaṃ saśūlamādhmānatāmaśmariśarkare ca ānāhamarśograhaṇīpradoṣāneraṇḍabastiḥ śamayet prayuktaḥ

चतुष्पले तैलघृतस्य भृष्टाच्छागाच्छतार्धौ दधिदाडिमाम्लः रसः सपेष्यो बलमांसवर्णरेतोग्निदश्चान्ध्यशिर्रोर्तिशस्तः

catuṣpale tailaghṛtasya bhṛṣṭācchāgācchatārdhau dadhidāḍimāmlaḥ rasaḥ sapeṣyo balamāṃsavarṇaretognidaścāndhyaśirrortiśastaḥ

जलद्विकंसेऽष्टपलं पलाशात् पक्त्वा रसोऽर्धाढकमात्रशेषः कल्कैर्वचामागधिकापलाभ्यां युक्तः शताह्वाद्विपलेन चापि

jaladvikaṃse'ṣṭapalaṃ palāśāt paktvā raso'rdhāḍhakamātraśeṣaḥ kalkairvacāmāgadhikāpalābhyāṃ yuktaḥ śatāhvādvipalena cāpi

ससैन्धवः क्षौद्रयुतः सतैलो देयो निरूहो बलवर्णकारी आनाहपार्श्वामययोनिदोषान् गुल्मानुदावर्तरुजं च हन्यात्

sasaindhavaḥ kṣaudrayutaḥ satailo deyo nirūho balavarṇakārī ānāhapārśvāmayayonidoṣān gulmānudāvartarujaṃ ca hanyāt

यष्ट्याह्वयस्याष्टपलेन सिद्धं पयः शताह्वाफलपिप्पलीभिः युक्तं ससर्पिर्मधु वातरक्तवैस्वर्यवीसर्पहितो निरूहः

yaṣṭyāhvayasyāṣṭapalena siddhaṃ payaḥ śatāhvāphalapippalībhiḥ yuktaṃ sasarpirmadhu vātaraktavaisvaryavīsarpahito nirūhaḥ

यष्ट्याह्वलोध्राभयचन्दनैश्च शृतं पयोऽग्र्यं कमलोत्पलैश्च सशर्करं क्षौद्रयुतं सुशीतं पित्तामयान् हन्ति सजीवनीयम्

yaṣṭyāhvalodhrābhayacandanaiśca śṛtaṃ payo'gryaṃ kamalotpalaiśca saśarkaraṃ kṣaudrayutaṃ suśītaṃ pittāmayān hanti sajīvanīyam

द्विकार्षिकाश्चन्दनपद्मकर्धियष्ट्याह्वरास्नावृषसारिवाश्च सलोध्रमञ्जिष्ठबलायवासस्थिराशरादिद्वयपञ्चमूलम्

dvikārṣikāścandanapadmakardhiyaṣṭyāhvarāsnāvṛṣasārivāśca salodhramañjiṣṭhabalāyavāsasthirāśarādidvayapañcamūlam

तोये समुत्क्वाथ्य रसेन तेन शृतं पयोऽर्धाढकमम्बुहीनम् जीवन्तिमेदर्द्धिशतावरीभिर्वीराद्विकाकोलिकशेरुकाभिः

toye samutkvāthya rasena tena śṛtaṃ payo'rdhāḍhakamambuhīnam jīvantimedarddhiśatāvarībhirvīrādvikākolikaśerukābhiḥ

सितोपलाजीवकयुग्मरेणुप्रपौण्डरीकैः कमलोत्पलैश्च लोध्रात्मगुप्तामधुकैर्विदारीमुञ्जातकैः केशरचन्दनैश्च

sitopalājīvakayugmareṇuprapauṇḍarīkaiḥ kamalotpalaiśca lodhrātmaguptāmadhukairvidārīmuñjātakaiḥ keśaracandanaiśca

पिष्टैर्घृतक्षौस्द्रयुतैर्निरूहं ससैन्धवं शीतलमेव दद्यात् प्रत्यागते धन्वरसेन शालीन् क्षीरेण वाऽद्यात् परिषिक्तगात्रः

piṣṭairghṛtakṣausdrayutairnirūhaṃ sasaindhavaṃ śītalameva dadyāt pratyāgate dhanvarasena śālīn kṣīreṇa vā'dyāt pariṣiktagātraḥ

दाहातिसारप्रदरास्रपित्तहृत्पाण्डुरोगान् विषमज्वरं च सगुल्ममूत्रग्रहकामलादीन् सर्वामयान् पित्तकृतान्निहन्ति

dāhātisārapradarāsrapittahṛtpāṇḍurogān viṣamajvaraṃ ca sagulmamūtragrahakāmalādīn sarvāmayān pittakṛtānnihanti

द्राक्षर्द्धिकाश्मर्यमधूकसेव्यैः ससारिवाचन्दनशीतपाक्यैः पयः शृतं श्रावणिमुद्गपर्णीतुगात्मगुप्तामधुयष्टिकल्कैः

drākṣarddhikāśmaryamadhūkasevyaiḥ sasārivācandanaśītapākyaiḥ payaḥ śṛtaṃ śrāvaṇimudgaparṇītugātmaguptāmadhuyaṣṭikalkaiḥ

गोधूमचूर्णैश्च तथाऽक्षमात्रैः सक्षौद्रसर्पिर्मधुयष्टितैलैः तथाविदारीक्षुरसैर्गुडेन बस्तिं युतं पित्तहरं विदध्यात्

godhūmacūrṇaiśca tathā'kṣamātraiḥ sakṣaudrasarpirmadhuyaṣṭitailaiḥ tathāvidārīkṣurasairguḍena bastiṃ yutaṃ pittaharaṃ vidadhyāt

हृन्नाभिपार्श्वोत्तमदेहदाहे दाहेऽन्तरस्थे च सकृच्छ्रमूत्रे क्षीणे क्षते रेतसि चापि नष्टे पैत्तेऽतिसारे च नृणां प्रशस्तः

hṛnnābhipārśvottamadehadāhe dāhe'ntarasthe ca sakṛcchramūtre kṣīṇe kṣate retasi cāpi naṣṭe paitte'tisāre ca nṛṇāṃ praśastaḥ

कोषातकारग्वधदेवदारुशार्ङ्गेष्टमूर्वाकुटजार्कपाठाः पक्त्वा कुलत्थान् बृहतीं च तोये रसस्य तस्य प्रसृता दश स्युः

koṣātakāragvadhadevadāruśārṅgeṣṭamūrvākuṭajārkapāṭhāḥ paktvā kulatthān bṛhatīṃ ca toye rasasya tasya prasṛtā daśa syuḥ

तान् सर्षपैलामदनैः सकुष्ठैरक्षप्रमाणैः प्रसृतैश्च युक्तान् फलाह्वतैलस्य समाक्षिकस्य क्षारस्य तैलस्य च सार्षपस्य

tān sarṣapailāmadanaiḥ sakuṣṭhairakṣapramāṇaiḥ prasṛtaiśca yuktān phalāhvatailasya samākṣikasya kṣārasya tailasya ca sārṣapasya

दद्यान्निरूहं कफरोगिणे ज्ञो मन्दाग्नये चाप्यशनद्विषे च पटोलपथ्यामरदारुभिर्वा सपिप्पलीकैः क्वथितैर्जलेऽग्नौ

dadyānnirūhaṃ kapharogiṇe jño mandāgnaye cāpyaśanadviṣe ca paṭolapathyāmaradārubhirvā sapippalīkaiḥ kvathitairjale'gnau

द्विपञ्चमूले त्रिफलां सबिल्वां फलानि गोमूत्रयुतः कषायः कलिङ्गपाठाफलमुस्तकल्कः ससैन्धवः क्षारयुतः सतैलः

dvipañcamūle triphalāṃ sabilvāṃ phalāni gomūtrayutaḥ kaṣāyaḥ kaliṅgapāṭhāphalamustakalkaḥ sasaindhavaḥ kṣārayutaḥ satailaḥ

निरूहमुख्यः कफजान् विकारान् सपाण्डुरोगालसकामदोषान् हन्यात्तथा मारुतमूत्रसङ्गं बस्तेस्तथाऽऽटोपमथापि घोरम्

nirūhamukhyaḥ kaphajān vikārān sapāṇḍurogālasakāmadoṣān hanyāttathā mārutamūtrasaṅgaṃ bastestathā''ṭopamathāpi ghoram

रास्नामृतैरण्डविडङ्गदार्वीसप्तच्छदोशीरसुराह्वनिम्बैः शम्पाकभूनिम्बपटोलपाठातिक्ताखुपर्णीदशमूलमुस्तैः

rāsnāmṛtairaṇḍaviḍaṅgadārvīsaptacchadośīrasurāhvanimbaiḥ śampākabhūnimbapaṭolapāṭhātiktākhuparṇīdaśamūlamustaiḥ

त्रायन्तिकाशिग्रुफलत्रिकैश्च क्वाथः सपिण्डीतकतोयमूत्रः यष्ट्याह्वकृष्णाफलिनीशताह्वारसाञ्जनश्वेतवचाविडङ्गैः

trāyantikāśigruphalatrikaiśca kvāthaḥ sapiṇḍītakatoyamūtraḥ yaṣṭyāhvakṛṣṇāphalinīśatāhvārasāñjanaśvetavacāviḍaṅgaiḥ

कलिङ्गपाठाम्बुदसैन्धवैश्च कल्कैः ससर्पिर्मधुतैलमिश्रः अयं निरूहः क्रिमिकुष्ठमेहब्रध्नोदराजीर्णकफातुरेभ्यः

kaliṅgapāṭhāmbudasaindhavaiśca kalkaiḥ sasarpirmadhutailamiśraḥ ayaṃ nirūhaḥ krimikuṣṭhamehabradhnodarājīrṇakaphāturebhyaḥ

रूक्षौषधैरप्यपतर्पितेभ्य एतेषु रोगेष्वपि सत्सु दत्तः निहत्य वातं ज्वलनं प्रदीप्य विजित्य रोगांश्च बलं करोति

rūkṣauṣadhairapyapatarpitebhya eteṣu rogeṣvapi satsu dattaḥ nihatya vātaṃ jvalanaṃ pradīpya vijitya rogāṃśca balaṃ karoti

पुनर्नवैरण्डवृषाश्मभेदवृश्चीरभूतीकबलापलाशाः द्विपञ्चमूलं च पलांशिकानि क्षुण्णानि धौतानि फलानि चाष्टौ

punarnavairaṇḍavṛṣāśmabhedavṛścīrabhūtīkabalāpalāśāḥ dvipañcamūlaṃ ca palāṃśikāni kṣuṇṇāni dhautāni phalāni cāṣṭau

बिल्वं यवान् कोलकुलत्थधान्यफलानि चैव प्रसृतोन्मितानि पयोजलद्व्याढकवच्छृतं तत् क्षीरावशेषं सितवस्त्रपूतम्

bilvaṃ yavān kolakulatthadhānyaphalāni caiva prasṛtonmitāni payojaladvyāḍhakavacchṛtaṃ tat kṣīrāvaśeṣaṃ sitavastrapūtam

वचाशताह्वामरदारुकुष्ठयष्ट्याह्वसिद्धार्थकपिप्पलीनाम् कल्कैर्यवान्या मदनैश्च युक्तं नात्युष्णशीतं गुडसैन्धवाक्तम्

vacāśatāhvāmaradārukuṣṭhayaṣṭyāhvasiddhārthakapippalīnām kalkairyavānyā madanaiśca yuktaṃ nātyuṣṇaśītaṃ guḍasaindhavāktam

क्षौद्रस्य तैलस्य च सर्पिषश्च तथैव युक्तं प्रसृतैस्त्रिभिश्च दद्यान्निरूहं विधिना विधिज्ञः स सर्वसंसर्गकृतामयघ्नः

kṣaudrasya tailasya ca sarpiṣaśca tathaiva yuktaṃ prasṛtaistribhiśca dadyānnirūhaṃ vidhinā vidhijñaḥ sa sarvasaṃsargakṛtāmayaghnaḥ

स्निग्धोष्ण एकः पवने समांसो द्वौ स्वादुशीतौ पयसा च पित्ते त्रयः समूत्रा कटुकोष्णतीक्ष्णाः कफे निरूहा न परं विधेयाः

snigdhoṣṇa ekaḥ pavane samāṃso dvau svāduśītau payasā ca pitte trayaḥ samūtrā kaṭukoṣṇatīkṣṇāḥ kaphe nirūhā na paraṃ vidheyāḥ

रसेन वाते प्रतिभोजनं स्यात् क्षीरेण पित्ते तु कफे च यूषैः तथाऽनुवास्येषु च बिल्वतैलं स्याज्जीवनीयं फलसाधितं च

rasena vāte pratibhojanaṃ syāt kṣīreṇa pitte tu kaphe ca yūṣaiḥ tathā'nuvāsyeṣu ca bilvatailaṃ syājjīvanīyaṃ phalasādhitaṃ ca

इतीदमुक्तं निखिलं यथावद्बस्तिप्रदानस्य विधानमग्र्यम् योऽधीत्य विद्वानिह बस्तिकर्म करोति लोके लभते स सिद्धिम्

itīdamuktaṃ nikhilaṃ yathāvadbastipradānasya vidhānamagryam yo'dhītya vidvāniha bastikarma karoti loke labhate sa siddhim

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसंपूरिते सिद्धिस्थाने बस्तिसूत्रीयसिद्धिर्नाम तृतीयोऽध्यायः

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasaṃpūrite siddhisthāne bastisūtrīyasiddhirnāma tṛtīyo'dhyāyaḥ

चतुर्थोऽध्यायः

अथातः स्नेहव्यापत्सिद्धिं व्याख्यास्यामः

athātaḥ snehavyāpatsiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

स्नेहबस्तीन्निबोधेमान् वातपित्तकफापहान् मिथ्याप्रणिहितानां च व्यापदः सचिकित्सिताः

snehabastīnnibodhemān vātapittakaphāpahān mithyāpraṇihitānāṃ ca vyāpadaḥ sacikitsitāḥ

दशमूलं बलां रास्नामश्वगन्धां पुनर्नवाम् गुडूच्येरण्डभूतीकभार्गीवृषकरोहिषम्

daśamūlaṃ balāṃ rāsnāmaśvagandhāṃ punarnavām guḍūcyeraṇḍabhūtīkabhārgīvṛṣakarohiṣam

शतावरीं सहचरं काकनासां पलांशिकम् यवमाषातसीकोलकुलत्थान् प्रसृतोन्मितान्

śatāvarīṃ sahacaraṃ kākanāsāṃ palāṃśikam yavamāṣātasīkolakulatthān prasṛtonmitān

चतुर्द्रोणेऽम्भसः पक्त्वा द्रोणशेषेण तेन च तैलाढकं समक्षीरं जीवनीयैः पलोन्मितैः

caturdroṇe'mbhasaḥ paktvā droṇaśeṣeṇa tena ca tailāḍhakaṃ samakṣīraṃ jīvanīyaiḥ palonmitaiḥ

अनुवासनमेतद्धि सर्ववातविकारनुत् अनूपानां वसा तद्वज्जीवनीयोपसाधिता

anuvāsanametaddhi sarvavātavikāranut anūpānāṃ vasā tadvajjīvanīyopasādhitā

शताह्वायवबिल्वाम्लैः सिद्धं तैलं समीरणे सैन्धवेनाग्नितप्तेन तप्तं चानिलनुद्धृतम्

śatāhvāyavabilvāmlaiḥ siddhaṃ tailaṃ samīraṇe saindhavenāgnitaptena taptaṃ cānilanuddhṛtam

जीवन्तीं मदनं मेदां श्रावणीं मधुकं बलाम् शताह्वर्षभकौ कृष्णां काकनासां शतावरीम्

jīvantīṃ madanaṃ medāṃ śrāvaṇīṃ madhukaṃ balām śatāhvarṣabhakau kṛṣṇāṃ kākanāsāṃ śatāvarīm

स्वगुप्तां क्षीरकाकोलीं कर्कटाख्यां शटीं वचाम् पिष्ट्वा तैलं घृतं क्षीरे साधयेत्तच्चतुर्गुणे

svaguptāṃ kṣīrakākolīṃ karkaṭākhyāṃ śaṭīṃ vacām piṣṭvā tailaṃ ghṛtaṃ kṣīre sādhayettaccaturguṇe

बृंहणं वातपित्तघ्नं बलशुक्राग्निवर्धनम् मूत्ररेतोरजोदोषान् हरेत्तदनुवासनम्

bṛṃhaṇaṃ vātapittaghnaṃ balaśukrāgnivardhanam mūtraretorajodoṣān harettadanuvāsanam

लाभतश्चन्दनाद्यैश्च पिष्टैः क्षीरचतुर्गुणम् तैलपादं घृतं सिद्धं पित्तघ्नमनुवासनम्

lābhataścandanādyaiśca piṣṭaiḥ kṣīracaturguṇam tailapādaṃ ghṛtaṃ siddhaṃ pittaghnamanuvāsanam

सैन्धवं मदनं कुष्ठं शताह्वां निचुलं वचाम् ह्रीबेरं मधुकं भार्गीं देवदारु सकटफलम्

saindhavaṃ madanaṃ kuṣṭhaṃ śatāhvāṃ niculaṃ vacām hrīberaṃ madhukaṃ bhārgīṃ devadāru sakaṭaphalam

नागरं पुष्करं मेदां चविकां चित्रकं शटीम् विडङ्गातिविषे श्यामां हरेणुं नीलिनीं स्थिराम्

nāgaraṃ puṣkaraṃ medāṃ cavikāṃ citrakaṃ śaṭīm viḍaṅgātiviṣe śyāmāṃ hareṇuṃ nīlinīṃ sthirām

बिल्वाजमोदे कृष्णां च दन्तीं रास्नां च पेषयेत् साध्यमेरण्डजं तैलं तैलं वा कफरोगनुत्

bilvājamode kṛṣṇāṃ ca dantīṃ rāsnāṃ ca peṣayet sādhyameraṇḍajaṃ tailaṃ tailaṃ vā kapharoganut

ब्रध्नोदावर्तगुल्मार्शःप्लीहमेहाढ्यमारुतान् आनाहमश्मरीं चैव हन्यात्तदनुवासनात्

bradhnodāvartagulmārśaḥplīhamehāḍhyamārutān ānāhamaśmarīṃ caiva hanyāttadanuvāsanāt

मदनैर्वाऽम्लसंयुक्तैर्बिल्वाद्येन गणेन वा तैलं कफहरैर्वाऽपि कफघ्नं कल्पयेद्भिषक्

madanairvā'mlasaṃyuktairbilvādyena gaṇena vā tailaṃ kaphaharairvā'pi kaphaghnaṃ kalpayedbhiṣak

विडङ्गैरण्डरजनीपटोलत्रिफलामृताः जातीप्रवालनिर्गुण्डीदशमूलाखपर्णिकाः

viḍaṅgairaṇḍarajanīpaṭolatriphalāmṛtāḥ jātīpravālanirguṇḍīdaśamūlākhaparṇikāḥ

निम्बपाठासहचरशम्पाककरवीरकाः एषां क्वाथेन विपचेत्तैलमेभिश्च कल्कितैः

nimbapāṭhāsahacaraśampākakaravīrakāḥ eṣāṃ kvāthena vipacettailamebhiśca kalkitaiḥ

फलबिल्वत्रिवृत्कृष्णारास्नाभूनिम्बदारुभिः सप्तपर्णवचोशीरदार्वीकुष्ठकलिङ्गकैः

phalabilvatrivṛtkṛṣṇārāsnābhūnimbadārubhiḥ saptaparṇavacośīradārvīkuṣṭhakaliṅgakaiḥ

लतागौरीशताह्वाग्निशटीचोरकपौष्करैः तत् कुष्ठानि क्रिमीन् मेहानर्शांसि ग्रहणीगदम्

latāgaurīśatāhvāgniśaṭīcorakapauṣkaraiḥ tat kuṣṭhāni krimīn mehānarśāṃsi grahaṇīgadam

क्लीबतां विषमाग्नित्वं मलं दोषत्रयं तथा प्रयुक्तं प्रणुदत्याशु पानाभ्यङ्गानुवासनैः

klībatāṃ viṣamāgnitvaṃ malaṃ doṣatrayaṃ tathā prayuktaṃ praṇudatyāśu pānābhyaṅgānuvāsanaiḥ

व्याधिव्यायामकर्माध्वक्षीणाबलनिरोजसाम् क्षीणशुक्रस्य चातीव स्नेहबस्तिर्बलप्रदः

vyādhivyāyāmakarmādhvakṣīṇābalanirojasām kṣīṇaśukrasya cātīva snehabastirbalapradaḥ

पादजङ्घोरुपृष्ठांसकटीनां स्थिरतां पराम् जनयेदप्रजानां च प्रजां स्त्रीणां तथा नृणाम्

pādajaṅghorupṛṣṭhāṃsakaṭīnāṃ sthiratāṃ parām janayedaprajānāṃ ca prajāṃ strīṇāṃ tathā nṛṇām

वातपित्तकफात्यन्नपुरीषैरावृतस्य च अभुक्ते च प्रणीतस्य स्नेहबस्तेः षडापदः

vātapittakaphātyannapurīṣairāvṛtasya ca abhukte ca praṇītasya snehabasteḥ ṣaḍāpadaḥ

शीतोऽल्पो वाऽधिके वाते पित्तेऽत्युष्णः कफे मृदुः अतिभुक्ते गुरुर्वर्चःसंचयेऽल्पबलस्तथा

śīto'lpo vā'dhike vāte pitte'tyuṣṇaḥ kaphe mṛduḥ atibhukte gururvarcaḥsaṃcaye'lpabalastathā

दत्तस्तैरावृतः स्नेहो न यात्यभिभवादपि अभुक्तेऽनावृतत्वाच्च यात्यूर्ध्वं तस्य लक्षणम्

dattastairāvṛtaḥ sneho na yātyabhibhavādapi abhukte'nāvṛtatvācca yātyūrdhvaṃ tasya lakṣaṇam

अङ्गमर्दज्वराध्मानशीतस्तम्भोरुपीडनैः पार्श्वरुग्वेष्टनैर्विद्यात् स्नेहं वातावृतं भिषक्

aṅgamardajvarādhmānaśītastambhorupīḍanaiḥ pārśvarugveṣṭanairvidyāt snehaṃ vātāvṛtaṃ bhiṣak

स्निग्धाम्ललवणोष्णैस्तं रास्नापीतद्रुतैलिकैः सौवीरकसुराकोलकुलत्थयवसाधितैः

snigdhāmlalavaṇoṣṇaistaṃ rāsnāpītadrutailikaiḥ sauvīrakasurākolakulatthayavasādhitaiḥ

निरूहैर्निर्हरेत् सम्यक् समूत्रैः पाञ्चमूलिकैः ताभ्यामेव च तैलाभ्यां सायं भुक्तेऽनुवासयेत्

nirūhairnirharet samyak samūtraiḥ pāñcamūlikaiḥ tābhyāmeva ca tailābhyāṃ sāyaṃ bhukte'nuvāsayet

दाहरागतृषामोहतमकज्वरदूषणैः विद्यात् पित्तावृतं स्वादुतिक्तैस्तं बस्तिभिर्हरेत्

dāharāgatṛṣāmohatamakajvaradūṣaṇaiḥ vidyāt pittāvṛtaṃ svādutiktaistaṃ bastibhirharet

तन्द्राशीतज्वरालस्यप्रसेकारुचिगौरवैः समूर्च्छाग्लानिभिर्विद्याच्छलेष्मणा स्नेहमावृतम्

tandrāśītajvarālasyaprasekārucigauravaiḥ samūrcchāglānibhirvidyācchaleṣmaṇā snehamāvṛtam

कषायकटुतीक्ष्णोष्णैः सुरामूत्रोपसाधितैः फलतैलयुतैः साम्लैर्बस्तिभिस्तं विनिर्हरेत्

kaṣāyakaṭutīkṣṇoṣṇaiḥ surāmūtropasādhitaiḥ phalatailayutaiḥ sāmlairbastibhistaṃ vinirharet

छर्दिमूर्च्छारुचिग्लानिशूलनिद्राङ्गमर्दनैः आमलिङ्गैः सदाहैस्तं विद्यादत्यशनावृतम्

chardimūrcchāruciglāniśūlanidrāṅgamardanaiḥ āmaliṅgaiḥ sadāhaistaṃ vidyādatyaśanāvṛtam

कटूनां लवणानां च क्वाथैश्चूर्णैश्च पाचनम् विरेको मृदुरत्रामविहिता च क्रिया हिता

kaṭūnāṃ lavaṇānāṃ ca kvāthaiścūrṇaiśca pācanam vireko mṛduratrāmavihitā ca kriyā hitā

विण्मूत्रानिलसङ्गार्तिगुरुत्वाध्मानहृद्ग्रहैः स्नेहं विडावृतं ज्ञात्वा स्नेहस्वेदैः सवर्तिभिः

viṇmūtrānilasaṅgārtigurutvādhmānahṛdgrahaiḥ snehaṃ viḍāvṛtaṃ jñātvā snehasvedaiḥ savartibhiḥ

श्यामाबिल्वादिसिद्धैश्च निरूहैः सानुवासनैः निर्हरेद्विधिना सम्यगुदावर्तहरेण च

śyāmābilvādisiddhaiśca nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ nirharedvidhinā samyagudāvartahareṇa ca

अभूक्ते शून्यपायौ वा वेगात् स्नेहोऽतिपीडितः धावत्यूर्ध्वं ततः कण्ठादूर्ध्वेभ्यः खेभ्य एत्यपि

abhūkte śūnyapāyau vā vegāt sneho'tipīḍitaḥ dhāvatyūrdhvaṃ tataḥ kaṇṭhādūrdhvebhyaḥ khebhya etyapi

मूत्रश्यामात्रिवृत्सिद्धो यवकोलकुलत्थवान् तत्सिद्धतैल इष्टोऽत्र निरूहः सानुवासनः

mūtraśyāmātrivṛtsiddho yavakolakulatthavān tatsiddhataila iṣṭo'tra nirūhaḥ sānuvāsanaḥ

कण्ठादागच्छतः स्तम्भकण्ठग्रहविरेचनैः छर्दिघ्नीभिः क्रियाभिश्च तस्य कार्यं निवर्तनम्

kaṇṭhādāgacchataḥ stambhakaṇṭhagrahavirecanaiḥ chardighnībhiḥ kriyābhiśca tasya kāryaṃ nivartanam

यस्य नोपद्रवं कुर्यात् स्नेहबस्तिरनिःसृतः सर्वोऽल्पो वाऽऽवृतो रौक्ष्यादुपेक्ष्यः स विजानता

yasya nopadravaṃ kuryāt snehabastiraniḥsṛtaḥ sarvo'lpo vā''vṛto raukṣyādupekṣyaḥ sa vijānatā

युक्तस्नेहं द्रवोष्णं च लघुपथ्योपसेवनम् भुक्तवान् मात्रया भोज्यमनुवास्यस्त्र्यहात्त्र्यहात्

yuktasnehaṃ dravoṣṇaṃ ca laghupathyopasevanam bhuktavān mātrayā bhojyamanuvāsyastryahāttryahāt

धान्यनागरसिद्धं हि तोयं दद्याद्विचक्षणः व्युषिताय निशां कल्यमुष्णं वा केवलं जलम्

dhānyanāgarasiddhaṃ hi toyaṃ dadyādvicakṣaṇaḥ vyuṣitāya niśāṃ kalyamuṣṇaṃ vā kevalaṃ jalam

स्नेहाजीर्णं जरयति श्लेष्माणं तद्भिनत्ति च मारुतस्यानुलोम्यं च कुर्यादुष्णोदकं नृणाम्

snehājīrṇaṃ jarayati śleṣmāṇaṃ tadbhinatti ca mārutasyānulomyaṃ ca kuryāduṣṇodakaṃ nṛṇām

वमने च विरेके च निरूहे सानुवासने तस्मादुष्णोदकं देयं वातश्लेष्मोपशान्तये

vamane ca vireke ca nirūhe sānuvāsane tasmāduṣṇodakaṃ deyaṃ vātaśleṣmopaśāntaye

रूक्षनित्यस्तु दीप्ताग्निर्व्यायामी मारुतामयी वङ्क्षणश्रोण्युदावृत्तवाताश्चार्हा दिने दिने

rūkṣanityastu dīptāgnirvyāyāmī mārutāmayī vaṅkṣaṇaśroṇyudāvṛttavātāścārhā dine dine

एषां चाशु जरां स्नेहो यात्यम्बु सिकतास्विव अतोऽन्येषां त्र्यहात् प्रायः स्नेहं पचति पावकः

eṣāṃ cāśu jarāṃ sneho yātyambu sikatāsviva ato'nyeṣāṃ tryahāt prāyaḥ snehaṃ pacati pāvakaḥ

न त्वामं प्रणयेत् स्नेहं स ह्यभिष्यन्दयेद्गुदम् सावशेषं च कुर्वीत वायुः शेषे हि तिष्ठति

na tvāmaṃ praṇayet snehaṃ sa hyabhiṣyandayedgudam sāvaśeṣaṃ ca kurvīta vāyuḥ śeṣe hi tiṣṭhati

न चैव गुदकण्ठाभ्यां दद्यात् स्नेहमनन्तरम् उभयस्मात् समं गच्छन् वातमग्निं च दूषयेत्

na caiva gudakaṇṭhābhyāṃ dadyāt snehamanantaram ubhayasmāt samaṃ gacchan vātamagniṃ ca dūṣayet

स्नेहबस्तिं निरूहं वा नैकमेवातिशीलयेत् उत्क्लेशाग्निवधौ स्नेहान्निरूहात् पवनाद्भयम्

snehabastiṃ nirūhaṃ vā naikamevātiśīlayet utkleśāgnivadhau snehānnirūhāt pavanādbhayam

तस्मान्निरूढः संस्नेह्यो निरूह्यश्चानुवासितः स्नेहशोधनयुक्त्यैवं बस्तिकर्म त्रिदोषनुत्

tasmānnirūḍhaḥ saṃsnehyo nirūhyaścānuvāsitaḥ snehaśodhanayuktyaivaṃ bastikarma tridoṣanut

कर्मव्यायामभाराध्वयानस्त्रीकर्शितेषु च दुर्बले वातभग्ने च मात्राबस्तिः सदा मतः

karmavyāyāmabhārādhvayānastrīkarśiteṣu ca durbale vātabhagne ca mātrābastiḥ sadā mataḥ

यथेष्टाहारचेष्टस्य सर्वकालं निरत्ययः ह्रस्वायाः स्नेहमात्राया मात्राबस्तिः समो भवेत्

yatheṣṭāhāraceṣṭasya sarvakālaṃ niratyayaḥ hrasvāyāḥ snehamātrāyā mātrābastiḥ samo bhavet

बल्यं सुखोपचर्यं च सुखं सृष्टपुरीषकृत् स्नेहमात्राविधानं हि बृंहणं वातरोगनुत्

balyaṃ sukhopacaryaṃ ca sukhaṃ sṛṣṭapurīṣakṛt snehamātrāvidhānaṃ hi bṛṃhaṇaṃ vātaroganut

तत्र श्लोकौ-- वातादीनां शमायोक्ताः प्रवराः स्नेहबस्तयः तेषां चाज्ञप्रयुक्तानां व्यापदः सचिकित्सिताः

tatra ślokau-- vātādīnāṃ śamāyoktāḥ pravarāḥ snehabastayaḥ teṣāṃ cājñaprayuktānāṃ vyāpadaḥ sacikitsitāḥ

प्राग्भोज्यं स्नेहबस्तेर्यद् ध्रुवं येऽर्हास्त्र्यहाच्च ये स्नेहबस्तिविधिश्चोक्तो मात्राबस्तिविधिस्तथा

prāgbhojyaṃ snehabasteryad dhruvaṃ ye'rhāstryahācca ye snehabastividhiścokto mātrābastividhistathā

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसंपूरिते सिद्धिस्थाने स्नेहव्यापत्सिद्धिर्नाम चतुर्थोऽध्यायः

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasaṃpūrite siddhisthāne snehavyāpatsiddhirnāma caturtho'dhyāyaḥ

पञ्चमोऽध्यायः

अथातो नेत्रबस्तिव्यापत्सिद्धिं व्याख्यास्यामः

athāto netrabastivyāpatsiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

अथ नेत्राणि बस्तींश्च शृणु वर्ज्यानि कर्मसु नेत्रस्याज्ञप्रणीतस्य व्यापदः सचिकित्सिताः

atha netrāṇi bastīṃśca śṛṇu varjyāni karmasu netrasyājñapraṇītasya vyāpadaḥ sacikitsitāḥ

ह्रस्वं दीर्घं तनु स्थूलं जीर्णं शिथिलबन्धनम् पार्श्वच्छिद्रं तथा वक्रमष्टौ नेत्राणि वर्जयेत्

hrasvaṃ dīrghaṃ tanu sthūlaṃ jīrṇaṃ śithilabandhanam pārśvacchidraṃ tathā vakramaṣṭau netrāṇi varjayet

अप्राप्त्यतिगतिक्षोभकर्षणक्षणनस्रवाः गुदपीडा गतिर्जिह्मा तेषां दोषा यथाक्रमम्

aprāptyatigatikṣobhakarṣaṇakṣaṇanasravāḥ gudapīḍā gatirjihmā teṣāṃ doṣā yathākramam

विषममांसलच्छिन्नस्थूलजालिकवातलाः स्निग्धः क्लिन्नश्च तानष्टौ बस्तीन् कर्मसु वर्जयेत्

viṣamamāṃsalacchinnasthūlajālikavātalāḥ snigdhaḥ klinnaśca tānaṣṭau bastīn karmasu varjayet

गतिवैषम्यविस्रत्वस्रावदौर्ग्राह्यनिस्रवाः फेनिलच्युत्यधार्यत्वं बस्तेः स्युर्बस्तिदोषतः

gativaiṣamyavisratvasrāvadaurgrāhyanisravāḥ phenilacyutyadhāryatvaṃ basteḥ syurbastidoṣataḥ

सवातातिद्रुतोत्क्षिप्ततिर्यगुल्लुप्तकम्पिताः अतिबाह्यगमन्दातिवेगदोषाः प्रणेतृतः

savātātidrutotkṣiptatiryagulluptakampitāḥ atibāhyagamandātivegadoṣāḥ praṇetṛtaḥ

अनुच्छ्वास्य च बद्धे वा दत्ते निःशेष एव वा प्रविश्य कुपितो वायुः शूलतोदकरो भवेत्

anucchvāsya ca baddhe vā datte niḥśeṣa eva vā praviśya kupito vāyuḥ śūlatodakaro bhavet

तत्राभ्यङ्गो गुदे स्वेदो वातघ्नान्यशनानि च द्रुतं प्रणीते निष्कृष्टे सहसोत्क्षिप्त एव वा

tatrābhyaṅgo gude svedo vātaghnānyaśanāni ca drutaṃ praṇīte niṣkṛṣṭe sahasotkṣipta eva vā

स्यात् कटीगुदजङ्घार्तिबस्तिस्तम्भोरुवेदनाः भोजनं तत्र वातघ्नं स्नेहाः स्वेदाः सबस्तयः

syāt kaṭīgudajaṅghārtibastistambhoruvedanāḥ bhojanaṃ tatra vātaghnaṃ snehāḥ svedāḥ sabastayaḥ

तिर्यग्वल्यावृतद्वारे बद्धे वाऽपि न गच्छति नेत्रे तदृजु निष्कृष्य संशोध्य च प्रवेशयेत्

tiryagvalyāvṛtadvāre baddhe vā'pi na gacchati netre tadṛju niṣkṛṣya saṃśodhya ca praveśayet

पीड्यमानेऽन्तरा मुक्ते गुदे प्रतिहतोऽनिलः उरःशिरोर्तिमूर्वोश्च सदनं जनयेद्बली

pīḍyamāne'ntarā mukte gude pratihato'nilaḥ uraḥśirortimūrvośca sadanaṃ janayedbalī

बस्तिः स्यात्तत्र बिल्वादिफलश्यामादिमूत्रवान् स्याद्दाहो दवथुः शोफः कम्पनाभिहते गुदे

bastiḥ syāttatra bilvādiphalaśyāmādimūtravān syāddāho davathuḥ śophaḥ kampanābhihate gude

कषायमधुराः शीताः सेकास्तत्र सबस्तयः अतिमात्रप्रणीतेन नेत्रेण क्षणनाद्बलेः

kaṣāyamadhurāḥ śītāḥ sekāstatra sabastayaḥ atimātrapraṇītena netreṇa kṣaṇanādbaleḥ

स्यात् सार्ति दाहनिस्तोदगुदवर्चःप्रवर्तनम् तत्र सर्पिः पिचुः क्षीरं पिच्छाबस्तिश्च शस्यते

syāt sārti dāhanistodagudavarcaḥpravartanam tatra sarpiḥ picuḥ kṣīraṃ picchābastiśca śasyate

न भावयति मन्दस्तु बाह्यस्त्वाशु निवर्तते स्नेहस्तत्र पुनः सम्यक् प्रणेयः सिद्धिमिच्छता

na bhāvayati mandastu bāhyastvāśu nivartate snehastatra punaḥ samyak praṇeyaḥ siddhimicchatā

अतिप्रपीडितः कोष्ठे तिष्ठत्यायाति वा गलम् तत्र बस्तिर्विरेकश्च गलपीडादि कर्म च

atiprapīḍitaḥ koṣṭhe tiṣṭhatyāyāti vā galam tatra bastirvirekaśca galapīḍādi karma ca

तत्र श्लोकः-- नेत्रबस्तिप्रणेतॄणां दोषानेतान् सभेषजान् वेत्ति यस्तेन मतिमान् बस्तिकर्माणि कारयेत्

tatra ślokaḥ-- netrabastipraṇetṝṇāṃ doṣānetān sabheṣajān vetti yastena matimān bastikarmāṇi kārayet

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसंपूरिते सिद्धिस्थाने नेत्रबस्तिव्यापत्सिद्धिर्नाम पञ्चमोऽध्यायः

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasaṃpūrite siddhisthāne netrabastivyāpatsiddhirnāma pañcamo'dhyāyaḥ

षष्ठोऽध्यायः

अथाऽतो वमनविरेचनव्यापत्सिद्धिं व्याख्यास्यामः

athā'to vamanavirecanavyāpatsiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

अथ शोधनयोः सम्यग्विधिमूर्ध्वानुलोमयोः असम्यक्कृतयोश्चैव दोषान् वक्ष्यामि सौषधान्

atha śodhanayoḥ samyagvidhimūrdhvānulomayoḥ asamyakkṛtayoścaiva doṣān vakṣyāmi sauṣadhān

अत्युष्णवर्षशीता हि ग्रीष्मवर्षाहिमागमाः तदन्तरे प्रावृडाद्यास्तेषां साधारणास्त्रयः

atyuṣṇavarṣaśītā hi grīṣmavarṣāhimāgamāḥ tadantare prāvṛḍādyāsteṣāṃ sādhāraṇāstrayaḥ

प्रावृट् शुचिनभौ ज्ञेयौ शरदूर्जसहौ पुनः तपस्यश्च मधुश्चैव वसन्तः शोधनं प्रति

prāvṛṭ śucinabhau jñeyau śaradūrjasahau punaḥ tapasyaśca madhuścaiva vasantaḥ śodhanaṃ prati

एतानृतून् विकल्प्यैवं दद्यात् संशोधनं भिषक् स्वस्थवृत्तमभिप्रेत्य व्याधौ व्याधिवशेन तु

etānṛtūn vikalpyaivaṃ dadyāt saṃśodhanaṃ bhiṣak svasthavṛttamabhipretya vyādhau vyādhivaśena tu

कर्मणा वमनादीनामन्तरेष्वन्तरेषु च स्नेहस्वेदौ प्रयुञ्जीत स्नेहं चान्ते प्रयोजयेत्

karmaṇā vamanādīnāmantareṣvantareṣu ca snehasvedau prayuñjīta snehaṃ cānte prayojayet

विसर्पपिडकाशोफकामलापाण्डुरोगिणः अभिघातविषार्तांश्च नातिस्निग्धान् विरेचयेत्

visarpapiḍakāśophakāmalāpāṇḍurogiṇaḥ abhighātaviṣārtāṃśca nātisnigdhān virecayet

nātisnigdhaśarīrāya dadyāt snehavirecanam snehotkliṣṭaśarīrāya rūkṣaṃ dadyādvirecanam

स्नेहस्वेदोपपन्नेन जीर्णे मात्रावदौषधम् एकाग्रमनसा पीतं सम्यग्योगाय कल्पते

snehasvedopapannena jīrṇe mātrāvadauṣadham ekāgramanasā pītaṃ samyagyogāya kalpate

स्निग्धात् पात्राद्यथा तोयमयत्नेन प्रणुद्यते कफादयः प्रणुद्यन्ते स्निग्धाद्देहात्तथौषधैः

snigdhāt pātrādyathā toyamayatnena praṇudyate kaphādayaḥ praṇudyante snigdhāddehāttathauṣadhaiḥ

आर्द्रं काष्ठं यथा वह्निर्विष्यन्दयति सर्वतः तथा स्निग्धस्य वै दोषान् स्वेदो विष्यन्दयेत् स्थिरान्

ārdraṃ kāṣṭhaṃ yathā vahnirviṣyandayati sarvataḥ tathā snigdhasya vai doṣān svedo viṣyandayet sthirān

क्लिष्टं वासो यथोत्क्लिश्य मलः संशोध्यतेऽम्भसा स्नेहस्वेदैस्तथोत्क्लेश्य शोध्यते शोधनैर्मलः

kliṣṭaṃ vāso yathotkliśya malaḥ saṃśodhyate'mbhasā snehasvedaistathotkleśya śodhyate śodhanairmalaḥ

अजीर्णे वर्धते ग्लानिर्विबन्धश्चापि जायते पीतं संशोधनं चैव विपरीतं प्रवर्तते

ajīrṇe vardhate glānirvibandhaścāpi jāyate pītaṃ saṃśodhanaṃ caiva viparītaṃ pravartate

अल्पमात्रं महावेगं बहुदोषहरं सुखम् लघुपाकं सुखास्वादं प्रीणनं व्याधिनाशनम्

alpamātraṃ mahāvegaṃ bahudoṣaharaṃ sukham laghupākaṃ sukhāsvādaṃ prīṇanaṃ vyādhināśanam

अविकारि च व्यापत्तौ नातिग्लानिकरं च यत् गन्धवर्णरसोपेतं विद्यान्मात्रावदौषधम्

avikāri ca vyāpattau nātiglānikaraṃ ca yat gandhavarṇarasopetaṃ vidyānmātrāvadauṣadham

विधूय मानसान् दोषान् कामादीनशुभोदयान् एकाग्रमनसा पीतं सम्यग्योगाय कल्पते

vidhūya mānasān doṣān kāmādīnaśubhodayān ekāgramanasā pītaṃ samyagyogāya kalpate

नरः श्वो वमनं पाता भुञ्जीत कफवर्धनम् सुजरं द्रवभूयिष्टं लघ्वशीतं विरेचनम्

naraḥ śvo vamanaṃ pātā bhuñjīta kaphavardhanam sujaraṃ dravabhūyiṣṭaṃ laghvaśītaṃ virecanam

उत्क्लिष्टाल्पकफत्वेन क्षिप्रं दोषाः स्रवन्ति हि पीतौषधस्य तु भिषक् शुद्धिलिङ्गानि लक्षयेत्

utkliṣṭālpakaphatvena kṣipraṃ doṣāḥ sravanti hi pītauṣadhasya tu bhiṣak śuddhiliṅgāni lakṣayet

ऊर्ध्वं कफानुगे पित्ते विट्पित्तेऽनुकफे त्वधः हृतदोषं वदेत् कार्श्यदौर्बल्ये चेत् सलाघवे

ūrdhvaṃ kaphānuge pitte viṭpitte'nukaphe tvadhaḥ hṛtadoṣaṃ vadet kārśyadaurbalye cet salāghave

वामयेत्तु ततः शेषमौषधं न त्वलाघवे स्तैमित्येऽनिलसङ्गे च निरुद्गारेऽपि वामयेत्

vāmayettu tataḥ śeṣamauṣadhaṃ na tvalāghave staimitye'nilasaṅge ca nirudgāre'pi vāmayet

आलाघवात्तनुत्वाच्च कफस्यापत् परं भवेत् वमिते वर्धते वह्निः शमं दोषा व्रजन्ति हि

ālāghavāttanutvācca kaphasyāpat paraṃ bhavet vamite vardhate vahniḥ śamaṃ doṣā vrajanti hi

वमितं लङ्घयेत् सम्यग्जीर्णलिङ्गान्यलक्षयन् तानि दृष्ट्वा तु पेयादिक्रमं कुर्यान्न लङ्घनम्

vamitaṃ laṅghayet samyagjīrṇaliṅgānyalakṣayan tāni dṛṣṭvā tu peyādikramaṃ kuryānna laṅghanam

संशोधनाभ्यां शुद्धस्य हृतदोषस्य देहिनः यात्यग्निर्मन्दतां तस्मात् क्रमं पेयादिमाचरेत्

saṃśodhanābhyāṃ śuddhasya hṛtadoṣasya dehinaḥ yātyagnirmandatāṃ tasmāt kramaṃ peyādimācaret

कफपित्ते विशुद्धेऽल्पं मद्यपे वातपैत्तिके तर्पणादिक्रमं कुर्यात् पेयाऽभिष्यन्दयेद्धि तान्

kaphapitte viśuddhe'lpaṃ madyape vātapaittike tarpaṇādikramaṃ kuryāt peyā'bhiṣyandayeddhi tān

अनुलोमोऽनिलः स्वास्थ्यं क्षुत्तृष्णोर्जो मनस्विता लघुत्वमिन्द्रियोद्गारशुद्धिर्जीर्णौषधाकृतिः

anulomo'nilaḥ svāsthyaṃ kṣuttṛṣṇorjo manasvitā laghutvamindriyodgāraśuddhirjīrṇauṣadhākṛtiḥ

क्लमो दाहोऽङ्गसदनं भ्रमो मूर्च्छा शिरोरुजा अरतिर्बलहानिश्च सावशेषौषधाकृतिः

klamo dāho'ṅgasadanaṃ bhramo mūrcchā śirorujā aratirbalahāniśca sāvaśeṣauṣadhākṛtiḥ

अकालेऽल्पातिमात्रं च पुराणं न च भावितम् असम्यक्संस्कृतं चैव व्यापद्येतौषधं द्रुतम्

akāle'lpātimātraṃ ca purāṇaṃ na ca bhāvitam asamyaksaṃskṛtaṃ caiva vyāpadyetauṣadhaṃ drutam

आध्मानं परिकर्तिश्च स्रावो हृद्गात्रयोर्ग्रहः जीवादानं सविभ्रंशः स्तम्भः सोपद्रवः क्लमः

ādhmānaṃ parikartiśca srāvo hṛdgātrayorgrahaḥ jīvādānaṃ savibhraṃśaḥ stambhaḥ sopadravaḥ klamaḥ

अयोगादतियोगाच्च दशैता व्यापदो मताः प्रेष्यभैषज्यवैद्यानां वैगुण्यादातुरस्य च

ayogādatiyogācca daśaitā vyāpado matāḥ preṣyabhaiṣajyavaidyānāṃ vaiguṇyādāturasya ca

योगः सम्यक्प्रवृत्तिः स्यादतियोगोऽतिवर्तनम् अयोगः प्रातिलोम्येन न चाल्पं वा प्रवर्तनम्

yogaḥ samyakpravṛttiḥ syādatiyogo'tivartanam ayogaḥ prātilomyena na cālpaṃ vā pravartanam

श्लेष्मोत्क्लिष्टेन दुर्गन्धमहृद्यमति वा बहु विरेचनमजीर्णे च पीतमूर्ध्वं प्रवर्तते

śleṣmotkliṣṭena durgandhamahṛdyamati vā bahu virecanamajīrṇe ca pītamūrdhvaṃ pravartate

क्षुधार्तमृदुकोष्ठाभ्यां स्वल्पोत्क्लिष्टकफेन वा तीक्ष्णं पीतं स्थितं क्षुब्धं वमनं स्याद्विरेचनम्

kṣudhārtamṛdukoṣṭhābhyāṃ svalpotkliṣṭakaphena vā tīkṣṇaṃ pītaṃ sthitaṃ kṣubdhaṃ vamanaṃ syādvirecanam

प्रातिलोम्येन दोषाणां हरणात्ते ह्यकृत्स्नशः अयोगसंज्ञे कृच्छ्रेण याति दोषो न वाऽल्पशः

prātilomyena doṣāṇāṃ haraṇātte hyakṛtsnaśaḥ ayogasaṃjñe kṛcchreṇa yāti doṣo na vā'lpaśaḥ

पीतौषधो न शुद्धश्चेज्जीर्णे तस्मिन् पुनः पिबेत् औषधं न त्वजीर्णेऽन्यद्भयं स्यादतियोगतः

pītauṣadho na śuddhaścejjīrṇe tasmin punaḥ pibet auṣadhaṃ na tvajīrṇe'nyadbhayaṃ syādatiyogataḥ

कोष्ठस्य गुरुतां ज्ञात्वा लघुत्वं बलमेव च अयोगे मृदु वा दद्यादौषधं तीक्ष्णमेव वा

koṣṭhasya gurutāṃ jñātvā laghutvaṃ balameva ca ayoge mṛdu vā dadyādauṣadhaṃ tīkṣṇameva vā

वमनं न तु दुश्छर्दं दुष्कोष्ठं न विरेचनम् पाययेतौषधं भूयो हन्यात् पीतं पुनर्हि तौ

vamanaṃ na tu duśchardaṃ duṣkoṣṭhaṃ na virecanam pāyayetauṣadhaṃ bhūyo hanyāt pītaṃ punarhi tau

अस्निग्धास्विन्नदेहस्य रूक्षस्यानवमौषधम् दोषानुत्क्लिश्य निर्हर्तुमशक्तं जनयेद्गदान्

asnigdhāsvinnadehasya rūkṣasyānavamauṣadham doṣānutkliśya nirhartumaśaktaṃ janayedgadān

विभ्रंशं श्वयथुं हिक्कां तमसो दर्शनं भृशम् पिण्डिकोद्वेष्टनं कण्डूमूर्वोः सादं विवर्णताम्

vibhraṃśaṃ śvayathuṃ hikkāṃ tamaso darśanaṃ bhṛśam piṇḍikodveṣṭanaṃ kaṇḍūmūrvoḥ sādaṃ vivarṇatām

स्निग्धस्विन्नस्य चात्यल्पं दीप्ताग्नेर्जीर्णमौषधम् शीतैर्वा स्तब्धमामे वा दोषानुत्क्लिश्य नाहरेत्

snigdhasvinnasya cātyalpaṃ dīptāgnerjīrṇamauṣadham śītairvā stabdhamāme vā doṣānutkliśya nāharet

तानेव जनयेद्रोगानयोगः सर्व एव सः विज्ञाय मतिमांस्तत्र यथोक्तां कारयेत् क्रियाम्

tāneva janayedrogānayogaḥ sarva eva saḥ vijñāya matimāṃstatra yathoktāṃ kārayet kriyām

तं तैललवणाभ्यक्तं स्विन्नं प्रस्तरसङ्करैः पाययेत पुनर्जीर्णे समूत्रैर्वा निरूहयेत्

taṃ tailalavaṇābhyaktaṃ svinnaṃ prastarasaṅkaraiḥ pāyayeta punarjīrṇe samūtrairvā nirūhayet

निरूढं च रसैर्धान्वैर्भोजयित्वाऽनुवासयेत् फलमागधिकादारुसिद्धतैलेन मात्रया

nirūḍhaṃ ca rasairdhānvairbhojayitvā'nuvāsayet phalamāgadhikādārusiddhatailena mātrayā

स्निग्धं वातहरैः स्नेहैः पुनस्तीक्ष्णेन शोधयेत् न चातितीक्ष्णेन ततो ह्यतियोगस्तु जायते

snigdhaṃ vātaharaiḥ snehaiḥ punastīkṣṇena śodhayet na cātitīkṣṇena tato hyatiyogastu jāyate

अतितीक्ष्णं क्षुधार्तस्य मृदुकोष्ठस्य भेषजम् हृत्वाऽऽशु विट्पित्तकफान् धातून्विस्रावयेद्द्रवान्

atitīkṣṇaṃ kṣudhārtasya mṛdukoṣṭhasya bheṣajam hṛtvā''śu viṭpittakaphān dhātūnvisrāvayeddravān

बलस्वरक्षयं दाहं कण्ठशोषं भ्रमं तृषाम् कुर्याच्च मधुरैस्तत्र शेषमौषधमुल्लिखेत्

balasvarakṣayaṃ dāhaṃ kaṇṭhaśoṣaṃ bhramaṃ tṛṣām kuryācca madhuraistatra śeṣamauṣadhamullikhet

वमने तु विरेकः स्याद्विरेके वमनं पुनः परिषेकावगाहाद्यैः सुशीतैः स्तम्भयेच्च तत्

vamane tu virekaḥ syādvireke vamanaṃ punaḥ pariṣekāvagāhādyaiḥ suśītaiḥ stambhayecca tat

कषायमधुरैः शीतैरन्नपानौषधैस्तथा रक्तपित्तातिसारघ्नैर्दाहज्वरहरैरपि

kaṣāyamadhuraiḥ śītairannapānauṣadhaistathā raktapittātisāraghnairdāhajvaraharairapi

अञ्जनचन्दनोशीरमज्जासृक्शर्करोदकम् लाजचूर्णैः पिबेन्मन्थमतियोगहरं परम्

añjanacandanośīramajjāsṛkśarkarodakam lājacūrṇaiḥ pibenmanthamatiyogaharaṃ param

शुङ्गाभिर्वा वटादीनां सिद्धां पेयां समाक्षिकाम् वर्चःसांग्राहिकैः सिद्धं क्षीरं भोज्यं च दापयेत्

śuṅgābhirvā vaṭādīnāṃ siddhāṃ peyāṃ samākṣikām varcaḥsāṃgrāhikaiḥ siddhaṃ kṣīraṃ bhojyaṃ ca dāpayet

जाङ्गलैर्वा रसैर्भोज्यं पिच्छाबस्तिश्च शस्यते मधुरैरनुवास्यश्च सिद्धेन क्षीरसर्पिषा

jāṅgalairvā rasairbhojyaṃ picchābastiśca śasyate madhurairanuvāsyaśca siddhena kṣīrasarpiṣā

वमनस्यातियोगे तु शीताम्बुपरिषेचितः पिबेत् फलरसैर्मन्थं सघृतक्षौद्रशर्करम्

vamanasyātiyoge tu śītāmbupariṣecitaḥ pibet phalarasairmanthaṃ saghṛtakṣaudraśarkaram

सोद्गारायां भृशं वम्यां मूर्च्छायां धान्यमुस्तयोः समधूकाञ्जनं चूर्णं लेहयेन्मधुसंयुतम्

sodgārāyāṃ bhṛśaṃ vamyāṃ mūrcchāyāṃ dhānyamustayoḥ samadhūkāñjanaṃ cūrṇaṃ lehayenmadhusaṃyutam

वमनेऽन्तःप्रविष्टायां जिह्वायां कवलग्रहाः स्निग्धाम्ललवणैर्हृद्यैर्यूषक्षीररसैर्हिताः

vamane'ntaḥpraviṣṭāyāṃ jihvāyāṃ kavalagrahāḥ snigdhāmlalavaṇairhṛdyairyūṣakṣīrarasairhitāḥ

फलान्यम्लानि खादेयुस्तस्य चान्येऽग्रतो नराः निःसृतां तु तिलद्राक्षाकल्कलिप्तां प्रवेशयेत्

phalānyamlāni khādeyustasya cānye'grato narāḥ niḥsṛtāṃ tu tiladrākṣākalkaliptāṃ praveśayet

वाग्ग्रहानिलरोधेषु घृतमांसोपसाधिताम् यवागूं तनुकां दद्यात् स्नेहस्वेदौ च बुद्धिमान्

vāggrahānilarodheṣu ghṛtamāṃsopasādhitām yavāgūṃ tanukāṃ dadyāt snehasvedau ca buddhimān

वमितश्च विरिक्तश्च मन्दाग्निश्च विलङ्घितः अग्निप्राणविवृद्ध्यर्थं क्रमं पेयादिकं भजेत्

vamitaśca viriktaśca mandāgniśca vilaṅghitaḥ agniprāṇavivṛddhyarthaṃ kramaṃ peyādikaṃ bhajet

बहुदोषस्य रूक्षस्य हीनाग्नेरल्पमौषधम् सोदावर्तस्य चोत्क्लिश्य दोषान्मार्गान्निरुध्य च

bahudoṣasya rūkṣasya hīnāgneralpamauṣadham sodāvartasya cotkliśya doṣānmārgānnirudhya ca

भृशमाध्मापयेन्नाभिं पृष्ठपार्श्वशिरोरुजम् श्वासविण्मूत्रवातानां सङ्गं कुर्याच्च दारुणम्

bhṛśamādhmāpayennābhiṃ pṛṣṭhapārśvaśirorujam śvāsaviṇmūtravātānāṃ saṅgaṃ kuryācca dāruṇam

अभ्यङ्गस्वेदवर्त्यादि सनिरूहानुवासनम् उदावर्तहरं सर्वं कर्माध्मातस्य शस्यते

abhyaṅgasvedavartyādi sanirūhānuvāsanam udāvartaharaṃ sarvaṃ karmādhmātasya śasyate

स्निग्धेन गुरुकोष्ठेन सामे बलवदौषधम् क्षामेण मृदुकोष्ठेन श्रान्तेनाल्पबलेन वा

snigdhena gurukoṣṭhena sāme balavadauṣadham kṣāmeṇa mṛdukoṣṭhena śrāntenālpabalena vā

पीतं गत्वा गुदं साममाशु दोषं निरस्य च तीव्रशूलां सपिच्छास्रां करोति परिकर्तिकाम्

pītaṃ gatvā gudaṃ sāmamāśu doṣaṃ nirasya ca tīvraśūlāṃ sapicchāsrāṃ karoti parikartikām

लङ्घनं पाचनं सामे रूक्षोष्णं लघु भोजनम् बृंहणीयो विधिः सर्वः क्षामस्य मधुरस्तथा

laṅghanaṃ pācanaṃ sāme rūkṣoṣṇaṃ laghu bhojanam bṛṃhaṇīyo vidhiḥ sarvaḥ kṣāmasya madhurastathā

आमे जीर्णेऽनुबन्धश्चेत् क्षाराम्लं लघु शस्यते पुष्पकासीसमिश्रं वा क्षारेण लवणेन वा

āme jīrṇe'nubandhaścet kṣārāmlaṃ laghu śasyate puṣpakāsīsamiśraṃ vā kṣāreṇa lavaṇena vā

सदाडिमरसं सर्पिः पिबेद्वातेऽधिके सति दध्यम्लं भोजने पाने संयुक्तं दाडिमत्वचा

sadāḍimarasaṃ sarpiḥ pibedvāte'dhike sati dadhyamlaṃ bhojane pāne saṃyuktaṃ dāḍimatvacā

देवदारुतिलानां वा कल्कमुष्णाम्बुना पिबेत् अश्वत्थोदुम्बरप्लक्षकदम्बैर्वा शृतं पयः

devadārutilānāṃ vā kalkamuṣṇāmbunā pibet aśvatthodumbaraplakṣakadambairvā śṛtaṃ payaḥ

कषायमधुरं बस्तिं पिच्छाबस्तिमथापि वा यष्टीमधुकसिद्धं वा स्नेहबस्तिं प्रदापयेत्

kaṣāyamadhuraṃ bastiṃ picchābastimathāpi vā yaṣṭīmadhukasiddhaṃ vā snehabastiṃ pradāpayet

अल्पं तु बहुदोषस्य दोषमुत्क्लिश्य भेषजम् अल्पाल्पं स्रावयेत् कण्डूं शोफं कुष्ठानि गौरवम्

alpaṃ tu bahudoṣasya doṣamutkliśya bheṣajam alpālpaṃ srāvayet kaṇḍūṃ śophaṃ kuṣṭhāni gauravam

कुर्याच्चाग्निबलोत्क्लेशस्तैमित्यारुचिपाण्डुताः परिस्रावः स तं दोषं शमयेद्वामयेदपि

kuryāccāgnibalotkleśastaimityārucipāṇḍutāḥ parisrāvaḥ sa taṃ doṣaṃ śamayedvāmayedapi

स्नेहितं वा पुनस्तीक्ष्णं पाययेत विरेचनम् शुद्धे चूर्णासवारिष्टान् संस्कृतांश्च प्रदापयेत्

snehitaṃ vā punastīkṣṇaṃ pāyayeta virecanam śuddhe cūrṇāsavāriṣṭān saṃskṛtāṃśca pradāpayet

पीतौषधस्य वेगानां निग्रहान्मारुतादयः कुपिता हृदयं गत्वा घोरं कुर्वन्ति हृद्ग्रहम्

pītauṣadhasya vegānāṃ nigrahānmārutādayaḥ kupitā hṛdayaṃ gatvā ghoraṃ kurvanti hṛdgraham

स हिक्काकासपार्श्वार्तिदैन्यलालाक्षिविभ्रमैः जिह्वां खादति निःसंज्ञो दन्तान् किटिकिटापयन्

sa hikkākāsapārśvārtidainyalālākṣivibhramaiḥ jihvāṃ khādati niḥsaṃjño dantān kiṭikiṭāpayan

न गच्छेद्विभ्रमं तत्र वामयेदाशु तं भिषक् मधुरैः पित्तमूर्च्छार्तं कटुभिः कफमूर्च्छितम्

na gacchedvibhramaṃ tatra vāmayedāśu taṃ bhiṣak madhuraiḥ pittamūrcchārtaṃ kaṭubhiḥ kaphamūrcchitam

पाचनीयैस्ततश्चास्य दोषशेषं विपाचयेत् कायाग्निं च बलं चास्य क्रमेणोत्थापयेत्ततः

pācanīyaistataścāsya doṣaśeṣaṃ vipācayet kāyāgniṃ ca balaṃ cāsya krameṇotthāpayettataḥ

पवनेनातिवमतो हृदयं यस्य पीड्यते तस्मै स्निग्धाम्ललवणं दद्यात् पित्तकफेऽन्यथा

pavanenātivamato hṛdayaṃ yasya pīḍyate tasmai snigdhāmlalavaṇaṃ dadyāt pittakaphe'nyathā

पीतौषधस्य वेगानां निग्रहेण कफेन वा रुद्धोऽति वा विशुद्धस्य गृह्णात्यङ्गानि मारुतः

pītauṣadhasya vegānāṃ nigraheṇa kaphena vā ruddho'ti vā viśuddhasya gṛhṇātyaṅgāni mārutaḥ

स्तम्भवेपथुनिस्तोदसादोद्वेष्टनमन्थनैः तत्र वातहरं सर्वं स्नेहस्वेदादि कारयेत्

stambhavepathunistodasādodveṣṭanamanthanaiḥ tatra vātaharaṃ sarvaṃ snehasvedādi kārayet

अतितीक्ष्णं मृदौ कोष्ठे लघुदोषस्य भेषजम् दोषान् हृत्वा विनिर्मथ्य जीवं हरति शोणितम्

atitīkṣṇaṃ mṛdau koṣṭhe laghudoṣasya bheṣajam doṣān hṛtvā vinirmathya jīvaṃ harati śoṇitam

तेनान्नं मिश्रितं दद्याद्वायसाय शुनेऽपि वा भुङ्क्ते तच्चेद्वदेज्जीवं न भुङ्क्ते पित्तमादिशेत्

tenānnaṃ miśritaṃ dadyādvāyasāya śune'pi vā bhuṅkte taccedvadejjīvaṃ na bhuṅkte pittamādiśet

शुक्लं वा भावितं वस्त्रमावानं कोष्णवारिणा प्रक्षालितं विवर्णं स्यात् पित्ते शुद्धं तु शोणिते

śuklaṃ vā bhāvitaṃ vastramāvānaṃ koṣṇavāriṇā prakṣālitaṃ vivarṇaṃ syāt pitte śuddhaṃ tu śoṇite

तृष्णामूर्च्छामदार्तस्य कुर्यादामरणात् क्रियाम् तस्य पित्तहरीं सर्वामतियोगे च या हिता

tṛṣṇāmūrcchāmadārtasya kuryādāmaraṇāt kriyām tasya pittaharīṃ sarvāmatiyoge ca yā hitā

मृगगोमहिषाजानां सद्यस्कं जीवतामसृक् पिबेज्जीवाभिसन्धानं जीवं तद्ध्याशु गच्छति

mṛgagomahiṣājānāṃ sadyaskaṃ jīvatāmasṛk pibejjīvābhisandhānaṃ jīvaṃ taddhyāśu gacchati

तदेव दर्भमृदितं रक्तं बस्तिं प्रदापयेत् श्यामाकाश्मर्यबदरीदूर्वोशीरैः शृतं पयः

tadeva darbhamṛditaṃ raktaṃ bastiṃ pradāpayet śyāmākāśmaryabadarīdūrvośīraiḥ śṛtaṃ payaḥ

घृतमण्डाञ्जनयुतं शीतं बस्तिं प्रदापयेत् पिच्छाबस्तिं सुशीतं वा घृतमण्डानुवासनम्

ghṛtamaṇḍāñjanayutaṃ śītaṃ bastiṃ pradāpayet picchābastiṃ suśītaṃ vā ghṛtamaṇḍānuvāsanam

गुदं भ्रष्टं कषायैश्च स्तम्भयित्वा प्रवेशयेत् साम गान्धर्वशब्दांश्च संज्ञानाशेऽस्य कारयेत्

gudaṃ bhraṣṭaṃ kaṣāyaiśca stambhayitvā praveśayet sāma gāndharvaśabdāṃśca saṃjñānāśe'sya kārayet

यदा विरेचनं पीतं विडन्तमवतिष्ठते वमनं भेषजान्तं वा दोषानुत्क्लिश्य नावहेत्

yadā virecanaṃ pītaṃ viḍantamavatiṣṭhate vamanaṃ bheṣajāntaṃ vā doṣānutkliśya nāvahet

तदा कुर्वन्ति कण्ड्वादीन् दोषाः प्रकुपिता गदान् स विभ्रंशो मतस्तत्र स्याद्यथाव्याधि भेषजम्

tadā kurvanti kaṇḍvādīn doṣāḥ prakupitā gadān sa vibhraṃśo matastatra syādyathāvyādhi bheṣajam

पीतं स्निग्धेन सस्नेहं तद्दोषैर्मार्दवाद्वृतम् न वाहयति दोषांस्तु स्वस्थानात् स्तम्भयेच्च्युतान्

pītaṃ snigdhena sasnehaṃ taddoṣairmārdavādvṛtam na vāhayati doṣāṃstu svasthānāt stambhayeccyutān

वातसङ्गगुदस्तम्भशूलैः क्षरति चाल्पशः तीक्ष्णं बस्तिं विरेकं वा सोऽर्हो लङ्घितपाचितः

vātasaṅgagudastambhaśūlaiḥ kṣarati cālpaśaḥ tīkṣṇaṃ bastiṃ virekaṃ vā so'rho laṅghitapācitaḥ

रूक्षं विरेचनं पीतं रूक्षेणाल्पबलेन वा मारुतं कोपयित्वाऽऽशु कुर्याद्घोरानुपद्रवान्

rūkṣaṃ virecanaṃ pītaṃ rūkṣeṇālpabalena vā mārutaṃ kopayitvā''śu kuryādghorānupadravān

स्तम्भशूलानि घोराणि सर्वगात्रेषु मुह्यतः स्नेहस्वेदादिकस्तत्र कार्यो वातहरो विधिः

stambhaśūlāni ghorāṇi sarvagātreṣu muhyataḥ snehasvedādikastatra kāryo vātaharo vidhiḥ

स्निग्धस्य मृदुकोष्ठस्य मृदूत्क्लिश्यौषधं कफम् पित्तं वातं च संरुध्य सतन्द्रागौरवं क्लमम्

snigdhasya mṛdukoṣṭhasya mṛdūtkliśyauṣadhaṃ kapham pittaṃ vātaṃ ca saṃrudhya satandrāgauravaṃ klamam

दौर्बल्यं चाङ्गसादं च कुर्यादाशु तदुल्लिखेत् लङ्घनं पाचनं चात्र स्निग्धं तीक्ष्णं च शोधनम्

daurbalyaṃ cāṅgasādaṃ ca kuryādāśu tadullikhet laṅghanaṃ pācanaṃ cātra snigdhaṃ tīkṣṇaṃ ca śodhanam

तत्र श्लोकौ-- इत्येता व्यापदः प्रोक्ताः सरूपाः सचिकित्सिताः वमनस्य विरेकस्य कृतस्याकुशलैर्नृणां

tatra ślokau-- ityetā vyāpadaḥ proktāḥ sarūpāḥ sacikitsitāḥ vamanasya virekasya kṛtasyākuśalairnṛṇāṃ

एता विज्ञाय मतिमानवस्थाश्चैव तत्त्वतः दद्यात् संशोधनं सम्यगारोग्यार्थी नृणां सदा

etā vijñāya matimānavasthāścaiva tattvataḥ dadyāt saṃśodhanaṃ samyagārogyārthī nṛṇāṃ sadā

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसंपूरिते सिद्धिस्थाने वमनविरेचनव्यापत्सिद्धिर्नाम षष्ठोऽध्यायः

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasaṃpūrite siddhisthāne vamanavirecanavyāpatsiddhirnāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ

सप्तमोऽध्यायः

अथातो बस्तिव्यापत्सिद्धिं व्याख्यास्यामः

athāto bastivyāpatsiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

धीधैर्यौदार्यगाम्भीर्यक्षमादमतपोनिधिम् पुनर्वसुं शिष्यगणः पप्रच्छ विनयान्वितः

dhīdhairyaudāryagāmbhīryakṣamādamataponidhim punarvasuṃ śiṣyagaṇaḥ papraccha vinayānvitaḥ

काः कति व्यापदो बस्तेः किंसमुत्थानलक्षणाः का चिकित्सा इति प्रश्नाञ्छ्रुत्वा तानब्रवीद्गुरुः

kāḥ kati vyāpado basteḥ kiṃsamutthānalakṣaṇāḥ kā cikitsā iti praśnāñchrutvā tānabravīdguruḥ

नातियोगौ क्लमाध्माने हिक्का हृत्प्राप्तिरूर्ध्वता प्रवाहिका शिरोङ्गार्तिः परिकर्तः परिस्रवः

nātiyogau klamādhmāne hikkā hṛtprāptirūrdhvatā pravāhikā śiroṅgārtiḥ parikartaḥ parisravaḥ

द्वादश व्यापदो बस्तेरसम्यग्योगसंभवाः आसामेकैकशो रूपं चिकित्सां च निबोधत

dvādaśa vyāpado basterasamyagyogasaṃbhavāḥ āsāmekaikaśo rūpaṃ cikitsāṃ ca nibodhata

गुरुकोष्ठेऽनिलप्राये रूक्षे वातोल्बणेऽपि वा शीतोऽल्पलवणस्नेहद्रवमात्रो घनोऽपि वा

gurukoṣṭhe'nilaprāye rūkṣe vātolbaṇe'pi vā śīto'lpalavaṇasnehadravamātro ghano'pi vā

बस्तिः संक्षोभ्य तं दोषं दुर्बलत्वादनिर्हरन् करोति गुरुकोष्ठत्वं वातमूत्रशकद्ग्रहम्

bastiḥ saṃkṣobhya taṃ doṣaṃ durbalatvādanirharan karoti gurukoṣṭhatvaṃ vātamūtraśakadgraham

नाभिबस्तिरुजं दाहं हृल्लेपं श्वयथुं गुदे कण्डूगण्डानि वैवर्ण्यमरुचिं वह्निमार्दवम्

nābhibastirujaṃ dāhaṃ hṛllepaṃ śvayathuṃ gude kaṇḍūgaṇḍāni vaivarṇyamaruciṃ vahnimārdavam

तत्रोष्णायाः प्रमथ्यायाः पानं स्वेदाः पृथग्विधाः फलवर्त्यौऽथवा कालं ज्ञात्वा शस्तं विरेचनम्

tatroṣṇāyāḥ pramathyāyāḥ pānaṃ svedāḥ pṛthagvidhāḥ phalavartyau'thavā kālaṃ jñātvā śastaṃ virecanam

बिल्वमूलत्रिवृद्दारुयवकोलकुलत्थवान् सुरादिमूत्रवान् बस्तिः सप्राक्पेष्यस्तमानयेत्

bilvamūlatrivṛddāruyavakolakulatthavān surādimūtravān bastiḥ saprākpeṣyastamānayet

स्निग्धस्विन्नेऽतितीक्ष्णोष्णो मृदुकोष्ठेऽतियुज्यते तस्य लिङ्गं चिकित्सा च शोधनाभ्यां समा भवेत्

snigdhasvinne'titīkṣṇoṣṇo mṛdukoṣṭhe'tiyujyate tasya liṅgaṃ cikitsā ca śodhanābhyāṃ samā bhavet

पृश्निपर्णीं स्थिरां पद्मं काश्मर्यं मधुकोत्पलम् पिष्ट्वा द्राक्षां मधूकं च क्षीरे तण्डुलधावने

pṛśniparṇīṃ sthirāṃ padmaṃ kāśmaryaṃ madhukotpalam piṣṭvā drākṣāṃ madhūkaṃ ca kṣīre taṇḍuladhāvane

द्राक्षायाः पक्वलोष्टस्य प्रसादे मधुकस्य च विनीय सघृतं बस्तिं दद्याद्दाहेऽतियोगजे

drākṣāyāḥ pakvaloṣṭasya prasāde madhukasya ca vinīya saghṛtaṃ bastiṃ dadyāddāhe'tiyogaje

आमशेषे निरूहेण मृदुना दोष ईरितः मूर्च्छयत्यनिलं मार्गं रुणद्ध्यग्निं हिनस्ति च

āmaśeṣe nirūheṇa mṛdunā doṣa īritaḥ mūrcchayatyanilaṃ mārgaṃ ruṇaddhyagniṃ hinasti ca

क्लमं सदाहं हृच्छूलं मोहवेष्टनगौरवम् कुर्यात् स्वेदैर्विरूक्षैस्तं पाचनैश्चात्युपाचरेत्

klamaṃ sadāhaṃ hṛcchūlaṃ mohaveṣṭanagauravam kuryāt svedairvirūkṣaistaṃ pācanaiścātyupācaret

पिप्पलीकत्तृणोशीरदारुमूर्वाशृतं जलम् पिबेत् सौवर्चलोन्मिश्रं दीपनं हृद्विशोधनम्

pippalīkattṛṇośīradārumūrvāśṛtaṃ jalam pibet sauvarcalonmiśraṃ dīpanaṃ hṛdviśodhanam

वचानागरशट्येला दधिमण्डेन मूर्च्छिताः पेयाः प्रसन्नया वा स्युररिष्टेनासवेन वा

vacānāgaraśaṭyelā dadhimaṇḍena mūrcchitāḥ peyāḥ prasannayā vā syurariṣṭenāsavena vā

दारु त्रिकटुकं पथ्यां पलाशं चित्रकं शटीम् पिष्ट्वा कुष्ठं च मूत्रेण पिबेत् क्षारांश्च दीपनान्

dāru trikaṭukaṃ pathyāṃ palāśaṃ citrakaṃ śaṭīm piṣṭvā kuṣṭhaṃ ca mūtreṇa pibet kṣārāṃśca dīpanān

बस्तिमस्य विदध्याच्च समूत्रं दाशमूलिकम् समूत्रमथवा व्यक्तलवणं माधुतैलिकम्

bastimasya vidadhyācca samūtraṃ dāśamūlikam samūtramathavā vyaktalavaṇaṃ mādhutailikam

अल्पवीर्यो महादोषे रूक्षे क्रूराशये कृतः बस्तिर्दोषावृतो रुद्धमार्गो रुन्ध्यात् समीरणम्

alpavīryo mahādoṣe rūkṣe krūrāśaye kṛtaḥ bastirdoṣāvṛto ruddhamārgo rundhyāt samīraṇam

स विमार्गोऽनिलः कुर्यादाध्मानं मर्मपीडनम् विदाहं गुरुकोष्ठस्य मुष्कवङ्क्षणवेदनाम्

sa vimārgo'nilaḥ kuryādādhmānaṃ marmapīḍanam vidāhaṃ gurukoṣṭhasya muṣkavaṅkṣaṇavedanām

रुणद्धि हृदयं शूलैरितश्चेतश्च धावति श्यामाफलादिभिः कुष्ठकृष्णालवणसर्षपैः

ruṇaddhi hṛdayaṃ śūlairitaścetaśca dhāvati śyāmāphalādibhiḥ kuṣṭhakṛṣṇālavaṇasarṣapaiḥ

धूममाषवचाकिण्वक्षारचूर्णगुडैः कृताम् कराङ्गुष्ठनिभां वर्तिं यवमध्यां निधापयेत्

dhūmamāṣavacākiṇvakṣāracūrṇaguḍaiḥ kṛtām karāṅguṣṭhanibhāṃ vartiṃ yavamadhyāṃ nidhāpayet

अभ्यक्तस्विन्नगात्रस्य तैलाक्तां स्नेहिते गुदे अथवा लवणागारधूमसिद्धार्थकैः कृताम्

abhyaktasvinnagātrasya tailāktāṃ snehite gude athavā lavaṇāgāradhūmasiddhārthakaiḥ kṛtām

बिल्वादिना निरूहः स्यात् पीलुसर्षपमूत्रवान् सरलामरदारुभ्यां सिद्धं चैवानुवासनम्

bilvādinā nirūhaḥ syāt pīlusarṣapamūtravān saralāmaradārubhyāṃ siddhaṃ caivānuvāsanam

मृदुकोष्ठेऽबले बस्तिरतितीक्ष्णोऽतिनिर्हरन् कुर्याद्धिक्कां हितं तस्मै हिक्काघ्नं बृंहणं च यत्

mṛdukoṣṭhe'bale bastiratitīkṣṇo'tinirharan kuryāddhikkāṃ hitaṃ tasmai hikkāghnaṃ bṛṃhaṇaṃ ca yat

बलास्थिरादिकाश्मर्यत्रिफलागुडसैन्धवैः सप्रसन्नारनालाम्लैस्तैलं पक्त्वाऽनुवासयेत्

balāsthirādikāśmaryatriphalāguḍasaindhavaiḥ saprasannāranālāmlaistailaṃ paktvā'nuvāsayet

कृष्णालवणयोरक्षं पिबेदुष्णाम्बुना हितम् धूमलेहरसक्षीरस्वेदाश्चान्नं च वातनुत्

kṛṣṇālavaṇayorakṣaṃ pibeduṣṇāmbunā hitam dhūmaleharasakṣīrasvedāścānnaṃ ca vātanut

अतितीक्ष्णः सवातो वा न वा सम्यक् प्रपीडितः घट्टयेद्धृदयं वस्तिस्तत्र काशकुशेत्कटैः

atitīkṣṇaḥ savāto vā na vā samyak prapīḍitaḥ ghaṭṭayeddhṛdayaṃ vastistatra kāśakuśetkaṭaiḥ

स्यात् साम्ललवणस्कन्धकरीरबदरीफलैः शृतैर्बस्तिर्हितः सिद्धं वातघ्नैश्चानुवासनम्

syāt sāmlalavaṇaskandhakarīrabadarīphalaiḥ śṛtairbastirhitaḥ siddhaṃ vātaghnaiścānuvāsanam

वातमूत्रपुरीषाणां दत्ते वेगान्निगृह्णतः अति वा पीडितो बस्तिर्मुखेनायाति वेगवान्

vātamūtrapurīṣāṇāṃ datte vegānnigṛhṇataḥ ati vā pīḍito bastirmukhenāyāti vegavān

मूर्च्छाविकारं तस्यादौ दृष्ट्वा शीताम्बुना मुखम् सिञ्चेत् पार्श्वोदरं चाधः प्रमृज्याद्वीजयेच्च तम्

mūrcchāvikāraṃ tasyādau dṛṣṭvā śītāmbunā mukham siñcet pārśvodaraṃ cādhaḥ pramṛjyādvījayecca tam

केशेष्वालम्ब्य चाकाशे धुनुयात्त्रासयेच्च तम् गोखराश्वगजैः सिंहै राजप्रेष्यैस्तथोरगैः

keśeṣvālambya cākāśe dhunuyāttrāsayecca tam gokharāśvagajaiḥ siṃhai rājapreṣyaistathoragaiḥ

उल्काभिरेवमन्यैश्च भीतस्याधः प्रवर्तते वस्त्रपाणिग्रहैः कण्ठं रुन्ध्यान्न म्रियते यथा

ulkābhirevamanyaiśca bhītasyādhaḥ pravartate vastrapāṇigrahaiḥ kaṇṭhaṃ rundhyānna mriyate yathā

प्राणोदाननिरोधाद्धि प्रसिद्धतरमार्गवान् अपानः पवनो बस्तिं तमाश्वेवापकर्षति

prāṇodānanirodhāddhi prasiddhataramārgavān apānaḥ pavano bastiṃ tamāśvevāpakarṣati

ततः क्रमुककल्काक्षं पाययेताम्लसंयुतम् औष्ण्यात्तैक्ष्ण्यात् सरत्वाच्च बस्तिं सोऽस्यानुलोमयेत्

tataḥ kramukakalkākṣaṃ pāyayetāmlasaṃyutam auṣṇyāttaikṣṇyāt saratvācca bastiṃ so'syānulomayet

पक्वाशयस्थिते स्विन्ने निरूहो दाशमूलिकः यवकोलकुलत्थैश्च विधेयो मूत्रसाधितः

pakvāśayasthite svinne nirūho dāśamūlikaḥ yavakolakulatthaiśca vidheyo mūtrasādhitaḥ

बिल्वादिपञ्चमूलेन सिद्धो बस्तिरुरःस्थिते शिरःस्थे नावनं धूमः प्रच्छाद्यं सर्षपैः शिरः

bilvādipañcamūlena siddho bastiruraḥsthite śiraḥsthe nāvanaṃ dhūmaḥ pracchādyaṃ sarṣapaiḥ śiraḥ

स्निग्धस्विन्ने महादोषे बस्तिर्मृद्वल्पभेषजः उत्क्लिश्याल्पं हरेद्दोषं जनयेच्च प्रवाहिकाम्

snigdhasvinne mahādoṣe bastirmṛdvalpabheṣajaḥ utkliśyālpaṃ hareddoṣaṃ janayecca pravāhikām

स बस्तिपायुशोफेन जङ्घोरुसदनेन वा निरुद्धमारुतो जन्तुरभीक्ष्णं संप्रवाहते

sa bastipāyuśophena jaṅghorusadanena vā niruddhamāruto janturabhīkṣṇaṃ saṃpravāhate

स्वेदाभ्यङ्गान्निरूहांश्च शोधनीयानुलोमिकान् विदध्याल्लङ्घयित्वा तु वृत्तिं कुर्याद्विरिक्तवत्

svedābhyaṅgānnirūhāṃśca śodhanīyānulomikān vidadhyāllaṅghayitvā tu vṛttiṃ kuryādviriktavat

दुर्बले क्रूरकोष्ठे च तीव्रदोषे तनुर्मृदुः शीतोऽल्पश्चावृतो दोषैर्बस्तिस्तद्विहतोऽनिलः

durbale krūrakoṣṭhe ca tīvradoṣe tanurmṛduḥ śīto'lpaścāvṛto doṣairbastistadvihato'nilaḥ

मार्गैर्गात्राणि सन्धावन्नूर्ध्वं मूध्नि विहन्यते ग्रीवां मन्ये च गृह्णाति शिरः कण्ठं भिनत्ति च

mārgairgātrāṇi sandhāvannūrdhvaṃ mūdhni vihanyate grīvāṃ manye ca gṛhṇāti śiraḥ kaṇṭhaṃ bhinatti ca

बाधिर्यं कर्णनादं च पीनसं नेत्रविभ्रमम् कुर्यादभ्यञ्जनं तैललवणेन यथाविधि

bādhiryaṃ karṇanādaṃ ca pīnasaṃ netravibhramam kuryādabhyañjanaṃ tailalavaṇena yathāvidhi

युञ्ज्यात् प्रधमनैर्नस्यैर्धूमैर्शीर्षविरेचनम् तीक्ष्णानुलोमिकेनाथ स्निग्धं भुक्तेऽनुवासयेत्

yuñjyāt pradhamanairnasyairdhūmairśīrṣavirecanam tīkṣṇānulomikenātha snigdhaṃ bhukte'nuvāsayet

स्नेहस्वेदैरनापाद्य गुरुस्तीक्ष्णोऽतिमात्रया यस्य बस्तिः प्रयुज्येत सोऽतिमात्रं प्रवर्तयेत्

snehasvedairanāpādya gurustīkṣṇo'timātrayā yasya bastiḥ prayujyeta so'timātraṃ pravartayet

स्रुतेषु तस्य दोषेषु निरूढस्यातिमात्रशः स्तब्धोदावृतकोष्ठस्य वायुः संप्रतिहन्यते

sruteṣu tasya doṣeṣu nirūḍhasyātimātraśaḥ stabdhodāvṛtakoṣṭhasya vāyuḥ saṃpratihanyate

विलोमनसमुद्भूतो रुजत्यङ्गानि देहिनः गात्रवेष्टननिस्तोदभेदस्फुरणजृम्भणैः

vilomanasamudbhūto rujatyaṅgāni dehinaḥ gātraveṣṭananistodabhedasphuraṇajṛmbhaṇaiḥ

तं तैललवणाभ्यक्तं सेचयेदुष्णवारिणा एरण्डपत्रनिष्क्वाथैः प्रस्तरैश्चोपपादयेत्

taṃ tailalavaṇābhyaktaṃ secayeduṣṇavāriṇā eraṇḍapatraniṣkvāthaiḥ prastaraiścopapādayet

यवान् कुलत्थान् कोलानि पञ्चमूले तथोभये जलाढकद्वये पक्त्वा पादशेषेण तेन च

yavān kulatthān kolāni pañcamūle tathobhaye jalāḍhakadvaye paktvā pādaśeṣeṇa tena ca

कुर्यात् सबिल्वतैलोष्णलवणेन निरूहणम् तं निरूढं समाश्वस्तं द्रोण्यां समवगाहयेत्

kuryāt sabilvatailoṣṇalavaṇena nirūhaṇam taṃ nirūḍhaṃ samāśvastaṃ droṇyāṃ samavagāhayet

ततो भुक्तवतस्तस्य कारयेदनुवासनम् यष्टीमधुकतैलेन बिल्वतैलेन वा भिषक्

tato bhuktavatastasya kārayedanuvāsanam yaṣṭīmadhukatailena bilvatailena vā bhiṣak

मृदुकोष्ठाल्पदोषस्य रूक्षस्तीक्ष्णोऽतिमात्रवान् बस्तिर्दोषान्निरस्याशु जनयेत् परिकर्तिकाम्

mṛdukoṣṭhālpadoṣasya rūkṣastīkṣṇo'timātravān bastirdoṣānnirasyāśu janayet parikartikām

त्रिकवङ्क्षणबस्तीनां तोदं नाभेरधो रुजम् विबन्धोऽल्पाल्पमुत्थानं बस्तिनिर्लेखनाद्भवेत्

trikavaṅkṣaṇabastīnāṃ todaṃ nābheradho rujam vibandho'lpālpamutthānaṃ bastinirlekhanādbhavet

स्वादुशीतौषधैस्तत्र पय इक्ष्वादिभिः शृतम् यष्ट्याह्वतिलकल्काभ्यां बस्तिः स्यात् क्षीरभोजिनः

svāduśītauṣadhaistatra paya ikṣvādibhiḥ śṛtam yaṣṭyāhvatilakalkābhyāṃ bastiḥ syāt kṣīrabhojinaḥ

ससर्जरसयष्ट्याह्वजिङ्गिनीकर्दमाञ्जनम् विनीय दुग्धे बस्तिः स्यात् व्यक्ताम्लमृदुभोजिनः

sasarjarasayaṣṭyāhvajiṅginīkardamāñjanam vinīya dugdhe bastiḥ syāt vyaktāmlamṛdubhojinaḥ

पित्तरोगेऽम्ल उष्णो वा तीक्ष्णो वा लवणोऽथवा बस्तिर्लिखति पायुं तु क्षिणोति विदहत्यपि

pittaroge'mla uṣṇo vā tīkṣṇo vā lavaṇo'thavā bastirlikhati pāyuṃ tu kṣiṇoti vidahatyapi

स विदग्धः स्रवत्यस्रं पित्तं चानेकवर्णवत् सार्यते बहुवेगेन मोहं गच्छति चासकृत्

sa vidagdhaḥ sravatyasraṃ pittaṃ cānekavarṇavat sāryate bahuvegena mohaṃ gacchati cāsakṛt

आर्द्रशाल्मलिवृन्तैस्तु क्षुण्णैराजं पयः शृतम् सर्पिषा योजितं शीतं बस्तिमस्मै प्रदापयेत्

ārdraśālmalivṛntaistu kṣuṇṇairājaṃ payaḥ śṛtam sarpiṣā yojitaṃ śītaṃ bastimasmai pradāpayet

वटादिपल्लवेष्वेव कल्पो यवतिलेषु च सुवर्चलोपोदिकयोः कर्बुदारे च शस्यते

vaṭādipallaveṣveva kalpo yavatileṣu ca suvarcalopodikayoḥ karbudāre ca śasyate

गुदे सेकाः प्रदेहाश्च शीताः स्युर्मधुराश्च ये रक्तपित्तातिसारघ्नी क्रिया चात्र प्रशस्यते

gude sekāḥ pradehāśca śītāḥ syurmadhurāśca ye raktapittātisāraghnī kriyā cātra praśasyate

तीक्ष्णत्वं मूत्रपील्वग्निलवणक्षारसर्षपैः प्राप्तकालं विधातव्यं क्षीराद्यैर्मार्दवं तथा

tīkṣṇatvaṃ mūtrapīlvagnilavaṇakṣārasarṣapaiḥ prāptakālaṃ vidhātavyaṃ kṣīrādyairmārdavaṃ tathā

आपादतलमूर्धस्थान् दोषान् पक्वाशये स्थितः वीर्येण बस्तिरादत्ते खस्थोऽर्को भूरसानिव

āpādatalamūrdhasthān doṣān pakvāśaye sthitaḥ vīryeṇa bastirādatte khastho'rko bhūrasāniva

यद्वत् कुसुम्भसंमिश्रात्तोयाद्रागं हरेत् पटः तद्वद्द्रवीकृताद्देहान्निरूहो निर्हरेन्मलान्

yadvat kusumbhasaṃmiśrāttoyādrāgaṃ haret paṭaḥ tadvaddravīkṛtāddehānnirūho nirharenmalān

तत्र श्लोकः-- इत्येता व्यापदः प्रोक्ता बस्तेः साकृतिभेषजाः बुद्ध्वा कार्त्स्न्येन तान् बस्तिन्नियुञ्जन्नापराध्यति

tatra ślokaḥ-- ityetā vyāpadaḥ proktā basteḥ sākṛtibheṣajāḥ buddhvā kārtsnyena tān bastinniyuñjannāparādhyati

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसंपूरिते सिद्धिस्थाने बस्तिव्यापत्सिद्धिर्नाम सप्तमोऽध्यायः

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasaṃpūrite siddhisthāne bastivyāpatsiddhirnāma saptamo'dhyāyaḥ

अष्टमोऽध्यायः

अथातः प्रासृतयोगीयां सिद्धिं व्याख्यास्यामः

athātaḥ prāsṛtayogīyāṃ siddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

अथेमान् सुकुमाराणां निरूहान् स्नेहनान् मृदून् कर्मणा विप्लुतानां च वक्ष्यामि प्रसृतैः पृथक्

athemān sukumārāṇāṃ nirūhān snehanān mṛdūn karmaṇā viplutānāṃ ca vakṣyāmi prasṛtaiḥ pṛthak

क्षीराद्द्वौ प्रसृतौ कार्यौ मधुतैलघृतात्त्रयः खजेन मथितो बस्तिर्वातघ्नो बलवर्णकृत्

kṣīrāddvau prasṛtau kāryau madhutailaghṛtāttrayaḥ khajena mathito bastirvātaghno balavarṇakṛt

एकैकः प्रसृतस्तैलप्रसन्नाक्षौद्रसर्पिषाम् बिल्वादिमूलक्वाथाद्द्वौ कौलत्थाद्द्वौ स वातनुत्

ekaikaḥ prasṛtastailaprasannākṣaudrasarpiṣām bilvādimūlakvāthāddvau kaulatthāddvau sa vātanut

पञ्चमूलरसात् पञ्च द्वौ तैलात् क्षौद्रसर्पिषोः एकैकः प्रसृतो बस्तिः स्नेहनीयोऽनिलापहः

pañcamūlarasāt pañca dvau tailāt kṣaudrasarpiṣoḥ ekaikaḥ prasṛto bastiḥ snehanīyo'nilāpahaḥ

सैन्धवार्धाक्ष एकैकः क्षौद्रतैलपयोघृतात् प्रसृतो हपुषाकर्षो निरूहः शुक्रकृत् परम्

saindhavārdhākṣa ekaikaḥ kṣaudratailapayoghṛtāt prasṛto hapuṣākarṣo nirūhaḥ śukrakṛt param

पटोलनिम्बभूनिम्बरास्नासप्तच्छदाम्भसः चत्वारः प्रसृता एको घृतात् सर्षपकल्कितः

paṭolanimbabhūnimbarāsnāsaptacchadāmbhasaḥ catvāraḥ prasṛtā eko ghṛtāt sarṣapakalkitaḥ

निरूहः पञ्चतिक्तोऽयं मेहाभिष्यन्दकुष्ठनुत् विडङ्गत्रिफलाशिग्रुफलमुस्ताखुपर्णिजात्

nirūhaḥ pañcatikto'yaṃ mehābhiṣyandakuṣṭhanut viḍaṅgatriphalāśigruphalamustākhuparṇijāt

कषायात् प्रसृताः पञ्च तैलादेको विमथ्य तान् विडङ्गपिप्पलीकल्को निरूहः क्रिमिनाशनः

kaṣāyāt prasṛtāḥ pañca tailādeko vimathya tān viḍaṅgapippalīkalko nirūhaḥ krimināśanaḥ

पयस्येक्षुस्थिरारास्नाविदारीक्षौद्रसर्पिषाम् एकैकः प्रसृतो बस्तिः कृष्णाकल्को वृषत्वकृत्

payasyekṣusthirārāsnāvidārīkṣaudrasarpiṣām ekaikaḥ prasṛto bastiḥ kṛṣṇākalko vṛṣatvakṛt

चत्वारस्तैलगोमूत्रदधिमण्डाम्लकाञ्जिकात् प्रसृताः सर्षपैः कल्कैर्विट्सङ्गानाहभेदनः

catvārastailagomūtradadhimaṇḍāmlakāñjikāt prasṛtāḥ sarṣapaiḥ kalkairviṭsaṅgānāhabhedanaḥ

श्वदंष्ट्राश्मभिदेरण्डरसात्तैलात् सुरासवात् प्रसृताः पञ्च यष्ट्याह्वकौन्तीमागधिकासिताः

śvadaṃṣṭrāśmabhideraṇḍarasāttailāt surāsavāt prasṛtāḥ pañca yaṣṭyāhvakauntīmāgadhikāsitāḥ

कल्कः स्यान्मूत्रकृच्छ्रे तु सानाहे बस्तिरुत्तमः एते सलवणाः कोष्णा निरूहाः प्रसृतैर्नव

kalkaḥ syānmūtrakṛcchre tu sānāhe bastiruttamaḥ ete salavaṇāḥ koṣṇā nirūhāḥ prasṛtairnava

मृदुबस्तिजडीभूते तीक्ष्णोऽन्यो बस्तिरिष्यते तीक्ष्णैर्विकर्षिते स्वादु प्रत्यास्थापनमिष्यते

mṛdubastijaḍībhūte tīkṣṇo'nyo bastiriṣyate tīkṣṇairvikarṣite svādu pratyāsthāpanamiṣyate

वातोपसृष्टस्योष्णैः स्युर्गदा दाहादयो यदि द्राक्षाम्बुना त्रिवृत्कल्कं दद्याद्दोषानुलोमनम्

vātopasṛṣṭasyoṣṇaiḥ syurgadā dāhādayo yadi drākṣāmbunā trivṛtkalkaṃ dadyāddoṣānulomanam

तद्धि पित्तशकृद्वातान् हृत्वा दाहादिकाञ्जयेत् शुद्धश्चापि पिबेच्छीतां यवागूं शर्करायुतान्

taddhi pittaśakṛdvātān hṛtvā dāhādikāñjayet śuddhaścāpi pibecchītāṃ yavāgūṃ śarkarāyutān

अथवाऽतिविरिक्तः स्यात् क्षीणविट्कः स भक्षयेत् माषयूषेण कुल्माषान् पिबेन्मध्वथवा सुराम्

athavā'tiviriktaḥ syāt kṣīṇaviṭkaḥ sa bhakṣayet māṣayūṣeṇa kulmāṣān pibenmadhvathavā surām

सोमं चेत् कुणपं शूलैरुपविशेदरोचकी स घनातिविषाकुष्ठनतदारुवचाः पिबेत्

somaṃ cet kuṇapaṃ śūlairupaviśedarocakī sa ghanātiviṣākuṣṭhanatadāruvacāḥ pibet

शकृद्वातमसृक् पित्तं कफं वा योऽतिसार्यते पक्वं तत्र स्ववर्गीयैर्बस्तिः श्रेष्ठं भिषग्जितम्

śakṛdvātamasṛk pittaṃ kaphaṃ vā yo'tisāryate pakvaṃ tatra svavargīyairbastiḥ śreṣṭhaṃ bhiṣagjitam

षण्णामेषां द्विसंसर्गात् त्रिंशद्भेदा भवन्ति तु केवलैः सह षट्त्रिंशद्विद्यात् सोपद्रवानपि

ṣaṇṇāmeṣāṃ dvisaṃsargāt triṃśadbhedā bhavanti tu kevalaiḥ saha ṣaṭtriṃśadvidyāt sopadravānapi

शूलप्रवाहिकाध्मानपरिकर्त्यरुचिज्वरान् तृष्णोष्णदाहमूर्च्छादींश्चैषां विद्यादुपद्रवान्

śūlapravāhikādhmānaparikartyarucijvarān tṛṣṇoṣṇadāhamūrcchādīṃścaiṣāṃ vidyādupadravān

तत्रामेऽन्तरपानं स्यात् व्योषाम्ललवणैर्युतम् पाचनं शस्यते बस्तिरामे हि प्रतिषिध्यते

tatrāme'ntarapānaṃ syāt vyoṣāmlalavaṇairyutam pācanaṃ śasyate bastirāme hi pratiṣidhyate

वातघ्नैर्ग्राहिवर्गीयैर्बस्तिः शकृति शस्यते स्वाद्वम्ललवणैः शस्तः स्नेहबस्तिः समीरणे

vātaghnairgrāhivargīyairbastiḥ śakṛti śasyate svādvamlalavaṇaiḥ śastaḥ snehabastiḥ samīraṇe

रक्ते रक्तेन पित्ते तु कषायस्वादुतिक्तकैः सार्यमाणे कफे बस्तिः कषायकटुतिक्तकैः

rakte raktena pitte tu kaṣāyasvādutiktakaiḥ sāryamāṇe kaphe bastiḥ kaṣāyakaṭutiktakaiḥ

शकृता वायुना वाऽऽमे तेन वर्चस्यथानिले संसृष्टेऽन्तरपानं स्याद् व्योषाम्ललवणैर्युतम्

śakṛtā vāyunā vā''me tena varcasyathānile saṃsṛṣṭe'ntarapānaṃ syād vyoṣāmlalavaṇairyutam

पित्तेनामेऽसृजा वाऽपि तयोरामेन वा पुनः संसृष्टयोर्भवेत् पानं सव्योषस्वादुतिक्तकम्

pittenāme'sṛjā vā'pi tayorāmena vā punaḥ saṃsṛṣṭayorbhavet pānaṃ savyoṣasvādutiktakam

तथाऽऽमे कफसंसृष्टे कषायव्योषतिक्तकम् आमेन तु कफे व्योषकषायलवणैर्युतम्

tathā''me kaphasaṃsṛṣṭe kaṣāyavyoṣatiktakam āmena tu kaphe vyoṣakaṣāyalavaṇairyutam

वातेन विशि पित्ते वा विट्पित्ताभ्यां तथाऽनिले मधुराम्लकषायः स्यात् संसृष्टे बस्तिरुत्तमः

vātena viśi pitte vā viṭpittābhyāṃ tathā'nile madhurāmlakaṣāyaḥ syāt saṃsṛṣṭe bastiruttamaḥ

शकृच्छोणितयोः पित्तशकृतो रक्तपित्तयोः बस्तिरन्योन्यसंसर्गे कषायस्वादुतिक्तकः

śakṛcchoṇitayoḥ pittaśakṛto raktapittayoḥ bastiranyonyasaṃsarge kaṣāyasvādutiktakaḥ

कफेन विशि पित्तेऽस्रे कफे विट्पित्तशोणितैः व्योषतिक्तकषायः स्यात् संसृष्टे बस्तिरुत्तमः

kaphena viśi pitte'sre kaphe viṭpittaśoṇitaiḥ vyoṣatiktakaṣāyaḥ syāt saṃsṛṣṭe bastiruttamaḥ

स्याद्बस्तिर्व्योषतिक्ताम्लः संसृष्टे वायुना कफे मधुरव्योषतिक्तस्तु रक्ते कफविमूर्च्छिते

syādbastirvyoṣatiktāmlaḥ saṃsṛṣṭe vāyunā kaphe madhuravyoṣatiktastu rakte kaphavimūrcchite

मारुते कफसंसृष्टे व्योषाम्ललवणो भवेत् बस्तिर्वातेन पित्ते तु कार्यः स्वाद्वम्लतिक्तकः

mārute kaphasaṃsṛṣṭe vyoṣāmlalavaṇo bhavet bastirvātena pitte tu kāryaḥ svādvamlatiktakaḥ

त्रिचतुःपञ्चसंसर्गानेवमेव विकल्पयेत् युक्तिश्चैषातिसारोक्ता सर्वरोगेष्वपि स्मृता

tricatuḥpañcasaṃsargānevameva vikalpayet yuktiścaiṣātisāroktā sarvarogeṣvapi smṛtā

युगपत् षड्रसं षण्णां संसर्गे पाचनं भवेत् निरामाणां तु पञ्चानां बस्तिः षाड्रसिको मतः

yugapat ṣaḍrasaṃ ṣaṇṇāṃ saṃsarge pācanaṃ bhavet nirāmāṇāṃ tu pañcānāṃ bastiḥ ṣāḍrasiko mataḥ

उदुम्बरशलाटूनि जम्ब्वाम्रोदुम्बरत्वचः शङ्खं सर्जरसं लाक्षां कर्दमं च पलांशिकम्

udumbaraśalāṭūni jambvāmrodumbaratvacaḥ śaṅkhaṃ sarjarasaṃ lākṣāṃ kardamaṃ ca palāṃśikam

पिष्ट्वा तैः सर्पिषः प्रस्थं क्षीरद्विगुणितं पचेत् अतीसारेषु सर्वेषु पेयमेतद्यथाबलम्

piṣṭvā taiḥ sarpiṣaḥ prasthaṃ kṣīradviguṇitaṃ pacet atīsāreṣu sarveṣu peyametadyathābalam

कच्छुराधातकीबिल्वसमङ्गारक्तशालिभिः मसूराश्वत्थशुङ्गैश्च यवागूः स्याज्जले शृतैः

kacchurādhātakībilvasamaṅgāraktaśālibhiḥ masūrāśvatthaśuṅgaiśca yavāgūḥ syājjale śṛtaiḥ

वटोदुम्बरकट्वङ्गसमङ्गाप्लक्षपल्लवैः मसूरधातकीपुष्पबलाभिश्च तथा भवेत्

vaṭodumbarakaṭvaṅgasamaṅgāplakṣapallavaiḥ masūradhātakīpuṣpabalābhiśca tathā bhavet

स्थिरादीनां बलादीनामिक्ष्वादीनामथापि वा क्वाथेषु समसूराणां यवाग्वः स्युः पृथक् पृथक्

sthirādīnāṃ balādīnāmikṣvādīnāmathāpi vā kvātheṣu samasūrāṇāṃ yavāgvaḥ syuḥ pṛthak pṛthak

कच्छुरामूलशाल्यादितण्डुलैरुपसाधिताः दधितक्रारनालाम्लक्षीरेष्विक्षुरसेऽपि वा

kacchurāmūlaśālyāditaṇḍulairupasādhitāḥ dadhitakrāranālāmlakṣīreṣvikṣurase'pi vā

शीताः सशर्कराक्षौद्राः सर्वातीसारनाशनाः ससर्पिर्मरिचाजाज्यो मधुरा लवणाः शिवाः

śītāḥ saśarkarākṣaudrāḥ sarvātīsāranāśanāḥ sasarpirmaricājājyo madhurā lavaṇāḥ śivāḥ

भवन्ति चात्र श्लोकाः-- स्निग्धाम्ललवणमधुरं पानं बस्तिश्च मारुते कोष्णः शीतं तिक्तकषायं मधुरं पित्ते च रक्ते च

bhavanti cātra ślokāḥ-- snigdhāmlalavaṇamadhuraṃ pānaṃ bastiśca mārute koṣṇaḥ śītaṃ tiktakaṣāyaṃ madhuraṃ pitte ca rakte ca

तिक्तोष्णकषायकटु श्लेष्मणि संग्राहि वातनुच्छकृति पाचनमामे पानं पिच्छासृग्बस्तयो रक्ते

tiktoṣṇakaṣāyakaṭu śleṣmaṇi saṃgrāhi vātanucchakṛti pācanamāme pānaṃ picchāsṛgbastayo rakte

अतिसारं प्रत्युक्तं मिश्रं द्वन्द्वादियोगजेष्वपि च तत्रोद्रेकविशेषाद्दोषेषूपक्रमः कार्यः

atisāraṃ pratyuktaṃ miśraṃ dvandvādiyogajeṣvapi ca tatrodrekaviśeṣāddoṣeṣūpakramaḥ kāryaḥ

तत्र श्लोकः-- प्रासृतिकाः सव्यापत्क्रिया निरूहास्तथाऽतिसारहिताः रसकल्पघृतयवाग्वश्चोक्ता गुरुणा प्रसृतसिद्धौ

tatra ślokaḥ-- prāsṛtikāḥ savyāpatkriyā nirūhāstathā'tisārahitāḥ rasakalpaghṛtayavāgvaścoktā guruṇā prasṛtasiddhau

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसंपूरिते सिद्धिस्थाने प्रासृतयोगीयसिद्धिर्नामाष्टमोऽध्यायः

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasaṃpūrite siddhisthāne prāsṛtayogīyasiddhirnāmāṣṭamo'dhyāyaḥ

नवमोऽध्यायः

अथातस्त्रिमर्मीयां सिद्धिं व्याख्यास्यामः

athātastrimarmīyāṃ siddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

सप्तोत्तरं मर्मशतमस्मिञ्छरीरे स्कन्धशाखासमाश्रितमग्निवेश । तेषामन्यतमपीडायां समधिका पीडा भवति चेतनानिबन्धवैशेष्यात् । तत्र शाखाश्रितेभ्यो मर्मभ्यः स्कन्धाश्रितानि गरीयांसि शाखानां तदाश्रितत्वात् स्कन्धाश्रितेभ्योऽपि हृद्बस्तिशिरांसि तन्मूलत्वाच्छरीरस्य

saptottaraṃ marmaśatamasmiñcharīre skandhaśākhāsamāśritamagniveśa | teṣāmanyatamapīḍāyāṃ samadhikā pīḍā bhavati cetanānibandhavaiśeṣyāt | tatra śākhāśritebhyo marmabhyaḥ skandhāśritāni garīyāṃsi śākhānāṃ tadāśritatvāt skandhāśritebhyo'pi hṛdbastiśirāṃsi tanmūlatvāccharīrasya

तत्र हृदये दश धमन्यः प्राणापानौ मनो ग्बुद्धिश्चेतना महाभूतानि च नाभ्यामरा इव प्रतिष्ठितानि शिरसि इन्द्रियाणि इन्द्रियप्राणवहानि च स्रोतांसि सूर्यमिव गभस्तयः संश्रितानि बस्तिस्तु स्थूलगुदमुष्कसेवनीशुक्रमूत्रवाहिनीनां नाडीनां मध्ये मूत्राधारोऽम्बुवहानां सर्वस्रोतसामुदधिरिवापगानां प्रतिष्ठाबहुभिश्च तन्मूलैर्मर्मसंज्ञकैः स्रोतोभिर्गगनमिव दिनकरकरैर्व्याप्तमिदं शरीरम्

tatra hṛdaye daśa dhamanyaḥ prāṇāpānau mano gbuddhiścetanā mahābhūtāni ca nābhyāmarā iva pratiṣṭhitāni śirasi indriyāṇi indriyaprāṇavahāni ca srotāṃsi sūryamiva gabhastayaḥ saṃśritāni bastistu sthūlagudamuṣkasevanīśukramūtravāhinīnāṃ nāḍīnāṃ madhye mūtrādhāro'mbuvahānāṃ sarvasrotasāmudadhirivāpagānāṃ pratiṣṭhābahubhiśca tanmūlairmarmasaṃjñakaiḥ srotobhirgaganamiva dinakarakarairvyāptamidaṃ śarīram

तेषां त्रयाणामन्यतमस्यापि भेदादाश्वेव शरीरभेदः स्यात् आश्रयनाशादाश्रितस्यापि विनाशः तदुपघातात्तु घोरतरव्याधिप्रादुर्भावः तस्मादेतानि विशेषेण रक्ष्याणि बाह्याभिघाद्वातादिभ्यश्च

teṣāṃ trayāṇāmanyatamasyāpi bhedādāśveva śarīrabhedaḥ syāt āśrayanāśādāśritasyāpi vināśaḥ tadupaghātāttu ghorataravyādhiprādurbhāvaḥ tasmādetāni viśeṣeṇa rakṣyāṇi bāhyābhighādvātādibhyaśca

तत्र हृद्यभिहते कासश्वासबलक्षयकण्ठशोषक्लोमाकर्षणजिह्वानिर्गममुखतालु-शोषापस्मारोन्मादप्रलापचित्तनाशादयः स्युः शिरस्यभिहते मन्यास्तम्भार्दितचक्षुर्विभ्रममोहोद्वेष्टनचेष्टानाशकासश्वासह-नुग्रहमूकगद्गदत्वाक्षिनिमीलनगण्डस्पन्दनजृम्भणलालास्रावस्वर-हानिवदनजिह्मत्वादीनि बस्तौ तु वातमूत्रवर्चोनिग्रहवङ्क्षणमेहनबस्तिशूलकुण्डलोदावर्तगुल्मानिलाष्ठीलोपस्तम्भ-नाभिकुक्षिगुदश्रोणिग्रहादयः वाताद्युपसृष्टानां त्वेषां लिङ्गानि चिकित्सिते सक्रियाविधीन्युक्तानि

tatra hṛdyabhihate kāsaśvāsabalakṣayakaṇṭhaśoṣaklomākarṣaṇajihvānirgamamukhatālu-śoṣāpasmāronmādapralāpacittanāśādayaḥ syuḥ śirasyabhihate manyāstambhārditacakṣurvibhramamohodveṣṭanaceṣṭānāśakāsaśvāsaha-nugrahamūkagadgadatvākṣinimīlanagaṇḍaspandanajṛmbhaṇalālāsrāvasvara-hānivadanajihmatvādīni bastau tu vātamūtravarconigrahavaṅkṣaṇamehanabastiśūlakuṇḍalodāvartagulmānilāṣṭhīlopastambha-nābhikukṣigudaśroṇigrahādayaḥ vātādyupasṛṣṭānāṃ tveṣāṃ liṅgāni cikitsite sakriyāvidhīnyuktāni

किंत्वेतानि विशेषतोऽनिलाद्रक्ष्याणि अनिलो हि पित्तकफसमुदीरणे हेतुः प्राणमूलं च स बस्ति कर्मसाध्यतमः तस्मान्न बस्तिसमं किञ्चित् कर्म मर्मपरिपालनमस्ति । तत्र षडास्थापनस्कन्धात् विमाने द्वौ चानुवासनस्कन्धाविह च विहितान् बस्तीन् बुद्ध्या विचार्य महामर्मपरिपालनार्थं प्रयोजयेद्वातव्याधिचिकित्सां च

kiṃtvetāni viśeṣato'nilādrakṣyāṇi anilo hi pittakaphasamudīraṇe hetuḥ prāṇamūlaṃ ca sa basti karmasādhyatamaḥ tasmānna bastisamaṃ kiñcit karma marmaparipālanamasti | tatra ṣaḍāsthāpanaskandhāt vimāne dvau cānuvāsanaskandhāviha ca vihitān bastīn buddhyā vicārya mahāmarmaparipālanārthaṃ prayojayedvātavyādhicikitsāṃ ca

भूयश्च हृद्युपसृष्टे हिङ्गुचूर्णं लवणानामन्यतमचूर्णसंयुक्तं मातुलुङ्गस्य रसेनान्येन वाऽम्लेन हृद्येन वा पाययेत् स्थिरादिपञ्चमूलीरसः सशर्करः पानार्थं बिल्वादिपञ्चमूलरससिद्धा च यवागूः हृद्रोगविहितं च कर्म मूर्ध्नि तु वातोपसृष्टेऽभ्यङ्गस्वेदनोपनाहस्नेहपाननस्तःकर्मावपीडनधूमादीनि बस्तौ तु कुम्भीस्वेदः वर्तयः श्यामादिभिर्गोमूत्रसिद्धो निरूहः बिल्बादिभिश्च सुरासिद्धः शरकाशेक्षुदर्भगोक्षुरकमूलशृतर्क्षीरैश्च त्रपुसैर्वारुखराश्वाबीजयवर्षभकवृद्धिकल्कितो निरूहः पीतदारुसिद्धतैलेनानुवासनं तैल्वकं च सर्पिर्विरेकार्थं शतावरीगोक्षुरकबृहतीकण्टकारिकागुडूचीपुनर्नवोशीरमधुकद्विसारिवालो-ध्रश्रेयसीकुशकाशमूलकषायक्षीरचतुर्गुणं बलावृषर्षभकखराश्वोपकुञ्चिकाव-त्सकत्रपुसैर्वारुबीजशितिवारकमधुकवचाशतपुष्पाश्मभेदकवर्षाभूमदनफ-लकल्कसिद्धं तैलमुत्तरबस्तिर्निरूहो वा शुद्धस्निग्धस्विन्नस्य बस्तिशूलमूत्रविकारहर इति

bhūyaśca hṛdyupasṛṣṭe hiṅgucūrṇaṃ lavaṇānāmanyatamacūrṇasaṃyuktaṃ mātuluṅgasya rasenānyena vā'mlena hṛdyena vā pāyayet sthirādipañcamūlīrasaḥ saśarkaraḥ pānārthaṃ bilvādipañcamūlarasasiddhā ca yavāgūḥ hṛdrogavihitaṃ ca karma mūrdhni tu vātopasṛṣṭe'bhyaṅgasvedanopanāhasnehapānanastaḥkarmāvapīḍanadhūmādīni bastau tu kumbhīsvedaḥ vartayaḥ śyāmādibhirgomūtrasiddho nirūhaḥ bilbādibhiśca surāsiddhaḥ śarakāśekṣudarbhagokṣurakamūlaśṛtarkṣīraiśca trapusairvārukharāśvābījayavarṣabhakavṛddhikalkito nirūhaḥ pītadārusiddhatailenānuvāsanaṃ tailvakaṃ ca sarpirvirekārthaṃ śatāvarīgokṣurakabṛhatīkaṇṭakārikāguḍūcīpunarnavośīramadhukadvisārivālo-dhraśreyasīkuśakāśamūlakaṣāyakṣīracaturguṇaṃ balāvṛṣarṣabhakakharāśvopakuñcikāva-tsakatrapusairvārubījaśitivārakamadhukavacāśatapuṣpāśmabhedakavarṣābhūmadanapha-lakalkasiddhaṃ tailamuttarabastirnirūho vā śuddhasnigdhasvinnasya bastiśūlamūtravikārahara iti

भवन्ति चात्र श्लोकाः-- हृदये मूर्ध्नि बस्तौ च नृणां प्राणाः प्रतिष्ठिताः तस्मात्तेषां सदा यत्नं कुर्वीत परिपालने

bhavanti cātra ślokāḥ-- hṛdaye mūrdhni bastau ca nṛṇāṃ prāṇāḥ pratiṣṭhitāḥ tasmātteṣāṃ sadā yatnaṃ kurvīta paripālane

आबाधवर्जनं नित्यं स्वस्थवृत्तानुवर्तनम् उत्पन्नार्तिविघातश्च मर्मणां परिपालनम्

ābādhavarjanaṃ nityaṃ svasthavṛttānuvartanam utpannārtivighātaśca marmaṇāṃ paripālanam

अत ऊर्ध्वं विकारा ये त्रिमर्मीये चिकित्सिते न प्रोक्ता मर्मजास्तेषां कांश्चिद्वक्ष्यामि सौषधान्

ata ūrdhvaṃ vikārā ye trimarmīye cikitsite na proktā marmajāsteṣāṃ kāṃścidvakṣyāmi sauṣadhān

कद्धः स्वैः कोपनैर्वायुः स्थानादूर्ध्वं प्रपद्यते पीडयन् हृदयं गत्वा शिरः शङ्खौ च पीडयन्

kaddhaḥ svaiḥ kopanairvāyuḥ sthānādūrdhvaṃ prapadyate pīḍayan hṛdayaṃ gatvā śiraḥ śaṅkhau ca pīḍayan

धनुर्वन्नमयेद्गात्राण्याक्षिपेन्मोहयेत्तथा कृच्छ्रेण चाप्युच्छ्वसिति स्तब्धाक्षोऽथ निमीलकः

dhanurvannamayedgātrāṇyākṣipenmohayettathā kṛcchreṇa cāpyucchvasiti stabdhākṣo'tha nimīlakaḥ

कपोत इव कूजेच्च निःसंज्ञः सोऽपतन्त्रकः दृष्टिं संस्तम्भ्य संज्ञां च हृत्वा कण्ठेन कूजति

kapota iva kūjecca niḥsaṃjñaḥ so'patantrakaḥ dṛṣṭiṃ saṃstambhya saṃjñāṃ ca hṛtvā kaṇṭhena kūjati

हृदि मुक्ते नरः स्वास्थ्यं याति मोहं वृते पुनः वायुना दारुणं प्राहुरेके तमपतानकम्

hṛdi mukte naraḥ svāsthyaṃ yāti mohaṃ vṛte punaḥ vāyunā dāruṇaṃ prāhureke tamapatānakam

धमनीः कफवाताभ्यां रुद्धास्तस्य विमोक्षयेत् तीक्ष्णैः प्रधमनैः संज्ञा तासु मुक्तासु विन्दति

dhamanīḥ kaphavātābhyāṃ ruddhāstasya vimokṣayet tīkṣṇaiḥ pradhamanaiḥ saṃjñā tāsu muktāsu vindati

मरिचं शिग्रुबीजानि विडङ्गं च फणिज्झकम् एतानि सूक्ष्मचूर्णानि दद्याच्छीर्षविरेचनम्

maricaṃ śigrubījāni viḍaṅgaṃ ca phaṇijjhakam etāni sūkṣmacūrṇāni dadyācchīrṣavirecanam

तुम्बुरूण्यभया हिङ्गु पौष्करं लवणत्रयम् यवक्वाथाम्बुना पेयं हृद्ग्रहे चापतन्त्रके

tumburūṇyabhayā hiṅgu pauṣkaraṃ lavaṇatrayam yavakvāthāmbunā peyaṃ hṛdgrahe cāpatantrake

हिङ्ग्वम्लवेतसं शुण्ठीं ससौवर्चलदाडिमम् पिबेद्वातकफघ्नं च कर्म हृद्रोगनुद्धितम्

hiṅgvamlavetasaṃ śuṇṭhīṃ sasauvarcaladāḍimam pibedvātakaphaghnaṃ ca karma hṛdroganuddhitam

शोधना बस्तयस्तीक्ष्णा न हितास्तस्य कृत्स्नशः सौवर्चलाभयाव्योषैः सिद्धं तस्मै घृतं हितम्

śodhanā bastayastīkṣṇā na hitāstasya kṛtsnaśaḥ sauvarcalābhayāvyoṣaiḥ siddhaṃ tasmai ghṛtaṃ hitam

मधुरस्निग्धगुर्वन्नसेवनाच्चिन्तनाच्छ्रमात् शोकाद्व्याध्यनुषङ्गाच्च वायुनोदीरितः कफः

madhurasnigdhagurvannasevanāccintanācchramāt śokādvyādhyanuṣaṅgācca vāyunodīritaḥ kaphaḥ

यदाऽसौ समवस्कन्द्य हृदयं हृदयाश्रयान् समावृणोति ज्ञानादींस्तदा तन्द्रोपजायते

yadā'sau samavaskandya hṛdayaṃ hṛdayāśrayān samāvṛṇoti jñānādīṃstadā tandropajāyate

हृदये व्याकुलीभावो वाक्चेष्टेन्द्रियगौरवम् मनोबुद्ध्यप्रसादश्च तन्द्राया लक्षणं मतम्

hṛdaye vyākulībhāvo vākceṣṭendriyagauravam manobuddhyaprasādaśca tandrāyā lakṣaṇaṃ matam

कफघ्नं तत्र कर्तव्यं शोधनं शमनानि च व्यायामो रक्तमोक्षश्च भोज्यं च कटुतिक्तकम्

kaphaghnaṃ tatra kartavyaṃ śodhanaṃ śamanāni ca vyāyāmo raktamokṣaśca bhojyaṃ ca kaṭutiktakam

मूत्रौकसादो जठरं कृच्छ्रमुत्सङ्गसंक्षयौ मूत्रातीतोऽनिलाष्ठीला वातबस्त्युष्णमारुतौ

mūtraukasādo jaṭharaṃ kṛcchramutsaṅgasaṃkṣayau mūtrātīto'nilāṣṭhīlā vātabastyuṣṇamārutau

वातकुण्डलिका ग्रन्थिर्विड्घातो बस्तिकुण्डलम् त्रयोदशैते मूत्रस्य दोषास्ताँल्लिङ्गतः शृणु

vātakuṇḍalikā granthirviḍghāto bastikuṇḍalam trayodaśaite mūtrasya doṣāstām̐lliṅgataḥ śṛṇu

पित्तं कफो द्वयं वाऽपि बस्तौ संहन्यते यदा मारुतेन तदा मूत्रं रक्तं पीतं घनं सृजेत्

pittaṃ kapho dvayaṃ vā'pi bastau saṃhanyate yadā mārutena tadā mūtraṃ raktaṃ pītaṃ ghanaṃ sṛjet

सदाहं श्वेतसान्द्रं वा सर्वैर्वा लक्षणैर्युतम् मूत्रौकसादं तं विद्यात् पित्तश्लेष्महरैर्जयेत्

sadāhaṃ śvetasāndraṃ vā sarvairvā lakṣaṇairyutam mūtraukasādaṃ taṃ vidyāt pittaśleṣmaharairjayet

विधारणात् प्रतिहतं वातोदावर्तितं यदा पूरयत्युदरं मूत्रं तदा तदनिमित्तरुक्

vidhāraṇāt pratihataṃ vātodāvartitaṃ yadā pūrayatyudaraṃ mūtraṃ tadā tadanimittaruk

अपक्तिमूत्रविट्सङ्गैस्तन्मूत्रजठरं वदेत् मूत्रवैरेचनीं तत्र चिकित्सां संप्रयोजयेत्

apaktimūtraviṭsaṅgaistanmūtrajaṭharaṃ vadet mūtravairecanīṃ tatra cikitsāṃ saṃprayojayet

हिङ्गुद्विरुत्तरं चूर्णं त्रिमर्मीये प्रकीर्तितम् हन्यान्मूत्रोदरानाहमाध्मानं गुदमेढ्रयोः

hiṅgudviruttaraṃ cūrṇaṃ trimarmīye prakīrtitam hanyānmūtrodarānāhamādhmānaṃ gudameḍhrayoḥ

मूत्रितस्य व्यवायात्तु रेतो वातोद्धतं च्युतम् पूर्वं मूत्रस्य पश्चाद्वा स्रवेत् कृच्छ्रं तदुच्यते

mūtritasya vyavāyāttu reto vātoddhataṃ cyutam pūrvaṃ mūtrasya paścādvā sravet kṛcchraṃ taducyate

खवैगुण्यानिलाक्षेपैः किञ्चिन्मूत्रं च तिष्ठति मणिसन्धौ स्रवेत् पश्चात्तदरुग्वाऽथ चातिरुक्

khavaiguṇyānilākṣepaiḥ kiñcinmūtraṃ ca tiṣṭhati maṇisandhau sravet paścāttadarugvā'tha cātiruk

मूत्रोत्सङ्गः स विच्छिन्नमुच्छेषगुरुशेफसः वाताकृतिर्भवेद्वातान्मूत्रे शुष्यति संक्षयः

mūtrotsaṅgaḥ sa vicchinnamuccheṣaguruśephasaḥ vātākṛtirbhavedvātānmūtre śuṣyati saṃkṣayaḥ

चिरं धारयतो मूत्रं त्वरया न प्रवर्तते मेहमानस्य मन्दं वा मूत्रातीतः स उच्यते

ciraṃ dhārayato mūtraṃ tvarayā na pravartate mehamānasya mandaṃ vā mūtrātītaḥ sa ucyate

आध्मापयन् बस्तिगुदं रुद्ध्वा वायुश्चलोन्नताम् कुर्यात्तीव्रार्तिमष्टीलां मूत्रविण्मार्गरोधिनीम्

ādhmāpayan bastigudaṃ ruddhvā vāyuścalonnatām kuryāttīvrārtimaṣṭīlāṃ mūtraviṇmārgarodhinīm

मूत्रं धारयतो बस्तौ वायुः क्रुद्धो विधारणात् मूत्ररोधार्तिकण्डूभिर्वातबस्तिः स उच्यते

mūtraṃ dhārayato bastau vāyuḥ kruddho vidhāraṇāt mūtrarodhārtikaṇḍūbhirvātabastiḥ sa ucyate

ऊष्मणा सोष्मकं मूत्रं शोषयन् रक्तपीतकम् उष्णवातः सृजेत् कृच्छ्राद्बस्त्युपस्थार्तिदाहवान्

ūṣmaṇā soṣmakaṃ mūtraṃ śoṣayan raktapītakam uṣṇavātaḥ sṛjet kṛcchrādbastyupasthārtidāhavān

गतिसङ्गादुदावृत्तः स मूत्रस्थानमार्गयोः मूत्रस्य विगुणो वायुर्भग्नव्याविद्धकुण्डली

gatisaṅgādudāvṛttaḥ sa mūtrasthānamārgayoḥ mūtrasya viguṇo vāyurbhagnavyāviddhakuṇḍalī

मूत्रं विहन्ति संस्तम्भभङ्गगौरववेष्टनैः तीव्ररुङ्मूत्रविट्सङ्गैर्वातकुण्डलिकेति सा

mūtraṃ vihanti saṃstambhabhaṅgagauravaveṣṭanaiḥ tīvraruṅmūtraviṭsaṅgairvātakuṇḍaliketi sā

रक्तं वातकफाद्दुष्टं बस्तिद्वारे सुदारुणम् ग्रन्थिं कुर्यात् स कृच्छ्रेण सृजेन्मूत्रं तदावृतम्

raktaṃ vātakaphādduṣṭaṃ bastidvāre sudāruṇam granthiṃ kuryāt sa kṛcchreṇa sṛjenmūtraṃ tadāvṛtam

अश्मरीसमशूलं तं मूत्रग्रन्थिं प्रचक्षते रूक्षदुर्बलयोर्वातेनोदावृत्तं शकृद्यदा

aśmarīsamaśūlaṃ taṃ mūtragranthiṃ pracakṣate rūkṣadurbalayorvātenodāvṛttaṃ śakṛdyadā

मूत्रस्रोतः प्रपद्येत विट्संसृष्टं तदा नरः विड्गन्धं मूत्रयेत् कृच्छ्राद्विड्विघातं विनिर्दिशेत्

mūtrasrotaḥ prapadyeta viṭsaṃsṛṣṭaṃ tadā naraḥ viḍgandhaṃ mūtrayet kṛcchrādviḍvighātaṃ vinirdiśet

द्रुताध्वलङ्घनायासादभिघातात् प्रपीडनात् स्वस्थानाद्बस्तिरुद्वृत्तः स्थूलस्तिष्ठति गर्भवत्

drutādhvalaṅghanāyāsādabhighātāt prapīḍanāt svasthānādbastirudvṛttaḥ sthūlastiṣṭhati garbhavat

शूलस्पन्दनदाहार्तो बिन्दुं बिन्दुं स्रवत्यपि पीडितस्तु सृजेद्धारां संस्तम्भोद्वेष्टनार्तिमान्

śūlaspandanadāhārto binduṃ binduṃ sravatyapi pīḍitastu sṛjeddhārāṃ saṃstambhodveṣṭanārtimān

बस्तिकुण्डलमाहुस्तं घोरं शस्त्रविषोपमम् पवनप्रबलं प्रायो दुर्निवारमवुद्धिभिः

bastikuṇḍalamāhustaṃ ghoraṃ śastraviṣopamam pavanaprabalaṃ prāyo durnivāramavuddhibhiḥ

तस्मिन् पित्तान्विते दाहः शूलं मूत्रविवर्णता श्लेष्मणा गौरवं शोफः स्निग्धं मूत्रं घनं सितम्

tasmin pittānvite dāhaḥ śūlaṃ mūtravivarṇatā śleṣmaṇā gauravaṃ śophaḥ snigdhaṃ mūtraṃ ghanaṃ sitam

श्लेष्मरुद्धबिलो बस्तिः पित्तोदीर्णो न सिध्यति अविभ्रान्तबिलः साध्यो न तु यः कुण्डलीकृतः

śleṣmaruddhabilo bastiḥ pittodīrṇo na sidhyati avibhrāntabilaḥ sādhyo na tu yaḥ kuṇḍalīkṛtaḥ

स्याद्बस्तौ कुण्डलीभूते तृण्मोहः श्वास एव च दोषाधिक्यमवेक्ष्यैतान् मूत्रकृच्छ्रहरैर्जयेत्

syādbastau kuṇḍalībhūte tṛṇmohaḥ śvāsa eva ca doṣādhikyamavekṣyaitān mūtrakṛcchraharairjayet

बस्तिमुत्तरबस्तिं च सर्वेषामेव दापयेत् पुष्पनेत्रं तु हैमं स्याच्छ्लक्ष्णमौत्तरबस्तिकम्

bastimuttarabastiṃ ca sarveṣāmeva dāpayet puṣpanetraṃ tu haimaṃ syācchlakṣṇamauttarabastikam

जात्यश्वहनवृन्तेन समं गोपुच्छसंस्थितम् रौप्यं वा सर्षपच्छिद्रं द्विकर्णं द्वादशाङ्गुलम्

jātyaśvahanavṛntena samaṃ gopucchasaṃsthitam raupyaṃ vā sarṣapacchidraṃ dvikarṇaṃ dvādaśāṅgulam

तेनाजबस्तियुक्तेन स्नेहस्यार्धपलं नयेत् यथावयोविशेषेण स्नेहमात्रां विकल्प्य वा

tenājabastiyuktena snehasyārdhapalaṃ nayet yathāvayoviśeṣeṇa snehamātrāṃ vikalpya vā

स्नातस्य भुक्तभक्तस्य रसेन पयसाऽपि वा सृष्टविण्मूत्रवेगस्य पीठे जानुसमे मृदौ

snātasya bhuktabhaktasya rasena payasā'pi vā sṛṣṭaviṇmūtravegasya pīṭhe jānusame mṛdau

ऋजोः सुखोपविष्टस्य हृष्टे मेढ्रे घृताक्तया शलाकयाऽन्विष्य गतिं यद्यप्रतिहता व्रजेत्

ṛjoḥ sukhopaviṣṭasya hṛṣṭe meḍhre ghṛtāktayā śalākayā'nviṣya gatiṃ yadyapratihatā vrajet

ततः शेफःप्रमाणेन पुष्पनेत्रं प्रवेशयेत् गुदवन्मूत्रमार्गेण प्रणयेदनु सेवनीम्

tataḥ śephaḥpramāṇena puṣpanetraṃ praveśayet gudavanmūtramārgeṇa praṇayedanu sevanīm

हिंस्यादतिगतं बस्तिमूने स्नेहो न गच्छति सुखं प्रपीड्य निष्कम्पं निष्कर्षेन्नेत्रमेव च

hiṃsyādatigataṃ bastimūne sneho na gacchati sukhaṃ prapīḍya niṣkampaṃ niṣkarṣennetrameva ca

प्रत्यागते द्वितीयं च तृतीयं च प्रदापयेत् अनागच्छन्नुपेक्ष्यस्तु रजनीव्युषितस्य च

pratyāgate dvitīyaṃ ca tṛtīyaṃ ca pradāpayet anāgacchannupekṣyastu rajanīvyuṣitasya ca

पिप्पलीलवणागारधूमापामार्गसर्षपैः वार्ताकुरसनिर्गुण्डीशम्पाकैः ससहाचरैः

pippalīlavaṇāgāradhūmāpāmārgasarṣapaiḥ vārtākurasanirguṇḍīśampākaiḥ sasahācaraiḥ

मूत्राम्लपिष्टैः सगुडैर्वर्तिं कृत्वा प्रवेशयेत् अग्रे तु सर्षपाकारां पश्चार्धं माषसंमिताम्

mūtrāmlapiṣṭaiḥ saguḍairvartiṃ kṛtvā praveśayet agre tu sarṣapākārāṃ paścārdhaṃ māṣasaṃmitām

नेत्रदीर्घां घृताभ्यक्तां सुकुमारामभङ्गुराम् नेत्रवन्मूत्रनाड्यां तु पायौ चाङ्गुष्ठसंमिताम्

netradīrghāṃ ghṛtābhyaktāṃ sukumārāmabhaṅgurām netravanmūtranāḍyāṃ tu pāyau cāṅguṣṭhasaṃmitām

स्नेहे प्रत्यागते ताभ्यामानुवासनिको विधिः परिहारश्च सव्यापत् ससम्यग्दत्तलक्षणः

snehe pratyāgate tābhyāmānuvāsaniko vidhiḥ parihāraśca savyāpat sasamyagdattalakṣaṇaḥ

स्त्रीणामार्तवकाले तु प्रतिकर्म तदाचरेत् गर्भासना सुखं स्नेहं तदाऽऽदत्ते ह्यपावृता

strīṇāmārtavakāle tu pratikarma tadācaret garbhāsanā sukhaṃ snehaṃ tadā''datte hyapāvṛtā

गर्भं योनिस्तदा शीघ्रं जिते गृह्णाति मारुते बस्तिजेषु विकारेषु योनिविभ्रंशजेषु च

garbhaṃ yonistadā śīghraṃ jite gṛhṇāti mārute bastijeṣu vikāreṣu yonivibhraṃśajeṣu ca

योनिशूलेषु तीव्रेषु योनिव्यापत्स्वसृग्दरे अप्रस्रवति मूत्रे च बिन्दुं बिन्दुं स्रवत्यपि

yoniśūleṣu tīvreṣu yonivyāpatsvasṛgdare aprasravati mūtre ca binduṃ binduṃ sravatyapi

विदध्यादुत्तरं बस्तिं यथास्वौषधसंस्कृतम् पुष्पनेत्रप्रमाणं तु प्रमदानां दशाङ्गुलम्

vidadhyāduttaraṃ bastiṃ yathāsvauṣadhasaṃskṛtam puṣpanetrapramāṇaṃ tu pramadānāṃ daśāṅgulam

मूत्रस्रोतःपरीणाहं मुद्गस्रोतोऽनुपाति च अपत्यमार्गे नारीणां विधेयं चतुरङ्गुलम्

mūtrasrotaḥparīṇāhaṃ mudgasroto'nupāti ca apatyamārge nārīṇāṃ vidheyaṃ caturaṅgulam

द्व्यङ्गुलं मूत्रमार्गे तु बालायास्त्वेकमङ्गुलम् उत्तानायाः शयनायाः सम्यक् सङ्कोच्य सक्थिनी

dvyaṅgulaṃ mūtramārge tu bālāyāstvekamaṅgulam uttānāyāḥ śayanāyāḥ samyak saṅkocya sakthinī

अथास्याः प्रणयेन्नेत्रमनुवंशगतं सुखम् द्विस्त्रिश्चतुरिति स्नेहानहोरात्रेण योजयेत्

athāsyāḥ praṇayennetramanuvaṃśagataṃ sukham dvistriścaturiti snehānahorātreṇa yojayet

बस्तौ बस्तौ प्रणीते च वर्तिः पीनतरा भवेत् त्रिरात्रं कर्म कुर्वीत स्नेहमात्रां विवर्धयेत्

bastau bastau praṇīte ca vartiḥ pīnatarā bhavet trirātraṃ karma kurvīta snehamātrāṃ vivardhayet

अनेनैव विधानेन कर्म कुर्यात् पुनस्त्र्यहात् अतः शिरोविकाराणां कश्चिद्भेदः प्रवक्ष्यते

anenaiva vidhānena karma kuryāt punastryahāt ataḥ śirovikārāṇāṃ kaścidbhedaḥ pravakṣyate

रक्तपित्तानिला दुष्टाः शङ्खदेशे विमूर्च्छिताः तीव्ररुग्दाहरागं हि शोफं कुर्वन्ति दारुणम्

raktapittānilā duṣṭāḥ śaṅkhadeśe vimūrcchitāḥ tīvrarugdāharāgaṃ hi śophaṃ kurvanti dāruṇam

स शिरो विषवद्वेगी निरुध्याशु गलं तथा त्रिरात्राज्जीवितं हन्ति शङ्खको नाम नामतः

sa śiro viṣavadvegī nirudhyāśu galaṃ tathā trirātrājjīvitaṃ hanti śaṅkhako nāma nāmataḥ

परं त्र्यहाज्जीवति चेत् प्रत्याख्यायाचरेत् क्रियाम् शिरोविरेकसेकादि सर्वं वीसर्पनुच्च यत्

paraṃ tryahājjīvati cet pratyākhyāyācaret kriyām śirovirekasekādi sarvaṃ vīsarpanucca yat

रूक्षात्यध्यशनात् पूर्ववातावश्यायमैथुनैः वेगसंधारणायासव्यायामैः कुपितोऽनिलः

rūkṣātyadhyaśanāt pūrvavātāvaśyāyamaithunaiḥ vegasaṃdhāraṇāyāsavyāyāmaiḥ kupito'nilaḥ

केवलः सकफो वाऽर्धं गृहीत्वा शिरसस्ततः मन्याभ्रूशङ्खकर्णाक्षिललाटार्धेऽतिवेदनाम्

kevalaḥ sakapho vā'rdhaṃ gṛhītvā śirasastataḥ manyābhrūśaṅkhakarṇākṣilalāṭārdhe'tivedanām

शस्त्रारणिनिभां कुर्यात्तीव्रां सोऽर्धावभेदकः नयनं वाऽथवा श्रोत्रमतिवृद्धो विनाशयेत्

śastrāraṇinibhāṃ kuryāttīvrāṃ so'rdhāvabhedakaḥ nayanaṃ vā'thavā śrotramativṛddho vināśayet

चतुःस्नेहोत्तमा मात्रा शिरः कायविरेचनम् नाडीस्वेदो घृतं जीर्णं बस्तिकर्मानुवासनम्

catuḥsnehottamā mātrā śiraḥ kāyavirecanam nāḍīsvedo ghṛtaṃ jīrṇaṃ bastikarmānuvāsanam

उपनाहः शिरोबस्तिर्दहनं चात्र शस्यते प्रतिश्याये शिरोरोगे यश्चोद्दिष्टं चिकित्सितम्

upanāhaḥ śirobastirdahanaṃ cātra śasyate pratiśyāye śiroroge yaścoddiṣṭaṃ cikitsitam

सन्धारणादजीर्णाद्यैर्मस्तिष्कं रक्तमारुतौ दुष्टौ दूषयतस्तच्च दुष्टं ताभ्यां विमूर्च्छितम्

sandhāraṇādajīrṇādyairmastiṣkaṃ raktamārutau duṣṭau dūṣayatastacca duṣṭaṃ tābhyāṃ vimūrcchitam

पूर्योदयेंऽशुसंतापाद्द्रवं विष्यन्दते शनैः ततो दिने शिरःशूलं दिनवृद्ध्या विवर्धते

pūryodayeṃ'śusaṃtāpāddravaṃ viṣyandate śanaiḥ tato dine śiraḥśūlaṃ dinavṛddhyā vivardhate

दिनक्षये ततः स्त्याने मस्तिष्के संप्रशाम्यति सूर्यावर्तः स तत्र स्यात् सर्पिरौत्तरभक्तिकम्

dinakṣaye tataḥ styāne mastiṣke saṃpraśāmyati sūryāvartaḥ sa tatra syāt sarpirauttarabhaktikam

शिरःकायविरेकौ च मूर्ध्ना त्रिस्नेहधारणम् जाङ्गलैरुपनाहश्च घृतक्षीरैश्च सेचनम्

śiraḥkāyavirekau ca mūrdhnā trisnehadhāraṇam jāṅgalairupanāhaśca ghṛtakṣīraiśca secanam

बर्हितित्तिरिलावादिशृतक्षीरोत्थितं घृतम् स्यान्नावनं जीवनीयक्षीराष्टगुणसाधितम्

barhitittirilāvādiśṛtakṣīrotthitaṃ ghṛtam syānnāvanaṃ jīvanīyakṣīrāṣṭaguṇasādhitam

उपवासातिशोकातिरूक्षशीताल्पभोजनैः दुष्टा दोषास्त्रयो मन्यापश्चाद्घाटासु वेदनाम्

upavāsātiśokātirūkṣaśītālpabhojanaiḥ duṣṭā doṣāstrayo manyāpaścādghāṭāsu vedanām

तीव्रां कुर्वन्ति सा चाक्षिभ्रूशङ्खेष्वेवतिष्ठते स्पन्दनं गण्डपार्श्वस्य नेत्ररोगं हनुग्रहम्

tīvrāṃ kurvanti sā cākṣibhrūśaṅkheṣvevatiṣṭhate spandanaṃ gaṇḍapārśvasya netrarogaṃ hanugraham

सोऽनन्तवातस्तं हन्यात् सिरार्कावर्तनाशनैः वातो रूक्षादिभिः क्रुद्धः शिरःकम्पप्तुदीरयेत्

so'nantavātastaṃ hanyāt sirārkāvartanāśanaiḥ vāto rūkṣādibhiḥ kruddhaḥ śiraḥkampaptudīrayet

तत्रामृताबलारास्नामहाश्वेताश्वगन्धकैः स्नेहस्वेदादि वातघ्नं शस्तं नस्यं च तर्पणम्

tatrāmṛtābalārāsnāmahāśvetāśvagandhakaiḥ snehasvedādi vātaghnaṃ śastaṃ nasyaṃ ca tarpaṇam

नस्तःकर्म च कुर्वीत शिरोरोगेषु शास्त्रविद् द्वारं हि शिरसो नासा तेन तद् व्याप्य हन्ति तान्

nastaḥkarma ca kurvīta śirorogeṣu śāstravid dvāraṃ hi śiraso nāsā tena tad vyāpya hanti tān

नावनं चावपीडश्च ध्मापनं धूम एव च प्रतिमर्शश्च विज्ञेयं नस्तःकर्म तु पञ्चधा

nāvanaṃ cāvapīḍaśca dhmāpanaṃ dhūma eva ca pratimarśaśca vijñeyaṃ nastaḥkarma tu pañcadhā

स्नेहनं शोधनं चैव द्विविधं नावनं स्मृतम् शोधनः स्तम्भनश्च स्यादवपीडो द्विधा मतः

snehanaṃ śodhanaṃ caiva dvividhaṃ nāvanaṃ smṛtam śodhanaḥ stambhanaśca syādavapīḍo dvidhā mataḥ

चूर्णस्याध्मापनं तद्धि चेहस्रोतोविशोधनम् विज्ञेयस्त्रिविधो धूमः प्रागुक्तः शमनादिकः

cūrṇasyādhmāpanaṃ taddhi cehasrotoviśodhanam vijñeyastrividho dhūmaḥ prāguktaḥ śamanādikaḥ

प्रतिमर्शो भवेत् स्नेहो निर्दोष उभयार्थकृत् एवं तद्रेचनं कर्म तर्पणं शमनं त्रिधा

pratimarśo bhavet sneho nirdoṣa ubhayārthakṛt evaṃ tadrecanaṃ karma tarpaṇaṃ śamanaṃ tridhā

स्तम्भसुप्तिगुरुत्वाद्याः श्लैष्मिका ये शिरोगदाः शिरोविरेचनं तेषु नस्तःकर्म प्रशस्यते

stambhasuptigurutvādyāḥ ślaiṣmikā ye śirogadāḥ śirovirecanaṃ teṣu nastaḥkarma praśasyate

ये च वातात्मका रोगाः शिरःकम्पार्दितादयः शिरसस्तर्पणं तेषु नस्तःकर्म प्रशस्यते

ye ca vātātmakā rogāḥ śiraḥkampārditādayaḥ śirasastarpaṇaṃ teṣu nastaḥkarma praśasyate

रक्तपित्तादिरोगेषु शमनं नस्यमिष्यते ध्मापनं धूमपानं च तथा योग्येषु शस्यते

raktapittādirogeṣu śamanaṃ nasyamiṣyate dhmāpanaṃ dhūmapānaṃ ca tathā yogyeṣu śasyate

दोषादिकं समीक्ष्यैव भिषक् सम्यक् च कारयेत् फलादिभेषजं प्रोक्तं शिरसो यद्विरेचनम्

doṣādikaṃ samīkṣyaiva bhiṣak samyak ca kārayet phalādibheṣajaṃ proktaṃ śiraso yadvirecanam

तच्चूर्णं कल्पयेत्तेन पचेत् स्नेहं विरेचनम् यदुक्तं मधुरस्कन्धे भेषजं तेन तर्पणम्

taccūrṇaṃ kalpayettena pacet snehaṃ virecanam yaduktaṃ madhuraskandhe bheṣajaṃ tena tarpaṇam

साधयित्वा भिषक् स्नेहं नस्तः कुर्याद्विधानवित् प्राक्सूर्ये मध्यसूर्ये वा प्राक्कृतावश्यकस्य च

sādhayitvā bhiṣak snehaṃ nastaḥ kuryādvidhānavit prāksūrye madhyasūrye vā prākkṛtāvaśyakasya ca

उत्तानस्य शयानस्य शयने स्वास्तृते सुखम् प्रलम्बशिरसः किञ्चित् किञ्चित् पादोन्नतस्य च

uttānasya śayānasya śayane svāstṛte sukham pralambaśirasaḥ kiñcit kiñcit pādonnatasya ca

100

दद्यान्नासापुटे स्नेहं तर्पणं बुद्धिमान् भिषक् अनवाक्शिरसो नस्यं न शिरः प्रतिपद्यते

dadyānnāsāpuṭe snehaṃ tarpaṇaṃ buddhimān bhiṣak anavākśiraso nasyaṃ na śiraḥ pratipadyate

101

अत्यवाक्शिरसो नस्यं मस्तुलुङ्गेऽवतिष्ठति अत एवंशयानस्य शुद्ध्यर्थं स्वेदयेच्छिरः

atyavākśiraso nasyaṃ mastuluṅge'vatiṣṭhati ata evaṃśayānasya śuddhyarthaṃ svedayecchiraḥ

102

संस्वेद्य नासामुन्नम्य वामेनाङ्गुष्ठपर्वणा हस्तेन दक्षिणेनाथ कुर्यादुभयतः समम्

saṃsvedya nāsāmunnamya vāmenāṅguṣṭhaparvaṇā hastena dakṣiṇenātha kuryādubhayataḥ samam

103

प्रणाड्या पिचुना वाऽपि नस्तःस्नेहं यथाविधि कृते च स्वेदयेद्भूय आकर्षेच्च पुनः पुनः

praṇāḍyā picunā vā'pi nastaḥsnehaṃ yathāvidhi kṛte ca svedayedbhūya ākarṣecca punaḥ punaḥ

104

तं स्नेहं श्लेष्मणा साकं तथा स्नेहो न तिष्ठति स्वेदेनोत्क्लेशितः श्लेष्मा नस्तःकर्मण्युपस्थितः

taṃ snehaṃ śleṣmaṇā sākaṃ tathā sneho na tiṣṭhati svedenotkleśitaḥ śleṣmā nastaḥkarmaṇyupasthitaḥ

105

भूयः स्नेहस्य शैत्येन शिरसि स्त्यायते ततः श्रोत्रमन्यागलाद्येषु विकाराय स कल्पते

bhūyaḥ snehasya śaityena śirasi styāyate tataḥ śrotramanyāgalādyeṣu vikārāya sa kalpate

106

ततो नस्तःकृते धूमं पिबेत् कफविनाशनम् हितान्नभुङ्निवातोष्णसेवी स्यान्नियतेन्द्रियः

tato nastaḥkṛte dhūmaṃ pibet kaphavināśanam hitānnabhuṅnivātoṣṇasevī syānniyatendriyaḥ

107

विधिरेषोऽवपीडस्य कार्यः प्रध्मापनस्य तु तत् षडङ्गुलया नाड्या धमेच्चूर्णं मुखेन तु

vidhireṣo'vapīḍasya kāryaḥ pradhmāpanasya tu tat ṣaḍaṅgulayā nāḍyā dhameccūrṇaṃ mukhena tu

108

विरिक्तशिरसं तूष्णं पाययित्वाऽम्बु भोजयेत् लघु त्रिष्वविरुद्धं च निवातस्थमतन्द्रितः

viriktaśirasaṃ tūṣṇaṃ pāyayitvā'mbu bhojayet laghu triṣvaviruddhaṃ ca nivātasthamatandritaḥ

109

विरेकशुद्धो दोषस्य कोपनं यस्य सेवते स दोषो विचरंस्तत्र करोति स्वान् गदान् बहून्

virekaśuddho doṣasya kopanaṃ yasya sevate sa doṣo vicaraṃstatra karoti svān gadān bahūn

110

यथास्वं विहितां तेषु क्रियां कुर्याद्विचक्षणः अकालकृतजातानां रोगाणामनुरूपतः

yathāsvaṃ vihitāṃ teṣu kriyāṃ kuryādvicakṣaṇaḥ akālakṛtajātānāṃ rogāṇāmanurūpataḥ

111

अजीर्णे भोजने भुक्ते तोये पीतेऽथ दुर्दिने प्रतिश्याये नवे स्नाते स्नेहपानेऽनुवासने

ajīrṇe bhojane bhukte toye pīte'tha durdine pratiśyāye nave snāte snehapāne'nuvāsane

112

नावनं स्नेहनं रोगान् करोति श्लैष्मिकान् बहून् तत्र श्लेष्महरः सर्वस्तीक्ष्णोष्णादिर्विधिर्हितः

nāvanaṃ snehanaṃ rogān karoti ślaiṣmikān bahūn tatra śleṣmaharaḥ sarvastīkṣṇoṣṇādirvidhirhitaḥ

113

क्षामे विरेचिते गर्भे व्यायामाभिहते तृषि वातो रूक्षेण नस्येन क्रुद्धः स्वाञ्जनयेद्गदान्

kṣāme virecite garbhe vyāyāmābhihate tṛṣi vāto rūkṣeṇa nasyena kruddhaḥ svāñjanayedgadān

114

तत्र वातहरः सर्वो विधिः स्नेहनबृंहणः स्वेदादिः स्याद्घृतं क्षीरं गर्भिण्यास्तु विशेषतः

tatra vātaharaḥ sarvo vidhiḥ snehanabṛṃhaṇaḥ svedādiḥ syādghṛtaṃ kṣīraṃ garbhiṇyāstu viśeṣataḥ

115

ज्वरशोकातितप्तानां तिमिरं मद्यपस्य तु रूक्षैः शीताञ्जनैर्लेपैः पुटपाकैश्च साधयेत्

jvaraśokātitaptānāṃ timiraṃ madyapasya tu rūkṣaiḥ śītāñjanairlepaiḥ puṭapākaiśca sādhayet

116

स्नेहनं शोधनं चैव द्विविधं नावनं मतम् प्रतिमर्शस्तु नस्यार्थं करोति न च दोषवान्

snehanaṃ śodhanaṃ caiva dvividhaṃ nāvanaṃ matam pratimarśastu nasyārthaṃ karoti na ca doṣavān

117

नस्तः स्नेहाङ्गुलिं दद्यात् प्रातर्निशि च सर्वदा न चोच्छिङ्घेदरोगाणां प्रतिमर्शः स दार्ढ्यकृत्

nastaḥ snehāṅguliṃ dadyāt prātarniśi ca sarvadā na cocchiṅghedarogāṇāṃ pratimarśaḥ sa dārḍhyakṛt

118

तत्र श्लोकौ-- त्रीणि यस्मात् प्रधानानि मर्माण्यभिहतेषु च तेषु लिङ्गं चिकित्सां च रोगभेदाश्च सौषधाः

tatra ślokau-- trīṇi yasmāt pradhānāni marmāṇyabhihateṣu ca teṣu liṅgaṃ cikitsāṃ ca rogabhedāśca sauṣadhāḥ

119

विधिरुत्तरबस्तेश्च नस्तःकर्मविधिस्तथा सव्यापद्भेषजं सिद्धौ मर्माख्यायां प्रकीर्तितम्

vidhiruttarabasteśca nastaḥkarmavidhistathā savyāpadbheṣajaṃ siddhau marmākhyāyāṃ prakīrtitam

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसंपूरिते सिद्धिस्थाने त्रिमर्मीयसिद्धिर्नाम नवमोऽध्यायः

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasaṃpūrite siddhisthāne trimarmīyasiddhirnāma navamo'dhyāyaḥ

दशमोऽध्यायः

अथातो बस्तिसिद्धिं व्याख्यास्यामः

athāto bastisiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

सिद्धानां बस्तीनां शस्तानां तेषु तेषु रोगेषु शृण्वग्निवेश गदतः सिद्धिं सिद्धिप्रदां भिषजाम्

siddhānāṃ bastīnāṃ śastānāṃ teṣu teṣu rogeṣu śṛṇvagniveśa gadataḥ siddhiṃ siddhipradāṃ bhiṣajām

बलदोषकालरोगप्रकृतीः प्रविभज्य योजिताः सम्यक् स्वै स्वैरौषधवर्गैः स्वान् स्वान् रोगान्नियच्छन्ति

baladoṣakālarogaprakṛtīḥ pravibhajya yojitāḥ samyak svai svairauṣadhavargaiḥ svān svān rogānniyacchanti

कर्मान्यद्बस्तिसमं न विद्यते शीघ्रसुखविशोधित्वात् आश्वपतर्पणतर्पणयोगाच्च निरत्ययत्वाच्च

karmānyadbastisamaṃ na vidyate śīghrasukhaviśodhitvāt āśvapatarpaṇatarpaṇayogācca niratyayatvācca

सत्यपि दोषहरत्वे कटुतीक्ष्णोष्णादिभेषजादानात् दुःखोद्गारोत्क्लेशाहृद्यत्वकोष्ठरुजा विरेके स्युः

satyapi doṣaharatve kaṭutīkṣṇoṣṇādibheṣajādānāt duḥkhodgārotkleśāhṛdyatvakoṣṭharujā vireke syuḥ

अविरेच्यौ शिशुवृद्धौ तावप्राप्तप्रहीनधातुबलौ आस्थापनमेव तयोः सर्वार्थकृदुत्तमं कर्म

avirecyau śiśuvṛddhau tāvaprāptaprahīnadhātubalau āsthāpanameva tayoḥ sarvārthakṛduttamaṃ karma

बलवर्णहर्षमार्दवगात्रस्नेहान्नृणां ददात्याशु अनुवासनं निरूहश्चोत्तरबस्तिश्च स त्रिविधः

balavarṇaharṣamārdavagātrasnehānnṛṇāṃ dadātyāśu anuvāsanaṃ nirūhaścottarabastiśca sa trividhaḥ

शाखावातार्तानां सकुञ्चितस्तब्धभग्नरुग्णानाम् विट्सङ्गाध्मानारुचिपरिकर्तिरुगादिषु च शस्तः

śākhāvātārtānāṃ sakuñcitastabdhabhagnarugṇānām viṭsaṅgādhmānāruciparikartirugādiṣu ca śastaḥ

उष्णार्तानां शीताञ्छीतार्तानां तथा सुखोष्णांश्च तद्योग्यौषधयुक्तान् बस्तीन् संतर्क्य विनियुज्यात्

uṣṇārtānāṃ śītāñchītārtānāṃ tathā sukhoṣṇāṃśca tadyogyauṣadhayuktān bastīn saṃtarkya viniyujyāt

बस्तीन्न बृंहणीयान् दद्याद् व्याधिषु विशोधनीयेषु मेदस्विनो विशोध्या येऽपि नराः कुष्ठमेहार्ताः

bastīnna bṛṃhaṇīyān dadyād vyādhiṣu viśodhanīyeṣu medasvino viśodhyā ye'pi narāḥ kuṣṭhamehārtāḥ

न क्षीणक्षतदुर्बलमूर्च्छितकृशशुष्कदेहानाम् युञ्जाद्विशोधनीयान् दोषनिबद्धायुषो ये च

na kṣīṇakṣatadurbalamūrcchitakṛśaśuṣkadehānām yuñjādviśodhanīyān doṣanibaddhāyuṣo ye ca

वाजीकरणेऽसृक्पित्तयोश्च मधुघृतपयोयुक्ताः शस्ताः सतैलमूत्रारनाललवणाश्च कफवाते

vājīkaraṇe'sṛkpittayośca madhughṛtapayoyuktāḥ śastāḥ satailamūtrāranālalavaṇāśca kaphavāte

युञ्जाद्द्रव्याणि बस्तिष्वम्लं मूत्रं पयः सुरांक्वाथान् अविरोधाद्धातूनां रसयोनित्वाच्च जलमुष्णम्

yuñjāddravyāṇi bastiṣvamlaṃ mūtraṃ payaḥ surāṃkvāthān avirodhāddhātūnāṃ rasayonitvācca jalamuṣṇam

सुरदारुशताह्वैलाकुष्ठमधुकपिप्पलीमधुस्नेहाः ऊर्ध्वानुलोमभागाः ससर्षपाः शर्करा लवणम्

suradāruśatāhvailākuṣṭhamadhukapippalīmadhusnehāḥ ūrdhvānulomabhāgāḥ sasarṣapāḥ śarkarā lavaṇam

आवापा बस्तीनामतः प्रयोज्यानि येषु यानि स्युः युक्तानि सह कषायैस्तान्युत्तरतः प्रवक्ष्यामि

āvāpā bastīnāmataḥ prayojyāni yeṣu yāni syuḥ yuktāni saha kaṣāyaistānyuttarataḥ pravakṣyāmi

चिरजातकठिनबलेषु व्याधिषु तीक्ष्णा विपर्यये मृदवः सप्रतिवापकषाया योज्यास्त्वनुवासननिरूहाः

cirajātakaṭhinabaleṣu vyādhiṣu tīkṣṇā viparyaye mṛdavaḥ saprativāpakaṣāyā yojyāstvanuvāsananirūhāḥ

अर्धश्लौकैरतः सिद्धान् नानाव्याधिषु सर्वशः बस्तीन् वीर्यसमैर्भागैर्यथार्हालोडनाञ्छृणु

ardhaślaukairataḥ siddhān nānāvyādhiṣu sarvaśaḥ bastīn vīryasamairbhāgairyathārhāloḍanāñchṛṇu

बिल्वोऽग्निमन्थः श्योनाकः काश्मर्यः पाटलिस्तथा शालपर्णी पृश्निपर्णी बृहत्यौ वर्धमानकः

bilvo'gnimanthaḥ śyonākaḥ kāśmaryaḥ pāṭalistathā śālaparṇī pṛśniparṇī bṛhatyau vardhamānakaḥ

यवाः कुलत्थाः कोलानि स्थिरा चेति त्रयोऽनिले शस्यन्ते सचतुःस्नेहाः पिशितस्य रसान्विताः

yavāḥ kulatthāḥ kolāni sthirā ceti trayo'nile śasyante sacatuḥsnehāḥ piśitasya rasānvitāḥ

नलवञ्जलवानीरशतपत्राणि शैवलम् मञ्जिष्ठा सारिवाऽनन्ता पयसा मधुयष्टिका

nalavañjalavānīraśatapatrāṇi śaivalam mañjiṣṭhā sārivā'nantā payasā madhuyaṣṭikā

चन्दनं पद्मकोशीरं तुङ्गं ते पैत्तिके त्रयः सशर्कराक्षौद्रघृताः सक्षीरा बस्तयो हिताः

candanaṃ padmakośīraṃ tuṅgaṃ te paittike trayaḥ saśarkarākṣaudraghṛtāḥ sakṣīrā bastayo hitāḥ

अर्कस्तथैव चालर्क एकाष्ठीला पुनर्नवा हरिद्रा त्रिफला मुस्तं पीतदारु कुटन्नटम्

arkastathaiva cālarka ekāṣṭhīlā punarnavā haridrā triphalā mustaṃ pītadāru kuṭannaṭam

पिप्पल्यश्चित्रकश्चेति त्रयस्ते श्लेष्मरोगिषु सक्षारक्षौद्रगोमूत्रा नातिस्नेहान्विता हिताः

pippalyaścitrakaśceti trayaste śleṣmarogiṣu sakṣārakṣaudragomūtrā nātisnehānvitā hitāḥ

फलजीमूतकेक्ष्वाकुधामार्गवकवत्सकाः श्यामा च त्रिवृता चैव स्थिरा दन्ती द्रवन्त्यपि

phalajīmūtakekṣvākudhāmārgavakavatsakāḥ śyāmā ca trivṛtā caiva sthirā dantī dravantyapi

प्रकीर्या चोदकीर्या च नीलिनी क्षीरिणी तथा सप्तला शङ्खिनी लोध्रं फलं कम्पिल्लकस्य च

prakīryā codakīryā ca nīlinī kṣīriṇī tathā saptalā śaṅkhinī lodhraṃ phalaṃ kampillakasya ca

चत्वारो मूत्रसिद्धास्ते पक्वाशयविशोधनाः व्यस्तैरपि समस्तैश्च चतुर्योगा उदाहृताः

catvāro mūtrasiddhāste pakvāśayaviśodhanāḥ vyastairapi samastaiśca caturyogā udāhṛtāḥ

काकोली क्षीरकाकोली मुद्गपर्णी शतावरी विदारी मधुयष्ट्याह्वा शृङ्गाटककशेरुके

kākolī kṣīrakākolī mudgaparṇī śatāvarī vidārī madhuyaṣṭyāhvā śṛṅgāṭakakaśeruke

आत्मगुप्ताफलं माषाः सगोधूमा यवास्तथा जलजानूपजं मांसमित्येते शुक्रमांसलाः

ātmaguptāphalaṃ māṣāḥ sagodhūmā yavāstathā jalajānūpajaṃ māṃsamityete śukramāṃsalāḥ

जीवन्ती चाग्निमन्थश्च धातकीपुष्पवत्सकौ प्रग्रहः खदिरः कुष्ठं शमी पिण्डीतको यवाः

jīvantī cāgnimanthaśca dhātakīpuṣpavatsakau pragrahaḥ khadiraḥ kuṣṭhaṃ śamī piṇḍītako yavāḥ

प्रियङ्गू रक्तमूली च तरुणी स्वर्णयूथिका वटाद्याः किंशुकं लोध्रमिति सांग्राहिका मताः

priyaṅgū raktamūlī ca taruṇī svarṇayūthikā vaṭādyāḥ kiṃśukaṃ lodhramiti sāṃgrāhikā matāḥ

परिस्रावे शृतं क्षीरं सवृश्चीरपुनर्नवम् आखुपर्णिकया वाऽपि तण्डुलीयकयुक्तया

parisrāve śṛtaṃ kṣīraṃ savṛścīrapunarnavam ākhuparṇikayā vā'pi taṇḍulīyakayuktayā

कालङ्कतककाण्डेक्षुदर्भपोटगलेक्षुभिः दाहघ्नः सघृतक्षीरो द्वितीयश्चोत्पलादिभिः

kālaṅkatakakāṇḍekṣudarbhapoṭagalekṣubhiḥ dāhaghnaḥ saghṛtakṣīro dvitīyaścotpalādibhiḥ

कर्बुदाराढकीनीपविदुलैः क्षीरसाधितैः बस्तिः प्रदेयो भिषजा शीतः समधुशर्करः

karbudārāḍhakīnīpavidulaiḥ kṣīrasādhitaiḥ bastiḥ pradeyo bhiṣajā śītaḥ samadhuśarkaraḥ

परिकर्ते तथा वृन्तैः श्रीपर्णीकोविदारजैः देयो बस्तिः सुवैद्यिस्तु यथावद्विदितक्रियैः

parikarte tathā vṛntaiḥ śrīparṇīkovidārajaiḥ deyo bastiḥ suvaidyistu yathāvadviditakriyaiḥ

बस्तिः शाल्मलिवृन्तानां क्षीरसिद्धो घृतान्वितः हितः प्रवाहणे तद्वद्वेष्टैः शाल्मलिकस्य च

bastiḥ śālmalivṛntānāṃ kṣīrasiddho ghṛtānvitaḥ hitaḥ pravāhaṇe tadvadveṣṭaiḥ śālmalikasya ca

अश्वावरोहिकाकाकनासाराजकशेरुकैः सिद्धाः क्षीरेऽतियोगे स्युः क्षौद्राञ्जनघृतैर्युताः

aśvāvarohikākākanāsārājakaśerukaiḥ siddhāḥ kṣīre'tiyoge syuḥ kṣaudrāñjanaghṛtairyutāḥ

न्यग्रोधाद्यैश्चतुर्भिश्च तेनैव विधिना परः बृहती क्षीरकाकोली पृश्निपर्णी शतावरी

nyagrodhādyaiścaturbhiśca tenaiva vidhinā paraḥ bṛhatī kṣīrakākolī pṛśniparṇī śatāvarī

काश्मर्यबदरीदूर्वास्तथोशीरप्रियङ्गवः जीवादाने शृतौ क्षीरे द्वौ घृताञ्जनसंयुतौ

kāśmaryabadarīdūrvāstathośīrapriyaṅgavaḥ jīvādāne śṛtau kṣīre dvau ghṛtāñjanasaṃyutau

बस्ती प्रदेयौ भिषजा शीतौ समधुशर्करौ गोऽव्यजामहिषीक्षीरैर्जीवनीययुतैस्तथा

bastī pradeyau bhiṣajā śītau samadhuśarkarau go'vyajāmahiṣīkṣīrairjīvanīyayutaistathā

शशैणदक्षमार्जारमहिषाव्यजशोणितैः सद्यस्कैर्मृदितैर्बस्तिर्जीवादाने प्रशस्यते

śaśaiṇadakṣamārjāramahiṣāvyajaśoṇitaiḥ sadyaskairmṛditairbastirjīvādāne praśasyate

मधूकमधुकद्राक्षादूर्वाकाश्मर्यचन्दनैः तेनैव विधिना बस्तिर्देयः सक्षौद्रशर्करः

madhūkamadhukadrākṣādūrvākāśmaryacandanaiḥ tenaiva vidhinā bastirdeyaḥ sakṣaudraśarkaraḥ

मञ्जिष्ठासारिवानन्तापयस्यामधुकैस्तथा शर्कराचन्दनद्राक्षामधुधात्रीफलोत्पलैः रक्तपित्ते प्रमेहे तु कषायः सोमवल्कजः

mañjiṣṭhāsārivānantāpayasyāmadhukaistathā śarkarācandanadrākṣāmadhudhātrīphalotpalaiḥ raktapitte pramehe tu kaṣāyaḥ somavalkajaḥ

गुल्मातिसारोदावर्तस्तम्भसङ्कुचितादिषु सर्वाङ्गैकाङ्गरोगेषु रोगेष्वेवंविधेषु च

gulmātisārodāvartastambhasaṅkucitādiṣu sarvāṅgaikāṅgarogeṣu rogeṣvevaṃvidheṣu ca

यथास्वैरौषधैः सिद्धान् बस्तीन् दद्याद्विचक्षणः पूर्वोक्तेन विधानेन कुर्वन् योगान् पृथग्विधान्

yathāsvairauṣadhaiḥ siddhān bastīn dadyādvicakṣaṇaḥ pūrvoktena vidhānena kurvan yogān pṛthagvidhān

तत्र श्लोकाः-- त्रिकास्त्रयोऽनिलादीनां चतुष्काश्चापरे त्रयः पक्वाशयविशुद्ध्यर्थं वृष्याः सांग्राहिकास्तथा

tatra ślokāḥ-- trikāstrayo'nilādīnāṃ catuṣkāścāpare trayaḥ pakvāśayaviśuddhyarthaṃ vṛṣyāḥ sāṃgrāhikāstathā

परिस्रावे तथा दाहे परिकर्ते प्रवाहणे सातियोगे मतौ द्वौ द्वौ जीवादाने तथा त्रयः

parisrāve tathā dāhe parikarte pravāhaṇe sātiyoge matau dvau dvau jīvādāne tathā trayaḥ

द्वौ रक्तपित्ते मेहे च एकस्त्रिंशच्च सप्त ते सुलभाल्पौषधक्लेशा बस्तयो गुणवत्तमाः

dvau raktapitte mehe ca ekastriṃśacca sapta te sulabhālpauṣadhakleśā bastayo guṇavattamāḥ

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसंपूरिते सिद्धिस्थाने बस्तिसिद्धिर्नाम दशमोऽध्यायः

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasaṃpūrite siddhisthāne bastisiddhirnāma daśamo'dhyāyaḥ

एकादशोऽध्यायः

अथातः फलमात्रासिद्धिं व्याख्यास्यामः

athātaḥ phalamātrāsiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

भगवन्तमुदारसत्त्वधीश्रुतिविज्ञानसमृद्धमत्रिजम् फलबस्तिवरत्वनिश्चये सविवादा मुनयोऽभ्युपागमन्

bhagavantamudārasattvadhīśrutivijñānasamṛddhamatrijam phalabastivaratvaniścaye savivādā munayo'bhyupāgaman

भृगुकौशिककाप्यशौनकाः सपुलस्त्यासितगौतमादयः कतमत् प्रवरं फलादिषु स्मृतमास्थापनयोजनास्विति

bhṛgukauśikakāpyaśaunakāḥ sapulastyāsitagautamādayaḥ katamat pravaraṃ phalādiṣu smṛtamāsthāpanayojanāsviti

कफपित्तहरं वरं फलेष्वथ जीमूतकमाह शौनकः मृदुवीर्यतयाऽभिनत्ति तच्छकृदित्याह नृपोऽथ वामकः

kaphapittaharaṃ varaṃ phaleṣvatha jīmūtakamāha śaunakaḥ mṛduvīryatayā'bhinatti tacchakṛdityāha nṛpo'tha vāmakaḥ

कटुतुम्बममन्यतोत्तमं वमने दोषसमीरणं च तत् तदयोग्यमशैत्यतीक्ष्णताकटुरौक्ष्यादिति गौतमोऽब्रवीत्

kaṭutumbamamanyatottamaṃ vamane doṣasamīraṇaṃ ca tat tadayogyamaśaityatīkṣṇatākaṭuraukṣyāditi gautamo'bravīt

कफपित्तनिबर्हणं परं स च धामार्गवमित्यमन्यत तदमन्यत वातलं पुनर्बडिशो ग्लानिकरं बलापहम्

kaphapittanibarhaṇaṃ paraṃ sa ca dhāmārgavamityamanyata tadamanyata vātalaṃ punarbaḍiśo glānikaraṃ balāpaham

कुटजं प्रशशंस चोत्तमं न बलघ्नं कफपित्तहारि च अतिविज्जलमौर्ध्वभागिकं पवनक्षोभि च काप्य आह तत्

kuṭajaṃ praśaśaṃsa cottamaṃ na balaghnaṃ kaphapittahāri ca ativijjalamaurdhvabhāgikaṃ pavanakṣobhi ca kāpya āha tat

कृतवेधनमस्त्यवातलं कफपित्तं प्रबलं हरेदिति तदसाध्विति भद्रशौनकः कटुकं चातिबलघ्नमित्यपि

kṛtavedhanamastyavātalaṃ kaphapittaṃ prabalaṃ harediti tadasādhviti bhadraśaunakaḥ kaṭukaṃ cātibalaghnamityapi

इति तद्वचनानि हेतुभिः सुविचित्राणि निशम्य बुद्धिमान् प्रशशंस फलेषु निश्चयं परमं चात्रिसुतोऽब्रवीदिदम्

iti tadvacanāni hetubhiḥ suvicitrāṇi niśamya buddhimān praśaśaṃsa phaleṣu niścayaṃ paramaṃ cātrisuto'bravīdidam

फलदोषगुणान् सरस्वती प्रति सर्वैरपि सम्यगीरिता न तु किंचिददोषनिर्गुणं गुणभूयस्त्वमतो विचिन्त्यते

phaladoṣaguṇān sarasvatī prati sarvairapi samyagīritā na tu kiṃcidadoṣanirguṇaṃ guṇabhūyastvamato vicintyate

इह कुष्ठहिता गरागरी हितमिक्ष्वाकु तु मेहिने मतम् कुटजस्य फलं हृदामये प्रवरं कोठफलं च पाण्डुषु

iha kuṣṭhahitā garāgarī hitamikṣvāku tu mehine matam kuṭajasya phalaṃ hṛdāmaye pravaraṃ koṭhaphalaṃ ca pāṇḍuṣu

उदरे कृतवेधनं हितं मदनं सर्वगदाविरोधि तु मधुरं सकषायतिक्तकं तदरूक्षं सकटूष्णविज्जलम्

udare kṛtavedhanaṃ hitaṃ madanaṃ sarvagadāvirodhi tu madhuraṃ sakaṣāyatiktakaṃ tadarūkṣaṃ sakaṭūṣṇavijjalam

कफपित्तहृदाशुकारि चाप्यनपायं पवनानुलोमि च फलनाम विशेषतस्त्वतो लभतेऽन्येषु फलेषु सत्स्वपि

kaphapittahṛdāśukāri cāpyanapāyaṃ pavanānulomi ca phalanāma viśeṣatastvato labhate'nyeṣu phaleṣu satsvapi

गुरुणेति वचस्युदाहृते मुनिसंघेन च पूजिते ततः प्रणिपत्य मुदा समन्वितः सहितः शिष्यगणोऽनुपृष्टवान्

guruṇeti vacasyudāhṛte munisaṃghena ca pūjite tataḥ praṇipatya mudā samanvitaḥ sahitaḥ śiṣyagaṇo'nupṛṣṭavān

सर्वकर्मगुणकुद्गुरुणोक्तो बस्तिरूर्ध्वमथ नैति नाभितः नाभ्यधो गुदमतः स शरीरात् सर्वतः कथमपोहति दोषान्

sarvakarmaguṇakudguruṇokto bastirūrdhvamatha naiti nābhitaḥ nābhyadho gudamataḥ sa śarīrāt sarvataḥ kathamapohati doṣān

तद्गुरुरब्रवीदिदं शरीरं तन्त्रयतेऽनिलः सङ्घविघातात् केवल एव दोषसहितो वा स्वाशयगः प्रकोपमुपयाति

tadgururabravīdidaṃ śarīraṃ tantrayate'nilaḥ saṅghavighātāt kevala eva doṣasahito vā svāśayagaḥ prakopamupayāti

तं पवनं सपित्तकफविट्कं शुद्धिकरोऽनुलोमयति बस्तिः सर्वशरीरगश्च गदसंघस्तत्प्रशमात् प्रशान्तिमुपयाति

taṃ pavanaṃ sapittakaphaviṭkaṃ śuddhikaro'nulomayati bastiḥ sarvaśarīragaśca gadasaṃghastatpraśamāt praśāntimupayāti

अथाधिगम्यार्थमखण्डितं धिया गजोष्ट्रगोऽश्वाव्यजकर्म रोगनुत् अपृच्छदेनं स च बस्तिमब्रवीद्विधिं च तस्याह पुनः ह्प्रचोदितः

athādhigamyārthamakhaṇḍitaṃ dhiyā gajoṣṭrago'śvāvyajakarma roganut apṛcchadenaṃ sa ca bastimabravīdvidhiṃ ca tasyāha punaḥ hpracoditaḥ

आजोरणौ सौम्य गजोष्ट्रयोः कृते गवाश्वयोर्बस्तिमुशन्ति माहिषम् अजाविकानां तु जरद्गवोद्भवं वदन्ति बस्तिं तदुपायचिन्तकाः

ājoraṇau saumya gajoṣṭrayoḥ kṛte gavāśvayorbastimuśanti māhiṣam ajāvikānāṃ tu jaradgavodbhavaṃ vadanti bastiṃ tadupāyacintakāḥ

अरत्निमष्टादशषोडशाङ्गुलं तथैव नेत्रं हि दशाङ्गुलं क्रमात् गजोष्ट्रगोऽश्वाव्यजबस्तिसंधौ चतुर्थभागे कृतकर्णिकं वदेत्

aratnimaṣṭādaśaṣoḍaśāṅgulaṃ tathaiva netraṃ hi daśāṅgulaṃ kramāt gajoṣṭrago'śvāvyajabastisaṃdhau caturthabhāge kṛtakarṇikaṃ vadet

प्रस्थस्त्वजाव्योर्हि निरूहमात्रा गोवाजिषु द्वित्रिगुणं यथाबलम् निरुहमुष्ट्रस्य तथाऽऽढकद्वयं गजस्य वृद्धिस्त्वनुवासनेऽष्टमः

prasthastvajāvyorhi nirūhamātrā govājiṣu dvitriguṇaṃ yathābalam niruhamuṣṭrasya tathā''ḍhakadvayaṃ gajasya vṛddhistvanuvāsane'ṣṭamaḥ

कलिङ्गकुष्ठे मधुकं च पिप्पली वचा शताह्वा मदनं रसाञ्जनम् हितानि सर्वेषु गुडः ससैन्धवो द्विपञ्चमूलं च विकल्पना त्वियम्

kaliṅgakuṣṭhe madhukaṃ ca pippalī vacā śatāhvā madanaṃ rasāñjanam hitāni sarveṣu guḍaḥ sasaindhavo dvipañcamūlaṃ ca vikalpanā tviyam

गजेऽधिकाऽश्वत्थवटाश्वकर्णकाः सखादिरप्रगहशालतालजाः तथा च पर्ण्यौ धवशिग्रुपाटलीमधूकसाराः सनिकुम्भचित्रकाः

gaje'dhikā'śvatthavaṭāśvakarṇakāḥ sakhādirapragahaśālatālajāḥ tathā ca parṇyau dhavaśigrupāṭalīmadhūkasārāḥ sanikumbhacitrakāḥ

पलाशभूतीकसुराह्वरोहिणीकषाय उक्तस्त्वधिको गवां हितः पलाशदन्तीसुरदारुकत्तृणद्रवन्त्य उक्तास्तुरगस्य चाधिकाः

palāśabhūtīkasurāhvarohiṇīkaṣāya uktastvadhiko gavāṃ hitaḥ palāśadantīsuradārukattṛṇadravantya uktāsturagasya cādhikāḥ

खरोष्ट्रयोः पीलुकरीरखादिराः शम्याकबिल्वादिगणस्य च च्छदाः अजाविकानां त्रिफलापरूषकं कपित्थकर्कन्धु सबिल्वकोलजम्

kharoṣṭrayoḥ pīlukarīrakhādirāḥ śamyākabilvādigaṇasya ca cchadāḥ ajāvikānāṃ triphalāparūṣakaṃ kapitthakarkandhu sabilvakolajam

अथाग्निवेशः सततातुरान् नरान् हितं च पप्रच्छ गुरुस्तदाह च सदाऽऽतुराः श्रोत्रियराजसेवकास्तथैव वेश्या सह पण्यजीविभिः

athāgniveśaḥ satatāturān narān hitaṃ ca papraccha gurustadāha ca sadā''turāḥ śrotriyarājasevakāstathaiva veśyā saha paṇyajīvibhiḥ

द्विजो हि वेदाध्ययनव्रताह्निकक्रियादिभिर्देहहितं न चेष्टते नृपोपसेवी नृपचित्तरक्षणात् परानुरोधाद्बहुचिन्तनाद्भयात्

dvijo hi vedādhyayanavratāhnikakriyādibhirdehahitaṃ na ceṣṭate nṛpopasevī nṛpacittarakṣaṇāt parānurodhādbahucintanādbhayāt

नृचित्तवर्तिन्युपचारतत्परा मृजाभिभूषानिरता पणाङ्गना सदासनादत्यनुबन्धविक्रयक्रयादिलोभादपि पण्यजीविनः

nṛcittavartinyupacāratatparā mṛjābhibhūṣāniratā paṇāṅganā sadāsanādatyanubandhavikrayakrayādilobhādapi paṇyajīvinaḥ

सदैव ते ह्यागतवेगनिग्रहं समाचरन्ते न च कालभोजनम् अकालनिर्हारविहारसेविनो भवन्ति येऽन्येऽपि सदाऽऽतुराश्च ते

sadaiva te hyāgataveganigrahaṃ samācarante na ca kālabhojanam akālanirhāravihārasevino bhavanti ye'nye'pi sadā''turāśca te

समीरणं वेगविधारणोद्धतं विबन्धसर्वाङ्गरुजाकरं भिषक् समीक्ष्य तेषां फलवर्तिमादितः सुकल्पितां स्नेहवतीं प्रयोजयेत्

samīraṇaṃ vegavidhāraṇoddhataṃ vibandhasarvāṅgarujākaraṃ bhiṣak samīkṣya teṣāṃ phalavartimāditaḥ sukalpitāṃ snehavatīṃ prayojayet

पुनर्नवैरण्डनिकुम्भचित्रकान् सदेवदारुत्रिवृतानिदिग्धिकान् महान्ति मूलानि च पञ्च यानि विपाच्य मूत्रे दधिमस्तु संयुते

punarnavairaṇḍanikumbhacitrakān sadevadārutrivṛtānidigdhikān mahānti mūlāni ca pañca yāni vipācya mūtre dadhimastu saṃyute

सतैलसर्पिर्लवणैश्च पञ्चभिर्विमूर्च्छितं बस्तिमथ प्रयोजयेत् निरूहितं धन्वरसेन भोजितं निकुम्भतैलेन ततोऽनुवासयेत्

satailasarpirlavaṇaiśca pañcabhirvimūrcchitaṃ bastimatha prayojayet nirūhitaṃ dhanvarasena bhojitaṃ nikumbhatailena tato'nuvāsayet

बलां सरास्नां फलबिल्वचित्रकान् द्विपञ्चमूलं कृतमालकात् फलम् यवान् कुलत्थांश्च पचेज्जलाढके रसः स पेष्यैस्तु कलिङ्गकादिभिः

balāṃ sarāsnāṃ phalabilvacitrakān dvipañcamūlaṃ kṛtamālakāt phalam yavān kulatthāṃśca pacejjalāḍhake rasaḥ sa peṣyaistu kaliṅgakādibhiḥ

सतैलसर्पिर्गुडसैन्धवो हितः सदातुराणां बलवर्णवर्धनः तथाऽनुवास्ये मधुकेन साधितं फलेन बिल्वेन शताह्वयाऽपि वा

satailasarpirguḍasaindhavo hitaḥ sadāturāṇāṃ balavarṇavardhanaḥ tathā'nuvāsye madhukena sādhitaṃ phalena bilvena śatāhvayā'pi vā

सजीवनीयस्तु रसोऽनुवासने निरूहणे चालवणः शिशोर्हितः न चान्यदाश्वङ्गबलाभिवर्धनं निरूहबस्तेः शिशुवृद्धयोः परम्

sajīvanīyastu raso'nuvāsane nirūhaṇe cālavaṇaḥ śiśorhitaḥ na cānyadāśvaṅgabalābhivardhanaṃ nirūhabasteḥ śiśuvṛddhayoḥ param

तत्र श्लोकः फलकर्म बस्तिवरता नेत्रं यद्बस्तयो गवादीनाम् सततातुराश्च दिष्टाः फलमात्रायां हितं चैषाम्

tatra ślokaḥ phalakarma bastivaratā netraṃ yadbastayo gavādīnām satatāturāśca diṣṭāḥ phalamātrāyāṃ hitaṃ caiṣām

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसंपूरिते सिद्धिस्थाने फलमात्रासिद्धिर्नामैकादशोऽध्यायः

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasaṃpūrite siddhisthāne phalamātrāsiddhirnāmaikādaśo'dhyāyaḥ

द्वादशोऽध्यायः

अथात उत्तरबस्तिसिद्धिं व्याख्यास्यामः

athāta uttarabastisiddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ

इति ह स्माह भगवानात्रेयः

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ

अथ खल्वातुरं वैद्यः संशुद्धं वमनादिभिः दुर्बलं कृशमल्पाग्निं मुक्तसंधानबन्धनम्

atha khalvāturaṃ vaidyaḥ saṃśuddhaṃ vamanādibhiḥ durbalaṃ kṛśamalpāgniṃ muktasaṃdhānabandhanam

निर्हृतानिलविण्मूत्रकफपित्तं कृशाशयम् शून्यदेहं प्रतीकारासहिष्णुं परिपालयेत्

nirhṛtānilaviṇmūtrakaphapittaṃ kṛśāśayam śūnyadehaṃ pratīkārāsahiṣṇuṃ paripālayet

यथाऽण्डं तरुणं पूर्णं तैलपात्रं यथैव च गोपाल इव दण्डी गाः सर्वस्मादपचारतः

yathā'ṇḍaṃ taruṇaṃ pūrṇaṃ tailapātraṃ yathaiva ca gopāla iva daṇḍī gāḥ sarvasmādapacārataḥ

अग्निसंधुक्षणार्थं तु पूर्वं पेयादिना भिषक् रसोत्तरेणोपचरेत् क्रमेण क्रमकोविदः

agnisaṃdhukṣaṇārthaṃ tu pūrvaṃ peyādinā bhiṣak rasottareṇopacaret krameṇa kramakovidaḥ

स्निग्धाम्लस्वादुहृद्यानि ततोऽम्ललवणौ रसौ स्वादुतिक्तौ ततो भूयः कषायकटुकौ ततः

snigdhāmlasvāduhṛdyāni tato'mlalavaṇau rasau svādutiktau tato bhūyaḥ kaṣāyakaṭukau tataḥ

अन्योऽन्यप्रत्यनीकानां रसानां स्निग्धरूक्षयोः व्यत्यासादुपयोगेन प्रकृतिं गमयेद्भिषक्

anyo'nyapratyanīkānāṃ rasānāṃ snigdharūkṣayoḥ vyatyāsādupayogena prakṛtiṃ gamayedbhiṣak

सर्वक्षमो ह्यसंसर्गो रतियुक्तः स्थिरोन्द्रयः बलवान् सत्त्वसंपन्नो विज्ञेयः प्रकृतिं गतः

sarvakṣamo hyasaṃsargo ratiyuktaḥ sthirondrayaḥ balavān sattvasaṃpanno vijñeyaḥ prakṛtiṃ gataḥ

एतां प्रकृतिमप्राप्तः सर्ववर्ज्यानि वर्जयेत् महादोषकराण्यष्टाविमानि तु विशेषतः

etāṃ prakṛtimaprāptaḥ sarvavarjyāni varjayet mahādoṣakarāṇyaṣṭāvimāni tu viśeṣataḥ

उच्चैर्भाष्यं रथक्षोभमतिचङ्क्रमणासने अजीर्णाहितभोज्ये च दिवास्वप्नं समैथुनम्

uccairbhāṣyaṃ rathakṣobhamaticaṅkramaṇāsane ajīrṇāhitabhojye ca divāsvapnaṃ samaithunam

तज्जा देहोर्ध्वसर्वाधोमध्यपाडामदोषजाः श्लेष्मजाः क्षयजाश्चैव व्याधयः स्युर्यथाक्रमम्

tajjā dehordhvasarvādhomadhyapāḍāmadoṣajāḥ śleṣmajāḥ kṣayajāścaiva vyādhayaḥ syuryathākramam

तेषां विस्तरतो लिङ्गमेकैकस्य च भेषजम् यथावत्संप्रवक्ष्यामि सिद्धान् बस्तींश्च यापनान्

teṣāṃ vistarato liṅgamekaikasya ca bheṣajam yathāvatsaṃpravakṣyāmi siddhān bastīṃśca yāpanān

तत्रोच्चैर्भाष्यातिभाष्याभ्यां शिरस्तापशङ्खकर्णनिस्तोदश्रोत्रोपरोधमुखतालुकण्ठशोषतैमिर्यपिपा-साज्वरतमकहनुग्रहमन्यास्तम्भनिष्ठीवनोरःपार्श्वशूलस्वरभेदहिक्काश्वासादयः स्युः

tatroccairbhāṣyātibhāṣyābhyāṃ śirastāpaśaṅkhakarṇanistodaśrotroparodhamukhatālukaṇṭhaśoṣataimiryapipā-sājvaratamakahanugrahamanyāstambhaniṣṭhīvanoraḥpārśvaśūlasvarabhedahikkāśvāsādayaḥ syuḥ

रथक्षोभात् संधिपर्वशैथिल्यहनुनासाकर्णशिरःशूलतोदकुक्षिक्षोभाटोपान्त्रकूजनाध्मान-हृदयेन्द्रियोपरोधस्फिक्पार्श्ववंक्षणवृषणकटीपृष्ठवेदनासंधिस्क-न्धग्रीवादौर्बल्याङ्गाभितापपादशोफप्रस्वापहर्षणादयः

rathakṣobhāt saṃdhiparvaśaithilyahanunāsākarṇaśiraḥśūlatodakukṣikṣobhāṭopāntrakūjanādhmāna-hṛdayendriyoparodhasphikpārśvavaṃkṣaṇavṛṣaṇakaṭīpṛṣṭhavedanāsaṃdhiska-ndhagrīvādaurbalyāṅgābhitāpapādaśophaprasvāpaharṣaṇādayaḥ

अतिचङ्क्रमणात् पादजङ्घोरुजानुवङ्क्षणश्रोणीपृष्ठशूलसक्थिसादनिस्तोदपिण्डिकोद्वेष्टनाङ्ग-मर्दांसाभितापसिराधमनीहर्षश्वासकासादयः

aticaṅkramaṇāt pādajaṅghorujānuvaṅkṣaṇaśroṇīpṛṣṭhaśūlasakthisādanistodapiṇḍikodveṣṭanāṅga-mardāṃsābhitāpasirādhamanīharṣaśvāsakāsādayaḥ

अत्यासनाद्रथक्षोभजाः स्फिक्पार्श्ववङ्क्षणवृषणकटीपृष्ठवेदनादयः

atyāsanādrathakṣobhajāḥ sphikpārśvavaṅkṣaṇavṛṣaṇakaṭīpṛṣṭhavedanādayaḥ

अजीर्णाध्यशनाभ्यां तु मुखशोषाध्मानशूलनिस्तोदपिपासागात्रसादच्छर्द्यतीसारमूर्च्छाज्व-रप्रवाहणामविषादयः

ajīrṇādhyaśanābhyāṃ tu mukhaśoṣādhmānaśūlanistodapipāsāgātrasādacchardyatīsāramūrcchājva-rapravāhaṇāmaviṣādayaḥ

विषमाहिताशनाभ्यामनन्नाभिलाषदौर्बल्यवैवर्ण्यकण्डूपामागात्रावसादा वातादिप्रकोपजाश्च ग्रहण्यर्शोविकारादयः

viṣamāhitāśanābhyāmanannābhilāṣadaurbalyavaivarṇyakaṇḍūpāmāgātrāvasādā vātādiprakopajāśca grahaṇyarśovikārādayaḥ

दिवास्वप्नादरोचकाविपाकाग्निनाशस्तैमित्यपाण्डुत्वकण्डूपामादा-हच्छर्द्यङ्गमर्दहृत्स्तम्भजाड्यतन्द्रानिद्राप्रसङ्गग्रन्थिजन्मदौर्बल्यरक्तमूत्राक्षितातालुलेपाः

divāsvapnādarocakāvipākāgnināśastaimityapāṇḍutvakaṇḍūpāmādā-hacchardyaṅgamardahṛtstambhajāḍyatandrānidrāprasaṅgagranthijanmadaurbalyaraktamūtrākṣitātālulepāḥ

व्यवायादाशुबलनाशोरुसादशिरोबस्तिगुदमेढ्रवंक्षणोरुजानुजङ्घापादशूलहृद-यस्पन्दननेत्रपीडाङ्ग शैथिल्यशुक्रमार्गशोणितागमनकासश्वासशोणितष्ठीव-नस्वरावसादकटीदौर्बल्यैकाङ्गसर्वाङ्गरोगमुष्कश्वयथुवातवर्चोमूत्रसङ्गशुक्र-विसर्गजाड्यवेपथुबाधिर्यविषादादयः स्युः अवलुप्यत इव गुदः ताड्यत इव मेढ्रम् अवसीदतीव मनो वेपते हृदयं पीड्यन्ते सन्धयः तमः प्रवेश्यत इव च

vyavāyādāśubalanāśorusādaśirobastigudameḍhravaṃkṣaṇorujānujaṅghāpādaśūlahṛda-yaspandananetrapīḍāṅga śaithilyaśukramārgaśoṇitāgamanakāsaśvāsaśoṇitaṣṭhīva-nasvarāvasādakaṭīdaurbalyaikāṅgasarvāṅgarogamuṣkaśvayathuvātavarcomūtrasaṅgaśukra-visargajāḍyavepathubādhiryaviṣādādayaḥ syuḥ avalupyata iva gudaḥ tāḍyata iva meḍhram avasīdatīva mano vepate hṛdayaṃ pīḍyante sandhayaḥ tamaḥ praveśyata iva ca

इत्येवमेभिरष्टभिरपचारैरेते प्रादुर्भवन्त्युपद्रवाः

ityevamebhiraṣṭabhirapacārairete prādurbhavantyupadravāḥ

तेषां सिद्धिः--तत्रोच्चैर्भाष्यातिभाष्यजानामभ्यङ्गस्वेदोपनाहधूमनस्योपरिभक्तस्नेह-पानरसक्षीरादिवार्तहरः सर्वौ विधिर्मौनं च

teṣāṃ siddhiḥ--tatroccairbhāṣyātibhāṣyajānāmabhyaṅgasvedopanāhadhūmanasyoparibhaktasneha-pānarasakṣīrādivārtaharaḥ sarvau vidhirmaunaṃ ca

रथक्षोभातिचङ्क्रमणात्यासनजानां स्नेहस्वेदादि वातहरं कर्म सर्वं निदानवर्जनं च

rathakṣobhāticaṅkramaṇātyāsanajānāṃ snehasvedādi vātaharaṃ karma sarvaṃ nidānavarjanaṃ ca

अजीर्णाध्यशनजानां निरवशेषतश्छर्दनं रूक्षः स्वेदो लङ्घनीयपाचनीयदीपनीयौषधावचारणं च

ajīrṇādhyaśanajānāṃ niravaśeṣataśchardanaṃ rūkṣaḥ svedo laṅghanīyapācanīyadīpanīyauṣadhāvacāraṇaṃ ca

विषमाहिताशनजानां यथास्वं दोषहराः क्रियाः

viṣamāhitāśanajānāṃ yathāsvaṃ doṣaharāḥ kriyāḥ

दिवास्वप्नजानां धूमपानलङ्घनवमनशिरोविरेचनव्यायामरूक्षाशनारिष्टदीपनीयौषधोपयोगः प्रघर्षणोन्मर्दनपरिषेचनादिश्च श्लेष्महरः सर्वो विधिः

divāsvapnajānāṃ dhūmapānalaṅghanavamanaśirovirecanavyāyāmarūkṣāśanāriṣṭadīpanīyauṣadhopayogaḥ pragharṣaṇonmardanapariṣecanādiśca śleṣmaharaḥ sarvo vidhiḥ

मैथुनजानां जीवनीयसिद्धयोः क्षीरसर्पिषोरुपयोगः तथा वातहराः स्वेदाभ्यङ्गोपनाहा वृष्याश्चाहाराः स्नेहाः स्नेहविधयो यापनाबस्तयोऽनुवासनं च मूत्रवैकृतबस्तिशूलेषु चोत्तरबस्तिविदारिगन्धादिगणजीवनीयक्षीरसंसिद्धं तैलं स्यात्

maithunajānāṃ jīvanīyasiddhayoḥ kṣīrasarpiṣorupayogaḥ tathā vātaharāḥ svedābhyaṅgopanāhā vṛṣyāścāhārāḥ snehāḥ snehavidhayo yāpanābastayo'nuvāsanaṃ ca mūtravaikṛtabastiśūleṣu cottarabastividārigandhādigaṇajīvanīyakṣīrasaṃsiddhaṃ tailaṃ syāt

यापनाश्च बस्तयः सर्वकालं देयाः तानुपदेक्ष्यामः -- मुस्तोशीरबलारग्वधरास्नामञ्जिष्ठाकटुरोहिणीत्रायमाणापुनर्नवाबिभीतकगुडू-चीस्थिरादिपञ्चमूलानि पलिकानि खण्डशः कॢतान्यष्टौ च मदनफलानिप्रक्षाल्य जलाढके परिक्वाथ्य पादशेषो रसः क्षीरद्विप्रस्थसंयुक्तः पुनः शृतः क्षीरावशेषः पादजाङ्गलरसस्तुल्यमधुघृतः शतकुसुमामधुककुटजफलरसाञ्जनप्रियङ्गुकल्कीकृतः ससैन्धवः सुखोष्णो बस्तिः शुक्रमांसबलजननः क्षतक्षीणकासगुल्मशूलविषमज्वरब्रध्नकुण्डलोदावर्तकुक्षिशूलमूत्रकृच्छ्रासृग्र-जोविसर्गप्रवाहिकाशिरोरुजाजानूरुजङ्घाबस्तिग्रहाश्मर्युन्मादार्शःप्रमेहाध्मा-नवातरक्तपित्तश्लेष्मव्याधिहरः सद्यो बलजननो रसायनश्चेति

yāpanāśca bastayaḥ sarvakālaṃ deyāḥ tānupadekṣyāmaḥ -- mustośīrabalāragvadharāsnāmañjiṣṭhākaṭurohiṇītrāyamāṇāpunarnavābibhītakaguḍū-cīsthirādipañcamūlāni palikāni khaṇḍaśaḥ kḷtānyaṣṭau ca madanaphalāniprakṣālya jalāḍhake parikvāthya pādaśeṣo rasaḥ kṣīradviprasthasaṃyuktaḥ punaḥ śṛtaḥ kṣīrāvaśeṣaḥ pādajāṅgalarasastulyamadhughṛtaḥ śatakusumāmadhukakuṭajaphalarasāñjanapriyaṅgukalkīkṛtaḥ sasaindhavaḥ sukhoṣṇo bastiḥ śukramāṃsabalajananaḥ kṣatakṣīṇakāsagulmaśūlaviṣamajvarabradhnakuṇḍalodāvartakukṣiśūlamūtrakṛcchrāsṛgra-jovisargapravāhikāśirorujājānūrujaṅghābastigrahāśmaryunmādārśaḥpramehādhmā-navātaraktapittaśleṣmavyādhiharaḥ sadyo balajanano rasāyanaśceti

एरण्डमूलपलाशात् षट्पलं शालिपर्णी पृश्निपर्णी बृहती कण्टकारिका गोक्षुरको रास्नाऽश्वगन्धा गुडूची वर्षाभूरारग्वधो देवदार्विति पलिकानि खण्डशः कॢप्तनि फलानि चाष्टौ प्रक्षाल्य जलाढके क्षीरपादे पचेत् । पादशेषं कषायं पूतं शतकुसुमाकुष्ठमुस्तपिप्पलीहपुषाबिल्ववचावत्सकफ-लरसाञ्जनप्रियङ्गुयवानीप्रक्षेपकल्कितं मधुघृततैलसैन्धवयुक्तं सुखोष्णं निरूहमेकं द्वौ त्रीन् वा दद्यात् । सर्वेषां प्रशस्तो विशेषतो ललितसुकुमारस्त्रीविहारक्षीणक्षतस्थविरचिरार्शसामपत्यकामानां च

eraṇḍamūlapalāśāt ṣaṭpalaṃ śāliparṇī pṛśniparṇī bṛhatī kaṇṭakārikā gokṣurako rāsnā'śvagandhā guḍūcī varṣābhūrāragvadho devadārviti palikāni khaṇḍaśaḥ kḷptani phalāni cāṣṭau prakṣālya jalāḍhake kṣīrapāde pacet | pādaśeṣaṃ kaṣāyaṃ pūtaṃ śatakusumākuṣṭhamustapippalīhapuṣābilvavacāvatsakapha-larasāñjanapriyaṅguyavānīprakṣepakalkitaṃ madhughṛtatailasaindhavayuktaṃ sukhoṣṇaṃ nirūhamekaṃ dvau trīn vā dadyāt | sarveṣāṃ praśasto viśeṣato lalitasukumārastrīvihārakṣīṇakṣatasthaviracirārśasāmapatyakāmānāṃ ca

तद्वत् सहचरबलादर्भमूलसारिवासिद्धेन पयसा

tadvat sahacarabalādarbhamūlasārivāsiddhena payasā

तथा बृहतीकण्टकारीशतावरीच्छिन्नरुहाशृतेन पयसा मधुकमदनपिप्पलीकल्कितेन पूर्ववद्बस्तिः

tathā bṛhatīkaṇṭakārīśatāvarīcchinnaruhāśṛtena payasā madhukamadanapippalīkalkitena pūrvavadbastiḥ

तथा बलातिबलाविदारीशालिपर्णीपृश्निपर्णीबृहतीकण्टकारिकादर्भमूलपरूषक-काश्मर्यबिल्वफलयवसिद्धेन पयसा मधुकमदनकल्कितेन मधुघृतसौवर्चलयुक्तेन कासज्वरगुल्मप्लीहार्दितस्त्रीमद्यक्लिष्टानां सद्योबलजननो रसायनश्च

tathā balātibalāvidārīśāliparṇīpṛśniparṇībṛhatīkaṇṭakārikādarbhamūlaparūṣaka-kāśmaryabilvaphalayavasiddhena payasā madhukamadanakalkitena madhughṛtasauvarcalayuktena kāsajvaragulmaplīhārditastrīmadyakliṣṭānāṃ sadyobalajanano rasāyanaśca

बलातिबलारास्नारग्वधमदनबिल्वगुडूचीपुनर्नवैरण्डाश्वगन्धासहचर-पलाशदेवदारुद्विपञ्चमूलानि पलिकानि यवकोलकुलत्थद्विप्रसृतं शुष्कमूलकानां च जलद्रोणसिद्धं निरूहप्रमाणावशेषं कषायं पूतं मधुकमदनशतपुष्पाकुष्ठपिप्पलीवचावत्सकफलरसाञ्जनप्रियङ्गु-यवानीकल्कीकृतं गुडघृततैलक्षौद्रक्षीरमांसरसाम्लकाञ्जिकसैन्धवयुक्तं सुखोष्णं बस्तिं दद्याच्छुक्रमूत्रवर्चः सङ्गे ऽनिलजे गुल्महृद्रोगाध्मानब्रध्नपार्श्वपृष्ठकटीग्रहसंज्ञानाशबलक्षयेषु च

balātibalārāsnāragvadhamadanabilvaguḍūcīpunarnavairaṇḍāśvagandhāsahacara-palāśadevadārudvipañcamūlāni palikāni yavakolakulatthadviprasṛtaṃ śuṣkamūlakānāṃ ca jaladroṇasiddhaṃ nirūhapramāṇāvaśeṣaṃ kaṣāyaṃ pūtaṃ madhukamadanaśatapuṣpākuṣṭhapippalīvacāvatsakaphalarasāñjanapriyaṅgu-yavānīkalkīkṛtaṃ guḍaghṛtatailakṣaudrakṣīramāṃsarasāmlakāñjikasaindhavayuktaṃ sukhoṣṇaṃ bastiṃ dadyācchukramūtravarcaḥ saṅge 'nilaje gulmahṛdrogādhmānabradhnapārśvapṛṣṭhakaṭīgrahasaṃjñānāśabalakṣayeṣu ca

हपुषार्धकुडवो द्विगुणार्धक्षुण्णयवः क्षीरोदकसिद्धः क्षीरशेषो मधुघृततैललवणयुक्तः सर्वाङ्गविसृतवातरक्तसक्तविण्मूत्रस्त्रीखेदितहितो वातहरो बुद्धिमेधाग्निबलजननश्च

hapuṣārdhakuḍavo dviguṇārdhakṣuṇṇayavaḥ kṣīrodakasiddhaḥ kṣīraśeṣo madhughṛtatailalavaṇayuktaḥ sarvāṅgavisṛtavātaraktasaktaviṇmūtrastrīkheditahito vātaharo buddhimedhāgnibalajananaśca

ह्रस्वपञ्चमूलीकषायः क्षीरोदकसिद्धः पिप्पलीमधुकमदनकल्कीकृतः सगुडघृततैललवणः क्षीणविषमज्वरकर्शितस्य बस्तिः

hrasvapañcamūlīkaṣāyaḥ kṣīrodakasiddhaḥ pippalīmadhukamadanakalkīkṛtaḥ saguḍaghṛtatailalavaṇaḥ kṣīṇaviṣamajvarakarśitasya bastiḥ

बलातिबलापामर्गात्मगुप्ताष्टपलार्धक्षुण्णयवाञ्जलिकषायः सगुडघृततैललवणयुक्तः पूर्ववद्बस्तिः स्थविरदुर्बलक्षीणशुक्ररुधिराणां पथ्यतमः

balātibalāpāmargātmaguptāṣṭapalārdhakṣuṇṇayavāñjalikaṣāyaḥ saguḍaghṛtatailalavaṇayuktaḥ pūrvavadbastiḥ sthaviradurbalakṣīṇaśukrarudhirāṇāṃ pathyatamaḥ

बलामधुकविदारीदर्भमूलमृद्वीकायवैः कषायमाजेन पयसा पक्त्वा मधुकमदनकल्कितं समधुघृतसैन्धवं ज्वरार्तेभ्यो बस्तिं दद्यात्

balāmadhukavidārīdarbhamūlamṛdvīkāyavaiḥ kaṣāyamājena payasā paktvā madhukamadanakalkitaṃ samadhughṛtasaindhavaṃ jvarārtebhyo bastiṃ dadyāt

शालिपर्णीपृश्निपर्णीगोक्षुरकमूलकाश्मर्यपरूषकखर्जूरफलमधूकपुष्पैर-जाक्षीरजलप्रस्थाभ्यां सिद्धः कषायः पिप्पलीमधुकोत्पलकल्कितः सघृतसैन्धवः क्षीणेन्द्रियविषमज्वरकर्शितस्य बस्तिः शस्तः

śāliparṇīpṛśniparṇīgokṣurakamūlakāśmaryaparūṣakakharjūraphalamadhūkapuṣpaira-jākṣīrajalaprasthābhyāṃ siddhaḥ kaṣāyaḥ pippalīmadhukotpalakalkitaḥ saghṛtasaindhavaḥ kṣīṇendriyaviṣamajvarakarśitasya bastiḥ śastaḥ

स्थिरादिपञ्चमूलीपञ्चपलेन शालिषष्टिकयवगोधूममाषपञ्चप्रसृतेन छागं पयः शृतं पादशेषं कुक्कुटाण्डरससममधुघृतशर्करासैन्धवसौवर्चलयुक्तो बस्तिर्वृष्यतमो बलवर्णजननश्च

sthirādipañcamūlīpañcapalena śāliṣaṣṭikayavagodhūmamāṣapañcaprasṛtena chāgaṃ payaḥ śṛtaṃ pādaśeṣaṃ kukkuṭāṇḍarasasamamadhughṛtaśarkarāsaindhavasauvarcalayukto bastirvṛṣyatamo balavarṇajananaśca

इति यापना बस्तयो द्वादश

iti yāpanā bastayo dvādaśa

कल्पश्चैष शिखिरोनर्दहंससारसाण्डरसेषु स्यात्

kalpaścaiṣa śikhironardahaṃsasārasāṇḍaraseṣu syāt

सतिक्षिरिः समयूरः सराजहंसः पञ्चमूलीपयःसिद्धः शतपुष्पामधुकरास्नाकुटजमदनफलपित्पलीकल्को घृततैलगुडसैन्धवयुक्तो बस्तिर्बलवर्णशुक्रजननो रसायनश्च

satikṣiriḥ samayūraḥ sarājahaṃsaḥ pañcamūlīpayaḥsiddhaḥ śatapuṣpāmadhukarāsnākuṭajamadanaphalapitpalīkalko ghṛtatailaguḍasaindhavayukto bastirbalavarṇaśukrajanano rasāyanaśca

द्विपञ्चमूलीकुक्कुटरससिद्धं पयः पादशेषं पिप्पलीमधुकरास्नामदनकल्कं शर्करामधुघृतयुक्तं स्त्रीष्वतिकामानां बलजननो बस्तिः

dvipañcamūlīkukkuṭarasasiddhaṃ payaḥ pādaśeṣaṃ pippalīmadhukarāsnāmadanakalkaṃ śarkarāmadhughṛtayuktaṃ strīṣvatikāmānāṃ balajanano bastiḥ

मयूरमपित्तपक्षपादास्यान्त्रं स्थिरादिभिः पलिकैः सजले पयसि पक्त्वा क्षीरशेषं मदनपिप्पलीविदारीशतकुसुमामधुककल्कीकृतं मधुघृत्सैन्धवयुक्तं बस्तिं दद्यात् स्त्रीष्वतिप्रसक्तक्षीणेन्द्रियेभ्यो बलवर्णकरम्

mayūramapittapakṣapādāsyāntraṃ sthirādibhiḥ palikaiḥ sajale payasi paktvā kṣīraśeṣaṃ madanapippalīvidārīśatakusumāmadhukakalkīkṛtaṃ madhughṛtsaindhavayuktaṃ bastiṃ dadyāt strīṣvatiprasaktakṣīṇendriyebhyo balavarṇakaram

कल्पश्चैष विष्किरप्रतुदप्रसहाम्बुचरेषु स्यात् अक्षीरो रोहितादिषु च मत्स्येषु

kalpaścaiṣa viṣkirapratudaprasahāmbucareṣu syāt akṣīro rohitādiṣu ca matsyeṣu

गोधानकुलमार्जारमूषिकशल्लकमांसानां दशपलान् भागान् सपञ्चमूलान् पयसि पक्त्वा तत्पयःपिप्पलीफलकल्कसैन्धवसौवर्चलशर्करामधुघृततैलयुक्तो बस्तिर्बल्यो रसायनः क्षीणक्षतस्य सन्धानकरो मथितोरस्करथगजह-यभग्नवातबलासकप्रभृत्युदावर्तवातसक्तमूत्रवर्चश्शुक्राणां हिततमश्च

godhānakulamārjāramūṣikaśallakamāṃsānāṃ daśapalān bhāgān sapañcamūlān payasi paktvā tatpayaḥpippalīphalakalkasaindhavasauvarcalaśarkarāmadhughṛtatailayukto bastirbalyo rasāyanaḥ kṣīṇakṣatasya sandhānakaro mathitoraskarathagajaha-yabhagnavātabalāsakaprabhṛtyudāvartavātasaktamūtravarcaśśukrāṇāṃ hitatamaśca

कूर्मादीनामन्यतमपिशितसिद्धं पयो गोवृषनागहयनक्रहंसकुक्कुटाण्डरसमधुघृतशर्करासैन्धवेक्षुरकात्मगुप्ताफलकल्कसंसृष्टो बस्तिर्वृद्धानामपि बलजननः

kūrmādīnāmanyatamapiśitasiddhaṃ payo govṛṣanāgahayanakrahaṃsakukkuṭāṇḍarasamadhughṛtaśarkarāsaindhavekṣurakātmaguptāphalakalkasaṃsṛṣṭo bastirvṛddhānāmapi balajananaḥ

कर्कटकरसश्चटकाण्डरसयुक्तः समधुघृतशर्करो बस्तिः इत्येते बस्तयः परमवृष्याः उच्चटकेक्षुरकात्मगुप्ताशृतक्षीरप्रतिभोजनानुपानात् स्त्रीशतगामिनं नरं कुर्युः

karkaṭakarasaścaṭakāṇḍarasayuktaḥ samadhughṛtaśarkaro bastiḥ ityete bastayaḥ paramavṛṣyāḥ uccaṭakekṣurakātmaguptāśṛtakṣīrapratibhojanānupānāt strīśatagāminaṃ naraṃ kuryuḥ

गोवृषबस्तवराहवृषणकर्कटचटकसिद्धं क्षीरमुच्चटकेक्षुरकात्मगुप्तामधुघृतसैन्धयुक्तः किंचिल्लवणितो बस्तिः

govṛṣabastavarāhavṛṣaṇakarkaṭacaṭakasiddhaṃ kṣīramuccaṭakekṣurakātmaguptāmadhughṛtasaindhayuktaḥ kiṃcillavaṇito bastiḥ

दशमूलमयूरहंसकुक्कुटक्वाथात् पञ्चप्रसृतं तैलघृतवसामज्जचतुष्प्रसृतयुक्तं शतपुष्पामुस्तहपुषाकल्कीकृतः सलवणो बस्तिः पादगुल्फोरुजानुजङ्घात्रिकवङ्क्षणबस्तिवृषणानिलरोगहरः

daśamūlamayūrahaṃsakukkuṭakvāthāt pañcaprasṛtaṃ tailaghṛtavasāmajjacatuṣprasṛtayuktaṃ śatapuṣpāmustahapuṣākalkīkṛtaḥ salavaṇo bastiḥ pādagulphorujānujaṅghātrikavaṅkṣaṇabastivṛṣaṇānilarogaharaḥ

मृगविष्किरानूपबिलेशयानामेतेनैव कल्पेन बस्तयो देयाः

mṛgaviṣkirānūpabileśayānāmetenaiva kalpena bastayo deyāḥ

मधुघृतद्विप्रसृतस्तुल्योष्णोदकः शतपुष्पार्धपलः सैन्धवार्धाक्षयुक्तो बस्तिर्वृष्यतमो मूत्रकृच्छ्रपित्तवातहरः

madhughṛtadviprasṛtastulyoṣṇodakaḥ śatapuṣpārdhapalaḥ saindhavārdhākṣayukto bastirvṛṣyatamo mūtrakṛcchrapittavātaharaḥ

सद्योघृततैलवसामज्जचतुष्प्रस्थं हपुषार्धपलं सैन्धवार्धाक्षयुक्तो बस्तिर्वृष्यतमो मूत्रकृच्छ्रपित्तव्याधिहरो रसायनः

sadyoghṛtatailavasāmajjacatuṣprasthaṃ hapuṣārdhapalaṃ saindhavārdhākṣayukto bastirvṛṣyatamo mūtrakṛcchrapittavyādhiharo rasāyanaḥ

मधुतैलं चतुःप्रसृतं शतपुष्पार्धपलं सैन्धवर्धाक्षयुक्तो बस्तिर्दीपनो बृंहणो बलवर्णकरो निरुपद्रवो वृष्यतमो रसायनः क्रिमिकुष्ठोदावर्तगुल्मार्शोब्रध्नप्लीहमेहहरः

madhutailaṃ catuḥprasṛtaṃ śatapuṣpārdhapalaṃ saindhavardhākṣayukto bastirdīpano bṛṃhaṇo balavarṇakaro nirupadravo vṛṣyatamo rasāyanaḥ krimikuṣṭhodāvartagulmārśobradhnaplīhamehaharaḥ

तद्वन्मधुघृताभ्यां पयस्तुल्यो बस्तिः पूर्वकल्केन बलवर्णकरो वृष्यतमो निरुपद्रवो बस्तिमेढ्रपाकपरिकर्तिकामूत्रकृच्छ्रपित्तव्याधिहरो रसायनश्च

tadvanmadhughṛtābhyāṃ payastulyo bastiḥ pūrvakalkena balavarṇakaro vṛṣyatamo nirupadravo bastimeḍhrapākaparikartikāmūtrakṛcchrapittavyādhiharo rasāyanaśca

तद्वन्मधुघृताभ्यां मांसरसतुल्यो मुस्ताक्षयुक्तः पूर्ववद्बस्तिर्वातबलासपादहर्षगुल्फत्रिकोरुजानुजंघानिकुञ्चन-बस्तिवृषणमेढ्रत्रिकपृष्ठशूलहरः

tadvanmadhughṛtābhyāṃ māṃsarasatulyo mustākṣayuktaḥ pūrvavadbastirvātabalāsapādaharṣagulphatrikorujānujaṃghānikuñcana-bastivṛṣaṇameḍhratrikapṛṣṭhaśūlaharaḥ

सुरासौवीरककुलत्थमांसरसमधुघृततैलसप्तप्रसृतो मुस्तशताह्वाकल्कितः सलवणो बस्तिः सर्ववातरोगहरः

surāsauvīrakakulatthamāṃsarasamadhughṛtatailasaptaprasṛto mustaśatāhvākalkitaḥ salavaṇo bastiḥ sarvavātarogaharaḥ

द्विपञ्चमूलत्रिफलाबिल्वमदनफलकषायो गोमूत्रसिद्धः कुटजमदनफलमुस्तपाठाकल्कितः सैन्धवयावशूकक्षौद्रतैलमुक्तो बस्तिः श्लेष्मव्याधिबस्त्याटोपवातशुक्रसङ्गपाण्डुरोगाजीर्णविसूचिकालसकेषु देय इति

dvipañcamūlatriphalābilvamadanaphalakaṣāyo gomūtrasiddhaḥ kuṭajamadanaphalamustapāṭhākalkitaḥ saindhavayāvaśūkakṣaudratailamukto bastiḥ śleṣmavyādhibastyāṭopavātaśukrasaṅgapāṇḍurogājīrṇavisūcikālasakeṣu deya iti

अत ऊर्ध्वं वृष्यतमान् स्नेहान् वक्ष्यामः--शतावरीगुडूचीक्षुविदार्यामलकद्राक्षाखर्जूराणां यन्त्रपीडितानां रसप्रस्थं पृथगेकैकं तद्वद्धृततैलगोमहिष्यजाक्षीराणां द्वौ द्वौ दद्यात् जीवकर्षभकमेदामहामेदात्वक्क्षीरीशृङ्गाटकमधूलिकामधुकोच्चटापिप्पलीपुष्करबीज-नीलोत्पलकदम्बपुष्पपुण्डरीककेशरकल्कान् पृषततरक्षुमांसकुक्कुटचटकचकोरमत्ता-क्षबर्हिजीवञ्जीवकुलिङ्गहंसाण्डरसवसामज्जादेश्च प्रस्थं दत्त्वा साधयेत् । ब्रह्मघोषशङ्खपटहभेरीनिनादैः सिद्धं सितच्छत्रकृतच्छायं गजस्कन्धमारोपयेद्भगवन्तं वृषध्वजमभिपूज्य तं स्नेहं त्रिभागमाक्षीकं मङ्गलाशीःस्तुतिदेवतार्चनैर्बस्तिं गमयेत् । नृणां स्त्रीविहारिणां नष्टरेतसां क्षतक्षीणविषमज्वरार्तानां व्यापन्नयोनिनां वन्ध्यानां रक्तगुल्मिनीनां मृतापत्यानामनार्तवानां च स्त्रीणां क्षीणमासरुधिराणां पथ्यतमं वलीपलितनाशनं विद्यात्

ata ūrdhvaṃ vṛṣyatamān snehān vakṣyāmaḥ--śatāvarīguḍūcīkṣuvidāryāmalakadrākṣākharjūrāṇāṃ yantrapīḍitānāṃ rasaprasthaṃ pṛthagekaikaṃ tadvaddhṛtatailagomahiṣyajākṣīrāṇāṃ dvau dvau dadyāt jīvakarṣabhakamedāmahāmedātvakkṣīrīśṛṅgāṭakamadhūlikāmadhukoccaṭāpippalīpuṣkarabīja-nīlotpalakadambapuṣpapuṇḍarīkakeśarakalkān pṛṣatatarakṣumāṃsakukkuṭacaṭakacakoramattā-kṣabarhijīvañjīvakuliṅgahaṃsāṇḍarasavasāmajjādeśca prasthaṃ dattvā sādhayet | brahmaghoṣaśaṅkhapaṭahabherīninādaiḥ siddhaṃ sitacchatrakṛtacchāyaṃ gajaskandhamāropayedbhagavantaṃ vṛṣadhvajamabhipūjya taṃ snehaṃ tribhāgamākṣīkaṃ maṅgalāśīḥstutidevatārcanairbastiṃ gamayet | nṛṇāṃ strīvihāriṇāṃ naṣṭaretasāṃ kṣatakṣīṇaviṣamajvarārtānāṃ vyāpannayonināṃ vandhyānāṃ raktagulminīnāṃ mṛtāpatyānāmanārtavānāṃ ca strīṇāṃ kṣīṇamāsarudhirāṇāṃ pathyatamaṃ valīpalitanāśanaṃ vidyāt

बलागोक्षुरकरास्नाश्वगन्धाशतावरीसहचराणां शतं शतमापोथ्य जलद्रोणशते प्रसाध्यं तस्मिन् जलद्रोणावशेषे रसे वस्त्रपूते विदार्यामलकस्वरसयोर्बस्तमहिषवराहवृषकुक्कुटबर्हिहंसकारण्डवसारसाण्डरसानां घृततैलयोश्चैकैकं प्रस्थमष्टौ प्रस्थान् क्षीरस्य दत्त्वा चन्दनमधुकमधूलिकात्वक्क्षीरीबिसमृणा-लनीलोत्पलपटोलात्मगुप्तान्नपाकितालमस्तकखर्जूरमृद्वीकातामलकीकण्ट-कारीजीवकर्षभकक्षुद्रसहामहासहाशतावरीमेदापिप्पलीह्रीबेरत्वक्पत्रकल्कांश्च दत्त्वा साधयेत् । ब्रह्मघोषादिना विधिना सिद्धं बस्तिं दद्यात् । तेन स्त्रीशतं गच्छेत् न चात्रास्ते विहाराहारयन्त्रणा काचित् । एष वृष्यो बल्यो बृंहण आयुष्यो वलीपलितनुत् क्षतक्षीणनष्टशुक्रविषमज्वरार्तानां व्यापन्नयोनीनां च पथ्यतमः

balāgokṣurakarāsnāśvagandhāśatāvarīsahacarāṇāṃ śataṃ śatamāpothya jaladroṇaśate prasādhyaṃ tasmin jaladroṇāvaśeṣe rase vastrapūte vidāryāmalakasvarasayorbastamahiṣavarāhavṛṣakukkuṭabarhihaṃsakāraṇḍavasārasāṇḍarasānāṃ ghṛtatailayoścaikaikaṃ prasthamaṣṭau prasthān kṣīrasya dattvā candanamadhukamadhūlikātvakkṣīrībisamṛṇā-lanīlotpalapaṭolātmaguptānnapākitālamastakakharjūramṛdvīkātāmalakīkaṇṭa-kārījīvakarṣabhakakṣudrasahāmahāsahāśatāvarīmedāpippalīhrīberatvakpatrakalkāṃśca dattvā sādhayet | brahmaghoṣādinā vidhinā siddhaṃ bastiṃ dadyāt | tena strīśataṃ gacchet na cātrāste vihārāhārayantraṇā kācit | eṣa vṛṣyo balyo bṛṃhaṇa āyuṣyo valīpalitanut kṣatakṣīṇanaṣṭaśukraviṣamajvarārtānāṃ vyāpannayonīnāṃ ca pathyatamaḥ

सहचरपलशतमुदकद्रोणचतुष्टये पक्त्वा द्रोणशेषे रसे सुपूते विदारीक्षुरसप्रस्थाभ्यामष्टगुणक्षीरं घृततैलप्रस्थं बलामधुकचन्दनमधूलिकासारिवामेदाम-हामेदाकाकोलीक्षीरकाकोलीपयस्यागुरुमञ्जिष्ठाव्याघ्रनखशटीसहचरसह-स्रवीर्यावराङ्गलोध्राणामक्षमात्रैर्द्विगुणशर्करैः कल्कैः साधयेत् । ब्रह्मघोषादिना विधिना सिद्धं बस्तिं दद्यात् । एष सर्वरोगहरो रसायनो ललितानां श्रेष्ठोऽन्तःपुरचारिणीनां क्षतक्षयवातपित्तवेदनाश्वासकासहरस्त्रिभागमाक्षिको वलीपालितनुद्वर्णरूपबलमांसशुक्रवर्धनः

sahacarapalaśatamudakadroṇacatuṣṭaye paktvā droṇaśeṣe rase supūte vidārīkṣurasaprasthābhyāmaṣṭaguṇakṣīraṃ ghṛtatailaprasthaṃ balāmadhukacandanamadhūlikāsārivāmedāma-hāmedākākolīkṣīrakākolīpayasyāgurumañjiṣṭhāvyāghranakhaśaṭīsahacarasaha-sravīryāvarāṅgalodhrāṇāmakṣamātrairdviguṇaśarkaraiḥ kalkaiḥ sādhayet | brahmaghoṣādinā vidhinā siddhaṃ bastiṃ dadyāt | eṣa sarvarogaharo rasāyano lalitānāṃ śreṣṭho'ntaḥpuracāriṇīnāṃ kṣatakṣayavātapittavedanāśvāsakāsaharastribhāgamākṣiko valīpālitanudvarṇarūpabalamāṃsaśukravardhanaḥ

इत्येते रसायनाः स्नेहबस्तयः सति विभवे शतपाकाः सहस्रपाका वा कार्या वीर्यबलाधानार्थमिति

ityete rasāyanāḥ snehabastayaḥ sati vibhave śatapākāḥ sahasrapākā vā kāryā vīryabalādhānārthamiti

भवन्ति चात्र-- इत्येते बस्तयः स्नेहाश्चोक्ता यापनसंज्ञिताः स्वस्थानामातुराणां च वृद्धानां चाविरोधिनः

bhavanti cātra-- ityete bastayaḥ snehāścoktā yāpanasaṃjñitāḥ svasthānāmāturāṇāṃ ca vṛddhānāṃ cāvirodhinaḥ

अतिव्यवायशीलानां शुक्रमांसबलप्रदाः सर्वरोगप्रशमनाः सर्वेष्वृतुषु यौगिकाः

ativyavāyaśīlānāṃ śukramāṃsabalapradāḥ sarvarogapraśamanāḥ sarveṣvṛtuṣu yaugikāḥ

नारीणामप्रजातानां नराणां चाप्यपत्यदाः उभयार्थकरा दृष्टाः स्नेहबस्तिनिरूहयोः

nārīṇāmaprajātānāṃ narāṇāṃ cāpyapatyadāḥ ubhayārthakarā dṛṣṭāḥ snehabastinirūhayoḥ

व्यायामो मैथुनं मद्यं मधूनि शिशिराम्बु च संभोजनं रथक्षोभो बस्तिष्वेतेषु गर्हितम्

vyāyāmo maithunaṃ madyaṃ madhūni śiśirāmbu ca saṃbhojanaṃ rathakṣobho bastiṣveteṣu garhitam

तत्र श्लोकाः-- शिखिगोनर्दहंसाण्डैर्दक्षवद्बस्तयस्त्रयः विंशतिर्विष्किरैस्त्रिंशत्प्रतुदैः प्रसहैर्नव

tatra ślokāḥ-- śikhigonardahaṃsāṇḍairdakṣavadbastayastrayaḥ viṃśatirviṣkiraistriṃśatpratudaiḥ prasahairnava

विंशतिश्च तथा सप्तविंशतिश्चाम्बुचारिभिः नव मत्स्यादिभिश्चैव शिखिकल्पेन बस्तयः

viṃśatiśca tathā saptaviṃśatiścāmbucāribhiḥ nava matsyādibhiścaiva śikhikalpena bastayaḥ

दश कर्कटकाद्यैश्च कूर्मकल्केन बस्तयः मृगैः सप्तदशैकोनविंशतिर्विष्किरैर्दश

daśa karkaṭakādyaiśca kūrmakalkena bastayaḥ mṛgaiḥ saptadaśaikonaviṃśatirviṣkirairdaśa

आनूपैर्दक्षशिखिवद्भूशयैश्च चतुर्दश एकोनत्रिंशदित्येते सह स्नेहैः समासतः

ānūpairdakṣaśikhivadbhūśayaiśca caturdaśa ekonatriṃśadityete saha snehaiḥ samāsataḥ

प्रोक्ता विस्तरशो भिन्ना द्वे शते षोडशोत्तरे एते माक्षिकसंयुक्ताः कुर्वन्त्यतिवृषं नरम्

proktā vistaraśo bhinnā dve śate ṣoḍaśottare ete mākṣikasaṃyuktāḥ kurvantyativṛṣaṃ naram

नातियोगं न वाऽयोगं स्तम्भितास्ते च कुर्वते मृदुत्वान्न निवर्तन्ते यस्य त्वेते प्रयोजिताः

nātiyogaṃ na vā'yogaṃ stambhitāste ca kurvate mṛdutvānna nivartante yasya tvete prayojitāḥ

समूत्रैर्बस्तिभिस्तीक्ष्णैरास्थाप्यः क्षिप्रमेव सः शोफाग्निनाशपाण्डुत्वशूलार्शःपरिकर्तिकाः

samūtrairbastibhistīkṣṇairāsthāpyaḥ kṣiprameva saḥ śophāgnināśapāṇḍutvaśūlārśaḥparikartikāḥ

स्युर्ज्वरश्चातिसारश्च यापनात्यर्थसेवनात् अरिष्टक्षारसीध्वाद्या तत्रेष्टा दीपनी क्रिया

syurjvaraścātisāraśca yāpanātyarthasevanāt ariṣṭakṣārasīdhvādyā tatreṣṭā dīpanī kriyā

युक्त्या तस्मान्निषेवेत यापनान्न प्रसङ्गतः इत्युच्चैर्भाष्यपूर्वाणां व्यापदः सचिकित्सिताः

yuktyā tasmānniṣeveta yāpanānna prasaṅgataḥ ityuccairbhāṣyapūrvāṇāṃ vyāpadaḥ sacikitsitāḥ

विस्तरेण पृथक् प्रोक्तास्तेभ्यो रक्षेन्नरं सदा कर्मणां वमनादीनामसम्यक्करणापदाम्

vistareṇa pṛthak proktāstebhyo rakṣennaraṃ sadā karmaṇāṃ vamanādīnāmasamyakkaraṇāpadām

यत्रोक्तं साधनं स्थाने सिद्धिस्थानं तदुच्यते इत्यध्यायशतं विंशमात्रेयमुनिवाङ्मयम्

yatroktaṃ sādhanaṃ sthāne siddhisthānaṃ taducyate ityadhyāyaśataṃ viṃśamātreyamunivāṅmayam

हितार्थं प्राणिनां प्रोक्तमग्निवेशेन धीमता दीर्घमायुर्यशः स्वास्थ्यं त्रिवर्गं चापि पुष्कलम्

hitārthaṃ prāṇināṃ proktamagniveśena dhīmatā dīrghamāyuryaśaḥ svāsthyaṃ trivargaṃ cāpi puṣkalam

सिद्धिं चानुत्तमां लोके प्राप्नोति विधिना पठन् विस्तारयति लेशोक्तं संक्षिपत्यतिविस्तरम्

siddhiṃ cānuttamāṃ loke prāpnoti vidhinā paṭhan vistārayati leśoktaṃ saṃkṣipatyativistaram

संस्कर्ता कुरुते तन्त्रं पुराणं च पुनर्नवम् अतस्तन्त्रोत्तममिदं चरकेणातिबुद्धिना

saṃskartā kurute tantraṃ purāṇaṃ ca punarnavam atastantrottamamidaṃ carakeṇātibuddhinā

संस्कृतं तत्त्वसंपूर्णं त्रिभागेनोपलक्ष्यते तच्छङ्करं भूतपतिं संप्रसाद्य समापयत्

saṃskṛtaṃ tattvasaṃpūrṇaṃ tribhāgenopalakṣyate tacchaṅkaraṃ bhūtapatiṃ saṃprasādya samāpayat

अखण्डार्थं दृढबलो जातः पञ्चनदे पुरे कृत्वा बहुभ्यस्तन्त्रेभ्यो विशेषोञ्छशिलोच्चयम्

akhaṇḍārthaṃ dṛḍhabalo jātaḥ pañcanade pure kṛtvā bahubhyastantrebhyo viśeṣoñchaśiloccayam

सप्तदशौषधाध्यायसिद्धिकल्पैरपूरयत् इदमन्यूनशब्दार्थं तन्त्रदोषविवर्जितम्

saptadaśauṣadhādhyāyasiddhikalpairapūrayat idamanyūnaśabdārthaṃ tantradoṣavivarjitam

षड्त्रिंशता विचित्राभिर्भूषितं तन्त्रयुक्तिभिः तत्राधिकरणं योगो हेत्वर्थोऽर्थः पदस्य च

ṣaḍtriṃśatā vicitrābhirbhūṣitaṃ tantrayuktibhiḥ tatrādhikaraṇaṃ yogo hetvartho'rthaḥ padasya ca

प्रदेशोद्देशनिर्देशवाक्यशेषाः प्रयोजनम् उपदेशापदेशातिदेशार्थापत्तिनिर्णयाः

pradeśoddeśanirdeśavākyaśeṣāḥ prayojanam upadeśāpadeśātideśārthāpattinirṇayāḥ

प्रसङ्गैकान्तनैकान्ताः सापवर्गो विपर्ययः पूर्वपक्षविधानानुमतव्याख्यानसंशयाः

prasaṅgaikāntanaikāntāḥ sāpavargo viparyayaḥ pūrvapakṣavidhānānumatavyākhyānasaṃśayāḥ

अतीतानागतावेक्षास्वसंज्ञोह्यसमुच्चयाः निदर्शनं निर्वर्चनं संनियोगो विकल्पनम्

atītānāgatāvekṣāsvasaṃjñohyasamuccayāḥ nidarśanaṃ nirvarcanaṃ saṃniyogo vikalpanam

प्रत्युत्सारस्तथोद्धारः संभवस्तन्त्रयुक्तयः तन्त्रे समासव्यासोक्ते भवन्त्वेता हि कृत्स्नशः

pratyutsārastathoddhāraḥ saṃbhavastantrayuktayaḥ tantre samāsavyāsokte bhavantvetā hi kṛtsnaśaḥ

एकदेशेन दृश्यन्ते समासाभिहिते तथा यथाऽम्बुजवनस्यार्कः प्रदीपो वेश्मनो यथा

ekadeśena dṛśyante samāsābhihite tathā yathā'mbujavanasyārkaḥ pradīpo veśmano yathā

प्रबोधनप्रकाशार्थास्तथा तन्त्रस्य युक्तयः एकस्मिन्नपि यस्येह शास्त्रे लब्धास्पदा मतिः

prabodhanaprakāśārthāstathā tantrasya yuktayaḥ ekasminnapi yasyeha śāstre labdhāspadā matiḥ

स शास्त्रमन्यदप्याशु युक्तिज्ञत्वात् प्रबुध्यते अधीयानोऽपि शास्त्राणि तन्त्रयुक्त्या विना भिषक् नाधिगच्छति शास्त्रार्थानर्थान् भाग्यक्षये यथा

sa śāstramanyadapyāśu yuktijñatvāt prabudhyate adhīyāno'pi śāstrāṇi tantrayuktyā vinā bhiṣak nādhigacchati śāstrārthānarthān bhāgyakṣaye yathā

दुर्गृहीतं क्षिणोत्येव शास्त्रं शस्त्रमिवाबुधम् सुगृहीतं तदेव ज्ञं शास्त्रं शस्त्रं च रक्षति

durgṛhītaṃ kṣiṇotyeva śāstraṃ śastramivābudham sugṛhītaṃ tadeva jñaṃ śāstraṃ śastraṃ ca rakṣati

तस्मादेताः प्रवक्ष्यन्ते विस्तरेणोत्तरे पुनः तत्त्वज्ञानार्थमस्यैव तन्त्रस्य गुणदोषतः

tasmādetāḥ pravakṣyante vistareṇottare punaḥ tattvajñānārthamasyaiva tantrasya guṇadoṣataḥ

इदमखिलमधीत्य सम्यगर्थान् विमृशति योऽविमनाः प्रयोगनित्यः समनुजसुखजीवितप्रदाता भवति धृतिस्मृतिबुद्धिधर्मवृद्धः

idamakhilamadhītya samyagarthān vimṛśati yo'vimanāḥ prayoganityaḥ samanujasukhajīvitapradātā bhavati dhṛtismṛtibuddhidharmavṛddhaḥ

यस्य द्वादशसाहस्री हृदि तिष्ठति संहिता सोऽर्थज्ञः स विचारज्ञश्चिकित्साकुशलश्च सः

yasya dvādaśasāhasrī hṛdi tiṣṭhati saṃhitā so'rthajñaḥ sa vicārajñaścikitsākuśalaśca saḥ

रोगांस्तेषां चिकित्सां च स किमर्थं न बुध्यते चिकित्सा वह्निवेशस्य सुस्थातुरहितं प्रति

rogāṃsteṣāṃ cikitsāṃ ca sa kimarthaṃ na budhyate cikitsā vahniveśasya susthāturahitaṃ prati

यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न तत्क्वचित् अग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते

yadihāsti tadanyatra yannehāsti na tatkvacit agniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसंपूरिते सिद्धिस्थानेउत्तरबस्तिसिद्धिर्नाम द्वादशोऽध्यायः

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte'prāpte dṛḍhabalasaṃpūrite siddhisthāneuttarabastisiddhirnāma dvādaśo'dhyāyaḥ

चरकसंहिता, सूत्रस्थान, १

1.1

अथातो दीर्घंजीवितीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः ।। चसं-१,

athāto dīrghaṃjīvitīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( गुणत्रयविभेदेन मूर्तित्रयम् उपैयुषे । त्रयीभुवे त्रिनेत्राय त्रिलोकीपतये नमः

āyurvedadīpikā ( guṇatrayavibhedena mūrtitrayam upaiyuṣe | trayībhuve trinetrāya trilokīpataye namaḥ

सरस्वत्यै नमो यस्याः प्रसादात् पुण्यकर्मभिः । बुद्धिदर्पणसंक्रान्तं जगदध्यक्षम् ईक्ष्यते

sarasvatyai namo yasyāḥ prasādāt puṇyakarmabhiḥ | buddhidarpaṇasaṃkrāntaṃ jagadadhyakṣam īkṣyate

ब्रह्मदक्षाश्विदेवेशभरद्वाजपुनर्वसु ।। हुताशवेशचरकप्रभृतिभ्यो नमो नमः

brahmadakṣāśvideveśabharadvājapunarvasu || hutāśaveśacarakaprabhṛtibhyo namo namaḥ

पातञ्जलमहाभाष्यचरकप्रतिसंस्कृतैः । मनोवाक्कायदोषाणां हर्त्रे ऽहिपतये नमः

pātañjalamahābhāṣyacarakapratisaṃskṛtaiḥ | manovākkāyadoṣāṇāṃ hartre 'hipataye namaḥ

नरदत्तगुरूद्दिष्टचरकार्थानुगामिनी । क्रियते चक्रदत्तेन टीकायुर्वेददीपिका

naradattagurūddiṣṭacarakārthānugāminī | kriyate cakradattena ṭīkāyurvedadīpikā

सभ्याः सद्गुरुवाक्सुधास्रुतिपरिस्फीतश्रुतीन् अस्मि वो नालं तोषयितुं पयोदपयसा नाम्भोनिधिस् तृप्यति । व्याख्याभासरसप्रकाशनम् इदं त्व् अस्मिन् यदि प्राप्यते क्वापि क्वापि कणो गुणस्य तदसौ कर्णे क्षणं धीयताम्

sabhyāḥ sadguruvāksudhāsrutiparisphītaśrutīn asmi vo nālaṃ toṣayituṃ payodapayasā nāmbhonidhis tṛpyati | vyākhyābhāsarasaprakāśanam idaṃ tv asmin yadi prāpyate kvāpi kvāpi kaṇo guṇasya tadasau karṇe kṣaṇaṃ dhīyatām

इह हि धर्मार्थकाममोक्षपरिपन्थिरोगोपशमाय ब्रह्मप्रभृतिभिः प्रणीतायुर्वेदतन्त्रेष्वतिविस्तरत्वेन सम्प्रति वर्तमानाल्पायुर्मेधसां पुरुषाणां न सम्यगर्थाधिगमः तदनधिगमाच्च तद्विहितार्थानामननुष्ठाने तथैवोपप्लवो रुजामिति मन्वानः परमकारुणिको ऽत्रभवान् अग्निवेशोऽल्पायुर्मेधसामपि सुरोपलम्भार्थं नातिसंक्षेपविस्तरं कायचिकित्साप्रधानम् आयुर्वेदतन्त्रं प्रणेतुम् आरब्धवान्

iha hi dharmārthakāmamokṣaparipanthirogopaśamāya brahmaprabhṛtibhiḥ praṇītāyurvedatantreṣvativistaratvena samprati vartamānālpāyurmedhasāṃ puruṣāṇāṃ na samyagarthādhigamaḥ tadanadhigamācca tadvihitārthānāmananuṣṭhāne tathaivopaplavo rujāmiti manvānaḥ paramakāruṇiko 'trabhavān agniveśo'lpāyurmedhasāmapi suropalambhārthaṃ nātisaṃkṣepavistaraṃ kāyacikitsāpradhānam āyurvedatantraṃ praṇetum ārabdhavān

तस्मिंश्च श्लोकनिदानविमानशारीरेन्द्रियचिकित्सितकल्पसिद्धिस्थानात्मके ऽभिधातव्ये निखिलतन्त्रप्रधानार्थाभिधाय

tasmiṃśca ślokanidānavimānaśārīrendriyacikitsitakalpasiddhisthānātmake 'bhidhātavye nikhilatantrapradhānārthābhidhāya

क्ता इत्यादिवाक्याभिधायकेन दर्शितं मन्तव्यम्

ktā ityādivākyābhidhāyakena darśitaṃ mantavyam

ननु प्रयोजनाभिधानं शास्त्रप्रवृत्त्यर्थमिति यदुक्तं तन्न युक्तं यतो न प्रयोजनाभिधानमात्रेण प्रयोजनवत्तावधारणं विप्रलम्भकसंसारमोचनप्रतिपादकादिशास्त्रेषु प्रयोजनाभिधानेऽपि निष्प्रयोजनत्वदर्शनात्

nanu prayojanābhidhānaṃ śāstrapravṛttyarthamiti yaduktaṃ tanna yuktaṃ yato na prayojanābhidhānamātreṇa prayojanavattāvadhāraṇaṃ vipralambhakasaṃsāramocanapratipādakādiśāstreṣu prayojanābhidhāne'pi niṣprayojanatvadarśanāt

अथ मन्यसे आप्तप्रयोजनाभिधानमेतदतोऽत्र यथार्थत्वं ननु भो कथमयं प्रयोजनाभिधायी आप्तः तदभिहितशास्त्रस्य यथार्थत्वादिति चेत् हन्त न यावच्छास्त्रस्य प्रयोजनवत्तावधारणं न तावच्छास्त्रप्रवृत्तिः न यावच्छास्त्रप्रवृत्तिर् न तावच्छास्त्रस्य यथार्थत्वावधारणं न यावच्छास्त्रस्य यथार्थत्वावधारणं न तावच्छास्त्रस्य कर्तुराप्तत्वमवधार्यते आप्तत्वानवधृतौ च कुतस् तदभिहितप्रयोजनवत्तावधारणम् इति चक्रकमापद्यते अथ मन्यसे मा भवतु प्रयोजनवत्तावधारणम् अर्थरूपप्रयोजनवत्तासंदेह एव प्रवर्तको भविष्यति कृष्यादाव् अपि हि प्रवृत्तिर् अर्थसंदेहादेव न हि तत्र कृषीवलानां फललाभावधारणं विद्यते अन्तरावग्रहादेरपिसंभाव्यमानत्वात् नन्वेवमसत्यपि प्रयोजनाभिधाने सप्रयोजननिष्प्रयोजनशास्त्रदर्शनाच्छास्त्रत्वम् एव प्रयोजनवत्तासंदेहोपदर्शकम् अस्तु तथाप्यलं प्रयोजनाभिधानेन

atha manyase āptaprayojanābhidhānametadato'tra yathārthatvaṃ nanu bho kathamayaṃ prayojanābhidhāyī āptaḥ tadabhihitaśāstrasya yathārthatvāditi cet hanta na yāvacchāstrasya prayojanavattāvadhāraṇaṃ na tāvacchāstrapravṛttiḥ na yāvacchāstrapravṛttir na tāvacchāstrasya yathārthatvāvadhāraṇaṃ na yāvacchāstrasya yathārthatvāvadhāraṇaṃ na tāvacchāstrasya karturāptatvamavadhāryate āptatvānavadhṛtau ca kutas tadabhihitaprayojanavattāvadhāraṇam iti cakrakamāpadyate atha manyase mā bhavatu prayojanavattāvadhāraṇam artharūpaprayojanavattāsaṃdeha eva pravartako bhaviṣyati kṛṣyādāv api hi pravṛttir arthasaṃdehādeva na hi tatra kṛṣīvalānāṃ phalalābhāvadhāraṇaṃ vidyate antarāvagrahāderapisaṃbhāvyamānatvāt nanvevamasatyapi prayojanābhidhāne saprayojananiṣprayojanaśāstradarśanācchāstratvam eva prayojanavattāsaṃdehopadarśakam astu tathāpyalaṃ prayojanābhidhānena

नैवं नहि सामान्येन प्रयोजनसंदेहः प्रयोजनविशेषार्थिनं तथा प्रवर्तयति यथाभिप्रेतप्रयोजनविशेषविषयः संदेहः अभिप्रेतविशेषविषयश्च संदेहो न विशेषविषयस्मरणमन्तरा भवति अतो ये तावद् अनवधृताग्निवेशप्रामाण्यास् तेषां धातुसाम्यसाधनमिदं शास्त्रं न वेत्येवम् आकारविशेषसंदेहोत्पादनार्थं प्रयोजनविशेषाभिधानं ये पुनः परमर्षेरग्निवेशस्याद्यत एवावधृतप्रामाण्यास्तेषां तदभिहितप्रयोजनवत्तावधारणेनैव प्रवृत्तिर् इति युक्तं प्रयोजनाभिधानम्

naivaṃ nahi sāmānyena prayojanasaṃdehaḥ prayojanaviśeṣārthinaṃ tathā pravartayati yathābhipretaprayojanaviśeṣaviṣayaḥ saṃdehaḥ abhipretaviśeṣaviṣayaśca saṃdeho na viśeṣaviṣayasmaraṇamantarā bhavati ato ye tāvad anavadhṛtāgniveśaprāmāṇyās teṣāṃ dhātusāmyasādhanamidaṃ śāstraṃ na vetyevam ākāraviśeṣasaṃdehotpādanārthaṃ prayojanaviśeṣābhidhānaṃ ye punaḥ paramarṣeragniveśasyādyata evāvadhṛtaprāmāṇyāsteṣāṃ tadabhihitaprayojanavattāvadhāraṇenaiva pravṛttir iti yuktaṃ prayojanābhidhānam

प्रयोजनाभिधायिवाक्ये तु स्वल्पप्रयत्नबोध्ये प्रयोजनसामान्यसंदेहादेव प्रवृत्तिरुपपन्ना न पुनरनेकसंवत्सरक्लेशबोध्ये शास्त्रे

prayojanābhidhāyivākye tu svalpaprayatnabodhye prayojanasāmānyasaṃdehādeva pravṛttirupapannā na punaranekasaṃvatsarakleśabodhye śāstre

तदेवं यदुच्यते प्रयोजनाभिधायिवाक्यप्रवृत्ताव् अपि प्रयोजनमभिधातव्यं तथा चानवस्था इति तन्निरस्तं भवति

tadevaṃ yaducyate prayojanābhidhāyivākyapravṛttāv api prayojanamabhidhātavyaṃ tathā cānavasthā iti tannirastaṃ bhavati

अथेत्यादि सूत्रे ऽथशब्दो ब्रह्मादिप्रणीततन्त्रेष्व् अल्पायुर्मेधसामर्थानवधारणस्य तथाभीष्टदेवतानमस्कारशास्त्रकरणार्थगुर्वाज्ञालाभयोर् आनन्तर्ये प्रयुक्तोऽपि शास्त्रादौ स्वरूपेण मङ्गलं भवत्युदकाहरणप्रवृत्तोदकुम्भदर्शनम् इव प्रस्थितानाम्

athetyādi sūtre 'thaśabdo brahmādipraṇītatantreṣv alpāyurmedhasāmarthānavadhāraṇasya tathābhīṣṭadevatānamaskāraśāstrakaraṇārthagurvājñālābhayor ānantarye prayukto'pi śāstrādau svarūpeṇa maṅgalaṃ bhavatyudakāharaṇapravṛttodakumbhadarśanam iva prasthitānām

ग्रन्थादौ मङ्गलसेवानिरस्तान्तरायाणां ग्रन्थकर्तृश्रोत्ःणाम् अविघ्नेनेष्टलाभो भवतीति युक्तं मङ्गलोपादानम्

granthādau maṅgalasevānirastāntarāyāṇāṃ granthakartṛśrotḥṇām avighneneṣṭalābho bhavatīti yuktaṃ maṅgalopādānam

अथशब्दस्य मङ्गलत्वे स्मृतिर् ओंकारश् चाथशब्दश्च द्वाव् एतौ ब्रह्मणः पुरा

athaśabdasya maṅgalatve smṛtir oṃkāraś cāthaśabdaśca dvāv etau brahmaṇaḥ purā

कण्ठं भित्त्वा विनिर्यातौ तेन माङ्गलिकाव् उभौ इति

kaṇṭhaṃ bhittvā viniryātau tena māṅgalikāv ubhau iti

शास्त्रान्तरे चादौ मङ्गलत्वेन दृष्टोऽयमथशब्दः

śāstrāntare cādau maṅgalatvena dṛṣṭo'yamathaśabdaḥ

यथा अथ शब्दानुशासनम् अथातो धर्मं व्याख्यास्यामः वै इत्यादौ

yathā atha śabdānuśāsanam athāto dharmaṃ vyākhyāsyāmaḥ vai ityādau

अभीष्टदेवतानमस्कारस्तु ग्रन्थादौ शिष्टाचारप्राप्तः परमशिष्टेनाग्निवेशेन कृत एव अन्यथा शिष्टाचारलङ्घनेन शिष्टत्वमेव न स्याद् व्याख्यानान्तरायभयश्च तथा ग्रन्थाविनिवेशितस्यापि नमस्कारस्य प्रत्यवायापहत्वाच्च न ग्रन्थनिवेशनम्

abhīṣṭadevatānamaskārastu granthādau śiṣṭācāraprāptaḥ paramaśiṣṭenāgniveśena kṛta eva anyathā śiṣṭācāralaṅghanena śiṣṭatvameva na syād vyākhyānāntarāyabhayaśca tathā granthāviniveśitasyāpi namaskārasya pratyavāyāpahatvācca na granthaniveśanam

यथा च गुर्वाज्ञालाभानन्तरम् एतत् तन्त्रकरणं तथा अथ मैत्रीपरः पुण्यम् इत्यादौ स्फुटमेव

yathā ca gurvājñālābhānantaram etat tantrakaraṇaṃ tathā atha maitrīparaḥ puṇyam ityādau sphuṭameva

ग्रन्थकरणे च गुर्वनुमतिप्रतिपादनेन ग्रन्थस्योपादेयता प्रदर्शिता भवति

granthakaraṇe ca gurvanumatipratipādanena granthasyopādeyatā pradarśitā bhavati

यत् पुनः शिष्यप्रश्नानन्तर्यार्थत्वम् अथशब्दस्य वर्ण्यते तन्न मां धिनोति नहि शिष्यान् पुरो व्यवस्थाप्य शास्त्रं क्रियते श्रोतृबुद्धिस्थीकारे तु शास्त्रकरणं युक्तं न च बुद्धिस्थीकृताः प्रष्टारो भवन्ति

yat punaḥ śiṣyapraśnānantaryārthatvam athaśabdasya varṇyate tanna māṃ dhinoti nahi śiṣyān puro vyavasthāpya śāstraṃ kriyate śrotṛbuddhisthīkāre tu śāstrakaraṇaṃ yuktaṃ na ca buddhisthīkṛtāḥ praṣṭāro bhavanti

अतःशब्दो ऽधिकारप्रागवध्युपदर्शकः अत ऊर्ध्वं यद् उपदेक्ष्यामो दीर्घंजीवितीयं तदिति यदि वा हेतौ येन ब्रह्मादिप्रणीतायुर्वेदतन्त्राणाम् उक्तेन न्यायेनोत्सम्बन्धत्वम् इव अतो हेतोर् दीर्घंजीवितीयं व्याख्यास्याम इति योजनीयम्

ataḥśabdo 'dhikāraprāgavadhyupadarśakaḥ ata ūrdhvaṃ yad upadekṣyāmo dīrghaṃjīvitīyaṃ taditi yadi vā hetau yena brahmādipraṇītāyurvedatantrāṇām uktena nyāyenotsambandhatvam iva ato hetor dīrghaṃjīvitīyaṃ vyākhyāsyāma iti yojanīyam

दीर्घंजीवितीयम् इत्यत्र दीर्घंजीवितशब्दो ऽस्मिन्न् अस्तीति मत्वर्थे अध्यायानुवाकयोर् लुक् च इति छप्रत्ययः

dīrghaṃjīvitīyam ityatra dīrghaṃjīvitaśabdo 'sminn astīti matvarthe adhyāyānuvākayor luk ca iti chapratyayaḥ

यदि वा दीर्घंजीवितशब्दम् अधिकृत्य कृतो ग्रन्थो ऽध्यायरूपस्तन्त्ररूपो वा इत्यस्यां विवक्षायाम् अधिकृत्य कृते ग्रन्थे इत्यधिकारात् शिशुक्रन्दयमसभ इत्यादिना छः

yadi vā dīrghaṃjīvitaśabdam adhikṛtya kṛto grantho 'dhyāyarūpastantrarūpo vā ityasyāṃ vivakṣāyām adhikṛtya kṛte granthe ityadhikārāt śiśukrandayamasabha ityādinā chaḥ

एवमन्यत्राप्येवंजातीये मन्तव्यम्

evamanyatrāpyevaṃjātīye mantavyam

अत्र च सत्यपि शब्दान्तरे दीर्घंजीवितशब्देनैव संज्ञा कृता दीर्घंजीवितशब्दस्यैव प्रवचनादौ निवेशात् प्रशस्तत्वाच्च

atra ca satyapi śabdāntare dīrghaṃjīvitaśabdenaiva saṃjñā kṛtā dīrghaṃjīvitaśabdasyaiva pravacanādau niveśāt praśastatvācca

दीर्घंजीवितशब्दो ऽस्मिन्न् अस्ति इति दीर्घंजीवितशब्दम् अधिकृत्य कृतो वा इत्यनया व्युत्पत्त्या दीर्घंजीवितीयशब्दस् तन्त्रे ऽध्याये च प्रवर्तनीयः

dīrghaṃjīvitaśabdo 'sminn asti iti dīrghaṃjīvitaśabdam adhikṛtya kṛto vā ityanayā vyutpattyā dīrghaṃjīvitīyaśabdas tantre 'dhyāye ca pravartanīyaḥ

तेन दीर्घंजीवितीयं व्याख्यास्याम इत्यनेन तन्त्रं प्रति व्याख्यानप्रतिज्ञा लब्धा भवति पुनर् दीर्घंजीवितीयम् इति पदम् आवर्त्याध्यायपदसमभिव्याहृतम् अध्यायव्याख्यानप्रतिज्ञां लम्भयति

tena dīrghaṃjīvitīyaṃ vyākhyāsyāma ityanena tantraṃ prati vyākhyānapratijñā labdhā bhavati punar dīrghaṃjīvitīyam iti padam āvartyādhyāyapadasamabhivyāhṛtam adhyāyavyākhyānapratijñāṃ lambhayati

दृष्टं चावृत्य पदस्य योजनं यथा अपामार्गतण्डुलीये गौरवे शिरसः शूले पीनसे इत्यादौ शिरस इति पदं गौरवे इत्यनेन युज्यते आवृत्य शूले इत्यनेन च

dṛṣṭaṃ cāvṛtya padasya yojanaṃ yathā apāmārgataṇḍulīye gaurave śirasaḥ śūle pīnase ityādau śirasa iti padaṃ gaurave ityanena yujyate āvṛtya śūle ityanena ca

अतश्च यदुच्यते अकृततन्त्रप्रतिज्ञस्याध्यायप्रतिज्ञा ऊनकायमानेति तन्निरस्तं भवति

ataśca yaducyate akṛtatantrapratijñasyādhyāyapratijñā ūnakāyamāneti tannirastaṃ bhavati

यदि वा अध्यायप्रतिज्ञैवास्तु तयैव तन्त्रप्रतिज्ञाप्यर्थलब्धैव न ह्य् अध्यायस् तन्त्रव्यतिरिक्तः तेनावयवव्याख्याने तन्त्रस्याप्यवयविनो व्याख्या भवत्येव यथा अङ्गुलीग्रहणेन देवदत्तोऽपि गृहीतो भवति

yadi vā adhyāyapratijñaivāstu tayaiva tantrapratijñāpyarthalabdhaiva na hy adhyāyas tantravyatiriktaḥ tenāvayavavyākhyāne tantrasyāpyavayavino vyākhyā bhavatyeva yathā aṅgulīgrahaṇena devadatto'pi gṛhīto bhavati

अवयवान्तरव्याख्यानप्रतिज्ञा तु न लभ्यते तां तु प्रत्यध्यायमेव करिष्यति

avayavāntaravyākhyānapratijñā tu na labhyate tāṃ tu pratyadhyāyameva kariṣyati

अध्यायमिति अधिपूर्वादिङः इङश्च इति कर्मणि घञा साध्यम्

adhyāyamiti adhipūrvādiṅaḥ iṅaśca iti karmaṇi ghañā sādhyam

तेन अधीयते इत्यध्यायः

tena adhīyate ityadhyāyaḥ

न चानया व्युत्पत्त्या प्रकरणचतुष्कस्थानादिष्वतिप्रसङ्गः यतो योगरूढेयम् अध्यायसंज्ञाध्यायस्य प्रकरणसमूहविशेष एव दीर्घंजीवितीयादिलक्षणे पङ्कजशब्दवद्वर्तते न योगमात्रेण वर्तते

na cānayā vyutpattyā prakaraṇacatuṣkasthānādiṣvatiprasaṅgaḥ yato yogarūḍheyam adhyāyasaṃjñādhyāyasya prakaraṇasamūhaviśeṣa eva dīrghaṃjīvitīyādilakṣaṇe paṅkajaśabdavadvartate na yogamātreṇa vartate

वक्ष्यति हि अधिकृत्येयमध्यायनामसंज्ञा प्रतिष्ठिता इति नामसंज्ञा योगरूढसंज्ञेत्यर्थः

vakṣyati hi adhikṛtyeyamadhyāyanāmasaṃjñā pratiṣṭhitā iti nāmasaṃjñā yogarūḍhasaṃjñetyarthaḥ

यदि वा करणाधिकरणयोर् अर्थयोः

yadi vā karaṇādhikaraṇayor arthayoḥ

अध्यायन्यायोद्यावसंहाराश् च इतिसूत्रेण निपातनाद् अध्यायपदसिद्धिः

adhyāyanyāyodyāvasaṃhārāś ca itisūtreṇa nipātanād adhyāyapadasiddhiḥ

अधीयतेऽस्मिन्ननेन वार्थविशेष इत्यध्यायः

adhīyate'sminnanena vārthaviśeṣa ityadhyāyaḥ

अतिप्रसक्तिनिषेधस् तूक्तन्यायः

atiprasaktiniṣedhas tūktanyāyaḥ

व्याख्यास्याम इति व्याङ्पूर्वात् ख्यातेऌर्टा साध्यम्

vyākhyāsyāma iti vyāṅpūrvāt khyāteḷrṭā sādhyam

चक्षिङो हि प्रयोगेऽनिच्छतो ऽपि व्याख्यातुः क्रियाफलसम्बन्धस्य दुर्निवारत्वेन स्वरितञित इत्यादिनात्मनेपदं स्यादिति

cakṣiṅo hi prayoge'nicchato 'pi vyākhyātuḥ kriyāphalasambandhasya durnivāratvena svaritañita ityādinātmanepadaṃ syāditi

वि इति विशेषे विशेषाश्च व्याससमासादयः

vi iti viśeṣe viśeṣāśca vyāsasamāsādayaḥ

आङयं क्रियायोगे ये तु मर्यादायाम् अभिविधौ वा आङ्प्रयोगं मन्यन्ते तेषाम् अभिप्रायं न विद्मः

āṅayaṃ kriyāyoge ye tu maryādāyām abhividhau vā āṅprayogaṃ manyante teṣām abhiprāyaṃ na vidmaḥ

यतो मर्यादायामभिविधौ चाङः प्रातिपदिकेन योगः स्यात् यथा आसमुद्रक्षितीशानाम् आपाटलीपुत्राद् वृष्टो देव इत्यादौ इहापि च तथा

yato maryādāyāmabhividhau cāṅaḥ prātipadikena yogaḥ syāt yathā āsamudrakṣitīśānām āpāṭalīputrād vṛṣṭo deva ityādau ihāpi ca tathā

क्रियायोगविरहे उपसर्गाः क्रियायोगे इति नियमाद् आङ उपसर्गत्वं न स्यात् ततश्चानुपसर्गेणाङा व्यवधानाद् वेर् उपसर्गस्य प्रयोगो न स्यात्

kriyāyogavirahe upasargāḥ kriyāyoge iti niyamād āṅa upasargatvaṃ na syāt tataścānupasargeṇāṅā vyavadhānād ver upasargasya prayogo na syāt

येनाव्यवहितः सजातीयव्यवहितो वा धातोर् उपसर्गो भवति

yenāvyavahitaḥ sajātīyavyavahito vā dhātor upasargo bhavati

व्याङोर् उभयोर् अप्यनुपसर्गत्वे तत्सम्बन्धोचितभूरिप्रातिपदिककल्पनागौरवप्रसङ्गः स्यात् तस्मात् क्रियायोगित्वम् एवाङो न्याय्यम्

vyāṅor ubhayor apyanupasargatve tatsambandhocitabhūriprātipadikakalpanāgauravaprasaṅgaḥ syāt tasmāt kriyāyogitvam evāṅo nyāyyam

1.2

अथ अतः दीर्घं जीवितीयम् अध्यायं वि आ ख्यास्याम इत्यष्टपदत्वम् ।। ५२ ।। ) इति ह स्माह भगवानात्रेयः ।। चसं-१,

atha ataḥ dīrghaṃ jīvitīyam adhyāyaṃ vi ā khyāsyāma ityaṣṭapadatvam || 52 || ) iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( ननु कथमग्निवेशः सकलपदार्थाशेषविशेषज्ञानव्याख्येयम् आयुर्वेदं व्याख्यास्यति यतो न तावद् भेषजादीनाम् अशेषविशेषप्रत्यक्षज्ञेयः सर्वपदार्थानां विशेषाणां प्रत्यक्षाविषयत्वात् अन्वयव्यतिरेकाभ्यां तु सर्वपदार्थावधारणं दुष्करमेव यत एकम् एव मधु स्वरूपेण जीवयति मारयति चोष्णं समघृतं च कफप्रकृतेर्हितमहितं वातप्रकृतेः अनूपे सात्म्यमसात्म्यं मरौ शीते सेव्यमसेव्यं ग्रीष्मे हितम् अवृद्धे वृद्धे चाहितम् अल्पं गुणकरम् आबाधकरम् अत्युपयुक्तम् आमतां गतम् उदरे उपक्रमविरोधित्वाद् अतिविभ्रमकरं काकमाचीयुक्तं पक्वनिकुचेन च सहोपयुक्तं मरणाय अथवा बलवर्णवीर्यतेजौपघाताय भवति इत्येवमादि तत्तद् युक्तं तत्तच्छतशः करोति अत एवैकस्यैव मधुनो रूपं यदानेन प्रकारेण दुरधिगमं तदात्र कैव कथा निखिलपदार्थाशेषविशेषज्ञानस्य अजानंश्च व्याचक्षाणः कथमुपादेयवचन इति कृत्वा गुरोर् आप्तात् प्रतिपन्नं प्रतिपादयिष्याम इति दर्शयन् तामिमां शङ्कां निराचिकीर्षुर् गुरूक्तानुवादरूपतां स्वग्रन्थस्य दर्शयन्नाह इति ह स्माह भगवानात्रेय इति

āyurvedadīpikā ( nanu kathamagniveśaḥ sakalapadārthāśeṣaviśeṣajñānavyākhyeyam āyurvedaṃ vyākhyāsyati yato na tāvad bheṣajādīnām aśeṣaviśeṣapratyakṣajñeyaḥ sarvapadārthānāṃ viśeṣāṇāṃ pratyakṣāviṣayatvāt anvayavyatirekābhyāṃ tu sarvapadārthāvadhāraṇaṃ duṣkarameva yata ekam eva madhu svarūpeṇa jīvayati mārayati coṣṇaṃ samaghṛtaṃ ca kaphaprakṛterhitamahitaṃ vātaprakṛteḥ anūpe sātmyamasātmyaṃ marau śīte sevyamasevyaṃ grīṣme hitam avṛddhe vṛddhe cāhitam alpaṃ guṇakaram ābādhakaram atyupayuktam āmatāṃ gatam udare upakramavirodhitvād ativibhramakaraṃ kākamācīyuktaṃ pakvanikucena ca sahopayuktaṃ maraṇāya athavā balavarṇavīryatejaupaghātāya bhavati ityevamādi tattad yuktaṃ tattacchataśaḥ karoti ata evaikasyaiva madhuno rūpaṃ yadānena prakāreṇa duradhigamaṃ tadātra kaiva kathā nikhilapadārthāśeṣaviśeṣajñānasya ajānaṃśca vyācakṣāṇaḥ kathamupādeyavacana iti kṛtvā guror āptāt pratipannaṃ pratipādayiṣyāma iti darśayan tāmimāṃ śaṅkāṃ nirācikīrṣur gurūktānuvādarūpatāṃ svagranthasya darśayannāha iti ha smāha bhagavānātreya iti

अत्र इतिशब्दो वक्ष्यमाणार्थपरामर्शकः हशब्दोऽवधारणे यथा न ह वै सशरीरस्य प्रियाप्रिययोरपहतिरस्तीति अत्र न हेति नैवेत्यर्थः

atra itiśabdo vakṣyamāṇārthaparāmarśakaḥ haśabdo'vadhāraṇe yathā na ha vai saśarīrasya priyāpriyayorapahatirastīti atra na heti naivetyarthaḥ

अत्र स्माह इति स्मशब्दप्रयोगेन भूतमात्र एव लिडर्थे लट् स्मे इति लट् न भूतानद्यतनपरोक्षे आत्रेयोपदेशस्याग्निवेशं प्रत्यपरोक्षत्वात्

atra smāha iti smaśabdaprayogena bhūtamātra eva liḍarthe laṭ sme iti laṭ na bhūtānadyatanaparokṣe ātreyopadeśasyāgniveśaṃ pratyaparokṣatvāt

यथा च भूतमात्रे लिड् भवति तथाच दर्शयिष्यामः

yathā ca bhūtamātre liḍ bhavati tathāca darśayiṣyāmaḥ

भगं पूजितं ज्ञानं तद्वान् यथोक्तम् उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानाम् आगतिं गतिम्

bhagaṃ pūjitaṃ jñānaṃ tadvān yathoktam utpattiṃ pralayaṃ caiva bhūtānām āgatiṃ gatim

वेत्ति विद्यामविद्यां च स वाच्यो भगवानिति यदि वा भगशब्दः समस्तैश्वर्यमाहात्म्यादिवचनः यथोक्तम् ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः

vetti vidyāmavidyāṃ ca sa vācyo bhagavāniti yadi vā bhagaśabdaḥ samastaiśvaryamāhātmyādivacanaḥ yathoktam aiśvaryasya samagrasya vīryasya yaśasaḥ śriyaḥ

ज्ञानवैराग्ययोश्चैव षण्णां भग इतीङ्गनाः इति

jñānavairāgyayoścaiva ṣaṇṇāṃ bhaga itīṅganāḥ iti

अत्रेरपत्यमात्रेयः अनेन विशुद्धवंशत्वं दर्शितं भवति

atrerapatyamātreyaḥ anena viśuddhavaṃśatvaṃ darśitaṃ bhavati

अत्रान्ये वर्णयन्ति चतुर्विधं सूत्रं भवति गुरुसूत्रं शिष्यसूत्रं प्रतिसंस्कर्तृसूत्रम् एकीयसूत्रं चेति

atrānye varṇayanti caturvidhaṃ sūtraṃ bhavati gurusūtraṃ śiṣyasūtraṃ pratisaṃskartṛsūtram ekīyasūtraṃ ceti

तत्र गुरुसूत्रं यथा नैतद् बुद्धिमता द्रष्टव्यम् अग्निवेश इत्यादि प्रतिसंस्कर्तृसूत्रं यथा तमुवाच भगवानात्रेयः इत्यादि शिष्यसूत्रं यथा नैतानि भगवन् पञ्चकषायशतानि पूर्यन्ते इत्यादि एकीयसूत्रं यथा कुमारस्य शिरः पूर्वमभिनिर्वर्तत इति कुमारशिरा भरद्वाजः इत्यादि

tatra gurusūtraṃ yathā naitad buddhimatā draṣṭavyam agniveśa ityādi pratisaṃskartṛsūtraṃ yathā tamuvāca bhagavānātreyaḥ ityādi śiṣyasūtraṃ yathā naitāni bhagavan pañcakaṣāyaśatāni pūryante ityādi ekīyasūtraṃ yathā kumārasya śiraḥ pūrvamabhinirvartata iti kumāraśirā bharadvājaḥ ityādi

तेनाद्यं व्याख्यानप्रतिज्ञासूत्रं गुरोरेव शिष्यस्याग्निवेशस्य व्याख्याने ऽनधिकारत्वात्

tenādyaṃ vyākhyānapratijñāsūtraṃ guroreva śiṣyasyāgniveśasya vyākhyāne 'nadhikāratvāt

द्वितीयं च सूत्रं प्रतिसंस्कर्तुः । इतिशब्देन च प्रकारवाचिना दीर्घंजीवितीयं व्याख्यास्याम इति परामृश्यते तेनाह स्मेति भूतानद्यतनपरोक्ष एव भवति प्रतिसंस्कर्तारं प्रत्यात्रेयोपदेशस्य परोक्षत्वात्

dvitīyaṃ ca sūtraṃ pratisaṃskartuḥ | itiśabdena ca prakāravācinā dīrghaṃjīvitīyaṃ vyākhyāsyāma iti parāmṛśyate tenāha smeti bhūtānadyatanaparokṣa eva bhavati pratisaṃskartāraṃ pratyātreyopadeśasya parokṣatvāt

अनेन च न्यायेन तमुवाच भगवानात्रेय इत्यादाव् अपि लिड्विधिर् उपपन्नो भवति

anena ca nyāyena tamuvāca bhagavānātreya ityādāv api liḍvidhir upapanno bhavati

सुश्रुते च यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः इति प्रतिसंस्कर्तृसूत्रमिति कृत्वा टीकाकृता लिड्विधिर् उपपादितः इति

suśrute ca yathovāca bhagavān dhanvantariḥ iti pratisaṃskartṛsūtramiti kṛtvā ṭīkākṛtā liḍvidhir upapāditaḥ iti

अत्र ब्रूमः यत्तावदुक्तं शिष्यस्याग्निवेशस्य व्याख्यानानधिकारादिदं गुरोः सूत्रं तन्न नहि जात्या गुरुत्वम् अस्ति यतः स एवात्रेयः स्वगुरुम् अपेक्ष्य शिष्यः अग्निवेशादीन् अपेक्ष्य गुरुः एवमग्निवेशो ऽपि ग्रन्थकरणकाले स्वबुद्धिस्थीकृताञ्शिष्यान् प्रति गुरुरिति न कश्चिद् दोषः

atra brūmaḥ yattāvaduktaṃ śiṣyasyāgniveśasya vyākhyānānadhikārādidaṃ guroḥ sūtraṃ tanna nahi jātyā gurutvam asti yataḥ sa evātreyaḥ svagurum apekṣya śiṣyaḥ agniveśādīn apekṣya guruḥ evamagniveśo 'pi granthakaraṇakāle svabuddhisthīkṛtāñśiṣyān prati gururiti na kaścid doṣaḥ

यत्पुनर्द्वितीयस्य प्रतिसंस्कर्तृसूत्रतया भूतानद्यतनपरोक्षे लिड्विधिर् उपपाद्यते तत्र विचार्यं किम् इदं द्वितीयं सूत्रं पूर्ववाक्यैकतापन्नं न वा यद्येकवाक्यतापन्नं तदा सुश्रुते तथा व्याख्यास्यामो यथोवाच धन्वन्तरिर् इति योजनीयं तथाच तथा व्याख्यास्याम इति क्रियैकवाक्यतापन्नम् उवाचेतिपदं न भिन्नकर्तृकं भवितुम् अर्हति तथा च कुतो लिड्विधिः अथ नैकतापन्नं तदा गौर् अश्वः पुरुषो हस्तीतिवन्नार्थसंगतिः

yatpunardvitīyasya pratisaṃskartṛsūtratayā bhūtānadyatanaparokṣe liḍvidhir upapādyate tatra vicāryaṃ kim idaṃ dvitīyaṃ sūtraṃ pūrvavākyaikatāpannaṃ na vā yadyekavākyatāpannaṃ tadā suśrute tathā vyākhyāsyāmo yathovāca dhanvantarir iti yojanīyaṃ tathāca tathā vyākhyāsyāma iti kriyaikavākyatāpannam uvācetipadaṃ na bhinnakartṛkaṃ bhavitum arhati tathā ca kuto liḍvidhiḥ atha naikatāpannaṃ tadā gaur aśvaḥ puruṣo hastītivannārthasaṃgatiḥ

किंच जतूकर्णादौ प्रतिसंस्कर्तृश्रुतिगन्धो ऽपि नास्ति तत् कथं नानाश्रुतपरिपूर्णकण्ठः शिष्यो जतूकर्णः प्राञ्जलिर् अधिगम्योवाच इत्यादौ लिड्विधिः

kiṃca jatūkarṇādau pratisaṃskartṛśrutigandho 'pi nāsti tat kathaṃ nānāśrutaparipūrṇakaṇṭhaḥ śiṣyo jatūkarṇaḥ prāñjalir adhigamyovāca ityādau liḍvidhiḥ

अनेन न्यायेन चरके ऽपि प्रतिसंस्कर्तृसूत्रपक्षे लिड्विधिर्नास्ति तस्माच्चरके ऽग्निवेशः सुश्रुते सुश्रुत एव सूत्राणां प्रणेता क्वचित् किंचिदर्थं स्तोतुं निन्दितुं वाख्यायिकारूपं पुराकल्पं दर्शयन् किमपि सूत्रं गुरूक्तानुवादरूपतया किमप्येकीयमतानुवादरूपतया लिखति प्रतिसंस्कर्ता त्व् अयं ग्रन्थं पूरयति तदाद्यग्रन्थकर्तृतयैव

anena nyāyena carake 'pi pratisaṃskartṛsūtrapakṣe liḍvidhirnāsti tasmāccarake 'gniveśaḥ suśrute suśruta eva sūtrāṇāṃ praṇetā kvacit kiṃcidarthaṃ stotuṃ nindituṃ vākhyāyikārūpaṃ purākalpaṃ darśayan kimapi sūtraṃ gurūktānuvādarūpatayā kimapyekīyamatānuvādarūpatayā likhati pratisaṃskartā tv ayaṃ granthaṃ pūrayati tadādyagranthakartṛtayaiva

लिड्विधिस्तु भूतानद्यतनमात्र एव छन्दोविहितो भाषायामपि वर्णनीयः अन्यथा उवाचेति पदं जतूकर्णादौ न स्यात् तथा च हरिवंशे धन्योपाख्याने मामुवाच इति तथा अहमुवाच इति च न स्यात् यथा स मामुवाचाम्बुचरः कूर्मो मानुषवत् स्वयम्

liḍvidhistu bhūtānadyatanamātra eva chandovihito bhāṣāyāmapi varṇanīyaḥ anyathā uvāceti padaṃ jatūkarṇādau na syāt tathā ca harivaṃśe dhanyopākhyāne māmuvāca iti tathā ahamuvāca iti ca na syāt yathā sa māmuvācāmbucaraḥ kūrmo mānuṣavat svayam

किमाश्चर्यं मयि मुने धन्यश्चाहं कथं विभो इति तथा स्व्यम्भुवचनात् सो ऽहं वेदान् वै समुपस्थितः

kimāścaryaṃ mayi mune dhanyaścāhaṃ kathaṃ vibho iti tathā svyambhuvacanāt so 'haṃ vedān vai samupasthitaḥ

उवाच चैनांश्चतुरः इति

uvāca caināṃścaturaḥ iti

यदपि इति ह स्माह इत्यत्र इतिशब्देन पूर्वसूत्रं परामृश्यते तन्न येन दीर्घंजीवितीयादिसूत्रमात्रस्य तदर्थस्य वा गुरूक्तत्वप्रतिपादने सति नैवोत्तरत्राभिधेयाभिधानेन निखिलतन्त्रस्य गुरूक्तानुवादरूपतया करणं श्रोतृश्रद्धाकरणं प्रतिपादितं भवति

yadapi iti ha smāha ityatra itiśabdena pūrvasūtraṃ parāmṛśyate tanna yena dīrghaṃjīvitīyādisūtramātrasya tadarthasya vā gurūktatvapratipādane sati naivottaratrābhidheyābhidhānena nikhilatantrasya gurūktānuvādarūpatayā karaṇaṃ śrotṛśraddhākaraṇaṃ pratipāditaṃ bhavati

भवति तु भावयितुं यथा पुरा व्याख्यातं तस्मात्तदेव न्याय्यमिति

bhavati tu bhāvayituṃ yathā purā vyākhyātaṃ tasmāttadeva nyāyyamiti

अग्निवेशस्य व्याख्यास्याम इति बहुवचनम् एकस्मिन्न् अप्य् अस्मदः प्रयोगाद्बहुवचनप्रयोगस्य साधुत्वात् साधु हि वदन्ति वक्तारो वयं करिष्यामः इति

agniveśasya vyākhyāsyāma iti bahuvacanam ekasminn apy asmadaḥ prayogādbahuvacanaprayogasya sādhutvāt sādhu hi vadanti vaktāro vayaṃ kariṣyāmaḥ iti

1.3

भगवानात्रेय इत्यत्र त्व् एकवचननिर्देशः कृतः भगवानित्यनेनैवात्रेयस्य गुरोर्गौरवस्य दर्शितत्वात् ।। २५ ।। ) दीर्घं जीवितमन्विच्छन्भरद्वाज उपागमत् । इन्द्रमुग्रतपा बुद्ध्वा शरण्यममरेश्वरम् ।। चसं-१,

bhagavānātreya ityatra tv ekavacananirdeśaḥ kṛtaḥ bhagavānityanenaivātreyasya gurorgauravasya darśitatvāt || 25 || ) dīrghaṃ jīvitamanvicchanbharadvāja upāgamat | indramugratapā buddhvā śaraṇyamamareśvaram || casaṃ-1,

1.4

ब्रह्मणा हि यथाप्रोक्तम् आयुर्वेदं प्रजापतिः । जग्राह निखिलेनादाव् अश्विनौ तु पुनस् ततः ।। चसं-१,

brahmaṇā hi yathāproktam āyurvedaṃ prajāpatiḥ | jagrāha nikhilenādāv aśvinau tu punas tataḥ || casaṃ-1,

1.5

अश्विभ्यां भगवाञ्छक्रः प्रतिपेदे ह केवलम् । ऋषिप्रोक्तो भरद्वाजस् तस्माच्छक्रम् उपागमत् ।। चसं-१,

aśvibhyāṃ bhagavāñchakraḥ pratipede ha kevalam | ṛṣiprokto bharadvājas tasmācchakram upāgamat || casaṃ-1,

1.6

विघ्नभूता यदा रोगाः प्रादुर्भूताः शरीरिणाम् । तपोपवासाध्ययनब्रह्मचर्यव्रतायुषाम् ।। चसं-१,

vighnabhūtā yadā rogāḥ prādurbhūtāḥ śarīriṇām | tapopavāsādhyayanabrahmacaryavratāyuṣām || casaṃ-1,

1.7

तदा भूतेष्वनुक्रोशं पुरस्कृत्य महर्षयः । समेताः पुण्यकर्माणः पार्श्वे हिमवतः शुभे ।। चसं-१,

tadā bhūteṣvanukrośaṃ puraskṛtya maharṣayaḥ | sametāḥ puṇyakarmāṇaḥ pārśve himavataḥ śubhe || casaṃ-1,

1.8

अङ्गिरा जमदग्निश्च वसिष्ठः कश्यपो भृगुः । आत्रेयो गौतमः सांख्यः पुलस्त्यो नारदोऽसितः ।। चसं-१,

aṅgirā jamadagniśca vasiṣṭhaḥ kaśyapo bhṛguḥ | ātreyo gautamaḥ sāṃkhyaḥ pulastyo nārado'sitaḥ || casaṃ-1,

1.9

अगस्त्यो वामदेवश्च मार्कण्डेयाश्वलायनौ । पारिक्षिर्भिक्षुर् आत्रेयो भरद्वाजः कपिञ्जलः ।। चसं-१,

agastyo vāmadevaśca mārkaṇḍeyāśvalāyanau | pārikṣirbhikṣur ātreyo bharadvājaḥ kapiñjalaḥ || casaṃ-1,

1.10

विश्वामित्राश्मरथ्यौ च भार्गवश्च्यवनोऽभिजित् । गार्ग्यः शाण्डिल्यकौण्डिन्यौ वार्क्षिर् देवलगालवौ ।। चसं-१,

viśvāmitrāśmarathyau ca bhārgavaścyavano'bhijit | gārgyaḥ śāṇḍilyakauṇḍinyau vārkṣir devalagālavau || casaṃ-1,

1.11

सांकृत्यो बैजवापिश्च कुशिको बादरायणः । बडिशः शरलोमा च काप्यकात्यायनाव् उभौ ।। चसं-१,

sāṃkṛtyo baijavāpiśca kuśiko bādarāyaṇaḥ | baḍiśaḥ śaralomā ca kāpyakātyāyanāv ubhau || casaṃ-1,

1.12

काङ्कायनः कैकशेयो धौम्यो मारीचकाश्यपौ । शर्कराक्षो हिरण्याक्षो लोकाक्षः पैङ्गिरेव च ।। चसं-१,

kāṅkāyanaḥ kaikaśeyo dhaumyo mārīcakāśyapau | śarkarākṣo hiraṇyākṣo lokākṣaḥ paiṅgireva ca || casaṃ-1,

1.13

शौनकः शाकुनेयश्च मैत्रेयो मैमतायनिः । वैखानसा वालखिल्यास्तथा चान्ये महर्षयः ।। चसं-१,

śaunakaḥ śākuneyaśca maitreyo maimatāyaniḥ | vaikhānasā vālakhilyāstathā cānye maharṣayaḥ || casaṃ-1,

1.14

ब्रह्मज्ञानस्य निधयो दमस्य नियमस्य च । तपसस्तेजसा दीप्ता हूयमाना इवाग्नयः ।। चसं-१,

brahmajñānasya nidhayo damasya niyamasya ca | tapasastejasā dīptā hūyamānā ivāgnayaḥ || casaṃ-1,

सुखोपविष्टास्ते तत्र पुण्यां चक्रुः कथामिमाम् । आयुर्वेददीपिका ( के ते महर्षय इत्याहाङ्गिरा इत्यादि

sukhopaviṣṭāste tatra puṇyāṃ cakruḥ kathāmimām | āyurvedadīpikā ( ke te maharṣaya ityāhāṅgirā ityādi

बह्वृषीणाम् अत्र कीर्तनं ग्रन्थादौ पापक्षयहेतुत्वेन तथायुर्वेदस्यैवंविधमहापुरुषसेवितत्वेन सेव्यत्वोपदर्शनार्थं चेति

bahvṛṣīṇām atra kīrtanaṃ granthādau pāpakṣayahetutvena tathāyurvedasyaivaṃvidhamahāpuruṣasevitatvena sevyatvopadarśanārthaṃ ceti

एषु च मध्ये केचिद् यायावराः केचिच्छालीनाः केचिदयोनिजाः एवंप्रकाराश्च सर्वे मीलिता बोद्धव्याः

eṣu ca madhye kecid yāyāvarāḥ kecicchālīnāḥ kecidayonijāḥ evaṃprakārāśca sarve mīlitā boddhavyāḥ

भिक्षुरित्यात्रेयविशेषणं वक्ष्यति हि तन्नेति भिक्षुर् आत्रेयः इति

bhikṣurityātreyaviśeṣaṇaṃ vakṣyati hi tanneti bhikṣur ātreyaḥ iti

वैखानसा इति कर्मविशेषप्रयुक्ता संज्ञा

vaikhānasā iti karmaviśeṣaprayuktā saṃjñā

वालखिल्यास्तु स्वल्पप्रमाणाः केचिद् ऋषयः

vālakhilyāstu svalpapramāṇāḥ kecid ṛṣayaḥ

निधय इव निधयो ऽक्षयस्थानत्वेन

nidhaya iva nidhayo 'kṣayasthānatvena

दमो दान्तत्वम्

damo dāntatvam

1.15

इमामिति अग्रे वक्ष्यमाणाम् ।। ९ ।। ) धर्मार्थकाममोक्षाणामारोग्यं मूलम् उत्तमम् ।। चसं-१,

imāmiti agre vakṣyamāṇām || 9 || ) dharmārthakāmamokṣāṇāmārogyaṃ mūlam uttamam || casaṃ-1,

1.16

रोगास्तस्यापहर्तारः श्रेयसो जीवितस्य च । प्रादुर्भूतो मनुष्याणामन्तरायो महान् अयम् ।। चसं-१,

rogāstasyāpahartāraḥ śreyaso jīvitasya ca | prādurbhūto manuṣyāṇāmantarāyo mahān ayam || casaṃ-1,

1.17

कः स्यात्तेषां शमोपाय इत्युक्त्वा ध्यानमास्थिताः । अथ ते शरणं शक्रं ददृशुर्ध्यानचक्षुषा ।। चसं-१,

kaḥ syātteṣāṃ śamopāya ityuktvā dhyānamāsthitāḥ | atha te śaraṇaṃ śakraṃ dadṛśurdhyānacakṣuṣā || casaṃ-1,

स वक्ष्यति शमोपायं यथावद् अमरप्रभुः । आयुर्वेददीपिका ( धारणाद्धर्मः स चात्मसमवेतः कार्यदर्शनानुमेयः अर्थः सुवर्णादिः काम्यत इत कामो वनितापरिष्वङ्गादिः मोक्षः संसारविमोक्षः

sa vakṣyati śamopāyaṃ yathāvad amaraprabhuḥ | āyurvedadīpikā ( dhāraṇāddharmaḥ sa cātmasamavetaḥ kāryadarśanānumeyaḥ arthaḥ suvarṇādiḥ kāmyata ita kāmo vanitāpariṣvaṅgādiḥ mokṣaḥ saṃsāravimokṣaḥ

आरोग्यं रोगाभावाद् धातुसाम्यम्

ārogyaṃ rogābhāvād dhātusāmyam

मूलं कारणम्

mūlaṃ kāraṇam

उत्तममिति प्रधानं तेनारोग्यं चतुर्वर्गे प्रधानं कारणं रोगगृहीतस्य क्वचिदपि पुरुषार्थे ऽसमर्थत्वाद् इत्युक्तम्

uttamamiti pradhānaṃ tenārogyaṃ caturvarge pradhānaṃ kāraṇaṃ rogagṛhītasya kvacidapi puruṣārthe 'samarthatvād ityuktam

तस्यापहर्तार इति आरोग्यस्यापहर्तारः इदम् एव च रोगाणाम् आरोग्यापहरणं यद् अनर्थलाभः न पुनर् उत्पन्नो रोगः पश्चाद् आरोग्यम् अपहरति भावाभावयोः परस्पराभावात्मकत्वात्

tasyāpahartāra iti ārogyasyāpahartāraḥ idam eva ca rogāṇām ārogyāpaharaṇaṃ yad anarthalābhaḥ na punar utpanno rogaḥ paścād ārogyam apaharati bhāvābhāvayoḥ parasparābhāvātmakatvāt

श्रेयसो जीवितस्य चेति श्रेयोवज्जीवितं हितत्वेन सुखत्वेन चार्थे दशमहामूलीये वक्ष्यमाणं तस्य जीवितस्यापहर्तार इति योजनीयम् अश्रेयोजीवितमहितत्वेन दुःखहेतुतया चानुपादेयम् इति कृत्वा तदपहरणमिह नोक्तम्

śreyaso jīvitasya ceti śreyovajjīvitaṃ hitatvena sukhatvena cārthe daśamahāmūlīye vakṣyamāṇaṃ tasya jīvitasyāpahartāra iti yojanīyam aśreyojīvitamahitatvena duḥkhahetutayā cānupādeyam iti kṛtvā tadapaharaṇamiha noktam

अत्र सुखितजीवितोपघातो धर्माद्युपघातेनैव लब्धः तेन वयं पश्यामः श्रेयःशब्देन सामान्ये नाभ्युदयवाचिना धर्मादयो ऽभिधीयन्ते जीवितशब्देन च जीवितमात्रं यतो जीवितं स्वरूपेणैव सर्वप्राणिनां निरुपाध्युपादेयं वचनं हि आचकमे च ब्रह्मण इयमात्मा आशीः आयुष्मान् भूयासम् इति

atra sukhitajīvitopaghāto dharmādyupaghātenaiva labdhaḥ tena vayaṃ paśyāmaḥ śreyaḥśabdena sāmānye nābhyudayavācinā dharmādayo 'bhidhīyante jīvitaśabdena ca jīvitamātraṃ yato jīvitaṃ svarūpeṇaiva sarvaprāṇināṃ nirupādhyupādeyaṃ vacanaṃ hi ācakame ca brahmaṇa iyamātmā āśīḥ āyuṣmān bhūyāsam iti

यत्त्वत्यन्तदुःखगृहीतस्य जीवितं जिहासितं तत्र दुःखस्यात्यन्तजिहासितस्यान्यथा हातुम् अशक्यत्वात् प्रियमपि जीवितं त्यक्तुम् इच्छति न स्वरूपेण

yattvatyantaduḥkhagṛhītasya jīvitaṃ jihāsitaṃ tatra duḥkhasyātyantajihāsitasyānyathā hātum aśakyatvāt priyamapi jīvitaṃ tyaktum icchati na svarūpeṇa

अन्तराय इति धर्मादिसाधने बोद्धव्यः

antarāya iti dharmādisādhane boddhavyaḥ

अयमिति रोगप्रादुर्भावरूपः

ayamiti rogaprādurbhāvarūpaḥ

तेषामिति रोगाणाम्

teṣāmiti rogāṇām

शरणमिति रक्षितारम्

śaraṇamiti rakṣitāram

शक्तत्वाच्छक्र उच्यते

śaktatvācchakra ucyate

1.18

ध्यानं समाधिविशेषः तदुपलब्धिसाधनत्वाच्चक्षुर् इव ध्यानचक्षुः तेन स वक्ष्यति शमोपायं यथावद् अमरप्रभुः इति ध्यानचक्षुषा ददृशुरिति योजना ।। १४ ।। ) कः सहस्राक्षभवनं गच्छेत् प्रष्टुं शचीपतिम् ।। चसं-१,

dhyānaṃ samādhiviśeṣaḥ tadupalabdhisādhanatvāccakṣur iva dhyānacakṣuḥ tena sa vakṣyati śamopāyaṃ yathāvad amaraprabhuḥ iti dhyānacakṣuṣā dadṛśuriti yojanā || 14 || ) kaḥ sahasrākṣabhavanaṃ gacchet praṣṭuṃ śacīpatim || casaṃ-1,

1.19

अहमर्थे नियुज्येयम् अत्रेति प्रथमं वचः । भरद्वाजोऽब्रवीत्तस्मादृषिभिः स नियोजितः ।। चसं-१,

ahamarthe niyujyeyam atreti prathamaṃ vacaḥ | bharadvājo'bravīttasmādṛṣibhiḥ sa niyojitaḥ || casaṃ-1,

1.20

स शक्रभवनं गत्वा सुरर्षिगणमध्यगम् । ददर्श बलहन्तारं दीप्यमानमिवानलम् ।। चसं-१,

sa śakrabhavanaṃ gatvā surarṣigaṇamadhyagam | dadarśa balahantāraṃ dīpyamānamivānalam || casaṃ-1,

1.21

सो ऽभिगम्य जयाशीर्भिरभिनन्द्य सुरेश्वरम् । प्रोवाच विनयाद्धीमान् ऋषीणां वाक्यम् उत्तमम् ।। चसं-१,

so 'bhigamya jayāśīrbhirabhinandya sureśvaram | provāca vinayāddhīmān ṛṣīṇāṃ vākyam uttamam || casaṃ-1,

1.22

व्याधयो हि समुत्पन्नाः सर्वप्राणिभयंकराः । तद्ब्रूहि मे शमोपायं यथावदमरप्रभो ।। चसं-१,

vyādhayo hi samutpannāḥ sarvaprāṇibhayaṃkarāḥ | tadbrūhi me śamopāyaṃ yathāvadamaraprabho || casaṃ-1,

1.23

तस्मै प्रोवाच भगवानायुर्वेदं शतक्रतुः । पदैरल्पैर्मतिं बुद्ध्वा विपुलां परमर्षये ।। चसं-१,

tasmai provāca bhagavānāyurvedaṃ śatakratuḥ | padairalpairmatiṃ buddhvā vipulāṃ paramarṣaye || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( अथैतेषु मध्ये भरद्वाजः कथम् इन्द्रम् उपागमद् इत्याह क इत्यादि

āyurvedadīpikā ( athaiteṣu madhye bharadvājaḥ katham indram upāgamad ityāha ka ityādi

शचीपतिम् इत्यनेन शचीसम्भोगव्यासक्तम् अप्यहम् उपासितुं क्षम इति भरद्वाजो दर्शयति

śacīpatim ityanena śacīsambhogavyāsaktam apyaham upāsituṃ kṣama iti bharadvājo darśayati

अर्थे प्रयोजने

arthe prayojane

नियुज्येयं व्यापारयेयम्

niyujyeyaṃ vyāpārayeyam

अत्रेति प्रकृतप्रयोजन एव अत्रेतिशब्दो यस्मादर्थे

atreti prakṛtaprayojana eva atretiśabdo yasmādarthe

यथा सुभिक्षम् इत्यागतः यस्मात् सुभिक्षं तस्मादागत इत्यर्थः

yathā subhikṣam ityāgataḥ yasmāt subhikṣaṃ tasmādāgata ityarthaḥ

नियोजित इति चौरादिको णिच न हेतौ

niyojita iti caurādiko ṇica na hetau

अनेन प्रकरणेन भरद्वाजस्यायुर्वेदागमे विशेषेणार्थित्वान्न प्रेरणमिति दर्शितं भवति

anena prakaraṇena bharadvājasyāyurvedāgame viśeṣeṇārthitvānna preraṇamiti darśitaṃ bhavati

प्रोवाचेति सम्यगुवाच न तु प्रशब्दः प्रपञ्चार्थः पदैरल्पैर् इत्युक्तत्वात्

provāceti samyaguvāca na tu praśabdaḥ prapañcārthaḥ padairalpair ityuktatvāt

कस्मात् पदैर् अल्पैर् उवाचेत्याह मतिं बुद्ध्वा विपुलाम् इति यस्माद् विपुलमतिं भरद्वाजं प्रतिपन्नवान् तस्मात् पदैर् अल्पैर् उवाचेति भावः मतिश् च बहुविषयत्वेनोपचाराद् विपुलेत्य् उच्यते सा च मतिः शुश्रूषाश्रवणग्रहणधारणोहापोहतत्त्वाभिनिवेशवतीह विपुला बोद्धव्या

kasmāt padair alpair uvācetyāha matiṃ buddhvā vipulām iti yasmād vipulamatiṃ bharadvājaṃ pratipannavān tasmāt padair alpair uvāceti bhāvaḥ matiś ca bahuviṣayatvenopacārād vipulety ucyate sā ca matiḥ śuśrūṣāśravaṇagrahaṇadhāraṇohāpohatattvābhiniveśavatīha vipulā boddhavyā

1.24

अत्र चेन्द्रेण दिव्यदृशा भरद्वाजाभिप्रायम् अग्रत एव बुद्ध्वायुर्वेद उपदिष्टः तेन भरद्वाजस्येन्द्रपृच्छादीह न दर्शितं किंवा भूतम् अपीन्द्रपृच्छादि ग्रन्थविस्तरभयाद् इह न लिखितम् ।। ११ ।। ) हेतुलिङ्गौषधज्ञानं स्वस्थातुरपरायणम् । त्रिसूत्रं शाश्वतं पुण्यं बुबुधे यं पितामहः ।। चसं-१,

atra cendreṇa divyadṛśā bharadvājābhiprāyam agrata eva buddhvāyurveda upadiṣṭaḥ tena bharadvājasyendrapṛcchādīha na darśitaṃ kiṃvā bhūtam apīndrapṛcchādi granthavistarabhayād iha na likhitam || 11 || ) hetuliṅgauṣadhajñānaṃ svasthāturaparāyaṇam | trisūtraṃ śāśvataṃ puṇyaṃ bubudhe yaṃ pitāmahaḥ || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( यादृशो ऽसाव् अल्पपदैर् उपदिष्ट आयुर्वेदस्तमाह हेत्वित्यादि

āyurvedadīpikā ( yādṛśo 'sāv alpapadair upadiṣṭa āyurvedastamāha hetvityādi

हेतुलिङ्गौषधज्ञानमिति हेत्वादीनि ज्ञायन्ते ऽनेनेति हेतुलिङ्गौषधज्ञानं यावच् चायुर्वेदवाच्यं तावद्धेत्वाद्यन्तर्भूतम् इत्यर्थः

hetuliṅgauṣadhajñānamiti hetvādīni jñāyante 'neneti hetuliṅgauṣadhajñānaṃ yāvac cāyurvedavācyaṃ tāvaddhetvādyantarbhūtam ityarthaḥ

हेतुग्रहणेन संनिकृष्टविप्रकृष्टव्याधिहेतुग्रहणं लिङ्गग्रहणेन च व्याधेर् आरोग्यस्य च कृत्स्नं लिङ्गमुच्यते तेन व्याध्यारोग्ये ऽपि लिङ्गशब्दवाच्ये यतस्ताभ्यामपि हि तल्लिङ्गं लिङ्ग्यत एव वक्ष्यति हि विषमारम्भमूलानां ज्वर एको हि लक्षणम्

hetugrahaṇena saṃnikṛṣṭaviprakṛṣṭavyādhihetugrahaṇaṃ liṅgagrahaṇena ca vyādher ārogyasya ca kṛtsnaṃ liṅgamucyate tena vyādhyārogye 'pi liṅgaśabdavācye yatastābhyāmapi hi talliṅgaṃ liṅgyata eva vakṣyati hi viṣamārambhamūlānāṃ jvara eko hi lakṣaṇam

विषमारम्भमूलाद्यैर् ज्वर एको निगद्यते इत्यादि औषधग्रहणेन च सर्वपथ्यावरोधः

viṣamārambhamūlādyair jvara eko nigadyate ityādi auṣadhagrahaṇena ca sarvapathyāvarodhaḥ

शरीरं चात्र हेतौ लिङ्गे चान्तर्भवति

śarīraṃ cātra hetau liṅge cāntarbhavati

स्वस्थातुरयोः परमुत्कृष्टमयनं मार्ग इति स्वस्थातुरपरायणम्

svasthāturayoḥ paramutkṛṣṭamayanaṃ mārga iti svasthāturaparāyaṇam

किमन्योऽयं हेतुलिङ्गौषधज्ञानरूप आयुर्वेदो ब्रह्मबुद्धादायुर्वेदाद् उतानन्य इत्याह त्रिसूत्रम् इत्यादि

kimanyo'yaṃ hetuliṅgauṣadhajñānarūpa āyurvedo brahmabuddhādāyurvedād utānanya ityāha trisūtram ityādi

पितामहोऽपि यं त्रिसूत्रं बुबुधे तमिन्द्रः प्रोवाच

pitāmaho'pi yaṃ trisūtraṃ bubudhe tamindraḥ provāca

त्रीणि हेत्वादीनि सूत्र्यन्ते यस्मिन् येन वा तन्त्रिसूत्रम्

trīṇi hetvādīni sūtryante yasmin yena vā tantrisūtram

तत्र सूचनात् सूत्रणाच्चार्थसंततेः सूत्रम्

tatra sūcanāt sūtraṇāccārthasaṃtateḥ sūtram

एतेन तं यथा ब्रह्मा त्रिसूत्रं बुबुधे तथैव हेतुलिङ्गौषधज्ञानम् इन्द्रः प्रोवाचेत्यविप्लुतमागमं दर्शयति

etena taṃ yathā brahmā trisūtraṃ bubudhe tathaiva hetuliṅgauṣadhajñānam indraḥ provācetyaviplutamāgamaṃ darśayati

बुबुध इति न कृतवान्

bubudha iti na kṛtavān

अत एवोक्तं शाश्वतं नित्यम् इत्यर्थः

ata evoktaṃ śāśvataṃ nityam ityarthaḥ

1.25

तच्च नित्यत्वं सूत्रस्थानान्ते व्युत्पादनीयम् ।। १४ ।। ) सो ऽनन्तपारं त्रिस्कन्धमायुर्वेदं महामतिः । यथावदचिरात् सर्वं बुबुधे तन्मना मुनिः ।। चसं-१,

tacca nityatvaṃ sūtrasthānānte vyutpādanīyam || 14 || ) so 'nantapāraṃ triskandhamāyurvedaṃ mahāmatiḥ | yathāvadacirāt sarvaṃ bubudhe tanmanā muniḥ || casaṃ-1,

1.26

तेनायुर् अमितं लेभे भरद्वाजः सुखान्वितम् । ऋषिभ्योऽनधिकं तच्च शशंसानवशेषयन् ।। चसं-१,

tenāyur amitaṃ lebhe bharadvājaḥ sukhānvitam | ṛṣibhyo'nadhikaṃ tacca śaśaṃsānavaśeṣayan || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( अथोद्दिष्टम् आयुर्वेदं कथं गृहीतवान् भरद्वाज इत्याह सो ऽनन्तेत्यादि

āyurvedadīpikā ( athoddiṣṭam āyurvedaṃ kathaṃ gṛhītavān bharadvāja ityāha so 'nantetyādi

अविद्यमानाव् अन्तपारौ यस्यासाव् अनन्तपारः अत्र पारशब्देन गोबलीवर्दन्यायेनादिर् उच्यते पारशब्दो ह्य् उभयोर् अपि नदीकूलयोर् विवक्षावशाद् वर्तते किंवा अनन्तो मोक्षः पारम् उत्कृष्टं फलं यस्यायुर्वेदस्यासाव् अनन्तपारः

avidyamānāv antapārau yasyāsāv anantapāraḥ atra pāraśabdena gobalīvardanyāyenādir ucyate pāraśabdo hy ubhayor api nadīkūlayor vivakṣāvaśād vartate kiṃvā ananto mokṣaḥ pāram utkṛṣṭaṃ phalaṃ yasyāyurvedasyāsāv anantapāraḥ

वक्ष्यति हि चिकित्सा तु नैष्ठिकी या विनोपधाम् इति

vakṣyati hi cikitsā tu naiṣṭhikī yā vinopadhām iti

अत्र नैष्ठिकी मोक्षसाधनहेतुः

atra naiṣṭhikī mokṣasādhanahetuḥ

चरकसंहिता, सूत्रस्थान, १ (cont. 2)

त्रयो हेत्वादयः स्कन्धरूपा यस्य स त्रिस्कन्धः स्कन्धश्च स्थूलावयवः प्रविभागो वा

trayo hetvādayaḥ skandharūpā yasya sa triskandhaḥ skandhaśca sthūlāvayavaḥ pravibhāgo vā

तत्रैवायुर्वेदग्रहणे मनो यस्य स तन्मनाः

tatraivāyurvedagrahaṇe mano yasya sa tanmanāḥ

मननाज्ज्ञानप्रकर्षशालित्वान् मुनिः

mananājjñānaprakarṣaśālitvān muniḥ

एतेन यस्मादयं महामतिस् तन्मनाः मुनिश्च तेनानन्तपारमप्यायुर्वेदं हेत्वादिस्कन्धत्रयमालम्बनं कृत्वा यथावदचिरादेव प्रतिपन्नवान् इत्याशयः

etena yasmādayaṃ mahāmatis tanmanāḥ muniśca tenānantapāramapyāyurvedaṃ hetvādiskandhatrayamālambanaṃ kṛtvā yathāvadacirādeva pratipannavān ityāśayaḥ

अचिरादिति अचिरेण

acirāditi acireṇa

अत्र च यथा ब्रह्मा त्रिसूत्रं बुबुधे यथा चेन्द्रो हेतुलिङ्गौषधज्ञानं प्रोवाच तथैव भरद्वाजोऽपि त्रिस्कन्धं तं बुबुधे इत्यनेनायुर्वेदस्याविप्लुतागमत्वम् उपदर्श्यते तेन त्रिसूत्रत्रिस्कन्धयोर् न पुनरुक्तिः

atra ca yathā brahmā trisūtraṃ bubudhe yathā cendro hetuliṅgauṣadhajñānaṃ provāca tathaiva bharadvājo'pi triskandhaṃ taṃ bubudhe ityanenāyurvedasyāviplutāgamatvam upadarśyate tena trisūtratriskandhayor na punaruktiḥ

तेनेति इन्द्राद् गृहीतेनायुर्वेदेन

teneti indrād gṛhītenāyurvedena

अमितमिति अमितमिवामितम् अतिदीर्घत्वात्

amitamiti amitamivāmitam atidīrghatvāt

आयुःशब्दश्चायुःकारणे रसायनज्ञाने बोद्धव्यः येनोत्तरकालं हि रसायनोपयोगाद् अयं भरद्वाजोऽमितमायुरवाप्स्यति न ऋषिभ्य आयुर्वेदकथनात् पूर्वं रसायनमाचरति स्म किंवा सर्वप्राण्युपकारार्थाधीतायुर्वेदजनितधर्मवशात् तत्कालम् एवामितमायुर् लेभे भरद्वाज इति बोद्धव्यम्

āyuḥśabdaścāyuḥkāraṇe rasāyanajñāne boddhavyaḥ yenottarakālaṃ hi rasāyanopayogād ayaṃ bharadvājo'mitamāyuravāpsyati na ṛṣibhya āyurvedakathanāt pūrvaṃ rasāyanamācarati sma kiṃvā sarvaprāṇyupakārārthādhītāyurvedajanitadharmavaśāt tatkālam evāmitamāyur lebhe bharadvāja iti boddhavyam

तच्चेति श्रुतं यदा तमिति पाठः तदा तम् आयुर्वेदम्

tacceti śrutaṃ yadā tamiti pāṭhaḥ tadā tam āyurvedam

अनवशेषयन्निति कार्त्स्न्येनेत्यर्थः

anavaśeṣayanniti kārtsnyenetyarthaḥ

1.27

आयुर्वेदम् अधीत्यानन्तरम् एवायं तमृषिभ्यो दत्तवान् ।। १६ ।। ) ऋषयश्च भरद्वाजाज्जगृहुस् तं प्रजाहितम् । दीर्घमायुश्चिकीर्षन्तो वेदं वर्धनमायुषः ।। चसं-१,

āyurvedam adhītyānantaram evāyaṃ tamṛṣibhyo dattavān || 16 || ) ṛṣayaśca bharadvājājjagṛhus taṃ prajāhitam | dīrghamāyuścikīrṣanto vedaṃ vardhanamāyuṣaḥ || casaṃ-1,

1.28

महर्षयस्ते ददृशुर्यथावज्ज्ञानचक्षुषा । सामान्यं च विशेषं च गुणान् द्रव्याणि कर्म च ।। चसं-१,

maharṣayaste dadṛśuryathāvajjñānacakṣuṣā | sāmānyaṃ ca viśeṣaṃ ca guṇān dravyāṇi karma ca || casaṃ-1,

1.29

समवायं च तज्ज्ञात्वा तन्त्रोक्तं विधिमास्थिताः । लेभिरे परमं शर्म जीवितं चाप्यनित्वरम् ।। चसं-१,

samavāyaṃ ca tajjñātvā tantroktaṃ vidhimāsthitāḥ | lebhire paramaṃ śarma jīvitaṃ cāpyanitvaram || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( दीर्घमायुश्चिकीर्षन्त इति प्राणिनाम् आत्मनश् च

āyurvedadīpikā ( dīrghamāyuścikīrṣanta iti prāṇinām ātmanaś ca

ज्ञानार्थं ज्ञानरूपं वा चक्षुर् ज्ञानचक्षुः तेन ज्ञानचक्षुषा

jñānārthaṃ jñānarūpaṃ vā cakṣur jñānacakṣuḥ tena jñānacakṣuṣā

गृहीतेन तेनायुर्वेदेन किं ददृशुरित्याह सामान्यं चेत्यादि

gṛhītena tenāyurvedena kiṃ dadṛśurityāha sāmānyaṃ cetyādi

एषां चोत्तरत्र लक्षणं षण्णां पदार्थानां विश्वरूपाणां भविष्यति तेनैतत् तत्रैव व्याकरणीयम्

eṣāṃ cottaratra lakṣaṇaṃ ṣaṇṇāṃ padārthānāṃ viśvarūpāṇāṃ bhaviṣyati tenaitat tatraiva vyākaraṇīyam

तद् इति सामान्यादि

tad iti sāmānyādi

तन्त्रोक्तं विधिम् इति अपथ्यपरिहारपथ्योपादानरूपम्

tantroktaṃ vidhim iti apathyaparihārapathyopādānarūpam

शर्म सुखम्

śarma sukham

परम् इति दुःखानाक्रान्तम्

param iti duḥkhānākrāntam

1.30

अनित्वरम् इति अगत्वरम् ।। ९ ।। ) अथ मैत्रीपरः पुण्यमायुर्वेदं पुनर्वसुः । शिष्येभ्यो दत्तवान् षड्भ्यः सर्वभूतानुकम्पया ।। चसं-१,

anitvaram iti agatvaram || 9 || ) atha maitrīparaḥ puṇyamāyurvedaṃ punarvasuḥ | śiṣyebhyo dattavān ṣaḍbhyaḥ sarvabhūtānukampayā || casaṃ-1,

1.31

अग्निवेशश्च भेलश् च जतूकर्णाः पराशरः । हारीतः क्षारपाणिश्च जगृहुस्तन्मुनेर्वचः ।। चसं-१,

agniveśaśca bhelaś ca jatūkarṇāḥ parāśaraḥ | hārītaḥ kṣārapāṇiśca jagṛhustanmunervacaḥ || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( अथेत्यादिना भरद्वाजशिष्यस्यात्रेयस्य पुनर्वस्वपरनाम्नो ऽग्निवेशादिगुरुतां दर्शयति

āyurvedadīpikā ( athetyādinā bharadvājaśiṣyasyātreyasya punarvasvaparanāmno 'gniveśādigurutāṃ darśayati

अत्र केचिद्भरद्वाजात्रेययोरैक्यं मन्यन्ते तन्न भरद्वाजसंज्ञया आत्रेयस्य क्वचिद् अपि तन्त्रप्रदेशे ऽकीर्तनात् हारीते चात्रेयादिगुरुतया भरद्वाज उक्तः शक्राद् अहम् अधीतवान् इत्यादिना मत्तः पुनरसंख्येयास् त्रिसूत्रं त्रिप्रयोजनम्

atra kecidbharadvājātreyayoraikyaṃ manyante tanna bharadvājasaṃjñayā ātreyasya kvacid api tantrapradeśe 'kīrtanāt hārīte cātreyādigurutayā bharadvāja uktaḥ śakrād aham adhītavān ityādinā mattaḥ punarasaṃkhyeyās trisūtraṃ triprayojanam

अत्रात्रेयादिपर्यन्ता विदुः सप्त महर्षयः

atrātreyādiparyantā viduḥ sapta maharṣayaḥ

आत्रेयाद्धारीत ऋषिर् इत्यन्तेन

ātreyāddhārīta ṛṣir ityantena

वाग्भटेन तु यदुक्तं ब्रह्मा स्मृत्वायुषो वेदं प्रजापतिम् अजिग्रहत्

vāgbhaṭena tu yaduktaṃ brahmā smṛtvāyuṣo vedaṃ prajāpatim ajigrahat

सो ऽश्विनौ तौ सहस्राक्षं सो ऽत्रिपुत्रादिकान् मुनीन् वा इत्यनेनात्रेयस्येन्द्रशिष्यत्वं तदायुर्वेदसमुत्थानीयरसायनपादे आदिशब्देन वक्ष्यमाणेन्द्रशिष्यतायोगात् समर्थनीयम्

so 'śvinau tau sahasrākṣaṃ so 'triputrādikān munīn vā ityanenātreyasyendraśiṣyatvaṃ tadāyurvedasamutthānīyarasāyanapāde ādiśabdena vakṣyamāṇendraśiṣyatāyogāt samarthanīyam

तत्र हीन्द्रेण पुनर्महर्षीणाम् आयुर्वेद उपदिष्ट इति वक्तव्यम्

tatra hīndreṇa punarmaharṣīṇām āyurveda upadiṣṭa iti vaktavyam

1.32

मैत्रीपरो मैत्रीप्रधानः मैत्री च सर्वप्राणिष्वात्मनीव बुद्धिः ।। ८ ।। ) बुद्धेर् विशेषस् तत्रासीन्नोपदेशान्तरं मुनेः । तन्त्रस्य कर्ता प्रथमम् अग्निवेशो यतो ऽभवत् ।। चसं-१,

maitrīparo maitrīpradhānaḥ maitrī ca sarvaprāṇiṣvātmanīva buddhiḥ || 8 || ) buddher viśeṣas tatrāsīnnopadeśāntaraṃ muneḥ | tantrasya kartā prathamam agniveśo yato 'bhavat || casaṃ-1,

1.33

अथ भेलादयश् चक्रुः स्वं स्वं तन्त्रं कृतानि च । श्रावयामासुर् आत्रेयं सर्षिसंघं सुमेधसः ।। चसं-१,

atha bhelādayaś cakruḥ svaṃ svaṃ tantraṃ kṛtāni ca | śrāvayāmāsur ātreyaṃ sarṣisaṃghaṃ sumedhasaḥ || casaṃ-1,

1.34

श्रुत्वा सूत्रणम् अर्थानाम् ऋषयः पुण्यकर्मणाम् । यथावत् सूत्रितम् इति प्रहृष्टास् ते ऽनुमेनिरे ।। चसं-१,

śrutvā sūtraṇam arthānām ṛṣayaḥ puṇyakarmaṇām | yathāvat sūtritam iti prahṛṣṭās te 'numenire || casaṃ-1,

1.35

सर्व एवास्तुवंस् तांश् च सर्वभूतहितैषिणः । साधु भूतेष्वनुक्रोश इत्युच्चैर् अब्रुवन् समम् ।। चसं-१,

sarva evāstuvaṃs tāṃś ca sarvabhūtahitaiṣiṇaḥ | sādhu bhūteṣvanukrośa ityuccair abruvan samam || casaṃ-1,

1.36

तं पुण्यं शुश्रुवुः शब्दं दिवि देवर्षयः स्थिताः । सामराः परमर्षीणां श्रुत्वा मुमुदिरे परम् ।। चसं-१,

taṃ puṇyaṃ śuśruvuḥ śabdaṃ divi devarṣayaḥ sthitāḥ | sāmarāḥ paramarṣīṇāṃ śrutvā mumudire param || casaṃ-1,

1.37

अहो साध्विति निर्घोषो लोकांस् त्रीन् अन्ववादयत् । नभसि स्निग्धगम्भीरो हर्षाद्भूतैर् उदीरितः ।। चसं-१,

aho sādhviti nirghoṣo lokāṃs trīn anvavādayat | nabhasi snigdhagambhīro harṣādbhūtair udīritaḥ || casaṃ-1,

1.38

शिवो वायुर् ववौ सर्वा भाभिर् उन्मीलिता दिशः । निपेतुः सजलाश् चैव दिव्याः कुसुमवृष्टयः ।। चसं-१,

śivo vāyur vavau sarvā bhābhir unmīlitā diśaḥ | nipetuḥ sajalāś caiva divyāḥ kusumavṛṣṭayaḥ || casaṃ-1,

1.39

अथाग्निवेशप्रमुखान् विविशुर् ज्ञानदेवताः । बुद्धिः सिद्धिः स्मृतिर् मेधा धृतिः कीर्तिः क्षमादयः ।। चसं-१,

athāgniveśapramukhān viviśur jñānadevatāḥ | buddhiḥ siddhiḥ smṛtir medhā dhṛtiḥ kīrtiḥ kṣamādayaḥ || casaṃ-1,

1.40

तानि चानुमतान्येषाम् तन्त्राणि परमर्षिभिः । भवाय भूतसंघानां प्रतिष्ठां भुवि लेभिरे ।। चसं-१,

tāni cānumatānyeṣām tantrāṇi paramarṣibhiḥ | bhavāya bhūtasaṃghānāṃ pratiṣṭhāṃ bhuvi lebhire || casaṃ-1,

1.41

हिताहितं सुखं दुःखम् आयुस् तस्य हिताहितम् । मानं च तच्च यत्रोक्तम् आयुर्वेदः स उच्यते ।। चसं-१,

hitāhitaṃ sukhaṃ duḥkham āyus tasya hitāhitam | mānaṃ ca tacca yatroktam āyurvedaḥ sa ucyate || casaṃ-1,

1.42

शरीरेन्द्रियसत्त्वात्मसंयोगो धारि जीवितम् । नित्यगश् चानुबन्धश् च पर्यायैर् आयुर् उच्यते ।। चसं-१,

śarīrendriyasattvātmasaṃyogo dhāri jīvitam | nityagaś cānubandhaś ca paryāyair āyur ucyate || casaṃ-1,

1.43

तस्यायुषः पुण्यतमो वेदो वेदविदां मतः । वक्ष्यते यन् मनुष्याणां लोकयोर् उभयोर् हितम् ।। चसं-१,

tasyāyuṣaḥ puṇyatamo vedo vedavidāṃ mataḥ | vakṣyate yan manuṣyāṇāṃ lokayor ubhayor hitam || casaṃ-1,