5. Dīptāgama Tome I (part 5 of 13)

9.43

त्रयोदशकरं तारं पादोनद्विगुणोच्छ्रयम्। एकादशेन विभजेत्तद्विस्तारं विचक्षणः ८

trayodaśakaraṃ tāraṃ pādonadviguṇocchrayam| ekādaśena vibhajettadvistāraṃ vicakṣaṇaḥ 8

---

9.44

गर्भगेहं नवांशं स्याद् द्व्यंशं च भित्तिविस्तरम् १° । सालिन्दं तु तथांशेन खण्डहर्म्यं तथांशके ११

garbhagehaṃ navāṃśaṃ syād dvyaṃśaṃ ca bhittivistaram 1° | sālindaṃ tu tathāṃśena khaṇḍaharmyaṃ tathāṃśake 11

---

9.45

तु अंशेन कूटविस्तारमंशेन सिंहपञ्जरम् । अंशेन हारं कर्तव्यं त्र्यंशैः शालायतं भवेत्

tu aṃśena kūṭavistāramaṃśena siṃhapañjaram | aṃśena hāraṃ kartavyaṃ tryaṃśaiḥ śālāyataṃ bhavet

---

9.46

'शालामध्ये तु भागेन निर्गते तु विशेषतः । कूटमप्यर्धविस्तारं विस्तारार्धं तु बाह्यकम्

'śālāmadhye tu bhāgena nirgate tu viśeṣataḥ | kūṭamapyardhavistāraṃ vistārārdhaṃ tu bāhyakam

---

9.47

तु कूटमध्ये विशेषेण निर्गतिं परिकल्पयेत्। हारान्तरस्य मध्ये तु कुर्यात्कुम्भलतां बुधः ३

tu kūṭamadhye viśeṣeṇa nirgatiṃ parikalpayet| hārāntarasya madhye tu kuryātkumbhalatāṃ budhaḥ 3

---

9.48

ऊर्ध्वभूमिस्तु सप्तांशमंशेन कूटविस्तरम्। अर्धांशे पञ्जरं कुर्यात् तद्द्द्व्यंशं कोष्ठकायतम्

ūrdhvabhūmistu saptāṃśamaṃśena kūṭavistaram| ardhāṃśe pañjaraṃ kuryāt tadddvyaṃśaṃ koṣṭhakāyatam

---

9.49

६ ऊर्ध्वभूमिस्तु पञ्चांशं तत्षभागेन भाजयेत्। अंशेन कूटविस्तारं शालायामं द्विभागिकम्

6 ūrdhvabhūmistu pañcāṃśaṃ tatṣabhāgena bhājayet| aṃśena kūṭavistāraṃ śālāyāmaṃ dvibhāgikam

---

9.50

अंशेन हारं कर्तव्यमर्धं पञ्जरशोभितम् । कूटपञ्जरशालानामन्तरे लम्बनासिका

aṃśena hāraṃ kartavyamardhaṃ pañjaraśobhitam | kūṭapañjaraśālānāmantare lambanāsikā

---

9.51

कूटे कूटे चतुर्नासी प्रस्तरे तु तथैव च' । शालामध्ये महानासी कपोते द्वे तु नासिके

kūṭe kūṭe caturnāsī prastare tu tathaiva ca' | śālāmadhye mahānāsī kapote dve tu nāsike

---

9.52

पञ्जरं नासिकाकारं प्रस्तरं तु विनासिकम् १° । शालामध्ये तु गेहं स्याद् ब्रह्मद्वारे तु योजितः

pañjaraṃ nāsikākāraṃ prastaraṃ tu vināsikam 1° | śālāmadhye tu gehaṃ syād brahmadvāre tu yojitaḥ

9.53

नानाधिष्ठानसंयुक्तं नानापादैरलंकृतम्। सप्तकोट्या समायुक्तं कूटकोष्ठं युगाश्रकम् ११

nānādhiṣṭhānasaṃyuktaṃ nānāpādairalaṃkṛtam| saptakoṭyā samāyuktaṃ kūṭakoṣṭhaṃ yugāśrakam 11

---

9

चतुरश्रमधिष्ठानं शालाकूटविनिर्गमम्

caturaśramadhiṣṭhānaṃ śālākūṭavinirgamam

9.54

विमानोत्सेधं विभजेत्पञ्चाशद्भागया सह ?

vimānotsedhaṃ vibhajetpañcāśadbhāgayā saha ?

---

9.55

त्रिभागार्धमधिष्ठानं सप्तांशं पाददैर्घ्यकम्। प्रस्तरोच्चं त्रिभागार्धं षडर्धं स्तम्भदैर्घ्यकम्

tribhāgārdhamadhiṣṭhānaṃ saptāṃśaṃ pādadairghyakam| prastaroccaṃ tribhāgārdhaṃ ṣaḍardhaṃ stambhadairghyakam

---

9.56

पादाधिकत्रयंशेन ऊर्ध्वमञ्च॑ प्रकल्पयेत् । षडंशं चोर्ध्वपादं तु त्रिभागं प्रस्तरोन्नतम्

pādādhikatrayaṃśena ūrdhvamañca prakalpayet | ṣaḍaṃśaṃ cordhvapādaṃ tu tribhāgaṃ prastaronnatam

---

9.57

पञ्चभागार्धमुत्सेधमूर्ध्वभूमौ तु पादकम्। द्विभागं प्रस्तरोत्सेधमंशेन वेदिकोच्छ्रयम्

pañcabhāgārdhamutsedhamūrdhvabhūmau tu pādakam| dvibhāgaṃ prastarotsedhamaṃśena vedikocchrayam

---

9.58

द्व्यंशं स्यात्तु गलोत्सेधं पञ्चांशं शिखरोन्नतम् । शेषं तत्र शिखामानं चतुर्भूमौ विशेषतः

dvyaṃśaṃ syāttu galotsedhaṃ pañcāṃśaṃ śikharonnatam | śeṣaṃ tatra śikhāmānaṃ caturbhūmau viśeṣataḥ

9.59

'चतुरश्रमधिष्ठानं शालाकूटं तु निर्गमम् । तु शिखरं चतुरश्रं स्याच्चतुर्नासिभिरन्वितम्

'caturaśramadhiṣṭhānaṃ śālākūṭaṃ tu nirgamam | tu śikharaṃ caturaśraṃ syāccaturnāsibhiranvitam

---

9.60

कूटैर्द्वादशभिर्युक्तं कोष्ठैर्द्वादशभिर्युतम् । पञ्जरैः षोडशैर्युक्तं लम्बनासि तथाष्टकम् १°

kūṭairdvādaśabhiryuktaṃ koṣṭhairdvādaśabhiryutam | pañjaraiḥ ṣoḍaśairyuktaṃ lambanāsi tathāṣṭakam 1°

---

9.61

द्विरष्टकुम्भलतायुक्तं भद्रद्वादशभिर्युतम्। द्वितलं चाल्पनासी स्यादावृतं तु कपोतके ११

dviraṣṭakumbhalatāyuktaṃ bhadradvādaśabhiryutam| dvitalaṃ cālpanāsī syādāvṛtaṃ tu kapotake 11

---

9

प्रासादमेतन्नाम्ना तु श्रीप्रतिष्ठितमुच्यते

prāsādametannāmnā tu śrīpratiṣṭhitamucyate

9.62

पञ्चदशकरं तारं पादोनद्विगुणोच्छ्रयम्

pañcadaśakaraṃ tāraṃ pādonadviguṇocchrayam

---

9.63

गर्भगेहं चतुर्भागं द्विभागं भित्तिविस्तरम् । सालिन्दमंशमंशेन खण्डहर्म्यं तु कारयेत् ?

garbhagehaṃ caturbhāgaṃ dvibhāgaṃ bhittivistaram | sālindamaṃśamaṃśena khaṇḍaharmyaṃ tu kārayet ?

---

9.64

अंशेन कूटविस्तारं द्व्यंशे कोष्ठायतं भवेत्। अंशेन पञ्जरं कुर्यादंशे हारं प्रकल्पयेत्

aṃśena kūṭavistāraṃ dvyaṃśe koṣṭhāyataṃ bhavet| aṃśena pañjaraṃ kuryādaṃśe hāraṃ prakalpayet

---

9.65

ऊर्ध्वभूमिस्तु षड्भागं तत्सर्वं चाष्टभागिकम्। भागया कूटविस्तारमंशे हारं प्रकल्पयेत्

ūrdhvabhūmistu ṣaḍbhāgaṃ tatsarvaṃ cāṣṭabhāgikam| bhāgayā kūṭavistāramaṃśe hāraṃ prakalpayet

---

9.66

शालायामद्विभागाभ्यामंशेन पञ्जरं भवेत्। ऊर्ध्वभूमिश्चतुर्भागं षड्भागेनैव भाजयेत्

śālāyāmadvibhāgābhyāmaṃśena pañjaraṃ bhavet| ūrdhvabhūmiścaturbhāgaṃ ṣaḍbhāgenaiva bhājayet

---

9.67

एकांशं कूटविस्तारं द्व्यंशं कोष्ठायतं भवेत्। हारान्तरं तु भागेन कुर्यादूर्ध्वे त्रिभागिकम्

ekāṃśaṃ kūṭavistāraṃ dvyaṃśaṃ koṣṭhāyataṃ bhavet| hārāntaraṃ tu bhāgena kuryādūrdhve tribhāgikam

9.68

प्रासादोत्सेधमानं तु पञ्चाशद्भागया भजेत् । अर्धाधिकत्रिभागेन मसूरं तु प्रकल्पयेत्

prāsādotsedhamānaṃ tu pañcāśadbhāgayā bhajet | ardhādhikatribhāgena masūraṃ tu prakalpayet

---

9.69

सप्तांशं पाददैर्घ्यं त प्रस्तरोच्चं त्रिभागया। षडर्धं स्तम्भदैर्घ्यं तु मञ्चं वह्निं सपादकम् '

saptāṃśaṃ pādadairghyaṃ ta prastaroccaṃ tribhāgayā| ṣaḍardhaṃ stambhadairghyaṃ tu mañcaṃ vahniṃ sapādakam '

---

9.70

षडंशं चोर्ध्वपादं तु त्रिभागं प्रस्तरोन्नतम्। पञ्चभागार्धमुत्सेधमूर्ध्वभूमौ तु पादकम् '

ṣaḍaṃśaṃ cordhvapādaṃ tu tribhāgaṃ prastaronnatam| pañcabhāgārdhamutsedhamūrdhvabhūmau tu pādakam '

9.76

सप्तदशं तु विस्तारमध्यर्धं तस्य तुङ्गकम्

saptadaśaṃ tu vistāramadhyardhaṃ tasya tuṅgakam

---

9.77

प्रासादस्य तु विस्तारं भाजयेत्तु त्रयोदशम्। गर्भगेहं नवांशं स्यात्त्रयंशं भित्तिविस्तरम्

prāsādasya tu vistāraṃ bhājayettu trayodaśam| garbhagehaṃ navāṃśaṃ syāttrayaṃśaṃ bhittivistaram

---

9.78

सालिन्दं परितः कुर्यादंशेनांशेन हर्म्यकम्। सौष्ठिकं स्यात्तथांशेन द्व्यंशं शालायतं भवेत् १°

sālindaṃ paritaḥ kuryādaṃśenāṃśena harmyakam| sauṣṭhikaṃ syāttathāṃśena dvyaṃśaṃ śālāyataṃ bhavet 1°

---

9.79

त्रयंशं कोष्ठकायोग्यं हारायामं तथांशकम् । ऊर्ध्वभूमिर्नवांशं स्यादंशेन कूटविस्तरम्

trayaṃśaṃ koṣṭhakāyogyaṃ hārāyāmaṃ tathāṃśakam | ūrdhvabhūmirnavāṃśaṃ syādaṃśena kūṭavistaram

---

9.80

त्रयंशं कोष्ठकायामं द्व्यंशं हारायतं भवेत् । हारमध्ये तु भागे तु पञ्जरं कल्पयेद्बुधः

trayaṃśaṃ koṣṭhakāyāmaṃ dvyaṃśaṃ hārāyataṃ bhavet | hāramadhye tu bhāge tu pañjaraṃ kalpayedbudhaḥ

---

9.81

तदूर्ध्वे भूमिसप्तांशं कूटं पूर्ववदिष्यते । एकांशं कोष्ठकायाममंशं हारायतं भवेत्

tadūrdhve bhūmisaptāṃśaṃ kūṭaṃ pūrvavadiṣyate | ekāṃśaṃ koṣṭhakāyāmamaṃśaṃ hārāyataṃ bhavet

---

9.82

हारामध्ये विशेषेण लम्बपञ्जरमेव हि' । तदूर्ध्वभूमिपञ्चांशं नवत्र्यंशेन भाजितम्

hārāmadhye viśeṣeṇa lambapañjarameva hi' | tadūrdhvabhūmipañcāṃśaṃ navatryaṃśena bhājitam

---

9

तन्मध्ये दण्डनीव्रं स्यान्महाशालाबहिर्गतम् १°

tanmadhye daṇḍanīvraṃ syānmahāśālābahirgatam 1°

9.83

द्विदण्डं वा त्रिदण्डं वा कोष्ठकानां तु नीव्रकम्

dvidaṇḍaṃ vā tridaṇḍaṃ vā koṣṭhakānāṃ tu nīvrakam

---

9.84

हाराणामन्तरे कुर्यादावृतं तोरणं क्रमात् ११ उन्नतं तु महाशाला कपोतं तच्छिखान्तकम् १२

hārāṇāmantare kuryādāvṛtaṃ toraṇaṃ kramāt 11 unnataṃ tu mahāśālā kapotaṃ tacchikhāntakam 12

---

9

अन्तरे प्रस्तरं कुर्यादनुनासीभिरन्वितम्। कूटनिम्नोन्नतं तत्र उत्तरे तु शिखान्तकम् १३

antare prastaraṃ kuryādanunāsībhiranvitam| kūṭanimnonnataṃ tatra uttare tu śikhāntakam 13

9.88

नानामसूरकस्तम्भवेदिकातोरणान्वितम्

nānāmasūrakastambhavedikātoraṇānvitam

---

9.89

जालकैरष्टभिर्युक्तमादिभूमौ विधीयते“ । चतुरश्रं हि तत्कूटं शिखरं मण्डलं भवेत्

jālakairaṣṭabhiryuktamādibhūmau vidhīyate“ | caturaśraṃ hi tatkūṭaṃ śikharaṃ maṇḍalaṃ bhavet

---

9.90

१°नीडाव्यासार्धविस्तारं विस्तारद्विगुणोन्नतम् । तोरणं हारयायुक्तं तदूर्ध्वे तु झषांशकम् १२

1°nīḍāvyāsārdhavistāraṃ vistāradviguṇonnatam | toraṇaṃ hārayāyuktaṃ tadūrdhve tu jhaṣāṃśakam 12

9.91

विमानोत्सेधमानं तु षष्टिभागेन भाजयेत् १३ । चतुर्भागं तलोत्सेधं द्विगुणं स्तम्भदैर्घिकम्

vimānotsedhamānaṃ tu ṣaṣṭibhāgena bhājayet 13 | caturbhāgaṃ talotsedhaṃ dviguṇaṃ stambhadairghikam

---

9.92

प्रस्तरं तलवत्तुङ्गं सप्तार्धं चोर्ध्वपादकम् १४ । पादाधिकत्रयंशेन मञ्चोच्चं तु प्रकल्पयेत्

prastaraṃ talavattuṅgaṃ saptārdhaṃ cordhvapādakam 14 | pādādhikatrayaṃśena mañcoccaṃ tu prakalpayet

---

9.93

ऊर्ध्वस्तम्भं षडंशेन तदर्धं प्रस्तरोन्नतम्। द्व्यंशेन वेदिकां कुर्यात्त्रयंशेन गलोन्नतम्

ūrdhvastambhaṃ ṣaḍaṃśena tadardhaṃ prastaronnatam| dvyaṃśena vedikāṃ kuryāttrayaṃśena galonnatam

---

9

शिखरं षडंशकेनैव शेषमानं शिखा भवेत्

śikharaṃ ṣaḍaṃśakenaiva śeṣamānaṃ śikhā bhavet

9.94

चतुरश्रमधिष्ठानं शालामध्ये तु निर्गमम्

caturaśramadhiṣṭhānaṃ śālāmadhye tu nirgamam

---

9.95

शेषं सर्वं समं सूत्रं गर्भगेहं सुवृत्तकम्। कूटैर्द्वादशभिर्युक्तं नीडान्यष्टौ प्रकल्पयेत्

śeṣaṃ sarvaṃ samaṃ sūtraṃ garbhagehaṃ suvṛttakam| kūṭairdvādaśabhiryuktaṃ nīḍānyaṣṭau prakalpayet

---

9.96

कोष्ठैर्द्वादशभिर्युक्तं पञ्चतोरणसंयुतम् । जालकैरष्टभिर्युक्तं पञ्जरैः षोडशैर्युतम्

koṣṭhairdvādaśabhiryuktaṃ pañcatoraṇasaṃyutam | jālakairaṣṭabhiryuktaṃ pañjaraiḥ ṣoḍaśairyutam

---

9

चत्वारीह महानासी विष्णुच्छन्दमिति स्मृतम् । ॥ इति दीप्तशास्त्रे प्रतिष्ठातन्त्रे चतुर्भूमिपटलो नवमः ७॥ [दशमः पटलः ] [ मण्डपलक्षणविधिः ] १ अतः परं प्रवक्ष्यामि मण्डपानां तु लक्षणम्

catvārīha mahānāsī viṣṇucchandamiti smṛtam | || iti dīptaśāstre pratiṣṭhātantre caturbhūmipaṭalo navamaḥ 7|| [daśamaḥ paṭalaḥ ] [ maṇḍapalakṣaṇavidhiḥ ] 1 ataḥ paraṃ pravakṣyāmi maṇḍapānāṃ tu lakṣaṇam

9.1

देवालयाग्रे कर्तव्यं मण्डपं लक्षणान्वितम्

devālayāgre kartavyaṃ maṇḍapaṃ lakṣaṇānvitam

---

9.2

नामपादप्रमाणं च भक्त्यायामं विशेषतः ३ पादसङ्ख्याविधानं च कुट्टिमं त्वथ गर्भकम्

nāmapādapramāṇaṃ ca bhaktyāyāmaṃ viśeṣataḥ 3 pādasaṅkhyāvidhānaṃ ca kuṭṭimaṃ tvatha garbhakam

---

9.3

प्रथमं स्तम्भकुड्यं च स्थापनं प्रथमेष्टका । कायानुकायसोपानं महाद्वारस्य लक्षणम्

prathamaṃ stambhakuḍyaṃ ca sthāpanaṃ prathameṣṭakā | kāyānukāyasopānaṃ mahādvārasya lakṣaṇam

---

9

तत्सर्वं तु प्रवक्ष्यामि शृणु त्वं हि महानलः

tatsarvaṃ tu pravakṣyāmi śṛṇu tvaṃ hi mahānalaḥ

9.5

७ तेषां मण्डपनामानि प्रवक्ष्यामि समासतः ८ श्रीभद्रं श्रीविशालं च श्रीभोगं च ततः परम् । १°श्रीकरं चाथ श्रीकूटं तच्छ्रीकण्ठमिति स्मृतम् ११

7 teṣāṃ maṇḍapanāmāni pravakṣyāmi samāsataḥ 8 śrībhadraṃ śrīviśālaṃ ca śrībhogaṃ ca tataḥ param | 1°śrīkaraṃ cātha śrīkūṭaṃ tacchrīkaṇṭhamiti smṛtam 11

---

9

पुष्करं विजयं चैव भूभद्रं भद्रशोभितम् १२ । कैलासं केसरं चैव पर्वतं पर्वतोमुखम् ।। ६ ॥ एतत्तु कथितं नाम धनधान्यप्रदायकम्

puṣkaraṃ vijayaṃ caiva bhūbhadraṃ bhadraśobhitam 12 | kailāsaṃ kesaraṃ caiva parvataṃ parvatomukham || 6 || etattu kathitaṃ nāma dhanadhānyapradāyakam

9.7

[३.१. पादमानानि | सर्वेषां पादमानानि वक्ष्यन्ते विधिनाधुना

[3.1. pādamānāni | sarveṣāṃ pādamānāni vakṣyante vidhinādhunā

---

9.9

द्विहस्तार्धं समारभ्य चतुर्हस्तान्तमेव च । षडङ्गुलविवृद्ध्या तु स्तम्भाः सप्तविधोच्छ्रयाः सर्वपादस्य चोत्सेधं षट्सप्ताष्टांशभाजितम् । तत्पादविस्तरं ज्ञेयं तत्तद्भागवशेन तु

dvihastārdhaṃ samārabhya caturhastāntameva ca | ṣaḍaṅgulavivṛddhyā tu stambhāḥ saptavidhocchrayāḥ sarvapādasya cotsedhaṃ ṣaṭsaptāṣṭāṃśabhājitam | tatpādavistaraṃ jñeyaṃ tattadbhāgavaśena tu

---

9.10

दारुस्तम्भविशालार्धं त्रिभागं द्वयमेव च। चतुर्भागेन चैवं स्याद्भित्तिपादस्य विस्तरम्

dārustambhaviśālārdhaṃ tribhāgaṃ dvayameva ca| caturbhāgena caivaṃ syādbhittipādasya vistaram

---

9.11

अथवा पादविष्कम्भं वक्ष्यते विधिनाधुना । स्तम्भविष्कम्भमानं यत्षट्सप्ताष्टाङ्गुलं भवेत्

athavā pādaviṣkambhaṃ vakṣyate vidhinādhunā | stambhaviṣkambhamānaṃ yatṣaṭsaptāṣṭāṅgulaṃ bhavet

---

9

एकैकं त्रित्रिभेदं स्यादङ्गुलाङ्गुलवृद्धिकम्

ekaikaṃ tritribhedaṃ syādaṅgulāṅgulavṛddhikam

9.12

द्विहस्तं च द्विहस्तार्धं त्रिहस्तं सार्धहस्तकम् १३

dvihastaṃ ca dvihastārdhaṃ trihastaṃ sārdhahastakam 13

---

9

चतुर्हस्तं च सार्धं च भक्त्यायामं च षड्विधम् १४

caturhastaṃ ca sārdhaṃ ca bhaktyāyāmaṃ ca ṣaḍvidham 14

10.13

अथवा क्षेत्रपादानामाकृतिं च विशेषतः

athavā kṣetrapādānāmākṛtiṃ ca viśeṣataḥ

---

10.14

चतुरश्रमथाष्टाश्रं षोडशाश्रं तु वृत्तकम् ? । मूलाग्रं पिण्डपादं स्यान्मध्येऽष्टाश्रमथापि वा

caturaśramathāṣṭāśraṃ ṣoḍaśāśraṃ tu vṛttakam ? | mūlāgraṃ piṇḍapādaṃ syānmadhye'ṣṭāśramathāpi vā

---

10.15

कुम्भमण्डितं वापि कुम्भयुक्तमथापि वा । वा पोतिकासहितं वापि नानालङ्कारसंयुतम्

kumbhamaṇḍitaṃ vāpi kumbhayuktamathāpi vā | vā potikāsahitaṃ vāpi nānālaṅkārasaṃyutam

---

10.16

उत्तरादीह वृत्यन्तं प्रासादवदितीष्यते । ९ दण्डिकामुष्टिबन्धं च मतलावृतभूषणम्

uttarādīha vṛtyantaṃ prāsādavaditīṣyate | 9 daṇḍikāmuṣṭibandhaṃ ca matalāvṛtabhūṣaṇam

---

10

सिंहव्यालाङ्घ्रिकं वापि नाटकाभिरलङ्कृतम् ११ । 1

siṃhavyālāṅghrikaṃ vāpi nāṭakābhiralaṅkṛtam 11 | 1

10.17

सर्वेषां मण्डपानां तु पादसङ्ख्या विधीयते

sarveṣāṃ maṇḍapānāṃ tu pādasaṅkhyā vidhīyate

---

10.18

श्रीभद्रं च चतुष्पादं श्रीविशालं नवाङ्घ्रिकम् १२ । षोडशस्तम्भसंयुक्तं श्रीभोगमिति कीर्तितम्

śrībhadraṃ ca catuṣpādaṃ śrīviśālaṃ navāṅghrikam 12 | ṣoḍaśastambhasaṃyuktaṃ śrībhogamiti kīrtitam

---

10.19

पञ्चविंशतिभिः पादैरन्वितं श्रीकरं परम् १३ । षट्त्रिंशत्पादसंयुक्तं श्रीकूटमिति चोच्यते

pañcaviṃśatibhiḥ pādairanvitaṃ śrīkaraṃ param 13 | ṣaṭtriṃśatpādasaṃyuktaṃ śrīkūṭamiti cocyate

---

10.20

पादेनैकोनपञ्चाशद्युक्तं श्रीकण्ठमिष्यते । पादैरष्टाष्टभिर्युक्तं पुष्कलं तत्प्रकीर्तितम्

pādenaikonapañcāśadyuktaṃ śrīkaṇṭhamiṣyate | pādairaṣṭāṣṭabhiryuktaṃ puṣkalaṃ tatprakīrtitam

---

10.21

एकाशीतिपदैर्युक्तं विजयं तत्प्रकीर्तितम् । ৺शतपादसमायुक्तं जयभद्रमिति स्मृतम्

ekāśītipadairyuktaṃ vijayaṃ tatprakīrtitam | ৺śatapādasamāyuktaṃ jayabhadramiti smṛtam

---

10.22

एकविंशच्छताङ्घ्रिभिरन्वितं भद्रशोभितम्। चत्वारिंशच्चतुर्युक्तशतपादैरलङ्कृतम्

ekaviṃśacchatāṅghribhiranvitaṃ bhadraśobhitam| catvāriṃśaccaturyuktaśatapādairalaṅkṛtam

---

10.23

एतत्कैलासमित्युक्तं केसरं च ततः शृणु ७ । 'एकोनसप्तति युक्तं शतपादं विशेषतः

etatkailāsamityuktaṃ kesaraṃ ca tataḥ śṛṇu 7 | 'ekonasaptati yuktaṃ śatapādaṃ viśeṣataḥ

---

10.24

शतं षण्णवति प्रोक्तं पर्वतं पादसङ्ख्यया। द्विशतं पञ्चविंशद्भिर्निर्युक्तं पर्वतोमुखम्

śataṃ ṣaṇṇavati proktaṃ parvataṃ pādasaṅkhyayā| dviśataṃ pañcaviṃśadbhirniryuktaṃ parvatomukham

---

10

चतुरश्रमिदं प्रोक्तमेषामायतकं शृणु

caturaśramidaṃ proktameṣāmāyatakaṃ śṛṇu

10.25

१°मध्यस्तम्भं त्यजेत्तत्र सदालङ्कारकामिना

1°madhyastambhaṃ tyajettatra sadālaṅkārakāminā

---

10.26

श्रीविशालस्य तन्मध्ये पादैकं तु परित्यजेत्। एकपादविहीनं स्याच्छ्रीकरस्य च मध्यमे १२

śrīviśālasya tanmadhye pādaikaṃ tu parityajet| ekapādavihīnaṃ syācchrīkarasya ca madhyame 12

---

10

वेदाङ्घ्रि मध्यमे त्यक्त्वा श्रीकूटे तु विशेषतः

vedāṅghri madhyame tyaktvā śrīkūṭe tu viśeṣataḥ

10.27

श्रीकण्ठस्य तु तन्मध्ये पादमेकं परित्यजेत्

śrīkaṇṭhasya tu tanmadhye pādamekaṃ parityajet

---

10.28

२ चतुरङ्घ्रिविहीनं स्यात्पुष्करस्य तु मध्यमे ३ विजयस्य तु तन्मध्ये पादमेकं परित्यजेत्

2 caturaṅghrivihīnaṃ syātpuṣkarasya tu madhyame 3 vijayasya tu tanmadhye pādamekaṃ parityajet

---

10.29

तु चतुरङ्घ्रिविहीनं स्याज्जयभद्रस्य मध्यमे। भद्रशोभितमध्ये तु पादमेकं विहीनकम्

tu caturaṅghrivihīnaṃ syājjayabhadrasya madhyame| bhadraśobhitamadhye tu pādamekaṃ vihīnakam

---

10.30

तन्मध्ये तु चतुष्पादं त्यजेत्कैलासमण्डपे। केसरस्य तु तन्मध्ये ह्रासयेदेकमङ्घ्रिकम्

tanmadhye tu catuṣpādaṃ tyajetkailāsamaṇḍape| kesarasya tu tanmadhye hrāsayedekamaṅghrikam

---

10.31

पर्वतस्य तु तन्मध्ये चतुष्पादं परित्यजेत् । पर्वतोमुखमध्ये तु पादमेकं परित्यजेत्

parvatasya tu tanmadhye catuṣpādaṃ parityajet | parvatomukhamadhye tu pādamekaṃ parityajet

---

10.40

तत्तत्पूर्वे द्विभित्तिश्च त्रिभित्तिश्चैकभित्तिकम् । कायानुकायं सर्वेषां प्रस्तरं हर्म्यवत्कृतम्' । अजाङ्गणस्य चोर्ध्वे तु सभां सम्यक्प्रकल्पयेत्

tattatpūrve dvibhittiśca tribhittiścaikabhittikam | kāyānukāyaṃ sarveṣāṃ prastaraṃ harmyavatkṛtam' | ajāṅgaṇasya cordhve tu sabhāṃ samyakprakalpayet

10.32

आयतार्धविवृद्धिः स्यादङ्घ्रिकैरधिकं भवेत्

āyatārdhavivṛddhiḥ syādaṅghrikairadhikaṃ bhavet

10.33

हर्म्याधिष्ठानमानं वा नवाष्टांशैकहीनकम् १० 1 अधिष्ठानस्य चोत्सेधं मण्डपानां प्रशस्यते

harmyādhiṣṭhānamānaṃ vā navāṣṭāṃśaikahīnakam 10 1 adhiṣṭhānasya cotsedhaṃ maṇḍapānāṃ praśasyate

---

10

तन्मध्ये षोडशं पादं त्यजेत्कैलासमण्डपे। केसरस्य तु तन्मध्ये ग्रासयेद्पञ्चविंशतिः ॥ पर्वतस्य तु तन्मध्ये षोडशं तु परित्यजेत् । पर्वतोमुखमध्ये तु पञ्चविंशत्परित्यजेत्

tanmadhye ṣoḍaśaṃ pādaṃ tyajetkailāsamaṇḍape| kesarasya tu tanmadhye grāsayedpañcaviṃśatiḥ || parvatasya tu tanmadhye ṣoḍaśaṃ tu parityajet | parvatomukhamadhye tu pañcaviṃśatparityajet

10.34

सर्वेषां मण्डपानां त गर्भस्थानं प्रवक्ष्यते । द्वारदक्षिणकोणे तु यमस्तम्भे तु विन्यसेत्

sarveṣāṃ maṇḍapānāṃ ta garbhasthānaṃ pravakṣyate | dvāradakṣiṇakoṇe tu yamastambhe tu vinyaset

---

10.35

बाह्ये द्विभित्तिपादे वा तत्स्थाने प्रथमेष्टका । स्थापयेन्मतिमान्मन्त्री तस्योर्ध्वे स्थाप्य गर्भकम्

bāhye dvibhittipāde vā tatsthāne prathameṣṭakā | sthāpayenmatimānmantrī tasyordhve sthāpya garbhakam

---

10

खातपादे तु होमादौ झषालस्योपरि न्यसेत् । तत्स्थाने प्रथमं स्तम्भं स्थापयेत्तु विशेषतः

khātapāde tu homādau jhaṣālasyopari nyaset | tatsthāne prathamaṃ stambhaṃ sthāpayettu viśeṣataḥ

10.37

अधिष्ठानोपरि न्यस्य समकुड्यं हलाकृतिम् । तत्स्तम्भतारत्रिगुणं चत्वारि गुणमेव च१°

adhiṣṭhānopari nyasya samakuḍyaṃ halākṛtim | tatstambhatāratriguṇaṃ catvāri guṇameva ca1°

---

10.38

पूर्वे तु दक्षिणे चैव पश्चिमे वा विशेषतः। उत्तरे दक्षिणे वापि भित्तिं कुर्यात्सलक्षणाम्

pūrve tu dakṣiṇe caiva paścime vā viśeṣataḥ| uttare dakṣiṇe vāpi bhittiṃ kuryātsalakṣaṇām

---

10.39

११ कर्णे कर्णे त्रिभित्तिश्च द्विभित्तिर्वा विभित्तिकः १२ तदंशं कुट्टिमं भागं मध्ये द्वारं प्रकल्पयेत्

11 karṇe karṇe tribhittiśca dvibhittirvā vibhittikaḥ 12 tadaṃśaṃ kuṭṭimaṃ bhāgaṃ madhye dvāraṃ prakalpayet

10.41

अधिष्ठानाधिरोहार्थं सोपानं पार्श्वयोर्मुखम् । एकभक्तिविनिष्क्रान्तं द्विभक्त्यायतमिष्यते

adhiṣṭhānādhirohārthaṃ sopānaṃ pārśvayormukham | ekabhaktiviniṣkrāntaṃ dvibhaktyāyatamiṣyate

---

10.42

अर्धभक्तिविनिष्क्रान्तं दैर्घ्यं कुर्यात्रिभागिकम् । हस्तिहस्तेन संयुक्तं सोपानं समखण्डकम्

ardhabhaktiviniṣkrāntaṃ dairghyaṃ kuryātribhāgikam | hastihastena saṃyuktaṃ sopānaṃ samakhaṇḍakam

10.43

अधिष्ठानस्तम्भयुक्तं प्रस्तराभिर्विभूषितम् । मण्डपस्य तु तद्बाह्ये भक्त्येकं परिकल्पयेत्

adhiṣṭhānastambhayuktaṃ prastarābhirvibhūṣitam | maṇḍapasya tu tadbāhye bhaktyekaṃ parikalpayet

---

10

आवारं कल्पयेद्धीमाञ्चतुर्दिक्ष्वथ कल्पयेत् । मूलपादोदयार्धं वा त्रिपादं वा तदुच्छ्रयम्' - १२ पोतिका चोत्तरं चोर्ध्व वलयं चोर्ध्ववेशनम् १३

āvāraṃ kalpayeddhīmāñcaturdikṣvatha kalpayet | mūlapādodayārdhaṃ vā tripādaṃ vā taducchrayam' - 12 potikā cottaraṃ cordhva valayaṃ cordhvaveśanam 13

10.45

दण्डिकोत्तरयोः स्थाने लूपारोहं प्रकल्पयेत्

daṇḍikottarayoḥ sthāne lūpārohaṃ prakalpayet

---

10

फलकैर्लोहलोष्टैर्वा मृण्मयैश्छादनं भवेत् ?

phalakairlohaloṣṭairvā mṛṇmayaiśchādanaṃ bhavet ?

10.46

सोपानोर्ध्वाङ्घ्रयः सर्वे हरिस्तम्भं प्रचक्षते

sopānordhvāṅghrayaḥ sarve haristambhaṃ pracakṣate

---

10.47

सिंहैर्वापि गजैर्वापि व्यालैर्वा भूतकैरपि । लीलाजनैर्भूषणैश्च भूषयेन्मण्डपं तथा

siṃhairvāpi gajairvāpi vyālairvā bhūtakairapi | līlājanairbhūṣaṇaiśca bhūṣayenmaṇḍapaṃ tathā

---

10.48

प्रस्तरं सुधया कार्यं महानासीविभूषितम् । मण्डपोर्ध्वे प्रकर्तव्यं जलमार्गं चतुर्दिशि

prastaraṃ sudhayā kāryaṃ mahānāsīvibhūṣitam | maṇḍapordhve prakartavyaṃ jalamārgaṃ caturdiśi

---

10

६ उक्तमेतद्विधानेन धनधान्यजयप्रदम् । ॥ इति दीप्तशास्त्रे प्रतिष्ठातन्त्रे मण्डपलक्षणो नाम दशमः पटलः ८ [एकादशः पटलः] [परिवारलक्षणविधिः १ अतः परं प्रवक्ष्यामि परिवारस्य लक्षणम्

6 uktametadvidhānena dhanadhānyajayapradam | || iti dīptaśāstre pratiṣṭhātantre maṇḍapalakṣaṇo nāma daśamaḥ paṭalaḥ 8 [ekādaśaḥ paṭalaḥ] [parivāralakṣaṇavidhiḥ 1 ataḥ paraṃ pravakṣyāmi parivārasya lakṣaṇam

10.1

आदिप्रासादबाह्ये तु परिवारान्प्रकल्पयेत्

ādiprāsādabāhye tu parivārānprakalpayet

---

10.2

अष्टौ वै षोडशश्चैव द्वात्रिंशच्च यथाक्रमम् । परिवाराः प्रकर्तव्याः प्राकाराभ्यन्तरेष्वपि‍

aṣṭau vai ṣoḍaśaścaiva dvātriṃśacca yathākramam | parivārāḥ prakartavyāḥ prākārābhyantareṣvapi

---

10.3

[१.२. प्राकारमानानि | आदिप्रासादविस्तारं यत्तद्दण्डमिहोच्यते । अन्तर्मण्डलदण्डार्धाद्दण्डं चान्तरहारकम्

[1.2. prākāramānāni | ādiprāsādavistāraṃ yattaddaṇḍamihocyate | antarmaṇḍaladaṇḍārdhāddaṇḍaṃ cāntarahārakam

---

10.5

द्विदण्डमध्यहारायां मर्यादौ च चतुर्थकम् । महामर्यादिभित्तिः स्यात्सप्तदण्डप्रमाणकम् १° परितः स्थलसंयुक्तं तत्पूर्वेष्वायतं भवेत् ?? । अध्यर्धद्विगुणं वापि त्रिगुणं वा चतुर्गुणम् ?

dvidaṇḍamadhyahārāyāṃ maryādau ca caturthakam | mahāmaryādibhittiḥ syātsaptadaṇḍapramāṇakam 1° paritaḥ sthalasaṃyuktaṃ tatpūrveṣvāyataṃ bhavet ?? | adhyardhadviguṇaṃ vāpi triguṇaṃ vā caturguṇam ?

---

10.6

मुखायाममिति प्रोक्तं प्राकाराणां विशेषतः २ [१.३. परिवारालयस्थानानि | परिवारालयं ग्राह्यं त्रिविधेन प्रकीर्तितम्

mukhāyāmamiti proktaṃ prākārāṇāṃ viśeṣataḥ 2 [1.3. parivārālayasthānāni | parivārālayaṃ grāhyaṃ trividhena prakīrtitam

---

10.7

सालभित्त्याश्रितं वाथ अन्तराले तु वा पुनः ४ परिवारं प्रकर्तव्यमन्तर्मण्डलके बुधैः ६

sālabhittyāśritaṃ vātha antarāle tu vā punaḥ 4 parivāraṃ prakartavyamantarmaṇḍalake budhaiḥ 6

---

10.8

परिवाराष्टौ प्रकर्तव्या अन्तर्हारे विशेषतः ७ ' षोडशं परिवारं स्यान्मध्यहारे यथाक्रमम्

parivārāṣṭau prakartavyā antarhāre viśeṣataḥ 7 ' ṣoḍaśaṃ parivāraṃ syānmadhyahāre yathākramam

---

10

मर्यादाभित्तिके कुर्याद्द्वात्रिंशत्परिवारकान्

maryādābhittike kuryāddvātriṃśatparivārakān

10.9

प्राकारभित्तिविष्कम्भं वक्ष्यते क्रमशोऽधुना

prākārabhittiviṣkambhaṃ vakṣyate kramaśo'dhunā

---

10.10

अन्तर्मण्डलभित्तेश्च विष्कम्भं हस्तमानतः तस्मात्त्र्यङ्गुलवृद्ध्या तु षट्त्रिंशत्यङ्गुलान्तकम् १२

antarmaṇḍalabhitteśca viṣkambhaṃ hastamānataḥ tasmāttryaṅgulavṛddhyā tu ṣaṭtriṃśatyaṅgulāntakam 12

10

प्रासादाग्रे त कर्तव्यं स्नानमण्डपमुत्तमम्

prāsādāgre ta kartavyaṃ snānamaṇḍapamuttamam

11.12

प्रासादाध्यर्धकं वापि द्विगुणं वा विशेषतः १ मण्डपस्य तु विस्तारं समं वै चतुरश्रकम् ? । वृतेरुत्तरसीमान्तं मण्डपद्वारमिष्यते

prāsādādhyardhakaṃ vāpi dviguṇaṃ vā viśeṣataḥ 1 maṇḍapasya tu vistāraṃ samaṃ vai caturaśrakam ? | vṛteruttarasīmāntaṃ maṇḍapadvāramiṣyate

---

11.13

तस्यार्धं वा त्रिपादं वा द्वारोत्सेधमथापि वा । मण्डपद्वारविस्तारमेवमेवं विधीयते

tasyārdhaṃ vā tripādaṃ vā dvārotsedhamathāpi vā | maṇḍapadvāravistāramevamevaṃ vidhīyate

---

11.23

उभयोरंशमाश्रित्य परिवारालयं भवेत् । तस्य विस्तारमानं तु चतुष्षष्टिपदं कुरु

ubhayoraṃśamāśritya parivārālayaṃ bhavet | tasya vistāramānaṃ tu catuṣṣaṣṭipadaṃ kuru

---

11.24

२ इन्द्री गुरुर्महाकालश्चाश्विनी पावकस्तथा । गौरी चागस्त्यपितरो यमी भार्गव एव च

2 indrī gururmahākālaścāśvinī pāvakastathā | gaurī cāgastyapitaro yamī bhārgava eva ca

---

11.25

४ गुहः कौशिकरक्षश्च विघ्नेश्वरसरस्वती । लक्ष्मी वरुणदुर्गे च ऋषयः काकवाहिनी

4 guhaḥ kauśikarakṣaśca vighneśvarasarasvatī | lakṣmī varuṇadurge ca ṛṣayaḥ kākavāhinī

---

11.26

वायुश्च धनदश्चैव रुद्रः कालाग्निरेव च । सोमोऽष्टवसवश्चैव नागेन्द्राः पृथिवी तथा '

vāyuśca dhanadaścaiva rudraḥ kālāgnireva ca | somo'ṣṭavasavaścaiva nāgendrāḥ pṛthivī tathā '

---

11.27

ईशानः क्षेत्रपालश्च द्वादशादित्यशुक्रकाः । द्वात्रिंशत्परिवाराः स्युः सूत्रमध्ये गता इमे १°

īśānaḥ kṣetrapālaśca dvādaśādityaśukrakāḥ | dvātriṃśatparivārāḥ syuḥ sūtramadhye gatā ime 1°

---

11.34

ईशानं कौशिकं चैव एकाक्षो विघ्न एव च। सरस्वती महालक्ष्मी एकरुद्रस्तथा परम्॥ पशुपतिर्वसवश्चैव महादेवस्त्रिमूर्तिकः । धनदो रुद्रकालाग्नि श्रीकण्ठो नागदेवताः॥ भीमश्च पृथिवी चैव शिखण्डी मरुतस्तथा। उग्रश्शनैश्चराश्चैव द्वात्रिंशत्सूत्रकाः स्मृताः॥ यत्राष्ट परिवारा चेन्मर्यादि बलिपीठकम्। षोदशैः परिवारैश्च द्वात्रिंशत्परिवारकैः ॥ महामर्यादिसंयुक्तं बलिपीठं प्रकल्पयेत्॥ मर्यादिभित्तिकं कुर्यादालयं लक्षणान्वितम् अनिलद्वारयोर्मध्ये पुस्तकाराधनालयम्

īśānaṃ kauśikaṃ caiva ekākṣo vighna eva ca| sarasvatī mahālakṣmī ekarudrastathā param|| paśupatirvasavaścaiva mahādevastrimūrtikaḥ | dhanado rudrakālāgni śrīkaṇṭho nāgadevatāḥ|| bhīmaśca pṛthivī caiva śikhaṇḍī marutastathā| ugraśśanaiścarāścaiva dvātriṃśatsūtrakāḥ smṛtāḥ|| yatrāṣṭa parivārā cenmaryādi balipīṭhakam| ṣodaśaiḥ parivāraiśca dvātriṃśatparivārakaiḥ || mahāmaryādisaṃyuktaṃ balipīṭhaṃ prakalpayet|| maryādibhittikaṃ kuryādālayaṃ lakṣaṇānvitam aniladvārayormadhye pustakārādhanālayam

---

11.35

द्वारेशानोभयोर्मध्ये कूपस्थानं विधीयते । ईशानद्वारयोर्मध्ये हस्तिस्थानमुदाहृतम्

dvāreśānobhayormadhye kūpasthānaṃ vidhīyate | īśānadvārayormadhye hastisthānamudāhṛtam

11.14

प्राकारस्य तु विस्तारं चतुरंशैर्विभाजयेत्" । तत्तत्सूत्रे स्थितान्देवानालयेन समन्वितान्

prākārasya tu vistāraṃ caturaṃśairvibhājayet" | tattatsūtre sthitāndevānālayena samanvitān

---

11.15

पूर्वे तु वृषभस्थानमाग्नेय्यां सिंहवाहिनीम्। याम्ये मातृगणानां तु नैर्ऋत्यां विघ्ननायकम्

pūrve tu vṛṣabhasthānamāgneyyāṃ siṃhavāhinīm| yāmye mātṛgaṇānāṃ tu nairṛtyāṃ vighnanāyakam

---

11.17

वारुणे तु कुमारं स्याद्वायव्यां काकवाहिनीम् १° । सौम्ये तु केशवस्थानमैशान्यां भास्करालयम् १२ परिवाराष्टौ विन्यस्य अन्तर्हारे विशेषतः १३ अन्तर्मण्डलके कुर्यादैशे चण्डेश्वरालयम् १४

vāruṇe tu kumāraṃ syādvāyavyāṃ kākavāhinīm 1° | saumye tu keśavasthānamaiśānyāṃ bhāskarālayam 12 parivārāṣṭau vinyasya antarhāre viśeṣataḥ 13 antarmaṇḍalake kuryādaiśe caṇḍeśvarālayam 14

11.18

१ अथ वक्ष्ये विशेषेण षोडशं परिवारकम् । प्राकारस्य तु विस्तारं षोडशांशैर्विभाजयेत्

1 atha vakṣye viśeṣeṇa ṣoḍaśaṃ parivārakam | prākārasya tu vistāraṃ ṣoḍaśāṃśairvibhājayet

---

11.19

इन्द्रश्चैवाश्विनी चाग्निपितरश्च यमस्तथा । रोहिणी निरृतिश्चैव अप्सरोगण एव च

indraścaivāśvinī cāgnipitaraśca yamastathā | rohiṇī nirṛtiścaiva apsarogaṇa eva ca

---

11.20

वरुणश्च ऋषिर्वायू रुद्रः सोमस्तथैव च । क्षेत्रपालस्तथैशानश्चादित्या द्वादश स्मृताः "

varuṇaśca ṛṣirvāyū rudraḥ somastathaiva ca | kṣetrapālastathaiśānaścādityā dvādaśa smṛtāḥ "

---

11.21

पूर्वादीनि क्रमान्यस्य शिवस्याभिमुखाः स्थिताः १ । [२.३. द्वात्रिंशत्परिवाराः] १० अथ वक्ष्ये विशेषेण द्वात्रिंशत्परिवारकम्

pūrvādīni kramānyasya śivasyābhimukhāḥ sthitāḥ 1 | [2.3. dvātriṃśatparivārāḥ] 10 atha vakṣye viśeṣeṇa dvātriṃśatparivārakam

---

11

प्राकारस्य तु विस्तारं द्व्यंशं कृत्वा विचक्षणः ११ एकभागवृतं बाह्ये त्यजेच्छेषान्तरं विदुः १२ ॥ २२ एकबाह्यथैशान्या आदित्याद्वादशा स्मृताः

prākārasya tu vistāraṃ dvyaṃśaṃ kṛtvā vicakṣaṇaḥ 11 ekabhāgavṛtaṃ bāhye tyajeccheṣāntaraṃ viduḥ 12 || 22 ekabāhyathaiśānyā ādityādvādaśā smṛtāḥ

11.28

मण्डपादग्रतः कुर्यान्नृत्तमण्डपमुत्तमम्

maṇḍapādagrataḥ kuryānnṛttamaṇḍapamuttamam

---

11.29

मर्यादिभित्तिबाह्ये तु बलिपीठं प्रकल्पयेत्? । पीठगोपुरयोर्मध्ये त्रिशूलस्थानमुच्यते

maryādibhittibāhye tu balipīṭhaṃ prakalpayet? | pīṭhagopurayormadhye triśūlasthānamucyate

---

11.30

*गोपुरादग्रतः कुर्याद्वाह्यपीठं त्रिदण्डके । मर्यादिसालमाश्रित्य पावके हव्यकोष्ठकम्

*gopurādagrataḥ kuryādvāhyapīṭhaṃ tridaṇḍake | maryādisālamāśritya pāvake havyakoṣṭhakam

---

11.31

कुर्यान्निरृतिदिग्भागे आयुधालयमुत्तमम्। वायव्यां शयनस्थानमैशान्यां यागमण्डपम्

kuryānnirṛtidigbhāge āyudhālayamuttamam| vāyavyāṃ śayanasthānamaiśānyāṃ yāgamaṇḍapam

---

11.32

“द्वाराग्नेययोर्मध्ये विन्यसेद्व्यञ्जनालयम् । यमद्वाराग्निमध्ये तु वाद्यस्थानमुदाहृतम्

“dvārāgneyayormadhye vinyasedvyañjanālayam | yamadvārāgnimadhye tu vādyasthānamudāhṛtam

---

11.33

द्वारनैरृतयोर्मध्ये पुष्पमण्डपमुत्तमम्। १°निरृतिद्वारयोर्मध्ये कारयेदञ्जनालयम् ११

dvāranairṛtayormadhye puṣpamaṇḍapamuttamam| 1°nirṛtidvārayormadhye kārayedañjanālayam 11

---

11

द्वारवायव्ययोर्मध्ये धर्मश्रवणमण्डपम्

dvāravāyavyayormadhye dharmaśravaṇamaṇḍapam

11.36

पूर्वोक्तदेशे कर्तव्यं बलिपीठं विशेषतः । ४ गर्भगेहसमो वाथ गर्भगेहार्धमेव वा

pūrvoktadeśe kartavyaṃ balipīṭhaṃ viśeṣataḥ | 4 garbhagehasamo vātha garbhagehārdhameva vā

---

11.37

'बलिपीठस्य विस्तारमुत्सेधं तावदेव तु। पीठोत्सेधं तु विभजेदष्टाविंशतिभागिकम्

'balipīṭhasya vistāramutsedhaṃ tāvadeva tu| pīṭhotsedhaṃ tu vibhajedaṣṭāviṃśatibhāgikam

---

11.38

पादुकाश्विनीभागं स्याद्द्वयंशं जगती भवेत् । भूतभागं तथा वप्रं चन्द्रांशेन तु पट्टिका?°

pādukāśvinībhāgaṃ syāddvayaṃśaṃ jagatī bhavet | bhūtabhāgaṃ tathā vapraṃ candrāṃśena tu paṭṭikā?°

---

11.39

वेदभागं भवेत्कण्ठमूर्ध्वपट्टी च पूर्ववत् १२ । रुद्रांशं तु महापट्टी चैकांशं चोर्ध्वपट्टिका

vedabhāgaṃ bhavetkaṇṭhamūrdhvapaṭṭī ca pūrvavat 12 | rudrāṃśaṃ tu mahāpaṭṭī caikāṃśaṃ cordhvapaṭṭikā

---

11.40

पद्माग्रं तु तथैवं स्यान्नवांशं दलमुच्यते १३ । ऊर्ध्वपद्मं तथैवं स्यादेवमेवं विधीयते

padmāgraṃ tu tathaivaṃ syānnavāṃśaṃ dalamucyate 13 | ūrdhvapadmaṃ tathaivaṃ syādevamevaṃ vidhīyate

---

11.41

वृत्तं वा चतुरश्रं वा अष्टाश्रं वाऽथ कारयेत्। गलपादसमायुक्तं नानालङ्कारशोभितम्

vṛttaṃ vā caturaśraṃ vā aṣṭāśraṃ vā'tha kārayet| galapādasamāyuktaṃ nānālaṅkāraśobhitam

---

11

दिशाभद्रं च कर्तव्यं सर्वलक्षणसंयुतम्

diśābhadraṃ ca kartavyaṃ sarvalakṣaṇasaṃyutam

11.42

प्रासादार्धसमो वापि गर्भगेहसमोऽपि वा

prāsādārdhasamo vāpi garbhagehasamo'pi vā

---

11.43

परिवारालयविस्तारं विस्तारद्विगुणोन्नतम् । उक्षालयं चतुर्द्वारं मण्डपाकृतिरेव च

parivārālayavistāraṃ vistāradviguṇonnatam | ukṣālayaṃ caturdvāraṃ maṇḍapākṛtireva ca

---

11.44

विजयं द्वारदुर्गायां मातॄणां कोष्ठकं भवेत् । “विघ्नेशस्य गजपृष्ठं स्कन्दस्य कुक्कुटालयम्

vijayaṃ dvāradurgāyāṃ mātṝṇāṃ koṣṭhakaṃ bhavet | “vighneśasya gajapṛṣṭhaṃ skandasya kukkuṭālayam

---

11.45

ज्येष्ठायां नागरं सौधं विष्णोर्विष्णुगृहं भवेत् । भानोश्च वेसरं प्रोक्तं चण्डस्य श्रीकरं भवेत्

jyeṣṭhāyāṃ nāgaraṃ saudhaṃ viṣṇorviṣṇugṛhaṃ bhavet | bhānośca vesaraṃ proktaṃ caṇḍasya śrīkaraṃ bhavet

---

11.46

सर्वेषां मण्डपाकारं परिवारं त षोडश । द्वात्रिंशत्परिवाराणां नागरादिविमानकम्

sarveṣāṃ maṇḍapākāraṃ parivāraṃ ta ṣoḍaśa | dvātriṃśatparivārāṇāṃ nāgarādivimānakam

---

11

चतुरङ्घ्रिसमायुक्तं सभा शूलालयस्य तु ११

caturaṅghrisamāyuktaṃ sabhā śūlālayasya tu 11

11.47

परिवारप्रतिमोच्चं वक्ष्यते विधिनाधुना २

parivārapratimoccaṃ vakṣyate vidhinādhunā 2

---

11.48

द्वारोत्सेधं नवांशं स्यात्तद्भागेष्वेकहीनकम्। शेषभागं त्रिधा कृत्वा द्विभागं प्रतिमोच्छ्रयम्

dvārotsedhaṃ navāṃśaṃ syāttadbhāgeṣvekahīnakam| śeṣabhāgaṃ tridhā kṛtvā dvibhāgaṃ pratimocchrayam

---

11.49

४ पूजांशस्य समी वापि अध्यर्धद्विगुणं तु वा । परिवारप्रतिमोच्चं सर्वेषां हि विधीयते

4 pūjāṃśasya samī vāpi adhyardhadviguṇaṃ tu vā | parivārapratimoccaṃ sarveṣāṃ hi vidhīyate

---

11.50

अन्यमानं न कर्तव्यं कर्तव्यं लक्षणैः सह ७

anyamānaṃ na kartavyaṃ kartavyaṃ lakṣaṇaiḥ saha 7

---

11

इति दीप्तशास्त्रे प्रतिष्ठातन्त्रे परिवारलक्षणं नाम एकादशः पटलः ॥ तस्मादन्यप्रकारेण पीठस्थानं वदाम्यहम्। प्रासादस्य तु विस्तारं यत्तद्दण्डमिहोच्यते ॥ अनु°१ ॥ प्रमेयदण्डमानेन बलिपीठं विशेषतः ९ मूलप्रासादमारभ्य रससूर्यतिथिक्रमात्॥ अनु॰ ॥ बलिपीठं प्रकर्तव्यं तत्र स्थाने सलक्षणम्। अन्यथा वृषभस्थानं वक्ष्यते विधिनाधुना ॥ अनु ॥ पीठस्याभ्यन्तरे स्थाप्य पीठाद्दण्डद्वयोऽग्रतः १ शेषाणि पूर्ववत्स्थाप्य [पश्चिमद्वारप्रासादः] पश्चिमद्वारके शृणु॥ अनु°४ ॥ कुमारस्थाने तु वृषभं वृषभस्थाने कुमारकम् । पीठं पश्चिमतः स्थाप्य पूर्वोक्तविधिना सह ॥ अनु ॥ पीठमाश्रित्य वृषभं यथापूर्वं तथा कुरु । [परिवारपङ्क्तियोगमार्गविधिः] क्रमयोगमिति प्रोक्तं पङ्क्तियोगमतः शृणु े ॥ अनु॰ ॥ मध्यहारां तु विभजेत्षण्णवत्यधिकं शतम् । पूर्वादिक्रमयोगेन सूत्रसन्धौ तु संस्थिताः ॥ अनु°७ ॥ इन्द्रस्थानं तमश्विन्यौ जीवश्चैव भवस्तथा । दुर्गा मोटी तथाग्निश्च सूक्ष्मश्च पितरस्तथा ॥ अनु॰ ॥ गौरी शर्वस्तथा ब्रह्मा मातरश्च यमस्तथा। शिवोत्तमश्च रोहिण्यां शुक्र ईशो हि गणाधिपाः ७ कौशिको निरृतिश्चैव तथैकादशरुद्रकाः । अनु॰ ॥ कालाग्निः केशवः सोमः श्रीकण्ठः क्षेत्रपालकः ॥ अनु॰ ॥ नागश्च भीमः पृथिवी सूर्येशानशिखण्ड्यथ' । द्वादशादित्यमरुतश्चोग्रश्चैव शनैश्चरः १ ॥ अनु.११ ॥ अगस्त्यश्च इमे सर्वे षट्पञ्चाशत्प्रकीर्तिताः। ते यागपङ्क्तिक्रमाह्येव शिवस्याभिमुखे स्थिताः १० इन्दाग्नेन वृषभं वृषभं विन्यसेद्बुधः॥ अनु॰ ॥ ॥ अनुबन्धः समाप्तः ॥ ॥ अनु॰

iti dīptaśāstre pratiṣṭhātantre parivāralakṣaṇaṃ nāma ekādaśaḥ paṭalaḥ || tasmādanyaprakāreṇa pīṭhasthānaṃ vadāmyaham| prāsādasya tu vistāraṃ yattaddaṇḍamihocyate || anu°1 || prameyadaṇḍamānena balipīṭhaṃ viśeṣataḥ 9 mūlaprāsādamārabhya rasasūryatithikramāt|| anu॰ || balipīṭhaṃ prakartavyaṃ tatra sthāne salakṣaṇam| anyathā vṛṣabhasthānaṃ vakṣyate vidhinādhunā || anu || pīṭhasyābhyantare sthāpya pīṭhāddaṇḍadvayo'grataḥ 1 śeṣāṇi pūrvavatsthāpya [paścimadvāraprāsādaḥ] paścimadvārake śṛṇu|| anu°4 || kumārasthāne tu vṛṣabhaṃ vṛṣabhasthāne kumārakam | pīṭhaṃ paścimataḥ sthāpya pūrvoktavidhinā saha || anu || pīṭhamāśritya vṛṣabhaṃ yathāpūrvaṃ tathā kuru | [parivārapaṅktiyogamārgavidhiḥ] kramayogamiti proktaṃ paṅktiyogamataḥ śṛṇu े || anu॰ || madhyahārāṃ tu vibhajetṣaṇṇavatyadhikaṃ śatam | pūrvādikramayogena sūtrasandhau tu saṃsthitāḥ || anu°7 || indrasthānaṃ tamaśvinyau jīvaścaiva bhavastathā | durgā moṭī tathāgniśca sūkṣmaśca pitarastathā || anu॰ || gaurī śarvastathā brahmā mātaraśca yamastathā| śivottamaśca rohiṇyāṃ śukra īśo hi gaṇādhipāḥ 7 kauśiko nirṛtiścaiva tathaikādaśarudrakāḥ | anu॰ || kālāgniḥ keśavaḥ somaḥ śrīkaṇṭhaḥ kṣetrapālakaḥ || anu॰ || nāgaśca bhīmaḥ pṛthivī sūryeśānaśikhaṇḍyatha' | dvādaśādityamarutaścograścaiva śanaiścaraḥ 1 || anu.11 || agastyaśca ime sarve ṣaṭpañcāśatprakīrtitāḥ| te yāgapaṅktikramāhyeva śivasyābhimukhe sthitāḥ 10 indāgnena vṛṣabhaṃ vṛṣabhaṃ vinyasedbudhaḥ|| anu॰ || || anubandhaḥ samāptaḥ || || anu॰

11.1

[द्वादशः पटलः ] [प्राकारलक्षणविधिः ] अतः परं प्रवक्ष्यामि प्राकाराणां तु लक्षणम्। तु प्रासादस्य तु रक्षार्थं शोभार्थं च प्रकल्पयेत्

[dvādaśaḥ paṭalaḥ ] [prākāralakṣaṇavidhiḥ ] ataḥ paraṃ pravakṣyāmi prākārāṇāṃ tu lakṣaṇam| tu prāsādasya tu rakṣārthaṃ śobhārthaṃ ca prakalpayet

11.2

प्रथमं चान्तर्मण्डल्यं द्वितीयं चान्तर्हारकम् । तृतीयं मध्यहारं च चतुर्थं मर्यादिभित्तिकम्

prathamaṃ cāntarmaṇḍalyaṃ dvitīyaṃ cāntarhārakam | tṛtīyaṃ madhyahāraṃ ca caturthaṃ maryādibhittikam

---

11

महामर्यादिभित्तिञ्च पञ्चमं परिकल्पयेत्

mahāmaryādibhittiñca pañcamaṃ parikalpayet

11.3

प्रासादस्य तु विस्तारं चतुरंशैर्विभाजयेत्

prāsādasya tu vistāraṃ caturaṃśairvibhājayet

---

11.4

पादैर्द्विरष्टभिर्युक्तमन्तर्मण्डलकं भवेत्। चण्डितं स्यान्महापीठमन्तर्हारं ततः परम्

pādairdviraṣṭabhiryuktamantarmaṇḍalakaṃ bhavet| caṇḍitaṃ syānmahāpīṭhamantarhāraṃ tataḥ param

---

11.5

षट्त्रिंशत्पादमत्रोक्तमुग्रपीठमिति स्मृतम् १° । तदेवमन्तर्हारा च मध्यहारा विधीयते

ṣaṭtriṃśatpādamatroktamugrapīṭhamiti smṛtam 1° | tadevamantarhārā ca madhyahārā vidhīyate

---

11.6

शतपादेन संयुक्तं ज्ञेयमासनचण्डितम् • मेवं स्यात् मर्यादिभित्तिका ज्ञेया चतुर्विंशच्छतत्रयम्

śatapādena saṃyuktaṃ jñeyamāsanacaṇḍitam • mevaṃ syāt maryādibhittikā jñeyā caturviṃśacchatatrayam

---

11.7

कर्णाष्टकमिदं प्रोक्तं चतुर्विंशत्सहस्रकैः ३ । ४ इन्द्रकान्तमिति ज्ञेयं महामर्यादिभित्तिकम्

karṇāṣṭakamidaṃ proktaṃ caturviṃśatsahasrakaiḥ 3 | 4 indrakāntamiti jñeyaṃ mahāmaryādibhittikam