2. Caraka Saṃhitā (part 2 of 2)

चरकसंहिता, सूत्रस्थान, १२

12.1

अथातो वातकलाकलीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः ।। चसं-१,

athāto vātakalākalīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || casaṃ-1,

12.2

इति ह स्माह भगवानात्रेयः ।। चसं-१,

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || casaṃ-1,

12.3

आयुर्वेददीपिका ( पूर्वाध्याये रोगाः स्वरूपमार्गबाह्यकारणभेषजैर् अभिहिताः उपयुक्तज्ञानास् तत्कारणवातादयो बहुवाच्यत्वान् नोक्ताः अतः सम्प्रति पृथक्प्रकरणे ते ऽभिधीयन्ते वातकलाकलीये तत्रापि प्राधान्याद् वायुरेव प्रथममुच्यते । कला गुणः यदुक्तं षोडशकलम् इति अकला गुणविरुद्धो दोषः तेन वातकलाकलीयो वातगुणदोषीय इत्यर्थः यदि वा कला सूक्ष्मो भागस् तस्यापि कला कलाकला तस्यापि सूक्ष्मो भाग इत्यर्थः ।। १ ।। ) वातकलाकलाज्ञानमधिकृत्य परस्परमतानि जिज्ञासमानाः समुपविश्य महर्षयः पप्रच्छुरन्योऽन्यं किंगुणो वायुः किमस्य प्रकोपणम् उपशमनानि वास्य कानि कथं चैनम् असंघातवन्तम् अनवस्थितम् अनासाद्य प्रकोपणप्रशमनानि प्रकोपयन्ति प्रशमयन्ति वा कानि चास्य कुपिताकुपितस्य शरीराशरीरचरस्य शरीरेषु चरतः कर्माणि बहिःशरीरेभ्यो वेति ।। चसं-१,

āyurvedadīpikā ( pūrvādhyāye rogāḥ svarūpamārgabāhyakāraṇabheṣajair abhihitāḥ upayuktajñānās tatkāraṇavātādayo bahuvācyatvān noktāḥ ataḥ samprati pṛthakprakaraṇe te 'bhidhīyante vātakalākalīye tatrāpi prādhānyād vāyureva prathamamucyate | kalā guṇaḥ yaduktaṃ ṣoḍaśakalam iti akalā guṇaviruddho doṣaḥ tena vātakalākalīyo vātaguṇadoṣīya ityarthaḥ yadi vā kalā sūkṣmo bhāgas tasyāpi kalā kalākalā tasyāpi sūkṣmo bhāga ityarthaḥ || 1 || ) vātakalākalājñānamadhikṛtya parasparamatāni jijñāsamānāḥ samupaviśya maharṣayaḥ papracchuranyo'nyaṃ kiṃguṇo vāyuḥ kimasya prakopaṇam upaśamanāni vāsya kāni kathaṃ cainam asaṃghātavantam anavasthitam anāsādya prakopaṇapraśamanāni prakopayanti praśamayanti vā kāni cāsya kupitākupitasya śarīrāśarīracarasya śarīreṣu carataḥ karmāṇi bahiḥśarīrebhyo veti || casaṃ-1,

12.4

आयुर्वेददीपिका ( अत्रानेकर्षिवचनरूपतया वातादिगुणवचनं बह्वृषिसम्मतिदर्शनार्थं तन्त्रधर्मैतिह्ययुक्तत्वकरणार्थं च । असंघातमिति पित्तश्लेष्मवद् अवयवसंघातरहितम् । अनवस्थितमिति चलस्वभावम् । अनासाद्येति चलत्वेनानिबिडावयत्वेन चेति मन्तव्यम् ।। १ ।। ) अत्रोवाच कुशः सांकृत्यायनः रूक्षलघुशीतदारुणखरविशदाः षडिमे वातगुणा भवन्ति ।। चसं-१,

āyurvedadīpikā ( atrānekarṣivacanarūpatayā vātādiguṇavacanaṃ bahvṛṣisammatidarśanārthaṃ tantradharmaitihyayuktatvakaraṇārthaṃ ca | asaṃghātamiti pittaśleṣmavad avayavasaṃghātarahitam | anavasthitamiti calasvabhāvam | anāsādyeti calatvenānibiḍāvayatvena ceti mantavyam || 1 || ) atrovāca kuśaḥ sāṃkṛtyāyanaḥ rūkṣalaghuśītadāruṇakharaviśadāḥ ṣaḍime vātaguṇā bhavanti || casaṃ-1,

12.5

आयुर्वेददीपिका ( रूक्षादयो भावप्रधानाः तेन रूक्षत्वादयो गुणा मन्तव्याः । दारुणत्वं चलत्वं चलत्वात् एवं दीर्घंजीवितीयोक्तं चलत्वमुक्तं भवति यदि वा दारुणत्वं शोषणत्वात्काठिन्यं करोतीति । ---- ।। तच्छ्रुत्वा वाक्यं कुमारशिरा भरद्वाज उवाच एवमेतद्यथा भगवानाह एत एव वातगुणा भवन्ति स त्व् एवंगुणैर् एवंद्रव्यैर् एवम्प्रभावैश्च कर्मभिरभ्यस्यमानैर् वायुः प्रकोपमापद्यते समानगुणाभ्यासो हि धातूनां वृद्धिकारणमिति ।। चसं-१,

āyurvedadīpikā ( rūkṣādayo bhāvapradhānāḥ tena rūkṣatvādayo guṇā mantavyāḥ | dāruṇatvaṃ calatvaṃ calatvāt evaṃ dīrghaṃjīvitīyoktaṃ calatvamuktaṃ bhavati yadi vā dāruṇatvaṃ śoṣaṇatvātkāṭhinyaṃ karotīti | ---- || tacchrutvā vākyaṃ kumāraśirā bharadvāja uvāca evametadyathā bhagavānāha eta eva vātaguṇā bhavanti sa tv evaṃguṇair evaṃdravyair evamprabhāvaiśca karmabhirabhyasyamānair vāyuḥ prakopamāpadyate samānaguṇābhyāso hi dhātūnāṃ vṛddhikāraṇamiti || casaṃ-1,

12.6

आयुर्वेददीपिका ( कुमारशिरा इति भरद्वाजविशेषणम् आत्रेयगुरुभरद्वाजनिषेधार्थम् । एवम्प्रभावैरिति प्रभावाद् रौक्ष्यादिकारकैर् धावनजागरणादिभिः प्रभावाभिधानं च कर्मणां निर्गुणत्वात् । अभ्यस्यमानैरिति असकृत्प्रयुक्तैः ।। १ ।। ) तच्छ्रुत्वा वाक्यं काङ्कायनो वाह्लीकभिषग् उवाच एवमेतद्यथा भगवानाह एतान्येव वातप्रकोपणानि भवन्ति अतो विपरीतानि वातस्य प्रशमनानि भवन्ति प्रकोपणविपर्ययो हि धातूनां प्रशमकारणमिति ।। चसं-१,

āyurvedadīpikā ( kumāraśirā iti bharadvājaviśeṣaṇam ātreyagurubharadvājaniṣedhārtham | evamprabhāvairiti prabhāvād raukṣyādikārakair dhāvanajāgaraṇādibhiḥ prabhāvābhidhānaṃ ca karmaṇāṃ nirguṇatvāt | abhyasyamānairiti asakṛtprayuktaiḥ || 1 || ) tacchrutvā vākyaṃ kāṅkāyano vāhlīkabhiṣag uvāca evametadyathā bhagavānāha etānyeva vātaprakopaṇāni bhavanti ato viparītāni vātasya praśamanāni bhavanti prakopaṇaviparyayo hi dhātūnāṃ praśamakāraṇamiti || casaṃ-1,

12.7

तच्छ्रुत्वा वाक्यं बडिशो धामार्गव उवाच एवमेतद्यथा भगवानाह एतान्येव वातप्रकोपप्रशमनानि भवन्ति । यथा ह्य् एनम् असंघातम् अनवस्थितमनासाद्य प्रकोपणप्रशमनानि प्रकोपयन्ति प्रशमयन्ति वा तथानुव्याख्यास्यामः वातप्रकोपणानि खलु रूक्षलघुशीतदारुणखरविशदशुषिरकराणि शरीराणां तथाविधेषु शरीरेषु वायुराश्रयं गत्वाप्यायमानः प्रकोपमापद्यते वातप्रशमनानि पुनः स्निग्धगुरूष्णश्लक्ष्णमृदुपिच्छिलघनकराणि शरीराणां तथाविधेषु शरीरेषु वायुर् असज्यमानश् चरन् प्रशान्तिमापद्यते ।। चसं-१,

tacchrutvā vākyaṃ baḍiśo dhāmārgava uvāca evametadyathā bhagavānāha etānyeva vātaprakopapraśamanāni bhavanti | yathā hy enam asaṃghātam anavasthitamanāsādya prakopaṇapraśamanāni prakopayanti praśamayanti vā tathānuvyākhyāsyāmaḥ vātaprakopaṇāni khalu rūkṣalaghuśītadāruṇakharaviśadaśuṣirakarāṇi śarīrāṇāṃ tathāvidheṣu śarīreṣu vāyurāśrayaṃ gatvāpyāyamānaḥ prakopamāpadyate vātapraśamanāni punaḥ snigdhagurūṣṇaślakṣṇamṛdupicchilaghanakarāṇi śarīrāṇāṃ tathāvidheṣu śarīreṣu vāyur asajyamānaś caran praśāntimāpadyate || casaṃ-1,

12.8

आयुर्वेददीपिका ( शरीराणामिति शरीरावयवानाम् । शुषिरकराणि रन्ध्रकराणि । आश्रयमिति समानगुणस्थानम् । आप्यायमानः चीयमानः । दारुणविपरीतो मृदुः शुषिरविपरीतो घनः । असज्यमानः अनवतिष्ठमानः क्षीयमाणावयव इति यावत् । एतेनैतदुक्तं भवति यद्यपि वायुना वातकारणानां वातशमनानां वा तथा सम्बन्धो नास्ति तथापि शरीरसम्बद्धैस् तैर् वातस्य शरीरचारिणः सम्बन्धो भवति ततश्च वातस्य समानगुणयोगाद्वृद्धिर् विपरीतगुणयोगाच्च ह्रास उपपन्न एवेति ।। १ ।। ) तच्छ्रुत्वा बडिशवचनम् अवितथम् ऋषिगणैर् अनुमतमुवाच वायोर्विदो राजर्षिः एवमेतत् सर्वम् अनपवादं यथा भगवानाह । यानि तु खलु वायोः कुपिताकुपितस्य शरीराशरीरचरस्य शरीरेषु चरतः कर्माणि बहिःशरीरेभ्यो वा भवन्ति तेषामवयवान् प्रत्यक्षानुमानोपदेशैः साधयित्वा नमस्कृत्य वायवे यथाशक्ति प्रवक्ष्यामः वायुस्तन्त्रयन्त्रधरः प्राणोदानसमानव्यानापानात्मा प्रवर्तकश् चेष्टानाम् उच्चावचानां नियन्ता प्रणेता च मनसः सर्वेन्द्रियाणाम् उद्योजकः सर्वेन्द्रियानाम् अभिवोढा सर्वशरीरधातुव्यूहकरः संधानकरः शरीरस्य प्रवर्तको वाचः प्रकृतिः स्पर्शशब्दयोः श्रोत्रस्पर्शनयोर्मूलं हर्षोत्साहयोर् योनिः समीरणोऽग्नेः दोषसंशोषणः क्षेप्ता बहिर्मलानां स्थूलाणुस्रोतसां भेत्ता कर्ता गर्भाकृतीनाम् आयुषोऽनुवृत्तिप्रत्ययभूतो भवत्यकुपितः । कुपितस्तु खलु शरीरे शरीरं नानाविधैर्विकारैर् उपतपति बलवर्णसुखायुषाम् उपघाताय मनो व्याहर्षयति सर्वेन्द्रियाण्य् उपहन्ति विनिहन्ति गर्भान् विकृतिमापादयत्य् अतिकालं वा धारयति भयशोकमोहदैन्यातिप्रलापाञ् जनयति प्राणांश्चोपरुणद्धि । प्रकृतिभूतस्य खल्वस्य लोके चरतः कर्माणीमानि भवन्ति तद्यथा धरणीधारणं ज्वलनोज्ज्वालनम् आदित्यचन्द्रनक्षत्रग्रहगणानां संतानगतिविधानं सृष्टिश्च मेघानाम् अपां विसर्गः प्रवर्तनं स्रोतसां पुष्पफलानां चाभिनिर्वर्तनम् उद्भेदनं चौद्भिदानाम् ऋतूनां प्रविभागः विभागो धातूनां धातुमानसंस्थानव्यक्तिः बीजाभिसंस्तारः शस्याभिवर्धनम् अविक्लेदोपशोषणे अवैकारिकविकारश्चेति । प्रकुपितस्य खल्वस्य लोकेषु चरतः कर्माणीमानि भवन्ति तद्यथा शिखरिशिखरावमथनम् उन्मथनमनोकहानाम् उत्पीडनं सागराणाम् उद्वर्तनं सरसां प्रतिसरणमापगानाम् आकम्पनं च भूमेः आधमनम् अम्बुदानां नीहारनिर्ह्रादपांशुसिकतामत्स्यभेकोरगक्षाररुधिराश्माशनिविसर्गः व्यापादनं च षण्णामृतूनां शस्यानामसंघातः भूतानां चोपसर्गः भावानां चाभावकरणं चतुर्युगान्तकराणां मेघसूर्यानलानिलानां विसर्गः स हि भगवान् प्रभवश्चाव्ययश्च भूतानां भावाभावकरः सुखासुखयोर् विधाता मृत्युः यमः नियन्ता प्रजापतिः अदितिः विश्वकर्मा विश्वरूपः सर्वगः सर्वतन्त्राणां विधाता भावानामणुः विभुः विष्णुः क्रान्ता लोकानां वायुरेव भगवानिति ।। चसं-१,

āyurvedadīpikā ( śarīrāṇāmiti śarīrāvayavānām | śuṣirakarāṇi randhrakarāṇi | āśrayamiti samānaguṇasthānam | āpyāyamānaḥ cīyamānaḥ | dāruṇaviparīto mṛduḥ śuṣiraviparīto ghanaḥ | asajyamānaḥ anavatiṣṭhamānaḥ kṣīyamāṇāvayava iti yāvat | etenaitaduktaṃ bhavati yadyapi vāyunā vātakāraṇānāṃ vātaśamanānāṃ vā tathā sambandho nāsti tathāpi śarīrasambaddhais tair vātasya śarīracāriṇaḥ sambandho bhavati tataśca vātasya samānaguṇayogādvṛddhir viparītaguṇayogācca hrāsa upapanna eveti || 1 || ) tacchrutvā baḍiśavacanam avitatham ṛṣigaṇair anumatamuvāca vāyorvido rājarṣiḥ evametat sarvam anapavādaṃ yathā bhagavānāha | yāni tu khalu vāyoḥ kupitākupitasya śarīrāśarīracarasya śarīreṣu carataḥ karmāṇi bahiḥśarīrebhyo vā bhavanti teṣāmavayavān pratyakṣānumānopadeśaiḥ sādhayitvā namaskṛtya vāyave yathāśakti pravakṣyāmaḥ vāyustantrayantradharaḥ prāṇodānasamānavyānāpānātmā pravartakaś ceṣṭānām uccāvacānāṃ niyantā praṇetā ca manasaḥ sarvendriyāṇām udyojakaḥ sarvendriyānām abhivoḍhā sarvaśarīradhātuvyūhakaraḥ saṃdhānakaraḥ śarīrasya pravartako vācaḥ prakṛtiḥ sparśaśabdayoḥ śrotrasparśanayormūlaṃ harṣotsāhayor yoniḥ samīraṇo'gneḥ doṣasaṃśoṣaṇaḥ kṣeptā bahirmalānāṃ sthūlāṇusrotasāṃ bhettā kartā garbhākṛtīnām āyuṣo'nuvṛttipratyayabhūto bhavatyakupitaḥ | kupitastu khalu śarīre śarīraṃ nānāvidhairvikārair upatapati balavarṇasukhāyuṣām upaghātāya mano vyāharṣayati sarvendriyāṇy upahanti vinihanti garbhān vikṛtimāpādayaty atikālaṃ vā dhārayati bhayaśokamohadainyātipralāpāñ janayati prāṇāṃścoparuṇaddhi | prakṛtibhūtasya khalvasya loke carataḥ karmāṇīmāni bhavanti tadyathā dharaṇīdhāraṇaṃ jvalanojjvālanam ādityacandranakṣatragrahagaṇānāṃ saṃtānagatividhānaṃ sṛṣṭiśca meghānām apāṃ visargaḥ pravartanaṃ srotasāṃ puṣpaphalānāṃ cābhinirvartanam udbhedanaṃ caudbhidānām ṛtūnāṃ pravibhāgaḥ vibhāgo dhātūnāṃ dhātumānasaṃsthānavyaktiḥ bījābhisaṃstāraḥ śasyābhivardhanam avikledopaśoṣaṇe avaikārikavikāraśceti | prakupitasya khalvasya lokeṣu carataḥ karmāṇīmāni bhavanti tadyathā śikhariśikharāvamathanam unmathanamanokahānām utpīḍanaṃ sāgarāṇām udvartanaṃ sarasāṃ pratisaraṇamāpagānām ākampanaṃ ca bhūmeḥ ādhamanam ambudānāṃ nīhāranirhrādapāṃśusikatāmatsyabhekoragakṣārarudhirāśmāśanivisargaḥ vyāpādanaṃ ca ṣaṇṇāmṛtūnāṃ śasyānāmasaṃghātaḥ bhūtānāṃ copasargaḥ bhāvānāṃ cābhāvakaraṇaṃ caturyugāntakarāṇāṃ meghasūryānalānilānāṃ visargaḥ sa hi bhagavān prabhavaścāvyayaśca bhūtānāṃ bhāvābhāvakaraḥ sukhāsukhayor vidhātā mṛtyuḥ yamaḥ niyantā prajāpatiḥ aditiḥ viśvakarmā viśvarūpaḥ sarvagaḥ sarvatantrāṇāṃ vidhātā bhāvānāmaṇuḥ vibhuḥ viṣṇuḥ krāntā lokānāṃ vāyureva bhagavāniti || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( शरीराशरीरचरस्येति वातस्वरूपकथनं तेन शरीरेषु चरत इति बहिः शरीरेभ्यो वेति च पुनरुक्तं न भवति

āyurvedadīpikā ( śarīrāśarīracarasyeti vātasvarūpakathanaṃ tena śarīreṣu carata iti bahiḥ śarīrebhyo veti ca punaruktaṃ na bhavati

अत्रावयवानिति वदन् कार्त्स्न्याभिधानमशक्यं बहुप्रपञ्चत्वादिति दर्शयति

atrāvayavāniti vadan kārtsnyābhidhānamaśakyaṃ bahuprapañcatvāditi darśayati

साधयित्वा प्रतिपाद्य

sādhayitvā pratipādya

वातकर्मसु प्रत्यक्षाणि वचनादीनि मनःप्रेरणाद्यनुमेयं गर्भाकृतिकरणाद्यागमगम्यम्

vātakarmasu pratyakṣāṇi vacanādīni manaḥpreraṇādyanumeyaṃ garbhākṛtikaraṇādyāgamagamyam

तन्त्रं शरीरं यद् उक्तं तन्त्रयन्त्रेषु भिन्नेषु तमोऽन्त्यं प्रविविक्षताम् इति तदेव यन्त्रं यदि वा तन्त्रस्य यन्त्रं संधयः

tantraṃ śarīraṃ yad uktaṃ tantrayantreṣu bhinneṣu tamo'ntyaṃ pravivikṣatām iti tadeva yantraṃ yadi vā tantrasya yantraṃ saṃdhayaḥ

प्राणाद्यात्मा प्राणादिस्वरूपः

prāṇādyātmā prāṇādisvarūpaḥ

चेष्टाविशेषणम् उच्चावचानां विविधानाम् इत्यर्थः किंवा शुभाशुभानामित्यर्थः

ceṣṭāviśeṣaṇam uccāvacānāṃ vividhānām ityarthaḥ kiṃvā śubhāśubhānāmityarthaḥ

नियन्ता अनीप्सिते विषये प्रवर्तमानस्य मनसः प्रणेता च मनस एवेप्सिते ऽर्थे

niyantā anīpsite viṣaye pravartamānasya manasaḥ praṇetā ca manasa evepsite 'rthe

उद्योजकः प्रेरकः किंवा उद्योगकारक इति पाठः सो ऽप्यभिन्नार्थः

udyojakaḥ prerakaḥ kiṃvā udyogakāraka iti pāṭhaḥ so 'pyabhinnārthaḥ

अभिवोढेवाभिवोढा सर्वेन्द्रियार्थग्राहकत्वेन तच्चास्य वायुमयेन स्पर्शनेन्द्रियेण सर्वेन्द्रियाणां व्यापकत्वात् पूर्वाध्यायप्रतिपादितेन न्यायेन बोद्धव्यम्

abhivoḍhevābhivoḍhā sarvendriyārthagrāhakatvena taccāsya vāyumayena sparśanendriyeṇa sarvendriyāṇāṃ vyāpakatvāt pūrvādhyāyapratipāditena nyāyena boddhavyam

व्यूहकरः संघातकरो रचनाकर इति यावत्

vyūhakaraḥ saṃghātakaro racanākara iti yāvat

प्रकृतिः कारणं शब्दकारणत्वं च वायोर्नित्यम् आकाशानुप्रवेशात् उक्तं हि खादीन्यभिधाय तेषामेकगुणः पूर्वो गुणवृद्धिः परे परे इति

prakṛtiḥ kāraṇaṃ śabdakāraṇatvaṃ ca vāyornityam ākāśānupraveśāt uktaṃ hi khādīnyabhidhāya teṣāmekaguṇaḥ pūrvo guṇavṛddhiḥ pare pare iti

तथा पुनरुक्तं खादीन्यभिधाय विष्टं ह्य् अपरं परेण इति

tathā punaruktaṃ khādīnyabhidhāya viṣṭaṃ hy aparaṃ pareṇa iti

श्रवणमूलत्वं वायोः कर्णशष्कुलीरचनाविशेषे व्याप्रियमाणत्वात् मूलं प्रधानकारणम्

śravaṇamūlatvaṃ vāyoḥ karṇaśaṣkulīracanāviśeṣe vyāpriyamāṇatvāt mūlaṃ pradhānakāraṇam

उत्साहः कार्येषूद्योगो मनसः

utsāhaḥ kāryeṣūdyogo manasaḥ

योनिः अभिव्यक्तिकारणम्

yoniḥ abhivyaktikāraṇam

दोषसंशोषणः शरीरक्लेदसंशोषणः

doṣasaṃśoṣaṇaḥ śarīrakledasaṃśoṣaṇaḥ

भेत्ता कर्ता एतच्च शरीरोत्पत्तिकाले

bhettā kartā etacca śarīrotpattikāle

भूतशब्दः स्वरूपवचनः

bhūtaśabdaḥ svarūpavacanaḥ

उपघातायेति छेदः

upaghātāyeti chedaḥ

गर्भानिति विकृतिम् आपादयत्यतिकालं धारयतीत्यनेन च सम्बध्यते

garbhāniti vikṛtim āpādayatyatikālaṃ dhārayatītyanena ca sambadhyate

आदित्यादीनां संतानेनाविच्छेदेन गतिविधानं संतानगतिविधानम्

ādityādīnāṃ saṃtānenāvicchedena gatividhānaṃ saṃtānagatividhānam

स्रोतसामिति नदीनाम्

srotasāmiti nadīnām

प्रविभागो विभक्तलक्षणम्

pravibhāgo vibhaktalakṣaṇam

धातूनामिति पृथिव्यादीनां धातवः कार्यद्रव्याणि प्रस्तरादीनि मानं परिमाणं संस्थानमाकृतिः तयोर्व्यक्तिरभिव्यक्तिः तत्र कारणमिति यावत्

dhātūnāmiti pṛthivyādīnāṃ dhātavaḥ kāryadravyāṇi prastarādīni mānaṃ parimāṇaṃ saṃsthānamākṛtiḥ tayorvyaktirabhivyaktiḥ tatra kāraṇamiti yāvat

बीजस्य शाल्यादेः अभिसंस्कारोऽङ्कुरजननशक्तिः

bījasya śālyādeḥ abhisaṃskāro'ṅkurajananaśaktiḥ

अविक्लेदः पाककालाद् अर्वाग् अविक्लिन्नत्वम् उपशोषणं च पाकेन यवादीनामार्द्राणामेव अविक्लेदोपशोषणे शस्यानामेव

avikledaḥ pākakālād arvāg aviklinnatvam upaśoṣaṇaṃ ca pākena yavādīnāmārdrāṇāmeva avikledopaśoṣaṇe śasyānāmeva

अवैकारिकविकारेण सर्वस्मिन्नेव जगति प्रकृतिरूपे कारणत्वं ब्रूते

avaikārikavikāreṇa sarvasminneva jagati prakṛtirūpe kāraṇatvaṃ brūte

शिखरी पर्वतः

śikharī parvataḥ

अनोकहो वृक्षः

anokaho vṛkṣaḥ

ऊर्ध्वं वर्तनम् उद्वर्तनम्

ūrdhvaṃ vartanam udvartanam

प्रतिसरणं प्रतीपगमनम्

pratisaraṇaṃ pratīpagamanam

विसर्जनं विसर्गः स च पृथङ्नीहारादिभिः सम्बध्यते नीहारः शिशिरसमूहः निर्ह्रादो मेघं विना गर्जितम् अशनिः वज्रभेदोऽग्निः

visarjanaṃ visargaḥ sa ca pṛthaṅnīhārādibhiḥ sambadhyate nīhāraḥ śiśirasamūhaḥ nirhrādo meghaṃ vinā garjitam aśaniḥ vajrabhedo'gniḥ

असंघातः अनुत्पादो ऽनुपचयो वा

asaṃghātaḥ anutpādo 'nupacayo vā

उपसर्गः मरकादिप्रादुर्भावः

upasargaḥ marakādiprādurbhāvaḥ

मेघसूर्येत्यादौ विसर्गः सृष्टिः

meghasūryetyādau visargaḥ sṛṣṭiḥ

वायुर् इह देवतारूपोऽभिप्रेतः तेन तस्य भूतलचतुर्युगान्तकरानिलकरणमविरुद्धम् एवं यदन्यद् अप्य् अनुपपद्यमानं वायोस् तदपि देवतारूपत्वेनैव समाधेयम्

vāyur iha devatārūpo'bhipretaḥ tena tasya bhūtalacaturyugāntakarānilakaraṇamaviruddham evaṃ yadanyad apy anupapadyamānaṃ vāyos tadapi devatārūpatvenaiva samādheyam

सम्प्रति सामान्येन पुनः कुपिताकुपितस्य वायोः स्वरूपमुच्यते स हि भगवानित्यादि

samprati sāmānyena punaḥ kupitākupitasya vāyoḥ svarūpamucyate sa hi bhagavānityādi

प्रभवः कारणम्

prabhavaḥ kāraṇam

अव्ययः अक्षयः

avyayaḥ akṣayaḥ

भूतानाम् इत्युत्तरेण सम्बध्यते

bhūtānām ityuttareṇa sambadhyate

मृत्युयमादिभेदाश्चागमे ज्ञेयाः

mṛtyuyamādibhedāścāgame jñeyāḥ

12.9

सर्वतन्त्राणां सर्वकर्मणां तन्त्रशब्दः कर्मवचनोऽप्यस्ति यदुक्तं वस्तिस्तन्त्राणां कर्मणामित्यर्थः ।। ४३ ।। ) तच्छ्रुत्वा वायोर्विदवचो मरीचिरुवाच यद्यप्येवम् एतत् किमर्थस्यास्य वचने विज्ञाने वा सामर्थ्यमस्ति भिषग्विद्यायां भिषग्विद्याम् अधिकृत्येयं कथा प्रवृत्तेति ।। चसं-१,

sarvatantrāṇāṃ sarvakarmaṇāṃ tantraśabdaḥ karmavacano'pyasti yaduktaṃ vastistantrāṇāṃ karmaṇāmityarthaḥ || 43 || ) tacchrutvā vāyorvidavaco marīciruvāca yadyapyevam etat kimarthasyāsya vacane vijñāne vā sāmarthyamasti bhiṣagvidyāyāṃ bhiṣagvidyām adhikṛtyeyaṃ kathā pravṛtteti || casaṃ-1,

12.10

वायोर्विद उवाच भिषक् पवनम् अतिबलम् अतिपरुषम् अतिशीघ्रकारिणम् आत्ययिकं चेन् नानुनिशाम्येत् सहसा प्रकुपितम् अतिप्रयतः कथमग्रेऽभिरक्षितुमभिधास्यति प्रागेवैनम् अत्ययभयात् वायोर्यथार्था स्तुतिर् अपि भवत्यारोग्याय बलवर्णविवृद्धये वर्चस्वित्वायोपचयाय ज्ञानोपपत्तये परमायुःप्रकर्षाय चेति ।। चसं-१,

vāyorvida uvāca bhiṣak pavanam atibalam atiparuṣam atiśīghrakāriṇam ātyayikaṃ cen nānuniśāmyet sahasā prakupitam atiprayataḥ kathamagre'bhirakṣitumabhidhāsyati prāgevainam atyayabhayāt vāyoryathārthā stutir api bhavatyārogyāya balavarṇavivṛddhaye varcasvitvāyopacayāya jñānopapattaye paramāyuḥprakarṣāya ceti || casaṃ-1,

12.11

मरीचिरुवाच अग्निरेव शरीरे पित्तान्तर्गतः कुपिताकुपितः शुभाशुभानि करोति तद्यथा पक्तिमपक्तिं दर्शनमदर्शनं मात्रामात्रत्वम् ऊष्मणः प्रकृतिविकृतिवर्णौ शौर्यं भयं क्रोधं हर्षं मोहं प्रसादम् इत्येवमादीनि चापराणि द्वंद्वानीति ।। चसं-१,

marīciruvāca agnireva śarīre pittāntargataḥ kupitākupitaḥ śubhāśubhāni karoti tadyathā paktimapaktiṃ darśanamadarśanaṃ mātrāmātratvam ūṣmaṇaḥ prakṛtivikṛtivarṇau śauryaṃ bhayaṃ krodhaṃ harṣaṃ mohaṃ prasādam ityevamādīni cāparāṇi dvaṃdvānīti || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( पित्तान्तर्गत इति वचनेन शरीरे ज्वालादियुक्तवह्निनिषेधेन पित्तोष्मरूपस्य वह्नेः सद्भावं दर्शयति न तु पित्तादभेदं पित्ते नाग्निमान्द्यस्य ग्रहण्यध्याये वक्ष्यमाणत्वात् तथा पित्तहरस्य सर्पिषोऽग्निवर्धनत्वेनोक्तत्वात्

āyurvedadīpikā ( pittāntargata iti vacanena śarīre jvālādiyuktavahniniṣedhena pittoṣmarūpasya vahneḥ sadbhāvaṃ darśayati na tu pittādabhedaṃ pitte nāgnimāndyasya grahaṇyadhyāye vakṣyamāṇatvāt tathā pittaharasya sarpiṣo'gnivardhanatvenoktatvāt

12.12

पक्तिमपक्तिमिति अविकृतिविकृतिभेदेन पाचकस्याग्नेः कर्म दर्शनादर्शने नेत्रगतस्यालोचकस्य ऊष्मणो मात्रामात्रत्वं वर्णभेदौ च त्वग्गतस्य भ्राजकस्य भयशौर्यादयो हृदयस्थस्य साधकस्य रञ्जकस्य तु बहिःस्फुटकार्यादर्शनाद् उदाहरणं न कृतम् ।। २ ।। ) तच्छ्रुत्वा मरीचिवचः काप्य उवाच सोम एव शरीरे श्लेष्मान्तर्गतः कुपिताकुपितः शुभाशुभानि करोति तद्यथा दार्ढ्यं शैथिल्यमुपचयं कार्श्यम् उत्साहमालस्यं वृषतां क्लीबतां ज्ञानमज्ञानं बुद्धिं मोहमेवमादीनि चापराणि द्वंद्वानीति ।। चसं-१,

paktimapaktimiti avikṛtivikṛtibhedena pācakasyāgneḥ karma darśanādarśane netragatasyālocakasya ūṣmaṇo mātrāmātratvaṃ varṇabhedau ca tvaggatasya bhrājakasya bhayaśauryādayo hṛdayasthasya sādhakasya rañjakasya tu bahiḥsphuṭakāryādarśanād udāharaṇaṃ na kṛtam || 2 || ) tacchrutvā marīcivacaḥ kāpya uvāca soma eva śarīre śleṣmāntargataḥ kupitākupitaḥ śubhāśubhāni karoti tadyathā dārḍhyaṃ śaithilyamupacayaṃ kārśyam utsāhamālasyaṃ vṛṣatāṃ klībatāṃ jñānamajñānaṃ buddhiṃ mohamevamādīni cāparāṇi dvaṃdvānīti || casaṃ-1,

12.13

आयुर्वेददीपिका ( सोमो जलदेवता यदि वा चन्द्रः ।। १ ।। ) तच्छ्रुत्वा काप्यवचो भगवान् पुनर्वसुरात्रेय उवाच सर्व एव भवन्तः सम्यग् आहुर् अन्यत्रैकान्तिकवचनात् सर्व एव खलु वातपित्तश्लेष्माणः प्रकृतिभूताः पुरुषमव्यापन्नेन्द्रियं बलवर्णसुखोपपन्नम् आयुषा महतोपपादयन्ति सम्यगेवाचरिता धर्मार्थकामा इव निःश्रेयसेन महता पुरुषमिह चामुष्मिंश् च लोके विकृतास्त्वेनं महता विपर्ययेणोपपादयन्ति क्रतवस् त्रय इव विकृतिमापन्ना लोकमशुभेनोपघातकाल इति ।। चसं-१,

āyurvedadīpikā ( somo jaladevatā yadi vā candraḥ || 1 || ) tacchrutvā kāpyavaco bhagavān punarvasurātreya uvāca sarva eva bhavantaḥ samyag āhur anyatraikāntikavacanāt sarva eva khalu vātapittaśleṣmāṇaḥ prakṛtibhūtāḥ puruṣamavyāpannendriyaṃ balavarṇasukhopapannam āyuṣā mahatopapādayanti samyagevācaritā dharmārthakāmā iva niḥśreyasena mahatā puruṣamiha cāmuṣmiṃś ca loke vikṛtāstvenaṃ mahatā viparyayeṇopapādayanti kratavas traya iva vikṛtimāpannā lokamaśubhenopaghātakāla iti || casaṃ-1,

12.14

तदृषयः सर्व एवानुमेनिरे वचनमात्रेयस्य भगवतोऽभिननन्दुश् चेति ।। चसं-१,

tadṛṣayaḥ sarva evānumenire vacanamātreyasya bhagavato'bhinananduś ceti || casaṃ-1,

12.15

तदात्रेयवचः श्रुत्वा सर्व एवानुमेनिरे । ऋषयोऽभिननन्दुश्च यथेन्द्रवचनं सुराः ।। चसं-१,

tadātreyavacaḥ śrutvā sarva evānumenire | ṛṣayo'bhinananduśca yathendravacanaṃ surāḥ || casaṃ-1,

12.16

गुणाः षड् द्विविधो हेतुर् विविधं कर्म यत् पुनः । वायोश्चतुर्विधं कर्म पृथक् च कफपित्तयोः ।। चसं-१,

guṇāḥ ṣaḍ dvividho hetur vividhaṃ karma yat punaḥ | vāyoścaturvidhaṃ karma pṛthak ca kaphapittayoḥ || casaṃ-1,

12.17

महर्षीणां मतिर्या या पुनर्वसुमतिश्च या । कलाकलीये वातस्य तत् सर्वं संप्रकाशितम् ।। चसं-१,

maharṣīṇāṃ matiryā yā punarvasumatiśca yā | kalākalīye vātasya tat sarvaṃ saṃprakāśitam || casaṃ-1,

चरकसंहिता, सूत्रस्थान, २६ (आत्रेयभद्रकाप्यीय)

26.1

अथात आत्रेयभद्रकाप्यीयम् अध्यायं व्याख्यास्यामः ।। चसं-१,

athāta ātreyabhadrakāpyīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || casaṃ-1,

26.2

इति ह स्माह भगवानात्रेयः ।। चसं-१,

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( हिताहितैकदेशम् अभिधाय कृत्स्नद्रव्यहिताहितत्वज्ञानार्थं रसवीर्यविपाकाभिधायक आत्रेयभद्रकाप्यीयो ऽभिधीयते

āyurvedadīpikā ( hitāhitaikadeśam abhidhāya kṛtsnadravyahitāhitatvajñānārthaṃ rasavīryavipākābhidhāyaka ātreyabhadrakāpyīyo 'bhidhīyate

26.3

तत्रापि विपाकादीनामपि रसेनैव प्रायो लक्षणीयत्वाद्रसप्रकरणम् आदौ कृतम् ।। २ ।। ) आत्रेयो भद्रकाप्यश्च शाकुन्तेयस् तथैव च । पूर्णाक्षश्चैव मौद्गल्यो हिरण्याक्षश्च कौशिकः ।। चसं-१,

tatrāpi vipākādīnāmapi rasenaiva prāyo lakṣaṇīyatvādrasaprakaraṇam ādau kṛtam || 2 || ) ātreyo bhadrakāpyaśca śākunteyas tathaiva ca | pūrṇākṣaścaiva maudgalyo hiraṇyākṣaśca kauśikaḥ || casaṃ-1,

26.4

यः कुमारशिरा नाम भरद्वाजः स चानघः । श्रीमान् वायोर्विदश्चैव राजा मतिमतां वरः ।। चसं-१,

yaḥ kumāraśirā nāma bharadvājaḥ sa cānaghaḥ | śrīmān vāyorvidaścaiva rājā matimatāṃ varaḥ || casaṃ-1,

26.5

निमिश्च राजा वैदेहो बडिशश्च महामतिः । काङ्कायनश्च वाह्लीको वाह्लीकभिषजां वरः ।। चसं-१,

nimiśca rājā vaideho baḍiśaśca mahāmatiḥ | kāṅkāyanaśca vāhlīko vāhlīkabhiṣajāṃ varaḥ || casaṃ-1,

26.6

एते श्रुतवयोवृद्धा जितात्मानो महर्षयः । वने चैत्ररथे रम्ये समीयुर्विजिहीर्षवः ।। चसं-१,

ete śrutavayovṛddhā jitātmāno maharṣayaḥ | vane caitrarathe ramye samīyurvijihīrṣavaḥ || casaṃ-1,

26.7

तेषां तत्रोपविष्टानाम् इयमर्थवती कथा । बभूवार्थविदां सम्यग्रसाहारविनिश्चये ।। चसं-१,

teṣāṃ tatropaviṣṭānām iyamarthavatī kathā | babhūvārthavidāṃ samyagrasāhāraviniścaye || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( मुनिमतैः पूर्वपक्षं कृत्वा सिद्धान्तव्यवस्थापनं शिष्यव्युत्पत्त्यर्थम्

āyurvedadīpikā ( munimataiḥ pūrvapakṣaṃ kṛtvā siddhāntavyavasthāpanaṃ śiṣyavyutpattyartham

26.8

रसेनाहारविनिश्चयो रसाहारविनिश्चयः किंवा अयं रसविनिश्चयः तथा परं चातो विपाकानाम् इत्यादिराहारविनिश्चयः ।। २ ।। ) एक एव रस इत्युवाच भद्रकाप्यः यं पञ्चानाम् इन्द्रियार्थानाम् अन्यतमं जिह्वावैषयिकं भावमाचक्षते कुशलाः स पुनरुदकादनन्य इति । द्वौ रसाव् इति शाकुन्तेयो ब्राह्मणः छेदनीय उपशमनीयश्चेति । त्रयो रसा इति पूर्णाक्षो मौद्गल्यः छेदनीयोपशमनीयसाधारणा इति । चत्वारो रसा इति हिरण्याक्षः कौशिकः स्वादुर्हितश्च स्वादुर् अहितश् चास्वादुर् हितश्चास्वादुर् अहितश्चेति । पञ्च रसा इति कुमारशिरा भरद्वाजः भौमौदकाग्नेयवायव्यान्तरिक्षाः । षड्रसा इति वायोर्विदो राजर्षिः गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षाः । सप्त रसा इति निमिर्वैदेहः मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायक्षाराः । अष्टौ रसा इति बडिशो धामार्गवः मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायक्षाराव्यक्ताः । अपरिसंख्येया रसा इति काङ्कायनो वाह्लीकभिषक् आश्रयगुणकर्मसंस्वादविशेषाणाम् अपरिसंख्येयत्वात् ।। चसं-१,

rasenāhāraviniścayo rasāhāraviniścayaḥ kiṃvā ayaṃ rasaviniścayaḥ tathā paraṃ cāto vipākānām ityādirāhāraviniścayaḥ || 2 || ) eka eva rasa ityuvāca bhadrakāpyaḥ yaṃ pañcānām indriyārthānām anyatamaṃ jihvāvaiṣayikaṃ bhāvamācakṣate kuśalāḥ sa punarudakādananya iti | dvau rasāv iti śākunteyo brāhmaṇaḥ chedanīya upaśamanīyaśceti | trayo rasā iti pūrṇākṣo maudgalyaḥ chedanīyopaśamanīyasādhāraṇā iti | catvāro rasā iti hiraṇyākṣaḥ kauśikaḥ svādurhitaśca svādur ahitaś cāsvādur hitaścāsvādur ahitaśceti | pañca rasā iti kumāraśirā bharadvājaḥ bhaumaudakāgneyavāyavyāntarikṣāḥ | ṣaḍrasā iti vāyorvido rājarṣiḥ gurulaghuśītoṣṇasnigdharūkṣāḥ | sapta rasā iti nimirvaidehaḥ madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyakṣārāḥ | aṣṭau rasā iti baḍiśo dhāmārgavaḥ madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyakṣārāvyaktāḥ | aparisaṃkhyeyā rasā iti kāṅkāyano vāhlīkabhiṣak āśrayaguṇakarmasaṃsvādaviśeṣāṇām aparisaṃkhyeyatvāt || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( एक एवेत्यादि

āyurvedadīpikā ( eka evetyādi

इन्द्रियार्थानामिति निर्धारणे षष्ठी

indriyārthānāmiti nirdhāraṇe ṣaṣṭhī

अन्यतमम् इति एकम् अन्यशब्दो ह्य् अयमेकवचनः यथान्यो दक्षिणेन गतो ऽन्य उत्तरेण एक इत्यर्थः तम् अप्प्रत्ययश्च स्वार्थिकः

anyatamam iti ekam anyaśabdo hy ayamekavacanaḥ yathānyo dakṣiṇena gato 'nya uttareṇa eka ityarthaḥ tam appratyayaśca svārthikaḥ

जिह्वावैषयिकमिति जिह्वाग्राह्यम्

jihvāvaiṣayikamiti jihvāgrāhyam

रसाभावोऽपि जिह्वया गूह्यते ऽत आह भावमिति

rasābhāvo'pi jihvayā gūhyate 'ta āha bhāvamiti

उदकादनन्य इति रसोदकयोर् एकत्वख्यापनार्थं पूर्वपक्षत्वाद् अदुष्टम्

udakādananya iti rasodakayor ekatvakhyāpanārthaṃ pūrvapakṣatvād aduṣṭam

पूर्वपक्षश्च कपिलमतेन ते

pūrvapakṣaśca kapilamatena te

हि रसतन्मात्रं गन्धतन्मात्रम् इत्यादिवचनेन गुणाव्यतिरिक्तं द्रव्यमिति ब्रुवते

hi rasatanmātraṃ gandhatanmātram ityādivacanena guṇāvyatiriktaṃ dravyamiti bruvate

छेदनीय इति अपतर्पणकारकः

chedanīya iti apatarpaṇakārakaḥ

उपशमनीय इति बृंहणः

upaśamanīya iti bṛṃhaṇaḥ

साधारण इत्याग्नेयसौम्यसामान्याद् उभयोर् अपि लङ्घनबृंहणयोः कर्ता परस्परविरोधादकर्ता वा

sādhāraṇa ityāgneyasaumyasāmānyād ubhayor api laṅghanabṛṃhaṇayoḥ kartā parasparavirodhādakartā vā

स्वादुरिति अभीष्टः हित इति आयताव् अनपकारी

svāduriti abhīṣṭaḥ hita iti āyatāv anapakārī

आश्रीयत इत्याश्रयो द्रव्यं गुणाः स्निग्धगुर्वादयः कर्म धातुवर्धनक्षपणादि संस्वादः रसानाम् अवान्तरभेदः एषां विशेषाणां भेदानाम् इत्यर्थः

āśrīyata ityāśrayo dravyaṃ guṇāḥ snigdhagurvādayaḥ karma dhātuvardhanakṣapaṇādi saṃsvādaḥ rasānām avāntarabhedaḥ eṣāṃ viśeṣāṇāṃ bhedānām ityarthaḥ

तत्र द्रव्यभेदाद् आधारभेदेनाश्रितस्यापि रसस्य भेदो भवति आश्रयो हि कारणं कारणभेदाच्च कार्यभेदो ऽवश्यं भवतीत्यर्थः

tatra dravyabhedād ādhārabhedenāśritasyāpi rasasya bhedo bhavati āśrayo hi kāraṇaṃ kāraṇabhedācca kāryabhedo 'vaśyaṃ bhavatītyarthaḥ

गुर्वादिगुणभेदस् तथा कर्मभेदाश्च रसकृता एव

gurvādiguṇabhedas tathā karmabhedāśca rasakṛtā eva

ततश् च कार्यभेदादवश्यं कारणभेद इति पूर्वपक्षाभिप्रायः

tataś ca kāryabhedādavaśyaṃ kāraṇabheda iti pūrvapakṣābhiprāyaḥ

संस्वादभेदस्तु एकस्याम् अपि मधुरजाताव् इक्षुक्षीरगुडादिगतः प्रत्यक्षमेव भेदो दृश्यते स तु संस्वादभेदः स्वसंवेद्य एव यदुक्तम् इक्षुक्षीरगुडादीनां माधुर्यस्यान्तरं महत्

saṃsvādabhedastu ekasyām api madhurajātāv ikṣukṣīraguḍādigataḥ pratyakṣameva bhedo dṛśyate sa tu saṃsvādabhedaḥ svasaṃvedya eva yaduktam ikṣukṣīraguḍādīnāṃ mādhuryasyāntaraṃ mahat

26.9

भेदस्तथापि नाख्यातुं सरस्वत्यापि शक्यते इति ।। १८ ।। ) षडेव रसा इत्युवाच भगवानात्रेयः पुनर्वसुः मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायाः । तेषां षण्णां रसानां योनिरुदकं छेदनोपशमने द्वे कर्मणी तयोर् मिश्रीभावात् साधारणत्वं स्वाद्वस्वादुता भक्तिः हिताहितौ प्रभावौ पञ्चमहाभूतविकारास् त्व् आश्रयाः प्रकृतिविकृतिविचारदेशकालवशाः तेष्वाश्रयेषु द्रव्यसंज्ञकेषु गुणा गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्याः क्षरणात् क्षारः नासौ रसः द्रव्यं तदनेकरससमुत्पन्नम् अनेकरसं कटुकलवणभूयिष्ठम् अनेकेन्द्रियार्थसमन्वितं करणाभिनिर्वृत्तम् अव्यक्तीभावस्तु खलु रसानां प्रकृतौ भवत्यनुरसे ऽनुरससमन्विते वा द्रव्ये अपरिसंख्येयत्वं पुनस् तेषाम् आश्रयादीनां भावानां विशेषापरिसंख्येयत्वान्न युक्तम् एकैको ऽपि ह्य् एषाम् आश्रयादीनां भावानां विशेषान् आश्रयते विशेषापरिसंख्येयत्वात् न च तस्माद् अन्यत्वम् उपपद्यते परसारसंसृष्टभूयिष्ठत्वान्न चैषाम् अभिनिर्वृत्तेर् गुणप्रकृतीनाम् अपरिसंख्येयत्वं भवति तस्मान्न संसृष्टानां रसानां कर्मोपदिशन्ति बुद्धिमन्तः । तच्चैव कारणमपेक्षमाणाः षण्णां रसानां परस्परेणासंसृष्टानां लक्षणपृथक्त्वम् उपदेक्ष्यामः ।। चसं-१,

bhedastathāpi nākhyātuṃ sarasvatyāpi śakyate iti || 18 || ) ṣaḍeva rasā ityuvāca bhagavānātreyaḥ punarvasuḥ madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyāḥ | teṣāṃ ṣaṇṇāṃ rasānāṃ yonirudakaṃ chedanopaśamane dve karmaṇī tayor miśrībhāvāt sādhāraṇatvaṃ svādvasvādutā bhaktiḥ hitāhitau prabhāvau pañcamahābhūtavikārās tv āśrayāḥ prakṛtivikṛtivicāradeśakālavaśāḥ teṣvāśrayeṣu dravyasaṃjñakeṣu guṇā gurulaghuśītoṣṇasnigdharūkṣādyāḥ kṣaraṇāt kṣāraḥ nāsau rasaḥ dravyaṃ tadanekarasasamutpannam anekarasaṃ kaṭukalavaṇabhūyiṣṭham anekendriyārthasamanvitaṃ karaṇābhinirvṛttam avyaktībhāvastu khalu rasānāṃ prakṛtau bhavatyanurase 'nurasasamanvite vā dravye aparisaṃkhyeyatvaṃ punas teṣām āśrayādīnāṃ bhāvānāṃ viśeṣāparisaṃkhyeyatvānna yuktam ekaiko 'pi hy eṣām āśrayādīnāṃ bhāvānāṃ viśeṣān āśrayate viśeṣāparisaṃkhyeyatvāt na ca tasmād anyatvam upapadyate parasārasaṃsṛṣṭabhūyiṣṭhatvānna caiṣām abhinirvṛtter guṇaprakṛtīnām aparisaṃkhyeyatvaṃ bhavati tasmānna saṃsṛṣṭānāṃ rasānāṃ karmopadiśanti buddhimantaḥ | taccaiva kāraṇamapekṣamāṇāḥ ṣaṇṇāṃ rasānāṃ paraspareṇāsaṃsṛṣṭānāṃ lakṣaṇapṛthaktvam upadekṣyāmaḥ || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( सिद्धान्तं पुनर्वसुवचनेनाह षड् एवेत्यादि

āyurvedadīpikā ( siddhāntaṃ punarvasuvacanenāha ṣaḍ evetyādi

पूर्वपक्षोक्तरसैकत्वादिव्यवस्थाम् आह तेषां षण्णामित्यादि

pūrvapakṣoktarasaikatvādivyavasthām āha teṣāṃ ṣaṇṇāmityādi

योनिः आधारकारणं कार्यकारणयोश्च भेदात् सिद्ध उदकाद्रसभेदः प्रत्यक्ष एवेति भावः

yoniḥ ādhārakāraṇaṃ kāryakāraṇayośca bhedāt siddha udakādrasabhedaḥ pratyakṣa eveti bhāvaḥ

क्षितिव्यतिरिक्तम् उदकमेव यथा रसयोनिस्तथा रसनार्थो रसस्तस्य इत्यादौ विवृतमेव दीर्घंजीवितीये

kṣitivyatiriktam udakameva yathā rasayonistathā rasanārtho rasastasya ityādau vivṛtameva dīrghaṃjīvitīye

तयोर्मिश्रीभावादिति कर्मणोर् अमूर्तयोर् मिश्रीभावानुपपत्तौ तदाधारयोर् द्रव्ययोर् मिश्रीभावादिति बोद्धव्यम्

tayormiśrībhāvāditi karmaṇor amūrtayor miśrībhāvānupapattau tadādhārayor dravyayor miśrībhāvāditi boddhavyam

साधारणम् इति साधारणकार्ययोगित्वम्

sādhāraṇam iti sādhāraṇakāryayogitvam

भक्तिः इच्छेत्यर्थः

bhaktiḥ icchetyarthaḥ

तेन यो यमिच्छति स तस्य स्वादुरस्वादुरितर इति पुरुषापेक्षौ धर्मौ न रसभेदकार्याव् इत्यर्थः

tena yo yamicchati sa tasya svādurasvāduritara iti puruṣāpekṣau dharmau na rasabhedakāryāv ityarthaḥ

पञ्चमहाभूतेत्यादौ तुशब्दो ऽवधारणे तेन आश्रया एव न रसा इत्यर्थः

pañcamahābhūtetyādau tuśabdo 'vadhāraṇe tena āśrayā eva na rasā ityarthaḥ

किंभूता भौमादयो भूतविकारा आश्रया इत्याह प्रकृतिविकृतिविचारदेशकालवशा इति वशशब्दो ऽधीनार्थः स च प्रकृत्यादिभिः प्रत्येकं योज्यः

kiṃbhūtā bhaumādayo bhūtavikārā āśrayā ityāha prakṛtivikṛtivicāradeśakālavaśā iti vaśaśabdo 'dhīnārthaḥ sa ca prakṛtyādibhiḥ pratyekaṃ yojyaḥ

तत्र प्रकृतिवशा यथा मुद्गाः कषाया मधुराश्च सन्तः प्रकृत्या लघवः एतद्धि लाघवं न रसवशं तथाहि सति कषायमधुरत्वाद् गुरुत्वं स्यात् विकृतिवशं च व्रीहेर् लाजानां लघुत्वं तथा सक्तुसिद्धपिण्डकानां च गुरुत्वं विचारणा विचारो द्रव्यान्तरसंयोग इत्यर्थः तेन विचारणावशं यथा मधुसर्पिषी संयुक्ते विषं तथा विषं चागदसंयुक्तं स्वकार्यव्यतिरिक्तकार्यकारि देशो द्विविधो भूमिर् आतुरश्च तत्र भूमौ श्वेतकापोती वल्मीकाधिरूढा विषहरी तथा हिमवति भेषजानि महागुणानि भवन्ति शरीरदेशे यथा सक्थिमांसाद् गुरुतरं स्कन्धक्रोडशिरस्पदाम् इत्यादि कालवशं तु यथा मूलकमधिकृत्योक्तं तद्बालं दोषहरं वृद्धं त्रिदोषं तथा यथर्तुपुष्पफलम् आददीत इत्यादि

tatra prakṛtivaśā yathā mudgāḥ kaṣāyā madhurāśca santaḥ prakṛtyā laghavaḥ etaddhi lāghavaṃ na rasavaśaṃ tathāhi sati kaṣāyamadhuratvād gurutvaṃ syāt vikṛtivaśaṃ ca vrīher lājānāṃ laghutvaṃ tathā saktusiddhapiṇḍakānāṃ ca gurutvaṃ vicāraṇā vicāro dravyāntarasaṃyoga ityarthaḥ tena vicāraṇāvaśaṃ yathā madhusarpiṣī saṃyukte viṣaṃ tathā viṣaṃ cāgadasaṃyuktaṃ svakāryavyatiriktakāryakāri deśo dvividho bhūmir āturaśca tatra bhūmau śvetakāpotī valmīkādhirūḍhā viṣaharī tathā himavati bheṣajāni mahāguṇāni bhavanti śarīradeśe yathā sakthimāṃsād gurutaraṃ skandhakroḍaśiraspadām ityādi kālavaśaṃ tu yathā mūlakamadhikṛtyoktaṃ tadbālaṃ doṣaharaṃ vṛddhaṃ tridoṣaṃ tathā yathartupuṣpaphalam ādadīta ityādi

अत्र चैकप्रकरणोक्ता ये ऽनुक्तास् ते चकारात् स्वभावादिष्वेवान्तर्भावनीयाः

atra caikaprakaraṇoktā ye 'nuktās te cakārāt svabhāvādiṣvevāntarbhāvanīyāḥ

यदुक्तं चरः शरीरावयवाः स्वभावो धातवः क्रियाः

yaduktaṃ caraḥ śarīrāvayavāḥ svabhāvo dhātavaḥ kriyāḥ

लिङ्गं प्रमाणं संस्कारो मात्रा चास्मिन् परीक्ष्यते इति

liṅgaṃ pramāṇaṃ saṃskāro mātrā cāsmin parīkṣyate iti

तत्र चरशरीरावयवधातूनां देशेन ग्रहणं मात्रा विचारे प्रविशति शेषं स्वभावे तथा रसविमाने वक्ष्यमाणं चात्राप्रविष्टम् आहारविशेषायतनम् अन्तर्भावनीयं यथासम्भवम्

tatra caraśarīrāvayavadhātūnāṃ deśena grahaṇaṃ mātrā vicāre praviśati śeṣaṃ svabhāve tathā rasavimāne vakṣyamāṇaṃ cātrāpraviṣṭam āhāraviśeṣāyatanam antarbhāvanīyaṃ yathāsambhavam

स्निग्धरूक्षाद्या इत्यत्रादिग्रहणेनानुक्ता अपि तीक्ष्णमृद्वादयो न रसाः किंतु द्रव्यगुणाः पृथगेवेति दर्शयति

snigdharūkṣādyā ityatrādigrahaṇenānuktā api tīkṣṇamṛdvādayo na rasāḥ kiṃtu dravyaguṇāḥ pṛthageveti darśayati

क्षरणात् अधोगमनक्रियायोगात् क्षारो द्रव्यं नासौ रसः रसस्य हि निष्क्रियस्य क्रियानुपपन्नेत्यर्थः

kṣaraṇāt adhogamanakriyāyogāt kṣāro dravyaṃ nāsau rasaḥ rasasya hi niṣkriyasya kriyānupapannetyarthaḥ

क्षरणं च क्षारस्य पानीययुक्तस्याधोगमनेन वदन्ति हि लौकिकाः क्षारं स्रावयामः इति शास्त्रं च छित्त्वा छित्त्वाशयात् क्षारः क्षरत्वात् क्षारयत्यधः इति

kṣaraṇaṃ ca kṣārasya pānīyayuktasyādhogamanena vadanti hi laukikāḥ kṣāraṃ srāvayāmaḥ iti śāstraṃ ca chittvā chittvāśayāt kṣāraḥ kṣaratvāt kṣārayatyadhaḥ iti

हेत्वन्तरम् आह द्रव्यं तदनेकरसोत्पन्नम् इति अनेकरसेभ्यो मुष्ककापामार्गादिभ्य उत्पन्नम् अनेकरसोत्पन्नं यतश् चानेकरसोत्पन्नम् अत एवानेकरसं कारणगुणानुविधायित्वात् कार्यगुणस्येति भावः

hetvantaram āha dravyaṃ tadanekarasotpannam iti anekarasebhyo muṣkakāpāmārgādibhya utpannam anekarasotpannaṃ yataś cānekarasotpannam ata evānekarasaṃ kāraṇaguṇānuvidhāyitvāt kāryaguṇasyeti bhāvaḥ

अनेकरसत्वमेवाह कटुकलवणभूयिष्ठम् इति

anekarasatvamevāha kaṭukalavaṇabhūyiṣṭham iti

भूयिष्ठशब्देनाप्रधानरसान्तरसम्बन्धो ऽस्तीति दर्शयति

bhūyiṣṭhaśabdenāpradhānarasāntarasambandho 'stīti darśayati

हेत्वन्तरम् आह अनेकेन्द्रियार्थसमन्वितम् इति

hetvantaram āha anekendriyārthasamanvitam iti

क्षारो हि स्पर्शेन गन्धेन चान्वितः तेन द्रव्यं रसे हि गुणे न स्पर्शो नापि गन्ध इति भावः

kṣāro hi sparśena gandhena cānvitaḥ tena dravyaṃ rase hi guṇe na sparśo nāpi gandha iti bhāvaḥ

हेत्वन्तरमाह करणाभिनिर्वृत्तमिति करणेन भस्मपरिस्रावणादिनाभिनिर्वृत्तं कृतम् इत्यर्थः न रसो ऽनेन प्रकारेण क्रियत इति भावः

hetvantaramāha karaṇābhinirvṛttamiti karaṇena bhasmaparisrāvaṇādinābhinirvṛttaṃ kṛtam ityarthaḥ na raso 'nena prakāreṇa kriyata iti bhāvaḥ

अव्यक्तरसपक्षं निषेधयति अव्यक्तीभाव इत्यादि

avyaktarasapakṣaṃ niṣedhayati avyaktībhāva ityādi

अव्यक्तीभाव इत्यभूततद्भावे च्विप्रत्ययेन रसानां मधुरादीनां व्यक्तानाम् एव क्वचिदाधारे ऽव्यक्तत्वं नान्यो मधुरादिभ्यो ऽव्यक्तरस इत्यर्थः

avyaktībhāva ityabhūtatadbhāve cvipratyayena rasānāṃ madhurādīnāṃ vyaktānām eva kvacidādhāre 'vyaktatvaṃ nānyo madhurādibhyo 'vyaktarasa ityarthaḥ

रसानामिति मधुरादीनां षण्णाम्

rasānāmiti madhurādīnāṃ ṣaṇṇām

प्रकृताव् इत्यादि

prakṛtāv ityādi

प्रकृतौ कारणे जल इत्यर्थः

prakṛtau kāraṇe jala ityarthaḥ

अव्यक्तत्वं च रससामान्यमात्रोपलब्धिर् मधुरादिविशेषशून्या सा च जले भवति यत उक्तं जलगुणकथने सुश्रुते व्यक्तरसता रसदोषः इति इहापि च अव्यक्तरसं च इति वक्ष्यति लोकेऽपि चाव्यक्तरसं द्रव्यमास्वाद्य वक्तारो वदन्ति जलस्येवास्य रसो न कश्चिन् मधुरादिर् व्यक्त इति

avyaktatvaṃ ca rasasāmānyamātropalabdhir madhurādiviśeṣaśūnyā sā ca jale bhavati yata uktaṃ jalaguṇakathane suśrute vyaktarasatā rasadoṣaḥ iti ihāpi ca avyaktarasaṃ ca iti vakṣyati loke'pi cāvyaktarasaṃ dravyamāsvādya vaktāro vadanti jalasyevāsya raso na kaścin madhurādir vyakta iti

विशेषमधुराद्यनुपलब्धिश् चानुद्भूतत्वेन

viśeṣamadhurādyanupalabdhiś cānudbhūtatvena

यथा दूराद् अविज्ञायमानविशेषवर्णे वस्तुनि रूपसामान्यप्रतीतिर् भवति न शुक्लत्वादिविशेषबुद्धिः तथानुरसे ऽव्यक्तीभावो भवति प्रधानं व्यक्तं रसमनुगतो ऽव्यक्तत्वेनेत्यनुरसः यथा वेणुयवे मधुरे कषायो ऽनुरसः

yathā dūrād avijñāyamānaviśeṣavarṇe vastuni rūpasāmānyapratītir bhavati na śuklatvādiviśeṣabuddhiḥ tathānurase 'vyaktībhāvo bhavati pradhānaṃ vyaktaṃ rasamanugato 'vyaktatvenetyanurasaḥ yathā veṇuyave madhure kaṣāyo 'nurasaḥ

यदुक्तं रूक्षः कषायानुरसो मधुरः कफपित्तहा इति

yaduktaṃ rūkṣaḥ kaṣāyānuraso madhuraḥ kaphapittahā iti

अनुरससमन्वित इति सर्वानुरसयुक्ते यथा विषे वचनं हि उष्णम् अनिर्देश्यरसम् इत्यादि

anurasasamanvita iti sarvānurasayukte yathā viṣe vacanaṃ hi uṣṇam anirdeśyarasam ityādi

किंवा अणुरससमन्विते इति पाठस् तेन अणुरसेनैकेन मरिचेन शर्करापानके कटुत्वम् अव्यक्तं स्यात्

kiṃvā aṇurasasamanvite iti pāṭhas tena aṇurasenaikena maricena śarkarāpānake kaṭutvam avyaktaṃ syāt

अपरिसंख्येयपक्षं दूषयति अपरीत्यादि

aparisaṃkhyeyapakṣaṃ dūṣayati aparītyādi

तेषामिति रसानाम् अपरिसंख्येयत्वं न युक्तम् आश्रयादीनां भावानामिति आश्रयगुणकर्मसंस्वादानाम् विशेषापरिसंख्येयत्वादिति आश्रयादिभेदस्यापरिसंख्येयत्वात्

teṣāmiti rasānām aparisaṃkhyeyatvaṃ na yuktam āśrayādīnāṃ bhāvānāmiti āśrayaguṇakarmasaṃsvādānām viśeṣāparisaṃkhyeyatvāditi āśrayādibhedasyāparisaṃkhyeyatvāt

अत्र हेतुमाह एकैकोऽपि हीत्यादि

atra hetumāha ekaiko'pi hītyādi

एषामाश्रयगुणकर्मसंस्वादानां विशेषान् एकैको ऽपि मधुरादिर् आश्रयते न च तस्माद् आश्रयादिभेदाद् अन्यत्वम् आश्रितस्य मधुरादेर् भवति

eṣāmāśrayaguṇakarmasaṃsvādānāṃ viśeṣān ekaiko 'pi madhurādir āśrayate na ca tasmād āśrayādibhedād anyatvam āśritasya madhurāder bhavati

एवं मन्यते यद्यपि शालिमुद्गघृतक्षीरादयो मधुरस्याश्रया भिन्नाः तथापि तत्र मधुरत्वजात्याक्रान्त एक एव रसो भवति बलाकाक्षीरकार्पासादिषु शुक्लवर्ण इव

evaṃ manyate yadyapi śālimudgaghṛtakṣīrādayo madhurasyāśrayā bhinnāḥ tathāpi tatra madhuratvajātyākrānta eka eva raso bhavati balākākṣīrakārpāsādiṣu śuklavarṇa iva

तथा गुणानां गुरुपिच्छिलस्निग्धादीनामन्यत्वे ऽपि कर्मणां वा रसादिवर्धनायुर्जननवर्णकरत्वादीनां भिन्नत्वे सत्यपि न मधुररसस्यान्यत्वं यत एक एव मधुरस् तत्तद्गुणयुक्तो भवति तत्कर्मकारी चेति को विरोधः

tathā guṇānāṃ gurupicchilasnigdhādīnāmanyatve 'pi karmaṇāṃ vā rasādivardhanāyurjananavarṇakaratvādīnāṃ bhinnatve satyapi na madhurarasasyānyatvaṃ yata eka eva madhuras tattadguṇayukto bhavati tatkarmakārī ceti ko virodhaḥ

तथा मधुरस्यावान्तरास्वादभेदे ऽपि मधुरत्वजात्यनतिक्रमः कृष्णवर्णावान्तरभेदे यथा कृष्णत्वानतिक्रमः

tathā madhurasyāvāntarāsvādabhede 'pi madhuratvajātyanatikramaḥ kṛṣṇavarṇāvāntarabhede yathā kṛṣṇatvānatikramaḥ

ननु मैवं भवत्व् अपरिसंख्येयत्वं रसानां परस्परसंयोगात् तु य आस्वादविशेषः स कार्यविशेषकरो ऽपि न हि यन्मधुराम्लेन क्रियते तन्मधुरेण वाम्लेन वा शक्यम् अतस्तेन परस्परसंयोगेनापरिसंख्येयत्वं भविष्यतीत्याह परस्परेत्यादि

nanu maivaṃ bhavatv aparisaṃkhyeyatvaṃ rasānāṃ parasparasaṃyogāt tu ya āsvādaviśeṣaḥ sa kāryaviśeṣakaro 'pi na hi yanmadhurāmlena kriyate tanmadhureṇa vāmlena vā śakyam atastena parasparasaṃyogenāparisaṃkhyeyatvaṃ bhaviṣyatītyāha parasparetyādi

संसृष्टम् इति भावे क्तः तेन परस्परसंसर्गभूयिष्ठत्वाद् एषां मधुरादीनाम् अभिनिर्वृत्तेर्न गुणप्रकृतीनाम् असंख्येयत्वम् इति योजना अयमर्थः यद्यपि रसाः परस्परसंसर्गेणातिभूयसा युक्ताः सन्तो ऽभिनिर्वृत्ता द्विरसादौ द्रव्ये भवन्ति तथापि न तेषां गुणा गुरुलघ्वादयः प्रकृतयो वा मधुरादीनां या या आयुष्यत्वरसाभिवर्धकत्वाद्यास् ता असंख्येया भवन्ति किंतु य एव मधुरादीनां प्रत्येकं गुणाः प्रकृतयश्च उद्दिष्टास्त एव मिश्रा भवन्ति

saṃsṛṣṭam iti bhāve ktaḥ tena parasparasaṃsargabhūyiṣṭhatvād eṣāṃ madhurādīnām abhinirvṛtterna guṇaprakṛtīnām asaṃkhyeyatvam iti yojanā ayamarthaḥ yadyapi rasāḥ parasparasaṃsargeṇātibhūyasā yuktāḥ santo 'bhinirvṛttā dvirasādau dravye bhavanti tathāpi na teṣāṃ guṇā gurulaghvādayaḥ prakṛtayo vā madhurādīnāṃ yā yā āyuṣyatvarasābhivardhakatvādyās tā asaṃkhyeyā bhavanti kiṃtu ya eva madhurādīnāṃ pratyekaṃ guṇāḥ prakṛtayaśca uddiṣṭāsta eva miśrā bhavanti

किंवा गुणप्रकृतीनामिति मधुरादिषड्गुणस्वरूपाणाम् इत्यर्थः तेन रसस्य रसान्तरसंसर्गे दोषाणामिव दोषान्तरसंसर्गे रसानां नापरिसंख्येयत्वम् इत्यर्थः

kiṃvā guṇaprakṛtīnāmiti madhurādiṣaḍguṇasvarūpāṇām ityarthaḥ tena rasasya rasāntarasaṃsarge doṣāṇāmiva doṣāntarasaṃsarge rasānāṃ nāparisaṃkhyeyatvam ityarthaḥ

प्रकृतिशब्देन कर्म वोच्यते तेन गुणकर्मणाम् इत्यर्थः

prakṛtiśabdena karma vocyate tena guṇakarmaṇām ityarthaḥ

मधुरादीनाम् अवान्तरास्वादविशेषोऽपि परस्परसंसर्गकृतो ज्ञेयः

madhurādīnām avāntarāsvādaviśeṣo'pi parasparasaṃsargakṛto jñeyaḥ

यत एव हेतो रसानां संसृष्टानां नान्ये गुणकर्मणी भवतः अत एव संसृष्टानां रसानां पृथक्कर्म शास्त्रान्तरे ऽपि नोक्तम् इत्याह तस्माद् इत्यादि

yata eva heto rasānāṃ saṃsṛṣṭānāṃ nānye guṇakarmaṇī bhavataḥ ata eva saṃsṛṣṭānāṃ rasānāṃ pṛthakkarma śāstrāntare 'pi noktam ityāha tasmād ityādi

कर्मशब्देनेह गौरवलाघवादिकारका गुरुत्वादयो रसरक्तादिजननादयश् चापि बोद्धव्याः

karmaśabdeneha gauravalāghavādikārakā gurutvādayo rasaraktādijananādayaś cāpi boddhavyāḥ

न केवलम् अन्यशास्त्रकारै रसानां संसृष्टानां कर्म नोपदिष्टं किंतु वयमपि नोपदेक्ष्याम इत्याह तच्चैवेत्यादि

na kevalam anyaśāstrakārai rasānāṃ saṃsṛṣṭānāṃ karma nopadiṣṭaṃ kiṃtu vayamapi nopadekṣyāma ityāha taccaivetyādi

तच्चैव कारणमिति परस्परसंसर्गेऽपि रसानाम् अनधिकगुणकर्मत्वम्

taccaiva kāraṇamiti parasparasaṃsarge'pi rasānām anadhikaguṇakarmatvam

लक्षणेन पृथक्त्वं लक्षणपृथक्त्वम्

lakṣaṇena pṛthaktvaṃ lakṣaṇapṛthaktvam

तत्र लक्ष्यते येन तल्लक्षणम् अतस्तु मधुरो रसः इत्यादिना ग्रन्थेन तथा स्नेहनप्रीणनह्लादन इत्यादिना च यद्वाच्यं तत् सर्वं गृह्यते

tatra lakṣyate yena tallakṣaṇam atastu madhuro rasaḥ ityādinā granthena tathā snehanaprīṇanahlādana ityādinā ca yadvācyaṃ tat sarvaṃ gṛhyate

26.10

किंवा लक्षणशब्देन मधुरो रस इत्यादिग्रन्थवाच्यं लक्षणम् उच्यते पृथक्त्वं च रसभेदज्ञानार्थं यद् वक्ष्यति स्नेहनप्रीणन इत्यादि तद् गृह्यते ।। ५४ ।। ) अग्रे तु तावद् द्रव्यभेदम् अभिप्रेत्य किंचिद् अभिधास्यामः । सर्वं द्रव्यं पाञ्चभौतिकमस्मिन्नर्थे तच्चेतनावदचेनं च तस्य गुणाः शब्दादयो गुर्वादयश् च द्रवान्ताः कर्म पञ्चविधमुक्तं वमनादि ।। चसं-१,

kiṃvā lakṣaṇaśabdena madhuro rasa ityādigranthavācyaṃ lakṣaṇam ucyate pṛthaktvaṃ ca rasabhedajñānārthaṃ yad vakṣyati snehanaprīṇana ityādi tad gṛhyate || 54 || ) agre tu tāvad dravyabhedam abhipretya kiṃcid abhidhāsyāmaḥ | sarvaṃ dravyaṃ pāñcabhautikamasminnarthe taccetanāvadacenaṃ ca tasya guṇāḥ śabdādayo gurvādayaś ca dravāntāḥ karma pañcavidhamuktaṃ vamanādi || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( अग्रे त्व् इत्यादि । रसेषु वाच्येषु द्रव्यभेदम् अभिप्रेत्य प्रतिपादनीयतया परिगृह्य रसानां द्रव्यज्ञानाधीनज्ञानत्वाद् द्रव्याभिधानम् अग्रे कृतम् इत्यर्थः

āyurvedadīpikā ( agre tv ityādi | raseṣu vācyeṣu dravyabhedam abhipretya pratipādanīyatayā parigṛhya rasānāṃ dravyajñānādhīnajñānatvād dravyābhidhānam agre kṛtam ityarthaḥ

किंचिदिति आयुर्वेदोपयोगिद्रव्यस्वरूपं न सर्वम् अप्रसङ्गदोषाद् इति भावः

kiṃciditi āyurvedopayogidravyasvarūpaṃ na sarvam aprasaṅgadoṣād iti bhāvaḥ

सर्वद्रव्यम् इति कार्यद्रव्यम्

sarvadravyam iti kāryadravyam

अस्मिन्न् अर्थे अस्मिन् प्रकरणे

asminn arthe asmin prakaraṇe

द्रवान्ता इति वचनेन पूर्वोक्तान् विंशतिगुणान् आह

dravāntā iti vacanena pūrvoktān viṃśatiguṇān āha

अत्र च परत्वापरत्वादीनाम् इहानभिधानेन चिकित्सायां परत्वादीनाम् अप्राधान्यं दर्शयति ये ऽपि तत्रापि युक्तिसंयोगपरिमाणसंस्काराभ्यासा अत्यर्थचिकित्सोपयोगिनो ऽपि न ते पार्थिवादिद्रव्याणां शब्दादिवत् सांसिद्धिकाः किं तर्ह्य् आधेयाः अत इह नैसर्गिकगुणकथने नोक्ताः

atra ca paratvāparatvādīnām ihānabhidhānena cikitsāyāṃ paratvādīnām aprādhānyaṃ darśayati ye 'pi tatrāpi yuktisaṃyogaparimāṇasaṃskārābhyāsā atyarthacikitsopayogino 'pi na te pārthivādidravyāṇāṃ śabdādivat sāṃsiddhikāḥ kiṃ tarhy ādheyāḥ ata iha naisargikaguṇakathane noktāḥ

उक्तम् इति अपामार्गतण्डुलीये

uktam iti apāmārgataṇḍulīye

26.11

एतच्च प्राधान्यादुच्यते तेन बृंहणाद्यपि बोद्धव्यम् ।। ८ ।। ) तत्र द्रव्याणि गुरुखरकठिनमन्दस्थिरविशदसान्द्रस्थूलगन्धगुणबहुलानि पार्थिवानि तान्युपचयसंघातगौरवस्थैर्यकराणि द्रवस्निग्धशीतमन्दमृदुपिच्छिलरसगुणबहुलान्य् आप्यानि तान्य् उपक्लेदस्नेहबन्धविष्यन्दमार्दवप्रह्लादकराणि उष्णतीक्ष्णसूक्ष्मलघुरूक्षविशदरूपगुणबहुलान्य् आग्नेयानि तानि दाहपाकप्रभाप्रकाशवर्णकराणि लघुशीतरूक्षखरविशदसूक्ष्मस्पर्शगुणबहुलानि वायव्यानि तानि रौक्ष्यग्लानिविचारवैशद्यलाघवकराणि मृदुलघुसूक्ष्मश्लक्ष्णशब्दगुणबहुलान्य् आकाशात्मकानि तानि मार्दवसौषिर्यलाघवकराणि ।। चसं-१,

etacca prādhānyāducyate tena bṛṃhaṇādyapi boddhavyam || 8 || ) tatra dravyāṇi gurukharakaṭhinamandasthiraviśadasāndrasthūlagandhaguṇabahulāni pārthivāni tānyupacayasaṃghātagauravasthairyakarāṇi dravasnigdhaśītamandamṛdupicchilarasaguṇabahulāny āpyāni tāny upakledasnehabandhaviṣyandamārdavaprahlādakarāṇi uṣṇatīkṣṇasūkṣmalaghurūkṣaviśadarūpaguṇabahulāny āgneyāni tāni dāhapākaprabhāprakāśavarṇakarāṇi laghuśītarūkṣakharaviśadasūkṣmasparśaguṇabahulāni vāyavyāni tāni raukṣyaglānivicāravaiśadyalāghavakarāṇi mṛdulaghusūkṣmaślakṣṇaśabdaguṇabahulāny ākāśātmakāni tāni mārdavasauṣiryalāghavakarāṇi || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( बहुलशब्दो गुर्वादिभिः प्रत्येकं सम्बध्यते किंवा गन्धेनैव यतो गन्धगुणबहुला पृथिव्येव भवति अत एव द्रव्यान्तरलक्षणे ऽपि वैशेषिकगुणो ऽन्त एव पठ्यते रसगुणबहुलानि इत्यादि तेन तत्रापि रसादिभिर् एव बहुलशब्दो योज्यः

āyurvedadīpikā ( bahulaśabdo gurvādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate kiṃvā gandhenaiva yato gandhaguṇabahulā pṛthivyeva bhavati ata eva dravyāntaralakṣaṇe 'pi vaiśeṣikaguṇo 'nta eva paṭhyate rasaguṇabahulāni ityādi tena tatrāpi rasādibhir eva bahulaśabdo yojyaḥ

सर्वकार्यद्रव्याणां पाञ्चभौतिकत्वे ऽपि पृथिव्याद्युत्कर्षेण पार्थिवत्वादि ज्ञेयम्

sarvakāryadravyāṇāṃ pāñcabhautikatve 'pi pṛthivyādyutkarṣeṇa pārthivatvādi jñeyam

संघातः काठिन्यं स्थैर्यम् अविचाल्यम्

saṃghātaḥ kāṭhinyaṃ sthairyam avicālyam

बन्धनं परस्परयोजनं प्रह्लादः शरीरेन्द्रियतर्पणम्

bandhanaṃ parasparayojanaṃ prahlādaḥ śarīrendriyatarpaṇam

सूक्ष्मं सूक्ष्मस्रोतोऽनुसारि

sūkṣmaṃ sūkṣmasroto'nusāri

प्रभा वर्णप्रकाशिनी दीप्तिः यदुक्तं वर्णमाक्रामति छाया प्रभा वर्णप्रकाशिका इत्यादि

prabhā varṇaprakāśinī dīptiḥ yaduktaṃ varṇamākrāmati chāyā prabhā varṇaprakāśikā ityādi

विचरणं विचारो गतिर् इत्यर्थः

vicaraṇaṃ vicāro gatir ityarthaḥ

सौषिर्यं रन्ध्रबहुलता

sauṣiryaṃ randhrabahulatā

26.12

अत्राकाशबाहुल्यं द्रव्यस्य पृथिव्यादिभूतान्तराल्पत्वेन भूरिव्यक्ताकाशत्वेन च ज्ञेयं यदेव भूरिशुषिरं तन्नाभसं किंवा आकाशगुणबहुलत्वेन नाभसं द्रव्यम् इत्युच्यते ।। ९ ।। ) अनेनोपदेशेन नानौषधिभूतं जगति किंचिद् द्रव्यम् उपलभ्यते तां तां युक्तिम् अर्थं च तं तम् अभिप्रेत्य ।। चसं-१,

atrākāśabāhulyaṃ dravyasya pṛthivyādibhūtāntarālpatvena bhūrivyaktākāśatvena ca jñeyaṃ yadeva bhūriśuṣiraṃ tannābhasaṃ kiṃvā ākāśaguṇabahulatvena nābhasaṃ dravyam ityucyate || 9 || ) anenopadeśena nānauṣadhibhūtaṃ jagati kiṃcid dravyam upalabhyate tāṃ tāṃ yuktim arthaṃ ca taṃ tam abhipretya || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( अनेनेति प्रतिनियतद्रव्यगुणोपदेशेन यत् पार्थिवादि द्रव्यं यद्गुणं तद्गुणे देहे संपाद्ये तद् भेषजं भवतीत्यर्थः

āyurvedadīpikā ( aneneti pratiniyatadravyaguṇopadeśena yat pārthivādi dravyaṃ yadguṇaṃ tadguṇe dehe saṃpādye tad bheṣajaṃ bhavatītyarthaḥ

तच्च पार्थिवादि द्रव्यं न सर्वथा न च सर्वस्मिन् व्याधौ भेषजमित्याह तां तां युक्तिम् इत्यादि

tacca pārthivādi dravyaṃ na sarvathā na ca sarvasmin vyādhau bheṣajamityāha tāṃ tāṃ yuktim ityādi

युक्तिम् इति उपायम् अर्थमिति प्रयोजनम् अभिप्रेत्येति अधिकृत्य तेन केनचिदुपायेन क्वचित् प्रयोजने किंचिद् द्रव्यमौषधं भवति न सर्वत्र

yuktim iti upāyam arthamiti prayojanam abhipretyeti adhikṛtya tena kenacidupāyena kvacit prayojane kiṃcid dravyamauṣadhaṃ bhavati na sarvatra

तेन यदुच्यते वैरोधिकानां सर्वदापथ्यत्वेन नानौषधं द्रव्यम् इति वचो विरोधि तन्न भवति वैरोधिकानि हि संयोगसंस्कारदेशकालाद्यपेक्षाणि भवन्ति वैरोधिकसंयोगाद्यभावे तु पथ्यान्यपि क्वचित् स्युः

tena yaducyate vairodhikānāṃ sarvadāpathyatvena nānauṣadhaṃ dravyam iti vaco virodhi tanna bhavati vairodhikāni hi saṃyogasaṃskāradeśakālādyapekṣāṇi bhavanti vairodhikasaṃyogādyabhāve tu pathyānyapi kvacit syuḥ

यान्यपि सर्वदापि स्वभावादेव विषमन्दकादीन्यपथ्यानि तान्यप्य् उपाययुक्तानि क्वचित् पथ्यानि भवन्ति यथा उदरे विषस्य तिलं दद्यात् इत्यादि

yānyapi sarvadāpi svabhāvādeva viṣamandakādīnyapathyāni tānyapy upāyayuktāni kvacit pathyāni bhavanti yathā udare viṣasya tilaṃ dadyāt ityādi

26.13

यत्तु तृणपांशुप्रभृतीनि नोपयुज्यन्ते अतो न तानि भेषजानीत्युच्यते तन्न तेषामपि भेषजस्वेदाद्युपायत्वेन भेषजत्वात् ।। ६ ।। ) न तु केवलं गुणप्रभावादेव द्रव्याणि कार्मुकाणि भवन्ति द्रव्याणि हि द्रव्यप्रभावाद् गुणप्रभावाद् द्रव्यगुणप्रभावाच् च तस्मिंस्तस्मिन् काले तत्तदधिकरणम् आसाद्य तां तां च युक्तिमर्थं च तं तमभिप्रेत्य यत् कुर्वन्ति तत् कर्म येन कुर्वन्ति तद्वीर्यं यत्र कुर्वन्ति तदधिकरणं यदा कुर्वन्ति स कालः यथा कुर्वन्ति स उपायः यत् साधयन्ति तत् फलम् ।। चसं-१,

yattu tṛṇapāṃśuprabhṛtīni nopayujyante ato na tāni bheṣajānītyucyate tanna teṣāmapi bheṣajasvedādyupāyatvena bheṣajatvāt || 6 || ) na tu kevalaṃ guṇaprabhāvādeva dravyāṇi kārmukāṇi bhavanti dravyāṇi hi dravyaprabhāvād guṇaprabhāvād dravyaguṇaprabhāvāc ca tasmiṃstasmin kāle tattadadhikaraṇam āsādya tāṃ tāṃ ca yuktimarthaṃ ca taṃ tamabhipretya yat kurvanti tat karma yena kurvanti tadvīryaṃ yatra kurvanti tadadhikaraṇaṃ yadā kurvanti sa kālaḥ yathā kurvanti sa upāyaḥ yat sādhayanti tat phalam || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( पार्थिवादिद्रव्याणां गुरुखरादिगुणयोगाद् भेषजत्वम् उक्तं तेन गुणप्रभावादेव भेषजं स्यादिति शङ्कां निरस्यन्न् आह न तु केवलम् इत्यादि

āyurvedadīpikā ( pārthivādidravyāṇāṃ gurukharādiguṇayogād bheṣajatvam uktaṃ tena guṇaprabhāvādeva bheṣajaṃ syāditi śaṅkāṃ nirasyann āha na tu kevalam ityādi

द्रव्यप्रभावाद् यथा दन्त्या विरेचकत्वं तथा मणीनां विषादिहन्तृत्वम् इत्यादि

dravyaprabhāvād yathā dantyā virecakatvaṃ tathā maṇīnāṃ viṣādihantṛtvam ityādi

गुणप्रभावाद्यथा ज्वरे तिक्तको रसः शीते ऽग्निर् इत्यादि

guṇaprabhāvādyathā jvare tiktako rasaḥ śīte 'gnir ityādi

द्रव्यगुणप्रभावाद् यथा कृष्णाजिनस्योपरीति अत्रापि कृष्णत्वं गुणोऽजिनं च द्रव्यमभिप्रेतं यथा वा मण्डलैर् जातरूपस्य तस्या एव पयः शृतम् तत्र मण्डलगुणयुक्तस्यैव जातरूपस्य कार्मुकत्वम्

dravyaguṇaprabhāvād yathā kṛṣṇājinasyoparīti atrāpi kṛṣṇatvaṃ guṇo'jinaṃ ca dravyamabhipretaṃ yathā vā maṇḍalair jātarūpasya tasyā eva payaḥ śṛtam tatra maṇḍalaguṇayuktasyaiva jātarūpasya kārmukatvam

कथं कुर्वन्तीत्याह तस्मिंस् तस्मिन्न् इत्यादि

kathaṃ kurvantītyāha tasmiṃs tasminn ityādi

तां तां युक्तिमासाद्येति तां तां योजनां प्राप्य

tāṃ tāṃ yuktimāsādyeti tāṃ tāṃ yojanāṃ prāpya

यत् कुर्वन्तीत्यादाव् उदाहरणं यथा शिरोविरेचनद्रव्याणि यच्छिरोविरेचनं कुर्वन्ति तच् छिरोविरेचनं कर्म येनोष्णत्वादिकारणेन शिरोविरेचनं कुर्वन्ति तद्वीर्यं वीर्यं शक्तिः सा च द्रव्यस्य गुणस्य वा यत्र शिरोविरेचनं कुर्वन्ति तदधिकरणं शिरः नान्यत्राधिकरणे शिरोविरेचनद्रव्यं प्रभवतीत्यर्थः यदेति वसन्तादौ शिरोगौरवादियुक्ते च काले एतेनाकाले शीते शिरोविरेचनं स्तब्धत्वान्न कार्मुकं किंतु स्वकाल एव यथा येन प्रकारेण प्रधमनावपीडनादिना तथा प्रसारिताङ्गमुत्तानं शयने संस्तरास्तृते

yat kurvantītyādāv udāharaṇaṃ yathā śirovirecanadravyāṇi yacchirovirecanaṃ kurvanti tac chirovirecanaṃ karma yenoṣṇatvādikāraṇena śirovirecanaṃ kurvanti tadvīryaṃ vīryaṃ śaktiḥ sā ca dravyasya guṇasya vā yatra śirovirecanaṃ kurvanti tadadhikaraṇaṃ śiraḥ nānyatrādhikaraṇe śirovirecanadravyaṃ prabhavatītyarthaḥ yadeti vasantādau śirogauravādiyukte ca kāle etenākāle śīte śirovirecanaṃ stabdhatvānna kārmukaṃ kiṃtu svakāla eva yathā yena prakāreṇa pradhamanāvapīḍanādinā tathā prasāritāṅgamuttānaṃ śayane saṃstarāstṛte

ईषत् प्रलम्बशिरसं संवेश्य चावृतेक्षणम् इत्यादिना विधिना कुर्वन्ति स उपायः यत् साधयन्ति शिरोगौरवशूलाद्युपरमं तत् फलं फलम् उद्देश्यम्

īṣat pralambaśirasaṃ saṃveśya cāvṛtekṣaṇam ityādinā vidhinā kurvanti sa upāyaḥ yat sādhayanti śirogauravaśūlādyuparamaṃ tat phalaṃ phalam uddeśyam

26.14

कर्म कार्यं साधनम् उद्देश्यं फलं साध्यं यथा यागनिष्पाद्यो धर्मः कार्यतया कर्म तज्जन्यस्तु स्वर्गादिर् उद्देश्यः फलम् एवं वमनादिष्वपि कर्माधिकरणाद्युन्नेयम् ।। ९ ।। ) भेदश् चैषां त्रिषष्टिविधविकल्पो द्रव्यदेशकालप्रभावाद् भवति तम् उपदेक्ष्यामः ।। चसं-१,

karma kāryaṃ sādhanam uddeśyaṃ phalaṃ sādhyaṃ yathā yāganiṣpādyo dharmaḥ kāryatayā karma tajjanyastu svargādir uddeśyaḥ phalam evaṃ vamanādiṣvapi karmādhikaraṇādyunneyam || 9 || ) bhedaś caiṣāṃ triṣaṣṭividhavikalpo dravyadeśakālaprabhāvād bhavati tam upadekṣyāmaḥ || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( सम्प्रति द्रव्यम् अभिधाय विकृतानां रसानाम् एव भेदम् आह भेदश् चैषाम् इत्यादि

āyurvedadīpikā ( samprati dravyam abhidhāya vikṛtānāṃ rasānām eva bhedam āha bhedaś caiṣām ityādi

प्रभावशब्दो द्रव्यदेशकालैः प्रत्येकं युज्यते तत्र द्रव्यप्रभावाद् यथा सोमगुणातिरेकान् मधुरः इत्यादि देशप्रभावाद् यथा हिमवति द्राक्षादाडिमादीनि मधुराणि भवन्त्यन्यत्राम्लानीत्यादि कालप्रभावाद्यथा बालाम्रं सकषायं तरुणमम्लं पक्वं मधुरं तथा हेमन्ते ओषध्यो मधुरा वर्षास्व् अम्ला इत्यादि

prabhāvaśabdo dravyadeśakālaiḥ pratyekaṃ yujyate tatra dravyaprabhāvād yathā somaguṇātirekān madhuraḥ ityādi deśaprabhāvād yathā himavati drākṣādāḍimādīni madhurāṇi bhavantyanyatrāmlānītyādi kālaprabhāvādyathā bālāmraṃ sakaṣāyaṃ taruṇamamlaṃ pakvaṃ madhuraṃ tathā hemante oṣadhyo madhurā varṣāsv amlā ityādi

26.15

अग्निसंयोगादयो ये ऽन्ये रसहेतवस् ते ऽपि काले द्रव्ये वान्तर्भावनीयाः ।। ३ ।। ) स्वादुरम्लादिभिर्योगं शेषैरम्लादयः पृथक् । यान्ति पञ्चदशैतानि द्रव्याणि द्विरसानि तु ।। चसं-१,

agnisaṃyogādayo ye 'nye rasahetavas te 'pi kāle dravye vāntarbhāvanīyāḥ || 3 || ) svāduramlādibhiryogaṃ śeṣairamlādayaḥ pṛthak | yānti pañcadaśaitāni dravyāṇi dvirasāni tu || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( भेदमाह स्वादुर् इत्यादि

āyurvedadīpikā ( bhedamāha svādur ityādi

26.16

तत्र स्वादोरम्लादियोगात् पञ्च शेषैर् इति आदित्वेनोपयुक्ताद् अन्यैः तेनाम्लस्य लवणादियोगाच् चत्वारि एवं लवणस्य कट्वादियोगात् त्रीणि कटुकस्य तिक्तकषाययोगाद् द्वे तिक्तस्य कषाययोगाद् एकम् एवं पञ्चदश द्विरसानि ।। २ ।। ) पृथगम्लादियुक्तस्य योगः शेषैः पृथग्भवेत् । मधुरस्य तथाम्लस्य लवणस्य कटोस् तथा ।। चसं-१,

tatra svādoramlādiyogāt pañca śeṣair iti āditvenopayuktād anyaiḥ tenāmlasya lavaṇādiyogāc catvāri evaṃ lavaṇasya kaṭvādiyogāt trīṇi kaṭukasya tiktakaṣāyayogād dve tiktasya kaṣāyayogād ekam evaṃ pañcadaśa dvirasāni || 2 || ) pṛthagamlādiyuktasya yogaḥ śeṣaiḥ pṛthagbhavet | madhurasya tathāmlasya lavaṇasya kaṭos tathā || casaṃ-1,

त्रिरसानि यथासंख्यं द्रव्याण्युक्तानि विंशतिः । आयुर्वेददीपिका ( त्रिरसम् आह पृथग् इत्यादि

trirasāni yathāsaṃkhyaṃ dravyāṇyuktāni viṃśatiḥ | āyurvedadīpikā ( trirasam āha pṛthag ityādi

मधुरस्याम्लादिरसचतुष्टयेन पृथग् इत्येकैकशो युक्तस्य शेषैर्लवणादिभिर् योगो भवति तत्र मधुरस्याम्लयुक्तस्य शेषलवणादियोगाच् चत्वारि तथा मधुरस्य लवणयुक्तस्य कट्वादियोगात् त्रीणि तथा कटुयुक्तस्य तिक्तादियोगाद् द्वे तथा तिक्तयुक्तस्य कषाययोगाद् एकम् एवं मधुरेणादिस्थितेन दश

madhurasyāmlādirasacatuṣṭayena pṛthag ityekaikaśo yuktasya śeṣairlavaṇādibhir yogo bhavati tatra madhurasyāmlayuktasya śeṣalavaṇādiyogāc catvāri tathā madhurasya lavaṇayuktasya kaṭvādiyogāt trīṇi tathā kaṭuyuktasya tiktādiyogād dve tathā tiktayuktasya kaṣāyayogād ekam evaṃ madhureṇādisthitena daśa

एवमम्लस्यादिस्थितस्य लवणयुक्तस्य कट्वादियोगात् त्रीणि तथा कटुकयुक्तस्य शेषाभ्यां योगाद् द्वे एवं तिक्तयुक्तस्य कषाययोगाद् एकम् एवम् अम्लस्य षट्

evamamlasyādisthitasya lavaṇayuktasya kaṭvādiyogāt trīṇi tathā kaṭukayuktasya śeṣābhyāṃ yogād dve evaṃ tiktayuktasya kaṣāyayogād ekam evam amlasya ṣaṭ

26.17

अनेनैव न्यायेन लवणस्य त्रीणि कटोश् चैकमेव एवं मिलित्वा त्रिरसानि विंशतिः ।। ४ ।। ) वक्ष्यन्ते तु चतुष्केण द्रव्याणि दश पञ्च च ।। चसं-१,

anenaiva nyāyena lavaṇasya trīṇi kaṭoś caikameva evaṃ militvā trirasāni viṃśatiḥ || 4 || ) vakṣyante tu catuṣkeṇa dravyāṇi daśa pañca ca || casaṃ-1,

26.18

स्वाद्वम्लौ सहितौ योगं लवणाद्यैः पृथग्गतौ । योगं शेषैः पृथग्यातश्चतुष्करससंख्यया ।। चसं-१,

svādvamlau sahitau yogaṃ lavaṇādyaiḥ pṛthaggatau | yogaṃ śeṣaiḥ pṛthagyātaścatuṣkarasasaṃkhyayā || casaṃ-1,

26.19

सहितौ स्वादुलवणौ तद्वत् कट्वादिभिः पृथक् । युक्तौ शेषैः पृथग्योगं यातः स्वादूषणौ तथा ।। चसं-१,

sahitau svādulavaṇau tadvat kaṭvādibhiḥ pṛthak | yuktau śeṣaiḥ pṛthagyogaṃ yātaḥ svādūṣaṇau tathā || casaṃ-1,

26.20

कट्वाद्यैरम्ललवणौ संयुक्तौ सहितौ पृथक् । यातः शेषैः पृथग्योगं शेषैरम्लकटू तथा ।। चसं-१,

kaṭvādyairamlalavaṇau saṃyuktau sahitau pṛthak | yātaḥ śeṣaiḥ pṛthagyogaṃ śeṣairamlakaṭū tathā || casaṃ-1,

युज्येते तु कषायेण सतिक्तौ लवणोषणौ । आयुर्वेददीपिका ( चतूरसे स्वाद्वम्लाव् आदिस्थितौ लवणादिभिर् एकैकश्येन युक्तौ शेषैः कट्वादिभिर् योगात् षड् भवन्ति

yujyete tu kaṣāyeṇa satiktau lavaṇoṣaṇau | āyurvedadīpikā ( catūrase svādvamlāv ādisthitau lavaṇādibhir ekaikaśyena yuktau śeṣaiḥ kaṭvādibhir yogāt ṣaḍ bhavanti

स्वादुलवणौ सहितौ आदिस्थितौ कट्वादिभिरिति कटुतिक्ताभ्यां पृथग्युक्तौ शेषैर् इति तिक्तकषायाभ्यां तेनेह बहुवचनं जातौ बोद्धव्यम् एवं त्रीणि

svādulavaṇau sahitau ādisthitau kaṭvādibhiriti kaṭutiktābhyāṃ pṛthagyuktau śeṣair iti tiktakaṣāyābhyāṃ teneha bahuvacanaṃ jātau boddhavyam evaṃ trīṇi

स्वादूषणौ तथेत्यनेन स्वादुकटुकतिक्तकषायरूपम् एकम्

svādūṣaṇau tathetyanena svādukaṭukatiktakaṣāyarūpam ekam

कट्वाद्यैर् इत्यादाव् अपि बहुवचनं जातौ

kaṭvādyair ityādāv api bahuvacanaṃ jātau

अम्ललवणौ संयुक्तौ कटुना सहितौ शेषाभ्यां योगाद् द्वे तथाम्ललवणौ तिक्तयुक्तौ शेषयोगाद् एकम्

amlalavaṇau saṃyuktau kaṭunā sahitau śeṣābhyāṃ yogād dve tathāmlalavaṇau tiktayuktau śeṣayogād ekam

अम्लकटू तथेत्यनेनाम्लकटुतिक्तकषायरूपम् एकम्

amlakaṭū tathetyanenāmlakaṭutiktakaṣāyarūpam ekam

युज्येते त्व् इत्यादिना चैकम्

yujyete tv ityādinā caikam

26.21

एवं पञ्चदश चतूरसानि ।। ८ ।। ) षट् तु पञ्चरसान्याहुरेकैकस्यापवर्जनात् ।। चसं-१,

evaṃ pañcadaśa catūrasāni || 8 || ) ṣaṭ tu pañcarasānyāhurekaikasyāpavarjanāt || casaṃ-1,

षट् चैवैकरसानि स्युर् एकं षड्रसमेव तु । आयुर्वेददीपिका ( अपवर्जनादिति त्यागात्

ṣaṭ caivaikarasāni syur ekaṃ ṣaḍrasameva tu | āyurvedadīpikā ( apavarjanāditi tyāgāt

26.22

अत्र च रसानां गुणत्वेनैकस्मिन् द्रव्ये समवायो योगशब्देनोच्यते ।। २ ।। ) इति त्रिषष्टिर्द्रव्याणां निर्दिष्टा रससंख्यया ।। चसं-१,

atra ca rasānāṃ guṇatvenaikasmin dravye samavāyo yogaśabdenocyate || 2 || ) iti triṣaṣṭirdravyāṇāṃ nirdiṣṭā rasasaṃkhyayā || casaṃ-1,

26.23

त्रिषष्टिः स्यात्त्वसंख्येया रसानुरसकल्पनात् । रसास्तरतमाभ्यां तां संख्याम् अतिपतन्ति हि ।। चसं-१,

triṣaṣṭiḥ syāttvasaṃkhyeyā rasānurasakalpanāt | rasāstaratamābhyāṃ tāṃ saṃkhyām atipatanti hi || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( रससंसर्गस्य प्रकारान्तरेणासंख्येयताम् आह त्रिषष्टिः स्याद् इत्यादि

āyurvedadīpikā ( rasasaṃsargasya prakārāntareṇāsaṃkhyeyatām āha triṣaṣṭiḥ syād ityādi

अनुरसोऽग्रे वक्ष्यमाणः

anuraso'gre vakṣyamāṇaḥ

अत्र च त्रिषष्ट्यात्मकरसे रसानुरसकल्पना नास्ति केवले मधुरादौ तदभावात् तेन यथासम्भवं सप्तपञ्चाशत्संयोगविषयं रसानुरसकल्पनं ज्ञेयम्

atra ca triṣaṣṭyātmakarase rasānurasakalpanā nāsti kevale madhurādau tadabhāvāt tena yathāsambhavaṃ saptapañcāśatsaṃyogaviṣayaṃ rasānurasakalpanaṃ jñeyam

किंवा एकरसेऽप्यनुरसोऽस्त्येवाव्यपदेश्यः

kiṃvā ekarase'pyanuraso'styevāvyapadeśyaḥ

प्रकारान्तरेणाप्य् असंख्येयताम् आह रसास् तरतमाभ्याम् इत्यादि

prakārāntareṇāpy asaṃkhyeyatām āha rasās taratamābhyām ityādi

चरकसंहिता, सूत्रस्थान, २६ (आत्रेयभद्रकाप्यीय) (cont. 2)

मधुरमधुरतरमधुरतमादिभेदाद् असंख्येयता रसानां भवतीति भावः

madhuramadhurataramadhuratamādibhedād asaṃkhyeyatā rasānāṃ bhavatīti bhāvaḥ

26.24

किंवा रसानुरसत्वेनैव यासंख्येयता तत्रैवायं हेतुः रसास् तरतमाभ्यामित्यादिः ।। ७ ।। ) संयोगाः सप्तपञ्चाशत् कल्पना तु त्रिषष्टिधा । रसानां तत्र योग्यत्वात्कल्पिता रसचिन्तकैः ।। चसं-१,

kiṃvā rasānurasatvenaiva yāsaṃkhyeyatā tatraivāyaṃ hetuḥ rasās taratamābhyāmityādiḥ || 7 || ) saṃyogāḥ saptapañcāśat kalpanā tu triṣaṣṭidhā | rasānāṃ tatra yogyatvātkalpitā rasacintakaiḥ || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( एवमसंख्येयत्वेऽपि त्रिषष्टिविधैव कल्पना चिकित्साव्यवहारार्थम् इहाचार्यैः कल्पितेत्याह संयोगा इत्यादि

āyurvedadīpikā ( evamasaṃkhyeyatve'pi triṣaṣṭividhaiva kalpanā cikitsāvyavahārārtham ihācāryaiḥ kalpitetyāha saṃyogā ityādi

26.25

तत्र योग्यत्वाद् इति तत्र स्वस्थातुरहितचिकित्साप्रयोगे ऽनतिसंक्षेपविस्तररूपतया हितत्वाद् इत्यर्थः ।। २ ।। ) क्वचिदेको रसः कल्प्यः संयुक्ताश् च रसाः क्वचित् । दोषौषधादीन् संचिन्त्य भिषजा सिद्धिमिच्छता ।। चसं-१,

tatra yogyatvād iti tatra svasthāturahitacikitsāprayoge 'natisaṃkṣepavistararūpatayā hitatvād ityarthaḥ || 2 || ) kvacideko rasaḥ kalpyaḥ saṃyuktāś ca rasāḥ kvacit | doṣauṣadhādīn saṃcintya bhiṣajā siddhimicchatā || casaṃ-1,

26.26

द्रव्याणि द्विरसादीनि संयुक्तांश्च रसान् बुधाः । रसान् एकैकशो वापि कल्पयन्ति गदान् प्रति ।। चसं-१,

dravyāṇi dvirasādīni saṃyuktāṃśca rasān budhāḥ | rasān ekaikaśo vāpi kalpayanti gadān prati || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( तमेव चिकित्साप्रयोगम् आह क्वचिदित्यादि

āyurvedadīpikā ( tameva cikitsāprayogam āha kvacidityādi

अत्रादिग्रहणाद् देशकालबलादीनाम् अनुक्तानां ग्रहणम्

atrādigrahaṇād deśakālabalādīnām anuktānāṃ grahaṇam

एतदेव संयुक्तासंयुक्तरसकल्पनं भिन्नरसद्रव्यमेलकाद् वानेकरसैकद्रव्यप्रयोगाद् एकरसद्रव्यप्रयोगाद्वा भवतीति दर्शयन्नाह द्रव्याणीत्यादि

etadeva saṃyuktāsaṃyuktarasakalpanaṃ bhinnarasadravyamelakād vānekarasaikadravyaprayogād ekarasadravyaprayogādvā bhavatīti darśayannāha dravyāṇītyādi

द्विरसादीनि उत्पत्तिसिद्धद्विरसत्रिरसादीनि द्विरसं यथा कषायमधुरो मुद्गः त्रिरसं यथा मधुराम्लकषायं च विष्टम्भि गुरु शीतलम्

dvirasādīni utpattisiddhadvirasatrirasādīni dvirasaṃ yathā kaṣāyamadhuro mudgaḥ trirasaṃ yathā madhurāmlakaṣāyaṃ ca viṣṭambhi guru śītalam

पित्तश्लेष्महरं भव्यम् इत्यादि चतूरसस् तिलः यद् उक्तं स्निग्धोष्णमधुरस् तिक्तः कषायः कटुकस् तिलः पञ्चरसं त्व् आमलकं हरीतकी च शिवा पञ्चरसा इत्यादिवचनात् व्यक्तषड्रसं तु द्रव्यम् इहानुक्तं विषं त्व् अव्यक्तषड्रससंयुक्तं हारीते त्व् एणमांसं व्यक्तषड्रससंयुक्तम् उक्तम्

pittaśleṣmaharaṃ bhavyam ityādi catūrasas tilaḥ yad uktaṃ snigdhoṣṇamadhuras tiktaḥ kaṣāyaḥ kaṭukas tilaḥ pañcarasaṃ tv āmalakaṃ harītakī ca śivā pañcarasā ityādivacanāt vyaktaṣaḍrasaṃ tu dravyam ihānuktaṃ viṣaṃ tv avyaktaṣaḍrasasaṃyuktaṃ hārīte tv eṇamāṃsaṃ vyaktaṣaḍrasasaṃyuktam uktam

एवं द्विरसादिद्रव्ययोगाद् द्विरसाद्युपयोगः

evaṃ dvirasādidravyayogād dvirasādyupayogaḥ

तथा संयुक्तांश्च रसानिति एकैकरसादिद्रव्यमेलकात् संयुक्तान् रसान् एकैकशः कल्पयन्ति प्रयोजयन्ति

tathā saṃyuktāṃśca rasāniti ekaikarasādidravyamelakāt saṃyuktān rasān ekaikaśaḥ kalpayanti prayojayanti

गदान् प्रतीति प्राधान्येन तेन स्वस्थवृत्ते ऽपि बोद्धव्यं किंवा द्विरसादिभेदो गद एव स्वस्थे तु सर्वरसप्रयोग एव यदुक्तं समसर्वरसं सात्म्यं समधातोः प्रशस्यते इति

gadān pratīti prādhānyena tena svasthavṛtte 'pi boddhavyaṃ kiṃvā dvirasādibhedo gada eva svasthe tu sarvarasaprayoga eva yaduktaṃ samasarvarasaṃ sātmyaṃ samadhātoḥ praśasyate iti

एवं च व्याख्याने सति क्वचिदेको रस इत्यादिना सममस्य न पौनरुक्त्यम्

evaṃ ca vyākhyāne sati kvacideko rasa ityādinā samamasya na paunaruktyam

26.27

किंवा क्वचिद् एको रसः इत्यादिना स्वमतम् उक्तम् अत्रैवार्थे द्रव्याणि द्विरसादीनि इत्यादिनाचार्यान्तरसम्मतिं दर्शयति अत एवान्याचार्यान्तराभिप्रायेण कल्पयन्तीत्युक्तं तेन न पौनरुक्त्यम् ।। १० ।। ) यः स्याद् रसविकल्पज्ञः स्याच्च दोषविकल्पवित् । न स मुह्येद् विकाराणां हेतुलिङ्गोपशान्तिषु ।। चसं-१,

kiṃvā kvacid eko rasaḥ ityādinā svamatam uktam atraivārthe dravyāṇi dvirasādīni ityādinācāryāntarasammatiṃ darśayati ata evānyācāryāntarābhiprāyeṇa kalpayantītyuktaṃ tena na paunaruktyam || 10 || ) yaḥ syād rasavikalpajñaḥ syācca doṣavikalpavit | na sa muhyed vikārāṇāṃ hetuliṅgopaśāntiṣu || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( रसज्ञानफलमाह यः स्याद् इत्यादि

āyurvedadīpikā ( rasajñānaphalamāha yaḥ syād ityādi

अत्र रसविकल्पज्ञानादेव व्याधिहेतुद्रव्यज्ञानं कृत्स्नमवरुद्धं रसज्ञानेनैव प्रायः सकलद्रव्यगुणस्य वक्ष्यमाणत्वात्

atra rasavikalpajñānādeva vyādhihetudravyajñānaṃ kṛtsnamavaruddhaṃ rasajñānenaiva prāyaḥ sakaladravyaguṇasya vakṣyamāṇatvāt

दोषविकल्पज्ञानाच्च लिङ्गज्ञानं यावद्धि लिङ्गं तत् सर्वं दोषविकल्पसम्बद्धम्

doṣavikalpajñānācca liṅgajñānaṃ yāvaddhi liṅgaṃ tat sarvaṃ doṣavikalpasambaddham

रसदोषविकल्पज्ञानात् तु भेषजज्ञानं यतो रसतः स्वरूपज्ञानं भेषजद्रव्यस्य दोषतश्च भेषजप्रयोगविषयविज्ञानम्

rasadoṣavikalpajñānāt tu bheṣajajñānaṃ yato rasataḥ svarūpajñānaṃ bheṣajadravyasya doṣataśca bheṣajaprayogaviṣayavijñānam

किंवा रसविकल्पाच् च तथा दोषविकल्पाच् च हेत्वादिज्ञानं पृथगेव वक्तव्यं रसभेदाद्धि तत्कार्यं लिङ्गमपि ज्ञायते हेतुभेषजविज्ञानं तु

kiṃvā rasavikalpāc ca tathā doṣavikalpāc ca hetvādijñānaṃ pṛthageva vaktavyaṃ rasabhedāddhi tatkāryaṃ liṅgamapi jñāyate hetubheṣajavijñānaṃ tu

रसभेदविज्ञानादेव वक्तव्यं यतो रसभेदवद् द्रव्यमेव विकाराणां हेतुर्भेषजं च भवतीति एवं दोषभेदं ज्ञात्वा च तस्य समानं हेतुं प्रत्येति दोषविरोधि च द्रव्यं भेषजमिति

rasabhedavijñānādeva vaktavyaṃ yato rasabhedavad dravyameva vikārāṇāṃ heturbheṣajaṃ ca bhavatīti evaṃ doṣabhedaṃ jñātvā ca tasya samānaṃ hetuṃ pratyeti doṣavirodhi ca dravyaṃ bheṣajamiti

26.28

तद् युक्तम् उक्तं न स मुह्येद्विकाराणां हेतुलिङ्गोपशान्तिष्विति ।। ७ ।। ) व्यक्तः शुष्कस्य चादौ च रसो द्रव्यस्य लक्ष्यते । विपर्ययेणानुरसो रसो नास्ति हि सप्तमः ।। चसं-१,

tad yuktam uktaṃ na sa muhyedvikārāṇāṃ hetuliṅgopaśāntiṣviti || 7 || ) vyaktaḥ śuṣkasya cādau ca raso dravyasya lakṣyate | viparyayeṇānuraso raso nāsti hi saptamaḥ || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( पूर्वोक्तरसानुरसलक्षणमाह व्यक्त इत्यादि

āyurvedadīpikā ( pūrvoktarasānurasalakṣaṇamāha vyakta ityādi

शुष्कस्य चेति चकाराद् आर्द्रस्य च आदौ चेति चकारादन्ते च तेन शुष्कस्य वार्द्रस्य वा प्रथमजिह्वासम्बन्धे वास्वादान्ते वा यो व्यक्तत्वेन मधुरो ऽयम् अम्लो ऽयम् इत्यादिना विकल्पेन गृह्यते स व्यक्तः यस् तूक्तावस्थाचतुष्टये ऽपि व्यक्तो नोपलभ्यते किं तर्ह्य् अव्यपदेश्यतया छायामात्रेण कार्यदर्शनेन वा मीयते सो ऽनुरस इति वाक्यार्थः

śuṣkasya ceti cakārād ārdrasya ca ādau ceti cakārādante ca tena śuṣkasya vārdrasya vā prathamajihvāsambandhe vāsvādānte vā yo vyaktatvena madhuro 'yam amlo 'yam ityādinā vikalpena gṛhyate sa vyaktaḥ yas tūktāvasthācatuṣṭaye 'pi vyakto nopalabhyate kiṃ tarhy avyapadeśyatayā chāyāmātreṇa kāryadarśanena vā mīyate so 'nurasa iti vākyārthaḥ

यतश्च मधुरादय एव व्यक्तत्वाव्यक्तत्वाभ्यां रसानुरसरूपाः अतोऽव्यक्तो नाम सप्तमो रसो नास्ति

yataśca madhurādaya eva vyaktatvāvyaktatvābhyāṃ rasānurasarūpāḥ ato'vyakto nāma saptamo raso nāsti

अयं चार्थः पूर्वं प्रतिषिद्धो ऽप्यनुगुणस्पष्टहेतुप्राप्त्या पुनर् निषिध्यते

ayaṃ cārthaḥ pūrvaṃ pratiṣiddho 'pyanuguṇaspaṣṭahetuprāptyā punar niṣidhyate

अन्ये त्व् आहुः शुष्कस्य चेत्यनेन यस्य द्रव्यस्य शुष्कस्य चार्द्रस्य चोपयोगः तत्र शुष्कावस्थायां यो ऽव्यक्तः स रस उच्यते यस्त्वार्द्रावस्थायां व्यक्तः सन् शुष्कावस्थायां नानुयाति नासौ रसः किंत्व् अनुरसः

anye tv āhuḥ śuṣkasya cetyanena yasya dravyasya śuṣkasya cārdrasya copayogaḥ tatra śuṣkāvasthāyāṃ yo 'vyaktaḥ sa rasa ucyate yastvārdrāvasthāyāṃ vyaktaḥ san śuṣkāvasthāyāṃ nānuyāti nāsau rasaḥ kiṃtv anurasaḥ

यथा पिप्पल्या आर्द्राया मधुरो रसो व्यक्तः शुष्कायास्तु पिप्पल्याः कटुकः तेन कटुक एव रसः पिप्पल्याः मधुरस्त्वनुरसः यस्तु द्राक्षादीनाम् आर्द्रावस्थायां शुष्कावस्थायां च मधुर एव तत्र विप्रतिपत्तिरपि नास्ति तेन तत्र मधुर एव रसः नित्यार्द्रप्रयोज्यानां तु काञ्जिकतक्रादीनामादौ व्यक्तो य उपलभ्यते रसः अनु चोपलभ्यते यः सो ऽनुरसो युक्तस् तिक्तत्वादिः तथा आर्द्रावस्थायां शुष्कावस्थाविपरीतो यः पिप्पल्या इव मधुरः सो ऽनुरस इति

yathā pippalyā ārdrāyā madhuro raso vyaktaḥ śuṣkāyāstu pippalyāḥ kaṭukaḥ tena kaṭuka eva rasaḥ pippalyāḥ madhurastvanurasaḥ yastu drākṣādīnām ārdrāvasthāyāṃ śuṣkāvasthāyāṃ ca madhura eva tatra vipratipattirapi nāsti tena tatra madhura eva rasaḥ nityārdraprayojyānāṃ tu kāñjikatakrādīnāmādau vyakto ya upalabhyate rasaḥ anu copalabhyate yaḥ so 'nuraso yuktas tiktatvādiḥ tathā ārdrāvasthāyāṃ śuṣkāvasthāviparīto yaḥ pippalyā iva madhuraḥ so 'nurasa iti

26.29

किंत्व् आर्द्रापि पिप्पली मधुररसैवेति पश्यामः यतो वक्ष्यति श्लेष्मला मधुरा चार्द्रा गुर्वी स्निग्धा च पिप्पली इति मधुरस्य तत्रानुरसत्वे गुरुत्वश्लेष्मकर्तृत्वान्य् अनुपपन्नानि तेन आर्द्रा पिप्पली व्यक्तमधुररसैव शुष्का तु मधुरानुरसेति युक्तम् ।। ७ ।। ) परापरत्वे युक्तिश्च संख्या संयोग एव च । विभागश्च पृथक्त्वं च परिमाणमथापि च ।। चसं-१,

kiṃtv ārdrāpi pippalī madhurarasaiveti paśyāmaḥ yato vakṣyati śleṣmalā madhurā cārdrā gurvī snigdhā ca pippalī iti madhurasya tatrānurasatve gurutvaśleṣmakartṛtvāny anupapannāni tena ārdrā pippalī vyaktamadhurarasaiva śuṣkā tu madhurānuraseti yuktam || 7 || ) parāparatve yuktiśca saṃkhyā saṃyoga eva ca | vibhāgaśca pṛthaktvaṃ ca parimāṇamathāpi ca || casaṃ-1,

26.30

संस्कारोऽभ्यास इत्येते गुणा ज्ञेयाः परादयः । सिद्ध्युपायाश् चिकित्साया लक्षणैस्तान् प्रचक्ष्महे ।। चसं-१,

saṃskāro'bhyāsa ityete guṇā jñeyāḥ parādayaḥ | siddhyupāyāś cikitsāyā lakṣaṇaistān pracakṣmahe || casaṃ-1,

26.31

देशकालवयोमानपाकवीर्यरसादिषु । परापरत्वे युक्तिश्च योजना या तु युज्यते ।। चसं-१,

deśakālavayomānapākavīryarasādiṣu | parāparatve yuktiśca yojanā yā tu yujyate || casaṃ-1,

26.32

संख्या स्याद्गणितं योगः सह संयोग उच्यते । द्रव्याणां द्वंद्वसर्वैककर्मजो ऽनित्य एव च ।। चसं-१,

saṃkhyā syādgaṇitaṃ yogaḥ saha saṃyoga ucyate | dravyāṇāṃ dvaṃdvasarvaikakarmajo 'nitya eva ca || casaṃ-1,

26.33

विभागस्तु विभक्तिः स्याद्वियोगो भागशो ग्रहः । पृथक्त्वं स्यादसंयोगो वैलक्षण्यमनेकता ।। चसं-१,

vibhāgastu vibhaktiḥ syādviyogo bhāgaśo grahaḥ | pṛthaktvaṃ syādasaṃyogo vailakṣaṇyamanekatā || casaṃ-1,

26.34

परिमाणं पुनर्मानं संस्कारः करणं मतम् । भावाभ्यसनमभ्यासः शीलनं सततक्रिया ।। चसं-१,

parimāṇaṃ punarmānaṃ saṃskāraḥ karaṇaṃ matam | bhāvābhyasanamabhyāsaḥ śīlanaṃ satatakriyā || casaṃ-1,

26.35

इति स्वलक्षणैरुक्ता गुणाः सर्वे परादयः । चिकित्सा यैर् अविदितैर् न यथावत् प्रवर्तते ।। चसं-१,

iti svalakṣaṇairuktā guṇāḥ sarve parādayaḥ | cikitsā yair aviditair na yathāvat pravartate || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( सम्प्रति पूर्वोक्तगुर्वादिगुणातिरिक्तान् परत्वापरत्वादीन् दश गुणान् रसधर्मत्वेनोपदेष्टव्यानाह परेत्यादि

āyurvedadīpikā ( samprati pūrvoktagurvādiguṇātiriktān paratvāparatvādīn daśa guṇān rasadharmatvenopadeṣṭavyānāha paretyādi

तच्च परत्वं प्रधानत्वम् अपरत्वम् अप्रधानत्वम्

tacca paratvaṃ pradhānatvam aparatvam apradhānatvam

तद्विवरणं देशकालेत्यादि

tadvivaraṇaṃ deśakāletyādi

तत्र देशो मरुः परः अनूपो ऽपरः कालो विसर्गः परः आदानमपरः वयस्तरुणं परम् अपरम् इतरन् मानं च शरीरस्य यथा वक्ष्यमाणं शरीरे परं ततोऽन्यदपरं पाकवीर्यरसास्तु ये यस्य योगिनस्ते तं प्रति पराः अयौगिकास् त्व् अपराः

tatra deśo maruḥ paraḥ anūpo 'paraḥ kālo visargaḥ paraḥ ādānamaparaḥ vayastaruṇaṃ param aparam itaran mānaṃ ca śarīrasya yathā vakṣyamāṇaṃ śarīre paraṃ tato'nyadaparaṃ pākavīryarasāstu ye yasya yoginaste taṃ prati parāḥ ayaugikās tv aparāḥ

आदिग्रहणात् प्रकृतिबलादीनां ग्रहणम्

ādigrahaṇāt prakṛtibalādīnāṃ grahaṇam

किंवा परत्वापरत्वे वैशेषिकोक्ते ज्ञेये तत्र देशापेक्षया संनिकृष्टदेशसम्बन्धिनम् अपेक्ष्य विदूरदेशसम्बन्धिनि परत्वं संनिकृष्टदेशसम्बन्धिनि चापरत्वं भवति एवं संनिकृष्टविप्रकृष्टकालापेक्षया च स्थविरे परत्वं यूनि चापरत्वं भवति

kiṃvā paratvāparatve vaiśeṣikokte jñeye tatra deśāpekṣayā saṃnikṛṣṭadeśasambandhinam apekṣya vidūradeśasambandhini paratvaṃ saṃnikṛṣṭadeśasambandhini cāparatvaṃ bhavati evaṃ saṃnikṛṣṭaviprakṛṣṭakālāpekṣayā ca sthavire paratvaṃ yūni cāparatvaṃ bhavati

वयःप्रभृतिषु परत्वापरत्वं यथासम्भवं कालदेशकृतम् एवेहोपयोगाद् उपचरितम् अप्यभिहितं यतो न गुणे मानादौ गुणान्तरसम्भवः

vayaḥprabhṛtiṣu paratvāparatvaṃ yathāsambhavaṃ kāladeśakṛtam evehopayogād upacaritam apyabhihitaṃ yato na guṇe mānādau guṇāntarasambhavaḥ

युक्तिश्चेत्यादौ योजना दोषाद्यपेक्षया भेषजस्य समीचीनकल्पना अत एवोक्तं या तु युज्यते या कल्पना यौगिकी भवति सा तु युक्तिर् उच्यते अयौगिकी तु कल्पनापि सती युक्तिर् नोच्यते पुत्रो ऽप्यपुत्रवत्

yuktiścetyādau yojanā doṣādyapekṣayā bheṣajasya samīcīnakalpanā ata evoktaṃ yā tu yujyate yā kalpanā yaugikī bhavati sā tu yuktir ucyate ayaugikī tu kalpanāpi satī yuktir nocyate putro 'pyaputravat

युक्तिश्चेयं संयोगपरिमाणसंस्काराद्यन्तर्गताप्य् अत्युपयुक्तत्वात् पृथगुच्यते

yuktiśceyaṃ saṃyogaparimāṇasaṃskārādyantargatāpy atyupayuktatvāt pṛthagucyate

संख्यां लक्षयति संख्येत्यादि

saṃkhyāṃ lakṣayati saṃkhyetyādi

गणितम् इहैकद्वित्र्यादि

gaṇitam ihaikadvitryādi

संयोगमाह योग इत्यादि

saṃyogamāha yoga ityādi

सहेति मिलितानां द्रव्याणां योगः प्राप्तिरित्यर्थः सहेत्यनेनेहाकिंचित्करं परस्परसंयोगं निराकरोति

saheti militānāṃ dravyāṇāṃ yogaḥ prāptirityarthaḥ sahetyanenehākiṃcitkaraṃ parasparasaṃyogaṃ nirākaroti

तद्भेदमाह द्वंद्वेत्यादि

tadbhedamāha dvaṃdvetyādi

तत्र द्वंद्वकर्मजो यथा युध्यमानयोर् मेषयोः सर्वकर्मजो यथा भाण्डे प्रक्षिप्यमाणानां माषाणां बहुलमाषक्रिया योगजः एककर्मजो यथा वृक्षवायसयोः

tatra dvaṃdvakarmajo yathā yudhyamānayor meṣayoḥ sarvakarmajo yathā bhāṇḍe prakṣipyamāṇānāṃ māṣāṇāṃ bahulamāṣakriyā yogajaḥ ekakarmajo yathā vṛkṣavāyasayoḥ

अनित्य इति संयोगस्य कर्मजत्वेनानित्यत्वं दर्शयति

anitya iti saṃyogasya karmajatvenānityatvaṃ darśayati

विभागमाह विभागस् त्व् इत्यादि

vibhāgamāha vibhāgas tv ityādi

विभक्तिः विभजनम्

vibhaktiḥ vibhajanam

विभक्तिमेव विवृणोति वियोग इति संयोगस्य विगमो वियोगः

vibhaktimeva vivṛṇoti viyoga iti saṃyogasya vigamo viyogaḥ

तत् किं संयोगाभाव एव वियोग इत्याह भागशो ग्रह इति

tat kiṃ saṃyogābhāva eva viyoga ityāha bhāgaśo graha iti

विभागशो विभक्तत्वेन ग्रहणं यतो भवतीति भावः तेन विभक्तिरित्येषा भावरूपा प्रतीतिर् न संयोगाभावमात्रं भवति किंतर्हि भावरूपविभागगुणयुक्ता इत्यर्थः

vibhāgaśo vibhaktatvena grahaṇaṃ yato bhavatīti bhāvaḥ tena vibhaktirityeṣā bhāvarūpā pratītir na saṃyogābhāvamātraṃ bhavati kiṃtarhi bhāvarūpavibhāgaguṇayuktā ityarthaḥ

पृथक्त्वं तु इदं द्रव्यं पटलक्षणं घटात् पृथग् इत्यादिका बुद्धिर्यतो भवति तत् पृथक्त्वं भवति

pṛthaktvaṃ tu idaṃ dravyaṃ paṭalakṣaṇaṃ ghaṭāt pṛthag ityādikā buddhiryato bhavati tat pṛthaktvaṃ bhavati

तच्चाचार्यस् त्रैविध्येनाह पृथक्त्वमित्यादि

taccācāryas traividhyenāha pṛthaktvamityādi

तत्र यत् सर्वथासंयुज्यमानयोरिव मेरुहिमाचलयोः पृथक्त्वम् एतदसंयोग इत्यनेनोक्तम्

tatra yat sarvathāsaṃyujyamānayoriva meruhimācalayoḥ pṛthaktvam etadasaṃyoga ityanenoktam

तथा संयुज्यमानानामपि पृथक्त्वं विजातीयानां महिषवराहादीनां तदाह वैलक्षण्यमित्यादि

tathā saṃyujyamānānāmapi pṛthaktvaṃ vijātīyānāṃ mahiṣavarāhādīnāṃ tadāha vailakṣaṇyamityādi

विशिष्टलक्षणयुक्तत्वलक्षितं विजातीयानां पृथक्त्वम् इत्यर्थः

viśiṣṭalakṣaṇayuktatvalakṣitaṃ vijātīyānāṃ pṛthaktvam ityarthaḥ

तथैकजातीयानामप्य् अविलक्षणानां माषाणां पृथक्त्वं भवतीत्याह अनेकतेति

tathaikajātīyānāmapy avilakṣaṇānāṃ māṣāṇāṃ pṛthaktvaṃ bhavatītyāha anekateti

एकजातीयेषु हि संयुक्तेषु न वैलक्षण्यं नाप्यसंयोगः अथ चानेकता पृथक्त्वरूपा भवतीति भावः

ekajātīyeṣu hi saṃyukteṣu na vailakṣaṇyaṃ nāpyasaṃyogaḥ atha cānekatā pṛthaktvarūpā bhavatīti bhāvaḥ

किंवा पृथक्त्वं गुणान्तरमिच्छन् लोकव्यवहारार्थम् असंयोगवैलक्षण्यानेकतारूपमेव यथोदाहृतं पृथक्त्वं दर्शयति

kiṃvā pṛthaktvaṃ guṇāntaramicchan lokavyavahārārtham asaṃyogavailakṣaṇyānekatārūpameva yathodāhṛtaṃ pṛthaktvaṃ darśayati

मानं प्रस्थाढकादितुलादिमेयम् । करणं गुणान्तराधायकत्वं संस्करणमित्यर्थः यद्वक्ष्यति संस्कारो हि गुणान्तराधानमुच्यते इति

mānaṃ prasthāḍhakāditulādimeyam | karaṇaṃ guṇāntarādhāyakatvaṃ saṃskaraṇamityarthaḥ yadvakṣyati saṃskāro hi guṇāntarādhānamucyate iti

भावस्य षष्टिकादेर्व्यायामादेश् चाभ्यसनम् अभ्यासः

bhāvasya ṣaṣṭikādervyāyāmādeś cābhyasanam abhyāsaḥ

अभ्यसनमेव लोकप्रसिद्धाभ्यां पर्यायाभ्यां विवृणोति शीलनं सततक्रियेति यं लोकाः शीलनसततक्रियाभ्याम् अभिदधति सो ऽभ्यास इति भावः

abhyasanameva lokaprasiddhābhyāṃ paryāyābhyāṃ vivṛṇoti śīlanaṃ satatakriyeti yaṃ lokāḥ śīlanasatatakriyābhyām abhidadhati so 'bhyāsa iti bhāvaḥ

अयं च संयोगसंस्कारविशेषरूपो ऽपि विशेषेण चिकित्सोपयुक्तत्वात् पृथगुच्यते

ayaṃ ca saṃyogasaṃskāraviśeṣarūpo 'pi viśeṣeṇa cikitsopayuktatvāt pṛthagucyate

26.36

न यथावत् प्रवर्तत इति वचनेन शब्दादिषु च गुर्वादिषु च परादीनामप्राधान्यं सूचयति ।। ३४ ।। ) गुणा गुणाश्रया नोक्तास्तस्माद् रसगुणान् भिषक् । विद्याद् द्रव्यगुणान् कर्तुरभिप्रायाः पृथग्विधाः ।। चसं-१,

na yathāvat pravartata iti vacanena śabdādiṣu ca gurvādiṣu ca parādīnāmaprādhānyaṃ sūcayati || 34 || ) guṇā guṇāśrayā noktāstasmād rasaguṇān bhiṣak | vidyād dravyaguṇān karturabhiprāyāḥ pṛthagvidhāḥ || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( सम्प्रति रसानां परस्परसंयोगो गुण उक्तः तथाग्रे च स्निग्धत्वादिर्गुणो वाच्यः स च गुणरूपरसे न सम्भवतीति यथा रसानां गुणनिर्देशो बोद्धव्यस् तदाह गुणा इत्यादि

āyurvedadīpikā ( samprati rasānāṃ parasparasaṃyogo guṇa uktaḥ tathāgre ca snigdhatvādirguṇo vācyaḥ sa ca guṇarūparase na sambhavatīti yathā rasānāṃ guṇanirdeśo boddhavyas tadāha guṇā ityādi

गुणा गुणाश्रया नोक्ता इति दीर्घंजीवितीये समवायी तु निश्चेष्टः कारणं गुणः इत्यनेन

guṇā guṇāśrayā noktā iti dīrghaṃjīvitīye samavāyī tu niśceṣṭaḥ kāraṇaṃ guṇaḥ ityanena

रसगुणानिति रसे स्निग्धादीन् गुणान् निर्दिष्टान् तद् रसाधारद्रव्यगुणान् एव विद्यात्

rasaguṇāniti rase snigdhādīn guṇān nirdiṣṭān tad rasādhāradravyaguṇān eva vidyāt

ननु यदि द्रव्यगुणा एव ते तत् किमिति रसगुणत्वेनोच्यन्त इत्याह कर्तुरित्यादि कर्तुरिति तन्त्रकर्तुः

nanu yadi dravyaguṇā eva te tat kimiti rasaguṇatvenocyanta ityāha karturityādi karturiti tantrakartuḥ

अभिप्राया इति तत्र तत्रोपचारेण तथा सामान्यशब्दादिप्रयोगेण तन्त्रकरणबुद्धयः सामान्यशब्दोपचारादिप्रयोगश् च प्रकरणादिवशाद् एव स्फुटत्वात् तथा प्रयोजनवशाच् च क्रियते

abhiprāyā iti tatra tatropacāreṇa tathā sāmānyaśabdādiprayogeṇa tantrakaraṇabuddhayaḥ sāmānyaśabdopacārādiprayogaś ca prakaraṇādivaśād eva sphuṭatvāt tathā prayojanavaśāc ca kriyate

तच्च प्रकरणादि अतश्च प्रकृतं बुद्ध्वा इत्यादौ दर्शयिष्यामः

tacca prakaraṇādi ataśca prakṛtaṃ buddhvā ityādau darśayiṣyāmaḥ

26.37

इह च द्रव्यगुणानां रसेषु यदुपचरणं तस्यायमभिप्रायो यत् मधुरादिनिर्देशेनैव स्निग्धशीतादिगुणा अपि प्रायो मधुराद्यव्यभिचारिणो द्रव्ये निर्दिष्टा भवन्तीति न मधुरत्वं निर्दिश्य स्निग्धत्वादिप्रतिपादनं पुनः पृथक् क्रियत इति ।। ७ ।। ) अतश्च प्रकृतं बुद्ध्वा देशकालान्तराणि च । तन्त्रकर्तुर् अभिप्रायानुपायांश् चार्थमादिशेत् ।। चसं-१,

iha ca dravyaguṇānāṃ raseṣu yadupacaraṇaṃ tasyāyamabhiprāyo yat madhurādinirdeśenaiva snigdhaśītādiguṇā api prāyo madhurādyavyabhicāriṇo dravye nirdiṣṭā bhavantīti na madhuratvaṃ nirdiśya snigdhatvādipratipādanaṃ punaḥ pṛthak kriyata iti || 7 || ) ataśca prakṛtaṃ buddhvā deśakālāntarāṇi ca | tantrakartur abhiprāyānupāyāṃś cārthamādiśet || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( अभिप्रायपृथक्त्वे सति यथा ग्रन्थो बोद्धव्यस् तदाह अतश् चेत्यादि

āyurvedadīpikā ( abhiprāyapṛthaktve sati yathā grantho boddhavyas tadāha ataś cetyādi

तत्र प्रकृतं बुद्ध्वा यथा क्षाराः क्षीरं फलं पुष्पम् इत्यत्रोद्भिदगणस्य प्रकृतत्वात् क्षीरमिति स्नुह्यादिक्षीरम् एव क्षीरशब्देन वदेत्

tatra prakṛtaṃ buddhvā yathā kṣārāḥ kṣīraṃ phalaṃ puṣpam ityatrodbhidagaṇasya prakṛtatvāt kṣīramiti snuhyādikṣīram eva kṣīraśabdena vadet

देशान्तरं बुद्ध्वेति यथा शिरसि शोधने ऽभिधीयमाने क्रिमिव्याधौ इति तच्छिरोगतक्रिमिव्याधाव् एव भवति

deśāntaraṃ buddhveti yathā śirasi śodhane 'bhidhīyamāne krimivyādhau iti tacchirogatakrimivyādhāv eva bhavati

कालान्तरे यथा वमनकाले ऽभिहितं प्रतिग्रहांश् चोपहारयेद् इति तत्र प्रतिग्रहशब्देन पात्रमुच्यते न तु ग्रहणं प्रतिग्रहः

kālāntare yathā vamanakāle 'bhihitaṃ pratigrahāṃś copahārayed iti tatra pratigrahaśabdena pātramucyate na tu grahaṇaṃ pratigrahaḥ

तन्त्रकर्तुर् अभिप्रायान् इति यथोक्तं रसेषु गुणारोपणे तद् बोद्धव्यम्

tantrakartur abhiprāyān iti yathoktaṃ raseṣu guṇāropaṇe tad boddhavyam

उपायान् इति शास्त्रोपायान् तन्त्रयुक्तिरूपान्

upāyān iti śāstropāyān tantrayuktirūpān

अर्थम् अभिधेयम्

artham abhidheyam

26.38

यद्यपि प्रकृतादयो ऽपि तन्त्रकर्तुर् अभिप्राया एव तथापि यत्र प्रकृतत्वादि न स्फुटं प्रतीयते तत्र तन्त्रकर्तुर् अभिप्रायत्वेन बोद्धव्यम् ।। ८ ।। ) षड्विभक्तीः प्रवक्ष्यामि रसानामत उत्तरम् । षट् पञ्चभूतप्रभवाः संख्याताश्च यथा रसाः ।। चसं-१,

yadyapi prakṛtādayo 'pi tantrakartur abhiprāyā eva tathāpi yatra prakṛtatvādi na sphuṭaṃ pratīyate tatra tantrakartur abhiprāyatvena boddhavyam || 8 || ) ṣaḍvibhaktīḥ pravakṣyāmi rasānāmata uttaram | ṣaṭ pañcabhūtaprabhavāḥ saṃkhyātāśca yathā rasāḥ || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( षड्विभक्तीर् इति मधुरादिषड्विभागान् इत्यर्थः

āyurvedadīpikā ( ṣaḍvibhaktīr iti madhurādiṣaḍvibhāgān ityarthaḥ

26.39

षट् पञ्चभूतप्रभवा इति पञ्चभूतप्रभवाः सन्तो यथोक्तेन प्रकारेण सोमगुणातिरेकात् इत्यादिना यथा षट् संख्याताः षट्संख्यापरिच्छिन्ना भवन्ति तथा वक्ष्यामीति योजना ।। २ ।। ) सौम्याः खल्वापोऽन्तरिक्षप्रभवाः प्रकृतिशीता लघ्व्यश् चाव्यक्तरसाश्च तास्त्वन्तरिक्षाद्भ्रश्यमाना भ्रष्टाश्च पञ्चमहागुणसमन्विता जङ्गमस्थावराणां भूतानां मूर्तीर् अभिप्रीणयन्ति तासु मूर्तिषु षड् अभिमूर्छन्ति रसाः ।। चसं-१,

ṣaṭ pañcabhūtaprabhavā iti pañcabhūtaprabhavāḥ santo yathoktena prakāreṇa somaguṇātirekāt ityādinā yathā ṣaṭ saṃkhyātāḥ ṣaṭsaṃkhyāparicchinnā bhavanti tathā vakṣyāmīti yojanā || 2 || ) saumyāḥ khalvāpo'ntarikṣaprabhavāḥ prakṛtiśītā laghvyaś cāvyaktarasāśca tāstvantarikṣādbhraśyamānā bhraṣṭāśca pañcamahāguṇasamanvitā jaṅgamasthāvarāṇāṃ bhūtānāṃ mūrtīr abhiprīṇayanti tāsu mūrtiṣu ṣaḍ abhimūrchanti rasāḥ || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( सम्प्रति रसानाम् आदिकारणमेव तावद् आह सौम्या इत्यादि

āyurvedadīpikā ( samprati rasānām ādikāraṇameva tāvad āha saumyā ityādi

सौम्याः सोमदेवताकाः

saumyāḥ somadevatākāḥ

भ्रश्यमाना इति वदता भूमिसम्बन्धव्यतिरेकेणान्तरीक्षेरितैः पृथिव्यादिपरमाण्वादिभिः सम्बन्धो रसारम्भको भवतीति दर्श्यते

bhraśyamānā iti vadatā bhūmisambandhavyatirekeṇāntarīkṣeritaiḥ pṛthivyādiparamāṇvādibhiḥ sambandho rasārambhako bhavatīti darśyate

मूर्तीर् इति व्यक्तीः

mūrtīr iti vyaktīḥ

अभिप्रीणयन्तीति तर्पयन्ति किंवा जनयन्ति

abhiprīṇayantīti tarpayanti kiṃvā janayanti

अभिमूर्छन्ति रसा इति व्यक्तिं यान्ति

abhimūrchanti rasā iti vyaktiṃ yānti

26.40

अत्र चान्तरीक्षमुदकं रसकारणत्वे प्रधानत्वादुक्तं तेन क्षितिस्थम् अपि स्थावरजङ्गमोत्पत्तौ रसकारणं भवत्येव ।। ७ ।। ) तेषां षण्णां रसानां सोमगुणातिरेकान्मधुरो रसः पृथिव्यग्निभूयिष्ठत्वादम्लः सलिलाग्निभूयिष्ठत्वाल् लवणः वाय्वग्निभूयिष्ठत्वात्कटुकः वाय्वाकाशातिरिक्तत्वात् तिक्तः पवनपृथिवीव्यतिरेकात् कषाय इति । एवमेषां रसानां षट्त्वम् उपपन्नं न्यूनातिरेकविशेषान् महाभूतानां भूतानामिव स्थावरजङ्गमानां नानावर्णाकृतिविशेषाः षडृतुकत्वाच्च कालस्योपपन्नो महाभूतानां न्यूनातिरेकविशेषः ।। चसं-१,

atra cāntarīkṣamudakaṃ rasakāraṇatve pradhānatvāduktaṃ tena kṣitistham api sthāvarajaṅgamotpattau rasakāraṇaṃ bhavatyeva || 7 || ) teṣāṃ ṣaṇṇāṃ rasānāṃ somaguṇātirekānmadhuro rasaḥ pṛthivyagnibhūyiṣṭhatvādamlaḥ salilāgnibhūyiṣṭhatvāl lavaṇaḥ vāyvagnibhūyiṣṭhatvātkaṭukaḥ vāyvākāśātiriktatvāt tiktaḥ pavanapṛthivīvyatirekāt kaṣāya iti | evameṣāṃ rasānāṃ ṣaṭtvam upapannaṃ nyūnātirekaviśeṣān mahābhūtānāṃ bhūtānāmiva sthāvarajaṅgamānāṃ nānāvarṇākṛtiviśeṣāḥ ṣaḍṛtukatvācca kālasyopapanno mahābhūtānāṃ nyūnātirekaviśeṣaḥ || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( सोमगुणातिरेकादिति अतिरेकशब्देन सर्वेष्वेव रसेषु सर्वभूतसांनिध्यम् अस्ति क्वचित् तु कस्यचिद् भूतगुणस्यातिरेकाद् रसविशेषे भवतीति दर्शयति एतच्च मधुरं प्रति अब्गुणातिरिक्तत्वं विशेषोत्पत्तौ कारणत्वेन ज्ञेयं यच्चाधारकारणत्वम् अपां तत् सर्वसाधारणम्

āyurvedadīpikā ( somaguṇātirekāditi atirekaśabdena sarveṣveva raseṣu sarvabhūtasāṃnidhyam asti kvacit tu kasyacid bhūtaguṇasyātirekād rasaviśeṣe bhavatīti darśayati etacca madhuraṃ prati abguṇātiriktatvaṃ viśeṣotpattau kāraṇatvena jñeyaṃ yaccādhārakāraṇatvam apāṃ tat sarvasādhāraṇam

एवं लवणे ऽप्य् अपां कारणत्वं ज्ञेयम्

evaṃ lavaṇe 'py apāṃ kāraṇatvaṃ jñeyam

लवणस्तु सुश्रुते पृथिव्यग्न्यतिरेकात् पठितः अस्मिंश् च विरोधे कार्यविरोधो नास्त्येव

lavaṇastu suśrute pṛthivyagnyatirekāt paṭhitaḥ asmiṃś ca virodhe kāryavirodho nāstyeva

ननु उष्णशीताभ्यामग्निसलिलाभ्यां कृतस्य लवणस्याप्य् उष्णशीतत्वेन भवितव्यं तल् लवणं कथम् उष्णं भवति नैवं यतो भूतानाम् अयं स्वभावो यत् केनचित् प्रकारेण संनिविष्टाः कंचिद् गुणम् आरभन्ते न सर्वम्

nanu uṣṇaśītābhyāmagnisalilābhyāṃ kṛtasya lavaṇasyāpy uṣṇaśītatvena bhavitavyaṃ tal lavaṇaṃ katham uṣṇaṃ bhavati naivaṃ yato bhūtānām ayaṃ svabhāvo yat kenacit prakāreṇa saṃniviṣṭāḥ kaṃcid guṇam ārabhante na sarvam

यथा मकुष्ठके ऽद्भिर् मधुरो रसः क्रियते न स्नेहः तथा सैन्धवे वह्निनापि नोष्णत्वम् आरभ्यते

yathā makuṣṭhake 'dbhir madhuro rasaḥ kriyate na snehaḥ tathā saindhave vahnināpi noṣṇatvam ārabhyate

अयं च भूतानां संनिवेशो ऽदृष्टप्रभावकृत एव स च संनिवेशः कार्यदर्शनेनोन्नेयः

ayaṃ ca bhūtānāṃ saṃniveśo 'dṛṣṭaprabhāvakṛta eva sa ca saṃniveśaḥ kāryadarśanenonneyaḥ

तेन यत्र कार्यं दृश्यते तत्र कल्प्यते यथा लवणे उष्णत्वाद् अग्निर् विष्यन्दित्वाच्च जलमनुमीयते

tena yatra kāryaṃ dṛśyate tatra kalpyate yathā lavaṇe uṣṇatvād agnir viṣyanditvācca jalamanumīyate

आगमवेदनीयश्चायमर्थो नात्रास्मद्विधानां कल्पनाः प्रसरन्ति

āgamavedanīyaścāyamartho nātrāsmadvidhānāṃ kalpanāḥ prasaranti

एतेन यदुच्यते तोयवत् पृथिव्यादयोऽपि किमिति पृथग्रसान्तरं न कुर्वन्ति तथा तोयवातादिसंयोगादिभ्यः किमिति रसान्तराणि नोत्पद्यन्त इति तदपि भूतस्वभावापर्यनुयोगाद् एव प्रत्युक्तम्

etena yaducyate toyavat pṛthivyādayo'pi kimiti pṛthagrasāntaraṃ na kurvanti tathā toyavātādisaṃyogādibhyaḥ kimiti rasāntarāṇi notpadyanta iti tadapi bhūtasvabhāvāparyanuyogād eva pratyuktam

इह च कारणत्वं भूतानां रसस्य मधुरत्वादिविशेष एव निमित्तकारणरूपम् उच्यते तेन नीरसानाम् अपि हि दहनादीनां कारणत्वमुपपन्नम् एव व्युत्पादितम्

iha ca kāraṇatvaṃ bhūtānāṃ rasasya madhuratvādiviśeṣa eva nimittakāraṇarūpam ucyate tena nīrasānām api hi dahanādīnāṃ kāraṇatvamupapannam eva vyutpāditam

रसभेदं दृष्टान्तेन साधयन्नाह एवम् इत्यादि

rasabhedaṃ dṛṣṭāntena sādhayannāha evam ityādi

रसानां षट्त्वं महाभूतानां न्यूनातिरेकविशेषात् सोमगुणातिरेकपृथिव्यग्न्यतिरेकादेः षडुत्पादकारणादुपपन्नं षड्भ्यः कारणेभ्यः षट् कार्याणि भवन्तीति युक्तमेवेति भावः

rasānāṃ ṣaṭtvaṃ mahābhūtānāṃ nyūnātirekaviśeṣāt somaguṇātirekapṛthivyagnyatirekādeḥ ṣaḍutpādakāraṇādupapannaṃ ṣaḍbhyaḥ kāraṇebhyaḥ ṣaṭ kāryāṇi bhavantīti yuktameveti bhāvaḥ

भूतानां यथा नानावर्णाकृतिविशेषा महाभूतानां न्यूनातिरेकविशेषात् तथा रसानाम् अपीति

bhūtānāṃ yathā nānāvarṇākṛtiviśeṣā mahābhūtānāṃ nyūnātirekaviśeṣāt tathā rasānām apīti

भूतानां यथोक्तानाम् अतिरेकविशेषहेतुम् आह षडृतुकत्वाद् इत्यादि

bhūtānāṃ yathoktānām atirekaviśeṣahetum āha ṣaḍṛtukatvād ityādi

षडृतुकत्वेन कालो नानाहेमन्तादिरूपतया कंचिद्भूतविशेषं क्वचिद्वर्धयति स चात्मकार्यं रसं पुष्टं करोति यथा हेमन्तकाले सोमगुणातिरेको भवति शिशिरे वाय्वाकाशातिरेकः एवं तस्याशितीयोक्तरसोत्पादक्रमेण वसन्तादाव् अपि भूतोत्कर्षो ज्ञेयः षडृतुकाच्चेति चकारेणाहोरात्रकृतो ऽपि भूतोत्कर्षो ज्ञेयः तथादृष्टकृतश् च तेन हेमन्तादाव् अपि रसान्तरोत्पादः क्वचिद्वस्तुन्य् उपपन्नो भवति

ṣaḍṛtukatvena kālo nānāhemantādirūpatayā kaṃcidbhūtaviśeṣaṃ kvacidvardhayati sa cātmakāryaṃ rasaṃ puṣṭaṃ karoti yathā hemantakāle somaguṇātireko bhavati śiśire vāyvākāśātirekaḥ evaṃ tasyāśitīyoktarasotpādakrameṇa vasantādāv api bhūtotkarṣo jñeyaḥ ṣaḍṛtukācceti cakāreṇāhorātrakṛto 'pi bhūtotkarṣo jñeyaḥ tathādṛṣṭakṛtaś ca tena hemantādāv api rasāntarotpādaḥ kvacidvastuny upapanno bhavati

26.41

यद्यपि च ऋतुभेदेऽपि भूतोत्कर्षविशेष एव कारणं यदुक्तं ताव् एताव् अर्कवायू इत्यादि तथापि बीजाङ्कुरकार्यकारणभाववत् संसारानादितयैव भूतविशेषर्त्वोः कार्यकारणभावो वाच्यः ।। १६ ।। ) तत्राग्निमारुतात्मका रसाः प्रायेणोर्ध्वभाजः लाघवादुत्प्लवनत्वाच् च वायोरूर्ध्वज्वलनत्वाच्च वह्नेः सलिलपृथिव्यात्मकास्तु प्रायेणाधोभाजः पृथिव्या गुरुत्वान् निम्नगत्वाच् चोदकस्य व्यामिश्रात्मकाः पुनर् उभयतोभाजः ।। चसं-१,

yadyapi ca ṛtubhede'pi bhūtotkarṣaviśeṣa eva kāraṇaṃ yaduktaṃ tāv etāv arkavāyū ityādi tathāpi bījāṅkurakāryakāraṇabhāvavat saṃsārānāditayaiva bhūtaviśeṣartvoḥ kāryakāraṇabhāvo vācyaḥ || 16 || ) tatrāgnimārutātmakā rasāḥ prāyeṇordhvabhājaḥ lāghavādutplavanatvāc ca vāyorūrdhvajvalanatvācca vahneḥ salilapṛthivyātmakāstu prāyeṇādhobhājaḥ pṛthivyā gurutvān nimnagatvāc codakasya vyāmiśrātmakāḥ punar ubhayatobhājaḥ || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( भूतविशेषकृतं रसानां धर्मान्तरम् आह तत्रेत्यादि

āyurvedadīpikā ( bhūtaviśeṣakṛtaṃ rasānāṃ dharmāntaram āha tatretyādi

प्रायेणेति न सर्वे

prāyeṇeti na sarve

रसा इति रसयुक्तानि द्रव्याणि

rasā iti rasayuktāni dravyāṇi

प्लवनत्वादिति गतिमत्त्वात् यद्यपि गतिरधोऽपि स्यात् तथापि लघुत्वपरिगतगतिर् इह वायोरूर्ध्वम् एव गमनं करोति यथा शाल्मलीतुलानाम्

plavanatvāditi gatimattvāt yadyapi gatiradho'pi syāt tathāpi laghutvaparigatagatir iha vāyorūrdhvam eva gamanaṃ karoti yathā śālmalītulānām

हेत्वन्तरम् आह ऊर्ध्वज्वलनत्वाच् चाग्नेरिति अग्नेर् अप्यूर्ध्वगतित्वाद् इत्यर्थः

hetvantaram āha ūrdhvajvalanatvāc cāgneriti agner apyūrdhvagatitvād ityarthaḥ

26.42

निम्नगत्वमधोगत्वमेव ।। ६ ।। ) तेषां षण्णां रसानामेकैकस्य यथाद्रव्यं गुणकर्माण्यनुव्याख्यास्यामः ।। चसं-१,

nimnagatvamadhogatvameva || 6 || ) teṣāṃ ṣaṇṇāṃ rasānāmekaikasya yathādravyaṃ guṇakarmāṇyanuvyākhyāsyāmaḥ || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( यथाद्रव्यमिति यद्यस्य रसस्य द्रव्यम् आधारस् तदनतिक्रमेण

āyurvedadīpikā ( yathādravyamiti yadyasya rasasya dravyam ādhāras tadanatikrameṇa

एतेन रसानां गुणकर्मणी रसाधारे द्रव्ये बोद्धव्ये इति दर्शयति ।। २ ।। ) तत्र मधुरो रसः शरीरसात्म्याद् रसरुधिरमांसमेदोऽस्थिमज्जौजःशुक्राभिवर्धन आयुष्यः षडिन्द्रियप्रसादनो बलवर्णकरः पित्तविषमारुतघ्नस् तृष्णादाहप्रशमनस् त्वच्यः केश्यः कण्ठ्यो बल्यः प्रीणनो जीवनस्तर्पणो बृंहणः स्थैर्यकरः क्षीणक्षतसंधानकरो घ्राणमुखकण्ठौष्ठजिह्वाप्रह्लादनो दाहमूर्छाप्रशमनः षट्पदपिपीलिकानाम् इष्टतमः स्निग्धः शीतो गुरुश्च । आयुर्वेददीपिका ( तत्रेत्यादि

etena rasānāṃ guṇakarmaṇī rasādhāre dravye boddhavye iti darśayati || 2 || ) tatra madhuro rasaḥ śarīrasātmyād rasarudhiramāṃsamedo'sthimajjaujaḥśukrābhivardhana āyuṣyaḥ ṣaḍindriyaprasādano balavarṇakaraḥ pittaviṣamārutaghnas tṛṣṇādāhapraśamanas tvacyaḥ keśyaḥ kaṇṭhyo balyaḥ prīṇano jīvanastarpaṇo bṛṃhaṇaḥ sthairyakaraḥ kṣīṇakṣatasaṃdhānakaro ghrāṇamukhakaṇṭhauṣṭhajihvāprahlādano dāhamūrchāpraśamanaḥ ṣaṭpadapipīlikānām iṣṭatamaḥ snigdhaḥ śīto guruśca | āyurvedadīpikā ( tatretyādi

मधुर आदाव् उच्यते प्रशस्तायुष्यादिगुणतया प्रायः प्राणिप्रियतया च

madhura ādāv ucyate praśastāyuṣyādiguṇatayā prāyaḥ prāṇipriyatayā ca

षडिन्द्रियाणि मनसा समम्

ṣaḍindriyāṇi manasā samam

जीवनः अभिघातादिमूर्छितस्य जीवनः

jīvanaḥ abhighātādimūrchitasya jīvanaḥ

आयुष्यस्तु आयुःप्रकर्षकारित्वेन

āyuṣyastu āyuḥprakarṣakāritvena

क्षीणस्य संधानकरो धातुपोषकत्वेन किंवा क्षीणश्चासौ क्षतश्चेति तेन क्षीणक्षतस्य उरःक्षतं संदधाति

kṣīṇasya saṃdhānakaro dhātupoṣakatvena kiṃvā kṣīṇaścāsau kṣataśceti tena kṣīṇakṣatasya uraḥkṣataṃ saṃdadhāti

षट्पदाद्यभीष्टत्वगुणकथनं प्रमेहरूपादिज्ञानोपयुक्तम्

ṣaṭpadādyabhīṣṭatvaguṇakathanaṃ prameharūpādijñānopayuktam

यदुक्तं मूत्रे ऽभिधावन्ति पिपीलिकाश्च इति तथा रिष्टे वक्ष्यति यस्मिन् गृध्नन्ति मक्षिकाः इति अनेन च मधुरत्वं ज्ञायते

yaduktaṃ mūtre 'bhidhāvanti pipīlikāśca iti tathā riṣṭe vakṣyati yasmin gṛdhnanti makṣikāḥ iti anena ca madhuratvaṃ jñāyate

अक्ष्यामयेनैवाभिष्यन्दे लब्धे विशेषोपादानार्थं पुनर्वचनं किंवा अभिष्यन्दो नासादिष्वपि ज्ञेयः ।। ९ ।। ) स एवंगुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानः स्थौल्यं मार्दवम् आलस्यम् अतिस्वप्नं गौरवमनन्नाभिलाषम् अग्नेर्दौर्बल्यमास्यकण्ठयोर्मांसाभिवृद्धिं श्वासकासप्रतिश्यायालसकशीतज्वरानाहास्यमाधुर्यवमथुसंज्ञास्वरप्रणाशगलगण्डगण्डमालाश्लीपदगलशोफबस्तिधमनीगलोपलेपाक्ष्यामयाभिष्यन्दान् इत्येवंप्रभृतीन् कफजान् विकारानुपजनयति अम्लो रसो भक्तं रोचयति अग्निं दीपयति देहं बृंहयति ऊर्जयति मनो बोधयति इन्द्रियाणि दृढीकरोति बलं वर्धयति वातमनुलोमयति हृदयं तर्पयति आस्यमास्रावयति भुक्तमपकर्षयति क्लेदयति जरयति प्रीणयति लघुरुष्णः स्निग्धश्च । ।। आयुर्वेददीपिका ( हृदयं तर्पयतीति हृद्यो भवति

akṣyāmayenaivābhiṣyande labdhe viśeṣopādānārthaṃ punarvacanaṃ kiṃvā abhiṣyando nāsādiṣvapi jñeyaḥ || 9 || ) sa evaṃguṇo'pyeka evātyarthamupayujyamānaḥ sthaulyaṃ mārdavam ālasyam atisvapnaṃ gauravamanannābhilāṣam agnerdaurbalyamāsyakaṇṭhayormāṃsābhivṛddhiṃ śvāsakāsapratiśyāyālasakaśītajvarānāhāsyamādhuryavamathusaṃjñāsvarapraṇāśagalagaṇḍagaṇḍamālāślīpadagalaśophabastidhamanīgalopalepākṣyāmayābhiṣyandān ityevaṃprabhṛtīn kaphajān vikārānupajanayati amlo raso bhaktaṃ rocayati agniṃ dīpayati dehaṃ bṛṃhayati ūrjayati mano bodhayati indriyāṇi dṛḍhīkaroti balaṃ vardhayati vātamanulomayati hṛdayaṃ tarpayati āsyamāsrāvayati bhuktamapakarṣayati kledayati jarayati prīṇayati laghuruṣṇaḥ snigdhaśca | || āyurvedadīpikā ( hṛdayaṃ tarpayatīti hṛdyo bhavati

भुक्तम् अपकर्षयतीति सारयति क्लेदयति तथा जरयति भुक्तमेव

bhuktam apakarṣayatīti sārayati kledayati tathā jarayati bhuktameva

अवमूत्रितं मूत्रविषैर्जन्तुभिः परिसर्पितं च स्पर्शविशेषैः कारण्डादिभिः ।। ३ ।। ) स एवंगुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानो दन्तान् हर्षयति तर्षयति संमीलयत्यक्षिणी संवेजयति लोमानि कफं विलापयति पित्तमभिवर्धयति रक्तं दूषयति मांसं विदहति कायं शिथिलीकरोति क्षीणक्षतकृशदुर्बलानां श्वयथुम् आपादयति अपि च क्षताभिहतदष्टदग्धभग्नशूनप्रच्युतावमूत्रितपरिसर्पितमर्दितच्छिन्नभिन्नविश्लिष्टोद्विद्धोत्पिष्टादीनि पाचयत्याग्नेयस्वभावात् परिदहति कण्ठमुरो हृदयं च लवणो रसः पाचनः क्लेदनो दीपनश्च्यावनश्छेदनो भेदनस् तीक्ष्णः सरो विकास्य् अधःस्रंस्य् अवकाशकरो वातहरः स्तम्भबन्धसंघातविधमनः सर्वरसप्रत्यनीकभूतः आस्यमास्रावयति कफं विष्यन्दयति मार्गान् विशोधयति सर्वशरीरावयवान् मृदूकरोति रोचयत्याहारम् आहारयोगी नात्यर्थं गुरुः स्निग्ध उष्णश्च । ।। आयुर्वेददीपिका ( विकासी क्लेदछेदनः

avamūtritaṃ mūtraviṣairjantubhiḥ parisarpitaṃ ca sparśaviśeṣaiḥ kāraṇḍādibhiḥ || 3 || ) sa evaṃguṇo'pyeka evātyarthamupayujyamāno dantān harṣayati tarṣayati saṃmīlayatyakṣiṇī saṃvejayati lomāni kaphaṃ vilāpayati pittamabhivardhayati raktaṃ dūṣayati māṃsaṃ vidahati kāyaṃ śithilīkaroti kṣīṇakṣatakṛśadurbalānāṃ śvayathum āpādayati api ca kṣatābhihatadaṣṭadagdhabhagnaśūnapracyutāvamūtritaparisarpitamarditacchinnabhinnaviśliṣṭodviddhotpiṣṭādīni pācayatyāgneyasvabhāvāt paridahati kaṇṭhamuro hṛdayaṃ ca lavaṇo rasaḥ pācanaḥ kledano dīpanaścyāvanaśchedano bhedanas tīkṣṇaḥ saro vikāsy adhaḥsraṃsy avakāśakaro vātaharaḥ stambhabandhasaṃghātavidhamanaḥ sarvarasapratyanīkabhūtaḥ āsyamāsrāvayati kaphaṃ viṣyandayati mārgān viśodhayati sarvaśarīrāvayavān mṛdūkaroti rocayatyāhāram āhārayogī nātyarthaṃ guruḥ snigdha uṣṇaśca | || āyurvedadīpikā ( vikāsī kledachedanaḥ

अधःस्रंसी विष्यन्दनशीलः

adhaḥsraṃsī viṣyandanaśīlaḥ

सर्वरसप्रत्यनीकभूत इति यत्र मात्रातिरिक्तो लवणो भवति तत्र नान्यो रस उपलक्ष्यते

sarvarasapratyanīkabhūta iti yatra mātrātirikto lavaṇo bhavati tatra nānyo rasa upalakṣyate

आहारयोगीति आहारे सदा युज्यते

āhārayogīti āhāre sadā yujyate

मोहयति वैचित्त्यं कुरुते

mohayati vaicittyaṃ kurute

चरकसंहिता, सूत्रस्थान, २६ (आत्रेयभद्रकाप्यीय) (cont. 3)

मूर्छयतीति संज्ञानाशं करोति ।। ६ ।। ) स एवंगुणोऽप्येक एवात्यर्थम् उपयुज्यमानः पित्तं कोपयति रक्तं वर्धयति तर्षयति मूर्छयति तापयति दारयति कुष्णाति मांसानि प्रगालयति कुष्ठानि विषं वर्धयति शोफान् स्फोटयति दन्तांश्च्यावयति पुंस्त्वमुपहन्ति इन्द्रियाण्युपरुणद्धि वलिपलितखालित्यमापादयति अपि च लोहितपित्ताम्लपित्तवीसर्पवातरक्तविचर्चिकेन्द्रलुप्तप्रभृतीन् विकारान् उपजनयति कटुको रसो वक्त्रं शोधयति अग्निं दीपयति भुक्तं शोषयति घ्राणमास्रावयति चक्षुर्विरेचयति स्फुटीकरोतीन्द्रियाणि अलसकश्वयथूपचयोदर्दाभिष्यन्दस्नेहस्वेदक्लेदमलान् उपहन्ति रोचयत्यशनं कण्डूर्विनाशयति व्रणान् अवसादयति क्रिमीन् हिनस्ति मांसं विलिखति शोणितसंघातं भिनत्ति बन्धांश्छिनत्ति मार्गान् विवृणोति श्लेष्माणं शमयति लघुरुष्णो रूक्षश्च । स एवंगुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानो विपाकप्रभावात् पुंस्त्वमुपहन्ति रसवीर्यप्रभावान्मोहयन्ति ग्लापयति सादयति कर्शयति मूर्छयति नमयति तमयति भ्रमयति कण्ठं परिदहति शरीरतापमुपजनयति बलं क्षिणोति तृष्णां जनयति अपि च वाय्वग्निगुणबाहुल्याद् भ्रमदवथुकम्पतोदभेदैश् चरणभुजपार्श्वपृष्ठप्रभृतिषु मारुतजान् विकारान् उपजनयति तिक्तो रसः स्वयमरोचिष्णुर् अप्यरोचकघ्नो विषघ्नः क्रिमिघ्नो मूर्छादाहकण्डूकुष्ठतृष्णाप्रशमनस् त्वङ्मांसयोः स्थिरीकरणो ज्वरघ्नो दीपनः पाचनः स्तन्यशोधनो लेखनः क्लेदमेदोवसामज्जलसीकापूयस्वेदमूत्रपुरीषपित्तश्लेष्मोपशोषणो रूक्षः शीतो लघुश्च । स एवंगुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानो रौक्ष्यात् खरविषदस्वभावाच् च रसरुधिरमांसमेदोऽस्थिमज्जशुक्राण्य् उच्छोषयति स्रोतसां खरत्वमुपपादयति बलम् आदत्ते कर्शयति ग्लपयति मोहयति भ्रमयति वदनम् उपशोषयति अपरांश्च वातविकारानुपजनयति कषायो रसः संशमनः संग्राही संधानकरः पीडनो रोपणः शोषणः स्तम्भनः श्लेष्मरक्तपित्तप्रशमनः शरीरक्लेदस्योपयोक्ता रूक्षः शीतोऽलघुश्च । स एवंगुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमान आस्यं शोषयति हृदयं पीडयति उदरम् आध्मापयति वाचं निगृह्णाति स्रोतांस्य् अवबध्नाति श्यावत्वमापादयति पुंस्त्वमुपहन्ति विष्टभ्य जरां गच्छति वातमूत्रपुरीषरेतांस्यवगृह्णाति कर्शयति ग्लपयति तर्षयति स्तम्भयति खरविशदरूक्षत्वात् पक्षवधग्रहापतानकार्दितप्रभृतींश् च वातविकारानुपजनयति

mūrchayatīti saṃjñānāśaṃ karoti || 6 || ) sa evaṃguṇo'pyeka evātyartham upayujyamānaḥ pittaṃ kopayati raktaṃ vardhayati tarṣayati mūrchayati tāpayati dārayati kuṣṇāti māṃsāni pragālayati kuṣṭhāni viṣaṃ vardhayati śophān sphoṭayati dantāṃścyāvayati puṃstvamupahanti indriyāṇyuparuṇaddhi valipalitakhālityamāpādayati api ca lohitapittāmlapittavīsarpavātaraktavicarcikendraluptaprabhṛtīn vikārān upajanayati kaṭuko raso vaktraṃ śodhayati agniṃ dīpayati bhuktaṃ śoṣayati ghrāṇamāsrāvayati cakṣurvirecayati sphuṭīkarotīndriyāṇi alasakaśvayathūpacayodardābhiṣyandasnehasvedakledamalān upahanti rocayatyaśanaṃ kaṇḍūrvināśayati vraṇān avasādayati krimīn hinasti māṃsaṃ vilikhati śoṇitasaṃghātaṃ bhinatti bandhāṃśchinatti mārgān vivṛṇoti śleṣmāṇaṃ śamayati laghuruṣṇo rūkṣaśca | sa evaṃguṇo'pyeka evātyarthamupayujyamāno vipākaprabhāvāt puṃstvamupahanti rasavīryaprabhāvānmohayanti glāpayati sādayati karśayati mūrchayati namayati tamayati bhramayati kaṇṭhaṃ paridahati śarīratāpamupajanayati balaṃ kṣiṇoti tṛṣṇāṃ janayati api ca vāyvagniguṇabāhulyād bhramadavathukampatodabhedaiś caraṇabhujapārśvapṛṣṭhaprabhṛtiṣu mārutajān vikārān upajanayati tikto rasaḥ svayamarociṣṇur apyarocakaghno viṣaghnaḥ krimighno mūrchādāhakaṇḍūkuṣṭhatṛṣṇāpraśamanas tvaṅmāṃsayoḥ sthirīkaraṇo jvaraghno dīpanaḥ pācanaḥ stanyaśodhano lekhanaḥ kledamedovasāmajjalasīkāpūyasvedamūtrapurīṣapittaśleṣmopaśoṣaṇo rūkṣaḥ śīto laghuśca | sa evaṃguṇo'pyeka evātyarthamupayujyamāno raukṣyāt kharaviṣadasvabhāvāc ca rasarudhiramāṃsamedo'sthimajjaśukrāṇy ucchoṣayati srotasāṃ kharatvamupapādayati balam ādatte karśayati glapayati mohayati bhramayati vadanam upaśoṣayati aparāṃśca vātavikārānupajanayati kaṣāyo rasaḥ saṃśamanaḥ saṃgrāhī saṃdhānakaraḥ pīḍano ropaṇaḥ śoṣaṇaḥ stambhanaḥ śleṣmaraktapittapraśamanaḥ śarīrakledasyopayoktā rūkṣaḥ śīto'laghuśca | sa evaṃguṇo'pyeka evātyarthamupayujyamāna āsyaṃ śoṣayati hṛdayaṃ pīḍayati udaram ādhmāpayati vācaṃ nigṛhṇāti srotāṃsy avabadhnāti śyāvatvamāpādayati puṃstvamupahanti viṣṭabhya jarāṃ gacchati vātamūtrapurīṣaretāṃsyavagṛhṇāti karśayati glapayati tarṣayati stambhayati kharaviśadarūkṣatvāt pakṣavadhagrahāpatānakārditaprabhṛtīṃś ca vātavikārānupajanayati

आयुर्वेददीपिका ( विपाकस्य प्रभावो विपाकप्रभावः विपाकश्च कटूनां कटुरेव रसस्य वीर्यस्य च प्रभावो रसवीर्यप्रभावः अयं च वक्ष्यमाणे सर्वत्र हेतुः

āyurvedadīpikā ( vipākasya prabhāvo vipākaprabhāvaḥ vipākaśca kaṭūnāṃ kaṭureva rasasya vīryasya ca prabhāvo rasavīryaprabhāvaḥ ayaṃ ca vakṣyamāṇe sarvatra hetuḥ

चरणादीनां साक्षाद्ग्रहणं तत्रैव प्रायो वातविकारभावात्

caraṇādīnāṃ sākṣādgrahaṇaṃ tatraiva prāyo vātavikārabhāvāt

अत्र च विपाकप्रभावादिकथनम् उदाहरणार्थं तेन मधुरादिषु विपाकादिकार्यम् उन्नेयम्

atra ca vipākaprabhāvādikathanam udāharaṇārthaṃ tena madhurādiṣu vipākādikāryam unneyam

ग्लपयति हर्षक्षयं करोति

glapayati harṣakṣayaṃ karoti

पीडनो व्रणपीडनः

pīḍano vraṇapīḍanaḥ

शरीरक्लेदस्योपयोक्तेति आचूषकः

śarīrakledasyopayokteti ācūṣakaḥ

शीतोऽलघुश्च इत्यकारप्रश्लेषाद् अलघुः

śīto'laghuśca ityakārapraśleṣād alaghuḥ

26.44

अवगृह्णातीति बद्धानि करोति ।। ८ ।। ) इत्येवमेते षड्रसाः पृथक्त्वेनैकत्वेन वा मात्रशः सम्यगुपयुज्यमाना उपकाराय भवन्त्यध्यात्मलोकस्य अपकारकराः पुनरतोऽन्यथा भवन्त्युपयुज्यमानाः तान् विद्वानुपकारार्थमेव मात्रशः सम्यगुपयोजयेदिति ।। चसं-१,

avagṛhṇātīti baddhāni karoti || 8 || ) ityevamete ṣaḍrasāḥ pṛthaktvenaikatvena vā mātraśaḥ samyagupayujyamānā upakārāya bhavantyadhyātmalokasya apakārakarāḥ punarato'nyathā bhavantyupayujyamānāḥ tān vidvānupakārārthameva mātraśaḥ samyagupayojayediti || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( पृथक्त्वेनेति एकैकशो मात्रशः

āyurvedadīpikā ( pṛthaktveneti ekaikaśo mātraśaḥ

एकत्वेनेति एकीकृत्य समुदायमात्रश इत्यर्थः

ekatveneti ekīkṛtya samudāyamātraśa ityarthaḥ

मात्रश इति मात्रया

mātraśa iti mātrayā

तच्चैकीकरणं द्वित्र्यादिभिः सर्वैर् ज्ञेयम्

taccaikīkaraṇaṃ dvitryādibhiḥ sarvair jñeyam

अध्यात्मलोकस्येति सर्वप्राणिजनस्य

adhyātmalokasyeti sarvaprāṇijanasya

26.45

अन्यथेति अमात्रया ।। ६ ।। ) शीतं वीर्येण यद् द्रव्यं मधुरं रसपाकयोः । तयोरम्लं यदुष्णं च यद्द्रव्यं कटुकं तयोः ।। चसं-१,

anyatheti amātrayā || 6 || ) śītaṃ vīryeṇa yad dravyaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ | tayoramlaṃ yaduṣṇaṃ ca yaddravyaṃ kaṭukaṃ tayoḥ || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( सम्प्रति रसद्वारेणैव द्रव्याणां वीर्यम् आह शीतमित्यादि

āyurvedadīpikā ( samprati rasadvāreṇaiva dravyāṇāṃ vīryam āha śītamityādi

यद्द्रव्यं रसे पाके च मधुरं तच्छीतं वीर्येण ज्ञेयं तथा तयोरिति रसपाकयोर् यदम्लं द्रव्यं तदुष्णं वीर्येण तथा यच्च द्रव्यं तयोरिति रसपाकयोः कटुकम् उक्तं तच्चोष्णं वीर्येण भवति इति शेषः

yaddravyaṃ rase pāke ca madhuraṃ tacchītaṃ vīryeṇa jñeyaṃ tathā tayoriti rasapākayor yadamlaṃ dravyaṃ taduṣṇaṃ vīryeṇa tathā yacca dravyaṃ tayoriti rasapākayoḥ kaṭukam uktaṃ taccoṣṇaṃ vīryeṇa bhavati iti śeṣaḥ

किंवा यच्चोष्णं कटुकं तयोः इति पाठः

kiṃvā yaccoṣṇaṃ kaṭukaṃ tayoḥ iti pāṭhaḥ

26.46

तत्र यद्रसतो मधुरं तद् वीर्यतः शीतमिति वक्तव्ये यद् रसपाकयोर् इति करोति तन् मधुररसोचितपाकस्यैव मधुरद्रव्यस्य शीतवीर्यताप्राप्त्यर्थम् एवम् अम्लकटुकयोर् अपि वाच्यम् ।। ४ ।। ) तेषां रसोपदेशेन निर्देश्यो गुणसंग्रहः । वीर्यतोऽविपरीतानां पाकतश्चोपदेक्ष्यते ।। चसं-१,

tatra yadrasato madhuraṃ tad vīryataḥ śītamiti vaktavye yad rasapākayor iti karoti tan madhurarasocitapākasyaiva madhuradravyasya śītavīryatāprāptyartham evam amlakaṭukayor api vācyam || 4 || ) teṣāṃ rasopadeśena nirdeśyo guṇasaṃgrahaḥ | vīryato'viparītānāṃ pākataścopadekṣyate || casaṃ-1,

26.47

यथा पयो यथा सर्पिर् यथा वा चव्यचित्रकौ । एवमादीनि चान्यानि निर्दिशेद्रसतो भिषक् ।। चसं-१,

yathā payo yathā sarpir yathā vā cavyacitrakau | evamādīni cānyāni nirdiśedrasato bhiṣak || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( तेषाम् इति मधुरपाकादीनां रसोपदेशेनेति रसमात्रकथनेनैव यतो विपाको ऽपि रसत एव प्रायो ज्ञायते यद् वक्ष्यति कटुतिक्तकषायाणां विपाकः प्रायशः कटुर् इत्यादि

āyurvedadīpikā ( teṣām iti madhurapākādīnāṃ rasopadeśeneti rasamātrakathanenaiva yato vipāko 'pi rasata eva prāyo jñāyate yad vakṣyati kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ vipākaḥ prāyaśaḥ kaṭur ityādi

एतच्च न सर्वत्रेत्याह वीर्यत इत्यादि

etacca na sarvatretyāha vīryata ityādi

वीर्यतोऽविपरीतानां रसद्वारा वीर्यज्ञानं न तु रसविरुद्धवीर्याणां महापञ्चमूलादीनां न केवलं रसेन किं तर्हि पाकतश्च य उपदेक्ष्यते गुणसंग्रहः शुक्रहा बद्धविण्मूत्रो विपाको वातलः कटुः इत्यादिना स च वीर्यतो ऽविरुद्धानां विज्ञेयः यदि तत्र वीर्यं विरोधि भवति तदा विपाकोऽपि यथोक्तगुणकरी न स्यात्

vīryato'viparītānāṃ rasadvārā vīryajñānaṃ na tu rasaviruddhavīryāṇāṃ mahāpañcamūlādīnāṃ na kevalaṃ rasena kiṃ tarhi pākataśca ya upadekṣyate guṇasaṃgrahaḥ śukrahā baddhaviṇmūtro vipāko vātalaḥ kaṭuḥ ityādinā sa ca vīryato 'viruddhānāṃ vijñeyaḥ yadi tatra vīryaṃ virodhi bhavati tadā vipāko'pi yathoktaguṇakarī na syāt

किंवा पाकतश्चाविपरीतानां रसोपदेशेन गुणसंग्रहः शीतोष्णलक्षणो निर्देश्यः यस्यास्तु पिप्पल्याः कटुकाया अपि विपरीतमधुरपाकित्वं न तत्र कटु रसत्वेनोष्णत्वम् इत्यर्थः

kiṃvā pākataścāviparītānāṃ rasopadeśena guṇasaṃgrahaḥ śītoṣṇalakṣaṇo nirdeśyaḥ yasyāstu pippalyāḥ kaṭukāyā api viparītamadhurapākitvaṃ na tatra kaṭu rasatvenoṣṇatvam ityarthaḥ

अस्मिंश्च पक्षे उपदेक्ष्यते इति यथा पयः इत्यादिना सम्बध्यते

asmiṃśca pakṣe upadekṣyate iti yathā payaḥ ityādinā sambadhyate

तान्येवाविपरीतवीर्यविपाकान्याह यथा पय इत्यादि

tānyevāviparītavīryavipākānyāha yathā paya ityādi

पयःप्रभृतीनि हि द्रव्यगुणकथने ऽविरुद्धवीर्यविपाकान्युपदेष्टव्यानि ।। ७ ।। ) ।। [{Cओम्म्. ओन् Cष्} ।। सम्प्रति मधुरतिक्तकषायाणां शीतत्वं तथा कट्वम्ललवणानां चोष्णत्वं तथा कटुतिक्तकषायाणां चावृष्यत्वमित्यादयो रसद्वारेण द्रव्याणां ये गुणा उक्तास्तदपवादम् आह तेषामित्यादि

payaḥprabhṛtīni hi dravyaguṇakathane 'viruddhavīryavipākānyupadeṣṭavyāni || 7 || ) || [{Comm. on Cṣ} || samprati madhuratiktakaṣāyāṇāṃ śītatvaṃ tathā kaṭvamlalavaṇānāṃ coṣṇatvaṃ tathā kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ cāvṛṣyatvamityādayo rasadvāreṇa dravyāṇāṃ ye guṇā uktāstadapavādam āha teṣāmityādi

रसोपदेशेन रसगुणकथनद्वारेण द्रव्याणां यः शीतोष्णादिगुणसंग्रहः कृतः स वीर्यतः पाकतश्चाविपरीतानां तेषां वक्ष्यमाणक्षीरादिद्रव्याणामेव निर्देष्टुं शक्यः न तु रसविपरीतवीर्यविपाकानाम् इत्यर्थः

rasopadeśena rasaguṇakathanadvāreṇa dravyāṇāṃ yaḥ śītoṣṇādiguṇasaṃgrahaḥ kṛtaḥ sa vīryataḥ pākataścāviparītānāṃ teṣāṃ vakṣyamāṇakṣīrādidravyāṇāmeva nirdeṣṭuṃ śakyaḥ na tu rasaviparītavīryavipākānām ityarthaḥ

तेष्वविपरीतवीर्यविपाकान् उपदिशत्युपदेक्ष्यत इत्यादि

teṣvaviparītavīryavipākān upadiśatyupadekṣyata ityādi

उपदेक्ष्यत इति यथा पय इत्यादिभिः सम्बध्यते

upadekṣyata iti yathā paya ityādibhiḥ sambadhyate

एतानि हि द्रव्यगुणकथनप्रसङ्गे रसाविपरीतवीर्यविपाकतयैवोपदेष्टव्यानीति रसानुरूपगुणत्वम् एषां ज्ञातव्यम् इत्यर्थः

etāni hi dravyaguṇakathanaprasaṅge rasāviparītavīryavipākatayaivopadeṣṭavyānīti rasānurūpaguṇatvam eṣāṃ jñātavyam ityarthaḥ

इदं तूदाहरणैकदेशमात्रं तेनापराण्य् अप्येवंजातीयान्य् उदाहर्तव्यानीत्याह एवमादीनीत्यादि

idaṃ tūdāharaṇaikadeśamātraṃ tenāparāṇy apyevaṃjātīyāny udāhartavyānītyāha evamādīnītyādi

26.48

एवमादीनि एवंप्रकाराणि गोधूमादीनीत्यर्थः ।। ७ ।। ) मधुरं किंचिदुष्णं स्यात् कषायं तिक्तमेव च । यथा महत्पञ्चमूलं यथाब्जानूपम् आमिषम् ।। चसं-१,

evamādīni evaṃprakārāṇi godhūmādīnītyarthaḥ || 7 || ) madhuraṃ kiṃciduṣṇaṃ syāt kaṣāyaṃ tiktameva ca | yathā mahatpañcamūlaṃ yathābjānūpam āmiṣam || casaṃ-1,

26.49

लवणं सैन्धवं नोष्णमम्लमामलकं तथा । अर्कागुरुगुडूचीनां तिक्तानामुष्णमुच्यते ।। चसं-१,

lavaṇaṃ saindhavaṃ noṣṇamamlamāmalakaṃ tathā | arkāguruguḍūcīnāṃ tiktānāmuṣṇamucyate || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( सम्प्रति यत्र विरुद्धवीर्यत्वेन रसेनोष्णत्वादि न निर्देश्यं तद् आह मधुरम् इत्यादि

āyurvedadīpikā ( samprati yatra viruddhavīryatvena rasenoṣṇatvādi na nirdeśyaṃ tad āha madhuram ityādi

किंचित् कषायं चोष्णं तिक्तं चोष्णम् इति योजना कषायतिक्तलवणानाम् उदाहरणम् असूत्रितानाम् अपि प्रकरणात् कृतम्

kiṃcit kaṣāyaṃ coṣṇaṃ tiktaṃ coṣṇam iti yojanā kaṣāyatiktalavaṇānām udāharaṇam asūtritānām api prakaraṇāt kṛtam

महत्पञ्चमूलं बिल्वादिपञ्चमूलम् इह

mahatpañcamūlaṃ bilvādipañcamūlam iha

26.50

एतच्च तिक्तस्य कषायस्य चोष्णतायाम् उदाहरणम् अब्जानूपामिषं तु मधुरस्योष्णवीर्यत्वे ।। ४ ।। ) किंचिदम्लं हि संग्राहि किंचिदम्लं भिनत्ति च । यथा कपित्थं संग्राहि भेदि चामलकं तथा ।। चसं-१,

etacca tiktasya kaṣāyasya coṣṇatāyām udāharaṇam abjānūpāmiṣaṃ tu madhurasyoṣṇavīryatve || 4 || ) kiṃcidamlaṃ hi saṃgrāhi kiṃcidamlaṃ bhinatti ca | yathā kapitthaṃ saṃgrāhi bhedi cāmalakaṃ tathā || casaṃ-1,

26.51

पिप्पली नागरं वृष्यं कटु चावृष्यमुच्यते । कषायः स्तम्भनः शीतः सो ऽभयायाम् अतोऽन्यथा ।। चसं-१,

pippalī nāgaraṃ vṛṣyaṃ kaṭu cāvṛṣyamucyate | kaṣāyaḥ stambhanaḥ śītaḥ so 'bhayāyām ato'nyathā || casaṃ-1,

26.52

तस्माद्रसोपदेशेन न सर्वं द्रव्यम् आदिशेत् । दृष्टं तुल्यरसेऽप्येवं द्रव्ये द्रव्ये गुणान्तरम् ।। चसं-१,

tasmādrasopadeśena na sarvaṃ dravyam ādiśet | dṛṣṭaṃ tulyarase'pyevaṃ dravye dravye guṇāntaram || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( वीर्यप्रसङ्गाद् अन्यम् अप्यम्लादीनां विरुद्धगुणम् आह किंचिद् इत्यादि

āyurvedadīpikā ( vīryaprasaṅgād anyam apyamlādīnāṃ viruddhaguṇam āha kiṃcid ityādi

26.53

अभयायाम् अतोऽन्यथेति अभयायां कषायो रसो भेदनश् चोष्णश् चेत्यर्थः ।। २ ।। ) रौक्ष्यात्कषायो रूक्षाणामुत्तमो मध्यमः कटुः । तिक्तोऽवरस्तथोष्णानाम् उष्णत्वाल्लवणः परः ।। चसं-१,

abhayāyām ato'nyatheti abhayāyāṃ kaṣāyo raso bhedanaś coṣṇaś cetyarthaḥ || 2 || ) raukṣyātkaṣāyo rūkṣāṇāmuttamo madhyamaḥ kaṭuḥ | tikto'varastathoṣṇānām uṣṇatvāllavaṇaḥ paraḥ || casaṃ-1,

26.54

मध्योऽम्लः कटुकश् चान्त्यः स्निग्धानां मधुरः परः । मध्योऽम्लो लवणश्चान्त्यो रसः स्नेहान्निरुच्यते ।। चसं-१,

madhyo'mlaḥ kaṭukaś cāntyaḥ snigdhānāṃ madhuraḥ paraḥ | madhyo'mlo lavaṇaścāntyo rasaḥ snehānnirucyate || casaṃ-1,

26.55

मध्योत्कृष्टावराः शैत्यात् कषायस्वादुतिक्तकाः । स्वादुर्गुरुत्वादधिकः कषायाल्लवणोऽवरः ।। चसं-१,

madhyotkṛṣṭāvarāḥ śaityāt kaṣāyasvādutiktakāḥ | svādurgurutvādadhikaḥ kaṣāyāllavaṇo'varaḥ || casaṃ-1,

26.56

अम्लात्कटुस् ततस्तिक्तो लघुत्वाद् उत्तमोत्तमः । केचिल् लघूनाम् अवरमिच्छन्ति लवणं रसम् ।। चसं-१,

amlātkaṭus tatastikto laghutvād uttamottamaḥ | kecil laghūnām avaramicchanti lavaṇaṃ rasam || casaṃ-1,

गौरवे लाघवे चैव सो ऽवरस् तूभयोरपि । आयुर्वेददीपिका ( रौक्ष्याद् इत्यादि

gaurave lāghave caiva so 'varas tūbhayorapi | āyurvedadīpikā ( raukṣyād ityādi

रौक्ष्येण कषाय उत्तम इति रूक्षतमः तिक्तो रूक्षः कटुस्तु मध्यो रूक्षतरः एवम् अन्यत्रापि

raukṣyeṇa kaṣāya uttama iti rūkṣatamaḥ tikto rūkṣaḥ kaṭustu madhyo rūkṣataraḥ evam anyatrāpi

कटुकश्चान्त्य इति अवर इत्यर्थः

kaṭukaścāntya iti avara ityarthaḥ

एवं लवणश्चान्त्य इति अवर इत्यर्थः

evaṃ lavaṇaścāntya iti avara ityarthaḥ

लवणोऽवर इति गुरुत्वेनेत्यर्थः

lavaṇo'vara iti gurutvenetyarthaḥ

अम्लात् कटुर् इत्यादौ अम्लात्कटुर्लघुः ततः कटुकाद् उत्तमात् तिक्तो लघुत्वेनोत्तमोत्तमः उत्तमात् कटुकादुत्तम उत्तमोत्तमः

amlāt kaṭur ityādau amlātkaṭurlaghuḥ tataḥ kaṭukād uttamāt tikto laghutvenottamottamaḥ uttamāt kaṭukāduttama uttamottamaḥ

एकीयमतमाह केचिद् इत्यादि

ekīyamatamāha kecid ityādi

एकीयमतं वचनभङ्ग्या स्वीकुर्वन्नाह गौरव इत्यादि

ekīyamataṃ vacanabhaṅgyā svīkurvannāha gaurava ityādi

एतेन गौरवे लाघवे चावरत्वं लवणस्य स्वीकुर्वन् गौरवे ऽवर इत्यनेनाम्लकटुतिक्तेभ्यो गुरुत्वं स्वीकरोति लवणस्य लाघवे चावर इत्यनेनाम्लादपि लघुनो ऽल्पं लाघवं लवणस्य स्वीकरोति

etena gaurave lāghave cāvaratvaṃ lavaṇasya svīkurvan gaurave 'vara ityanenāmlakaṭutiktebhyo gurutvaṃ svīkaroti lavaṇasya lāghave cāvara ityanenāmlādapi laghuno 'lpaṃ lāghavaṃ lavaṇasya svīkaroti

26.57

न च वाच्यम् अम्ले पृथिवी कारणं लवणे तु तोयं ततः पृथिव्यपेक्षया तोयजन्यस्य लवणस्यैव लाघवमुचितमिति यतो न निवेशेन गौरवलाघवे शक्येते ऽवधारयितुं तथाहि तोयातिरेककृतो मधुरः पृथिव्यतिरेककृतात् कषायाद्गुरुर्भवति ।। १० ।। ) परं चातो विपाकानां लक्षणं सम्प्रवक्ष्यते ।। चसं-१,

na ca vācyam amle pṛthivī kāraṇaṃ lavaṇe tu toyaṃ tataḥ pṛthivyapekṣayā toyajanyasya lavaṇasyaiva lāghavamucitamiti yato na niveśena gauravalāghave śakyete 'vadhārayituṃ tathāhi toyātirekakṛto madhuraḥ pṛthivyatirekakṛtāt kaṣāyādgururbhavati || 10 || ) paraṃ cāto vipākānāṃ lakṣaṇaṃ sampravakṣyate || casaṃ-1,

26.58

कटुतिक्तकषायाणां विपाकः प्रायशः कटुः । अम्लोऽम्लं पच्यते स्वादुर्मधुरं लवणस्तथा ।। चसं-१,

kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ vipākaḥ prāyaśaḥ kaṭuḥ | amlo'mlaṃ pacyate svādurmadhuraṃ lavaṇastathā || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( सम्प्रति विपाकस्यापि रसरूपत्वाल्लक्षणम् आह परमित्यादि

āyurvedadīpikā ( samprati vipākasyāpi rasarūpatvāllakṣaṇam āha paramityādi

प्रायोग्रहणात् पिप्पलीकुलत्थादीनां रसाननुगुणपाकितां दर्शयति

prāyograhaṇāt pippalīkulatthādīnāṃ rasānanuguṇapākitāṃ darśayati

कटुकादिशब्देन च तदाधारं द्रव्यमुच्यते यतो न रसाः पच्यन्ते किंतु द्रव्यम् एव

kaṭukādiśabdena ca tadādhāraṃ dravyamucyate yato na rasāḥ pacyante kiṃtu dravyam eva

लवणस्तथेति लवणोऽपि मधुरविपाकः प्राय इत्यर्थः

lavaṇastatheti lavaṇo'pi madhuravipākaḥ prāya ityarthaḥ

26.59

विपाकलक्षणं तु जठराग्नियोगाद् आहारस्य निष्ठाकाले यो गुण उत्पद्यते स विपाकः वचनं हि । जाठरेणाग्निना योगाद् यदुदेति रसान्तरम् । आहारपरिणामान्ते स विपाकः प्रकीर्तितः ।। ५ ।। ) मधुरो लवणाम्लौ च स्निग्धभावात् त्रयो रसाः । वातमूत्रपुरीषाणां प्रायो मोक्षे सुखा मताः ।। चसं-१,

vipākalakṣaṇaṃ tu jaṭharāgniyogād āhārasya niṣṭhākāle yo guṇa utpadyate sa vipākaḥ vacanaṃ hi | jāṭhareṇāgninā yogād yadudeti rasāntaram | āhārapariṇāmānte sa vipākaḥ prakīrtitaḥ || 5 || ) madhuro lavaṇāmlau ca snigdhabhāvāt trayo rasāḥ | vātamūtrapurīṣāṇāṃ prāyo mokṣe sukhā matāḥ || casaṃ-1,

26.60

कटुतिक्तकषायास्तु रूक्षभावात् त्रयो रसाः । दुःखाय मोक्षे दृश्यन्ते वातविण्मूत्ररेतसाम् ।। चसं-१,

kaṭutiktakaṣāyāstu rūkṣabhāvāt trayo rasāḥ | duḥkhāya mokṣe dṛśyante vātaviṇmūtraretasām || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( सम्प्रति वक्ष्यमाणविपाकलक्षणे मधुराम्लपाकयोर् वातमूत्रपुरीषान् अवरोधकत्वे तथा कटोर्विपाकस्य वातमूत्रपुरीषविबन्धकत्वे हेतुम् आह मधुर इत्यादि

āyurvedadīpikā ( samprati vakṣyamāṇavipākalakṣaṇe madhurāmlapākayor vātamūtrapurīṣān avarodhakatve tathā kaṭorvipākasya vātamūtrapurīṣavibandhakatve hetum āha madhura ityādi

अत्र मधुराम्ललवणा निष्ठापाकं गता अपि सन्तः स्नेहगुणयोगाद् वातपुरीषाणां विसर्गं सुखेन कुर्वन्तीति वाक्यार्थः

atra madhurāmlalavaṇā niṣṭhāpākaṃ gatā api santaḥ snehaguṇayogād vātapurīṣāṇāṃ visargaṃ sukhena kurvantīti vākyārthaḥ

तेन मधुराम्लपाकयोरेतत्समानं लक्षणम्

tena madhurāmlapākayoretatsamānaṃ lakṣaṇam

26.61

एवं कटुतिक्तकषायेष्वपि विपर्ययेऽपि वाक्यार्थः ।। ४ ।। ) शुक्रहा बद्धविण्मूत्रो विपाको वातलः कटुः । मधुरः सृष्टविण्मूत्रो विपाकः कफशुक्रलः ।। चसं-१,

evaṃ kaṭutiktakaṣāyeṣvapi viparyaye'pi vākyārthaḥ || 4 || ) śukrahā baddhaviṇmūtro vipāko vātalaḥ kaṭuḥ | madhuraḥ sṛṣṭaviṇmūtro vipākaḥ kaphaśukralaḥ || casaṃ-1,

26.62

पित्तकृत् सृष्टविण्मूत्रः पाकोऽम्लः शुक्रनाशनः । तेषां गुरुः स्यान्मधुरः कटुकाम्लाव् अतो ऽन्यथा ।। चसं-१,

pittakṛt sṛṣṭaviṇmūtraḥ pāko'mlaḥ śukranāśanaḥ | teṣāṃ guruḥ syānmadhuraḥ kaṭukāmlāv ato 'nyathā || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( सम्प्रति विपाकलक्षणं हेतुव्युत्पादितं शुक्रहत्वादिविशेषयुक्तं वक्तुम् आह शुक्रहेत्यादि

āyurvedadīpikā ( samprati vipākalakṣaṇaṃ hetuvyutpāditaṃ śukrahatvādiviśeṣayuktaṃ vaktum āha śukrahetyādi

26.63

अतोऽन्यथेति लघुः ।। २ ।। ) विपाकलक्षणस्याल्पमध्यभूयिष्ठतां प्रति । द्रव्याणां गुणवैशेष्यात्तत्र तत्रोपलक्षयेत् ।। चसं-१,

ato'nyatheti laghuḥ || 2 || ) vipākalakṣaṇasyālpamadhyabhūyiṣṭhatāṃ prati | dravyāṇāṃ guṇavaiśeṣyāttatra tatropalakṣayet || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( सम्प्रति यथोक्तविपाकलक्षणानां द्रव्यभेदे क्वचिदल्पत्वं क्वचिन्मध्यत्वं क्वचिच् चोत्कृष्टत्वं यथा भवति तद् आह विपाकेत्यादि

āyurvedadīpikā ( samprati yathoktavipākalakṣaṇānāṃ dravyabhede kvacidalpatvaṃ kvacinmadhyatvaṃ kvacic cotkṛṣṭatvaṃ yathā bhavati tad āha vipāketyādi

विपाकलक्षणस्याल्पमध्यभूयिष्ठताम् उपलक्षयेत् प्रति प्रति द्रव्याणां गुणवैशेष्याद्धेतोर् इत्यर्थः

vipākalakṣaṇasyālpamadhyabhūyiṣṭhatām upalakṣayet prati prati dravyāṇāṃ guṇavaiśeṣyāddhetor ityarthaḥ

एतेन द्रव्येषु यद् गुणवैशेष्यं मधुरत्वमधुरतरत्वमधुरतमत्वादि ततो हेतोर् विपाकानामल्पत्वादयो विशेषा भवन्तीत्युक्तं भवति

etena dravyeṣu yad guṇavaiśeṣyaṃ madhuratvamadhurataratvamadhuratamatvādi tato hetor vipākānāmalpatvādayo viśeṣā bhavantītyuktaṃ bhavati

अत्र केचिद्ब्रुवते प्रतिरसं पाको भवति यथा मधुरादीनां षण्णां षण्मधुरादयः पाका इति केचिद् ब्रुवते बलवतां रसानामबलवन्तो रसा वशतां यान्ति ततश् चानवस्थितः पाकः

atra kecidbruvate pratirasaṃ pāko bhavati yathā madhurādīnāṃ ṣaṇṇāṃ ṣaṇmadhurādayaḥ pākā iti kecid bruvate balavatāṃ rasānāmabalavanto rasā vaśatāṃ yānti tataś cānavasthitaḥ pākaḥ

तत्रैतद्द्वितयमपि पाके व्यवस्थाकरणम् अनादृत्य सुश्रुतेन द्विविधः पाको मधुरः कटुश् चाङ्गीकृतः

tatraitaddvitayamapi pāke vyavasthākaraṇam anādṛtya suśrutena dvividhaḥ pāko madhuraḥ kaṭuś cāṅgīkṛtaḥ

द्वैविध्यं च पञ्चभूतात्मके द्रव्ये गुरुभूतपृथिवीतोयातिरेकान्मधुरः पाको भवति शेषलघुभूतातिरेकात् तु कटुकः पाको भवति यदुक्तं द्रव्येषु पच्यमानेषु येष्व् अम्बुपृथिवीगुणाः

dvaividhyaṃ ca pañcabhūtātmake dravye gurubhūtapṛthivītoyātirekānmadhuraḥ pāko bhavati śeṣalaghubhūtātirekāt tu kaṭukaḥ pāko bhavati yaduktaṃ dravyeṣu pacyamāneṣu yeṣv ambupṛthivīguṇāḥ

निर्वर्तन्तेऽधिकास्तत्र पाको मधुर उच्यते

nirvartante'dhikāstatra pāko madhura ucyate

तेजोऽनिलाकाशगुणाः पच्यमानेषु येषु तु

tejo'nilākāśaguṇāḥ pacyamāneṣu yeṣu tu

निर्वर्तन्तेऽधिकास्तत्र पाकः कटुक उच्यते इति

nirvartante'dhikāstatra pākaḥ kaṭuka ucyate iti

प्रतिरसपाके तथानवस्थितपाके च द्रव्यं रसगुणेनैव तुल्यं पाकावस्थायामपि भवति तेन न कश्चिद्विशेषो विपाकेन तत्र बोध्यत इति सुश्रुतेन तत्पक्षद्वयम् उपेक्षितमिति साधु कृतम्

pratirasapāke tathānavasthitapāke ca dravyaṃ rasaguṇenaiva tulyaṃ pākāvasthāyāmapi bhavati tena na kaścidviśeṣo vipākena tatra bodhyata iti suśrutena tatpakṣadvayam upekṣitamiti sādhu kṛtam

तृतीयाम्लपाकनिरासस्तु दोषम् आवहति यतो व्रीहिकुलत्थादीनाम् अम्लपाकतया पित्तकर्तृत्वमुपलभ्यते अथ मन्यसे व्रीह्यादेर् उष्णवीर्यत्वेन तत्र पित्तकर्तृत्वं तन्न मधुरस्य व्रीहेस्तन्मते मधुरविपाकस्योष्णवीर्यतायामपि सत्यां न पित्तकर्तृत्वमुपपद्यते रसविपाकाभ्याम् एकस्य वीर्यस्य बाधनीयत्वात्

tṛtīyāmlapākanirāsastu doṣam āvahati yato vrīhikulatthādīnām amlapākatayā pittakartṛtvamupalabhyate atha manyase vrīhyāder uṣṇavīryatvena tatra pittakartṛtvaṃ tanna madhurasya vrīhestanmate madhuravipākasyoṣṇavīryatāyāmapi satyāṃ na pittakartṛtvamupapadyate rasavipākābhyām ekasya vīryasya bādhanīyatvāt

किंच अम्लपाकत्वाद् व्रीह्यादेः पित्तमम्लगुणमुत्पद्यते यदि तु तद् उष्णवीर्यताकृतं स्यात्तदा कटुगुणभूयिष्ठं पित्तं स्यात् दृश्यते च व्रीहिभक्षणाद् अम्लोद्गारादिनाम्लगुणभूयिष्ठतैवेति

kiṃca amlapākatvād vrīhyādeḥ pittamamlaguṇamutpadyate yadi tu tad uṣṇavīryatākṛtaṃ syāttadā kaṭuguṇabhūyiṣṭhaṃ pittaṃ syāt dṛśyate ca vrīhibhakṣaṇād amlodgārādināmlaguṇabhūyiṣṭhataiveti

किंच पृथिवीसोमगुणातिरेकान् मधुरः पाको भवति वाय्वग्न्याकाशातिरेकाच्च कटुर् भवतीति पक्षे यदा व्यामिश्रगुणातिरेकता भवति तदा सोमाग्न्यात्मकस्याम्लस्योत्पादः कथं प्रतिक्षेपणीयः

kiṃca pṛthivīsomaguṇātirekān madhuraḥ pāko bhavati vāyvagnyākāśātirekācca kaṭur bhavatīti pakṣe yadā vyāmiśraguṇātirekatā bhavati tadā somāgnyātmakasyāmlasyotpādaḥ kathaṃ pratikṣepaṇīyaḥ

अथवा तन्त्रकारयोः किम् अनयोर् अनेन वचनमात्रविरोधेन कर्तव्यं यतो यदम्लपाकं चरको ब्रूते तत्सुश्रुतेन वीर्योष्णम् इति कृत्वा समाधीयते तेन न कश्चिद् द्रव्यगुणे विरोधः

athavā tantrakārayoḥ kim anayor anena vacanamātravirodhena kartavyaṃ yato yadamlapākaṃ carako brūte tatsuśrutena vīryoṣṇam iti kṛtvā samādhīyate tena na kaścid dravyaguṇe virodhaḥ

यत्तु सुश्रुतेऽम्लपाकनिरासार्थं दूषणम् उच्यते पित्तं हि विदग्धमम्लतामुपैति इत्यादिना तदनभ्युपगमादेव निरस्तम्

yattu suśrute'mlapākanirāsārthaṃ dūṣaṇam ucyate pittaṃ hi vidagdhamamlatāmupaiti ityādinā tadanabhyupagamādeva nirastam

ननु लवणस्य मधुरपाकित्वे पित्तरक्तादिकर्तृत्वमनुपपन्नं तथा तिक्तकषाययोः कटुपाकित्वे पित्तहन्तृत्वमनुपपन्नं नैवं सत्यपि लवणस्य मधुरपाकित्वे तत्र लवणरस उष्णं च वीर्यं यदस्ति तेन तत् पित्तरक्तादिकारकं विपाकस्तु तत्र पित्तरक्तहरणलक्षणे कार्ये बाधितः सन् सृष्टविण्मूत्र इत्यादिना लक्षणेन लक्ष्यत एव

nanu lavaṇasya madhurapākitve pittaraktādikartṛtvamanupapannaṃ tathā tiktakaṣāyayoḥ kaṭupākitve pittahantṛtvamanupapannaṃ naivaṃ satyapi lavaṇasya madhurapākitve tatra lavaṇarasa uṣṇaṃ ca vīryaṃ yadasti tena tat pittaraktādikārakaṃ vipākastu tatra pittaraktaharaṇalakṣaṇe kārye bādhitaḥ san sṛṣṭaviṇmūtra ityādinā lakṣaṇena lakṣyata eva

एतेन यदुच्यते लवणे मधुरो विपाकश्चेद्रसवीर्याभ्यां बाधितः सन् स्वकार्यकरो न भवति तत्किं तेनोपदिष्टेनेति तन्निरस्तं भवति

etena yaducyate lavaṇe madhuro vipākaścedrasavīryābhyāṃ bādhitaḥ san svakāryakaro na bhavati tatkiṃ tenopadiṣṭeneti tannirastaṃ bhavati

यतोऽस्त्येव सृष्टविण्मूत्रतादिना तत्र लवणे मधुरविपाकित्वं लक्षणीयम्

yato'styeva sṛṣṭaviṇmūtratādinā tatra lavaṇe madhuravipākitvaṃ lakṣaṇīyam

अनया दिशा तिक्तकषाययोरपि पूर्वपक्षपरिहारः

anayā diśā tiktakaṣāyayorapi pūrvapakṣaparihāraḥ

अन्ये त्व् एतद्दोषभयाल् लवणोऽप्यम्लं पच्यत इति व्याख्यानयन्ति लवणस्तथेत्यत्र तथाशब्देन विप्रकृष्टस्याम्लमित्यस्य कर्षणादिति

anye tv etaddoṣabhayāl lavaṇo'pyamlaṃ pacyata iti vyākhyānayanti lavaṇastathetyatra tathāśabdena viprakṛṣṭasyāmlamityasya karṣaṇāditi

तन्न कट्वादीनां कटुर्विपाकोऽम्लोऽम्लस्य शेषयोर् मधुरः इति जतूकर्णवचनात्

tanna kaṭvādīnāṃ kaṭurvipāko'mlo'mlasya śeṣayor madhuraḥ iti jatūkarṇavacanāt

नच वाच्यं कस्मात् त्रय एव विपाका भवन्ति न पुनस्तिक्तादयोऽपीति यतो भूतस्वभाव एवैषः येन मधुरादयस् त्रय एव भवन्ति भूतस्वभावाश् चापर्यनुयोज्याः

naca vācyaṃ kasmāt traya eva vipākā bhavanti na punastiktādayo'pīti yato bhūtasvabhāva evaiṣaḥ yena madhurādayas traya eva bhavanti bhūtasvabhāvāś cāparyanuyojyāḥ

ननु यश्च रसविपरीतः पाको यथा लवणस्य मधुरः तिक्तकषाययोश् च कटुः स उच्यतां यस्तु समानगुणो मधुरस्य मधुरोऽम्लस्याम्लः कटुकस्य वा कटुकः तत्कथने किं प्रयोजनं यतो रसगुणैर् एव तत्र विपाकगुणोऽपि ज्ञास्यते

nanu yaśca rasaviparītaḥ pāko yathā lavaṇasya madhuraḥ tiktakaṣāyayoś ca kaṭuḥ sa ucyatāṃ yastu samānaguṇo madhurasya madhuro'mlasyāmlaḥ kaṭukasya vā kaṭukaḥ tatkathane kiṃ prayojanaṃ yato rasaguṇair eva tatra vipākaguṇo'pi jñāsyate

नैवं येन लवणादिवद् विसदृशरसान्तरोत्पादशङ्कानिरारासार्थम् अपि तत्रानुगुणोऽपि विपाको वक्तव्य एव विपाकजश्च रस आहारपरिणामान्ते भवति प्राकृतस्तु रसो विपाकविरुद्धः परिणामकालं वर्जयित्वा ज्ञेयः तेन पिप्पल्याः कटुकरसत्वम् आदौ कण्ठस्थश्लेष्मक्षपणमुखशोधनादिकर्तृत्वेन सप्रयोजनं मधुरविपाकत्वं तु परिणामेन वृष्यत्वादिज्ञापनेन सप्रयोजनम्

naivaṃ yena lavaṇādivad visadṛśarasāntarotpādaśaṅkānirārāsārtham api tatrānuguṇo'pi vipāko vaktavya eva vipākajaśca rasa āhārapariṇāmānte bhavati prākṛtastu raso vipākaviruddhaḥ pariṇāmakālaṃ varjayitvā jñeyaḥ tena pippalyāḥ kaṭukarasatvam ādau kaṇṭhasthaśleṣmakṣapaṇamukhaśodhanādikartṛtvena saprayojanaṃ madhuravipākatvaṃ tu pariṇāmena vṛṣyatvādijñāpanena saprayojanam

तथा यत्र विपाकस्य रसाः समानगुणतयानुगुणा भवन्ति तत्र बलवत् कार्यं भवति विपर्यये तु दुर्बलम् इति ज्ञेयम्

tathā yatra vipākasya rasāḥ samānaguṇatayānuguṇā bhavanti tatra balavat kāryaṃ bhavati viparyaye tu durbalam iti jñeyam

26.64

एतच्च पाकत्रयं द्रव्यनियतं तेन ग्रहण्यध्याये वक्ष्यमाणाहारावस्थापाकाद्भिन्नम् एव तत्र ह्य् अविशेषेण सर्वेषामेव रसानाम् अवस्थावशात् त्रयः पाका वाच्याः अन्नस्य भुक्तमात्रस्य षड्रसस्य प्रपाकतः इत्यादिना ग्रन्थेन ।। २६ ।। ) मृदुतीक्ष्णगुरुलघुस्निग्धरूक्षोष्णशीतलम् । वीर्यमष्टविधं केचित् केचिद्द्विविधमास्थिताः ।। चसं-१,

etacca pākatrayaṃ dravyaniyataṃ tena grahaṇyadhyāye vakṣyamāṇāhārāvasthāpākādbhinnam eva tatra hy aviśeṣeṇa sarveṣāmeva rasānām avasthāvaśāt trayaḥ pākā vācyāḥ annasya bhuktamātrasya ṣaḍrasasya prapākataḥ ityādinā granthena || 26 || ) mṛdutīkṣṇagurulaghusnigdharūkṣoṣṇaśītalam | vīryamaṣṭavidhaṃ kecit keciddvividhamāsthitāḥ || casaṃ-1,

26.65

शीतोष्णमिति वीर्यं तु क्रियते येन या क्रिया । नावीर्यं कुरुते किंचित् सर्वा वीर्यकृता क्रिया ।। चसं-१,

śītoṣṇamiti vīryaṃ tu kriyate yena yā kriyā | nāvīryaṃ kurute kiṃcit sarvā vīryakṛtā kriyā || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( एकीयमतेन वीर्यलक्षणम् आह मृद्वित्यादि

āyurvedadīpikā ( ekīyamatena vīryalakṣaṇam āha mṛdvityādi

एतच्चैकीयमतद्वयं पारिभाषिकीं वीर्यसंज्ञां पुरस्कृत्य प्रवृत्तम्

etaccaikīyamatadvayaṃ pāribhāṣikīṃ vīryasaṃjñāṃ puraskṛtya pravṛttam

वैद्यके हि रसविपाकप्रभावव्यतिरिक्ते प्रभूतकार्यकारिणि गुणे वीर्यमिति संज्ञा तेनाष्टविधवीर्यवादिमते पिच्छिलविशदादयो गुणा न रसादिविपरीतं कार्यं प्रायः कुर्वन्ति तेन तेषां रसाद्युपदेशेनैव ग्रहणं मृद्वादीनां तु रसाद्यभिभावकत्वमस्ति यथा पिप्पल्यां कटुरसकार्यं पित्तकोपनमभिभूय तद्गते मृदुशीतवीर्ये पित्तमेव शमयतीति तथा कषाये तिक्तानुरसे महति पञ्चमूले तत्कार्यं वातकोपनम् अभिभूयोष्णेन वीर्येण तद्विरुद्धं वातशमनमेव क्रियते तथा मधुरेऽपीक्षौ शीतवीर्यत्वेन वातवृद्धिर् इत्यादि

vaidyake hi rasavipākaprabhāvavyatirikte prabhūtakāryakāriṇi guṇe vīryamiti saṃjñā tenāṣṭavidhavīryavādimate picchilaviśadādayo guṇā na rasādiviparītaṃ kāryaṃ prāyaḥ kurvanti tena teṣāṃ rasādyupadeśenaiva grahaṇaṃ mṛdvādīnāṃ tu rasādyabhibhāvakatvamasti yathā pippalyāṃ kaṭurasakāryaṃ pittakopanamabhibhūya tadgate mṛduśītavīrye pittameva śamayatīti tathā kaṣāye tiktānurase mahati pañcamūle tatkāryaṃ vātakopanam abhibhūyoṣṇena vīryeṇa tadviruddhaṃ vātaśamanameva kriyate tathā madhure'pīkṣau śītavīryatvena vātavṛddhir ityādi

यदुक्तं सुश्रुते एतानि खलु वीर्याणि स्वबलगुणोत्कर्षाद् रसम् अभिभूयात्मकर्म दर्शयन्ति इत्यादि

yaduktaṃ suśrute etāni khalu vīryāṇi svabalaguṇotkarṣād rasam abhibhūyātmakarma darśayanti ityādi

शीतोष्णवीर्यवादिमतं त्व् अग्नीषोमीयत्वाज् जगतः शीतोष्णयोरेव प्राधान्याज्ज्ञेयम्

śītoṣṇavīryavādimataṃ tv agnīṣomīyatvāj jagataḥ śītoṣṇayoreva prādhānyājjñeyam

उक्तं च । नानात्मकमपि द्रव्यमग्नीषोमौ महाबलौ । व्यक्ताव्यक्तं जगदिव नातिक्रामति जातुचित् वा

uktaṃ ca | nānātmakamapi dravyamagnīṣomau mahābalau | vyaktāvyaktaṃ jagadiva nātikrāmati jātucit vā

एतच्च मतद्वयम् अप्याचार्यस्य परिभाषासिद्धमनुमतमेव येनोत्तरत्र रसवीर्यविपाकानां सामान्यं यत्र लक्ष्यते इत्यादौ पारिभाषिकम् एव वीर्यं निर्देक्ष्यति

etacca matadvayam apyācāryasya paribhāṣāsiddhamanumatameva yenottaratra rasavīryavipākānāṃ sāmānyaṃ yatra lakṣyate ityādau pāribhāṣikam eva vīryaṃ nirdekṣyati

पारिभाषिकवीर्यसंज्ञापरित्यागेन तु शक्तिपर्यायस्य वीर्यस्य लक्षणमाह वीर्यं त्व् इत्यादि

pāribhāṣikavīryasaṃjñāparityāgena tu śaktiparyāyasya vīryasya lakṣaṇamāha vīryaṃ tv ityādi

वीर्यमिति शक्तिः

vīryamiti śaktiḥ

येनेति रसेन वा विपाकेन वा प्रभावेन वा गुर्वादिपरादिभिर्वा गुणैर्या क्रिया तर्पणह्लादनशमनादिरूपा क्रियते तस्यां क्रियायां तद् रसादि वीर्यम्

yeneti rasena vā vipākena vā prabhāvena vā gurvādiparādibhirvā guṇairyā kriyā tarpaṇahlādanaśamanādirūpā kriyate tasyāṃ kriyāyāṃ tad rasādi vīryam

अत एवोक्तं सुश्रुते येन कुर्वन्ति तद्वीर्यम् इति

ata evoktaṃ suśrute yena kurvanti tadvīryam iti

अत्रैव लोकप्रसिद्धाम् उपपत्तिम् आह नावीर्यम् इत्यादि

atraiva lokaprasiddhām upapattim āha nāvīryam ityādi

अवीर्यम् अशक्तमित्यर्थः

avīryam aśaktamityarthaḥ

26.66

वीर्यकृतेति वीर्यवता कृता वीर्यकृता ।। १४ ।। ) रसो निपाते द्रव्याणां विपाकः कर्मनिष्ठया । वीर्यं यावद् अधीवासान् निपाताच्चोपलभ्यते ।। चसं-१,

vīryakṛteti vīryavatā kṛtā vīryakṛtā || 14 || ) raso nipāte dravyāṇāṃ vipākaḥ karmaniṣṭhayā | vīryaṃ yāvad adhīvāsān nipātāccopalabhyate || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( रसादीनामेकद्रव्यनिविष्टानां भेदेन नार्थं लक्षणमाह रसो निपात इत्यादि

āyurvedadīpikā ( rasādīnāmekadravyaniviṣṭānāṃ bhedena nārthaṃ lakṣaṇamāha raso nipāta ityādi

निपात इति रसनायोगे

nipāta iti rasanāyoge

कर्मनिष्ठयेति कर्मणो निष्ठा निष्पत्तिः कर्मनिष्ठा क्रियापरिसमाप्तिः रसोपयोगे सति यो ऽन्त्याहारपरिणामकृतः कर्मविशेषः कफशुक्राभिवृद्ध्यादिलक्षणः तेन विपाको निश्चीयते

karmaniṣṭhayeti karmaṇo niṣṭhā niṣpattiḥ karmaniṣṭhā kriyāparisamāptiḥ rasopayoge sati yo 'ntyāhārapariṇāmakṛtaḥ karmaviśeṣaḥ kaphaśukrābhivṛddhyādilakṣaṇaḥ tena vipāko niścīyate

अधीवासः सहावस्थानं यावद् अधीवासादिति यावच्छरीरनिवासात् एतच्च विपाकात्पूर्वं निपाताच्चोर्ध्वं ज्ञेयम्

adhīvāsaḥ sahāvasthānaṃ yāvad adhīvāsāditi yāvaccharīranivāsāt etacca vipākātpūrvaṃ nipātāccordhvaṃ jñeyam

निपाताच्चेति शरीरसंयोगमात्रात् तेन किंचिद् वीर्यम् अधीवासाद् उपलभ्यते यथानूपमांसादेर् उष्णत्वं किंचिच् च निपातादेव लभ्यते यथा मरीचादीनां तीक्ष्णत्वादि किंचिच् च निपाताधीवासाभ्यां यथा मरीचादीनामेव

nipātācceti śarīrasaṃyogamātrāt tena kiṃcid vīryam adhīvāsād upalabhyate yathānūpamāṃsāder uṣṇatvaṃ kiṃcic ca nipātādeva labhyate yathā marīcādīnāṃ tīkṣṇatvādi kiṃcic ca nipātādhīvāsābhyāṃ yathā marīcādīnāmeva

एतेन रसः प्रत्यक्षेणैव विपाकस्तु नित्यपरोक्षः तत्कार्येणानुमीयते वीर्यं तु किंचिदनुमानेन यथा सैन्धवगतं शैत्यम् आनूपमांसगतं वा औष्ण्यं किंचिच् च वीर्यं प्रत्यक्षेणैव यथा राजिकागतम् औष्ण्यं घ्राणेन पिच्छिलविशदस्निग्धरूक्षादयः चक्षुःस्पर्शनाभ्यां निश्चीयन्त इति वाक्यार्थः

etena rasaḥ pratyakṣeṇaiva vipākastu nityaparokṣaḥ tatkāryeṇānumīyate vīryaṃ tu kiṃcidanumānena yathā saindhavagataṃ śaityam ānūpamāṃsagataṃ vā auṣṇyaṃ kiṃcic ca vīryaṃ pratyakṣeṇaiva yathā rājikāgatam auṣṇyaṃ ghrāṇena picchilaviśadasnigdharūkṣādayaḥ cakṣuḥsparśanābhyāṃ niścīyanta iti vākyārthaḥ

एतच्च वीर्यं सहजं कृत्रिमं च ज्ञेयम्

etacca vīryaṃ sahajaṃ kṛtrimaṃ ca jñeyam

एतच्च यथासम्भवं गुरुलघ्वादिषु वीर्येषु लक्षणं ज्ञेयम्

etacca yathāsambhavaṃ gurulaghvādiṣu vīryeṣu lakṣaṇaṃ jñeyam

द्रव्याणामिति उपयुज्यमानद्रव्याणाम्

dravyāṇāmiti upayujyamānadravyāṇām

26.67

तच्च वीर्यलक्षणं पारिभाषिकवीर्यविषयमेव ।। १० ।। ) रसवीर्यविपाकानां सामान्यं यत्र लक्ष्यते । विशेषः कर्मणां चैव प्रभावस्तस्य स स्मृतः ।। चसं-१,

tacca vīryalakṣaṇaṃ pāribhāṣikavīryaviṣayameva || 10 || ) rasavīryavipākānāṃ sāmānyaṃ yatra lakṣyate | viśeṣaḥ karmaṇāṃ caiva prabhāvastasya sa smṛtaḥ || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( प्रभावलक्षणमाह रसवीर्येत्यादि

āyurvedadīpikā ( prabhāvalakṣaṇamāha rasavīryetyādi

सामान्यमिति तुल्यता

sāmānyamiti tulyatā

26.68

विशेषः कर्मणामिति दन्त्याद्याश्रयाणां विरेचनत्वादीनाम् । सामान्यं लक्ष्यत इत्यनेन रसादिकार्यत्वेन यन्नावधारयितुं शक्यते कार्यं तत् प्रभावकृतम् इति सूचयति अत एवोक्तंप्रभावो ऽचिन्त्य उच्यते रसवीर्यविपाककार्यतयाचिन्त्य इत्यर्थः ।। ३ ।। ) कटुकः कटुकः पाके वीर्योष्णश्चित्रको मतः । तद्वद्दन्ती प्रभावात्तु विरेचयति मानवम् ।। चसं-१,

viśeṣaḥ karmaṇāmiti dantyādyāśrayāṇāṃ virecanatvādīnām | sāmānyaṃ lakṣyata ityanena rasādikāryatvena yannāvadhārayituṃ śakyate kāryaṃ tat prabhāvakṛtam iti sūcayati ata evoktaṃprabhāvo 'cintya ucyate rasavīryavipākakāryatayācintya ityarthaḥ || 3 || ) kaṭukaḥ kaṭukaḥ pāke vīryoṣṇaścitrako mataḥ | tadvaddantī prabhāvāttu virecayati mānavam || casaṃ-1,

26.69

विषं विषघ्नमुक्तं यत् प्रभावस्तत्र कारणम् । ऊर्ध्वानुलोमिकं यच्च तत्प्रभावप्रभावितम् ।। चसं-१,

viṣaṃ viṣaghnamuktaṃ yat prabhāvastatra kāraṇam | ūrdhvānulomikaṃ yacca tatprabhāvaprabhāvitam || casaṃ-1,

26.70

मणीनां धारणीयानां कर्म यद्विविधात्मकम् । तत् प्रभावकृतं तेषां प्रभावोऽचिन्त्य उच्यते ।। चसं-१,

maṇīnāṃ dhāraṇīyānāṃ karma yadvividhātmakam | tat prabhāvakṛtaṃ teṣāṃ prabhāvo'cintya ucyate || casaṃ-1,

26.71

सम्यग्विपाकवीर्याणि प्रभावश्चाप्युदाहृतः । किंचिद्रसेन कुरुते कर्म वीर्येण चापरम् ।। चसं-१,

samyagvipākavīryāṇi prabhāvaścāpyudāhṛtaḥ | kiṃcidrasena kurute karma vīryeṇa cāparam || casaṃ-1,

26.72

द्रव्यं गुणेन पाकेन प्रभावेण च किंचन । रसं विपाकस्तौ वीर्यं प्रभावस्तानपोहति ।। चसं-१,

dravyaṃ guṇena pākena prabhāveṇa ca kiṃcana | rasaṃ vipākastau vīryaṃ prabhāvastānapohati || casaṃ-1,

बलसाम्ये रसादीनामिति नैसर्गिकं बलम् । आयुर्वेददीपिका ( अस्यैव दुरभिगमत्वाद् उदाहरणानि बहून्याह कटुक इत्यादिना

balasāmye rasādīnāmiti naisargikaṃ balam | āyurvedadīpikā ( asyaiva durabhigamatvād udāharaṇāni bahūnyāha kaṭuka ityādinā

तद्वदिति चित्रकसमानगुणा

tadvaditi citrakasamānaguṇā

विषघ्नमुक्तम् इति तस्माद्दंष्ट्राविषं मौलम् इत्यादिना

viṣaghnamuktam iti tasmāddaṃṣṭrāviṣaṃ maulam ityādinā

ऊर्ध्वानुलोमिकमिति युगपद् उभयभागहरं किंवा ऊर्ध्वहरं तथानुलोमहरं च

ūrdhvānulomikamiti yugapad ubhayabhāgaharaṃ kiṃvā ūrdhvaharaṃ tathānulomaharaṃ ca

कर्म यद्विविधात्मकमिति विषहरणशूलहरणादि

karma yadvividhātmakamiti viṣaharaṇaśūlaharaṇādi

एतच्चोदाहरणमात्रं तेन जीवनमेध्यादिद्रव्यस्य रसाद्यचिन्त्यं सर्वं प्रभाव इति ज्ञेयम्

etaccodāharaṇamātraṃ tena jīvanamedhyādidravyasya rasādyacintyaṃ sarvaṃ prabhāva iti jñeyam

प्रभावश्चेह द्रव्यशक्तिर् अभिप्रेता सा च द्रव्याणां सामान्यविशेषः दन्तीत्वादियुक्ता व्यक्तिरेव यतः शक्तिर्हि स्वरूपमेव भावानां नातिरिक्तं किंचिद्धर्मान्तरम् एवं प्रदेशान्तरोक्तगुणप्रभावादिष्वपि वाच्यम् यथोक्तं द्रव्याणि हि द्रव्यप्रभावाद्गुणप्रभावाम् इत्यादि

prabhāvaśceha dravyaśaktir abhipretā sā ca dravyāṇāṃ sāmānyaviśeṣaḥ dantītvādiyuktā vyaktireva yataḥ śaktirhi svarūpameva bhāvānāṃ nātiriktaṃ kiṃciddharmāntaram evaṃ pradeśāntaroktaguṇaprabhāvādiṣvapi vācyam yathoktaṃ dravyāṇi hi dravyaprabhāvādguṇaprabhāvām ityādi

न च वाच्यं दन्त्यादिः स्वरूपत एव विरेचयति तेन किमिति जलाद्युपहता दन्ती न विरेचयतीति प्रतिबन्धकाभावविशिष्टस्यैव प्रभावस्य कारणत्वात् जलोपहतायां दन्त्यां जलोपघातः प्रतिबन्धक इत्याद्यनुसरणीयम्

na ca vācyaṃ dantyādiḥ svarūpata eva virecayati tena kimiti jalādyupahatā dantī na virecayatīti pratibandhakābhāvaviśiṣṭasyaiva prabhāvasya kāraṇatvāt jalopahatāyāṃ dantyāṃ jalopaghātaḥ pratibandhaka ityādyanusaraṇīyam

नैयायिकशक्तिवादे या च विषस्य विषघ्नत्वे उपपत्तिर् उक्ता ऊर्ध्वाधोगामित्वविरोधलक्षणा सान्तर्भागत्वात् प्रभावाद् एव भवति

naiyāyikaśaktivāde yā ca viṣasya viṣaghnatve upapattir uktā ūrdhvādhogāmitvavirodhalakṣaṇā sāntarbhāgatvāt prabhāvād eva bhavati

26.73

एवम् ऊर्ध्वानुलोमिकत्वादौ पार्थिवत्वादिकथने ऽपि वाच्यम् ।। १० ।। ) षण्णां रसानां विज्ञानमुपदेक्ष्याम्यतः परम् ।। चसं-१,

evam ūrdhvānulomikatvādau pārthivatvādikathane 'pi vācyam || 10 || ) ṣaṇṇāṃ rasānāṃ vijñānamupadekṣyāmyataḥ param || casaṃ-1,

26.74

स्नेहनप्रीणनाह्लादमार्दवैर् उपलभ्यते । मुखस्थो मधुरश्चास्यं व्याप्नुवंल्लिम्पतीव च ।। चसं-१,

snehanaprīṇanāhlādamārdavair upalabhyate | mukhastho madhuraścāsyaṃ vyāpnuvaṃllimpatīva ca || casaṃ-1,

26.75

दन्तहर्षान् मुखास्रावात् स्वेदनान्मुखबोधनात् । विदाहाच्चास्यकण्ठस्य प्राश्यैवाम्लं रसं वदेत् ।। चसं-१,

dantaharṣān mukhāsrāvāt svedanānmukhabodhanāt | vidāhāccāsyakaṇṭhasya prāśyaivāmlaṃ rasaṃ vadet || casaṃ-1,

26.76

प्रलीयन् क्लेदविष्यन्दमार्दवं कुरुते मुखे । यः शीघ्रं लवणो ज्ञेयः स विदाहान्मुखस्य च ।। चसं-१,

pralīyan kledaviṣyandamārdavaṃ kurute mukhe | yaḥ śīghraṃ lavaṇo jñeyaḥ sa vidāhānmukhasya ca || casaṃ-1,

चरकसंहिता, सूत्रस्थान, २६ (आत्रेयभद्रकाप्यीय) (cont. 4)

26.77

संवेजयेद्यो रसानां निपाते तुदतीव च । विदहन्मुखनासाक्षि संस्रावी स कटुः स्मृतः ।। चसं-१,

saṃvejayedyo rasānāṃ nipāte tudatīva ca | vidahanmukhanāsākṣi saṃsrāvī sa kaṭuḥ smṛtaḥ || casaṃ-1,

26.78

प्रतिहन्ति निपाते यो रसनं स्वदते न च । स तिक्तो मुखवैशद्यशोषप्रह्लादकारकः ।। चसं-१,

pratihanti nipāte yo rasanaṃ svadate na ca | sa tikto mukhavaiśadyaśoṣaprahlādakārakaḥ || casaṃ-1,

26.79

वैशद्यस्तम्भजाड्यैर्यो रसनं योजयेद्रसः । बध्नातीव च यः कण्ठं कषायः स विकास्यपि ।। चसं-१,

vaiśadyastambhajāḍyairyo rasanaṃ yojayedrasaḥ | badhnātīva ca yaḥ kaṇṭhaṃ kaṣāyaḥ sa vikāsyapi || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( विज्ञायतेऽनेनेति विज्ञानं लक्षणमित्यर्थः

āyurvedadīpikā ( vijñāyate'neneti vijñānaṃ lakṣaṇamityarthaḥ

प्रलीयन्निति विलीनो भवन्

pralīyanniti vilīno bhavan

संस्रावयतीति संस्रावी

saṃsrāvayatīti saṃsrāvī

26.80

विकासीति हृदयविकसनशील उक्तं हि सुश्रुते हृदयं पीडयति इति ।। ४ ।। ) एवमुक्तवन्तं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच भगवन् श्रुतमेतदवितथम् अर्थसम्पद्युक्तं भगवतो यथावद् द्रव्यगुणकर्माधिकारे वचः परं त्व् आहारविकाराणां वैरोधिकानां लक्षणम् अनतिसंक्षेपेणोपदिश्यमानं शुश्रूषामह इति ।। चसं-१,

vikāsīti hṛdayavikasanaśīla uktaṃ hi suśrute hṛdayaṃ pīḍayati iti || 4 || ) evamuktavantaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca bhagavan śrutametadavitatham arthasampadyuktaṃ bhagavato yathāvad dravyaguṇakarmādhikāre vacaḥ paraṃ tv āhāravikārāṇāṃ vairodhikānāṃ lakṣaṇam anatisaṃkṣepeṇopadiśyamānaṃ śuśrūṣāmaha iti || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( सम्प्रति विरुद्धाहारं वक्तुम् आहैवम् इत्यादि

āyurvedadīpikā ( samprati viruddhāhāraṃ vaktum āhaivam ityādi

शरीरधातुविरोधं कुर्वन्तीति वैरोधिकाः लक्ष्यते वैरोधिकमनेनेति लक्षणं वैरोधिकाभिधायको ग्रन्थ एव

śarīradhātuvirodhaṃ kurvantīti vairodhikāḥ lakṣyate vairodhikamaneneti lakṣaṇaṃ vairodhikābhidhāyako grantha eva

26.81

यत् किंचिद्दोषमास्राव्य इत्यादि वैरोधिकलक्षणं ज्ञेयम् ।। ३ ।। ) तम् उवाच भगवान् आत्रेयः देहधातुप्रत्यनीकभूतानि द्रव्याणि देहधातुभिर्विरोधम् आपद्यन्ते परस्परगुणविरुद्धानि कानिचित् कानिचित् संयोगात् संस्काराद् अपराणि देशकालमात्रादिभिश् चापराणि तथा स्वभावादपराणि ।। चसं-१,

yat kiṃciddoṣamāsrāvya ityādi vairodhikalakṣaṇaṃ jñeyam || 3 || ) tam uvāca bhagavān ātreyaḥ dehadhātupratyanīkabhūtāni dravyāṇi dehadhātubhirvirodham āpadyante parasparaguṇaviruddhāni kānicit kānicit saṃyogāt saṃskārād aparāṇi deśakālamātrādibhiś cāparāṇi tathā svabhāvādaparāṇi || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( देहधातुप्रत्यनीकभूतानीति देहधातूनां रसादीनां वातादीनां च प्रकृतिस्थानां प्रत्यनीकस्वरूपाणि

āyurvedadīpikā ( dehadhātupratyanīkabhūtānīti dehadhātūnāṃ rasādīnāṃ vātādīnāṃ ca prakṛtisthānāṃ pratyanīkasvarūpāṇi

विरोधमापद्यन्त इति देहधातूनां विरोधमाचरन्ति दूषयन्तीति यावत्

virodhamāpadyanta iti dehadhātūnāṃ virodhamācaranti dūṣayantīti yāvat

यथाभूतानि द्रव्याणि देहधातुभिर्विरोधमापद्यन्ते तदाह परस्परविरुद्धानि कानिचिद् इत्यादि

yathābhūtāni dravyāṇi dehadhātubhirvirodhamāpadyante tadāha parasparaviruddhāni kānicid ityādi

तत्र परस्परगुणविरुद्धानि यथा न मत्स्यान् पयसाभ्यवहरेत् उभयं ह्य् एतद् इत्यादिनोक्तानि

tatra parasparaguṇaviruddhāni yathā na matsyān payasābhyavaharet ubhayaṃ hy etad ityādinoktāni

संयोगविरुद्धं यथा तदेव निकुचं पक्वं न माष इत्यादिनोक्तं यत् संस्कारादिविरुद्धगुणकथनं विना साहित्यमात्रेण विरुद्धम् उच्यते तत् संयोगविरुद्धम्

saṃyogaviruddhaṃ yathā tadeva nikucaṃ pakvaṃ na māṣa ityādinoktaṃ yat saṃskārādiviruddhaguṇakathanaṃ vinā sāhityamātreṇa viruddham ucyate tat saṃyogaviruddham

मत्स्यपयसोस् तु यद्यपि सहोपयोगो विरुद्धत्वेनोक्तः तथाप्यसौ गुणविरुद्धत्वेन कथित इति गुणविरोधकस्यैवोदाहरणम् । विरोधश्च विरुद्धगुणत्वे सत्यपि क्वचिद् एव द्रव्यप्रभावाद् भवति तेन षड्रसाहारोपयोगे मधुराम्लयोर् विरुद्धशीतोष्णवीर्ययोर् विरोधो नोद्भावनीयः

matsyapayasos tu yadyapi sahopayogo viruddhatvenoktaḥ tathāpyasau guṇaviruddhatvena kathita iti guṇavirodhakasyaivodāharaṇam | virodhaśca viruddhaguṇatve satyapi kvacid eva dravyaprabhāvād bhavati tena ṣaḍrasāhāropayoge madhurāmlayor viruddhaśītoṣṇavīryayor virodho nodbhāvanīyaḥ

संस्कारतो विरुद्धं यथा न कपोतान् सर्षपतैलभृष्टान् इत्यादि

saṃskārato viruddhaṃ yathā na kapotān sarṣapatailabhṛṣṭān ityādi

देशो द्विविधः भूमिः शरीरं च

deśo dvividhaḥ bhūmiḥ śarīraṃ ca

तत्र भूमिविरुद्धं यथा तदेव भस्मपांशुपरिध्वस्तम् किंवा यत् किंचिदगोचरभृतं तद्देशविरुद्धं शरीरविरुद्धं यथा उष्णार्तस्य मधु मरणाय

tatra bhūmiviruddhaṃ yathā tadeva bhasmapāṃśuparidhvastam kiṃvā yat kiṃcidagocarabhṛtaṃ taddeśaviruddhaṃ śarīraviruddhaṃ yathā uṣṇārtasya madhu maraṇāya

कालविरुद्धं यथा पर्युषिता काकमाची मरणाय

kālaviruddhaṃ yathā paryuṣitā kākamācī maraṇāya

मात्राविरुद्धं यथा समधृते मधुसर्पिषी मरणाय

mātrāviruddhaṃ yathā samadhṛte madhusarpiṣī maraṇāya

आदिग्रहणाद्दोषप्रकृत्यादिविरुद्धानां ग्रहणम्

ādigrahaṇāddoṣaprakṛtyādiviruddhānāṃ grahaṇam

26.82

स्वभावविरुद्धं यथा विषम् ।। १३ ।। ) तत्र यान्याहारमधिकृत्य भूयिष्ठम् उपयुज्यन्ते तेषाम् एकदेशं वैरोधिकम् अधिकृत्योपदेक्ष्यामः न मत्स्यान् पयसा सहाभ्यवहरेत् उभयं ह्य् एतन्मधुरं मधुरविपाकं महाभिष्यन्दि शीतोष्णत्वाद्विरुद्धवीर्यं विरुद्धवीर्यत्वाच्छोणितप्रदूषणाय महाभिष्यन्दित्वान्मार्गोपरोधाय च ।। चसं-१,

svabhāvaviruddhaṃ yathā viṣam || 13 || ) tatra yānyāhāramadhikṛtya bhūyiṣṭham upayujyante teṣām ekadeśaṃ vairodhikam adhikṛtyopadekṣyāmaḥ na matsyān payasā sahābhyavaharet ubhayaṃ hy etanmadhuraṃ madhuravipākaṃ mahābhiṣyandi śītoṣṇatvādviruddhavīryaṃ viruddhavīryatvācchoṇitapradūṣaṇāya mahābhiṣyanditvānmārgoparodhāya ca || casaṃ-1,

26.83

तन्निशम्यात्रेयवचनमनु भद्रकाप्यो ऽग्निवेशम् उवाच सर्वानेव मत्स्यान् पयसा सहाभ्यवहरेद् अन्यत्रैकस्माच् चिलिचिमात् स पुनः शकली लोहितनयनः सर्वतो लोहितराजी रोहिताकारः प्रायो भूमौ चरति तं चेत् पयसा सहाभ्यवहरेन्निःसंशयं शोणितजानां विबन्धजानां च व्याधीनामन्यतममथवा मरणं प्राप्नुयादिति ।। चसं-१,

tanniśamyātreyavacanamanu bhadrakāpyo 'gniveśam uvāca sarvāneva matsyān payasā sahābhyavahared anyatraikasmāc cilicimāt sa punaḥ śakalī lohitanayanaḥ sarvato lohitarājī rohitākāraḥ prāyo bhūmau carati taṃ cet payasā sahābhyavaharenniḥsaṃśayaṃ śoṇitajānāṃ vibandhajānāṃ ca vyādhīnāmanyatamamathavā maraṇaṃ prāpnuyāditi || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( वैरोधिकमधिकृत्येति वैरोधिकम् उद्दिश्य

āyurvedadīpikā ( vairodhikamadhikṛtyeti vairodhikam uddiśya

शीतोष्णत्वादिति पयः शीतम् उष्णवीर्याश्च मत्स्याः शेषं मधुरत्वादि समानम्

śītoṣṇatvāditi payaḥ śītam uṣṇavīryāśca matsyāḥ śeṣaṃ madhuratvādi samānam

एतच्च द्रव्यप्रभावादेव विरोधि

etacca dravyaprabhāvādeva virodhi

26.84

स पुनः शकली इत्यादिना नान्दिनिः इति ख्यातो मत्स्य उच्यते ।। ४ ।। ) नेति भगवानात्रेयः सर्वानेव मत्स्यान्न पयसा सहाभ्यवहरेद्विशेषतस्तु चिलिचिमं स हि महाभिष्यन्दित्वात् स्थूललक्षणतरान् एतान् व्याधीन् उपजनयत्यामविषम् उदीरयति च । ग्राम्यानूपौदकपिशितानि च मधुतिलगुडपयोमाषमूलकबिसैर् विरूढधान्यैर्वा नैकध्यमद्यात् तन्मूलं हि बाधिर्यान्ध्यवेपथुजाड्यकलमूकतामैण्मिण्यम् अथवा मरणमाप्नोति । न पौष्करं रोहिणीकं शाकं कपोतान् वा सर्षपतैलभ्रष्टान् मधुपयोभ्यां सहाभ्यवहरेत् तन्मूलं हि शोणिताभिष्यन्दधमनीप्रविचयापस्मारशङ्खकगलगण्डरोहिणीनाम् अन्यतमं प्राप्नोत्यथवा मरणमिति । न मूलकलशुनकृष्णगन्धार्जकसुमुखसुरसादीनि भक्षयित्वा पयः सेव्यं कुष्ठाबाधभयात् । न जातुकशाकं न निकुचं पक्वं मधुपयोभ्यां सहोपयोज्यम् एतद्धि मरणायाथवा बलवर्णतेजोवीर्योपरोधायालघुव्याधये षाण्ढ्याय चेति । तदेव निकुचं पक्वं न माषसूपगुडसर्पिर्भिः सहोपयोज्यं वैरोधिकत्वात् । तथाम्राम्रातकमातुलुङ्गनिकुचकरमर्दमोचदन्तशठबदरकोशाम्रभव्यजाम्बवकपित्थतिन्तिडीकपारावताक्षोडपनसनालिकेरदाडिमामलकान्येवंप्रकाराणि चान्यानि द्रव्याणि सर्वं चाम्लं द्रवमद्रवं च पयसा सह विरुद्धम् । तथा कङ्गुवनकमकुष्ठककुलत्थमाषनिष्पावाः पयसा सह विरुद्धाः । पद्मोत्तरिकाशाकं शार्करो मैरेयो मधु च सहोपयुक्तं विरुद्धं वातं चातिकोपयति । हारिद्रकः सर्षपतैलभृष्टो विरुद्धः पित्तं चातिकोपयति । पायसो मन्थानुपानो विरुद्धः श्लेष्माणं चातिकोपयति । उपोदिका तिलकल्कसिद्धा हेतुरतीसारस्य । बलाका वारुण्या सह कुल्माषैरपि विरुद्धा सैव शूकरवसापरिभृष्टा सद्यो व्यापादयति । मयूरमांसम् एरण्डसीसकावसक्तम् एरण्डाग्निप्लुष्टम् एरण्डतैलयुक्तं सद्यो व्यापादयति । हारिद्रकमांसं हारिद्रसीसकावसक्तं हारिद्राग्निप्लुष्टं सद्यो व्यापादयति तदेव भस्मपांशुपरिध्वस्तं सक्षौद्रं सद्यो मरणाय । मत्स्यनिस्तालनसिद्धाः पिप्पल्यस्तथा काकमाची मधु च मरणाय । मधु चोष्णम् उष्णार्तस्य च मधु मरणाय । मधुसर्पिषी समधृते चान्तरिक्षं समधृतं मधु पुष्करबीजं मधु पीत्वोष्णोदकं भल्लातकोष्णोदकं तक्रसिद्धः कम्पिल्लकः पर्युषिता काकमाची अङ्गारशूल्यो भासश्चेति विरुद्धानि । इत्येतद्यथाप्रश्नम् अभिनिर्दिष्टं भवतीति ।। चसं-१,

sa punaḥ śakalī ityādinā nāndiniḥ iti khyāto matsya ucyate || 4 || ) neti bhagavānātreyaḥ sarvāneva matsyānna payasā sahābhyavaharedviśeṣatastu cilicimaṃ sa hi mahābhiṣyanditvāt sthūlalakṣaṇatarān etān vyādhīn upajanayatyāmaviṣam udīrayati ca | grāmyānūpaudakapiśitāni ca madhutilaguḍapayomāṣamūlakabisair virūḍhadhānyairvā naikadhyamadyāt tanmūlaṃ hi bādhiryāndhyavepathujāḍyakalamūkatāmaiṇmiṇyam athavā maraṇamāpnoti | na pauṣkaraṃ rohiṇīkaṃ śākaṃ kapotān vā sarṣapatailabhraṣṭān madhupayobhyāṃ sahābhyavaharet tanmūlaṃ hi śoṇitābhiṣyandadhamanīpravicayāpasmāraśaṅkhakagalagaṇḍarohiṇīnām anyatamaṃ prāpnotyathavā maraṇamiti | na mūlakalaśunakṛṣṇagandhārjakasumukhasurasādīni bhakṣayitvā payaḥ sevyaṃ kuṣṭhābādhabhayāt | na jātukaśākaṃ na nikucaṃ pakvaṃ madhupayobhyāṃ sahopayojyam etaddhi maraṇāyāthavā balavarṇatejovīryoparodhāyālaghuvyādhaye ṣāṇḍhyāya ceti | tadeva nikucaṃ pakvaṃ na māṣasūpaguḍasarpirbhiḥ sahopayojyaṃ vairodhikatvāt | tathāmrāmrātakamātuluṅganikucakaramardamocadantaśaṭhabadarakośāmrabhavyajāmbavakapitthatintiḍīkapārāvatākṣoḍapanasanālikeradāḍimāmalakānyevaṃprakārāṇi cānyāni dravyāṇi sarvaṃ cāmlaṃ dravamadravaṃ ca payasā saha viruddham | tathā kaṅguvanakamakuṣṭhakakulatthamāṣaniṣpāvāḥ payasā saha viruddhāḥ | padmottarikāśākaṃ śārkaro maireyo madhu ca sahopayuktaṃ viruddhaṃ vātaṃ cātikopayati | hāridrakaḥ sarṣapatailabhṛṣṭo viruddhaḥ pittaṃ cātikopayati | pāyaso manthānupāno viruddhaḥ śleṣmāṇaṃ cātikopayati | upodikā tilakalkasiddhā heturatīsārasya | balākā vāruṇyā saha kulmāṣairapi viruddhā saiva śūkaravasāparibhṛṣṭā sadyo vyāpādayati | mayūramāṃsam eraṇḍasīsakāvasaktam eraṇḍāgnipluṣṭam eraṇḍatailayuktaṃ sadyo vyāpādayati | hāridrakamāṃsaṃ hāridrasīsakāvasaktaṃ hāridrāgnipluṣṭaṃ sadyo vyāpādayati tadeva bhasmapāṃśuparidhvastaṃ sakṣaudraṃ sadyo maraṇāya | matsyanistālanasiddhāḥ pippalyastathā kākamācī madhu ca maraṇāya | madhu coṣṇam uṣṇārtasya ca madhu maraṇāya | madhusarpiṣī samadhṛte cāntarikṣaṃ samadhṛtaṃ madhu puṣkarabījaṃ madhu pītvoṣṇodakaṃ bhallātakoṣṇodakaṃ takrasiddhaḥ kampillakaḥ paryuṣitā kākamācī aṅgāraśūlyo bhāsaśceti viruddhāni | ityetadyathāpraśnam abhinirdiṣṭaṃ bhavatīti || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( ग्राम्यपिशितादीनि मध्वादीनामन्यतरेणापि विरुद्धानि

āyurvedadīpikā ( grāmyapiśitādīni madhvādīnāmanyatareṇāpi viruddhāni

कलमूकतेति कलमूकता अव्यक्तवचनता

kalamūkateti kalamūkatā avyaktavacanatā

पौष्करादीनां मधुपयोभ्यां सहाभ्यवहारो विरुद्धः पौष्करं पुष्करत्रत्ररूपं शाकं रोहिणी कटुरोहिणी

pauṣkarādīnāṃ madhupayobhyāṃ sahābhyavahāro viruddhaḥ pauṣkaraṃ puṣkaratratrarūpaṃ śākaṃ rohiṇī kaṭurohiṇī

धमनीप्रतिचयः सिराजग्रन्थिः

dhamanīpraticayaḥ sirājagranthiḥ

जातुशाकं वंशपत्त्रिका

jātuśākaṃ vaṃśapattrikā

वैरोधिकत्वादित्यनेन प्रकरणलब्धस्यापि वैरोधिकत्वस्य पुनरभिधानं सामान्योक्तषाण्ढ्यादिव्याधिकर्तृतोपदर्शनार्थम् एवमन्यत्रापि सामान्येऽपि वैरोधिकत्वमात्राभिधाने वक्तव्यम् । तथाम्लेत्यादौ अम्लग्रहणेन लब्धानाप्य् अम्लाम्रातकादीनाम् अभिधानं विशेषविरोधसूचनार्थम्

vairodhikatvādityanena prakaraṇalabdhasyāpi vairodhikatvasya punarabhidhānaṃ sāmānyoktaṣāṇḍhyādivyādhikartṛtopadarśanārtham evamanyatrāpi sāmānye'pi vairodhikatvamātrābhidhāne vaktavyam | tathāmletyādau amlagrahaṇena labdhānāpy amlāmrātakādīnām abhidhānaṃ viśeṣavirodhasūcanārtham

सर्वग्रहणेनैव द्रवाद्रवाम्ले प्राप्ते पुनर्द्रवाद्रववचनं सर्वशब्दस्य द्रवाद्रवाम्लकार्त्स्न्यार्थताप्रतिषेधार्थं भवति हि प्रकरणाद् एकदेशे ऽपि सर्वव्यपदेशः यथा सर्वान् भोजयेदिति किंवा सर्वग्रहणम् अम्लविपाकानां व्रीह्यादीनां ग्रहणार्थम्

sarvagrahaṇenaiva dravādravāmle prāpte punardravādravavacanaṃ sarvaśabdasya dravādravāmlakārtsnyārthatāpratiṣedhārthaṃ bhavati hi prakaraṇād ekadeśe 'pi sarvavyapadeśaḥ yathā sarvān bhojayediti kiṃvā sarvagrahaṇam amlavipākānāṃ vrīhyādīnāṃ grahaṇārtham

पयसेति तृतीययेव सहार्थे लब्धे पुनः सहेत्यभिधानं केवलाम्लादियुक्तस्यैव विरोधितोपदर्शनार्थं तेन अम्लपयःसंयोगे गुडादिसंयोगे सति विरुद्धत्वं न दुग्धाम्रादीनाम्

payaseti tṛtīyayeva sahārthe labdhe punaḥ sahetyabhidhānaṃ kevalāmlādiyuktasyaiva virodhitopadarśanārthaṃ tena amlapayaḥsaṃyoge guḍādisaṃyoge sati viruddhatvaṃ na dugdhāmrādīnām

वनको वनकोद्रवः

vanako vanakodravaḥ

पद्मोत्तरिका कुसुम्भः

padmottarikā kusumbhaḥ

शार्कर इति मैरेयविशेषणम्

śārkara iti maireyaviśeṣaṇam

वातं चातिकोपयतीति वचनेन पित्तकफाव् अल्पं कोपयतीति बोधयति एवं पित्तं चातिकोपयति कफं चातिकोपयतीत्येतयोरपि वाच्यम्

vātaṃ cātikopayatīti vacanena pittakaphāv alpaṃ kopayatīti bodhayati evaṃ pittaṃ cātikopayati kaphaṃ cātikopayatītyetayorapi vācyam

हारिद्रको हरिताल इति ख्यातः पक्षी

hāridrako haritāla iti khyātaḥ pakṣī

बलाका वारुण्या सह विरुद्धा तथा कुल्माषैश्च बलाका विरुद्धा

balākā vāruṇyā saha viruddhā tathā kulmāṣaiśca balākā viruddhā

एरण्डसीसकावसक्तमिति एरण्डकाष्ठावसक्तं सीसको हि भटित्रकरणकाष्ठम् उच्यते

eraṇḍasīsakāvasaktamiti eraṇḍakāṣṭhāvasaktaṃ sīsako hi bhaṭitrakaraṇakāṣṭham ucyate

तदेवेति हारिद्रकमांसम्

tadeveti hāridrakamāṃsam

मत्स्या निस्ताल्यन्ते पच्यन्ते यस्मिन् तन्मत्स्यनिस्तालनं किंवा निस्तालनं वसा जतूकर्णेऽप्युक्तं मत्स्यवसा सिद्धाः पिप्पल्यः इति

matsyā nistālyante pacyante yasmin tanmatsyanistālanaṃ kiṃvā nistālanaṃ vasā jatūkarṇe'pyuktaṃ matsyavasā siddhāḥ pippalyaḥ iti

काकमाची मधु चेति संयोगविरुद्धम्

kākamācī madhu ceti saṃyogaviruddham

26.85

भासो गोष्ठकुक्कुटः ।। १९ ।। ) यत् किंचिद् दोषमास्राव्य न निर्हरति कायतः । आहारजातं तत् सर्वमहितायोपपद्यते ।। चसं-१,

bhāso goṣṭhakukkuṭaḥ || 19 || ) yat kiṃcid doṣamāsrāvya na nirharati kāyataḥ | āhārajātaṃ tat sarvamahitāyopapadyate || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( अनुक्तवैरोधिकसंग्रहार्थमाह यत् किंचिदित्यादि

āyurvedadīpikā ( anuktavairodhikasaṃgrahārthamāha yat kiṃcidityādi

आह्रियत इत्याहारो भेषजमपि

āhriyata ityāhāro bheṣajamapi

दोषमास्राव्येति दोषानुत्क्लिष्टरूपान् जनयित्वा न निर्हरतीति

doṣamāsrāvyeti doṣānutkliṣṭarūpān janayitvā na nirharatīti

26.86

अनेन वमनविरेचनद्रव्याणि निराकरोति तानि हि दोषानास्राव्य निर्हरन्ति ।। ४ ।। ) यच्चापि देशकालाग्निमात्रासात्म्यानिलादिभिः । संस्कारतो वीर्यतश्च कोष्ठावस्थाक्रमैरपि ।। चसं-१,

anena vamanavirecanadravyāṇi nirākaroti tāni hi doṣānāsrāvya nirharanti || 4 || ) yaccāpi deśakālāgnimātrāsātmyānilādibhiḥ | saṃskārato vīryataśca koṣṭhāvasthākramairapi || casaṃ-1,

26.87

परिहारोपचाराभ्यां पाकात् संयोगतोऽपि च । विरुद्धं तच्च न हितं हृत्सम्पद्विधिभिश्च यत् ।। चसं-१,

parihāropacārābhyāṃ pākāt saṃyogato'pi ca | viruddhaṃ tacca na hitaṃ hṛtsampadvidhibhiśca yat || casaṃ-1,

26.88

विरुद्धं देशतस्तावद् रूक्षतीक्ष्णादि धन्वनि । आनूपे स्निग्धशीतादि भेषजं यन्निषेव्यते ।। चसं-१,

viruddhaṃ deśatastāvad rūkṣatīkṣṇādi dhanvani | ānūpe snigdhaśītādi bheṣajaṃ yanniṣevyate || casaṃ-1,

26.89

कालतोऽपि विरुद्धं यच्छीतरूक्षादिसेवनम् । शीते काले तथोष्णे च कटुकोष्णादिसेवनम् ।। चसं-१,

kālato'pi viruddhaṃ yacchītarūkṣādisevanam | śīte kāle tathoṣṇe ca kaṭukoṣṇādisevanam || casaṃ-1,

26.90

विरुद्धमनले तद्वदन्नपानं चतुर्विधे । मधुसर्पिः समधृतं मात्रया तद्विरुध्यते ।। चसं-१,

viruddhamanale tadvadannapānaṃ caturvidhe | madhusarpiḥ samadhṛtaṃ mātrayā tadvirudhyate || casaṃ-1,

26.91

कटुकोष्णादिसात्म्यस्य स्वादुशीतादिसेवनम् । यत्तत्सात्म्यविरुद्धं तु विरुद्धं त्व् अनिलादिभिः ।। चसं-१,

kaṭukoṣṇādisātmyasya svāduśītādisevanam | yattatsātmyaviruddhaṃ tu viruddhaṃ tv anilādibhiḥ || casaṃ-1,

26.92

या समानगुणाभ्यासविरुद्धान्नौषधक्रिया । संस्कारतो विरुद्धं तद्यद्भोज्यं विषवद्भवेत् ।। चसं-१,

yā samānaguṇābhyāsaviruddhānnauṣadhakriyā | saṃskārato viruddhaṃ tadyadbhojyaṃ viṣavadbhavet || casaṃ-1,

26.93

एरण्डसीसकासक्तं शिखिमांसं यथैव हि । विरुद्धं वीर्यतो ज्ञेयं वीर्यतः शीतलात्मकम् ।। चसं-१,

eraṇḍasīsakāsaktaṃ śikhimāṃsaṃ yathaiva hi | viruddhaṃ vīryato jñeyaṃ vīryataḥ śītalātmakam || casaṃ-1,

26.94

तत्संयोज्योष्णवीर्येण द्रव्येण सह सेव्यते । क्रूरकोष्ठस्य चात्यल्पं मन्दवीर्यम् अभेदनम् ।। चसं-१,

tatsaṃyojyoṣṇavīryeṇa dravyeṇa saha sevyate | krūrakoṣṭhasya cātyalpaṃ mandavīryam abhedanam || casaṃ-1,

26.95

मृदुकोष्ठस्य गुरु च भेदनीयं तथा बहु । एतत्कोष्ठविरुद्धं तु विरुद्धं स्यादवस्थया ।। चसं-१,

mṛdukoṣṭhasya guru ca bhedanīyaṃ tathā bahu | etatkoṣṭhaviruddhaṃ tu viruddhaṃ syādavasthayā || casaṃ-1,

26.96

श्रमव्यवायव्यायामसक्तस्यानिलकोपनम् । निद्रालसस्यालसस्य भोजनं श्लेष्मकोपनम् ।। चसं-१,

śramavyavāyavyāyāmasaktasyānilakopanam | nidrālasasyālasasya bhojanaṃ śleṣmakopanam || casaṃ-1,

26.97

यच्चानुत्सृज्य विण्मूत्रं भुङ्क्ते यश् चाबुभुक्षितः । तच्च क्रमविरुद्धं स्याद्यच् चातिक्षुद्वशानुगः ।। चसं-१,

yaccānutsṛjya viṇmūtraṃ bhuṅkte yaś cābubhukṣitaḥ | tacca kramaviruddhaṃ syādyac cātikṣudvaśānugaḥ || casaṃ-1,

26.98

परिहारविरुद्धं तु वराहादीन्निषेव्य यत् । सेवेतोष्णं घृतादींश्च पीत्वा शीतं निषेवते ।। चसं-१,

parihāraviruddhaṃ tu varāhādīnniṣevya yat | sevetoṣṇaṃ ghṛtādīṃśca pītvā śītaṃ niṣevate || casaṃ-1,

26.99

विरुद्धं पाकतश्चापि दुष्टदुर्दारुसाधितम् । अपक्वतण्डुलात्यर्थपक्वदग्धं च यद्भवेत् । संयोगतो विरुद्धं तद्यथाम्लं पयसा सह ।। चसं-१,

viruddhaṃ pākataścāpi duṣṭadurdārusādhitam | apakvataṇḍulātyarthapakvadagdhaṃ ca yadbhavet | saṃyogato viruddhaṃ tadyathāmlaṃ payasā saha || casaṃ-1,

26.100

अमनोरुचितं यच्च हृद्विरुद्धं तदुच्यते । सम्पद्विरुद्धं तद्विद्याद् असंजातरसं तु यत् ।। चसं-१,

amanorucitaṃ yacca hṛdviruddhaṃ taducyate | sampadviruddhaṃ tadvidyād asaṃjātarasaṃ tu yat || casaṃ-1,

26.101

अतिक्रान्तरसं वापि विपन्नरसमेव वा । ज्ञेयं विधिविरुद्धं तु भुज्यते निभृते न यत् । तदेवंविधमन्नं स्याद्विरुद्धमुपयोजितम् ।। चसं-१,

atikrāntarasaṃ vāpi vipannarasameva vā | jñeyaṃ vidhiviruddhaṃ tu bhujyate nibhṛte na yat | tadevaṃvidhamannaṃ syādviruddhamupayojitam || casaṃ-1,

26.102

आयुर्वेददीपिका ( यच्चापि देशकालाग्नीत्यादिग्रन्थं केचित् पठन्ति स च व्यक्त एव ।। १ ।। ) षाण्ढ्यान्ध्यवीसर्पदकोदराणां विस्फोटकोन्मादभगंदराणाम् । मूर्छामदाध्मानगलग्रहाणां पाण्ड्वामयस्यामविषस्य चैव ।। चसं-१,

āyurvedadīpikā ( yaccāpi deśakālāgnītyādigranthaṃ kecit paṭhanti sa ca vyakta eva || 1 || ) ṣāṇḍhyāndhyavīsarpadakodarāṇāṃ visphoṭakonmādabhagaṃdarāṇām | mūrchāmadādhmānagalagrahāṇāṃ pāṇḍvāmayasyāmaviṣasya caiva || casaṃ-1,

26.103

किलासकुष्ठग्रहणीगदानां शोथाम्लपित्तज्वरपीनसानाम् । संतानदोषस्य तथैव मृत्योर् विरुद्धमन्नं प्रवदन्ति हेतुम् ।। चसं-१,

kilāsakuṣṭhagrahaṇīgadānāṃ śothāmlapittajvarapīnasānām | saṃtānadoṣasya tathaiva mṛtyor viruddhamannaṃ pravadanti hetum || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( षाण्ढ्यं नपुंसकता

āyurvedadīpikā ( ṣāṇḍhyaṃ napuṃsakatā

संतानदोषो मृतवत्सत्वादिः

saṃtānadoṣo mṛtavatsatvādiḥ

एतच्च वैरोधिककथनं विशेषवचनेन बाध्यते तेन लशुनस्य क्षीरेण पानं क्वचिन् न विरोधि यदुक्तं साधयेच्छुद्धशुष्कस्य लशुनस्य चतुष्पलम्

etacca vairodhikakathanaṃ viśeṣavacanena bādhyate tena laśunasya kṣīreṇa pānaṃ kvacin na virodhi yaduktaṃ sādhayecchuddhaśuṣkasya laśunasya catuṣpalam

क्षीरोदकेऽष्टगुणिते क्षीरशेषं च पाययेत् तथा मूलकस्वरसं क्षीरम् इत्यादिप्रयोगेषून्नेयम्

kṣīrodake'ṣṭaguṇite kṣīraśeṣaṃ ca pāyayet tathā mūlakasvarasaṃ kṣīram ityādiprayogeṣūnneyam

किंवा अनेकद्रव्यसंयोगाद् अत्र विरोधिनाम् अविरोधः विरोधिमात्रसंयोग एव विरोधी भवति

kiṃvā anekadravyasaṃyogād atra virodhinām avirodhaḥ virodhimātrasaṃyoga eva virodhī bhavati

यत्तु मधुन उष्णेन वमनेन संयुक्तस्य सत्यपि मदनफलादिद्रव्यसंयोगे ऽविरोधार्थमुक्तम् अपक्वगमनादि तन्मधुनो द्रव्यान्तरसंयोगे ऽप्युष्णसम्बन्धत्वे विरोधित्वोपदर्शनार्थं यतो विषान्वयं मधु विषस्य चोष्णविरोधि

yattu madhuna uṣṇena vamanena saṃyuktasya satyapi madanaphalādidravyasaṃyoge 'virodhārthamuktam apakvagamanādi tanmadhuno dravyāntarasaṃyoge 'pyuṣṇasambandhatve virodhitvopadarśanārthaṃ yato viṣānvayaṃ madhu viṣasya coṣṇavirodhi

26.104

लशुनादीनां तु द्रव्यान्तरासंयोगे सत्येव मेलको विरुद्ध इति शास्त्रवचनादुन्नीयते ।। ७ ।। ) एषां खल्वपरेषां च वैरोधिकनिमित्तानां व्याधीनामिमे भावाः प्रतिकारा भवन्ति । तद्यथा वमनं विरेचनं च तद्विरोधिनां च द्रव्याणां संशमनार्थम् उपयोगः तथाविधैश्च द्रव्यैः पूर्वम् अभिसंस्कारः शरीरस्येति ।। चसं-१,

laśunādīnāṃ tu dravyāntarāsaṃyoge satyeva melako viruddha iti śāstravacanādunnīyate || 7 || ) eṣāṃ khalvapareṣāṃ ca vairodhikanimittānāṃ vyādhīnāmime bhāvāḥ pratikārā bhavanti | tadyathā vamanaṃ virecanaṃ ca tadvirodhināṃ ca dravyāṇāṃ saṃśamanārtham upayogaḥ tathāvidhaiśca dravyaiḥ pūrvam abhisaṃskāraḥ śarīrasyeti || casaṃ-1,

26.105

विरुद्धाशनजान् रोगान् प्रतिहन्ति विवेचनम् । वमनं शमनं चैव पूर्वं वा हितसेवनम् ।। चसं-१,

viruddhāśanajān rogān pratihanti vivecanam | vamanaṃ śamanaṃ caiva pūrvaṃ vā hitasevanam || casaṃ-1,

26.106

सात्म्यतोऽल्पतया वापि दीप्ताग्नेस्तरुणस्य च । स्निग्धव्यायामबलिनां विरुद्धं वितथं भवेत् ।। चसं-१,

sātmyato'lpatayā vāpi dīptāgnestaruṇasya ca | snigdhavyāyāmabalināṃ viruddhaṃ vitathaṃ bhavet || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( तद्विरोधिनामिति षाण्ढ्यादिहराणाम्

āyurvedadīpikā ( tadvirodhināmiti ṣāṇḍhyādiharāṇām

तथाविधैरिति विरुद्धाहारजव्याधिविरुद्धैः

tathāvidhairiti viruddhāhārajavyādhiviruddhaiḥ

अभिसंस्कार इति सततोपयोगेन शरीरभावनम्

abhisaṃskāra iti satatopayogena śarīrabhāvanam

किंवा तथाविधैर् इति रसायनप्रयोगैः

kiṃvā tathāvidhair iti rasāyanaprayogaiḥ

26.107

एतच्चानागताबाधचिकित्सितं ज्ञेयम् ।। ५ ।। ) मतिरासीन्महर्षीणां या या रसविनिश्चये । द्रव्याणि गुणकर्मभ्यां द्रव्यसंख्या रसाश्रया ।। चसं-१,

etaccānāgatābādhacikitsitaṃ jñeyam || 5 || ) matirāsīnmaharṣīṇāṃ yā yā rasaviniścaye | dravyāṇi guṇakarmabhyāṃ dravyasaṃkhyā rasāśrayā || casaṃ-1,

26.108

कारणं रससंख्याया रसानुरसलक्षणम् । परादीनां गुणानां च लक्षणानि पृथक्पृथक् ।। चसं-१,

kāraṇaṃ rasasaṃkhyāyā rasānurasalakṣaṇam | parādīnāṃ guṇānāṃ ca lakṣaṇāni pṛthakpṛthak || casaṃ-1,

26.109

पञ्चात्मकानां षट्त्वं च रसानां येन हेतुना । ऊर्ध्वानुलोमभाजश्च यद्गुणातिशयाद्रसाः ।। चसं-१,

pañcātmakānāṃ ṣaṭtvaṃ ca rasānāṃ yena hetunā | ūrdhvānulomabhājaśca yadguṇātiśayādrasāḥ || casaṃ-1,

26.110

षण्णां रसानां षट्त्वे च सविभक्ता विभक्तयः । उद्देशश्चापवादश्च द्रव्याणां गुणकर्मणि ।। चसं-१,

ṣaṇṇāṃ rasānāṃ ṣaṭtve ca savibhaktā vibhaktayaḥ | uddeśaścāpavādaśca dravyāṇāṃ guṇakarmaṇi || casaṃ-1,

26.111

प्रवरावरमध्यत्वं रसानां गौरवादिषु । पाकप्रभावयोर्लिङ्गं वीर्यसंख्याविनिश्चयः ।। चसं-१,

pravarāvaramadhyatvaṃ rasānāṃ gauravādiṣu | pākaprabhāvayorliṅgaṃ vīryasaṃkhyāviniścayaḥ || casaṃ-1,

26.112

षण्णामास्वाद्यमानानां रसानां यत्स्वलक्षणम् । यद्यद्विरुध्यते यस्माद्येन यत्कारि चैव यत् ।। चसं-१,

ṣaṇṇāmāsvādyamānānāṃ rasānāṃ yatsvalakṣaṇam | yadyadvirudhyate yasmādyena yatkāri caiva yat || casaṃ-1,

26.113

वैरोधिकनिमित्तानां व्याधीनामौषधं च यत् । आत्रेयभद्रकाप्यीये तत् सर्वमवदन्मुनिः ।। चसं-१,

vairodhikanimittānāṃ vyādhīnāmauṣadhaṃ ca yat | ātreyabhadrakāpyīye tat sarvamavadanmuniḥ || casaṃ-1,

26.114

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने आत्रेयभद्रकाप्यीयो नाम षड्विंशोऽध्यायः ।। चसं-१,

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne ātreyabhadrakāpyīyo nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( संग्रहे द्रव्यसंख्या रसाश्रया इति भेदश्चैषाम् इत्यादिना रससंख्या हि परमार्थतो द्रव्यसंख्यैव निर्गुणत्वाद् रसानाम् इति भावः

āyurvedadīpikā ( saṃgrahe dravyasaṃkhyā rasāśrayā iti bhedaścaiṣām ityādinā rasasaṃkhyā hi paramārthato dravyasaṃkhyaiva nirguṇatvād rasānām iti bhāvaḥ

कारणं रससंख्याया इति रसानां तत्र योग्यत्वाद् इत्यादिना विभक्तयो भेदः तत्र मधुर इत्यादिना

kāraṇaṃ rasasaṃkhyāyā iti rasānāṃ tatra yogyatvād ityādinā vibhaktayo bhedaḥ tatra madhura ityādinā

चरकसंहिता, सूत्रस्थान, २७ (आन्नपानविधि)

27.1

अथातोऽन्नपानविधिम् अध्यायं व्याख्यास्यामः ।। चसं-१,

athāto'nnapānavidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || casaṃ-1,

27.2

इति ह स्माह भगवानात्रेयः ।। चसं-१,

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( सम्प्रति सामान्येनोक्तानां गुणकर्मभ्यां प्रतिव्यक्त्यनुक्तानां प्रतिव्यक्तिप्राय उपयोगिद्रव्यस्य विशिष्टगुणकर्मकथनार्थम् अन्नपानविधिर् अध्यायोऽभिधीयते

āyurvedadīpikā ( samprati sāmānyenoktānāṃ guṇakarmabhyāṃ prativyaktyanuktānāṃ prativyaktiprāya upayogidravyasya viśiṣṭaguṇakarmakathanārtham annapānavidhir adhyāyo'bhidhīyate

अत्रोत्पन्नस्य छप्रत्ययस्य लुक्

atrotpannasya chapratyayasya luk

अत्रान्ने काठिन्यसामान्यात् खाद्यं पाने च द्रवत्वसामान्याल्लेह्यम् अवरुद्धं ज्ञेयम्

atrānne kāṭhinyasāmānyāt khādyaṃ pāne ca dravatvasāmānyāllehyam avaruddhaṃ jñeyam

27.3

अन्नपानं विधीयते विशिष्टगुणकर्मयोगितया प्रतिपाद्यते ऽनेनेत्यन्नपानविधिः द्रव्याणां गुणकर्मकथनम् एव चान्नपानविधिः यतस्तद्धि ज्ञात्वान्नपानं विधीयते ।। ४ ।। ) इष्टवर्णगन्धरसस्पर्शं विधिविहितमन्नपानं प्राणिनां प्राणिसंज्ञकानां प्राणमाचक्षते कुशलाः प्रत्यक्षफलदर्शनात् तदिन्धना ह्य् अन्तरग्नेः स्थितिः तत् सत्त्वम् ऊर्जयति तच्छरीरधातुव्यूहबलवर्णेन्द्रियप्रसादकरं यथोक्तमुपसेव्यमानं विपरीतमहिताय सम्पद्यते ।। चसं-१,

annapānaṃ vidhīyate viśiṣṭaguṇakarmayogitayā pratipādyate 'nenetyannapānavidhiḥ dravyāṇāṃ guṇakarmakathanam eva cānnapānavidhiḥ yatastaddhi jñātvānnapānaṃ vidhīyate || 4 || ) iṣṭavarṇagandharasasparśaṃ vidhivihitamannapānaṃ prāṇināṃ prāṇisaṃjñakānāṃ prāṇamācakṣate kuśalāḥ pratyakṣaphaladarśanāt tadindhanā hy antaragneḥ sthitiḥ tat sattvam ūrjayati taccharīradhātuvyūhabalavarṇendriyaprasādakaraṃ yathoktamupasevyamānaṃ viparītamahitāya sampadyate || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( किं तदन्नपानं करोतीत्याह इष्टेत्यादि

āyurvedadīpikā ( kiṃ tadannapānaṃ karotītyāha iṣṭetyādi

इष्टमिति अभिमतं हितं च किंवा इष्टं प्रियं हितं तु विधिविहितशब्देनैव प्राप्यते

iṣṭamiti abhimataṃ hitaṃ ca kiṃvā iṣṭaṃ priyaṃ hitaṃ tu vidhivihitaśabdenaiva prāpyate

विधिर् वक्ष्यमाणरसविमाने तदेतदाहारविधानम् इत्यादिग्रन्थवाच्यः तथेन्द्रियोपक्रमणीये नारत्नपाणिः इत्यादिनोक्तं विधानं तेन विधिना विहितं विधिविहितम्

vidhir vakṣyamāṇarasavimāne tadetadāhāravidhānam ityādigranthavācyaḥ tathendriyopakramaṇīye nāratnapāṇiḥ ityādinoktaṃ vidhānaṃ tena vidhinā vihitaṃ vidhivihitam

अत्र वर्णादिषु शब्दाग्रहणमन्नपाने प्रायः शब्दस्याविद्यमानत्वात्

atra varṇādiṣu śabdāgrahaṇamannapāne prāyaḥ śabdasyāvidyamānatvāt

वर्णादिषु यद्यत् प्रथमम् अन्नपाने गृह्यते तत्तत् पूर्वम् उक्तम्

varṇādiṣu yadyat prathamam annapāne gṛhyate tattat pūrvam uktam

रसस्तु स्पर्शस्य पश्चाद्गृह्यमाणोऽपि प्राधान्यख्यापनार्थं स्पर्शस्याग्रे कृतः

rasastu sparśasya paścādgṛhyamāṇo'pi prādhānyakhyāpanārthaṃ sparśasyāgre kṛtaḥ

प्राणिनाम् इत्यनेनैव लब्धेऽपि प्राणिसंज्ञकानाम् इति वचनं स्थावरप्राणिप्रतिषेधार्थं वृक्षादयो हि वनस्पतिसत्त्वानुकारोपदेशाच्छस्त्रे प्राणिन उक्ताः न तु लोके प्राणिसंज्ञकाः किंतर्हि जङ्गमा एव

prāṇinām ityanenaiva labdhe'pi prāṇisaṃjñakānām iti vacanaṃ sthāvaraprāṇipratiṣedhārthaṃ vṛkṣādayo hi vanaspatisattvānukāropadeśācchastre prāṇina uktāḥ na tu loke prāṇisaṃjñakāḥ kiṃtarhi jaṅgamā eva

इह च मनुष्यस्यैवाधिकृतत्वेऽपि सामान्येन सकलप्राणिप्राणहेतुतयाहारकथनं मनुषव्यतिरिक्तेऽपि प्राणिन्याहारस्य प्राणजनकत्वोपदर्शनार्थम्

iha ca manuṣyasyaivādhikṛtatve'pi sāmānyena sakalaprāṇiprāṇahetutayāhārakathanaṃ manuṣavyatirikte'pi prāṇinyāhārasya prāṇajanakatvopadarśanārtham

प्राणमिति प्राणहेतुत्वात् यथायुर् घृतम्

prāṇamiti prāṇahetutvāt yathāyur ghṛtam

अथ कथं तत् प्राणमाचक्षत इत्याह प्रत्यक्षफलदर्शनादिति

atha kathaṃ tat prāṇamācakṣata ityāha pratyakṣaphaladarśanāditi

प्रत्यक्षेणैव ह्य् आहारं विधिना कुर्वतां प्राणा अनुवर्तन्त इति तथा निराहाराणां प्राणा नह्य् अवतिष्ठन्त इति दृश्यत इत्यर्थः

pratyakṣeṇaiva hy āhāraṃ vidhinā kurvatāṃ prāṇā anuvartanta iti tathā nirāhārāṇāṃ prāṇā nahy avatiṣṭhanta iti dṛśyata ityarthaḥ

प्रत्यक्षशब्दश् चेह स्फुटप्रमाणे वर्तते यतः प्राणानाम् अन्नकार्यत्वम् अनुमानगम्यमेव

pratyakṣaśabdaś ceha sphuṭapramāṇe vartate yataḥ prāṇānām annakāryatvam anumānagamyameva

आन्नकार्यत्व एव प्राणानां हेतुमाह तदिन्धना हीत्यादिना

ānnakāryatva eva prāṇānāṃ hetumāha tadindhanā hītyādinā

यस्माद् अन्तरग्निस्थितिश् चान्नपानहेतुना अग्निस्थितिश्च प्राणहेतुः ततोऽन्नं प्राणा इति भावः उक्तं हि बलम् आरोग्यमायुश्च प्राणाश्चाग्नौ प्रतिष्ठिताः

yasmād antaragnisthitiś cānnapānahetunā agnisthitiśca prāṇahetuḥ tato'nnaṃ prāṇā iti bhāvaḥ uktaṃ hi balam ārogyamāyuśca prāṇāścāgnau pratiṣṭhitāḥ

किंवा पूर्वमन्नपानस्य प्राणहेतुत्वमुक्तं तदिन्धना हीत्यादिनाग्निहेतुत्वं वर्ण्यते

kiṃvā pūrvamannapānasya prāṇahetutvamuktaṃ tadindhanā hītyādināgnihetutvaṃ varṇyate

सत्त्वमूर्जयतीति मनोबलं करोति

sattvamūrjayatīti manobalaṃ karoti

धातुव्यूहो धातुसंघातः

dhātuvyūho dhātusaṃghātaḥ

27.4

विपरीतम् अविधिसेवितम् ।। १८ ।। ) तस्माद्धिताहितावबोधनार्थम् अन्नपानविधिम् अखिले नोपदेक्ष्यामो ऽग्निवेश । तत् स्वभावाद् उदक्तं क्लेदयति लवणं विष्यन्दयति क्षारः पाचयति मधु संदधाति सर्पिः स्नेहयति क्षीरं जीवयति मांसं बृंहयति रसः प्रीणयति सुरा जर्जरीकरोति सीधुर् अवधमति द्राक्षासवो दीपयति फाणितमाचिनोति दधि शोफं जनयति पिण्याकशाकं ग्लपयति प्रभूतान्तर्मलो माषसूपः दृष्टिशुक्रघ्नः क्षारः प्रायः पित्तलम् अम्लम् अन्यत्र दाडिमामलकात् प्रायः श्लेष्मलं मधुरम् अन्यत्र मधुनः पुराणाच्च शालिषष्टिकयवगोधूमात् प्रायस्तिकं वातलमवृष्यं चान्यत्र वेगाग्रामृतापटोलपत्त्रात् प्रायः कटुकं वातलम् अवृष्यं चान्यत्र पिप्पलीविश्वभेषजात् ।। चसं-१,

viparītam avidhisevitam || 18 || ) tasmāddhitāhitāvabodhanārtham annapānavidhim akhile nopadekṣyāmo 'gniveśa | tat svabhāvād udaktaṃ kledayati lavaṇaṃ viṣyandayati kṣāraḥ pācayati madhu saṃdadhāti sarpiḥ snehayati kṣīraṃ jīvayati māṃsaṃ bṛṃhayati rasaḥ prīṇayati surā jarjarīkaroti sīdhur avadhamati drākṣāsavo dīpayati phāṇitamācinoti dadhi śophaṃ janayati piṇyākaśākaṃ glapayati prabhūtāntarmalo māṣasūpaḥ dṛṣṭiśukraghnaḥ kṣāraḥ prāyaḥ pittalam amlam anyatra dāḍimāmalakāt prāyaḥ śleṣmalaṃ madhuram anyatra madhunaḥ purāṇācca śāliṣaṣṭikayavagodhūmāt prāyastikaṃ vātalamavṛṣyaṃ cānyatra vegāgrāmṛtāpaṭolapattrāt prāyaḥ kaṭukaṃ vātalam avṛṣyaṃ cānyatra pippalīviśvabheṣajāt || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( अन्नपानं विधीयते येन तं विधिं द्रव्यगुणकर्मरूपं तथा चरशरीरावयवादिरूपं चाखिलेन कार्त्स्न्येनोपदेक्ष्यामः

āyurvedadīpikā ( annapānaṃ vidhīyate yena taṃ vidhiṃ dravyaguṇakarmarūpaṃ tathā caraśarīrāvayavādirūpaṃ cākhilena kārtsnyenopadekṣyāmaḥ

यद्यपि चेह द्रव्यं प्रति प्रति गुणकर्मभ्यां न निर्देक्ष्यति वक्ष्यति हि अन्नपानैकदेशोऽयमुक्तः प्रायोपयोगिकः इति तथाप्यनुक्तानाम् अपि द्रव्याणां चरशरीरावयवाद्युपदेशेन तथा पूर्वाध्यायोक्तपार्थिवादिद्रव्यगुणकर्मकथनेन च तद्विधानमप्युक्तं भवतीत्यत उक्तमखिलेनेति वक्ष्यति हि यथा नानौषधं किंचिद् देशजानां वचो यथा

yadyapi ceha dravyaṃ prati prati guṇakarmabhyāṃ na nirdekṣyati vakṣyati hi annapānaikadeśo'yamuktaḥ prāyopayogikaḥ iti tathāpyanuktānām api dravyāṇāṃ caraśarīrāvayavādyupadeśena tathā pūrvādhyāyoktapārthivādidravyaguṇakarmakathanena ca tadvidhānamapyuktaṃ bhavatītyata uktamakhileneti vakṣyati hi yathā nānauṣadhaṃ kiṃcid deśajānāṃ vaco yathā

द्रव्यं तु तत्तथा वाच्यमनुक्तमिह यद् भवेत् तथा चरः शरीरावयवाः इत्यादि किंवा विधिशब्दो ऽशितपीतलीढखादितप्रकारवाची तेन चाशितादयः सर्व एवाखिलेन वाच्यः तत्कारणभूतानि तु द्रव्याणि रक्तशाल्यादीन्येकदेशेनोक्तानि अतो वक्ष्यति अन्नपानैकदेशोऽयमुक्तः इति

dravyaṃ tu tattathā vācyamanuktamiha yad bhavet tathā caraḥ śarīrāvayavāḥ ityādi kiṃvā vidhiśabdo 'śitapītalīḍhakhāditaprakāravācī tena cāśitādayaḥ sarva evākhilena vācyaḥ tatkāraṇabhūtāni tu dravyāṇi raktaśālyādīnyekadeśenoktāni ato vakṣyati annapānaikadeśo'yamuktaḥ iti

अन्नपाने च वक्तव्ये यद्द्रव्यं प्राय उपयुज्यते तस्य सामान्यगुणमभिधाय वर्गसंग्रहेण गुणमुपदेक्ष्यति

annapāne ca vaktavye yaddravyaṃ prāya upayujyate tasya sāmānyaguṇamabhidhāya vargasaṃgraheṇa guṇamupadekṣyati

उदकाभिधानं चाग्रे कृतम् उदकस्यान्ने पाने च व्याप्रियमाणत्वात्

udakābhidhānaṃ cāgre kṛtam udakasyānne pāne ca vyāpriyamāṇatvāt

तद् इत्युदाहरणं किंवा स स्वभावो यस्य स तत्स्वभावः तस्मात् क्लेदनस्वभावाद् इत्यर्थः

tad ityudāharaṇaṃ kiṃvā sa svabhāvo yasya sa tatsvabhāvaḥ tasmāt kledanasvabhāvād ityarthaḥ

यद्यपि उदकमाश्वासकराणां जलं स्तम्भनानाम् इत्युक्तं तथापीहानुक्तक्लेदनकर्माभिधानार्थं पुनरुच्यते

yadyapi udakamāśvāsakarāṇāṃ jalaṃ stambhanānām ityuktaṃ tathāpīhānuktakledanakarmābhidhānārthaṃ punarucyate

इह जललवणादीनां यत् कर्मोच्यते तत्तेषामितरकर्मभ्यः प्रधानं ज्ञेयम् अग्र्याधिकारे तु तत्कर्मकर्तृद्रव्यान्तरप्रशस्तता ज्ञेया

iha jalalavaṇādīnāṃ yat karmocyate tatteṣāmitarakarmabhyaḥ pradhānaṃ jñeyam agryādhikāre tu tatkarmakartṛdravyāntarapraśastatā jñeyā

क्षारः पचन्तमग्निं पाचयति तेन पाचयतीति हेतौ णिच्

kṣāraḥ pacantamagniṃ pācayati tena pācayatīti hetau ṇic

स्नेहयतीत्यादौ तु तत्करोति तदाचष्टे इति णिच्

snehayatītyādau tu tatkaroti tadācaṣṭe iti ṇic

संदधातीति विश्लिष्टानि त्वङ्मांसादीनि संश्लेषयति

saṃdadhātīti viśliṣṭāni tvaṅmāṃsādīni saṃśleṣayati

रसः मांसरसः

rasaḥ māṃsarasaḥ

प्रीणयतीति क्षीणान् पुष्णाति न त्व् अतिबृहत्त्वं करोति तेन मांसकर्मणा बृंहणेन समं नैक्यम्

prīṇayatīti kṣīṇān puṣṇāti na tv atibṛhattvaṃ karoti tena māṃsakarmaṇā bṛṃhaṇena samaṃ naikyam

जर्जरीकरोतीति श्लथमांसाद्युपचयं करोति यद् उक्तं हारीते सुरा जर्जरीकरोत्यसृङ्मेदोबाहुल्यात् इति तथा ह्य् अत्रैवोक्तं सुरा कृशानां पुष्ट्यर्थम् इति

jarjarīkarotīti ślathamāṃsādyupacayaṃ karoti yad uktaṃ hārīte surā jarjarīkarotyasṛṅmedobāhulyāt iti tathā hy atraivoktaṃ surā kṛśānāṃ puṣṭyartham iti

अवधमयतीति विलिखतीत्यर्थः अनेकार्थत्वाद् धातूनां वचनं हि लेखनः शीतरसिकः इति तथा हारीते ऽप्युक्तं सीधुर् अवधमयति वाय्वग्निप्रबोधनात् इति

avadhamayatīti vilikhatītyarthaḥ anekārthatvād dhātūnāṃ vacanaṃ hi lekhanaḥ śītarasikaḥ iti tathā hārīte 'pyuktaṃ sīdhur avadhamayati vāyvagniprabodhanāt iti

आचिनोति दोषान् इति शेषः तन्त्रान्तरवचनं हि वातपित्तकफांस्तस्मादाचिनोति च फाणितम् इति

ācinoti doṣān iti śeṣaḥ tantrāntaravacanaṃ hi vātapittakaphāṃstasmādācinoti ca phāṇitam iti

पिण्याकः तिलकल्कः निघण्टुकारस् त्व् आह पिण्याको हरितशिग्रुः

piṇyākaḥ tilakalkaḥ nighaṇṭukāras tv āha piṇyāko haritaśigruḥ

ग्लपयति हर्षक्षयं करोति

glapayati harṣakṣayaṃ karoti

प्रभूतान्तर्मलस्य पुरीषस्य कर्ता प्रभूतान्तर्मलः यद्यपि माषो बहुमलः इति वक्ष्यति तथापि माषविकृतेः सूपस्येह गुणकथनं तेन न पुनरुक्तं न चावश्यं प्रकृतिधर्मो विकृतिमनुगच्छति यतः सक्तूनां सिद्धपिण्डिका गुर्वी एव भवति तस्मान् माषविकृताव् अपि मलवृद्धिदर्शनार्थम् एतदभिधानम्

prabhūtāntarmalasya purīṣasya kartā prabhūtāntarmalaḥ yadyapi māṣo bahumalaḥ iti vakṣyati tathāpi māṣavikṛteḥ sūpasyeha guṇakathanaṃ tena na punaruktaṃ na cāvaśyaṃ prakṛtidharmo vikṛtimanugacchati yataḥ saktūnāṃ siddhapiṇḍikā gurvī eva bhavati tasmān māṣavikṛtāv api malavṛddhidarśanārtham etadabhidhānam

क्षारस्य पाचनत्वं गुणोऽभिहितः इह तु दृष्टिशुक्रघ्नत्वं दोष इति पृथगुच्यते

kṣārasya pācanatvaṃ guṇo'bhihitaḥ iha tu dṛṣṭiśukraghnatvaṃ doṣa iti pṛthagucyate

प्रायः पित्तलमिति विशेषेणान्येभ्यो लवणकटुकेभ्योऽम्लं पित्तलम्

prāyaḥ pittalamiti viśeṣeṇānyebhyo lavaṇakaṭukebhyo'mlaṃ pittalam

एवमन्यत्रापि प्रायःशब्दो विशेषार्थो वाच्यः किंवा प्रायःशब्दोऽम्लेन सम्बध्यते

evamanyatrāpi prāyaḥśabdo viśeṣārtho vācyaḥ kiṃvā prāyaḥśabdo'mlena sambadhyate

अत्र पित्तम् आदाव् अम्लजन्यतयोक्तं दोषप्राधान्यस्यानियतत्वात् उक्तं हि न ते पृथक् पित्तकफानिलेभ्य इति तथा समपित्तानिलकफा इति किंवा पित्तोष्मा वह्निः स चेहान्नपानपचने प्रधानं यदुक्तं यदन्नं देहधात्वोजोबलवर्णादिपोषकम्

atra pittam ādāv amlajanyatayoktaṃ doṣaprādhānyasyāniyatatvāt uktaṃ hi na te pṛthak pittakaphānilebhya iti tathā samapittānilakaphā iti kiṃvā pittoṣmā vahniḥ sa cehānnapānapacane pradhānaṃ yaduktaṃ yadannaṃ dehadhātvojobalavarṇādipoṣakam

तत्राग्निर् हेतुर् आहारान् नह्य् अपक्वाद् रसादयः इति तेनेह वह्निकारणपित्तजनकम् एवादाव् उच्यते यतश्च पित्तजनकमग्रे वक्तव्यम् अतो रसप्रधानमपि मधुरो नादाव् उक्तः

tatrāgnir hetur āhārān nahy apakvād rasādayaḥ iti teneha vahnikāraṇapittajanakam evādāv ucyate yataśca pittajanakamagre vaktavyam ato rasapradhānamapi madhuro nādāv uktaḥ

मधुन इति विच्छेदपाठेन नवानवस्य मधुनः कफाकर्तृत्वं दर्शयति

madhuna iti vicchedapāṭhena navānavasya madhunaḥ kaphākartṛtvaṃ darśayati

इह च षड्रसस्यैव कथनमेतत्त्रयेणैव अनुक्तानां लवणतिक्तकषायाणाम् अपि पाकद्वारा ग्रहणात् यतो लवणः पाकात् प्रायो मधुरः तिक्तकषायौ कटुकौ पाकतो भवतः

iha ca ṣaḍrasasyaiva kathanametattrayeṇaiva anuktānāṃ lavaṇatiktakaṣāyāṇām api pākadvārā grahaṇāt yato lavaṇaḥ pākāt prāyo madhuraḥ tiktakaṣāyau kaṭukau pākato bhavataḥ

27.5

प्रायः सर्वं तिक्तम् इत्यादिस्तु ग्रन्थो हारीतीयः इह केनापि प्रमादाल् लिखितः ।। २७ ।। ) परमतो वर्गसंग्रहेणाहारद्रव्याण्य् अनुव्याख्यास्यामः ।। चसं-१,

prāyaḥ sarvaṃ tiktam ityādistu grantho hārītīyaḥ iha kenāpi pramādāl likhitaḥ || 27 || ) paramato vargasaṃgraheṇāhāradravyāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || casaṃ-1,

27.6

शूकधान्यशमीधान्यमांसशाकफलाश्रयान् । वर्गान् हरितमद्याम्बुगोरसेक्षुविकारिकान् ।। चसं-१,

śūkadhānyaśamīdhānyamāṃsaśākaphalāśrayān | vargān haritamadyāmbugorasekṣuvikārikān || casaṃ-1,

27.7

दश द्वौ चापरौ वर्गौ कृतान्नाहारयोगिनाम् । रसवीर्यविपाकैश्च प्रभावैश्च प्रचक्ष्महे ।। चसं-१,

daśa dvau cāparau vargau kṛtānnāhārayoginām | rasavīryavipākaiśca prabhāvaiśca pracakṣmahe || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( वर्गेण शूकधान्यादीनाम् आहारद्रव्याणां संग्रहो वर्गसंग्रहः

āyurvedadīpikā ( vargeṇa śūkadhānyādīnām āhāradravyāṇāṃ saṃgraho vargasaṃgrahaḥ

रसवीर्येत्यादौ प्रभावोऽल्पविषयतया पृथक्पठितः

rasavīryetyādau prabhāvo'lpaviṣayatayā pṛthakpaṭhitaḥ

रसादिनिर्देशश्च यथायोग्यतया ज्ञेयः तेन न सर्वद्रव्ये सर्वरसाद्यभिधानं भविष्यति

rasādinirdeśaśca yathāyogyatayā jñeyaḥ tena na sarvadravye sarvarasādyabhidhānaṃ bhaviṣyati

27.8

अत्र शूकधान्यम् आदाव् आहारप्रधानत्वात् शूकवन्ति धान्यानि शूकधान्यानि ।। ४ ।। ) रक्तशालिर् महाशालिः कलमः शकुनाहृतः । तूर्णको दीर्घशूकश् च गौरः पाण्डुकलाङ्गुलौ ।। चसं-१,

atra śūkadhānyam ādāv āhārapradhānatvāt śūkavanti dhānyāni śūkadhānyāni || 4 || ) raktaśālir mahāśāliḥ kalamaḥ śakunāhṛtaḥ | tūrṇako dīrghaśūkaś ca gauraḥ pāṇḍukalāṅgulau || casaṃ-1,

27.9

सुगन्धको लोहवालः सारिवाख्यः प्रमोदकः । पतंगस् तपनीयश्च ये चान्ये शालयः शुभाः ।। चसं-१,

sugandhako lohavālaḥ sārivākhyaḥ pramodakaḥ | pataṃgas tapanīyaśca ye cānye śālayaḥ śubhāḥ || casaṃ-1,

27.10

शीता रसे विपाके च मधुराश्चाल्पमारुताः । बद्धाल्पवर्चसः स्निग्धा बृंहणाः शुक्रलाः ।। चसं-१,

śītā rase vipāke ca madhurāścālpamārutāḥ | baddhālpavarcasaḥ snigdhā bṛṃhaṇāḥ śukralāḥ || casaṃ-1,

27.11

रक्तशालिर्वरस्तेषां तृष्णाघ्नस् त्रिमलापहः । महांस्तस्यानु कलमस्तस्याप्यनु ततः परे ।। चसं-१,

raktaśālirvarasteṣāṃ tṛṣṇāghnas trimalāpahaḥ | mahāṃstasyānu kalamastasyāpyanu tataḥ pare || casaṃ-1,

27.12

यवका हायनाः पांसुवाप्यनैषधकादयः । शालीनां शालयः कुर्वन्त्यनुकारं गुणागुणैः ।। चसं-१,

yavakā hāyanāḥ pāṃsuvāpyanaiṣadhakādayaḥ | śālīnāṃ śālayaḥ kurvantyanukāraṃ guṇāguṇaiḥ || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( इह च द्रव्यनामानि नानादेशप्रसिद्धानि तेन नामज्ञाने सामर्थ्यं तथाभूतं नास्त्येवान्येषाम् अपि टीकाकृतां तेन देशान्तरिभ्यो नाम प्रायशो ज्ञेयं यत्तु प्रचरति गौडे तल् लिखिष्यामो ऽन्यदेशप्रसिद्धं च किंचित्

āyurvedadīpikā ( iha ca dravyanāmāni nānādeśaprasiddhāni tena nāmajñāne sāmarthyaṃ tathābhūtaṃ nāstyevānyeṣām api ṭīkākṛtāṃ tena deśāntaribhyo nāma prāyaśo jñeyaṃ yattu pracarati gauḍe tal likhiṣyāmo 'nyadeśaprasiddhaṃ ca kiṃcit

कलमो वेदाग्रहारेषु स्वनामप्रसिद्धः

kalamo vedāgrahāreṣu svanāmaprasiddhaḥ

शकुनाहृतः श्रावस्त्यां वक्रनाम्ना प्रसिद्धः

śakunāhṛtaḥ śrāvastyāṃ vakranāmnā prasiddhaḥ

रक्तशालिः प्रसिद्ध एव

raktaśāliḥ prasiddha eva

महाशालिर्मगधे प्रसिद्धः

mahāśālirmagadhe prasiddhaḥ

अत्र च शालिर्हैमन्तिकं धान्यं षष्टिकादयश्च ग्रैष्मिकाः व्रीहयः शारदा इति व्यवस्था

atra ca śālirhaimantikaṃ dhānyaṃ ṣaṣṭikādayaśca graiṣmikāḥ vrīhayaḥ śāradā iti vyavasthā

रक्तशाल्यादीनां मधुरपाकित्वेऽपि बद्धवर्चस्त्वं प्रभावादेव

raktaśālyādīnāṃ madhurapākitve'pi baddhavarcastvaṃ prabhāvādeva

महांस्तस्यान्विति रक्तशालेरनु तेन रक्तशालिगुणा महाशालेर् मनागल्पाः एवं तस्यानु कलम इत्यत्रापि वाच्यम्

mahāṃstasyānviti raktaśāleranu tena raktaśāliguṇā mahāśāler manāgalpāḥ evaṃ tasyānu kalama ityatrāpi vācyam

तस्येति महाशालेः

tasyeti mahāśāleḥ

ततः परे इति शकुनाहृतादयः उत्तरोत्तरमल्पगुणा इत्यर्थः

tataḥ pare iti śakunāhṛtādayaḥ uttarottaramalpaguṇā ityarthaḥ

गुणागुणैर् इति शालीनां रक्तशाल्यादीनां ये गुणास् तृष्णाघ्नत्वत्रिमलापहत्वादयः तेषाम् अगुणैस् तद्गुणविपरीतैर् दोषैर् यवकादयो ऽनुकारं कुर्वन्ति ततश्च यवकास् तृष्णात्रिमलादिकरा इति

guṇāguṇair iti śālīnāṃ raktaśālyādīnāṃ ye guṇās tṛṣṇāghnatvatrimalāpahatvādayaḥ teṣām aguṇais tadguṇaviparītair doṣair yavakādayo 'nukāraṃ kurvanti tataśca yavakās tṛṣṇātrimalādikarā iti

27.13

गुणशब्दश्चेह प्रशंसायाम् ।। १२ ।। ) शीतः स्निग्धोऽगुरुः स्वादुस् त्रिदोषघ्नः स्थिरात्मकः । षष्टिकः प्रवरो गौरः कृष्णगौरस्ततोऽनु च ।। चसं-१,

guṇaśabdaśceha praśaṃsāyām || 12 || ) śītaḥ snigdho'guruḥ svādus tridoṣaghnaḥ sthirātmakaḥ | ṣaṣṭikaḥ pravaro gauraḥ kṛṣṇagaurastato'nu ca || casaṃ-1,

27.14

वरकोद्दालकौ चीनशारदोज्ज्वलदर्दुराः । गन्धनाः कुरुविन्दाश्च षष्टिकाल्पान्तरा गुणैः ।। चसं-१,

varakoddālakau cīnaśāradojjvaladardurāḥ | gandhanāḥ kuruvindāśca ṣaṣṭikālpāntarā guṇaiḥ || casaṃ-1,

27.15

मधुरश्चाम्लपाकश्च व्रीहिः पित्तकरो गुरुः । बहुपुरीषोष्मा त्रिदोषस् त्व् एव पाटलः ।। चसं-१,

madhuraścāmlapākaśca vrīhiḥ pittakaro guruḥ | bahupurīṣoṣmā tridoṣas tv eva pāṭalaḥ || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( षष्टिकगुणे ऽकारप्रश्लेषाद् अगुरुरिति बोद्धव्यं मात्राशितीये षष्टिको लघुः पठितः

āyurvedadīpikā ( ṣaṣṭikaguṇe 'kārapraśleṣād agururiti boddhavyaṃ mātrāśitīye ṣaṣṭiko laghuḥ paṭhitaḥ

ततोऽनु चेति गौरषष्टिकाद् अल्पान्तरगुणः

tato'nu ceti gauraṣaṣṭikād alpāntaraguṇaḥ

वरकोद्दालकादयः षष्टिकविशेषाः केचित् कुधान्यानि वरकादीनि वदन्ति

varakoddālakādayaḥ ṣaṣṭikaviśeṣāḥ kecit kudhānyāni varakādīni vadanti

व्रीहिरिति शारदाशुधान्यस्य संज्ञा

vrīhiriti śāradāśudhānyasya saṃjñā

पाटलो व्रीहिविशेषः

pāṭalo vrīhiviśeṣaḥ

27.16

तन्त्रान्तरेऽपि पठ्यते त्रिदोषस्त्वेव पाटलः इति सुश्रुते पाटलशब्देनैतद्व्यतिरिक्तो धान्यविशेषो ज्ञेयः तेन तद्गुणकथनेन नेह विरोधः ।। ६ ।। ) सकोरदूषः श्यामाकः कषायमधुरो लघुः । वातलः कफपित्तघ्नः शीतः संग्राहिशोषणः ।। चसं-१,

tantrāntare'pi paṭhyate tridoṣastveva pāṭalaḥ iti suśrute pāṭalaśabdenaitadvyatirikto dhānyaviśeṣo jñeyaḥ tena tadguṇakathanena neha virodhaḥ || 6 || ) sakoradūṣaḥ śyāmākaḥ kaṣāyamadhuro laghuḥ | vātalaḥ kaphapittaghnaḥ śītaḥ saṃgrāhiśoṣaṇaḥ || casaṃ-1,

27.17

हस्तिश्यामाकनीवारतोयपर्णीगवेधुकाः । प्रशान्तिकाम्भःस्यामाकलौहित्याणुप्रियङ्गवः ।। चसं-१,

hastiśyāmākanīvāratoyaparṇīgavedhukāḥ | praśāntikāmbhaḥsyāmākalauhityāṇupriyaṅgavaḥ || casaṃ-1,

27.18

मुकुन्दो झिण्टिगर्मूटी वरुका वरकास्तथा । शिबिरोत्कटजूर्णाह्वाः श्यामाकसदृशा गुणैः ।। चसं-१,

mukundo jhiṇṭigarmūṭī varukā varakāstathā | śibirotkaṭajūrṇāhvāḥ śyāmākasadṛśā guṇaiḥ || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( कोरदूषादयः कुधान्यविशेषाः

āyurvedadīpikā ( koradūṣādayaḥ kudhānyaviśeṣāḥ

कोरदूषः कोद्रवः कोरदूषस्य केवलस्य श्लेष्मपित्तघ्नत्वं तेन यदुक्तं रक्तपित्तनिदाने यदा जन्तुर्यवकोद्दालककोरदूषप्रायाण्य् अन्नानि भुङ्क्ते इत्यादिना पित्तकर्तृत्वं कोरदूषस्य तत् तत्रैवोक्तनिष्पावकाञ्जिकादियुक्तस्य संयोगमहिम्ना बोद्धव्यम्

koradūṣaḥ kodravaḥ koradūṣasya kevalasya śleṣmapittaghnatvaṃ tena yaduktaṃ raktapittanidāne yadā janturyavakoddālakakoradūṣaprāyāṇy annāni bhuṅkte ityādinā pittakartṛtvaṃ koradūṣasya tat tatraivoktaniṣpāvakāñjikādiyuktasya saṃyogamahimnā boddhavyam

श्यामाकादयोऽपि तृणधान्यविशेषाः

śyāmākādayo'pi tṛṇadhānyaviśeṣāḥ

हस्तिश्यामाकः श्यामाकभेद एव नीवार उडिका गवेधुको घुलुञ्चः स ग्राम्यारण्यभेदेन द्विविधः

hastiśyāmākaḥ śyāmākabheda eva nīvāra uḍikā gavedhuko ghuluñcaḥ sa grāmyāraṇyabhedena dvividhaḥ

प्रशान्तिका उडिकैव स्थलजा रक्तशूका अम्भःश्यामाका जलजा ओडिका लोके डे इत्युच्यते प्रियङ्गुः काङ्गनी इति प्रसिद्धा

praśāntikā uḍikaiva sthalajā raktaśūkā ambhaḥśyāmākā jalajā oḍikā loke ḍe ityucyate priyaṅguḥ kāṅganī iti prasiddhā

27.19

मुकुन्दो वाकसतृण इति वरुकः शणबीजं वरकः श्यामबीजं शिबिरस् तीरभुक्तौ सिद्धक इत्युच्यते जूर्णाह्वो जोनार इति ख्यातः ।। ६ ।। ) रूक्षः शीतोऽगुरुः स्वादुर्बहुवातशकृद्यवः । स्थैर्यकृत्सकषायश्च बल्यः श्लेष्मविकारनुत् ।। चसं-१,

mukundo vākasatṛṇa iti varukaḥ śaṇabījaṃ varakaḥ śyāmabījaṃ śibiras tīrabhuktau siddhaka ityucyate jūrṇāhvo jonāra iti khyātaḥ || 6 || ) rūkṣaḥ śīto'guruḥ svādurbahuvātaśakṛdyavaḥ | sthairyakṛtsakaṣāyaśca balyaḥ śleṣmavikāranut || casaṃ-1,

27.20

रूक्षः कषायानुरसो मधुरः कफपित्तहा । मेदःक्रिमिविषघ्नश्च बल्यो वेणुयवो मतः ।। चसं-१,

rūkṣaḥ kaṣāyānuraso madhuraḥ kaphapittahā | medaḥkrimiviṣaghnaśca balyo veṇuyavo mataḥ || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( यवस्य गुरोरपि बहुवातत्वं रूक्षत्वात् किंवा सुश्रुते यवो लघुः पठितः तेनात्राप्यगुरुरिति मन्तव्यं बल्यश्च स्रोतःशुद्धिकरत्वात् प्रभावाद्वा

āyurvedadīpikā ( yavasya gurorapi bahuvātatvaṃ rūkṣatvāt kiṃvā suśrute yavo laghuḥ paṭhitaḥ tenātrāpyagururiti mantavyaṃ balyaśca srotaḥśuddhikaratvāt prabhāvādvā

27.21

अस्य च शीतमधुरकषायत्वेनानुक्तमपि पित्तहन्तृत्वं लभ्यत एव तेन सुश्रुते कफपित्तहन्ता इत्युक्तमुपपन्नम् ।। २ ।। ) संधानकृद् वातहरो गोधूमः स्वादुशीतलः । जीवनो बृंहणो वृष्यः स्निग्धः स्थैर्यकरो गुरुः ।। चसं-१,

asya ca śītamadhurakaṣāyatvenānuktamapi pittahantṛtvaṃ labhyata eva tena suśrute kaphapittahantā ityuktamupapannam || 2 || ) saṃdhānakṛd vātaharo godhūmaḥ svāduśītalaḥ | jīvano bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ snigdhaḥ sthairyakaro guruḥ || casaṃ-1,

27.22

नान्दीमुखी मधूली च मधुरस्निग्धशीतले । इत्ययं शूकधान्यानां पूर्वो वर्गः समाप्यते ।। चसं-१,

nāndīmukhī madhūlī ca madhurasnigdhaśītale | ityayaṃ śūkadhānyānāṃ pūrvo vargaḥ samāpyate || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( गोधूमस्य स्वादुशीतस्निग्धादिगुणोपयोगाच् छ्लेष्मकर्तृत्वं भवत्येव अत एव सुश्रुते श्लेष्मकर इत्युक्तम्

āyurvedadīpikā ( godhūmasya svāduśītasnigdhādiguṇopayogāc chleṣmakartṛtvaṃ bhavatyeva ata eva suśrute śleṣmakara ityuktam

यत्तु वसन्ते कफप्रधाने यवगोधूमभोजनः इत्युक्तं तत् पुराणगोधूमाभिप्रायेण पुराणश्च गोधूमः कफं न करोतीत्युक्तम् एव प्रायः श्लेष्मलं मधुरम् इत्यादिना ग्रन्थेनात्रैवाध्याये

yattu vasante kaphapradhāne yavagodhūmabhojanaḥ ityuktaṃ tat purāṇagodhūmābhiprāyeṇa purāṇaśca godhūmaḥ kaphaṃ na karotītyuktam eva prāyaḥ śleṣmalaṃ madhuram ityādinā granthenātraivādhyāye

नन्दीमुखी यविका मधूली गोधूमभेदः । इत्ययमत्र

nandīmukhī yavikā madhūlī godhūmabhedaḥ | ityayamatra

इति प्रकारार्थः

iti prakārārthaḥ

समाप्त इति वक्तव्ये समाप्यत इति यत् करोति तेन ज्ञापयति यत् बहुद्रव्यत्वान् नायं समाप्तो गणः किंतु यथा कथंचित् प्रसिद्धगुणकथनेन समाप्यते

samāpta iti vaktavye samāpyata iti yat karoti tena jñāpayati yat bahudravyatvān nāyaṃ samāpto gaṇaḥ kiṃtu yathā kathaṃcit prasiddhaguṇakathanena samāpyate

27.23

एवमन्यत्रापि षष्ठो वर्गः समाप्यत इत्यादौ व्याख्येयम् ।। ६ ।। ) कषायमधुरो रूक्षः शीतः पाके कटुर् लघुः । विशदः श्लेष्मपित्तघ्नो मुद्गः सूप्योत्तमो मतः ।। चसं-१,

evamanyatrāpi ṣaṣṭho vargaḥ samāpyata ityādau vyākhyeyam || 6 || ) kaṣāyamadhuro rūkṣaḥ śītaḥ pāke kaṭur laghuḥ | viśadaḥ śleṣmapittaghno mudgaḥ sūpyottamo mataḥ || casaṃ-1,

27.24

वृष्यः परं वातहरः स्निग्धोष्णो मधुरो गुरुः । बल्यो बहुमलः पुंस्त्वं माषः शीघ्रं ददाति च ।। चसं-१,

vṛṣyaḥ paraṃ vātaharaḥ snigdhoṣṇo madhuro guruḥ | balyo bahumalaḥ puṃstvaṃ māṣaḥ śīghraṃ dadāti ca || casaṃ-1,

27.25

राजमाषः सरो रुच्यः कफशुक्राम्लपित्तनुत् । तत्स्वादुर्वातलो रूक्षः कषायो विशदो गुरुः ।। चसं-१,

rājamāṣaḥ saro rucyaḥ kaphaśukrāmlapittanut | tatsvādurvātalo rūkṣaḥ kaṣāyo viśado guruḥ || casaṃ-1,

27.26

उष्णाः कषायाः पाकेऽम्लाः कफशुक्रानिलापहाः । कुलत्था ग्राहिणः कासहिक्काश्वासार्शसां हिताः ।। चसं-१,

uṣṇāḥ kaṣāyāḥ pāke'mlāḥ kaphaśukrānilāpahāḥ | kulatthā grāhiṇaḥ kāsahikkāśvāsārśasāṃ hitāḥ || casaṃ-1,

27.27

मधुरा मधुराः पाके ग्राहिणो रूक्षशीतलाः । मकुष्ठकाः प्रशस्यन्ते रक्तपित्तज्वरादिषु ।। चसं-१,

madhurā madhurāḥ pāke grāhiṇo rūkṣaśītalāḥ | makuṣṭhakāḥ praśasyante raktapittajvarādiṣu || casaṃ-1,

27.28

चणकाश्च मसूराश्च खण्डिकाः सहरेणवः । लघवः शीतमधुराः सकषाया विरूक्षणाः ।। चसं-१,

caṇakāśca masūrāśca khaṇḍikāḥ sahareṇavaḥ | laghavaḥ śītamadhurāḥ sakaṣāyā virūkṣaṇāḥ || casaṃ-1,

27.29

पित्तश्लेष्मणि शस्यन्ते सूपेष्वालेपनेषु च । तेषां मसूरः संग्राही कलायो वातलः परम् ।। चसं-१,

pittaśleṣmaṇi śasyante sūpeṣvālepaneṣu ca | teṣāṃ masūraḥ saṃgrāhī kalāyo vātalaḥ param || casaṃ-1,

27.30

स्निग्धोष्णो मधुरस्तिक्तः कषायः कटुकस्तिलः । त्वच्यः केश्यश्च बल्यश्च वातघ्नः कफपित्तकृत् ।। चसं-१,

snigdhoṣṇo madhurastiktaḥ kaṣāyaḥ kaṭukastilaḥ | tvacyaḥ keśyaśca balyaśca vātaghnaḥ kaphapittakṛt || casaṃ-1,

27.31

मधुराः शीतला गुर्व्यो बलघ्न्यो रूक्षणात्मिकाः । सस्नेहा बलिभिर् भोज्या विविधाः शिम्बिजातयः ।। चसं-१,

madhurāḥ śītalā gurvyo balaghnyo rūkṣaṇātmikāḥ | sasnehā balibhir bhojyā vividhāḥ śimbijātayaḥ || casaṃ-1,

27.32

शिम्बी रूक्षा कषाया च कोष्ठे वातप्रकोपिनी । न च वृष्या न चक्षुष्या विष्टभ्य च विपच्यते ।। चसं-१,

śimbī rūkṣā kaṣāyā ca koṣṭhe vātaprakopinī | na ca vṛṣyā na cakṣuṣyā viṣṭabhya ca vipacyate || casaṃ-1,

27.33

आढकी कफपित्तघ्नी वातला कफवातनुत् । अवल्गुजः सैडगजो निष्पावा वातपित्तलाः ।। चसं-१,

āḍhakī kaphapittaghnī vātalā kaphavātanut | avalgujaḥ saiḍagajo niṣpāvā vātapittalāḥ || casaṃ-1,

27.34

काकाण्डोमात्मगुप्तानां माषवत् फलम् आदिशेत् । द्वितीयोऽयं शमीधान्यवर्गः प्रोक्तो महर्षिणा ।। चसं-१,

kākāṇḍomātmaguptānāṃ māṣavat phalam ādiśet | dvitīyo'yaṃ śamīdhānyavargaḥ prokto maharṣiṇā || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( धान्यत्वेन शमीधान्यवर्गेऽभिधातव्ये प्रधानत्वान्मुद्गो निरुच्यते

āyurvedadīpikā ( dhānyatvena śamīdhānyavarge'bhidhātavye pradhānatvānmudgo nirucyate

सूप्यं सूपयोग्यं शमीधान्यं तत्रोत्तमः सूप्योत्तमः

sūpyaṃ sūpayogyaṃ śamīdhānyaṃ tatrottamaḥ sūpyottamaḥ

वृष्य इत्यादिमाषगुणे स्निग्धोष्णमधुरत्वादिगुणयोगादेव वातहरत्वे लब्धे पुनस्तदभिधानं विशेषवातहन्तृत्वप्रतिपादनार्थम् एवमन्यत्राप्येवंजातीये व्याख्येयम्

vṛṣya ityādimāṣaguṇe snigdhoṣṇamadhuratvādiguṇayogādeva vātaharatve labdhe punastadabhidhānaṃ viśeṣavātahantṛtvapratipādanārtham evamanyatrāpyevaṃjātīye vyākhyeyam

पुंस्त्वं शुक्रम्

puṃstvaṃ śukram

शीघ्रमिति वचनेन शुक्रस्रुतिकरत्वलक्षणमपि वृष्यत्वं माषस्य दर्शयति शुक्रस्रुतिकरं च वृष्यशब्देनोच्यत एव वचनं हि शुक्रस्रुतिकरं किंचित् किंचित् शुक्रविवर्धनम्

śīghramiti vacanena śukrasrutikaratvalakṣaṇamapi vṛṣyatvaṃ māṣasya darśayati śukrasrutikaraṃ ca vṛṣyaśabdenocyata eva vacanaṃ hi śukrasrutikaraṃ kiṃcit kiṃcit śukravivardhanam

स्रुतिवृद्धिकरं किंचित्त्रिविधं वृष्यमुच्यते इति तदेवं सम्पूर्णवृष्यत्वं माषे बोद्धव्यम्

srutivṛddhikaraṃ kiṃcittrividhaṃ vṛṣyamucyate iti tadevaṃ sampūrṇavṛṣyatvaṃ māṣe boddhavyam

राजमाषगुणकथने तत्स्वादुरिति माषवत्स्वादुः किंवा रूक्षश्चेत्यादि पाठान्तरम्

rājamāṣaguṇakathane tatsvāduriti māṣavatsvāduḥ kiṃvā rūkṣaścetyādi pāṭhāntaram

उष्ण इत्यादिना कुलत्थगुणः कुलत्थश्च शुक्लकृष्णचित्रलोहितभेदेन चतुर्विधो भवति तथा ग्राम्यवन्यभेदेन च द्विविधोऽपि अत एव तन्त्रान्तरे वन्यः कुलत्थस्तद्वच्च विशेषान् नेत्ररोगनुत् इत्युक्तम्

uṣṇa ityādinā kulatthaguṇaḥ kulatthaśca śuklakṛṣṇacitralohitabhedena caturvidho bhavati tathā grāmyavanyabhedena ca dvividho'pi ata eva tantrāntare vanyaḥ kulatthastadvacca viśeṣān netraroganut ityuktam

मकुष्टको मोठ इति ख्यातः

makuṣṭako moṭha iti khyātaḥ

चणकः प्रसिद्धः

caṇakaḥ prasiddhaḥ

खण्डिका त्रिपुटकलायः हरेणुः वर्तुलकलायः

khaṇḍikā tripuṭakalāyaḥ hareṇuḥ vartulakalāyaḥ

कलायो वातल इति त्रिपुटकलायः

kalāyo vātala iti tripuṭakalāyaḥ

तिलगुणो यद्यपि विशेषेण नोक्तः तथापि प्रधाने कृष्णतिले ज्ञेयः उक्तं हि सुश्रुते तिलेषु सर्वेष्वसितः प्रधानो मध्यः सितो हीनतरास् ततोऽन्ये इति

tilaguṇo yadyapi viśeṣeṇa noktaḥ tathāpi pradhāne kṛṣṇatile jñeyaḥ uktaṃ hi suśrute tileṣu sarveṣvasitaḥ pradhāno madhyaḥ sito hīnatarās tato'nye iti

विविधाः शिम्बीजातय इति कृष्णपीतरक्तश्वेतकुशिम्बीभेदा इत्यर्थः । शिम्बी रूक्षा इत्यादि केचित् पठन्ति

vividhāḥ śimbījātaya iti kṛṣṇapītaraktaśvetakuśimbībhedā ityarthaḥ | śimbī rūkṣā ityādi kecit paṭhanti

आढकी तुवरी वातलेति छेदः

āḍhakī tuvarī vātaleti chedaḥ

कफवातनुद् अवल्गुजैडगजयोर् बीजस्य गुणः

kaphavātanud avalgujaiḍagajayor bījasya guṇaḥ

निष्पावो वल्लः

niṣpāvo vallaḥ

काकाण्डः शूकरशिम्बिः उमा अतसी ऊर्णांपाठपक्षे तस्यैवोर्णा

kākāṇḍaḥ śūkaraśimbiḥ umā atasī ūrṇāṃpāṭhapakṣe tasyaivorṇā

27.35

शमीधान्यवर्ग इत्यत्र शमी शिम्बिः तदन्तर्गतं धान्यम् ।। १९ ।। ) गोखराश्वतरोष्ट्राश्वद्वीपिसिंहर्क्षवानराः । वृको व्याघ्रस्तरक्षुश्च बभ्रुमार्जारमूषिकाः ।। चसं-१,

śamīdhānyavarga ityatra śamī śimbiḥ tadantargataṃ dhānyam || 19 || ) gokharāśvataroṣṭrāśvadvīpisiṃharkṣavānarāḥ | vṛko vyāghrastarakṣuśca babhrumārjāramūṣikāḥ || casaṃ-1,

27.36

लोपाको जम्बुकः श्येनो वान्तादश्चाषवायसौ । शशघ्नी मधुहा भासो गृध्रोलूककुलिङ्गकाः ।। चसं-१,

lopāko jambukaḥ śyeno vāntādaścāṣavāyasau | śaśaghnī madhuhā bhāso gṛdhrolūkakuliṅgakāḥ || casaṃ-1,

धूमिका कुररश्चेति प्रसहा मृगपक्षिणः । आयुर्वेददीपिका ( सूप्यानन्तरं मांसस्य व्यञ्जनत्वेन प्राधान्यान् मांसवर्गाभिधानम्

dhūmikā kuraraśceti prasahā mṛgapakṣiṇaḥ | āyurvedadīpikā ( sūpyānantaraṃ māṃsasya vyañjanatvena prādhānyān māṃsavargābhidhānam

खरः गर्दभः अश्वतरः वेगसरः स चाश्वायां खराज्जातः द्वीपी चित्रव्याघ्रः ऋक्षः भल्लूकः

kharaḥ gardabhaḥ aśvataraḥ vegasaraḥ sa cāśvāyāṃ kharājjātaḥ dvīpī citravyāghraḥ ṛkṣaḥ bhallūkaḥ

वृकः कुक्कुरानुकारी पशुशत्रुः तरक्षुः व्याघ्रभेदः तरच्छ इति ख्यातः बभ्रुः अतिलोमशः कुक्कुरः पर्वतोपकण्ठे भवति केचिद् बृहन्नकुलम् आहुः

vṛkaḥ kukkurānukārī paśuśatruḥ tarakṣuḥ vyāghrabhedaḥ taraccha iti khyātaḥ babhruḥ atilomaśaḥ kukkuraḥ parvatopakaṇṭhe bhavati kecid bṛhannakulam āhuḥ

लोपाकः स्वल्पशृगालो महालाङ्गूलः

lopākaḥ svalpaśṛgālo mahālāṅgūlaḥ

श्येनः पक्षी प्रसिद्धः

śyenaḥ pakṣī prasiddhaḥ

वान्तादः कुक्कुरः

vāntādaḥ kukkuraḥ

चाषः कनकवायस इति ख्यातः

cāṣaḥ kanakavāyasa iti khyātaḥ

शशघ्नी पाञ्जिः इति ख्याता

śaśaghnī pāñjiḥ iti khyātā

भासः भस्मवर्णः पक्षी शिखावान् प्रसहवर्गे

bhāsaḥ bhasmavarṇaḥ pakṣī śikhāvān prasahavarge

27.37

कुलिङ्गः कालचटकः ।। १० ।। ) श्वेतः श्यामश्चित्रपृष्ठः कालकः काकुलीमृगः ।। चसं-१,

kuliṅgaḥ kālacaṭakaḥ || 10 || ) śvetaḥ śyāmaścitrapṛṣṭhaḥ kālakaḥ kākulīmṛgaḥ || casaṃ-1,

27.38

कूर्चिका चिल्लटो भेको गोधा शल्लकगण्डकौ । कदली नकुलः श्वाविदिति भूमिशयाः स्मृताः ।। चसं-१,

kūrcikā cillaṭo bheko godhā śallakagaṇḍakau | kadalī nakulaḥ śvāviditi bhūmiśayāḥ smṛtāḥ || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( काकुलीमृगः मालुयासर्प इति ख्यातः तस्य श्वेत इत्यादयश् चत्वारो भेदाः

āyurvedadīpikā ( kākulīmṛgaḥ māluyāsarpa iti khyātaḥ tasya śveta ityādayaś catvāro bhedāḥ

कूर्चिका संकुचः

kūrcikā saṃkucaḥ

चिल्लटः चियारः

cillaṭaḥ ciyāraḥ

शल्लको महाशकली शलक इति ख्यातः गण्डकः गोधाभेदः

śallako mahāśakalī śalaka iti khyātaḥ gaṇḍakaḥ godhābhedaḥ

कदली कदलीहट्ट इति ख्यातः

kadalī kadalīhaṭṭa iti khyātaḥ

श्वावित् सेज्जक इति ख्यातः

śvāvit sejjaka iti khyātaḥ

27.39

भूमिशया बिलेशयाः ।। ७ ।। ) सृमरश्चमरः खड्गो महिषो गवयो गजः । न्यङ्कुर् वराहश्चानूपा मृगाः सर्वे रुरुस्तथा ।। चसं-१,

bhūmiśayā bileśayāḥ || 7 || ) sṛmaraścamaraḥ khaḍgo mahiṣo gavayo gajaḥ | nyaṅkur varāhaścānūpā mṛgāḥ sarve rurustathā || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( सृमरः महाशूकरः

āyurvedadīpikā ( sṛmaraḥ mahāśūkaraḥ

चमरः केशमृत्युः

camaraḥ keśamṛtyuḥ

खड्गः गण्डकः

khaḍgaḥ gaṇḍakaḥ

गवयः गवाकारः

gavayaḥ gavākāraḥ

न्यङ्कुः न्यङ्कुशो हरिणः

nyaṅkuḥ nyaṅkuśo hariṇaḥ

27.40

रुरुः बहुशृङ्गो हरिणः ।। ६ ।। ) कूर्मः कर्कटको मत्स्यः शिशुमारस् तिमिङ्गिलः । शुक्तिशङ्खोद्रकुम्भीरचुलुकीमकरादयः ।। चसं-१,

ruruḥ bahuśṛṅgo hariṇaḥ || 6 || ) kūrmaḥ karkaṭako matsyaḥ śiśumāras timiṅgilaḥ | śuktiśaṅkhodrakumbhīraculukīmakarādayaḥ || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( शिशुमारः गोतुण्डनक्रः

āyurvedadīpikā ( śiśumāraḥ gotuṇḍanakraḥ

तिमिङ्गिलः सामुद्रो महामत्स्यः

timiṅgilaḥ sāmudro mahāmatsyaḥ

शुक्तिः मुक्ताप्रभवो जन्तुः ऊद्रः जलबिडालः कुम्भीरः घटिकावान् चुलुकी शुशु इति ख्यातः

śuktiḥ muktāprabhavo jantuḥ ūdraḥ jalabiḍālaḥ kumbhīraḥ ghaṭikāvān culukī śuśu iti khyātaḥ

27.41

शिशुमारादीनां मत्स्यग्रहणेन ग्रहणे प्राप्ते विशेषव्यवहारार्थं पुनरभिधानम् ।। ४ ।। ) इति वारिशयाः प्रोक्ता वक्ष्यन्ते वारिचारिणः । हंसः क्रौञ्चो बलाका च बकः कारण्डवः प्लवः ।। चसं-१,

śiśumārādīnāṃ matsyagrahaṇena grahaṇe prāpte viśeṣavyavahārārthaṃ punarabhidhānam || 4 || ) iti vāriśayāḥ proktā vakṣyante vāricāriṇaḥ | haṃsaḥ krauñco balākā ca bakaḥ kāraṇḍavaḥ plavaḥ || casaṃ-1,

27.42

शरारिः पुष्कराह्वश्च केसरी मणितुण्डकः । मृणालकण्ठो मद्गुश्च कादम्बः काकतुण्डकः ।। चसं-१,

śarāriḥ puṣkarāhvaśca kesarī maṇituṇḍakaḥ | mṛṇālakaṇṭho madguśca kādambaḥ kākatuṇḍakaḥ || casaṃ-1,

27.43

उत्क्रोशः पुण्डरीकाक्षो मेघरावो ऽम्बुकुक्कुटी । आरा नन्दीमुखी वाटी सुमुखाः सहचारिणः ।। चसं-१,

utkrośaḥ puṇḍarīkākṣo megharāvo 'mbukukkuṭī | ārā nandīmukhī vāṭī sumukhāḥ sahacāriṇaḥ || casaṃ-1,

27.44

रोहिणी कामकाली च सारसो रक्तशीर्षकः । चक्रवाकस्तथान्ये च खगाः सन्त्यम्बुचारिणः ।। चसं-१,

rohiṇī kāmakālī ca sāraso raktaśīrṣakaḥ | cakravākastathānye ca khagāḥ santyambucāriṇaḥ || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( हंसश् चतुर्विधो ऽपि राजहंसादिर् ग्राह्यः

āyurvedadīpikā ( haṃsaś caturvidho 'pi rājahaṃsādir grāhyaḥ

क्रौञ्चः कोञ्च इति ख्यातः

krauñcaḥ koñca iti khyātaḥ

बकः पाण्डुरपक्षः

bakaḥ pāṇḍurapakṣaḥ

बलाका शुक्ला

balākā śuklā

कारण्डवः काकवक्त्रः

kāraṇḍavaḥ kākavaktraḥ

प्लवः स्वनामप्रसिद्धः प्रसेवगलः

plavaḥ svanāmaprasiddhaḥ prasevagalaḥ

शरारिः शराली इति लोके

śarāriḥ śarālī iti loke

मद्गुः पानीयकाकः

madguḥ pānīyakākaḥ

कादम्बः कलहंसः

kādambaḥ kalahaṃsaḥ

काकतुण्डकः श्वेतकारण्डवः

kākatuṇḍakaḥ śvetakāraṇḍavaḥ

उत्क्रोशः कुरल इति ख्यातः

utkrośaḥ kurala iti khyātaḥ

पुण्डरीकाक्षः पुण्डरः

puṇḍarīkākṣaḥ puṇḍaraḥ

मेघरावः मेघनादः

megharāvaḥ meghanādaḥ

मेघरावश्चातक इत्यन्ये तन्न तस्य वारिचरत्वाभावात्

megharāvaścātaka ityanye tanna tasya vāricaratvābhāvāt

अम्बुकुक्कुटी जलकुक्कुटी

ambukukkuṭī jalakukkuṭī

आरा स्वनामख्याता

ārā svanāmakhyātā

नन्दीमुखी पत्राटी

nandīmukhī patrāṭī

सारसः प्रसिद्धः

sārasaḥ prasiddhaḥ

रक्तशीर्षकः सारसभेदो लोहितशिराः

raktaśīrṣakaḥ sārasabhedo lohitaśirāḥ

27.45

अम्बुचारिण इति जले प्लवन्त इत्यर्थः ।। २० ।। ) पृषतः शरभो रामः श्वदंष्ट्रो मृगमातृका । शशोरणौ कुरङ्गश्च गोकर्णः कोट्टकारकः ।। चसं-१,

ambucāriṇa iti jale plavanta ityarthaḥ || 20 || ) pṛṣataḥ śarabho rāmaḥ śvadaṃṣṭro mṛgamātṛkā | śaśoraṇau kuraṅgaśca gokarṇaḥ koṭṭakārakaḥ || casaṃ-1,

27.46

चारुष्को हरिणैणौ च शम्बरः कालपुच्छकः । ऋष्यश्च वरपोतश्च विज्ञेया जाङ्गला मृगाः ।। चसं-१,

cāruṣko hariṇaiṇau ca śambaraḥ kālapucchakaḥ | ṛṣyaśca varapotaśca vijñeyā jāṅgalā mṛgāḥ || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( पृषतः चित्रहरिणः

āyurvedadīpikā ( pṛṣataḥ citrahariṇaḥ

शरभः अष्टापद उष्ट्रप्रमाणो महाशृङ्गः पृष्ठगतचतुष्पादः काश्मीरे प्रसिद्धः

śarabhaḥ aṣṭāpada uṣṭrapramāṇo mahāśṛṅgaḥ pṛṣṭhagatacatuṣpādaḥ kāśmīre prasiddhaḥ

रामः हिमालये महामृगः

rāmaḥ himālaye mahāmṛgaḥ

श्वदंष्ट्रः चतुर्दंष्ट्रः कार्त्तिकपुरे प्रसिद्धः

śvadaṃṣṭraḥ caturdaṃṣṭraḥ kārttikapure prasiddhaḥ

मृगमातृका स्वल्पा पृथूदरा हरिणजातिः

mṛgamātṛkā svalpā pṛthūdarā hariṇajātiḥ

कुरङ्गः हरिणभेदः

kuraṅgaḥ hariṇabhedaḥ

गोकर्णः गोमुखहरिणविशेषः

gokarṇaḥ gomukhahariṇaviśeṣaḥ

हरिणः ताम्रवर्णः एणः कृष्णसारः

hariṇaḥ tāmravarṇaḥ eṇaḥ kṛṣṇasāraḥ

ऋष्यः नीलाण्डो हरिणः

ṛṣyaḥ nīlāṇḍo hariṇaḥ

चारुष्कादयोऽपि हरिणभेदा एव

cāruṣkādayo'pi hariṇabhedā eva

27.47

शशस्तु सुश्रुते बिलेशयेषु पठितः तददूरान्तरार्थम् ।। ११ ।। ) लावो वर्तीरकश्चैव वार्तीकः सकपिञ्जलः । चकोरश्चोपचक्रश्च कुक्कुभो रक्तवर्त्मकः ।। चसं-१,

śaśastu suśrute bileśayeṣu paṭhitaḥ tadadūrāntarārtham || 11 || ) lāvo vartīrakaścaiva vārtīkaḥ sakapiñjalaḥ | cakoraścopacakraśca kukkubho raktavartmakaḥ || casaṃ-1,

27.48

लावाद्या विष्किरास्त्वेते वक्ष्यन्ते वर्तकादयः । वर्तको वर्तिका चैव बर्ही तित्तिरिकुक्कुटौ ।। चसं-१,

lāvādyā viṣkirāstvete vakṣyante vartakādayaḥ | vartako vartikā caiva barhī tittirikukkuṭau || casaṃ-1,

27.49

कङ्कशारपदेन्द्राभगोनर्दगिरिवर्तकाः । क्रकरोऽवकरश्चैव वारडश्चेति विष्किराः ।। चसं-१,

kaṅkaśārapadendrābhagonardagirivartakāḥ | krakaro'vakaraścaiva vāraḍaśceti viṣkirāḥ || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( लावः प्रसिद्धः

āyurvedadīpikā ( lāvaḥ prasiddhaḥ

वर्तीरः कपिञ्जलभेदः

vartīraḥ kapiñjalabhedaḥ

कपिञ्जलो गौरतित्तिरिः

kapiñjalo gauratittiriḥ

वार्तीकः चटकभेदः संघातचारी

vārtīkaḥ caṭakabhedaḥ saṃghātacārī

उपचक्रः चकोरभेदः

upacakraḥ cakorabhedaḥ

कुक्कुभः प्रसिद्धः रक्तवर्त्मक इति कुक्कुभविशेषणं तेन स्थूलकुक्कुभो गृह्यते

kukkubhaḥ prasiddhaḥ raktavartmaka iti kukkubhaviśeṣaṇaṃ tena sthūlakukkubho gṛhyate

वर्तकः वट्टही इति ख्यातः

vartakaḥ vaṭṭahī iti khyātaḥ

वार्तिका स्वल्पप्रमाणा जात्यन्तरमेव केचित् तु वर्तकस्त्रियं वर्तिकां वदन्ति अस्याश्च ग्रहणं स्त्रीलिङ्गभेदेऽपि विशेषलाघवप्रतिषेधार्थम् अन्यथा स्त्रीत्वेन वर्तिकाद्वर्तिकाया लाघवं स्यात्

vārtikā svalpapramāṇā jātyantarameva kecit tu vartakastriyaṃ vartikāṃ vadanti asyāśca grahaṇaṃ strīliṅgabhede'pi viśeṣalāghavapratiṣedhārtham anyathā strītvena vartikādvartikāyā lāghavaṃ syāt

बर्ही मयूरः

barhī mayūraḥ

शारपदेन्द्राभः मल्लकङ्कः

śārapadendrābhaḥ mallakaṅkaḥ

गोनर्दो घोडाकङ्क इति ख्यातः

gonardo ghoḍākaṅka iti khyātaḥ

क्रकरः प्रसिद्धः

krakaraḥ prasiddhaḥ

27.50

लावादिवर्तिकादिविष्किरगणद्वयकरणं गुणभेदकथनार्थम् ।। १३ ।। ) शतपत्त्रो भृङ्गराजः कोयष्टिर् जीवजीवकः । कैरातः कोकिलोऽत्यूहो गोपापुत्रः प्रियात्मजः ।। चसं-१,

lāvādivartikādiviṣkiragaṇadvayakaraṇaṃ guṇabhedakathanārtham || 13 || ) śatapattro bhṛṅgarājaḥ koyaṣṭir jīvajīvakaḥ | kairātaḥ kokilo'tyūho gopāputraḥ priyātmajaḥ || casaṃ-1,

चरकसंहिता, सूत्रस्थान, २७ (आन्नपानविधि) (cont. 2)

27.51

लट्टा लटूषको बभ्रुर् वटहा डिण्डिमानकः । जटी दुन्दुभिपाक्कारलोहपृष्ठकुलिङ्गकाः ।। चसं-१,

laṭṭā laṭūṣako babhrur vaṭahā ḍiṇḍimānakaḥ | jaṭī dundubhipākkāralohapṛṣṭhakuliṅgakāḥ || casaṃ-1,

27.52

कपोतशुकसारङ्गाश् चिरटीकङ्कुयष्टिकाः । सारिका कलविङ्कश्च चटकोऽङ्गारचूडकः ।। चसं-१,

kapotaśukasāraṅgāś ciraṭīkaṅkuyaṣṭikāḥ | sārikā kalaviṅkaśca caṭako'ṅgāracūḍakaḥ || casaṃ-1,

पारावतः पाण्डविक इत्युक्ताः प्रतुदा द्विजाः । आयुर्वेददीपिका ( शतपत्त्रः काष्ठकुक्कुटकः

pārāvataḥ pāṇḍavika ityuktāḥ pratudā dvijāḥ | āyurvedadīpikā ( śatapattraḥ kāṣṭhakukkuṭakaḥ

भृङ्गराजः प्रसिद्धो भ्रमरवर्णः कोयष्टिः कोडा इति ख्यातः

bhṛṅgarājaḥ prasiddho bhramaravarṇaḥ koyaṣṭiḥ koḍā iti khyātaḥ

जीवञ्जीवकः विषदर्शनमृत्युः

jīvañjīvakaḥ viṣadarśanamṛtyuḥ

अत्यूहः डाहुकः दात्यूह इति वा पाठः स च प्रसिद्धः

atyūhaḥ ḍāhukaḥ dātyūha iti vā pāṭhaḥ sa ca prasiddhaḥ

लट्टा फेञ्चाको रक्तपुच्छाधोभागः लटूषकोऽपि तद्भेदः

laṭṭā pheñcāko raktapucchādhobhāgaḥ laṭūṣako'pi tadbhedaḥ

डिण्डिमानकः डिण्डिमवद् उत्कटध्वनिः

ḍiṇḍimānakaḥ ḍiṇḍimavad utkaṭadhvaniḥ

कुलिङ्ग इति वनचटकाकारः पीतमस्तकः वाए इति लोके

kuliṅga iti vanacaṭakākāraḥ pītamastakaḥ vāe iti loke

कलविङ्कः ग्राम्यचटकः

kalaviṅkaḥ grāmyacaṭakaḥ

चटकस्तु देवकुलचटकः स्वल्पप्रमाणः

caṭakastu devakulacaṭakaḥ svalpapramāṇaḥ

27.53

यान्यत्रानुक्तान्यप्रसिद्धानि तानि तद्विद्भ्यो देशान्तरेभ्यश्च ज्ञेयानि ।। १० ।। ) प्रसह्य भक्षयन्तीति प्रसहास्तेन संज्ञिताः ।। चसं-१,

yānyatrānuktānyaprasiddhāni tāni tadvidbhyo deśāntarebhyaśca jñeyāni || 10 || ) prasahya bhakṣayantīti prasahāstena saṃjñitāḥ || casaṃ-1,

27.54

भूशया बिलवासित्वाद् आनूपानूपसंश्रयात् । जले निवासाज्जलजा जलेचर्याज् जलेचराः ।। चसं-१,

bhūśayā bilavāsitvād ānūpānūpasaṃśrayāt | jale nivāsājjalajā jalecaryāj jalecarāḥ || casaṃ-1,

27.55

स्थलजा जाङ्गलाः प्रोक्ता मृगा जाङ्गलचारिणः । विकीर्य विष्किराश्चेति प्रतुद्य प्रतुदाः स्मृताः ।। चसं-१,

sthalajā jāṅgalāḥ proktā mṛgā jāṅgalacāriṇaḥ | vikīrya viṣkirāśceti pratudya pratudāḥ smṛtāḥ || casaṃ-1,

योनिरष्टविधा त्व् एषा मांसानां परिकीर्तिता । आयुर्वेददीपिका ( प्रसहादिसंज्ञानिरुक्त्या लक्षणमाह

yoniraṣṭavidhā tv eṣā māṃsānāṃ parikīrtitā | āyurvedadīpikā ( prasahādisaṃjñāniruktyā lakṣaṇamāha

प्रसह्येति हठात्

prasahyeti haṭhāt

आनूपानूपसंश्रयादिति पूर्वत्रासिद्धविधेर् अनित्यत्वेनानूपा इत्यत्र यलोपस्य सिद्धत्वेनैव संहिता ज्ञेया

ānūpānūpasaṃśrayāditi pūrvatrāsiddhavidher anityatvenānūpā ityatra yalopasya siddhatvenaiva saṃhitā jñeyā

जलेचर्यादिति जलवासिनाम् एव हंसादीनां जले चरणमात्रत्वं बोद्धव्यम्

jalecaryāditi jalavāsinām eva haṃsādīnāṃ jale caraṇamātratvaṃ boddhavyam

स्थलजा इत्युक्ते गजादिष्वपि स्थलजातेषु प्रसक्तिः स्यादित्याह जाङ्गलचारिण इति

sthalajā ityukte gajādiṣvapi sthalajāteṣu prasaktiḥ syādityāha jāṅgalacāriṇa iti

27.56

विकीर्येत्यत्र भक्षयन्ति इति शेषः एवं प्रतुद्येत्यत्रापि प्रतुद्येति बहुधाभिहत्य ।। ६ ।। ) प्रसहा भूशयानूपवारिजा वारिचारिणः ।। चसं-१,

vikīryetyatra bhakṣayanti iti śeṣaḥ evaṃ pratudyetyatrāpi pratudyeti bahudhābhihatya || 6 || ) prasahā bhūśayānūpavārijā vāricāriṇaḥ || casaṃ-1,

27.57

गुरूष्णस्निग्धमधुरा बलोपचयवर्धनाः । वृष्याः परं वातहराः कफपित्तविवर्धनाः ।। चसं-१,

gurūṣṇasnigdhamadhurā balopacayavardhanāḥ | vṛṣyāḥ paraṃ vātaharāḥ kaphapittavivardhanāḥ || casaṃ-1,

27.58

हिता व्यायामनित्येभ्यो नरा दीप्ताग्नयश्च ये । प्रसहानां विशेषेण मांसं मांसाशिनां भिषक् ।। चसं-१,

hitā vyāyāmanityebhyo narā dīptāgnayaśca ye | prasahānāṃ viśeṣeṇa māṃsaṃ māṃsāśināṃ bhiṣak || casaṃ-1,

27.59

जीर्णार्शोग्रहणीदोषशोषार्तानां प्रयोजयेत् । लावाद्यो वैष्किरो वर्गः प्रतुदा जाङ्गला मृगाः ।। चसं-१,

jīrṇārśograhaṇīdoṣaśoṣārtānāṃ prayojayet | lāvādyo vaiṣkiro vargaḥ pratudā jāṅgalā mṛgāḥ || casaṃ-1,

27.60

लघवः शीतमधुराः सकषाया हिता नृणाम् । पित्तोत्तरे वातमध्ये संनिपाते कफानुगे ।। चसं-१,

laghavaḥ śītamadhurāḥ sakaṣāyā hitā nṛṇām | pittottare vātamadhye saṃnipāte kaphānuge || casaṃ-1,

विष्किरा वर्तकाद्यास्तु प्रसहाल्पान्तरा गुणैः । आयुर्वेददीपिका ( प्रसहा द्विविधा मांसादा व्याघ्रश्येनादयः तथा अमांसादाश्च गवादयः तेन मांसादानां विशेषमाह प्रसहानाम् इत्यादि

viṣkirā vartakādyāstu prasahālpāntarā guṇaiḥ | āyurvedadīpikā ( prasahā dvividhā māṃsādā vyāghraśyenādayaḥ tathā amāṃsādāśca gavādayaḥ tena māṃsādānāṃ viśeṣamāha prasahānām ityādi

जीर्णत्वेनार्शःप्रभृतीनां चिरानुबन्धं दर्शयति

jīrṇatvenārśaḥprabhṛtīnāṃ cirānubandhaṃ darśayati

प्रतुदा इत्यत्र तथा जाङ्गला इत्यत्र चकारो लुप्तनिर्दिष्टः

pratudā ityatra tathā jāṅgalā ityatra cakāro luptanirdiṣṭaḥ

27.61

कफानुगे इति छेदः ।। ४ ।। ) नातिशीतगुरुस्निग्धं मांसम् आजम् अदोषलम् ।। चसं-१,

kaphānuge iti chedaḥ || 4 || ) nātiśītagurusnigdhaṃ māṃsam ājam adoṣalam || casaṃ-1,

27.62

शरीरधातुसामान्याद् अनभिष्यन्दि बृंहणम् । मांसं मधुरशीतत्वाद् गुरु बृंहणमाविकम् ।। चसं-१,

śarīradhātusāmānyād anabhiṣyandi bṛṃhaṇam | māṃsaṃ madhuraśītatvād guru bṛṃhaṇamāvikam || casaṃ-1,

योनाव् अजाविके मिश्रगोचरत्वादनिश्चिते । आयुर्वेददीपिका ( शरीरधातुसामान्यादिति मनुष्यमांससमानत्वात्

yonāv ajāvike miśragocaratvādaniścite | āyurvedadīpikā ( śarīradhātusāmānyāditi manuṣyamāṃsasamānatvāt

एतेन शीतगुरुस्निग्धत्वेन युक्तम् अप्याजमांसं शरीरधातुसाम्यात् कफं न करोतीत्युक्तं भवति

etena śītagurusnigdhatvena yuktam apyājamāṃsaṃ śarīradhātusāmyāt kaphaṃ na karotītyuktaṃ bhavati

आविकं मांसं मधुरशीतत्वेन पित्तहरमपि बोद्धव्यम् अत एव शरद्विधाव् अप्युक्तम् उरभ्रशरभान् इति

āvikaṃ māṃsaṃ madhuraśītatvena pittaharamapi boddhavyam ata eva śaradvidhāv apyuktam urabhraśarabhān iti

रक्तपित्तनिदाने तु वराहमहिषेत्यादिना द्रव्यान्तरसंयुक्तस्यैवाविकमांसस्य रक्तपित्तकर्तृत्वं ज्ञेयम्

raktapittanidāne tu varāhamahiṣetyādinā dravyāntarasaṃyuktasyaivāvikamāṃsasya raktapittakartṛtvaṃ jñeyam

योनाव् इति प्रसहाद्यष्टविधजातौ

yonāv iti prasahādyaṣṭavidhajātau

मिश्रगोचरत्वादिति कदाचिदनूपसेवनात् कदाचिद् धन्वसेवनात् कदाचिद् उभयसेवनाद् अजाव्योर् अनिश्चितयोनित्वम् इत्यर्थः

miśragocaratvāditi kadācidanūpasevanāt kadācid dhanvasevanāt kadācid ubhayasevanād ajāvyor aniścitayonitvam ityarthaḥ

अत्र अनिश्चिते इति योनिविशेषणं किंवा अजा च अवी च एते अनिश्चिते

atra aniścite iti yoniviśeṣaṇaṃ kiṃvā ajā ca avī ca ete aniścite

ननु यद्येवं तदा तित्तिरिरपि धन्वानूपसेवनान्न विष्किरगणे पठनीयः

nanu yadyevaṃ tadā tittirirapi dhanvānūpasevanānna viṣkiragaṇe paṭhanīyaḥ

27.63

नैवं तित्तिरिजातिविशेषस्य धन्वानूपयोर् नियमेन निषेवणाद् गुणनियमः पार्यते कर्तुम् अव्यजयोस्तु नियमोऽयं नास्ति यतः केचिदजावी धन्वमात्रचरे केचिच्चानूपमात्रचरे केचिच्चोभयमात्रचरे तेन तयोर् नियमचरकृतो योनिभेदः कर्तुं न पार्यते ।। ९ ।। ) सामान्येनोपदिष्टानां मांसानां स्वगुणैः पृथक् ।। चसं-१,

naivaṃ tittirijātiviśeṣasya dhanvānūpayor niyamena niṣevaṇād guṇaniyamaḥ pāryate kartum avyajayostu niyamo'yaṃ nāsti yataḥ kecidajāvī dhanvamātracare keciccānūpamātracare keciccobhayamātracare tena tayor niyamacarakṛto yonibhedaḥ kartuṃ na pāryate || 9 || ) sāmānyenopadiṣṭānāṃ māṃsānāṃ svaguṇaiḥ pṛthak || casaṃ-1,

27.64

केषांचिद् गुणवैशेष्याद् विशेष उपदेक्ष्यते । दर्शनश्रोत्रमेधाग्निवयोवर्णस्वरायुषाम् ।। चसं-१,

keṣāṃcid guṇavaiśeṣyād viśeṣa upadekṣyate | darśanaśrotramedhāgnivayovarṇasvarāyuṣām || casaṃ-1,

27.65

बर्ही हिततमो बल्यो वातघ्नो मांसशुक्रलः । गुरूष्णस्निग्धमधुराः स्वरवर्णबलप्रदाः ।। चसं-१,

barhī hitatamo balyo vātaghno māṃsaśukralaḥ | gurūṣṇasnigdhamadhurāḥ svaravarṇabalapradāḥ || casaṃ-1,

27.66

बृंहणाः शुक्रलाश्चोक्ता हंसा मारुतनाशनाः । स्निग्धाश्चोष्णाश्चवृष्याश् च बृंहणाः स्वरबोधनाः ।। चसं-१,

bṛṃhaṇāḥ śukralāścoktā haṃsā mārutanāśanāḥ | snigdhāścoṣṇāścavṛṣyāś ca bṛṃhaṇāḥ svarabodhanāḥ || casaṃ-1,

27.67

बल्याः परं वातहराः स्वेदनाश्चरणायुधाः । गुरूष्णो मधुरो नातिधन्वानूपनिषेवणात् ।। चसं-१,

balyāḥ paraṃ vātaharāḥ svedanāścaraṇāyudhāḥ | gurūṣṇo madhuro nātidhanvānūpaniṣevaṇāt || casaṃ-1,

27.68

तित्तिरिः संजयेच्छीघ्रं त्रीन् दोषाननिलोल्बणान् । पित्तश्लेष्मविकारेषु सरक्तेषु कपिञ्जलाः ।। चसं-१,

tittiriḥ saṃjayecchīghraṃ trīn doṣānanilolbaṇān | pittaśleṣmavikāreṣu sarakteṣu kapiñjalāḥ || casaṃ-1,

27.69

मन्दवातेषु शस्यन्ते शैत्यमाधुर्यलाघवात् । लावाः कषायमधुरा लघवोऽग्निविवर्धनाः ।। चसं-१,

mandavāteṣu śasyante śaityamādhuryalāghavāt | lāvāḥ kaṣāyamadhurā laghavo'gnivivardhanāḥ || casaṃ-1,

27.70

संनिपातप्रशमनाः कटुकाश्च विपाकतः । गोधा विपाके मधुरा कषायकटुका रसे ।। चसं-१,

saṃnipātapraśamanāḥ kaṭukāśca vipākataḥ | godhā vipāke madhurā kaṣāyakaṭukā rase || casaṃ-1,

27.71

वातपित्तप्रशमनी बृंहणी बलवर्धनी । शल्लको मधुराम्लश्च विपाके कटुकः स्मृतः ।। चसं-१,

vātapittapraśamanī bṛṃhaṇī balavardhanī | śallako madhurāmlaśca vipāke kaṭukaḥ smṛtaḥ || casaṃ-1,

27.72

वातपित्तकफघ्नश्च कासश्वासहरस्तथा । कषायविशदाः शीता रक्तपित्तनिबर्हणाः ।। चसं-१,

vātapittakaphaghnaśca kāsaśvāsaharastathā | kaṣāyaviśadāḥ śītā raktapittanibarhaṇāḥ || casaṃ-1,

27.73

विपाके मधुराश्चैव कपोता गृहवासिनः । तेभ्यो लघुतराः किंचित्कपोता वनवासिनः ।। चसं-१,

vipāke madhurāścaiva kapotā gṛhavāsinaḥ | tebhyo laghutarāḥ kiṃcitkapotā vanavāsinaḥ || casaṃ-1,

27.74

शीताः संग्राहिणश्चैव स्वल्पमूत्रकराश्च ते । शुकमांसं कषायाम्लं विपाके रूक्षशीतलम् ।। चसं-१,

śītāḥ saṃgrāhiṇaścaiva svalpamūtrakarāśca te | śukamāṃsaṃ kaṣāyāmlaṃ vipāke rūkṣaśītalam || casaṃ-1,

27.75

शोषकासक्षयहितं संग्राहि लघु दीपनम् । चटका मधुराः स्निग्धा बलशुक्रविवर्धनाः ।। चसं-१,

śoṣakāsakṣayahitaṃ saṃgrāhi laghu dīpanam | caṭakā madhurāḥ snigdhā balaśukravivardhanāḥ || casaṃ-1,

27.76

संनिपातप्रशमनाः शमना मारुतस्य च । कषायो विशदो रूक्षः शीतः पाके कटुर्लघुः ।। चसं-१,

saṃnipātapraśamanāḥ śamanā mārutasya ca | kaṣāyo viśado rūkṣaḥ śītaḥ pāke kaṭurlaghuḥ || casaṃ-1,

27.77

शशः स्वादुः प्रशस्तश्च संनिपाते ऽनिलावरे । मधुरा मधुराः पाके त्रिदोषशमनाः शिवाः ।। चसं-१,

śaśaḥ svāduḥ praśastaśca saṃnipāte 'nilāvare | madhurā madhurāḥ pāke tridoṣaśamanāḥ śivāḥ || casaṃ-1,

27.78

लघवो बद्धविण्मूत्राः शीताश्चैणाः प्रकीर्तिताः । स्नेहनं बृंहणं वृष्यं श्रमघ्नमनिलापहम् ।। चसं-१,

laghavo baddhaviṇmūtrāḥ śītāścaiṇāḥ prakīrtitāḥ | snehanaṃ bṛṃhaṇaṃ vṛṣyaṃ śramaghnamanilāpaham || casaṃ-1,

27.79

वराहपिशितं बल्यं रोचनं स्वेदनं गुरु । गव्यं केवलवातेषु पीनसे विषमज्वरे ।। चसं-१,

varāhapiśitaṃ balyaṃ rocanaṃ svedanaṃ guru | gavyaṃ kevalavāteṣu pīnase viṣamajvare || casaṃ-1,

27.80

शुष्ककासश्रमात्यग्निमांसक्षयहितं च तत् । स्निग्धोष्णं मधुरं वृष्यं माहिषं गुरु तर्पणम् ।। चसं-१,

śuṣkakāsaśramātyagnimāṃsakṣayahitaṃ ca tat | snigdhoṣṇaṃ madhuraṃ vṛṣyaṃ māhiṣaṃ guru tarpaṇam || casaṃ-1,

27.81

दार्ढ्यं बृहत्त्वमुत्साहं स्वप्नं च जनयत्यपि । गुरूष्णा मधुरा बल्या बृंहणाः पवनापहाः ।। चसं-१,

dārḍhyaṃ bṛhattvamutsāhaṃ svapnaṃ ca janayatyapi | gurūṣṇā madhurā balyā bṛṃhaṇāḥ pavanāpahāḥ || casaṃ-1,

27.82

मत्स्याः स्निग्धाश्च वृष्याश्च बहुदोषाः प्रकीर्तिताः । शैवालशष्पभोजित्वात्स्वप्नस्य च विवर्जनात् ।। चसं-१,

matsyāḥ snigdhāśca vṛṣyāśca bahudoṣāḥ prakīrtitāḥ | śaivālaśaṣpabhojitvātsvapnasya ca vivarjanāt || casaṃ-1,

27.83

रोहितो दीपनीयश्च लघुपाको महाबलः । वर्ण्यो वातहरो वृष्यश्चक्षुष्यो बलवर्धनः ।। चसं-१,

rohito dīpanīyaśca laghupāko mahābalaḥ | varṇyo vātaharo vṛṣyaścakṣuṣyo balavardhanaḥ || casaṃ-1,

27.84

मेधास्मृतिकरः पथ्यः शोषघ्नः कूर्म उच्यते । खड्गमांसम् अभिष्यन्दि बलकृन्मधुरं स्मृतम् ।। चसं-१,

medhāsmṛtikaraḥ pathyaḥ śoṣaghnaḥ kūrma ucyate | khaḍgamāṃsam abhiṣyandi balakṛnmadhuraṃ smṛtam || casaṃ-1,

27.85

स्नेहनं बृंहणं वर्ण्यं श्रमघ्नमनिलापहम् । धार्तराष्ट्रचकोराणां दक्षाणां शिखिनामपि ।। चसं-१,

snehanaṃ bṛṃhaṇaṃ varṇyaṃ śramaghnamanilāpaham | dhārtarāṣṭracakorāṇāṃ dakṣāṇāṃ śikhināmapi || casaṃ-1,

27.86

चटकानां च यानि स्युर् अण्डानि च हितानि च । क्षीणरेतःसु कासेषु हृद्रोगेषु क्षतेषु च ।। चसं-१,

caṭakānāṃ ca yāni syur aṇḍāni ca hitāni ca | kṣīṇaretaḥsu kāseṣu hṛdrogeṣu kṣateṣu ca || casaṃ-1,

27.87

मधुराण्यविदाहीनि सद्योबलकराणि च । शरीरबृंहणे नान्यत्खाद्यं मांसाद्विशिष्यते ।। चसं-१,

madhurāṇyavidāhīni sadyobalakarāṇi ca | śarīrabṛṃhaṇe nānyatkhādyaṃ māṃsādviśiṣyate || casaṃ-1,

इति वर्गस्तृतीयोऽयं मांसानां परिकीर्तितः । आयुर्वेददीपिका ( केषांचिदिति वक्ष्यमाणमयूरादीनाम्

iti vargastṛtīyo'yaṃ māṃsānāṃ parikīrtitaḥ | āyurvedadīpikā ( keṣāṃciditi vakṣyamāṇamayūrādīnām

गुणवैशेष्यादिति विशिष्टगुणशालित्वात्

guṇavaiśeṣyāditi viśiṣṭaguṇaśālitvāt

मयूरस्य गुरुत्वस्निग्धत्वं वर्तकादिगणपठितत्वेनैव लब्धं सत् पुनरुच्यते विशेषार्थम्

mayūrasya gurutvasnigdhatvaṃ vartakādigaṇapaṭhitatvenaiva labdhaṃ sat punarucyate viśeṣārtham

एवमन्यत्रापि गणोक्तगुणकथनेन लब्धस्य पुनः कथने व्याख्येयम्

evamanyatrāpi gaṇoktaguṇakathanena labdhasya punaḥ kathane vyākhyeyam

चरणायुधः कुक्कुटः

caraṇāyudhaḥ kukkuṭaḥ

धन्वानूपनिषेवणादिति हेतुकथनेन य एव धन्वानूपनिषेवी तित्तिरिः स एव यथोक्तगुण इति ज्ञेयम्

dhanvānūpaniṣevaṇāditi hetukathanena ya eva dhanvānūpaniṣevī tittiriḥ sa eva yathoktaguṇa iti jñeyam

एवमन्ये ऽपि ये गवादयो धन्वानूपनिषेविणस् ते ऽपि तित्तिरिसमानगुणा भवन्ति तित्तिरिस्तु विशेषेणेति तित्तिरिः साक्षादुक्तः

evamanye 'pi ye gavādayo dhanvānūpaniṣeviṇas te 'pi tittirisamānaguṇā bhavanti tittiristu viśeṣeṇeti tittiriḥ sākṣāduktaḥ

किंवा तित्तिरेरेव एवंगुणत्वे धन्वानूपनिषेवणं हेतुः नान्यत्र गवादेर् अनूपदेशादेर् इति ज्ञेयम्

kiṃvā tittirereva evaṃguṇatve dhanvānūpaniṣevaṇaṃ hetuḥ nānyatra gavāder anūpadeśāder iti jñeyam

कपोता गृहवासिन इति पारावताः

kapotā gṛhavāsina iti pārāvatāḥ

चटका मधुरा इत्यादि केचित् पठन्त्येव ये तु न पठन्ति तेषां मते चटकस्य प्रतुदसामान्यगुणलब्धं वृष्यत्वं तृप्तिं चटकमांसानां गत्वा यो ऽनुपिबेत् पयः इत्यादिवृष्यप्रयोगादेव लभ्यते

caṭakā madhurā ityādi kecit paṭhantyeva ye tu na paṭhanti teṣāṃ mate caṭakasya pratudasāmānyaguṇalabdhaṃ vṛṣyatvaṃ tṛptiṃ caṭakamāṃsānāṃ gatvā yo 'nupibet payaḥ ityādivṛṣyaprayogādeva labhyate

मयूरादीनां तु बहवो गुणा गणोक्तगुणाधिका इति पृथक् पाठः कृतः

mayūrādīnāṃ tu bahavo guṇā gaṇoktaguṇādhikā iti pṛthak pāṭhaḥ kṛtaḥ

27.88

मांसं बृंहणानाम् इत्यनेनैवाग्र्याधिकारवचनेन मांसस्य बृंहणत्वे लब्धे शरीरबृंहणे नान्य इत्यादिवचनं प्रकरणप्राप्तत्वेन तथा तस्यैवार्थस्य दार्ढ्यार्थं च ज्ञेयम् ।। १२ ।। ) पाठाशुषाशटीशाकं वास्तुकं सुनिषण्णकम् ।। चसं-१,

māṃsaṃ bṛṃhaṇānām ityanenaivāgryādhikāravacanena māṃsasya bṛṃhaṇatve labdhe śarīrabṛṃhaṇe nānya ityādivacanaṃ prakaraṇaprāptatvena tathā tasyaivārthasya dārḍhyārthaṃ ca jñeyam || 12 || ) pāṭhāśuṣāśaṭīśākaṃ vāstukaṃ suniṣaṇṇakam || casaṃ-1,

27.89

विद्याद्ग्राहि त्रिदोषघ्नं भिन्नवर्चस्तु वास्तुकम् । त्रिदोषशमनी वृष्या काकमाची रसायनी ।। चसं-१,

vidyādgrāhi tridoṣaghnaṃ bhinnavarcastu vāstukam | tridoṣaśamanī vṛṣyā kākamācī rasāyanī || casaṃ-1,

27.90

नात्युष्णशीतवीर्या च भेदिनी कुष्ठनाशिनी । राजक्षवकशाकं तु त्रिदोषशमनं लघु ।। चसं-१,

nātyuṣṇaśītavīryā ca bhedinī kuṣṭhanāśinī | rājakṣavakaśākaṃ tu tridoṣaśamanaṃ laghu || casaṃ-1,

27.91

ग्राहि शस्तं विशेषेण ग्रहण्यर्शोविकारिणाम् । कालशाकं तु कटुकं दीपनं गरशोफजित् ।। चसं-१,

grāhi śastaṃ viśeṣeṇa grahaṇyarśovikāriṇām | kālaśākaṃ tu kaṭukaṃ dīpanaṃ garaśophajit || casaṃ-1,

27.92

लघूष्णं वातलं रूक्षं कालायं शाकमुच्यते । दीपनी चोष्णवीर्या च ग्राहिणी कफमारुते ।। चसं-१,

laghūṣṇaṃ vātalaṃ rūkṣaṃ kālāyaṃ śākamucyate | dīpanī coṣṇavīryā ca grāhiṇī kaphamārute || casaṃ-1,

27.93

प्रशस्यतेऽम्लचाङ्गेरी ग्रहण्यर्शोहिता च सा । मधुरा मधुरा पाके भेदिनी श्लेष्मवर्धनी ।। चसं-१,

praśasyate'mlacāṅgerī grahaṇyarśohitā ca sā | madhurā madhurā pāke bhedinī śleṣmavardhanī || casaṃ-1,

27.94

वृष्या स्निग्धा च शीता च मदघ्नी चाप्युपोदिका । रूक्षो मदविषघ्नश्च प्रशस्तो रक्तपित्तिनाम् ।। चसं-१,

vṛṣyā snigdhā ca śītā ca madaghnī cāpyupodikā | rūkṣo madaviṣaghnaśca praśasto raktapittinām || casaṃ-1,

27.95

मधुरो मधुरः पाके शीतलस्तण्डुलीयकः । मण्डूकपर्णी वेत्राग्रं कुचेला वनतिक्तकम् ।। चसं-१,

madhuro madhuraḥ pāke śītalastaṇḍulīyakaḥ | maṇḍūkaparṇī vetrāgraṃ kucelā vanatiktakam || casaṃ-1,

27.96

कर्कोटकावल्गुजकौ पटोलं शकुलादनी । वृषपुष्पाणि शार्ङ्गेष्टा केम्बूकं सकठिल्लकम् ।। चसं-१,

karkoṭakāvalgujakau paṭolaṃ śakulādanī | vṛṣapuṣpāṇi śārṅgeṣṭā kembūkaṃ sakaṭhillakam || casaṃ-1,

27.97

नाडी कलायं गोजिह्वा वार्ताकं तिलपर्णिका । कौलकं कार्कशं नैम्बं शाकं पार्पटकं च यत् ।। चसं-१,

nāḍī kalāyaṃ gojihvā vārtākaṃ tilaparṇikā | kaulakaṃ kārkaśaṃ naimbaṃ śākaṃ pārpaṭakaṃ ca yat || casaṃ-1,

कफपित्तहरं तिक्तं शीतं कटु विपच्यते । आयुर्वेददीपिका ( शाकानामपि व्यञ्जनत्वेनानन्तरमुपदेशः

kaphapittaharaṃ tiktaṃ śītaṃ kaṭu vipacyate | āyurvedadīpikā ( śākānāmapi vyañjanatvenānantaramupadeśaḥ

शुषा कासमर्दः

śuṣā kāsamardaḥ

शटी स्वनामप्रसिद्धा

śaṭī svanāmaprasiddhā

वास्तुकं टङ्कवास्तुकम्

vāstukaṃ ṭaṅkavāstukam

नात्युष्णशीतवीर्येति नोष्णत्वं प्रकर्षप्राप्तमस्या नापि शीतत्वम् इत्यर्थः

nātyuṣṇaśītavīryeti noṣṇatvaṃ prakarṣaprāptamasyā nāpi śītatvam ityarthaḥ

यत्तु सुश्रुते तिक्ता काकमाची वातं शमयति उष्णवीर्यत्वात् इत्युक्तं तद्वीर्यवादिमतेन अत एव द्रव्यगुणे सुश्रुतेऽपि नात्युष्णशीता इत्येवमेव पठितम्

yattu suśrute tiktā kākamācī vātaṃ śamayati uṣṇavīryatvāt ityuktaṃ tadvīryavādimatena ata eva dravyaguṇe suśrute'pi nātyuṣṇaśītā ityevameva paṭhitam

राजक्षवकः दुग्धिका

rājakṣavakaḥ dugdhikā

कालशाकं कालिया इति ख्यातं कालाख्यम् इति कालशाकम् एवोच्यते पुनः अन्ये तु कालायम् इति पठन्ति

kālaśākaṃ kāliyā iti khyātaṃ kālākhyam iti kālaśākam evocyate punaḥ anye tu kālāyam iti paṭhanti

मण्डूकपर्णी मणिमणीति ख्याता

maṇḍūkaparṇī maṇimaṇīti khyātā

कुचेला अकर्णविद्धिकाभेदः

kucelā akarṇaviddhikābhedaḥ

वनतिक्तकं पथ्यसुन्दरम्

vanatiktakaṃ pathyasundaram

अवल्गुजो वाल्गुजी

avalgujo vālgujī

शकुलादनी कटुरोहिणी

śakulādanī kaṭurohiṇī

शार्ङ्गेष्टा काकतिक्ता

śārṅgeṣṭā kākatiktā

कठिल्लकः पुनर्नवा

kaṭhillakaḥ punarnavā

नाडी नाडीचः

nāḍī nāḍīcaḥ

कलायो वर्तुलकलायः

kalāyo vartulakalāyaḥ

तिलपर्णिका हुलहुलिका

tilaparṇikā hulahulikā

गोजिह्वा दार्विपत्त्रिका

gojihvā dārvipattrikā

कुलकः कारवेल्लकः केचित् तु कुलकं पटोलभेदम् आहुः

kulakaḥ kāravellakaḥ kecit tu kulakaṃ paṭolabhedam āhuḥ

27.98

कर्कशः स्वल्पकर्कोटकः ।। २१ ।। ) सर्वाणि सूप्यशाकानि फञ्जी चिल्ली कुतुम्बकः ।। चसं-१,

karkaśaḥ svalpakarkoṭakaḥ || 21 || ) sarvāṇi sūpyaśākāni phañjī cillī kutumbakaḥ || casaṃ-1,

27.99

आलुकानि च सर्वाणि सपत्त्राणि कुटिञ्जरम् । शणशाल्मलिपुष्पाणि कर्बुदारः सुवर्चला ।। चसं-१,

ālukāni ca sarvāṇi sapattrāṇi kuṭiñjaram | śaṇaśālmalipuṣpāṇi karbudāraḥ suvarcalā || casaṃ-1,

27.100

निष्पावः कोविदारश्च पत्तूरश् चुच्चुपर्णिका । कुमारजीवो लोट्टाकः पालङ्क्या मारिषस् तथा ।। चसं-१,

niṣpāvaḥ kovidāraśca pattūraś cuccuparṇikā | kumārajīvo loṭṭākaḥ pālaṅkyā māriṣas tathā || casaṃ-1,

27.101

कलम्बनालिकासूर्यः कुसुम्भवृकधूमकौ । लक्ष्मणा च प्रपुन्नाटो नलिनीका कुठेरकः ।। चसं-१,

kalambanālikāsūryaḥ kusumbhavṛkadhūmakau | lakṣmaṇā ca prapunnāṭo nalinīkā kuṭherakaḥ || casaṃ-1,

27.102

लोणिका यवशाकं च कुष्माण्डकम् अवल्गुजम् यातुकः शालकल्याणी त्रिपर्णी पीलुपर्णिका ।। चसं-१,

loṇikā yavaśākaṃ ca kuṣmāṇḍakam avalgujam yātukaḥ śālakalyāṇī triparṇī pīluparṇikā || casaṃ-1,

27.103

शाकं गुरु च रूक्षं च प्रायो विष्टभ्य जीर्यति । मधुरं शीतवीर्यं च पुरीषस्य च भेदनम् ।। चसं-१,

śākaṃ guru ca rūkṣaṃ ca prāyo viṣṭabhya jīryati | madhuraṃ śītavīryaṃ ca purīṣasya ca bhedanam || casaṃ-1,

27.104

स्विन्नं निष्पीडितरसं स्नेहाढ्यं तत् प्रशस्यते । शणस्य कोविदारस्य कर्बुदारस्य शाल्मलेः ।। चसं-१,

svinnaṃ niṣpīḍitarasaṃ snehāḍhyaṃ tat praśasyate | śaṇasya kovidārasya karbudārasya śālmaleḥ || casaṃ-1,

27.105

पुष्पं ग्राहि प्रशस्तं च रक्तपित्ते विशेषतः । न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षपद्मादिपल्लवाः ।। चसं-१,

puṣpaṃ grāhi praśastaṃ ca raktapitte viśeṣataḥ | nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣapadmādipallavāḥ || casaṃ-1,

27.106

कषायाः स्तम्भनाः शीता हिताः पित्तातिसारिणाम् । वायुं वत्सादनी हन्यात्कफं गण्डीरचित्रकौ ।। चसं-१,

kaṣāyāḥ stambhanāḥ śītā hitāḥ pittātisāriṇām | vāyuṃ vatsādanī hanyātkaphaṃ gaṇḍīracitrakau || casaṃ-1,

27.107

श्रेयसी बिल्वपर्णी च बिल्वपत्त्रं तु वातनुत् । भण्डी शतावरीशाकं बला जीवन्तिकं च यत् ।। चसं-१,

śreyasī bilvaparṇī ca bilvapattraṃ tu vātanut | bhaṇḍī śatāvarīśākaṃ balā jīvantikaṃ ca yat || casaṃ-1,

27.108

पर्वण्याः पर्वपुष्प्याश्च वातपित्तहरं स्मृतम् । लघु भिन्नशकृत्तिक्तं लाङ्गलक्युरुवूकयोः ।। चसं-१,

parvaṇyāḥ parvapuṣpyāśca vātapittaharaṃ smṛtam | laghu bhinnaśakṛttiktaṃ lāṅgalakyuruvūkayoḥ || casaṃ-1,

27.109

तिलवेतसशाकं च शाकं पञ्चाङ्गुलस्य च । वातलं कटुतिक्ताम्लमधोमार्गप्रवर्तनम् ।। चसं-१,

tilavetasaśākaṃ ca śākaṃ pañcāṅgulasya ca | vātalaṃ kaṭutiktāmlamadhomārgapravartanam || casaṃ-1,

27.110

रूक्षाम्लमुष्णं कौसुम्भं कफघ्नं पित्तवर्धनम् । त्रपुसैर्वारुकं स्वादु गुरु विष्टम्भि शीतलम् ।। चसं-१,

rūkṣāmlamuṣṇaṃ kausumbhaṃ kaphaghnaṃ pittavardhanam | trapusairvārukaṃ svādu guru viṣṭambhi śītalam || casaṃ-1,

27.111

मुखप्रियं च रूक्षं च मूत्रलं त्रपुसं त्व् अति । एर्वारुकं च सम्पक्वं दाहतृष्णाक्लमार्तिनुत् ।। चसं-१,

mukhapriyaṃ ca rūkṣaṃ ca mūtralaṃ trapusaṃ tv ati | ervārukaṃ ca sampakvaṃ dāhatṛṣṇāklamārtinut || casaṃ-1,

27.112

वर्चोभेदीन्यलाबूनि रूक्षशीतगुरूणि च । चिर्भटैर्वारुके तद्वद्वर्चोभेदहिते तु ते ।। चसं-१,

varcobhedīnyalābūni rūkṣaśītagurūṇi ca | cirbhaṭairvāruke tadvadvarcobhedahite tu te || casaṃ-1,

27.113

सक्षारं पक्वकूष्माण्डं मधुराम्लं तथा लघु । सृष्टमूत्रपुरीषं च सर्वदोषनिबर्हणम् ।। चसं-१,

sakṣāraṃ pakvakūṣmāṇḍaṃ madhurāmlaṃ tathā laghu | sṛṣṭamūtrapurīṣaṃ ca sarvadoṣanibarhaṇam || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( सूप्यशाकानि माषपर्ण्यादीनि

āyurvedadīpikā ( sūpyaśākāni māṣaparṇyādīni

फञ्जी ब्राह्मणयष्टिका

phañjī brāhmaṇayaṣṭikā

चिल्ली गौडवास्तुकः

cillī gauḍavāstukaḥ

कुतुम्बकः द्रोणपुष्पिका

kutumbakaḥ droṇapuṣpikā

आलुकानि पिण्डालुकादीनि

ālukāni piṇḍālukādīni

कर्बुदारः काञ्चनः

karbudāraḥ kāñcanaḥ

सुवर्चला सूर्यभक्तिका केचित् फप्पुकम् आहुः

suvarcalā sūryabhaktikā kecit phappukam āhuḥ

पत्तूरः शालिञ्चः

pattūraḥ śāliñcaḥ

चुच्चुपर्णिका नाडीचभेदः

cuccuparṇikā nāḍīcabhedaḥ

कुमारजीवः जीवशाकम्

kumārajīvaḥ jīvaśākam

लोट्टाकः लोट्टामारिषः

loṭṭākaḥ loṭṭāmāriṣaḥ

नालिका गोनाडीचः

nālikā gonāḍīcaḥ

आसुरी राजिका मण्डको वा

āsurī rājikā maṇḍako vā

वृकधूमकः भूमिशिरीषः

vṛkadhūmakaḥ bhūmiśirīṣaḥ

लक्ष्मणा स्वनामख्याता

lakṣmaṇā svanāmakhyātā

नलिनी पद्ममृणालं नीलिनीति पाठपक्षे बुह्ना

nalinī padmamṛṇālaṃ nīlinīti pāṭhapakṣe buhnā

यवशाकं क्षेत्रवास्तुकम्

yavaśākaṃ kṣetravāstukam

कूष्माण्डः सर्पच्छत्त्रम्

kūṣmāṇḍaḥ sarpacchattram

अवल्गुजमिति अवल्गुजभेदः

avalgujamiti avalgujabhedaḥ

यातुकः शुक्ला शालपर्णी

yātukaḥ śuklā śālaparṇī

शालकल्याणी शालिञ्चभेदः

śālakalyāṇī śāliñcabhedaḥ

त्रिपर्णी हंसपादिका

triparṇī haṃsapādikā

पीलुपर्णी मोरटकः

pīluparṇī moraṭakaḥ

गण्डीरः शमठः

gaṇḍīraḥ śamaṭhaḥ

बिल्वपर्णी बिल्वार्जकम्

bilvaparṇī bilvārjakam

भण्डी स्वनामख्याता

bhaṇḍī svanāmakhyātā

पर्वणी पर्वशाकम्

parvaṇī parvaśākam

पर्वपुष्पी कुक्कुटी

parvapuṣpī kukkuṭī

पञ्चाङ्गुलः चित्रैरण्डः

pañcāṅgulaḥ citrairaṇḍaḥ

एर्वारुकं राजकर्कटी

ervārukaṃ rājakarkaṭī

27.114

कूष्माण्डकं सुश्रुते बाल्याद्यावस्थाभेदेन पठितं तद् अप्यविरुद्धम् एव यतो बालमध्ययोस् तत्र पित्तहरत्वं कफकरत्वं चोक्तं तदपीह पित्तोत्तरे कफोत्तरे संनिपाते बोद्धव्यम् ।। ३१ ।। ) केलूटं च कदम्बं च नदीमाषकम् ऐन्दुकम् । विशदं गुरु शीतं च समभिष्यन्दि चोच्यते ।। चसं-१,

kūṣmāṇḍakaṃ suśrute bālyādyāvasthābhedena paṭhitaṃ tad apyaviruddham eva yato bālamadhyayos tatra pittaharatvaṃ kaphakaratvaṃ coktaṃ tadapīha pittottare kaphottare saṃnipāte boddhavyam || 31 || ) kelūṭaṃ ca kadambaṃ ca nadīmāṣakam aindukam | viśadaṃ guru śītaṃ ca samabhiṣyandi cocyate || casaṃ-1,

27.115

उत्पलानि कषायाणि रक्तपित्तहराणि च । तथा तालप्रलम्बं स्याद् उरःक्षतरुजापहम् ।। चसं-१,

utpalāni kaṣāyāṇi raktapittaharāṇi ca | tathā tālapralambaṃ syād uraḥkṣatarujāpaham || casaṃ-1,

27.116

खर्जूरं तालशस्यं च रक्तपित्तक्षयापहम् । तरूटबिसशालूकक्रौञ्चादनकशेरुकम् ।। चसं-१,

kharjūraṃ tālaśasyaṃ ca raktapittakṣayāpaham | tarūṭabisaśālūkakrauñcādanakaśerukam || casaṃ-1,

27.117

शृङ्गाटकाङ्कलोड्यं च गुरु विष्टम्भि शीतलम् । कुमुदोत्पलनालास्तु सपुष्पाः सफलाः स्मृताः ।। चसं-१,

śṛṅgāṭakāṅkaloḍyaṃ ca guru viṣṭambhi śītalam | kumudotpalanālāstu sapuṣpāḥ saphalāḥ smṛtāḥ || casaṃ-1,

27.118

शीताः स्वादुकषायास्तु कफमारुतकोपनाः । कषायमीषद्विष्टम्भि रक्तपित्तहरं स्मृतम् ।। चसं-१,

śītāḥ svādukaṣāyāstu kaphamārutakopanāḥ | kaṣāyamīṣadviṣṭambhi raktapittaharaṃ smṛtam || casaṃ-1,

27.119

पौष्करं तु भवेद्बीजं मधुरं रसपाकयोः । बल्यः शीतो गुरुः स्निग्धस्तर्पणो बृंहणात्मकः ।। चसं-१,

pauṣkaraṃ tu bhavedbījaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ | balyaḥ śīto guruḥ snigdhastarpaṇo bṛṃhaṇātmakaḥ || casaṃ-1,

27.120

वातपित्तहरः स्वादुर्वृष्यो मुञ्जातकः परम् । जीवनो बृंहणो वृष्यः कण्ठ्यः शस्तो रसायने ।। चसं-१,

vātapittaharaḥ svādurvṛṣyo muñjātakaḥ param | jīvano bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ kaṇṭhyaḥ śasto rasāyane || casaṃ-1,

27.121

विदारीकन्दो बल्यश्च मूत्रलः स्वादुशीतलः । अम्लिकायाः स्मृतः कन्दो ग्रहण्यर्शोहितो लघुः ।। चसं-१,

vidārīkando balyaśca mūtralaḥ svāduśītalaḥ | amlikāyāḥ smṛtaḥ kando grahaṇyarśohito laghuḥ || casaṃ-1,

27.122

नात्युष्णः कफवातघ्नो ग्राही शस्तो मदात्यये । त्रिदोषं बद्धविण्मूत्रं सार्षपं शाकमुच्यते ।। चसं-१,

nātyuṣṇaḥ kaphavātaghno grāhī śasto madātyaye | tridoṣaṃ baddhaviṇmūtraṃ sārṣapaṃ śākamucyate || casaṃ-1,

27.123

तद्वत् स्याद्रक्तनालस्य रूक्षमम्लं विशेषतः । तद्वत् पिण्डालुकं विद्यात् कन्दत्वाच्च मुखप्रियम् । सर्पच्छत्त्रकवर्ज्यास् तु बह्व्यो ऽन्याश् छत्त्रजातयः ।। चसं-१,

tadvat syādraktanālasya rūkṣamamlaṃ viśeṣataḥ | tadvat piṇḍālukaṃ vidyāt kandatvācca mukhapriyam | sarpacchattrakavarjyās tu bahvyo 'nyāś chattrajātayaḥ || casaṃ-1,

27.124

शीताः पीनसकर्त्र्यश्च मधुरा गुर्व्य एव च । चतुर्थः शाकवर्गो ऽयं पत्त्रकन्दफलाश्रयः ।। चसं-१,

śītāḥ pīnasakartryaśca madhurā gurvya eva ca | caturthaḥ śākavargo 'yaṃ pattrakandaphalāśrayaḥ || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( केलूटे हारीतवचनं केलूटं स्वादु विटपं तत्कन्दः स्वादुशीतलः इति

āyurvedadīpikā ( kelūṭe hārītavacanaṃ kelūṭaṃ svādu viṭapaṃ tatkandaḥ svāduśītalaḥ iti

कदम्बं कदम्बिकां वदन्ति केचित् तु स्वल्पकदम्बकम् आहुः

kadambaṃ kadambikāṃ vadanti kecit tu svalpakadambakam āhuḥ

नदीमाषकः उदीमानक इति ख्यातः

nadīmāṣakaḥ udīmānaka iti khyātaḥ

ऐन्दुकं निक्षारः

aindukaṃ nikṣāraḥ

तालप्रलम्बः तालाङ्कुरः

tālapralambaḥ tālāṅkuraḥ

शस्यशब्देनेह मस्तकमज्जा गृह्यते

śasyaśabdeneha mastakamajjā gṛhyate

तरुटः कह्लारकन्दः

taruṭaḥ kahlārakandaḥ

क्रौञ्चादनं धिञ्चुलिका

krauñcādanaṃ dhiñculikā

कशेरुकशब्देन चिञ्चोडका राजकशेरुकश्च गृह्यते

kaśerukaśabdena ciñcoḍakā rājakaśerukaśca gṛhyate

अङ्कालोड्यं ह्रस्वोत्पलकन्दः

aṅkāloḍyaṃ hrasvotpalakandaḥ

मुञ्जातक औत्तरापथिककन्दः

muñjātaka auttarāpathikakandaḥ

अम्लिका स्वल्पविटपा प्रायः कामरूपादौ भवति

amlikā svalpaviṭapā prāyaḥ kāmarūpādau bhavati

सर्पच्छत्त्रं सर्पफणाकारं छत्त्रकम्

sarpacchattraṃ sarpaphaṇākāraṃ chattrakam

अन्याश् छत्त्रजातयः करीषपलालादिजा बहुला ज्ञेयाः

anyāś chattrajātayaḥ karīṣapalālādijā bahulā jñeyāḥ

27.125

पत्त्रकन्दफलाश्रय इति प्राधान्येन तेन पुष्पाद्याश्रयत्वम् अपि शाकवर्गस्य ज्ञेयम् ।। १५ ।। ) तृष्णादाहज्वरश्वासरक्तपित्तक्षतक्षयान् । वातपित्तमुदावर्तं स्वरभेदं मदात्ययम् ।। चसं-१,

pattrakandaphalāśraya iti prādhānyena tena puṣpādyāśrayatvam api śākavargasya jñeyam || 15 || ) tṛṣṇādāhajvaraśvāsaraktapittakṣatakṣayān | vātapittamudāvartaṃ svarabhedaṃ madātyayam || casaṃ-1,

27.126

तिक्तास्यताम् आस्यशोषं कासं चाशु व्यपोहति । मृद्वीका बृंहणी वृष्या मधुरा स्निग्धशीतला ।। चसं-१,

tiktāsyatām āsyaśoṣaṃ kāsaṃ cāśu vyapohati | mṛdvīkā bṛṃhaṇī vṛṣyā madhurā snigdhaśītalā || casaṃ-1,

27.127

मधुरं बृंहणं वृष्यं खर्जूरं गुरु शीतलम् । क्षयेऽभिघाते दाहे च वातपित्ते च तद्धितम् ।। चसं-१,

madhuraṃ bṛṃhaṇaṃ vṛṣyaṃ kharjūraṃ guru śītalam | kṣaye'bhighāte dāhe ca vātapitte ca taddhitam || casaṃ-1,

27.128

तर्पणं बृंहणं फल्गु गुरु विष्टम्भि शीतलम् । परूषकं मधूकं च वातपित्ते च शस्यते ।। चसं-१,

tarpaṇaṃ bṛṃhaṇaṃ phalgu guru viṣṭambhi śītalam | parūṣakaṃ madhūkaṃ ca vātapitte ca śasyate || casaṃ-1,

27.129

मधुरं बृंहणं बल्यम् आम्रातं तर्पणं गुरु । सस्नेहं श्लेष्मलं शीतं वृष्यं विष्टभ्य जीर्यति ।। चसं-१,

madhuraṃ bṛṃhaṇaṃ balyam āmrātaṃ tarpaṇaṃ guru | sasnehaṃ śleṣmalaṃ śītaṃ vṛṣyaṃ viṣṭabhya jīryati || casaṃ-1,

27.130

तालशस्यानि सिद्धानि नारिकेलफलानि च । बृंहणस्निग्धशीतानि बल्यानि मधुराणि च ।। चसं-१,

tālaśasyāni siddhāni nārikelaphalāni ca | bṛṃhaṇasnigdhaśītāni balyāni madhurāṇi ca || casaṃ-1,

27.131

मधुराम्लकषायं च विष्टम्भि गुरु शीतलम् । पित्तश्लेष्मकरं भव्यं ग्राहि वक्त्रविशोधनम् ।। चसं-१,

madhurāmlakaṣāyaṃ ca viṣṭambhi guru śītalam | pittaśleṣmakaraṃ bhavyaṃ grāhi vaktraviśodhanam || casaṃ-1,

27.132

अम्लं परूषकं द्राक्षा बदराण्यारुकाणि च । पित्तश्लेष्मप्रकोपीणि कर्कन्धुनिकुचान्यपि ।। चसं-१,

amlaṃ parūṣakaṃ drākṣā badarāṇyārukāṇi ca | pittaśleṣmaprakopīṇi karkandhunikucānyapi || casaṃ-1,

27.133

नात्युष्णं गुरु सम्पक्वं स्वादुप्रायं मुखप्रियम् । बृंहणं जीर्यति क्षिप्रं नातिदोषलमारुकम् ।। चसं-१,

nātyuṣṇaṃ guru sampakvaṃ svāduprāyaṃ mukhapriyam | bṛṃhaṇaṃ jīryati kṣipraṃ nātidoṣalamārukam || casaṃ-1,

27.134

द्विविधं शीतमुष्णं च मधुरं चाम्लमेव च । गुरु पारावतं ज्ञेयमरुच्यत्यग्निनाशनम् ।। चसं-१,

dvividhaṃ śītamuṣṇaṃ ca madhuraṃ cāmlameva ca | guru pārāvataṃ jñeyamarucyatyagnināśanam || casaṃ-1,

27.135

भव्यादल्पान्तरगुणं काश्मर्यफलमुच्यते । तथैवाल्पान्तरगुणं तूदम् अम्लं परूषकात् ।। चसं-१,

bhavyādalpāntaraguṇaṃ kāśmaryaphalamucyate | tathaivālpāntaraguṇaṃ tūdam amlaṃ parūṣakāt || casaṃ-1,

27.136

कषायमधुरं टङ्कं वातलं गुरु शीतलम् । कपित्थमामं कण्ठघ्नं विषघ्नं ग्राहि वातलम् ।। चसं-१,

kaṣāyamadhuraṃ ṭaṅkaṃ vātalaṃ guru śītalam | kapitthamāmaṃ kaṇṭhaghnaṃ viṣaghnaṃ grāhi vātalam || casaṃ-1,

27.137

मधुराम्लकषायत्वात्सौगन्ध्याच्च रुचिप्रदम् । परिपक्वं च दोषघ्नं विषघ्नं ग्राहि गुर्वपि ।। चसं-१,

madhurāmlakaṣāyatvātsaugandhyācca rucipradam | paripakvaṃ ca doṣaghnaṃ viṣaghnaṃ grāhi gurvapi || casaṃ-1,

27.138

बिल्वं तु दुर्जरं पक्वं दोषलं पूतिमारुतम् । स्निग्धोष्णतीक्ष्णं तद्बालं दीपनं कफवातजित् ।। चसं-१,

bilvaṃ tu durjaraṃ pakvaṃ doṣalaṃ pūtimārutam | snigdhoṣṇatīkṣṇaṃ tadbālaṃ dīpanaṃ kaphavātajit || casaṃ-1,

27.139

रक्तपित्तकरं बालमापूर्णं पित्तवर्धनम् । पक्वमाम्रं जयेद्वायुं मांसशुक्रबलप्रदम् ।। चसं-१,

raktapittakaraṃ bālamāpūrṇaṃ pittavardhanam | pakvamāmraṃ jayedvāyuṃ māṃsaśukrabalapradam || casaṃ-1,

27.140

कषायमधुरप्रायं गुरु विष्टम्भि शीतलम् । जाम्बवं कफपित्तघ्नं ग्राहि वातकरं परम् ।। चसं-१,

kaṣāyamadhuraprāyaṃ guru viṣṭambhi śītalam | jāmbavaṃ kaphapittaghnaṃ grāhi vātakaraṃ param || casaṃ-1,

27.141

बदरं मधुरं स्निग्धं भेदनं वातपित्तजित् । तच्छुष्कं कफवातघ्नं पित्ते न च विरुध्यते ।। चसं-१,

badaraṃ madhuraṃ snigdhaṃ bhedanaṃ vātapittajit | tacchuṣkaṃ kaphavātaghnaṃ pitte na ca virudhyate || casaṃ-1,

27.142

कषायमधुरं शीतं ग्राहि सिम्बितिकाफलम् । गाङ्गेरुकी करीरं च बिम्बी तोदनधन्वनम् ।। चसं-१,

kaṣāyamadhuraṃ śītaṃ grāhi simbitikāphalam | gāṅgerukī karīraṃ ca bimbī todanadhanvanam || casaṃ-1,

27.143

मधुरं सकषायं च शीतं पित्तकफापहम् । सम्पक्वं पनसं मोचं राजादनफलानि च ।। चसं-१,

madhuraṃ sakaṣāyaṃ ca śītaṃ pittakaphāpaham | sampakvaṃ panasaṃ mocaṃ rājādanaphalāni ca || casaṃ-1,

27.144

स्वादूनि सकषायाणि स्निग्धशीतगुरूणि च । कषायविशदत्वाच्च सौगन्ध्याच्च रुचिप्रदम् ।। चसं-१,

svādūni sakaṣāyāṇi snigdhaśītagurūṇi ca | kaṣāyaviśadatvācca saugandhyācca rucipradam || casaṃ-1,

27.145

अवदंशक्षमं हृद्यं वातलं लवलीफलम् । नीपं शताह्वकं पीलु तृणशून्यं विकङ्कतम् ।। चसं-१,

avadaṃśakṣamaṃ hṛdyaṃ vātalaṃ lavalīphalam | nīpaṃ śatāhvakaṃ pīlu tṛṇaśūnyaṃ vikaṅkatam || casaṃ-1,

27.146

प्राचीनामलकं चैव दोषघ्नं गरहारि च । ऐङ्गुदं तिक्तमधुरं स्निग्धोष्णं कफवातजित् ।। चसं-१,

prācīnāmalakaṃ caiva doṣaghnaṃ garahāri ca | aiṅgudaṃ tiktamadhuraṃ snigdhoṣṇaṃ kaphavātajit || casaṃ-1,

27.147

तिन्दुकं कफपित्तघ्नं कषायं मधुरं लघु । विद्याद् आमलके सर्वान् रसांल्लवणवर्जितान् ।। चसं-१,

tindukaṃ kaphapittaghnaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ laghu | vidyād āmalake sarvān rasāṃllavaṇavarjitān || casaṃ-1,

27.148

रूक्षं स्वादु कषायं कफपित्तहरं परम् । रसासृङ्मांसमेदोजान्दोषान् हन्ति विभीतकम् ।। चसं-१,

rūkṣaṃ svādu kaṣāyaṃ kaphapittaharaṃ param | rasāsṛṅmāṃsamedojāndoṣān hanti vibhītakam || casaṃ-1,

27.149

स्वरभेदकफोत्क्लेदपित्तरोगविनाशनम् । अम्लं कषायमधुरं वातघ्नं ग्राहि दीपनम् ।। चसं-१,

svarabhedakaphotkledapittarogavināśanam | amlaṃ kaṣāyamadhuraṃ vātaghnaṃ grāhi dīpanam || casaṃ-1,

27.150

स्निग्धोष्णं दाडिमं हृद्यं कफपित्तविरोधि च । रूक्षाम्लं दाडिमं यत्तु तत्पित्तानिलकोपनम् ।। चसं-१,

snigdhoṣṇaṃ dāḍimaṃ hṛdyaṃ kaphapittavirodhi ca | rūkṣāmlaṃ dāḍimaṃ yattu tatpittānilakopanam || casaṃ-1,

27.151

मधुरं पित्तनुत्तेषां पूर्वं दाडिममुत्तमम् । वृक्षाम्लं ग्राहि रूक्षोष्णं वातश्लेष्मणि शस्यते ।। चसं-१,

madhuraṃ pittanutteṣāṃ pūrvaṃ dāḍimamuttamam | vṛkṣāmlaṃ grāhi rūkṣoṣṇaṃ vātaśleṣmaṇi śasyate || casaṃ-1,

27.152

अम्लिकायाः फलं पक्वं तस्मादल्पान्तरं गुणैः । गुणैस् तैर् एव संयुक्तं भेदनं त्व् अम्लवेतसम् ।। चसं-१,

amlikāyāḥ phalaṃ pakvaṃ tasmādalpāntaraṃ guṇaiḥ | guṇais tair eva saṃyuktaṃ bhedanaṃ tv amlavetasam || casaṃ-1,

27.153

शूले ऽरुचौ विबन्धे च मन्दे ऽग्नौ मद्यविप्लवे । हिक्काश्वासे च कासे च वम्यां वर्चोगदेषु च ।। चसं-१,

śūle 'rucau vibandhe ca mande 'gnau madyaviplave | hikkāśvāse ca kāse ca vamyāṃ varcogadeṣu ca || casaṃ-1,

27.154

वातश्लेष्मसमुत्थेषु सर्वेष्वेवोपदिश्यते । केसरं मातुलुङ्गस्य लघु शेषमतोऽन्यथा ।। चसं-१,

vātaśleṣmasamuttheṣu sarveṣvevopadiśyate | kesaraṃ mātuluṅgasya laghu śeṣamato'nyathā || casaṃ-1,

27.155

रोचनो दीपनो हृद्यः सुगन्धिस्त्वग्विवर्जितः । कर्चूरः कफवातघ्नः श्वासहिक्कार्शसां हितः ।। चसं-१,

rocano dīpano hṛdyaḥ sugandhistvagvivarjitaḥ | karcūraḥ kaphavātaghnaḥ śvāsahikkārśasāṃ hitaḥ || casaṃ-1,

27.156

मधुरं किंचिदम्लं च हृद्यं भक्तप्ररोचनम् । दुर्जरं वातशमनं नागरङ्गफलं गुरु ।। चसं-१,

madhuraṃ kiṃcidamlaṃ ca hṛdyaṃ bhaktaprarocanam | durjaraṃ vātaśamanaṃ nāgaraṅgaphalaṃ guru || casaṃ-1,

27.157

वातामाभिषुकाक्षोटमुकूलकनिकोचकाः । गुरूष्णस्निग्धमधुराः सोरुमाणा बलप्रदाः ।। चसं-१,

vātāmābhiṣukākṣoṭamukūlakanikocakāḥ | gurūṣṇasnigdhamadhurāḥ sorumāṇā balapradāḥ || casaṃ-1,

27.158

वातघ्ना बृंहणा वृष्याः कफपित्ताभिवर्धनाः । प्रियालमेषां सदृशं विद्यादौष्ण्यं विना गुणैः ।। चसं-१,

vātaghnā bṛṃhaṇā vṛṣyāḥ kaphapittābhivardhanāḥ | priyālameṣāṃ sadṛśaṃ vidyādauṣṇyaṃ vinā guṇaiḥ || casaṃ-1,

27.159

श्लेष्मलं मधुरं शीतं श्लेष्मातकफलं गुरु । श्लेष्मलं गुरु विष्टम्भि चाङ्कोटफलमग्निजित् ।। चसं-१,

śleṣmalaṃ madhuraṃ śītaṃ śleṣmātakaphalaṃ guru | śleṣmalaṃ guru viṣṭambhi cāṅkoṭaphalamagnijit || casaṃ-1,

27.160

गुरूष्णं मधुरं रूक्षं केशघ्नं च शमीफलम् । विष्टम्भयति कारञ्जं वातश्लेष्माविरोधि च ।। चसं-१,

gurūṣṇaṃ madhuraṃ rūkṣaṃ keśaghnaṃ ca śamīphalam | viṣṭambhayati kārañjaṃ vātaśleṣmāvirodhi ca || casaṃ-1,

27.161

आम्रातकं दन्तशठम् अम्लं सकरमर्दकम् । रक्तपित्तकरं विद्यादैरावतकम् एव च ।। चसं-१,

āmrātakaṃ dantaśaṭham amlaṃ sakaramardakam | raktapittakaraṃ vidyādairāvatakam eva ca || casaṃ-1,

27.162

वातघ्नं दीपनं चैव वार्ताकं कटु तिक्तकम् । वातलं कफपित्तघ्नं विद्यात्पर्पटकीफलम् ।। चसं-१,

vātaghnaṃ dīpanaṃ caiva vārtākaṃ kaṭu tiktakam | vātalaṃ kaphapittaghnaṃ vidyātparpaṭakīphalam || casaṃ-1,

27.163

पित्तश्लेष्मघ्नमम्लं च वातलं चाक्षिकीफलम् । मधुराण्यम्लपाकीनि पित्तश्लेष्महराणि च ।। चसं-१,

pittaśleṣmaghnamamlaṃ ca vātalaṃ cākṣikīphalam | madhurāṇyamlapākīni pittaśleṣmaharāṇi ca || casaṃ-1,

27.164

अश्वत्थोदुम्बरप्लक्षन्यग्रोधानां फलानि च । कषायमधुराम्लानि वातलानि गुरूणि च ।। चसं-१,

aśvatthodumbaraplakṣanyagrodhānāṃ phalāni ca | kaṣāyamadhurāmlāni vātalāni gurūṇi ca || casaṃ-1,

27.165

भल्लातकास्थ्यग्निसमं तन्मांसं स्वादु शीतलम् । पञ्चमः फलवर्गो ऽयमुक्तः प्रायोपयोगिकः ।। चसं-१,

bhallātakāsthyagnisamaṃ tanmāṃsaṃ svādu śītalam | pañcamaḥ phalavargo 'yamuktaḥ prāyopayogikaḥ || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( फलानामपि केषांचिच्छाकवद् उपयोगात् फलवर्गम् आह

āyurvedadīpikā ( phalānāmapi keṣāṃcicchākavad upayogāt phalavargam āha

मृद्वीकाग्रे ऽभिधीयते श्रेष्ठगुणत्वात्

mṛdvīkāgre 'bhidhīyate śreṣṭhaguṇatvāt

फल्गु औदुम्बरम्

phalgu audumbaram

मधूकशब्देन समानगुणत्वात् फलं कुसुमं च ज्ञेयम्

madhūkaśabdena samānaguṇatvāt phalaṃ kusumaṃ ca jñeyam

परूषकं चेह मधुरपरूषकं ज्ञेयम्

parūṣakaṃ ceha madhuraparūṣakaṃ jñeyam

आम्रातम् आमडा इति ख्यातमाम्रफलसदृशम् इति चन्द्रिका एतच्च द्विविधं मधुरमम्लं च अत्र मधुरस्यैव गुणः अम्लस्य वक्ष्यमाणत्वात्

āmrātam āmaḍā iti khyātamāmraphalasadṛśam iti candrikā etacca dvividhaṃ madhuramamlaṃ ca atra madhurasyaiva guṇaḥ amlasya vakṣyamāṇatvāt

तालशस्यानीति तालफलानि यथा हरीतकीनां शस्यानि इत्यत्र फलमेव शस्यम् उच्यते

tālaśasyānīti tālaphalāni yathā harītakīnāṃ śasyāni ityatra phalameva śasyam ucyate

सिद्धानि पक्वानि तेन पक्वतालस्य ग्रहणम्

siddhāni pakvāni tena pakvatālasya grahaṇam

भव्यं कर्मरङ्गफलं केचित् त्वक्संहितमात्रफलं वदन्ति

bhavyaṃ karmaraṅgaphalaṃ kecit tvaksaṃhitamātraphalaṃ vadanti

आरुकं कार्त्तिकेयपुरे प्रसिद्धम्

ārukaṃ kārttikeyapure prasiddham

कर्कन्धूः शृगालबदरी कर्कन्धूनिकुचयोर् विच्छिद्य पाठेन नित्यं पित्तश्लेष्मकर्तृत्वं तयोर् दर्शयति

karkandhūḥ śṛgālabadarī karkandhūnikucayor vicchidya pāṭhena nityaṃ pittaśleṣmakartṛtvaṃ tayor darśayati

परूषकादीनां तु मधुराम्लभेदेन द्विरूपाणां य एव परूषकादयो ऽम्लास्त एव पित्तश्लेष्मकरा इति

parūṣakādīnāṃ tu madhurāmlabhedena dvirūpāṇāṃ ya eva parūṣakādayo 'mlāsta eva pittaśleṣmakarā iti

पारावतः कामरूपप्रसिद्धः

pārāvataḥ kāmarūpaprasiddhaḥ

अत्र यो मधुरः स शीतः यश्चाम्लः स उष्ण इति ज्ञेयम्

atra yo madhuraḥ sa śītaḥ yaścāmlaḥ sa uṣṇa iti jñeyam

चरकसंहिता, सूत्रस्थान, २७ (आन्नपानविधि) (cont. 3)

एवं रसनिर्देशेनैव वीर्ये लब्धेऽपि पुनर्वीर्याख्यानमम्लस्यामलकस्य शीततादर्शनाद् बोद्धव्यम्

evaṃ rasanirdeśenaiva vīrye labdhe'pi punarvīryākhyānamamlasyāmalakasya śītatādarśanād boddhavyam

टङ्कं काश्मीरप्रसिद्धम्

ṭaṅkaṃ kāśmīraprasiddham

सिद्धम् इति कालवशात् पक्वम्

siddham iti kālavaśāt pakvam

कपित्थबिल्वाम्राणाम् अवस्थाभेदेन गुणकथनं सर्वावस्थासु तेषामुपयोज्यत्वात्

kapitthabilvāmrāṇām avasthābhedena guṇakathanaṃ sarvāvasthāsu teṣāmupayojyatvāt

बदरं मध्यप्रमाणं तद्धि मधुरमेव भवति

badaraṃ madhyapramāṇaṃ taddhi madhurameva bhavati

गाङ्गेरुकं नागबलाफलम्

gāṅgerukaṃ nāgabalāphalam

करीरो मरुजो द्रुमः

karīro marujo drumaḥ

तोदनं धन्वनभेदः

todanaṃ dhanvanabhedaḥ

राजादनं क्षीरी

rājādanaṃ kṣīrī

अवदंशक्षममिति लवलीफलं प्राश्य द्रव्यान्तरे रुचिर् भवति

avadaṃśakṣamamiti lavalīphalaṃ prāśya dravyāntare rucir bhavati

नीपं कदम्बकम्

nīpaṃ kadambakam

शताह्वकफलं सेह इति ख्यातम्

śatāhvakaphalaṃ seha iti khyātam

पीलु औत्तरापथिकम्

pīlu auttarāpathikam

तृणशून्यं केतकीफलम्

tṛṇaśūnyaṃ ketakīphalam

प्राचीनामलकं पानीयामलकम्

prācīnāmalakaṃ pānīyāmalakam

तिन्दुकं केन्दुः

tindukaṃ kenduḥ

दाडिमगुणे कफपित्ताविरोधीति अम्लदाडिमं पित्ताविरोधि मधुरं तु कफाविरोधि एवं च त्रिदोषहरत्वमस्योपपन्नं यद् उक्तं सुश्रुते द्विविधं तत्तु विज्ञेयं मधुरं चाम्लमेव च

dāḍimaguṇe kaphapittāvirodhīti amladāḍimaṃ pittāvirodhi madhuraṃ tu kaphāvirodhi evaṃ ca tridoṣaharatvamasyopapannaṃ yad uktaṃ suśrute dvividhaṃ tattu vijñeyaṃ madhuraṃ cāmlameva ca

त्रिदोषघ्नं तु मधुरमम्लं वातकफापहम् इति

tridoṣaghnaṃ tu madhuramamlaṃ vātakaphāpaham iti

वृक्षाम्लं महार्द्रकम्

vṛkṣāmlaṃ mahārdrakam

अम्लिका तिन्तिडी

amlikā tintiḍī

शेषमिति त्वङ्मांसम् अतोऽन्यथेति गुरु किंवा शूले ऽरुचाव् इत्याद्युक्तकेसरगुणविपरीतम्

śeṣamiti tvaṅmāṃsam ato'nyatheti guru kiṃvā śūle 'rucāv ityādyuktakesaraguṇaviparītam

वातामादय औत्तरापथिकाः

vātāmādaya auttarāpathikāḥ

प्रियालोऽयं मगधप्रसिद्धः

priyālo'yaṃ magadhaprasiddhaḥ

दन्तशठः जम्बीरः केचिद् अम्लोटं वदन्ति

dantaśaṭhaḥ jambīraḥ kecid amloṭaṃ vadanti

इहाम्रातकमम्लं ग्राह्यं पूर्वं तु मधुरमाम्रातकम् उक्तम्

ihāmrātakamamlaṃ grāhyaṃ pūrvaṃ tu madhuramāmrātakam uktam

करमर्दं द्विविधं ग्रामजं वनजं च

karamardaṃ dvividhaṃ grāmajaṃ vanajaṃ ca

ऐरावतम् अम्लातकं किंवा नागरङ्गम्

airāvatam amlātakaṃ kiṃvā nāgaraṅgam

वार्ताकं दक्षिणापथे फलवत् खाद्यते यद् गोष्ठवार्ताकसंज्ञकं तस्येह गुणः किंवा फलवदसिद्धस्यैव वार्ताकस्योपयोज्यस्यायं गुणः

vārtākaṃ dakṣiṇāpathe phalavat khādyate yad goṣṭhavārtākasaṃjñakaṃ tasyeha guṇaḥ kiṃvā phalavadasiddhasyaiva vārtākasyopayojyasyāyaṃ guṇaḥ

आक्षिकी लता तस्याः फलम् आक्षिकम्

ākṣikī latā tasyāḥ phalam ākṣikam

अनुपाकि अनुया इति ख्याता

anupāki anuyā iti khyātā

27.166

अग्निसमम् इति स्फोटादिजनकत्वात् ।। ४५ ।। ) रोचनं दीपनं वृष्यम् आर्द्रकं विश्वभेषजम् । वातश्लेष्मविबन्धेषु रसस्तस्योपदिश्यते ।। चसं-१,

agnisamam iti sphoṭādijanakatvāt || 45 || ) rocanaṃ dīpanaṃ vṛṣyam ārdrakaṃ viśvabheṣajam | vātaśleṣmavibandheṣu rasastasyopadiśyate || casaṃ-1,

27.167

रोचनो दीपनस् तीक्ष्णः सुगन्धिर्मुखशोधनः । जम्बीरः कफवातघ्नः क्रिमिघ्नो भक्तपाचनः ।। चसं-१,

rocano dīpanas tīkṣṇaḥ sugandhirmukhaśodhanaḥ | jambīraḥ kaphavātaghnaḥ krimighno bhaktapācanaḥ || casaṃ-1,

27.168

बालं दोषहरं वृद्धं त्रिदोषं मारुतापहम् । स्निग्धसिद्धं विशुष्कं तु मूलकं कफवातजित् ।। चसं-१,

bālaṃ doṣaharaṃ vṛddhaṃ tridoṣaṃ mārutāpaham | snigdhasiddhaṃ viśuṣkaṃ tu mūlakaṃ kaphavātajit || casaṃ-1,

27.169

हिक्काकासविषश्वासपार्श्वशूलविनाशनः । पित्तकृत्कफवातघ्नः सुरसः पूतिगन्धहा ।। चसं-१,

hikkākāsaviṣaśvāsapārśvaśūlavināśanaḥ | pittakṛtkaphavātaghnaḥ surasaḥ pūtigandhahā || casaṃ-1,

27.170

यवानी चार्जकश्चैव शिग्रुशालेयमृष्टकम् । हृद्यान्य् आस्वादनीयानि पित्तमुत्क्लेशयन्ति च ।। चसं-१,

yavānī cārjakaścaiva śigruśāleyamṛṣṭakam | hṛdyāny āsvādanīyāni pittamutkleśayanti ca || casaṃ-1,

27.171

गण्डीरो जलपिप्पल्यस्तुम्बरुः शृङ्गवेरिका । तीक्ष्णोष्णकटुरूक्षाणि कफवातहराणि च ।। चसं-१,

gaṇḍīro jalapippalyastumbaruḥ śṛṅgaverikā | tīkṣṇoṣṇakaṭurūkṣāṇi kaphavātaharāṇi ca || casaṃ-1,

27.172

पुंस्त्वघ्नः कटुरूक्षोष्णो भूस्तृणो वक्त्रशोधनः । खराह्वा कफवातघ्नी वस्तिरोगरुजापहा ।। चसं-१,

puṃstvaghnaḥ kaṭurūkṣoṣṇo bhūstṛṇo vaktraśodhanaḥ | kharāhvā kaphavātaghnī vastirogarujāpahā || casaṃ-1,

27.173

धान्यकं चाजगन्धा च सुमुखश्चेति रोचनाः । सुगन्धा नातिकटुका दोषानुत्क्लेशयन्ति च ।। चसं-१,

dhānyakaṃ cājagandhā ca sumukhaśceti rocanāḥ | sugandhā nātikaṭukā doṣānutkleśayanti ca || casaṃ-1,

27.174

ग्राही गृञ्जनकस्तीक्ष्णो वातश्लेष्मार्शसां हितः । स्वेदनेऽभ्यवहारे च योजयेत् तम् अपित्तिनाम् ।। चसं-१,

grāhī gṛñjanakastīkṣṇo vātaśleṣmārśasāṃ hitaḥ | svedane'bhyavahāre ca yojayet tam apittinām || casaṃ-1,

27.175

श्लेष्मलो मारुतघ्नश्च पलाण्डुर्न च पित्तनुत् । आहारयोगी बल्यश्च गुरुर्वृष्योऽथ रोचनः ।। चसं-१,

śleṣmalo mārutaghnaśca palāṇḍurna ca pittanut | āhārayogī balyaśca gururvṛṣyo'tha rocanaḥ || casaṃ-1,

27.176

क्रिमिकुष्ठकिलासघ्नो वातघ्नो गुल्मनाशनः । स्निग्धश्चोष्णश्च वृष्यश्च लशुनः कटुको गुरुः ।। चसं-१,

krimikuṣṭhakilāsaghno vātaghno gulmanāśanaḥ | snigdhaścoṣṇaśca vṛṣyaśca laśunaḥ kaṭuko guruḥ || casaṃ-1,

27.177

शुष्काणि कफवातघ्नान्य् एतान्य् एषां फलानि च । हरितानामयं चैष षष्ठो वर्गः समाप्यते ।। चसं-१,

śuṣkāṇi kaphavātaghnāny etāny eṣāṃ phalāni ca | haritānāmayaṃ caiṣa ṣaṣṭho vargaḥ samāpyate || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( हरितानाम् अप्यार्द्रकादीनां फलवदग्निपाकम् अन्तरेण भोजनस्य प्राक् पश्चाच्चोपयोगात् फलम् अनु हरितकथनं फलेभ्यस्तु पश्चादभिधानं हरितस्य तृप्त्यनाधायकत्वात्

āyurvedadīpikā ( haritānām apyārdrakādīnāṃ phalavadagnipākam antareṇa bhojanasya prāk paścāccopayogāt phalam anu haritakathanaṃ phalebhyastu paścādabhidhānaṃ haritasya tṛptyanādhāyakatvāt

आर्द्रकमिति विशेषणं शुण्ठीव्यावृत्त्यर्थं शुण्ठीगुणश्चाहारसंयोगिवर्गे भविष्यति

ārdrakamiti viśeṣaṇaṃ śuṇṭhīvyāvṛttyarthaṃ śuṇṭhīguṇaścāhārasaṃyogivarge bhaviṣyati

जम्बीरः पर्णासभेदः जम्बीरफलं सुगन्धि

jambīraḥ parṇāsabhedaḥ jambīraphalaṃ sugandhi

बालं दोषहरमिति तरुणावस्थायामव्यक्तरसायां त्रिदोषहरम्

bālaṃ doṣaharamiti taruṇāvasthāyāmavyaktarasāyāṃ tridoṣaharam

तन्त्रान्तरवचनं हि यावद्धि चाव्यक्तरसान्वितानि नवप्ररूढानि च मूलकानि भवन्ति तावल्लघुदीपनानि पित्तानिलश्लेष्महराणि चैव

tantrāntaravacanaṃ hi yāvaddhi cāvyaktarasānvitāni navaprarūḍhāni ca mūlakāni bhavanti tāvallaghudīpanāni pittānilaśleṣmaharāṇi caiva

वृद्धं त्रिदोषमिति तदेवप्रवृद्धम् एनामेव मूलकावस्थाम् अभिप्रेत्य चोक्तं मूलकं कन्दानामपथ्यत्वे प्रकृष्टतमम् इति मारुतापहं स्निग्धसिद्धमिति सामान्येन बालं वृद्धं च

vṛddhaṃ tridoṣamiti tadevapravṛddham enāmeva mūlakāvasthām abhipretya coktaṃ mūlakaṃ kandānāmapathyatve prakṛṣṭatamam iti mārutāpahaṃ snigdhasiddhamiti sāmānyena bālaṃ vṛddhaṃ ca

शुष्काणि कफवातघ्नान्येतानि इति वक्ष्यमाणग्रन्थेनैव शुष्ककस्य कफवातहन्तृत्वे लब्धे पुनर्वचनं प्रकर्षप्राप्त्यर्थम्

śuṣkāṇi kaphavātaghnānyetāni iti vakṣyamāṇagranthenaiva śuṣkakasya kaphavātahantṛtve labdhe punarvacanaṃ prakarṣaprāptyartham

पूतिगन्धहेति शरीरस्य तथा व्यञ्जनार्थं मांसस्य च पूतिगन्धतां हन्ति

pūtigandhaheti śarīrasya tathā vyañjanārthaṃ māṃsasya ca pūtigandhatāṃ hanti

अर्जकः श्वेतपर्णासः

arjakaḥ śvetaparṇāsaḥ

शिग्रुः विटपशोभाञ्जनः शालेयश् चाणक्यमूलं मरौ प्रसिद्धं किंवा शालेयम् इति मिस्तेयं पाटकप्रसिद्धं वचनं हि चाणक्यमूलमिस्तेये शालेयाभिख्यया जगुः इति मृष्टकं राजिका

śigruḥ viṭapaśobhāñjanaḥ śāleyaś cāṇakyamūlaṃ marau prasiddhaṃ kiṃvā śāleyam iti misteyaṃ pāṭakaprasiddhaṃ vacanaṃ hi cāṇakyamūlamisteye śāleyābhikhyayā jaguḥ iti mṛṣṭakaṃ rājikā

गण्डीरो द्विविधो रक्तः शुक्लश्च तत्र यो रक्तः स हि कटुत्वेन हरितवर्गे पठ्यते यस्तु शुक्लो जलजः स शाकवर्गे पठित इति नैकस्य वर्गद्वये पाठः

gaṇḍīro dvividho raktaḥ śuklaśca tatra yo raktaḥ sa hi kaṭutvena haritavarge paṭhyate yastu śuklo jalajaḥ sa śākavarge paṭhita iti naikasya vargadvaye pāṭhaḥ

जलपिप्पली जले पिप्पल्याकारा भवति

jalapippalī jale pippalyākārā bhavati

शृङ्गवेरी गोजिह्विका किंवा आर्द्रकाकृतिः शृङ्गवेरी यदुक्तं शृङ्गवेरवद् आकृत्या शृङ्गवेरीति भाषिता

śṛṅgaverī gojihvikā kiṃvā ārdrakākṛtiḥ śṛṅgaverī yaduktaṃ śṛṅgaveravad ākṛtyā śṛṅgaverīti bhāṣitā

कुस्तुम्बुरुसमाकृत्या तुम्बुरूणि वदन्ति च इति

kustumburusamākṛtyā tumburūṇi vadanti ca iti

भूस्तृणो गन्धतृणः

bhūstṛṇo gandhatṛṇaḥ

खराह्वा कृष्णजीरकम्

kharāhvā kṛṣṇajīrakam

अजगन्धा वनयवानी

ajagandhā vanayavānī

सुमुखः पर्णासभेदः

sumukhaḥ parṇāsabhedaḥ

अयं च धान्यकादीनाम् आर्द्राणां गुणः शुष्काणां त्व् आहारयोगिगणे कारवी कुञ्चिका इत्यादिना गुणं निर्देक्ष्यति

ayaṃ ca dhānyakādīnām ārdrāṇāṃ guṇaḥ śuṣkāṇāṃ tv āhārayogigaṇe kāravī kuñcikā ityādinā guṇaṃ nirdekṣyati

गृञ्जनकः स्वल्पनालपत्त्रः पलाण्डुर् एव

gṛñjanakaḥ svalpanālapattraḥ palāṇḍur eva

एतानीति हरितवर्गोक्तानि

etānīti haritavargoktāni

चरकसंहिता, सूत्रस्थान, २८ (विविधाशितपीतीय)

28.1

अथातो विविधाशितपीतीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ।। चसं-१,

athāto vividhāśitapītīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || casaṃ-1,

28.2

इति ह स्माह भगवानात्रेयः ।। चसं-१,

iti ha smāha bhagavānātreyaḥ || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( पूर्वाध्याये अन्नं प्राणाः इत्युक्तं तद्येन प्रकारेणान्नं प्राणहेतुर् भवति तदभिधानार्थं विविधाशितपीतीयो ऽभिधीयते

āyurvedadīpikā ( pūrvādhyāye annaṃ prāṇāḥ ityuktaṃ tadyena prakāreṇānnaṃ prāṇahetur bhavati tadabhidhānārthaṃ vividhāśitapītīyo 'bhidhīyate

28.3

इयम् अप्यर्थपरा संज्ञा ।। २ ।। ) विविधम् अशितं पीतं लीढं खादितं जन्तोर्हितम् अन्तरग्निसंधुक्षितबलेन यथास्वेनोष्मणा सम्यग्विपच्यमानं कालवद् अनवस्थितसर्वधातुपाकम् अनुपहतसर्वधातूष्ममारुतस्रोतः केवलं शरीरमुपचयबलवर्णसुखायुषा योजयति शरीरधातून् ऊर्जयति च । धातवो हि धात्वाहाराः प्रकृतिमनुवर्तन्ते ।। चसं-१,

iyam apyarthaparā saṃjñā || 2 || ) vividham aśitaṃ pītaṃ līḍhaṃ khāditaṃ jantorhitam antaragnisaṃdhukṣitabalena yathāsvenoṣmaṇā samyagvipacyamānaṃ kālavad anavasthitasarvadhātupākam anupahatasarvadhātūṣmamārutasrotaḥ kevalaṃ śarīramupacayabalavarṇasukhāyuṣā yojayati śarīradhātūn ūrjayati ca | dhātavo hi dhātvāhārāḥ prakṛtimanuvartante || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( विविधमित्यादि

āyurvedadīpikā ( vividhamityādi

विविधमिति अनेनाशितादीनामवान्तरभेदं दर्शयति अशितादिषु यो यः प्राय उपयुज्यते स पूर्वम् उक्तः

vividhamiti anenāśitādīnāmavāntarabhedaṃ darśayati aśitādiṣu yo yaḥ prāya upayujyate sa pūrvam uktaḥ

जन्तोर् हितम् इति वचनम् अहितस्याशितादेर् बलवर्णादिकर्तृत्वाभावात्

jantor hitam iti vacanam ahitasyāśitāder balavarṇādikartṛtvābhāvāt

अन्तरग्निना जाठरेण वह्निना संधुक्षितं बलं यस्य तेनान्तरग्निसंधुक्षितबलेन

antaragninā jāṭhareṇa vahninā saṃdhukṣitaṃ balaṃ yasya tenāntaragnisaṃdhukṣitabalena

यथास्वेनोष्मणेति पृथिव्यादिरूपाशितादेयस्य य ऊष्मा पार्थिवाग्न्यादिरूपस्तेन वचनं हि भौमाप्याग्नेयवायव्याः पञ्चोष्माणः सनाभसाः

yathāsvenoṣmaṇeti pṛthivyādirūpāśitādeyasya ya ūṣmā pārthivāgnyādirūpastena vacanaṃ hi bhaumāpyāgneyavāyavyāḥ pañcoṣmāṇaḥ sanābhasāḥ

पञ्चाहारगुणान् स्वान् स्वान् पार्थिवादीन् पचन्ति हि इति

pañcāhāraguṇān svān svān pārthivādīn pacanti hi iti

सम्यग्विपच्यमानम् इति अशितादि

samyagvipacyamānam iti aśitādi

किंवा यथास्वेनोष्मणेति यस्य रुधिरादेर् य ऊष्मा धात्वग्निरूपस्तेन सम्यग्विपच्यमानमशितादि रसताम् आपन्नं यदा रक्तादिधातून् प्रतिपद्यते तदा रक्ताद्यूष्मणैव पच्यते एवं विपच्यमानमशितादि शरीरमुपचयादिना योजयत्यूर्जयति वर्धयतीति योजना

kiṃvā yathāsvenoṣmaṇeti yasya rudhirāder ya ūṣmā dhātvagnirūpastena samyagvipacyamānamaśitādi rasatām āpannaṃ yadā raktādidhātūn pratipadyate tadā raktādyūṣmaṇaiva pacyate evaṃ vipacyamānamaśitādi śarīramupacayādinā yojayatyūrjayati vardhayatīti yojanā

किंविशिष्टं शरीरम् इत्याह कालवद् इत्यादि

kiṃviśiṣṭaṃ śarīram ityāha kālavad ityādi

यथा कालो नित्यगत्वेनानवस्थितः तथानवस्थितः अविश्रान्तः सर्वधातूनां पाको यस्मिन् शरीरे तत्तथा एतेन सर्वदा स्वाग्निपाकक्षीयमाणधातोः शरीरस्याशितादिनोपचयादियोजनम् उपपन्नमिति दर्शयति यदि हि पाकक्षीयमाणं शरीरं न स्यात्तदा स्वतः सिद्धे उपचयादौ किमशितादि कुर्याद् इति भावः

yathā kālo nityagatvenānavasthitaḥ tathānavasthitaḥ aviśrāntaḥ sarvadhātūnāṃ pāko yasmin śarīre tattathā etena sarvadā svāgnipākakṣīyamāṇadhātoḥ śarīrasyāśitādinopacayādiyojanam upapannamiti darśayati yadi hi pākakṣīyamāṇaṃ śarīraṃ na syāttadā svataḥ siddhe upacayādau kimaśitādi kuryād iti bhāvaḥ

किंवा कालवदित्यशितादिविशेषणं तेन यथोक्तकालकृतम् अशितादीत्यर्थः अकालभोजनस्योपचयाद्यकारकत्वात्

kiṃvā kālavadityaśitādiviśeṣaṇaṃ tena yathoktakālakṛtam aśitādītyarthaḥ akālabhojanasyopacayādyakārakatvāt

तथा अनवस्थितसर्वधातुपाकमित्येतदपि अशितादिविशेषणं तेन अनवस्थितः सर्वधातुषु पाको यस्याशितादेस्तत्तथा एतेन क्वचिदपि धातौ स्थगितस्याशितादे रसरूपस्य पाकविगमनान् नोपचयादिर् भवतीति दर्शयति

tathā anavasthitasarvadhātupākamityetadapi aśitādiviśeṣaṇaṃ tena anavasthitaḥ sarvadhātuṣu pāko yasyāśitādestattathā etena kvacidapi dhātau sthagitasyāśitāde rasarūpasya pākavigamanān nopacayādir bhavatīti darśayati

एतच्च व्याख्यानं नातिसुन्दरम् अस्यार्थस्य अनुपहतेत्यादिशरीरविशेषणेनैव लब्धत्वात् पुनः शरीरविशेषणम् अनुपपन्नम्

etacca vyākhyānaṃ nātisundaram asyārthasya anupahatetyādiśarīraviśeṣaṇenaiva labdhatvāt punaḥ śarīraviśeṣaṇam anupapannam

अनुपहतेत्यादि अनुपहतानि सर्वधातूनाम् ऊष्ममारुतस्रोतांसि यस्य तत्तथा यदा हि एको ऽपि धातुपाचकोऽग्निरुपहतः मारुतो वा धातुपोषकरसवाही व्यानरूपः क्वचिद् उपहतो भवति तथा स्रोतो वा धातुपोषकरसवहम् उपहतं स्यात् तदा अशितादिकं धातूनाम् अवर्धकत्वान्नोपचयादिकारकम् इति भावः

anupahatetyādi anupahatāni sarvadhātūnām ūṣmamārutasrotāṃsi yasya tattathā yadā hi eko 'pi dhātupācako'gnirupahataḥ māruto vā dhātupoṣakarasavāhī vyānarūpaḥ kvacid upahato bhavati tathā sroto vā dhātupoṣakarasavaham upahataṃ syāt tadā aśitādikaṃ dhātūnām avardhakatvānnopacayādikārakam iti bhāvaḥ

केवलमिति कृत्स्नं शरीरं किंवा केवलमिति अधर्मरहितम् अधर्मयुक्ते हि शरीरे विफलमशितादि भवतीति

kevalamiti kṛtsnaṃ śarīraṃ kiṃvā kevalamiti adharmarahitam adharmayukte hi śarīre viphalamaśitādi bhavatīti

ननु शरीरधातूनां प्रकृतिस्थितानां स्वत एवोपचयाद्यस्ति तत् किमशितादिना क्रियत इत्याह धातवो हीत्यादि

nanu śarīradhātūnāṃ prakṛtisthitānāṃ svata evopacayādyasti tat kimaśitādinā kriyata ityāha dhātavo hītyādi

28.4

धातुराहारो येषां ते धात्वाहाराः धातवो रसादयो नित्यं क्षीयमाणा अशितादिजनितधात्वाहारा एव सन्तः परं स्वास्थ्यमनुवर्तन्ते नान्यथेत्यर्थः ।। १७ ।। ) तत्राहारप्रसादाख्यो रसः किट्टं च मलाख्यम् अभिनिर्वर्तते । किट्टात् स्वेदपुरीषवातपित्तश्लेष्माणः कर्णाक्षिनासिकास्यलोमकूपप्रजननमलाः केशश्मश्रुलोमनखादयश् चावयवाः पुष्यन्ति । पुष्यन्ति त्व् आहाररसाद् रसरुधिरमांसमेदोऽस्थिमज्जशुक्रौजांसि पञ्चेन्द्रियद्रव्याणि धातुप्रसादसंज्ञकानि शरीरसंधिबन्धपिच्छादयश् चावयवाः । ते सर्व एव धातवो मलाख्याः प्रसादाख्याश्च रसमलाभ्यां पुष्यन्तः स्वं मानमनुवर्तन्ते यथावयःशरीरम् । एवं रसमलौ स्वप्रमाणावस्थिताव् आश्रयस्य समधातोर्धातुसाम्यम् अनुवर्तयतः । निमित्ततस्तु क्षीणवृद्धानां प्रसादाख्यानां धातूनां वृद्धिक्षयाभ्याम् आहारमूलाभ्यां रसः साम्यम् उत्पादयत्यारोग्याय किट्टं च मलानामेवमेव । स्वमानातिरिक्ताः पुनरुत्सर्गिणः शीतोष्णपर्यायगुणैश् चोपचर्यमाणा मलाः शरीरधातुसाम्यकराः समुपलभ्यन्ते ।। चसं-१,

dhāturāhāro yeṣāṃ te dhātvāhārāḥ dhātavo rasādayo nityaṃ kṣīyamāṇā aśitādijanitadhātvāhārā eva santaḥ paraṃ svāsthyamanuvartante nānyathetyarthaḥ || 17 || ) tatrāhāraprasādākhyo rasaḥ kiṭṭaṃ ca malākhyam abhinirvartate | kiṭṭāt svedapurīṣavātapittaśleṣmāṇaḥ karṇākṣināsikāsyalomakūpaprajananamalāḥ keśaśmaśrulomanakhādayaś cāvayavāḥ puṣyanti | puṣyanti tv āhārarasād rasarudhiramāṃsamedo'sthimajjaśukraujāṃsi pañcendriyadravyāṇi dhātuprasādasaṃjñakāni śarīrasaṃdhibandhapicchādayaś cāvayavāḥ | te sarva eva dhātavo malākhyāḥ prasādākhyāśca rasamalābhyāṃ puṣyantaḥ svaṃ mānamanuvartante yathāvayaḥśarīram | evaṃ rasamalau svapramāṇāvasthitāv āśrayasya samadhātordhātusāmyam anuvartayataḥ | nimittatastu kṣīṇavṛddhānāṃ prasādākhyānāṃ dhātūnāṃ vṛddhikṣayābhyām āhāramūlābhyāṃ rasaḥ sāmyam utpādayatyārogyāya kiṭṭaṃ ca malānāmevameva | svamānātiriktāḥ punarutsargiṇaḥ śītoṣṇaparyāyaguṇaiś copacaryamāṇā malāḥ śarīradhātusāmyakarāḥ samupalabhyante || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( यो ऽसौ धातूनामाहारस्तमाह तत्रेत्यादि

āyurvedadīpikā ( yo 'sau dhātūnāmāhārastamāha tatretyādi

तत्रेति अशितादौ

tatreti aśitādau

रसः किट्टं चाभिनिवर्तत इत्यन्वयः

rasaḥ kiṭṭaṃ cābhinivartata ityanvayaḥ

आहारप्रसाद इत्याख्या यस्य स तथा प्रसादः सारः

āhāraprasāda ityākhyā yasya sa tathā prasādaḥ sāraḥ

किट्टम् असारभागः

kiṭṭam asārabhāgaḥ

किट्टाद् इति किट्टांशात् तेन अन्नाद्यः किट्टांशस् ततो मूत्रपुरीषे भवतो वायुश्च रसात् पच्यमानान्मलः कफः एवमादि ग्रहण्यध्याये वक्ष्यमाणम् अनुसर्तव्यं वक्ष्यति हि । किट्टमन्नस्य विण्मूत्रं रसस्य तु कफो ऽसृजः । पित्तं मांसस्य स्वमलो मलः स्वेदस्तु मेदसः

kiṭṭād iti kiṭṭāṃśāt tena annādyaḥ kiṭṭāṃśas tato mūtrapurīṣe bhavato vāyuśca rasāt pacyamānānmalaḥ kaphaḥ evamādi grahaṇyadhyāye vakṣyamāṇam anusartavyaṃ vakṣyati hi | kiṭṭamannasya viṇmūtraṃ rasasya tu kapho 'sṛjaḥ | pittaṃ māṃsasya svamalo malaḥ svedastu medasaḥ

स्यात् किट्टं केशलोमास्थ्नो मज्ज्ञः स्नेहोऽक्षिविट् त्वचाम् । इति

syāt kiṭṭaṃ keśalomāsthno majjñaḥ sneho'kṣiviṭ tvacām | iti

आदिग्रहणाद् अक्षिस्नेहादि ग्राह्यम्

ādigrahaṇād akṣisnehādi grāhyam

यद्यपि च वातोऽनशनाद् अप्युपलभ्यते तथापि रूक्षकिट्टादिभोजनमलांशाद् अप्युत्पद्यत एवेति किट्टाद्वातोत्पत्तिर्युक्तैव न चायं नियमो यन्मलादेवोत्पद्यत इति व्यायामादवगाहादेरपि च वातादिसद्भावात्

yadyapi ca vāto'naśanād apyupalabhyate tathāpi rūkṣakiṭṭādibhojanamalāṃśād apyutpadyata eveti kiṭṭādvātotpattiryuktaiva na cāyaṃ niyamo yanmalādevotpadyata iti vyāyāmādavagāhāderapi ca vātādisadbhāvāt

प्रजननं लिङ्गम्

prajananaṃ liṅgam

रसपोष्यम् आह पुष्यन्ति त्व् इत्यादि

rasapoṣyam āha puṣyanti tv ityādi

पञ्चेन्द्रियद्रव्याणीति पृथिव्यादीनि घ्राणादीनीन्द्रियकारणानि

pañcendriyadravyāṇīti pṛthivyādīni ghrāṇādīnīndriyakāraṇāni

धातुप्रसादसंज्ञकाणीति अत्यर्थशुद्धेनैव धातुप्रसादेनेन्द्रियाण्यारभ्यन्त इति दर्शयति

dhātuprasādasaṃjñakāṇīti atyarthaśuddhenaiva dhātuprasādenendriyāṇyārabhyanta iti darśayati

शरीरं बध्नातीति शरीरबन्धः स्नायुसिरादिभिः

śarīraṃ badhnātīti śarīrabandhaḥ snāyusirādibhiḥ

आदिग्रहणाद् आर्तवस्तन्यादिग्रहणम्

ādigrahaṇād ārtavastanyādigrahaṇam

अत्राहाररसाद् रक्तादिपोषणे केचिद् ब्रुवते यत् रसो रक्तरूपतया परिणमति रक्तं च मांसरूपतया एवं मांसादयो ऽप्युत्तरोत्तरधातुरूपतया परिणमन्ति

atrāhārarasād raktādipoṣaṇe kecid bruvate yat raso raktarūpatayā pariṇamati raktaṃ ca māṃsarūpatayā evaṃ māṃsādayo 'pyuttarottaradhāturūpatayā pariṇamanti

अत्रापि च पक्षे केचिद् ब्रुवते क्षीराद् यथा सर्वात्मना दधि भवति तथा कृत्स्नो रसो रक्तं भवति एवं रक्तादयोऽपि मांसादिरूपा भवन्ति

atrāpi ca pakṣe kecid bruvate kṣīrād yathā sarvātmanā dadhi bhavati tathā kṛtsno raso raktaṃ bhavati evaṃ raktādayo'pi māṃsādirūpā bhavanti

अन्ये त्व् आहुः केदारीकुल्यान्यायेन रसस्य धातुपोषणं तत्रान्नादुत्पन्नो रसो धातुरूपं रसमधिगम्य कियताप्यंशेन तं रसं वर्धयति अपरश्च रसराशिस्तत्र गतः सन् शोणितगन्धवर्णयुक्तत्वाच्छोणितम् इव भूत्वा कियतापि शोणितसमानेनांशेन धातुरूपं शोणितं पुष्णाति शेषश्च भागो मांसं याति तत्रापि शोणितवद्व्यवस्था तथा मेदःप्रभृतिष्वपीति

anye tv āhuḥ kedārīkulyānyāyena rasasya dhātupoṣaṇaṃ tatrānnādutpanno raso dhāturūpaṃ rasamadhigamya kiyatāpyaṃśena taṃ rasaṃ vardhayati aparaśca rasarāśistatra gataḥ san śoṇitagandhavarṇayuktatvācchoṇitam iva bhūtvā kiyatāpi śoṇitasamānenāṃśena dhāturūpaṃ śoṇitaṃ puṣṇāti śeṣaśca bhāgo māṃsaṃ yāti tatrāpi śoṇitavadvyavasthā tathā medaḥprabhṛtiṣvapīti

अत एव च मुख्यार्थो ऽयं ग्रन्थो भवति यथा । रसाद् रक्तं ततो मांसं मांसान्मेदस्ततोऽस्थि च । अस्थ्नो मज्जा ततः शुक्रं शुक्राद्गर्भः प्रसादजः

ata eva ca mukhyārtho 'yaṃ grantho bhavati yathā | rasād raktaṃ tato māṃsaṃ māṃsānmedastato'sthi ca | asthno majjā tataḥ śukraṃ śukrādgarbhaḥ prasādajaḥ

इति तथा हारीतेऽप्युक्तं रसः सप्ताहादर्वाक् परिवर्तमानः श्वेतकपोतहरितहारिद्रपद्मकिंशुकालक्तकरसप्रख्यश् चायं यथाक्रमं दिवसपरिवर्ताद् वर्णपरिवर्तम् आपद्यमानः पित्तोष्मोपरागाच्छोणितत्वम् आपद्यते इति तथा सुश्रुते ऽप्युक्तं स खल्वाप्यो रस एकैकस्मिन् धातौ त्रीणि त्रीणि कलासहस्राणि पञ्चदश च कला अवतिष्ठते एवं मासेन रसः शुक्रीभवति इति

iti tathā hārīte'pyuktaṃ rasaḥ saptāhādarvāk parivartamānaḥ śvetakapotaharitahāridrapadmakiṃśukālaktakarasaprakhyaś cāyaṃ yathākramaṃ divasaparivartād varṇaparivartam āpadyamānaḥ pittoṣmoparāgācchoṇitatvam āpadyate iti tathā suśrute 'pyuktaṃ sa khalvāpyo rasa ekaikasmin dhātau trīṇi trīṇi kalāsahasrāṇi pañcadaśa ca kalā avatiṣṭhate evaṃ māsena rasaḥ śukrībhavati iti

अन्ये त्व् आहुः खलेकपोतन्यायेनायम् अन्नरसः पृथक् पृथग् धातुमार्गे गतः सन् रसादीन् पोषयति न त्व् अस्य धातुपोषको रसभागो धात्वन्तरेण समं सम्बन्धम् अप्यनुभवति रसादिपोषकानि स्रोतांस्युत्तरोत्तरं सूक्ष्ममुखानि दीर्घाणि च तेनैव रसपोषकरसभागो रसमार्गचारित्वाद् रसं पोषयति एवं रसपोषणकालाद् उत्तरकालं रक्तपोषको रसभागो रक्तं पोषयति तथा शोणितपोषणकालाद् उत्तरकालं मांसपोषको रसभागो मांसं पोषयति विदूरसूक्ष्ममार्गचारित्वात् एवं मेदःप्रभृतिपोषणेऽपि ज्ञेयम्

anye tv āhuḥ khalekapotanyāyenāyam annarasaḥ pṛthak pṛthag dhātumārge gataḥ san rasādīn poṣayati na tv asya dhātupoṣako rasabhāgo dhātvantareṇa samaṃ sambandham apyanubhavati rasādipoṣakāni srotāṃsyuttarottaraṃ sūkṣmamukhāni dīrghāṇi ca tenaiva rasapoṣakarasabhāgo rasamārgacāritvād rasaṃ poṣayati evaṃ rasapoṣaṇakālād uttarakālaṃ raktapoṣako rasabhāgo raktaṃ poṣayati tathā śoṇitapoṣaṇakālād uttarakālaṃ māṃsapoṣako rasabhāgo māṃsaṃ poṣayati vidūrasūkṣmamārgacāritvāt evaṃ medaḥprabhṛtipoṣaṇe'pi jñeyam

तेन रसाद् रक्तं ततो मांसम् इत्यादेर् अयम् अर्थो यत्र रसपुष्टिकालाद् उत्तरकालं रक्तं जायते तथा रक्तपुष्टिकालाद् उत्तरकालं मांसं प्रजायते इत्यादि

tena rasād raktaṃ tato māṃsam ityāder ayam artho yatra rasapuṣṭikālād uttarakālaṃ raktaṃ jāyate tathā raktapuṣṭikālād uttarakālaṃ māṃsaṃ prajāyate ityādi

एवं सुश्रुतहरीतवचने अपि व्याख्येये

evaṃ suśrutaharītavacane api vyākhyeye

यच्च रक्तं विबद्धमार्गत्वान् मांसादीन्न प्रपद्यते इति राजयक्ष्मणि वक्ष्यति तद्धृदयचारिशोणिताभिप्रायेण न तु पोषकशोणिताभिप्रायेण

yacca raktaṃ vibaddhamārgatvān māṃsādīnna prapadyate iti rājayakṣmaṇi vakṣyati taddhṛdayacāriśoṇitābhiprāyeṇa na tu poṣakaśoṇitābhiprāyeṇa

किंच परिणामपक्षे वृष्यप्रयोगस्य रक्तादिरूपतापत्तिक्रमेणातिचिरेण शुक्रं भवतीति क्षीरादयश्च सद्य एव वृष्या दृश्यन्ते खलेकपोतपक्षे तु वृष्योत्पन्नो रसः प्रभावाच्छीघ्रमेव शुक्रेण सम्बद्धः सन् तत्पुष्टिं करोतीति युक्तं तथा रसदुष्टौ सत्यां परिणामपक्षे तज्जन्मनां शोणितादीनां सर्वेषामेव दुष्टिः स्यात् दुष्टकारणजातत्वात्

kiṃca pariṇāmapakṣe vṛṣyaprayogasya raktādirūpatāpattikrameṇāticireṇa śukraṃ bhavatīti kṣīrādayaśca sadya eva vṛṣyā dṛśyante khalekapotapakṣe tu vṛṣyotpanno rasaḥ prabhāvācchīghrameva śukreṇa sambaddhaḥ san tatpuṣṭiṃ karotīti yuktaṃ tathā rasaduṣṭau satyāṃ pariṇāmapakṣe tajjanmanāṃ śoṇitādīnāṃ sarveṣāmeva duṣṭiḥ syāt duṣṭakāraṇajātatvāt

खलेकपोतपक्षे तु यद्धातुपोषको रसभागो दुष्टः स एव दुष्यति न सर्वे तदितरेषामदुष्टकारणत्वात् तथा मेदोवृद्धौ सत्यां भूरिकारणत्वेनास्थ्नापि भूयसा भवितव्यं दृश्यते च भूरिमेदस इतरधातुपरिक्षयः वचनं च मेदस्विनो मेद एवोपचीयते न तथेतरे धातवः इति एवमादि परिणामवादे दूषणम्

khalekapotapakṣe tu yaddhātupoṣako rasabhāgo duṣṭaḥ sa eva duṣyati na sarve taditareṣāmaduṣṭakāraṇatvāt tathā medovṛddhau satyāṃ bhūrikāraṇatvenāsthnāpi bhūyasā bhavitavyaṃ dṛśyate ca bhūrimedasa itaradhātuparikṣayaḥ vacanaṃ ca medasvino meda evopacīyate na tathetare dhātavaḥ iti evamādi pariṇāmavāde dūṣaṇam

एषु च पक्षेषु सर्वात्मपरिणामवादो विरुद्ध एव येन सर्वात्मपरिणामे त्रिचतुरोपवासेनैव नीरसत्वाच्छरीरस्य मरणं स्यात् मासोपवासे केवलं शुक्रमयं शरीरं स्यात्

eṣu ca pakṣeṣu sarvātmapariṇāmavādo viruddha eva yena sarvātmapariṇāme tricaturopavāsenaiva nīrasatvāccharīrasya maraṇaṃ syāt māsopavāse kevalaṃ śukramayaṃ śarīraṃ syāt

केदारीकुल्यान्यायस् तु तुल्यबल एव खलेकपोतन्यायेन यतो यद् उक्तं वृष्यप्रभावं प्रति तत् केदारीकुल्यापक्षेऽपि प्रभावादेव शीघ्रं रक्तादिधातूनभिगम्य शुक्रं जनयिष्यति वृष्यं यथा खलेकपोतपक्षेऽपि प्रभवादिति

kedārīkulyānyāyas tu tulyabala eva khalekapotanyāyena yato yad uktaṃ vṛṣyaprabhāvaṃ prati tat kedārīkulyāpakṣe'pi prabhāvādeva śīghraṃ raktādidhātūnabhigamya śukraṃ janayiṣyati vṛṣyaṃ yathā khalekapotapakṣe'pi prabhavāditi

यत्तु रसदुष्टौ शोणितदूषणं तन्न भवति धातुभूतशोणितांशपोषकस्य रसभागस्यादुष्टत्वात् इति समानं पूर्वेण

yattu rasaduṣṭau śoṇitadūṣaṇaṃ tanna bhavati dhātubhūtaśoṇitāṃśapoṣakasya rasabhāgasyāduṣṭatvāt iti samānaṃ pūrveṇa

अत्रापि हि पक्षे न सर्वो रसो धातुरूपशोणितताम् आपद्यते किं तर्हि कश्चिदेव शोणितसमानो भागः शेषस्तु शोणितस्थानगतत्वेन किंचिच्छोणितसमानवर्णादित्वाच्च शोणितम् उच्यते अनेन न्यायेन मेदोवृद्धौ सत्यामस्थिवृद्धिर् अपि निरस्ता यतो न मेदसा अस्थि पोष्यते अपि तर्हि मेदःस्थानगतेनैव रसेन मेदोऽनुकारिणा

atrāpi hi pakṣe na sarvo raso dhāturūpaśoṇitatām āpadyate kiṃ tarhi kaścideva śoṇitasamāno bhāgaḥ śeṣastu śoṇitasthānagatatvena kiṃcicchoṇitasamānavarṇāditvācca śoṇitam ucyate anena nyāyena medovṛddhau satyāmasthivṛddhir api nirastā yato na medasā asthi poṣyate api tarhi medaḥsthānagatenaiva rasena medo'nukāriṇā

एवमनयोः पक्षयोर्महाजनादृतत्वेन तुल्यन्यायत्वेन च नैकमपि निश्चितं बुद्धिविभवान्न पक्षबलाबलम् अत्र न कश्चित् कार्यविरोध इत्युपरम्यते

evamanayoḥ pakṣayormahājanādṛtatvena tulyanyāyatvena ca naikamapi niścitaṃ buddhivibhavānna pakṣabalābalam atra na kaścit kāryavirodha ityuparamyate

नन्वाहाररसादयः पुष्यन्तीति वदता धातुरसादाहाररसोत्पादः पृथक् स्वीक्रियते ततश्च तस्य किं स्थानं किंवा प्रमाणम् इति किमिति नोक्तम् उच्यते न तस्याहारोत्कर्षापकर्षाव् एवंविधौ उत्कर्षापकर्षस्य निश्चितप्रमाणत्वाभावात् स्थानं तु धमन्य एव

nanvāhārarasādayaḥ puṣyantīti vadatā dhāturasādāhārarasotpādaḥ pṛthak svīkriyate tataśca tasya kiṃ sthānaṃ kiṃvā pramāṇam iti kimiti noktam ucyate na tasyāhārotkarṣāpakarṣāv evaṃvidhau utkarṣāpakarṣasya niścitapramāṇatvābhāvāt sthānaṃ tu dhamanya eva

पोषकाहाररसस्य तस्य च पृथग्रसादिधातुभ्यः प्रदेशान्तरग्रहणं न क्रियते रसादिकारणरूपतया रसादिग्रहणेनैव ग्रहणात्

poṣakāhārarasasya tasya ca pṛthagrasādidhātubhyaḥ pradeśāntaragrahaṇaṃ na kriyate rasādikāraṇarūpatayā rasādigrahaṇenaiva grahaṇāt

अत्र यद्यप्योजः सप्तधातुसाररूपं तेन धातुग्रहणेनैव लभ्यते तथापि प्राणधारणकर्तृत्वेन पृथक् पठितं ये तु शुक्रजन्यमोज इच्छन्ति तेषामष्टमो धातुरोजः स्यादिति पक्षे चातिदेशं कृत्वा वक्ष्यति रसादीनां शुक्रान्तानां यत् परं तेजः तत् खल्वोजः इति

atra yadyapyojaḥ saptadhātusārarūpaṃ tena dhātugrahaṇenaiva labhyate tathāpi prāṇadhāraṇakartṛtvena pṛthak paṭhitaṃ ye tu śukrajanyamoja icchanti teṣāmaṣṭamo dhāturojaḥ syāditi pakṣe cātideśaṃ kṛtvā vakṣyati rasādīnāṃ śukrāntānāṃ yat paraṃ tejaḥ tat khalvojaḥ iti

उपपादितपोषणानां धातुमलानां प्रकृत्यनुविधानम् उपसंहरति ते सर्व इत्यादि

upapāditapoṣaṇānāṃ dhātumalānāṃ prakṛtyanuvidhānam upasaṃharati te sarva ityādi

मलाख्या अपि स्वेदमूत्रादयः स्वमानावस्थिता देहधारणाद्धातवो भवन्तीत्युक्तं धातवो मलाख्या इति

malākhyā api svedamūtrādayaḥ svamānāvasthitā dehadhāraṇāddhātavo bhavantītyuktaṃ dhātavo malākhyā iti

यथावयःशरीरम् इति यस्मिन् वयसि बाल्यादौ यादृशं मानं धातूनां तादृशं पुष्यन्तः तथा यस्मिन् शरीरे प्रकृत्या दीर्घे ह्रस्वे कृशे वा स्थूले वा यादृशं मानं धातूनां तादृशं पुष्यन्त इति योजना

yathāvayaḥśarīram iti yasmin vayasi bālyādau yādṛśaṃ mānaṃ dhātūnāṃ tādṛśaṃ puṣyantaḥ tathā yasmin śarīre prakṛtyā dīrghe hrasve kṛśe vā sthūle vā yādṛśaṃ mānaṃ dhātūnāṃ tādṛśaṃ puṣyanta iti yojanā

एवम् इत्यादौ स्वप्रमाणावस्थिताव् इति अनतिरिक्ताव् अन्यूनौ च

evam ityādau svapramāṇāvasthitāv iti anatiriktāv anyūnau ca

आश्रयस्येति शरीरस्य यथावत्पक्वौ सर्वाश्रयं पश्चाद्धमनीभिः प्रपद्येते सर्वशरीरम् इत्यर्थः

āśrayasyeti śarīrasya yathāvatpakvau sarvāśrayaṃ paścāddhamanībhiḥ prapadyete sarvaśarīram ityarthaḥ

समधातोर् इति समरसादेः समस्वेदमूत्रादेश् च

samadhātor iti samarasādeḥ samasvedamūtrādeś ca

निमित्तत इत्यादि

nimittata ityādi

निमित्तत इत्यनेनानिमित्ते अरिष्टरूपे क्षयवृद्धी निराकरोति

nimittata ityanenānimitte ariṣṭarūpe kṣayavṛddhī nirākaroti

वृद्धिक्षयाभ्याम् आहारमूलाभ्याम् इति यथासंख्यं वृद्धक्षीणाहारकृताभ्याम् एतेनाहारविशेषकृतवृद्धिक्षयो रसः साम्यं करोतीत्यर्थः

vṛddhikṣayābhyām āhāramūlābhyām iti yathāsaṃkhyaṃ vṛddhakṣīṇāhārakṛtābhyām etenāhāraviśeṣakṛtavṛddhikṣayo rasaḥ sāmyaṃ karotītyarthaḥ

धातुसाम्यस्यारोग्यत्वे सिद्धेऽपि यदारोग्यायेति ब्रूते तेन प्राकृतधातूनां क्षयेण वातिवृद्ध्या वा साम्यं निराकरोति अस्य साम्यस्य रोगकर्तृत्वाद् एव

dhātusāmyasyārogyatve siddhe'pi yadārogyāyeti brūte tena prākṛtadhātūnāṃ kṣayeṇa vātivṛddhyā vā sāmyaṃ nirākaroti asya sāmyasya rogakartṛtvād eva

किट्टं च मलानामेवम् एवेति यथा रसस्तथा किट्टमप्यारोग्याय मलानां साम्यं प्रतिपादितरसक्रमेण करोति

kiṭṭaṃ ca malānāmevam eveti yathā rasastathā kiṭṭamapyārogyāya malānāṃ sāmyaṃ pratipāditarasakrameṇa karoti

वृद्धमलानां चिकित्सान्तरम् आह स्वमानेत्यादि

vṛddhamalānāṃ cikitsāntaram āha svamānetyādi

उत्सर्गो बहिर्निःसरणं संशोधनरूपमेषां शास्त्रोक्तमस्ति उत्सर्गं वा वहन्तीत्युत्सर्गिणः

utsargo bahirniḥsaraṇaṃ saṃśodhanarūpameṣāṃ śāstroktamasti utsargaṃ vā vahantītyutsargiṇaḥ

वृद्धानां मलानां चिकित्सान्तरम् आह शीतोष्णेत्यादि

vṛddhānāṃ malānāṃ cikitsāntaram āha śītoṣṇetyādi

पर्ययः विपर्ययः तेन शीतोष्णविपरीतगुणैर् इत्यर्थः तेन शीतसमुत्थे मले उष्णं तथोष्णसमुत्थे शीतमुपचारो भवति

paryayaḥ viparyayaḥ tena śītoṣṇaviparītaguṇair ityarthaḥ tena śītasamutthe male uṣṇaṃ tathoṣṇasamutthe śītamupacāro bhavati

आदिशब्दश् चात्र लुप्तनिर्दिष्टः तेन स्निग्धरूक्षादीनामपि विपरीतगुणानां ग्रहणम्

ādiśabdaś cātra luptanirdiṣṭaḥ tena snigdharūkṣādīnāmapi viparītaguṇānāṃ grahaṇam

किंवा पर्ययगुणा द्वंद्वगुणाः स्निग्धरूक्षमृदुतीक्ष्णादयः तैश्च यथायोग्यतयोपचर्यमाणा इति ज्ञेयम्

kiṃvā paryayaguṇā dvaṃdvaguṇāḥ snigdharūkṣamṛdutīkṣṇādayaḥ taiśca yathāyogyatayopacaryamāṇā iti jñeyam

28.5

एतेन वृद्धमलानां त्रिविधो ऽप्युपक्रमो निदानवर्जनशोधनशमनरूप उक्तो भवति तत्र निदानवर्जनं वृद्धमले मलवृद्धिहेत्वाहारपरित्यागाद् अल्पमलाहारोपयोगाद् वा बोद्धव्यं संशोधनं च उत्सर्गिण इत्यनेनोक्तं शमनं च शीतोष्णेत्यादि ग्रन्थेनोक्तम् ।। ५२ ।। ) तेषां तु मलप्रसादाख्यानां धातूनां स्रोतांस्ययनमुखानि । तानि यथाविभागेन यथास्वं धातूनापूरयन्ति । एवमिदं शरीरमशितपीतलीढखादितप्रभवम् । अशितपीतलीढखादितप्रभवाश्चास्मिञ्शरीरे व्याधयो भवन्ति । हिताहितोपयोगविशेषास्त्वत्र शुभाशुभविशेषकरा भवन्तीति ।। चसं-१,

etena vṛddhamalānāṃ trividho 'pyupakramo nidānavarjanaśodhanaśamanarūpa ukto bhavati tatra nidānavarjanaṃ vṛddhamale malavṛddhihetvāhāraparityāgād alpamalāhāropayogād vā boddhavyaṃ saṃśodhanaṃ ca utsargiṇa ityanenoktaṃ śamanaṃ ca śītoṣṇetyādi granthenoktam || 52 || ) teṣāṃ tu malaprasādākhyānāṃ dhātūnāṃ srotāṃsyayanamukhāni | tāni yathāvibhāgena yathāsvaṃ dhātūnāpūrayanti | evamidaṃ śarīramaśitapītalīḍhakhāditaprabhavam | aśitapītalīḍhakhāditaprabhavāścāsmiñśarīre vyādhayo bhavanti | hitāhitopayogaviśeṣāstvatra śubhāśubhaviśeṣakarā bhavantīti || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( अयनानि च तानि मुखानि चेत्ययनमुखानि अत्र आयान्त्यनेनेत्ययनानि मार्गाणि मुखानि तु यैः प्रविशन्ति एतेन मलानां धातूनां च यदेवायनं तदेव प्रवेशमुखमिति नान्येन प्रवेशो नान्येन च गमनम् इत्युक्तं भवति

āyurvedadīpikā ( ayanāni ca tāni mukhāni cetyayanamukhāni atra āyāntyanenetyayanāni mārgāṇi mukhāni tu yaiḥ praviśanti etena malānāṃ dhātūnāṃ ca yadevāyanaṃ tadeva praveśamukhamiti nānyena praveśo nānyena ca gamanam ityuktaṃ bhavati

रसादीनां यथास्वनाम स्रोतोमुखं चायनं च

rasādīnāṃ yathāsvanāma srotomukhaṃ cāyanaṃ ca

किंवा अयनस्य गमनस्य मुखानि मार्गाणि तेन अयनमुखानि गतिमार्गाणीत्यर्थः

kiṃvā ayanasya gamanasya mukhāni mārgāṇi tena ayanamukhāni gatimārgāṇītyarthaḥ

तानि च स्रोतांसि मलप्रसादपूरितानि धातून् यथास्वमिति यद्यस्य पोष्यं तच्च तत् पूरयति

tāni ca srotāṃsi malaprasādapūritāni dhātūn yathāsvamiti yadyasya poṣyaṃ tacca tat pūrayati

यथाविभागेनेति यस्य धातोर्यो विभागः प्रमाणं तेनैव प्रमाणेन पूरयति तादृक्प्रमाणान्येव पुष्यन्ति नाधिकन्यूनानीत्यर्थः

yathāvibhāgeneti yasya dhātoryo vibhāgaḥ pramāṇaṃ tenaiva pramāṇena pūrayati tādṛkpramāṇānyeva puṣyanti nādhikanyūnānītyarthaḥ

एतच्च प्रकृतिस्थानां कर्म विकृतानां तु न्यूनातिरिक्तधातुकरणम् अस्त्येवेति बोद्धव्यम्

etacca prakṛtisthānāṃ karma vikṛtānāṃ tu nyūnātiriktadhātukaraṇam astyeveti boddhavyam

उक्तं चान्यत्र स्रोतसा च यथास्वेन धातुः पुष्यति धातुना इति

uktaṃ cānyatra srotasā ca yathāsvena dhātuḥ puṣyati dhātunā iti

उपसंहरत्येवम् इत्यादि

upasaṃharatyevam ityādi

कथमशितादेर्विरुद्धयोः शरीरतदुपघातकरोगयोर् उत्पाद इत्याह हिताहितेत्यादि

kathamaśitāderviruddhayoḥ śarīratadupaghātakarogayor utpāda ityāha hitāhitetyādi

28.6

हितरूपोऽशितादिविशेषः शुभरूपविशेषकारकः अहितरूपस्त्वशितादिविशेषो ऽशुभरूपविशेषकरो भवति तेन नैकरूपात् कारणाद् विरुद्धकार्योदय इति भावः ।। १० ।। ) एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच दृश्यन्ते हि भगवन् हितसमाख्यातम् अप्याहारमुपयुञ्जाना व्याधिमन्तश् चागदाश् च तथैवाहितसमाख्यातम् एवं दृष्टे कथं हिताहितोपयोगविशेषात्मकं शुभाशुभविशेषम् उपलभामह इति ।। चसं-१,

hitarūpo'śitādiviśeṣaḥ śubharūpaviśeṣakārakaḥ ahitarūpastvaśitādiviśeṣo 'śubharūpaviśeṣakaro bhavati tena naikarūpāt kāraṇād viruddhakāryodaya iti bhāvaḥ || 10 || ) evaṃvādinaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca dṛśyante hi bhagavan hitasamākhyātam apyāhāramupayuñjānā vyādhimantaś cāgadāś ca tathaivāhitasamākhyātam evaṃ dṛṣṭe kathaṃ hitāhitopayogaviśeṣātmakaṃ śubhāśubhaviśeṣam upalabhāmaha iti || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( दृश्यन्ते हि भगवन्नित्यादौ तथैवाहितसमाख्यातम् उपयुञ्जाना व्याधिमन्तश् चागदाश्चेति सम्बन्धः

āyurvedadīpikā ( dṛśyante hi bhagavannityādau tathaivāhitasamākhyātam upayuñjānā vyādhimantaś cāgadāśceti sambandhaḥ

28.7

विशेषात्मकमिति विशेषोद्भवम् ।। २ ।। ) तमुवाच भगवानात्रेयो न हिताहारोपयोगिनाम् अग्निवेश तन्निमित्ता व्याधयो जायन्ते न च केवलं हिताहारोपयोगादेव सर्वव्याधिभयम् अतिक्रान्तं भवति सन्ति ह्य् ऋते ऽप्यहिताहारोपयोगाद् अन्या रोगप्रकृतयः तद्यथा कालविपर्ययः प्रज्ञापराधः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाश्चासात्म्या इति । ताश्च रोगप्रकृतयो रसान् सम्यगुपयुञ्जानमपि पुरुषम् अशुभेनोपपादयन्ति तस्माद्धिताहारोपयोगिनोऽपि दृश्यन्ते व्याधिमन्तः । अहिताहारोपयोगिनां पुनः कारणतो न सद्यो दोषवान् भवत्यपचारः । न हि सर्वाण्यपथ्यानि तुल्यदोषाणि न च सर्वे दोषास्तुल्यबला न च सर्वाणि शरीराणि व्याधिक्षमत्वे समर्थानि भवन्ति । तदेव ह्य् अपथ्यं देशकालसंयोगवीर्यप्रमाणातियोगाद् भूयस्तरम् अपथ्यं सम्पद्यते । स एव दोष संसृष्टयोनिर्विरुद्धोपक्रमो गम्भीरानुगतश् चिरस्थितः प्राणायतनसमुत्थो मर्मोपघाती कष्टतमः क्षिप्रकारितमश्च सम्पद्यते । शरीराणि चातिस्थूलान्यतिकृशान्य् अनिविष्टमांसशोणितास्थीनि दुर्बलान्य् असात्म्याहारोपचितान्य् अल्पाहाराण्य् अल्पसत्त्वानि च भवन्त्यव्याधिसहानि विपरीतानि पुनर्व्याधिसहानि । एभ्यश् चैवापथ्याहारदोषशरीरविशेषेभ्यो व्याधयो मृदवो दारुणाः क्षिप्रसमुत्थाश्चिरकारिणश्च भवन्ति । एव वातपित्तश्लेष्माणः स्थानविशेषे प्रकुपिता व्याधिविशेषान् अभिनिवर्तयन्त्यग्निवेश ।। चसं-१,

viśeṣātmakamiti viśeṣodbhavam || 2 || ) tamuvāca bhagavānātreyo na hitāhāropayoginām agniveśa tannimittā vyādhayo jāyante na ca kevalaṃ hitāhāropayogādeva sarvavyādhibhayam atikrāntaṃ bhavati santi hy ṛte 'pyahitāhāropayogād anyā rogaprakṛtayaḥ tadyathā kālaviparyayaḥ prajñāparādhaḥ śabdasparśarūparasagandhāścāsātmyā iti | tāśca rogaprakṛtayo rasān samyagupayuñjānamapi puruṣam aśubhenopapādayanti tasmāddhitāhāropayogino'pi dṛśyante vyādhimantaḥ | ahitāhāropayogināṃ punaḥ kāraṇato na sadyo doṣavān bhavatyapacāraḥ | na hi sarvāṇyapathyāni tulyadoṣāṇi na ca sarve doṣāstulyabalā na ca sarvāṇi śarīrāṇi vyādhikṣamatve samarthāni bhavanti | tadeva hy apathyaṃ deśakālasaṃyogavīryapramāṇātiyogād bhūyastaram apathyaṃ sampadyate | sa eva doṣa saṃsṛṣṭayonirviruddhopakramo gambhīrānugataś cirasthitaḥ prāṇāyatanasamuttho marmopaghātī kaṣṭatamaḥ kṣiprakāritamaśca sampadyate | śarīrāṇi cātisthūlānyatikṛśāny aniviṣṭamāṃsaśoṇitāsthīni durbalāny asātmyāhāropacitāny alpāhārāṇy alpasattvāni ca bhavantyavyādhisahāni viparītāni punarvyādhisahāni | ebhyaś caivāpathyāhāradoṣaśarīraviśeṣebhyo vyādhayo mṛdavo dāruṇāḥ kṣiprasamutthāścirakāriṇaśca bhavanti | eva vātapittaśleṣmāṇaḥ sthānaviśeṣe prakupitā vyādhiviśeṣān abhinivartayantyagniveśa || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( तन्निमित्ता इति हिताहारनिमित्ताः

āyurvedadīpikā ( tannimittā iti hitāhāranimittāḥ

न केवलमिति परम्

na kevalamiti param

रोगप्रकृतय इति रोगकारणानि

rogaprakṛtaya iti rogakāraṇāni

अहिताहारोपयोगिन इत्यादि

ahitāhāropayogina ityādi

कारणत इति निमित्तान्तरात् प्रतिबन्धात् तच्च कारणं तदेव ह्य् अपथ्यम् इत्यादिवक्ष्यमाणग्रन्थविपरीतं बोद्धव्यम्

kāraṇata iti nimittāntarāt pratibandhāt tacca kāraṇaṃ tadeva hy apathyam ityādivakṣyamāṇagranthaviparītaṃ boddhavyam

सद्य इति तत्कालम्

sadya iti tatkālam

अनेनापथ्यस्य रोगजननं प्रति कालान्तरविकारकर्तृत्वं प्रायो भवतीति दर्शयति अन्यथा सद्य इत्यनर्थकं स्यात् कालान्तरे ऽपि दोषाकर्तृत्वात्

anenāpathyasya rogajananaṃ prati kālāntaravikārakartṛtvaṃ prāyo bhavatīti darśayati anyathā sadya ityanarthakaṃ syāt kālāntare 'pi doṣākartṛtvāt

दोषवानिति व्याधिजनकः

doṣavāniti vyādhijanakaḥ

अपचार इति अहिताहारोपयोगः उक्ते कारणमाह नहीत्यादि । तुल्यदोषाणीति तुल्यदोषकराणि

apacāra iti ahitāhāropayogaḥ ukte kāraṇamāha nahītyādi | tulyadoṣāṇīti tulyadoṣakarāṇi

व्याधिक्षमत्वं व्याधिबलविरोधित्वं व्याध्युत्पादप्रतिबन्धकत्वमिति यावत्

vyādhikṣamatvaṃ vyādhibalavirodhitvaṃ vyādhyutpādapratibandhakatvamiti yāvat

तद् एवापथ्यतुल्यदोषतादि विवृणोति तदेवेत्यादि

tad evāpathyatulyadoṣatādi vivṛṇoti tadevetyādi

अत्र यद्यपि प्रस्तुतत्वाद् अपथ्यप्रतिबन्धकानि कारणानि वक्तव्यानि तथापि समानन्यायतयापथ्यशक्तिवर्धकान्युच्यन्ते

atra yadyapi prastutatvād apathyapratibandhakāni kāraṇāni vaktavyāni tathāpi samānanyāyatayāpathyaśaktivardhakānyucyante

तत्र देशादीनां योगादिति अनुगुणदेशादियोगात् यथा व्रीहिः पित्तकर्तृत्वेनापथ्यः स चानूपदेशयोगाद्भूयस्तरम् अपथ्यो भवति धन्वदेशे तु हीनबलो भवति तथा शरत्कालस्यानुगुणस्य योगाद्बलवान्भवति हेमन्ते दुर्बलः संयोगाद् यथा स व्रीहिर् दधिफाणितादियुक्तो बलवान् मध्वादियुक्तश्च दुर्बलः वीर्याद् यथा स एवोष्णीकृतो बलवान् शीतस्तु दुर्बलः स एव च प्रमाणातियोगाद् बली हीनमात्रस्त्वबलः इत्याद्यनुसर्तव्यम्

tatra deśādīnāṃ yogāditi anuguṇadeśādiyogāt yathā vrīhiḥ pittakartṛtvenāpathyaḥ sa cānūpadeśayogādbhūyastaram apathyo bhavati dhanvadeśe tu hīnabalo bhavati tathā śaratkālasyānuguṇasya yogādbalavānbhavati hemante durbalaḥ saṃyogād yathā sa vrīhir dadhiphāṇitādiyukto balavān madhvādiyuktaśca durbalaḥ vīryād yathā sa evoṣṇīkṛto balavān śītastu durbalaḥ sa eva ca pramāṇātiyogād balī hīnamātrastvabalaḥ ityādyanusartavyam

दोषतुल्यबलतामाह स एव दोष इत्यादि

doṣatulyabalatāmāha sa eva doṣa ityādi

संसृष्टा मिलिता बहवो योनयः कारणानि यस्य स तथा किंवा संसृष्टयोनिर् इति अनुगुणदूष्यः यथा पित्तस्य रक्तं दूष्यम् आसाद्य कष्टत्वं क्षिप्रकारित्वं च भवति

saṃsṛṣṭā militā bahavo yonayaḥ kāraṇāni yasya sa tathā kiṃvā saṃsṛṣṭayonir iti anuguṇadūṣyaḥ yathā pittasya raktaṃ dūṣyam āsādya kaṣṭatvaṃ kṣiprakāritvaṃ ca bhavati

विरुद्धोपक्रमो यथा पित्तं मेहारम्भकं वचनं हि पित्तमेहाः सर्व एव याप्याः विरुद्धोपक्रमत्वात् इति विरुद्धता चोपक्रमस्यात्र यत् पित्तहरं मधुरादि तन्मेहप्रधानदूष्यमेदसो विरुद्धं मेदोऽनुगुणं तु कट्वादि पित्ते विरुद्धम् इति

viruddhopakramo yathā pittaṃ mehārambhakaṃ vacanaṃ hi pittamehāḥ sarva eva yāpyāḥ viruddhopakramatvāt iti viruddhatā copakramasyātra yat pittaharaṃ madhurādi tanmehapradhānadūṣyamedaso viruddhaṃ medo'nuguṇaṃ tu kaṭvādi pitte viruddham iti

गम्भीरानुगत इति गम्भीरमज्जादिधातुगतः वचनं हि त्वङ्मांसाश्रयमुत्तानं गम्भीरं त्व् अन्तराश्रयम् इति

gambhīrānugata iti gambhīramajjādidhātugataḥ vacanaṃ hi tvaṅmāṃsāśrayamuttānaṃ gambhīraṃ tv antarāśrayam iti

चिरस्थित इति देहे चिरकालावस्थानेन कृतमूलत्वात् कष्टसाध्यः

cirasthita iti dehe cirakālāvasthānena kṛtamūlatvāt kaṣṭasādhyaḥ

प्राणायतनसमुत्थ इति अग्रे ऽध्याये वक्ष्यमाणशङ्खादिदशप्राणायतनाश्रयी

prāṇāyatanasamuttha iti agre 'dhyāye vakṣyamāṇaśaṅkhādidaśaprāṇāyatanāśrayī

मर्मोपघातीति प्राणायतनव्यतिरिक्तक्षिप्रतलहृदयादिमर्मोपघातकारी

marmopaghātīti prāṇāyatanavyatiriktakṣipratalahṛdayādimarmopaghātakārī

मर्मघातित्वेनैव मर्मविशेषप्राणायतनसमुत्थत्वे लब्धे पुनस्तद्वचनं प्राणायतनमर्माश्रयिणो विशेषेण कष्टत्वप्रतिपादनार्थम्

marmaghātitvenaiva marmaviśeṣaprāṇāyatanasamutthatve labdhe punastadvacanaṃ prāṇāyatanamarmāśrayiṇo viśeṣeṇa kaṣṭatvapratipādanārtham

कष्टतम इति बहुदुःखकर्तृत्वेनासाध्यत्वेन च

kaṣṭatama iti bahuduḥkhakartṛtvenāsādhyatvena ca

क्षिप्रकारितम इति आशुविकारकारितमः

kṣiprakāritama iti āśuvikārakāritamaḥ

चकारात् संसृष्टयोनित्वादिहेतूनाम् अल्पत्वेन कष्टकष्टतरक्षिप्रकारिक्षिप्रकारितरादिविशेषाश् च भवन्तीति दर्शयति यथोक्तसर्वहेतुमेलके कष्टतमः क्षिप्रकारितमश् च भवतीति ज्ञेयं कष्टतमत्वादि च यथायोग्यतया ज्ञेयं विरुद्धोपक्रमो दोषः कष्ट एव भवति न क्षिप्रकारी

cakārāt saṃsṛṣṭayonitvādihetūnām alpatvena kaṣṭakaṣṭatarakṣiprakārikṣiprakāritarādiviśeṣāś ca bhavantīti darśayati yathoktasarvahetumelake kaṣṭatamaḥ kṣiprakāritamaś ca bhavatīti jñeyaṃ kaṣṭatamatvādi ca yathāyogyatayā jñeyaṃ viruddhopakramo doṣaḥ kaṣṭa eva bhavati na kṣiprakārī

व्याध्यक्षमशरीराण्याह शरीराणि चेत्यादि

vyādhyakṣamaśarīrāṇyāha śarīrāṇi cetyādi

अनिविष्टानि श्लथानि मांसादीनि येषां शरीरिणां तानि तथा किंवा अनिविष्टानीति विषमाणि

aniviṣṭāni ślathāni māṃsādīni yeṣāṃ śarīriṇāṃ tāni tathā kiṃvā aniviṣṭānīti viṣamāṇi

उपचितानीति संवर्धितानि असात्म्यपुष्टं हि शरीरं भूरिदोषभावितमेव भवतीति भावः

upacitānīti saṃvardhitāni asātmyapuṣṭaṃ hi śarīraṃ bhūridoṣabhāvitameva bhavatīti bhāvaḥ

विपरीतानीति अनतिस्थूलत्वादियुक्तानि

viparītānīti anatisthūlatvādiyuktāni

व्याधिसहानीति व्याध्युत्पादकप्रतिबन्धकानि

vyādhisahānīti vyādhyutpādakapratibandhakāni

एतच्च शरीरमधिकृत्य वैपरीत्यं व्याधिसहत्वे उदाहरणार्थम् उपन्यस्तं तेन यथोक्तापथ्यबलवैपरीत्यं दोषबलवैपरीत्यं च न सद्यो व्याधिकारकं भवतीत्येतद् अप्युक्तं बोद्धव्यम्

etacca śarīramadhikṛtya vaiparītyaṃ vyādhisahatve udāharaṇārtham upanyastaṃ tena yathoktāpathyabalavaiparītyaṃ doṣabalavaiparītyaṃ ca na sadyo vyādhikārakaṃ bhavatītyetad apyuktaṃ boddhavyam

एतद् एवापथ्याहारदोषशरीराणाम् एवाबलवत्त्वबलवत्त्वाभ्यां लक्षणविशेषं यथायोग्यतया मृद्वादिव्याधिकारणत्वेनोपसंहरन्न् आह एभ्यश् चैवेत्यादि

etad evāpathyāhāradoṣaśarīrāṇām evābalavattvabalavattvābhyāṃ lakṣaṇaviśeṣaṃ yathāyogyatayā mṛdvādivyādhikāraṇatvenopasaṃharann āha ebhyaś caivetyādi

विशेषा यथोक्ता उक्तविपरीताश्च तत्रोक्तविपरीतविशेषान् मृदवस्तथा चिरकारिणश्च भवन्ति यथोक्तापथ्यादिविशेषात्तु दारुणाः क्षिप्रकारिणश्च भवन्तीति मन्तव्यम्

viśeṣā yathoktā uktaviparītāśca tatroktaviparītaviśeṣān mṛdavastathā cirakāriṇaśca bhavanti yathoktāpathyādiviśeṣāttu dāruṇāḥ kṣiprakāriṇaśca bhavantīti mantavyam

28.8

अनेन प्रसङ्गेन वातादीनां रसादिस्थानविशेषेषु कुपितानां ये व्याधयो भवन्ति तान् दर्शयितुम् आह त एवेत्यादि ।। ३३ ।। ) तत्र रसादिषु स्थानेषु प्रकुपितानां दोषाणां यस्मिन् स्थाने ये ये व्याधयः सम्भवन्ति तांस् तान् यथावद् अनुव्याख्यास्यामः ।। चसं-१,

anena prasaṅgena vātādīnāṃ rasādisthānaviśeṣeṣu kupitānāṃ ye vyādhayo bhavanti tān darśayitum āha ta evetyādi || 33 || ) tatra rasādiṣu sthāneṣu prakupitānāṃ doṣāṇāṃ yasmin sthāne ye ye vyādhayaḥ sambhavanti tāṃs tān yathāvad anuvyākhyāsyāmaḥ || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( तत्र रसेत्यादौ प्रकुपितानां दोषाणामिति अनियमेन रसे कुपितो वायुर् वा पित्तं वा श्लेष्मा वा संसृष्टा वा अश्रद्धादीनि कुर्वन्ति

āyurvedadīpikā ( tatra rasetyādau prakupitānāṃ doṣāṇāmiti aniyamena rase kupito vāyur vā pittaṃ vā śleṣmā vā saṃsṛṣṭā vā aśraddhādīni kurvanti

सत्यपि दोषभेदे ऽत्राश्रयस्याभेदाद् आश्रयप्रभावेणैवाश्रद्धादयो भवन्ति परं दोषभेदे अश्रद्धादाव् एव वातादिलिङ्गं विशिष्टं भवति

satyapi doṣabhede 'trāśrayasyābhedād āśrayaprabhāveṇaivāśraddhādayo bhavanti paraṃ doṣabhede aśraddhādāv eva vātādiliṅgaṃ viśiṣṭaṃ bhavati

28.9

किंवा यथायोग्यतया रसाश्रयिणा वातादिना अश्रद्धादिकरणं बोद्धव्यं यतो न गौरवं वातदुष्टरसे भवितुमर्हति एतच्च नातिसुन्दरं तेन पूर्व एव पक्षो ज्यायान् ।। ३ ।। ) अश्रद्धा चारुचिश् चास्यवैरस्यम् अरसज्ञता । हृल्लासो गौरवं तन्द्रा साङ्गमर्दो ज्वरस् तमः ।। चसं-१,

kiṃvā yathāyogyatayā rasāśrayiṇā vātādinā aśraddhādikaraṇaṃ boddhavyaṃ yato na gauravaṃ vātaduṣṭarase bhavitumarhati etacca nātisundaraṃ tena pūrva eva pakṣo jyāyān || 3 || ) aśraddhā cāruciś cāsyavairasyam arasajñatā | hṛllāso gauravaṃ tandrā sāṅgamardo jvaras tamaḥ || casaṃ-1,

28.10

पाण्डुत्वं स्रोतसां रोधः क्लैब्यं सादः कृशाङ्गता । नाशोऽग्नेरयथाकालं वलयः पलितानि च ।। चसं-१,

pāṇḍutvaṃ srotasāṃ rodhaḥ klaibyaṃ sādaḥ kṛśāṅgatā | nāśo'gnerayathākālaṃ valayaḥ palitāni ca || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( अश्रद्धायां मुखप्रविष्टस्याहारस्याभ्यवहरणं भवत्येव परं त्व् अनिच्छा अरुचौ तु मुखप्रविष्टं नाभ्यवहरतीति भेदः

āyurvedadīpikā ( aśraddhāyāṃ mukhapraviṣṭasyāhārasyābhyavaharaṇaṃ bhavatyeva paraṃ tv anicchā arucau tu mukhapraviṣṭaṃ nābhyavaharatīti bhedaḥ

आस्यवैरस्यम् उचितादास्यरसादन्यथात्वम्

āsyavairasyam ucitādāsyarasādanyathātvam

अरसज्ञता रसाप्रतिपत्तिः

arasajñatā rasāpratipattiḥ

28.11

सादः अङ्गावसादः ।। ४ ।। ) रसप्रदोषजा रोगा वक्ष्यन्ते रक्तदोषजाः । कुष्ठवीसर्पपिडका रक्तपित्तमसृग्दरः ।। चसं-१,

sādaḥ aṅgāvasādaḥ || 4 || ) rasapradoṣajā rogā vakṣyante raktadoṣajāḥ | kuṣṭhavīsarpapiḍakā raktapittamasṛgdaraḥ || casaṃ-1,

28.12

गुदमेढ्रास्यपाकश्च प्लीहा गुल्मोऽथ विद्रधिः । नीलिका कामला व्यङ्गः पिप्प्लवस् तिलकालकाः ।। चसं-१,

gudameḍhrāsyapākaśca plīhā gulmo'tha vidradhiḥ | nīlikā kāmalā vyaṅgaḥ pipplavas tilakālakāḥ || casaṃ-1,

दद्रुश्चर्मदलं श्वित्रं पामा कोठास्रमण्डलम् । ।। आयुर्वेददीपिका ( रक्तप्रदोषजेषु कुष्ठग्रहणादेव दद्र्वादिलाभे सिद्धे पुनस्तद्वचनं विशेषप्रादुर्भावप्रदर्शनार्थम्

dadruścarmadalaṃ śvitraṃ pāmā koṭhāsramaṇḍalam | || āyurvedadīpikā ( raktapradoṣajeṣu kuṣṭhagrahaṇādeva dadrvādilābhe siddhe punastadvacanaṃ viśeṣaprādurbhāvapradarśanārtham

तिलकालकाः तिलाकृतयः

tilakālakāḥ tilākṛtayaḥ

28.13

अस्रमण्डलं लोहितमण्डलम् ।। ३ ।। ) रक्तप्रदोषाज्जायन्ते शृणु मांसप्रदोषजान् ।। चसं-१,

asramaṇḍalaṃ lohitamaṇḍalam || 3 || ) raktapradoṣājjāyante śṛṇu māṃsapradoṣajān || casaṃ-1,

28.14

अधिमांसार्बुदं कलिं गलशालूकशुण्डिके । पूतिमांसालजीगण्डगण्डमालोपजिह्विकाः ।। चसं-१,

adhimāṃsārbudaṃ kaliṃ galaśālūkaśuṇḍike | pūtimāṃsālajīgaṇḍagaṇḍamālopajihvikāḥ || casaṃ-1,

28.15

आयुर्वेददीपिका ( कीलशब्देनात्रार्श उच्यते ।। १ ।। ) वेद्यान्मांसाश्रयान् मेदःसंश्रयांस्तु प्रचक्ष्महे । निन्दितानि प्रमेहाणां पूर्वरूपाणि यानि च ।। चसं-१,

āyurvedadīpikā ( kīlaśabdenātrārśa ucyate || 1 || ) vedyānmāṃsāśrayān medaḥsaṃśrayāṃstu pracakṣmahe | ninditāni pramehāṇāṃ pūrvarūpāṇi yāni ca || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( निन्दितानि प्रमेहपूर्वरूपाणीति केशजटिलत्वादीनि तेषामेव निन्दितत्वात् न त्व् आस्यवैरस्यमधुरत्वादीनि

āyurvedadīpikā ( ninditāni pramehapūrvarūpāṇīti keśajaṭilatvādīni teṣāmeva ninditatvāt na tv āsyavairasyamadhuratvādīni

किंवा निन्दितानीति अतिस्थूलगतान्य् आयुर्ह्रासादीन्य् अष्टौनिन्दितीयोक्तानि तेषां च निन्दितत्वं निन्दितातिस्थूलसम्बद्धत्वेन

kiṃvā ninditānīti atisthūlagatāny āyurhrāsādīny aṣṭauninditīyoktāni teṣāṃ ca ninditatvaṃ ninditātisthūlasambaddhatvena

28.16

एवं पूर्वस्मिन्व्याख्याने यानि च इति चकारो नियमे उत्तरव्याख्याने तु समुच्चये ।। ३ ।। ) अध्यस्थिदन्तौ दन्तास्थिभेदशूलं विवर्णता । केशलोमनखश्मश्रुदोषाश्चास्थिप्रदोषजाः ।। चसं-१,

evaṃ pūrvasminvyākhyāne yāni ca iti cakāro niyame uttaravyākhyāne tu samuccaye || 3 || ) adhyasthidantau dantāsthibhedaśūlaṃ vivarṇatā | keśalomanakhaśmaśrudoṣāścāsthipradoṣajāḥ || casaṃ-1,

चरकसंहिता, सूत्रस्थान, २८ (विविधाशितपीतीय) (cont. 2)

28.17

आयुर्वेददीपिका ( अध्यस्थिदन्तशब्देन अध्यस्थ्यधिदन्तयोर्ग्रहणम् । शूलम् इति अस्थिशूलमेव बोद्धव्यम् ।। १ ।। ) रुक् पर्वणां भ्रमो मूर्छा दर्शनं तमसस्तथा । अरुषां स्थूलमूलानां पर्वजानां च दर्शनम् ।। चसं-१,

āyurvedadīpikā ( adhyasthidantaśabdena adhyasthyadhidantayorgrahaṇam | śūlam iti asthiśūlameva boddhavyam || 1 || ) ruk parvaṇāṃ bhramo mūrchā darśanaṃ tamasastathā | aruṣāṃ sthūlamūlānāṃ parvajānāṃ ca darśanam || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( रुगित्यादि मज्जदोषाज्ज्ञेयम्

āyurvedadīpikā ( rugityādi majjadoṣājjñeyam

28.18

अरूंषीति व्रणानि ।। २ ।। ) मज्जप्रदोषात् शुक्रस्य दोषात् क्लैब्यम् अहर्षणम् । रोगि वा क्लीबमल्पायुर् विरूपं वा प्रजायते ।। चसं-१,

arūṃṣīti vraṇāni || 2 || ) majjapradoṣāt śukrasya doṣāt klaibyam aharṣaṇam | rogi vā klībamalpāyur virūpaṃ vā prajāyate || casaṃ-1,

28.19

न चास्य जायते गर्भः पतति प्रस्रवत्यपि । शुक्रं हि दुष्टं सापत्यं सदारं बाधते नरम् ।। चसं-१,

na cāsya jāyate garbhaḥ patati prasravatyapi | śukraṃ hi duṣṭaṃ sāpatyaṃ sadāraṃ bādhate naram || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( क्लैब्यम् इति ध्वजानुच्छ्रायः

āyurvedadīpikā ( klaibyam iti dhvajānucchrāyaḥ

अहर्षणं च सत्यपि ध्वजोत्थाने मैथुनाशक्तिः

aharṣaṇaṃ ca satyapi dhvajotthāne maithunāśaktiḥ

28.20

शुक्रं हि दुष्टं सापत्यं सदारं बाधते नरमिति अत्रापत्यबाधा रोगिक्लीबाद्यपत्यजनकत्वेन दारबाधा तु स्राविगर्भादिजनकत्वेन ।। ३ ।। ) इन्द्रियाणि समाश्रित्य प्रकुप्यन्ति यदा मलाः । उपघातोपतापाभ्यां योजयन्तीन्द्रियाणि ते ।। चसं-१,

śukraṃ hi duṣṭaṃ sāpatyaṃ sadāraṃ bādhate naramiti atrāpatyabādhā rogiklībādyapatyajanakatvena dārabādhā tu srāvigarbhādijanakatvena || 3 || ) indriyāṇi samāśritya prakupyanti yadā malāḥ | upaghātopatāpābhyāṃ yojayantīndriyāṇi te || casaṃ-1,

28.21

आयुर्वेददीपिका ( उपघातेत्यादौ उपघातो विनाशः उपतापस्तु किंचिद् वैकल्यम् ।। १ ।। ) स्नायौ सिराकण्डराभ्यो दुष्टाः क्लिश्नन्ति मानवम् । स्तम्भसंकोचखल्लीभिर्ग्रन्थिस्फुरणसुप्तिभिः ।। चसं-१,

āyurvedadīpikā ( upaghātetyādau upaghāto vināśaḥ upatāpastu kiṃcid vaikalyam || 1 || ) snāyau sirākaṇḍarābhyo duṣṭāḥ kliśnanti mānavam | stambhasaṃkocakhallībhirgranthisphuraṇasuptibhiḥ || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( कण्डराभ्य इति सप्तम्यर्थे पञ्चमी

āyurvedadīpikā ( kaṇḍarābhya iti saptamyarthe pañcamī

खल्ली करपदावमोटनम्

khallī karapadāvamoṭanam

28.22

ग्रन्थिः स्नाय्वादिग्रन्थिरेव ।। ३ ।। ) मलानाश्रित्य कुपिता भेदशोषप्रदूषणम् । दोषा मलानां कुर्वन्ति सङ्गोत्सर्गाव् अतीव च ।। चसं-१,

granthiḥ snāyvādigranthireva || 3 || ) malānāśritya kupitā bhedaśoṣapradūṣaṇam | doṣā malānāṃ kurvanti saṅgotsargāv atīva ca || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( मलानित्यादौ भेदशोषप्रदूषणम् इति यथासम्भवं ज्ञेयं तत्र भेदः पुरीषस्य शोषस्तु विशेषेण सर्वमलेषु सम्भवति प्रदूषणं तु प्रदुष्टवर्णादियुक्तत्वेन प्राकृतवर्णाद्युपघातः

āyurvedadīpikā ( malānityādau bhedaśoṣapradūṣaṇam iti yathāsambhavaṃ jñeyaṃ tatra bhedaḥ purīṣasya śoṣastu viśeṣeṇa sarvamaleṣu sambhavati pradūṣaṇaṃ tu praduṣṭavarṇādiyuktatvena prākṛtavarṇādyupaghātaḥ

28.23

संगोत्सर्गाव् अतीव चेति अतीव सङ्गः अप्रवृत्तिः अत्युत्सर्गस्तु अतिप्रवृत्तिः ।। २ ।। ) विविधाद् अशितात् पीताद् अहिताल्लीढखादितात् । भवन्त्येते मनुष्याणां विकारा य उदाहृताः ।। चसं-१,

saṃgotsargāv atīva ceti atīva saṅgaḥ apravṛttiḥ atyutsargastu atipravṛttiḥ || 2 || ) vividhād aśitāt pītād ahitāllīḍhakhāditāt | bhavantyete manuṣyāṇāṃ vikārā ya udāhṛtāḥ || casaṃ-1,

28.24

तेषामिच्छन्ननुत्पत्तिं सेवेत मतिमान् सदा । हितान्येवाशितादीनि न स्युस् तज्जास् तथामयाः ।। चसं-१,

teṣāmicchannanutpattiṃ seveta matimān sadā | hitānyevāśitādīni na syus tajjās tathāmayāḥ || casaṃ-1,

28.25

रसजानां विकाराणां सर्वं लङ्घनम् औषधम् । विधिशोणितिके ऽध्याये रक्तजानां भिषग्जितम् ।। चसं-१,

rasajānāṃ vikārāṇāṃ sarvaṃ laṅghanam auṣadham | vidhiśoṇitike 'dhyāye raktajānāṃ bhiṣagjitam || casaṃ-1,

28.26

मांसजानां तु संशुद्धिः शस्त्रक्षाराग्निकर्म च । अष्टौनिन्दितिके ऽध्याये मेदोजानां चिकित्सितम् ।। चसं-१,

māṃsajānāṃ tu saṃśuddhiḥ śastrakṣārāgnikarma ca | aṣṭauninditike 'dhyāye medojānāṃ cikitsitam || casaṃ-1,

28.27

अस्थ्याश्रयाणां व्याधीनां पञ्चकर्माणि भेषजम् । वस्तयः क्षीरसर्पींषि तिक्तकोपहितानि च ।। चसं-१,

asthyāśrayāṇāṃ vyādhīnāṃ pañcakarmāṇi bheṣajam | vastayaḥ kṣīrasarpīṃṣi tiktakopahitāni ca || casaṃ-1,

28.28

मज्जशुक्रसमुत्थानामौषधं स्वादुतिक्तकम् । अन्नं व्यवायव्यायामौ शुद्धिः काले च मात्रया ।। चसं-१,

majjaśukrasamutthānāmauṣadhaṃ svādutiktakam | annaṃ vyavāyavyāyāmau śuddhiḥ kāle ca mātrayā || casaṃ-1,

28.29

शान्तिरिन्द्रियजानां तु त्रिमर्मीये प्रवक्ष्यते । स्नाय्वादिजानां प्रशमो वक्ष्यते वातरोगिके ।। चसं-१,

śāntirindriyajānāṃ tu trimarmīye pravakṣyate | snāyvādijānāṃ praśamo vakṣyate vātarogike || casaṃ-1,

28.30

नवेगान्धारणे ऽध्याये चिकित्सितसंग्रहः कृतः । मलजानां विकाराणां सिद्धिश् चोक्ता क्वचित्क्वचित् ।। चसं-१,

navegāndhāraṇe 'dhyāye cikitsitasaṃgrahaḥ kṛtaḥ | malajānāṃ vikārāṇāṃ siddhiś coktā kvacitkvacit || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( सम्प्रत्यहिताहारजनितान् दोषान् दर्शयन् यथाकर्तव्यम् उपदिशति विविधादित्यादि

āyurvedadīpikā ( sampratyahitāhārajanitān doṣān darśayan yathākartavyam upadiśati vividhādityādi

भिषग्जितम् उक्तम् इति शेषः

bhiṣagjitam uktam iti śeṣaḥ

पञ्चकर्माणीत्यभिधायापि वस्तय इति वचनं तिक्तोपहितवस्तेर् विशेषेण हितत्वोपदर्शनार्थम्

pañcakarmāṇītyabhidhāyāpi vastaya iti vacanaṃ tiktopahitavaster viśeṣeṇa hitatvopadarśanārtham

शुद्धिरिति वमनादिना

śuddhiriti vamanādinā

28.31

सिद्धिः प्रोक्ता क्वचिदिति अतीसारग्रहण्यादौ ।। ५ ।। ) व्यायामाद् ऊष्मणस् तैक्ष्ण्याद्धितस्यानवचारणात् । कोष्ठाच्छाखा मला यान्ति द्रुतत्वान्मरुतस्य च ।। चसं-१,

siddhiḥ proktā kvaciditi atīsāragrahaṇyādau || 5 || ) vyāyāmād ūṣmaṇas taikṣṇyāddhitasyānavacāraṇāt | koṣṭhācchākhā malā yānti drutatvānmarutasya ca || casaṃ-1,

28.32

तत्रस्थाश्च विलम्बन्ते कदाचिन् न समीरिताः । नादेशकाले कुप्यन्ति भूयो हेतुप्रतीक्षिणः ।। चसं-१,

tatrasthāśca vilambante kadācin na samīritāḥ | nādeśakāle kupyanti bhūyo hetupratīkṣiṇaḥ || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( सम्प्रति रसादीनां शाखारूपत्वात् कोष्ठाश्रयिणो दोषा यथा शाखां यान्ति तद् आह व्यायामेत्यादि

āyurvedadīpikā ( samprati rasādīnāṃ śākhārūpatvāt koṣṭhāśrayiṇo doṣā yathā śākhāṃ yānti tad āha vyāyāmetyādi

तत्र व्यायामक्षोभात् कोष्ठं परित्यज्य शाखां मला यान्ति ऊष्मणो वह्नेस्तीक्ष्णत्वाद् विलायिता दोषाः शाखां यान्ति हितस्यानवचारणयाहितसेवयातिसेवयातिमात्रवृद्धो दोषो जलापूरवद् वृद्धः स्वस्थानमाप्लाव्य स्थानान्तरं यातीति युक्तम्

tatra vyāyāmakṣobhāt koṣṭhaṃ parityajya śākhāṃ malā yānti ūṣmaṇo vahnestīkṣṇatvād vilāyitā doṣāḥ śākhāṃ yānti hitasyānavacāraṇayāhitasevayātisevayātimātravṛddho doṣo jalāpūravad vṛddhaḥ svasthānamāplāvya sthānāntaraṃ yātīti yuktam

द्रुतत्वान्मारुतस्येति चलत्वाद् वायोर् वायुना क्षिप्तो यातीत्यर्थः वाय्वन्तरेण च वायोर् आक्षेपणमुपपन्नम् एवेति अन्यथा मला इति बहुवचनम् असाधु

drutatvānmārutasyeti calatvād vāyor vāyunā kṣipto yātītyarthaḥ vāyvantareṇa ca vāyor ākṣepaṇamupapannam eveti anyathā malā iti bahuvacanam asādhu

अथ शाखागताः किं कुर्वन्तीत्याह तत्रस्थाश्चेत्यादि

atha śākhāgatāḥ kiṃ kurvantītyāha tatrasthāścetyādi

विलम्बन्ते कदाचिद् इति कदाचिद्व्याधिकरणे विलम्बं कुर्वन्ति

vilambante kadācid iti kadācidvyādhikaraṇe vilambaṃ kurvanti

कुतो विलम्बन्त इत्याह न समीरिताः

kuto vilambanta ityāha na samīritāḥ

ये दोषा अल्पत्वेनाबलवन्तस्ते हेत्वन्तरेण समीरिताः सन्तः कुप्यन्ति तथा त एव नादेश इत्यननुगुणदेशे तथा नाकाल इत्यननुगुणकाले कुप्यन्तीति योजना

ye doṣā alpatvenābalavantaste hetvantareṇa samīritāḥ santaḥ kupyanti tathā ta eva nādeśa ityananuguṇadeśe tathā nākāla ityananuguṇakāle kupyantīti yojanā

अत्रैव हेतुमाह भूय इत्यादि

atraiva hetumāha bhūya ityādi

28.33

यस्माद्भूयो हेतुप्रतीक्षिणस् ते ऽल्पबला दोषास्तस्मादीरणाद्यपेक्षन्ते एतेन भूयो ये ऽहेतुप्रतीक्षिणो भवन्ति बलवत्त्वान्न ते ईरणाद्यपेक्षन्ते अत एवोक्तं कदाचिदिति ।। ९ ।। ) वृद्ध्या विष्यन्दनात् पाकात् स्रोतोमुखविशोधनात् । शाखा मुक्त्वा मलाः कोष्ठं यान्ति वायोश्च निग्रहात् ।। चसं-१,

yasmādbhūyo hetupratīkṣiṇas te 'lpabalā doṣāstasmādīraṇādyapekṣante etena bhūyo ye 'hetupratīkṣiṇo bhavanti balavattvānna te īraṇādyapekṣante ata evoktaṃ kadāciditi || 9 || ) vṛddhyā viṣyandanāt pākāt srotomukhaviśodhanāt | śākhā muktvā malāḥ koṣṭhaṃ yānti vāyośca nigrahāt || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( सम्प्रति शाखाभ्यः कोष्ठागमनहेतुं दोषाणाम् आह वृद्ध्येत्यादि

āyurvedadīpikā ( samprati śākhābhyaḥ koṣṭhāgamanahetuṃ doṣāṇām āha vṛddhyetyādi

विष्यन्दनादिति विलयनात् विलीनश्च द्रवत्वादेव कोष्ठे निम्नं याति

viṣyandanāditi vilayanāt vilīnaśca dravatvādeva koṣṭhe nimnaṃ yāti

पाकादिति पक्वो दोषो ऽबद्धत्वेनैव निम्नं कोष्ठं याति

pākāditi pakvo doṣo 'baddhatvenaiva nimnaṃ koṣṭhaṃ yāti

स्रोतोमुखविशोधनादिति अवरोधकापगमात्

srotomukhaviśodhanāditi avarodhakāpagamāt

28.34

वायोर्निग्रहादिति क्षेप्तुर्वायोर्निग्रहात् प्राकृतं स्थानं कोष्ठं याति ।। ५ ।। ) अजातानामनुत्पत्तौ जातानां विनिवृत्तये । रोगाणां यो विधिर्दृष्टः सुखार्थी तं समाचरेत् ।। चसं-१,

vāyornigrahāditi kṣepturvāyornigrahāt prākṛtaṃ sthānaṃ koṣṭhaṃ yāti || 5 || ) ajātānāmanutpattau jātānāṃ vinivṛttaye | rogāṇāṃ yo vidhirdṛṣṭaḥ sukhārthī taṃ samācaret || casaṃ-1,

28.35

सुखार्थाः सर्वभूतानां मताः सर्वाः प्रवृत्तयः । ज्ञानाज्ञानविशेषात्तु मार्गामार्गप्रवृत्तयः ।। चसं-१,

sukhārthāḥ sarvabhūtānāṃ matāḥ sarvāḥ pravṛttayaḥ | jñānājñānaviśeṣāttu mārgāmārgapravṛttayaḥ || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( इदानीं संक्षेपेणाखिलव्याधिप्रतीकारं सूत्रयति अजातानामित्यादि

āyurvedadīpikā ( idānīṃ saṃkṣepeṇākhilavyādhipratīkāraṃ sūtrayati ajātānāmityādi

यो विधिर्दृष्ट इति कृत्स्ने तन्त्रे

yo vidhirdṛṣṭa iti kṛtsne tantre

ननु यदि सुखार्था सर्वप्राणिनां प्रवृत्तिस्तत्कथं को ऽपि अमार्गे प्रवर्तत इत्याह ज्ञानेत्यादि

nanu yadi sukhārthā sarvaprāṇināṃ pravṛttistatkathaṃ ko 'pi amārge pravartata ityāha jñānetyādi

28.36

अज्ञानाद् एव सुखसाधनमिदम् इति कृत्वा अपरीक्षकाः प्रवर्तन्ते न तु दुःखकर्तृतासंधानाद् इति भावः ।। ४ ।। ) हितमेवानुरुध्यन्ते प्रपरीक्ष्य परीक्षकाः । रजोमोहावृतात्मानः प्रियमेव तु लौकिकाः ।। चसं-१,

ajñānād eva sukhasādhanamidam iti kṛtvā aparīkṣakāḥ pravartante na tu duḥkhakartṛtāsaṃdhānād iti bhāvaḥ || 4 || ) hitamevānurudhyante praparīkṣya parīkṣakāḥ | rajomohāvṛtātmānaḥ priyameva tu laukikāḥ || casaṃ-1,

28.37

श्रुतं बुद्धिः स्मृतिर्दाक्ष्यं धृतिर् हितनिषेवणम् । वाग्विशुद्धिः शमो धैर्यम् आश्रयन्ति परीक्षकम् ।। चसं-१,

śrutaṃ buddhiḥ smṛtirdākṣyaṃ dhṛtir hitaniṣevaṇam | vāgviśuddhiḥ śamo dhairyam āśrayanti parīkṣakam || casaṃ-1,

28.38

लौकिकं नाश्रयन्त्येते गुणा मोहरजःश्रितम् । तन्मूला बहवो यन्ति रोगाः शारीरमानसाः ।। चसं-१,

laukikaṃ nāśrayantyete guṇā moharajaḥśritam | tanmūlā bahavo yanti rogāḥ śārīramānasāḥ || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( हितमेवेति आयतिविशुद्धम् एव तदात्वे दुःखकरम् अपि

āyurvedadīpikā ( hitameveti āyativiśuddham eva tadātve duḥkhakaram api

प्रियमेवेति तदात्वे सुखकरम् आयतिविरुद्धम्

priyameveti tadātve sukhakaram āyativiruddham

लौकिका अपरीक्षकाः

laukikā aparīkṣakāḥ

परीक्षकं स्तौति श्रुतम् इत्यादि

parīkṣakaṃ stauti śrutam ityādi

परीक्षकमाश्रयन्तीति परीक्षके भवन्ति किंवा बुद्ध्यादिदेवताः परीक्षकमाश्रयन्ते यद् उक्तं विविशुर् ज्ञानदेवताः इति

parīkṣakamāśrayantīti parīkṣake bhavanti kiṃvā buddhyādidevatāḥ parīkṣakamāśrayante yad uktaṃ viviśur jñānadevatāḥ iti

28.39

तन्मूला इति रजस्तमोमूलाः ।। ६ ।। ) प्रज्ञापराधाद्ध्यहितानर्थान् पञ्च निषेवते । संधारयति वेगांश्च सेवते साहसानि च ।। चसं-१,

tanmūlā iti rajastamomūlāḥ || 6 || ) prajñāparādhāddhyahitānarthān pañca niṣevate | saṃdhārayati vegāṃśca sevate sāhasāni ca || casaṃ-1,

28.40

तदात्वसुखसंज्ञेषु भावेष्वज्ञोऽनुरज्यते । रज्यते न तु विज्ञाता विज्ञाने ह्य् अमलीकृते ।। चसं-१,

tadātvasukhasaṃjñeṣu bhāveṣvajño'nurajyate | rajyate na tu vijñātā vijñāne hy amalīkṛte || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( यथा अपरीक्षके रजस्तमोमूला रोगा भवन्ति तदाह प्रज्ञापराधाद् इत्यादि

āyurvedadīpikā ( yathā aparīkṣake rajastamomūlā rogā bhavanti tadāha prajñāparādhād ityādi

अहितार्थसेवादि च रोगं करोतीति भावः

ahitārthasevādi ca rogaṃ karotīti bhāvaḥ

तदात्वसुखेष्विति वक्तव्ये यत् सुखसंज्ञेषु इति करोति तत्तदात्वसुखस्यापथ्यस्य दुःखानुबन्धसुखकर्तृतया परमार्थतस् तदात्वे ऽप्यसुखत्वं दर्शयति यथा सुखसंज्ञकम् आरोग्यम् इत्यत्रोक्तम्

tadātvasukheṣviti vaktavye yat sukhasaṃjñeṣu iti karoti tattadātvasukhasyāpathyasya duḥkhānubandhasukhakartṛtayā paramārthatas tadātve 'pyasukhatvaṃ darśayati yathā sukhasaṃjñakam ārogyam ityatroktam

28.41

विज्ञातेति परीक्षकः ।। ४ ।। ) न रागान्नाप्यविज्ञानाद् आहारान् उपयोजयेत् । परीक्ष्य हितमश्नीयाद्देहो ह्य् आहारसंभवः ।। चसं-१,

vijñāteti parīkṣakaḥ || 4 || ) na rāgānnāpyavijñānād āhārān upayojayet | parīkṣya hitamaśnīyāddeho hy āhārasaṃbhavaḥ || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( न रागाद् इत्यादि

āyurvedadīpikā ( na rāgād ityādi

28.42

अहितत्वेन जानन्न् अपि रागादेव कश्चिद् दुष्टः प्रवर्तते अज्ञानाच्चाहितत्वाज्ञानाद् एव कश्चिद्धिताध्यवसायेन प्रवर्तते एतद्द्वयमपि निषिध्यते ।। २ ।। ) आहरस्य विधाव् अष्टौ विशेषा हेतुसंज्ञकाः । शुभाशुभसमुत्पत्तौ तान् परीक्ष्य प्रयोजयेत् ।। चसं-१,

ahitatvena jānann api rāgādeva kaścid duṣṭaḥ pravartate ajñānāccāhitatvājñānād eva kaściddhitādhyavasāyena pravartate etaddvayamapi niṣidhyate || 2 || ) āharasya vidhāv aṣṭau viśeṣā hetusaṃjñakāḥ | śubhāśubhasamutpattau tān parīkṣya prayojayet || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( कथमाहारः परीक्ष्य इत्याह आहारस्येत्यादि

āyurvedadīpikā ( kathamāhāraḥ parīkṣya ityāha āhārasyetyādi

आहारस्य विधौ विधानेऽष्टौ विशेषाः प्रकृतिकरणसंयोगादयो रसविमाने वक्तव्या हेतुसंज्ञकाः क्व हेतुसंज्ञका इत्याह शुभेत्यादि

āhārasya vidhau vidhāne'ṣṭau viśeṣāḥ prakṛtikaraṇasaṃyogādayo rasavimāne vaktavyā hetusaṃjñakāḥ kva hetusaṃjñakā ityāha śubhetyādi

28.43

शुभाशुभसमुत्पत्तौ इति ते च प्रकृत्यादयः शुभाः शुभकराः अशुभा अशुभकराः इति ज्ञेयम् ।। ३ ।। ) परिहार्याण्यपथ्यानि सदा परिहरन्नरः । भवत्यनृणतां प्राप्तः साधूनाम् इह पण्डितः ।। चसं-१,

śubhāśubhasamutpattau iti te ca prakṛtyādayaḥ śubhāḥ śubhakarāḥ aśubhā aśubhakarāḥ iti jñeyam || 3 || ) parihāryāṇyapathyāni sadā pariharannaraḥ | bhavatyanṛṇatāṃ prāptaḥ sādhūnām iha paṇḍitaḥ || casaṃ-1,

28.44

यत्तु रोगसमुत्थानमशक्यमिह केनचित् । परिहर्तुं न तत्प्राप्य शोचितव्यं मनीषिभिः ।। चसं-१,

yattu rogasamutthānamaśakyamiha kenacit | parihartuṃ na tatprāpya śocitavyaṃ manīṣibhiḥ || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( ननु पथ्यसेवायां क्रियमाणायाम् अपि बलवत्प्राक्तनाधर्मवशादपि व्याधयो भवन्ति तत् किम् अनेन पथ्यसेवनेनेत्याह परिहार्याणीत्यादि

āyurvedadīpikā ( nanu pathyasevāyāṃ kriyamāṇāyām api balavatprāktanādharmavaśādapi vyādhayo bhavanti tat kim anena pathyasevanenetyāha parihāryāṇītyādi

अनृणताम् इव प्राप्तोऽनृणतां प्राप्तः एतेन परिहार्यपरिहारेण पुरुषकारेऽनपराधः पुरुषो भवतीति दर्शयति

anṛṇatām iva prāpto'nṛṇatāṃ prāptaḥ etena parihāryaparihāreṇa puruṣakāre'naparādhaḥ puruṣo bhavatīti darśayati

यस्तु दैवागतस्तस्य व्याधिस्तत्र साधवो नैवं पथ्यसेविनं गर्हयन्ति एतदेवाह यत्त्वित्यादि

yastu daivāgatastasya vyādhistatra sādhavo naivaṃ pathyasevinaṃ garhayanti etadevāha yattvityādi

अशक्यं परिहर्तुम् इति बलवत्कर्मजन्यत्वाद् इत्यर्थः

aśakyaṃ parihartum iti balavatkarmajanyatvād ityarthaḥ

28.45

न शोचितव्यम् इति पुरुषकारस्य दैवजन्ये ऽवश्यम्भाविनि व्याधाव् अकिंचित्करत्वाद् इत्यर्थः ।। ५ ।। ) आहारसंभवं यस्तु रोगाश्चाहारसंभवाः । हिताहितविशेषांश् च विशेषः सुखदुःखयोः ।। चसं-१,

na śocitavyam iti puruṣakārasya daivajanye 'vaśyambhāvini vyādhāv akiṃcitkaratvād ityarthaḥ || 5 || ) āhārasaṃbhavaṃ yastu rogāścāhārasaṃbhavāḥ | hitāhitaviśeṣāṃś ca viśeṣaḥ sukhaduḥkhayoḥ || casaṃ-1,

28.46

सहत्वे चासहत्वे च दुःखानां देहसत्त्वयोः । विशेषो रोगसंघाश् च धातुजा ये पृथक्पृथक् ।। चसं-१,

sahatve cāsahatve ca duḥkhānāṃ dehasattvayoḥ | viśeṣo rogasaṃghāś ca dhātujā ye pṛthakpṛthak || casaṃ-1,

28.47

तेषां चैव प्रशमनं कोष्ठाच्छाखा उपेत्य च । दोषा यथा प्रकुप्यन्ति शाखाभ्यः कोष्ठमेत्य च ।। चसं-१,

teṣāṃ caiva praśamanaṃ koṣṭhācchākhā upetya ca | doṣā yathā prakupyanti śākhābhyaḥ koṣṭhametya ca || casaṃ-1,

28.48

प्राज्ञाज्ञयोर्विशेषश्च स्वस्थातुरहितं च यत् । विविधाशितपीतीये तत् सर्वं संप्रकाशितम् ।। चसं-१,

prājñājñayorviśeṣaśca svasthāturahitaṃ ca yat | vividhāśitapītīye tat sarvaṃ saṃprakāśitam || casaṃ-1,

28.49

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते सूत्रस्थाने विविधाशितपीतीयो नामाष्टाविंशोऽध्यायः ।। चसं-१,

ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte sūtrasthāne vividhāśitapītīyo nāmāṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ || casaṃ-1,

आयुर्वेददीपिका ( संग्रहे वस्त्विति शरीरम्

āyurvedadīpikā ( saṃgrahe vastviti śarīram