6. Dīptāgama Tome I (part 6 of 13)

11.8

पादाधिकमथाध्यर्धं पादोनं द्विगुणायतम् । द्विगुणं द्विगुणार्थं च त्रिगुणं वा चतुर्गुणम् ७

pādādhikamathādhyardhaṃ pādonaṃ dviguṇāyatam | dviguṇaṃ dviguṇārthaṃ ca triguṇaṃ vā caturguṇam 7

---

11.9

'मुखायाममिदं प्रोक्तं प्राकाराणां विशेषतः । यद्वस्तु प्राङ्मुखं प्रत्यक्तत्पुरुषायतं भवेत् १°

'mukhāyāmamidaṃ proktaṃ prākārāṇāṃ viśeṣataḥ | yadvastu prāṅmukhaṃ pratyaktatpuruṣāyataṃ bhavet 1°

11.10

द्वारशोभान्तर्मण्डल्यं विस्तारं तु त्रिहस्तकम् ११ । पञ्चसप्तकरं वापि त्रिविधं चोच्यतेऽधुना

dvāraśobhāntarmaṇḍalyaṃ vistāraṃ tu trihastakam 11 | pañcasaptakaraṃ vāpi trividhaṃ cocyate'dhunā

---

11.11

द्वारशालान्तर्हारायां पञ्चहस्तप्रमाणकम् १३ । १४ सप्तहस्तप्रमाणं वा नवहस्तमथापि वा

dvāraśālāntarhārāyāṃ pañcahastapramāṇakam 13 | 14 saptahastapramāṇaṃ vā navahastamathāpi vā

---

11

प्रासादमध्यहारायां द्वारप्रासादमिष्यते

prāsādamadhyahārāyāṃ dvāraprāsādamiṣyate

12.12

विस्तरं सप्तहस्तं वा नवहस्तमथापि वा

vistaraṃ saptahastaṃ vā navahastamathāpi vā

---

12.13

एकादशकरं वापि त्रिविधं तत्प्रकीर्तितम्। मर्यादिभित्तिके कुर्याद्द्वारहर्म्यं विशेषतः ३

ekādaśakaraṃ vāpi trividhaṃ tatprakīrtitam| maryādibhittike kuryāddvāraharmyaṃ viśeṣataḥ 3

---

12.14

विस्तारं नवहस्तं स्याद्धस्तैकादश एव च । हस्तत्रयोदशं वापि द्वारहर्म्यस्य विस्तृतम्

vistāraṃ navahastaṃ syāddhastaikādaśa eva ca | hastatrayodaśaṃ vāpi dvāraharmyasya vistṛtam

---

12.15

महामर्यादिभित्तौ तु महागोपुरमिष्यते । द्वारगोपुरविस्तारमेकादशकरं भवेत्

mahāmaryādibhittau tu mahāgopuramiṣyate | dvāragopuravistāramekādaśakaraṃ bhavet

---

12.24

हस्तत्रयोदशं वापि पञ्चदशकरं तु वा । शेषैः प्राकारकैर्युक्तं त्रिप्राकारमिति स्मृतम्

hastatrayodaśaṃ vāpi pañcadaśakaraṃ tu vā | śeṣaiḥ prākārakairyuktaṃ triprākāramiti smṛtam

---

12.35

पञ्चसालेन संयुक्तं पञ्चप्राकारमुच्यते । सप्तभागैः समं कृत्वा द्वयंशं कुट्टिमोच्छ्रयम्

pañcasālena saṃyuktaṃ pañcaprākāramucyate | saptabhāgaiḥ samaṃ kṛtvā dvayaṃśaṃ kuṭṭimocchrayam

---

12.36

पञ्चांशं पाददैर्घ्यं स्यात्पादं सर्वाङ्गसंयुतम् । अथवा पादमानं तु नवभागैर्विभाजयेत्

pañcāṃśaṃ pādadairghyaṃ syātpādaṃ sarvāṅgasaṃyutam | athavā pādamānaṃ tu navabhāgairvibhājayet

---

12.37

द्विभागं कुट्टिमोच्चं स्यात्सप्तांशं पाददैर्घ्यकम् । होमादुत्तरसीमान्तं एकविंशतिभागिकम्

dvibhāgaṃ kuṭṭimoccaṃ syātsaptāṃśaṃ pādadairghyakam | homāduttarasīmāntaṃ ekaviṃśatibhāgikam

---

12.38

“त्रिभागं कुट्टिमोच्चं स्याच्छेषांशं पाददैर्घ्यकम्। एवं मानं तु पादानां त्रिधा प्रोक्तं विशेषतः ९

“tribhāgaṃ kuṭṭimoccaṃ syāccheṣāṃśaṃ pādadairghyakam| evaṃ mānaṃ tu pādānāṃ tridhā proktaṃ viśeṣataḥ 9

---

12.47

तुर्यांशे वृत्तवप्रं स्यादर्धांशाधारपट्टिका'

turyāṃśe vṛttavapraṃ syādardhāṃśādhārapaṭṭikā'

---

12.48

द्वयांशं कण्ठमानं स्यादर्धांशेनोर्ध्वपट्टिका २ द्वयंशेन तु महापट्टी पादबन्धमिदं परम्

dvayāṃśaṃ kaṇṭhamānaṃ syādardhāṃśenordhvapaṭṭikā 2 dvayaṃśena tu mahāpaṭṭī pādabandhamidaṃ param

---

12.49

वप्रबन्धमहं वक्ष्ये भजेदेकादशेन तु । अंशेन पादुकं कुर्याच्चतुरं पद्मतुण्डकम्

vaprabandhamahaṃ vakṣye bhajedekādaśena tu | aṃśena pādukaṃ kuryāccaturaṃ padmatuṇḍakam

---

12.50

पद्मांशेन तु तस्योर्ध्वे वप्रबन्धमिदं परम् । तस्योत्सेधं तु विभजेदेकविंशतिभागिकम्

padmāṃśena tu tasyordhve vaprabandhamidaṃ param | tasyotsedhaṃ tu vibhajedekaviṃśatibhāgikam

---

12.51

उपानमेकभागेन त्र्यंशैः पद्मदलं भवेत्। “तस्योर्ध्वे कम्पमेकेन दशांशे जगती भवेत्

upānamekabhāgena tryaṃśaiḥ padmadalaṃ bhavet| “tasyordhve kampamekena daśāṃśe jagatī bhavet

---

12.61

चतुरंशेन वप्रं स्यात्तस्योर्ध्वे कम्पमेव च तत्समं नीव्रं तत्तत्तु त्रिधा कपोतमुच्यते

caturaṃśena vapraṃ syāttasyordhve kampameva ca tatsamaṃ nīvraṃ tattattu tridhā kapotamucyate

---

12.62

२ द्विदण्डं प्रस्तरोत्सेधं पञ्चभागैर्विधीयते । अंशेनालिङ्गमेवं स्यादंशेनान्तरितं भवेत्

2 dvidaṇḍaṃ prastarotsedhaṃ pañcabhāgairvidhīyate | aṃśenāliṅgamevaṃ syādaṃśenāntaritaṃ bhavet

---

12

द्व्यंशेन प्रतिमुखं कुर्यादंशेनोपरि वाजनम्। हीनं वाप्यधिकं वाथ सर्वदोषावहं भवेत् । ॥ इति दीप्तशास्त्रे प्रतिष्ठातन्त्रे प्राकारविधिपटलो द्वादशः२॥ एवं प्राकारमानं हि महाशास्त्रेषु संयुतम् । एवं कुर्यात्प्रशस्तं च कथितं हि विहीनकम् ॥ प्रशस्तमेव लक्षणोक्तस्थपतीरुल्पतेत् (?) । स्थानवृतिं धनं च कर्तपुत्रप्रवृद्धिदम्॥ सततमधिकारं धान्को प्रवृद्धिदं स्यात् । प्राकारलक्षणं प्रोक्तं परिवारालयं शृणु॥ [त्रयोदशः पटलः ] [लिङ्गलक्षणम्] १ अथातः संप्रवक्ष्यामि शिवलिङ्गस्य लक्षणम्

dvyaṃśena pratimukhaṃ kuryādaṃśenopari vājanam| hīnaṃ vāpyadhikaṃ vātha sarvadoṣāvahaṃ bhavet | || iti dīptaśāstre pratiṣṭhātantre prākāravidhipaṭalo dvādaśaḥ2|| evaṃ prākāramānaṃ hi mahāśāstreṣu saṃyutam | evaṃ kuryātpraśastaṃ ca kathitaṃ hi vihīnakam || praśastameva lakṣaṇoktasthapatīrulpatet (?) | sthānavṛtiṃ dhanaṃ ca kartaputrapravṛddhidam|| satatamadhikāraṃ dhānko pravṛddhidaṃ syāt | prākāralakṣaṇaṃ proktaṃ parivārālayaṃ śṛṇu|| [trayodaśaḥ paṭalaḥ ] [liṅgalakṣaṇam] 1 athātaḥ saṃpravakṣyāmi śivaliṅgasya lakṣaṇam

12.16

पादाधिकमथाध्यर्धं पादोनद्विगुणायतम्

pādādhikamathādhyardhaṃ pādonadviguṇāyatam

---

12.17

गोपुराणां समुत्सेधं प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः । मूलवास्तौ शिखान्तं वा स्थूप्यन्तं वा विशेषतः ८

gopurāṇāṃ samutsedhaṃ pravakṣyāmyanupūrvaśaḥ | mūlavāstau śikhāntaṃ vā sthūpyantaṃ vā viśeṣataḥ 8

---

12.18

अथवान्यप्रकारेण वक्ष्यते गोपुरोच्छ्रयम् । १°विस्ताराध्यर्धमुत्सेधं पादोनद्विगुणं तु वा ११

athavānyaprakāreṇa vakṣyate gopurocchrayam | 1°vistārādhyardhamutsedhaṃ pādonadviguṇaṃ tu vā 11

---

12.19

द्विगुणं वापि कर्तव्यं गोपुरोत्सेधमुत्तमम् । द्वारशोभादि कर्तव्यं गोपुरान्तं विशेषतः

dviguṇaṃ vāpi kartavyaṃ gopurotsedhamuttamam | dvāraśobhādi kartavyaṃ gopurāntaṃ viśeṣataḥ

12.20

गोपुराणां मुखं चैव मूलप्रासादवद्भवेत् । तस्माद्द्वारस्य दाक्षिण्ये चाभ्यन्तरितभित्तिके

gopurāṇāṃ mukhaṃ caiva mūlaprāsādavadbhavet | tasmāddvārasya dākṣiṇye cābhyantaritabhittike

---

12.21

गर्भन्यासं प्रकर्तव्यं पूर्वोक्तविधिना सह । ६ अष्टधा विभजेद्भित्तिं बाह्यतश्चतुरस्त्यजेत्

garbhanyāsaṃ prakartavyaṃ pūrvoktavidhinā saha | 6 aṣṭadhā vibhajedbhittiṃ bāhyataścaturastyajet

---

12.22

त्रीणि चाभ्यन्तरे त्यज्य मध्येकांशे विनिक्षिपेत् । इन्द्रस्याग्नेयमध्ये तु प्राकारे गर्भमिष्यते १°

trīṇi cābhyantare tyajya madhyekāṃśe vinikṣipet | indrasyāgneyamadhye tu prākāre garbhamiṣyate 1°

---

12

पूर्ववद्भित्तिभागं स्यान्मध्ये गर्भं विनिक्षिपेत्

pūrvavadbhittibhāgaṃ syānmadhye garbhaṃ vinikṣipet

12.23

त्रिप्राकारे तथा पञ्चप्राकारेऽप्येवमेव हि १३

triprākāre tathā pañcaprākāre'pyevameva hi 13

---

12

अन्तर्मण्डलकं त्यक्त्वा मर्यादींश्च तथैव च १४

antarmaṇḍalakaṃ tyaktvā maryādīṃśca tathaiva ca 14

12.25

परिवारं भित्तिसंबद्धमन्तराले तु कारयेत्

parivāraṃ bhittisaṃbaddhamantarāle tu kārayet

---

12.26

परिवारालयविस्तारं मूलगर्भप्रमाणतः ४ । विस्तारद्विगुणोत्सेधं परिवारालयं भवेत्

parivārālayavistāraṃ mūlagarbhapramāṇataḥ 4 | vistāradviguṇotsedhaṃ parivārālayaṃ bhavet

12.27

प्राकाराणां समुत्सेधं वक्ष्यते विधिनाधुना । ' अन्तर्मण्डलकोत्सेधं कलशान्तप्रमाणकम्

prākārāṇāṃ samutsedhaṃ vakṣyate vidhinādhunā | ' antarmaṇḍalakotsedhaṃ kalaśāntapramāṇakam

---

12.28

अन्तर्हारसमुत्सेधं फलकान्तं विशेषतः । मध्यहारसमुत्सेधं पोतिकान्तमिति स्मृतम्

antarhārasamutsedhaṃ phalakāntaṃ viśeṣataḥ | madhyahārasamutsedhaṃ potikāntamiti smṛtam

---

12.29

१°मर्यादिभित्तेरुत्सेधमुत्तरान्तं प्रकीर्तितम् ११ । महामर्यादिरुत्सेधं कपोतान्तमिति स्मृतम् १२

1°maryādibhitterutsedhamuttarāntaṃ prakīrtitam 11 | mahāmaryādirutsedhaṃ kapotāntamiti smṛtam 12

---

12.30

ऋजुभित्तिशिराकारं छत्रं शीर्षकमेव च १३ । अथवा खण्डहर्म्यं स्यात्कूटशालायुतं भवेत् १५

ṛjubhittiśirākāraṃ chatraṃ śīrṣakameva ca 13 | athavā khaṇḍaharmyaṃ syātkūṭaśālāyutaṃ bhavet 15

---

12.31

प्रासादकूटशालान्तं प्राकारे कूटकोष्ठकम् । २ अन्तर्हारायतं वापि मध्यहारायुतं भवेत्

prāsādakūṭaśālāntaṃ prākāre kūṭakoṣṭhakam | 2 antarhārāyataṃ vāpi madhyahārāyutaṃ bhavet

12.32

आभूतमालिकायास्स्यात्सभायाकृतिरेव च । मण्डपाकृतिकं वापि त्रिविधा वाकृतिर्भवेत्

ābhūtamālikāyāssyātsabhāyākṛtireva ca | maṇḍapākṛtikaṃ vāpi trividhā vākṛtirbhavet

---

12.33

एकभूमिर्द्विभूमिर्वा चतुर्भूपञ्चभूमिकम् । भित्तेरुपरि भित्तिः स्यात्पादस्योपरि पादकम्

ekabhūmirdvibhūmirvā caturbhūpañcabhūmikam | bhitterupari bhittiḥ syātpādasyopari pādakam

---

12

तलं प्रति प्रस्तरं कुर्यान्नासिकाभिरन्वितम्

talaṃ prati prastaraṃ kuryānnāsikābhiranvitam

12.34

[५.२.१. उत्सेधः भक्त्यायामश्च पादश्च पादायामं च कीर्तितम् १°

[5.2.1. utsedhaḥ bhaktyāyāmaśca pādaśca pādāyāmaṃ ca kīrtitam 1°

---

12

मूलपादस्य पादान्तमुपानाद्युत्तरं पुनः मूलप्रासादपद्मानां तत्वादात्मानमिष्यते

mūlapādasya pādāntamupānādyuttaraṃ punaḥ mūlaprāsādapadmānāṃ tatvādātmānamiṣyate

12.39

पादविष्कम्भमानं तु वक्ष्यते क्रमशोऽधुना। यस्य पादस्य चोत्सेधं षट्सप्ताष्टांशभाजितम् १°

pādaviṣkambhamānaṃ tu vakṣyate kramaśo'dhunā| yasya pādasya cotsedhaṃ ṣaṭsaptāṣṭāṃśabhājitam 1°

---

12.40

तत्तद्भागैकमेवं स्यात्पादविष्कम्भमिष्यते । तत्पादेनार्धहीनं वा त्रिभागद्वयमेव वा ११

tattadbhāgaikamevaṃ syātpādaviṣkambhamiṣyate | tatpādenārdhahīnaṃ vā tribhāgadvayameva vā 11

---

12.41

१२ भित्तिपादस्य विस्तारं सर्वमेवं प्रशस्यते १३ स्तम्भकर्मणि वक्ष्येऽहं वृत्तं वा षोडशाश्रकम्

12 bhittipādasya vistāraṃ sarvamevaṃ praśasyate 13 stambhakarmaṇi vakṣye'haṃ vṛttaṃ vā ṣoḍaśāśrakam

---

12.42

२ अष्टाश्रं शुण्डुपादं वा मूलाश्रं पिण्डिकादिकम् । चतुरश्रं चित्रखण्डं मध्येऽष्टाश्रमथापि वा

2 aṣṭāśraṃ śuṇḍupādaṃ vā mūlāśraṃ piṇḍikādikam | caturaśraṃ citrakhaṇḍaṃ madhye'ṣṭāśramathāpi vā

---

12.43

कुम्भमण्डियुतं वापि कुम्भयुक्तमथापि वा । पोतिकासहितं वापि नानालङ्कारशोभितम्

kumbhamaṇḍiyutaṃ vāpi kumbhayuktamathāpi vā | potikāsahitaṃ vāpi nānālaṅkāraśobhitam

---

12.44

अधुना संप्रवक्ष्यामि आवृतं हर्म्यविस्तरम् । त्रिहस्तं वा चतुर्हस्तं पञ्चहस्तमथापि वा

adhunā saṃpravakṣyāmi āvṛtaṃ harmyavistaram | trihastaṃ vā caturhastaṃ pañcahastamathāpi vā

---

12

त्रिविधं स्यात्प्रमाणं तु भक्तिं चाध्यर्धहस्तकम्

trividhaṃ syātpramāṇaṃ tu bhaktiṃ cādhyardhahastakam

12.45

अधिष्ठानं पादबन्धं वप्रबन्धमथापि वा १०

adhiṣṭhānaṃ pādabandhaṃ vaprabandhamathāpi vā 10

---

12.46

कम्पबन्धमिति ख्यातं तस्यालङ्कारमुच्यते । अधिष्ठानोत्सेधमानं षोडशांशेन भाजयेत्

kampabandhamiti khyātaṃ tasyālaṅkāramucyate | adhiṣṭhānotsedhamānaṃ ṣoḍaśāṃśena bhājayet

---

12

१३ द्विभागेनैव जन्म स्याद्भूतांशं जगती भवेत् १४

13 dvibhāgenaiva janma syādbhūtāṃśaṃ jagatī bhavet 14

12.54

१० मूलपादस्य विस्तारमष्टधा दशधा पुनः एकभागविहीनं स्यादग्रपादस्य विस्तृतम् १२ । दशांशं जगती भवेत्। चतुरंशेऽथ वप्रं तु तस्योर्ध्वे पद्ममेकशः॥ अग्रपादस्य विस्तारमनुकायप्रमाणतः पादविष्कम्भविस्तारं तत्समं नीत्रमुच्यते । उत्तमं चोत्तरं विद्यात्पादोनं मध्यमं भवेत् २

10 mūlapādasya vistāramaṣṭadhā daśadhā punaḥ ekabhāgavihīnaṃ syādagrapādasya vistṛtam 12 | daśāṃśaṃ jagatī bhavet| caturaṃśe'tha vapraṃ tu tasyordhve padmamekaśaḥ|| agrapādasya vistāramanukāyapramāṇataḥ pādaviṣkambhavistāraṃ tatsamaṃ nītramucyate | uttamaṃ cottaraṃ vidyātpādonaṃ madhyamaṃ bhavet 2

---

12.55

अधमस्यार्धमुत्सेधं विस्तारं पादसंमितम् । स्तम्भतारत्रिभागैकं चतुर्भागैकमेव च

adhamasyārdhamutsedhaṃ vistāraṃ pādasaṃmitam | stambhatāratribhāgaikaṃ caturbhāgaikameva ca

---

12.56

उत्तराणां तदूर्ध्वे तु पद्मपट्टिर्भवेत्क्रमात्। तदेव चतुरश्रं स्यादुत्तरोपरि वाजनम्

uttarāṇāṃ tadūrdhve tu padmapaṭṭirbhavetkramāt| tadeva caturaśraṃ syāduttaropari vājanam

---

12.57

स्तम्भविष्कम्भमुत्सेधं तत्त्रिभागेन बाहुलम्। श्चतुर्भागेन एवं स्याद्भारतूला विधीयते

stambhaviṣkambhamutsedhaṃ tattribhāgena bāhulam| ścaturbhāgena evaṃ syādbhāratūlā vidhīyate

---

12.58

वाजनोपरि कर्तव्यं तुलाद्वारगतं भवेत्। “ स्तम्भतारार्धभागं वा त्रिभागं द्वयमेव वा

vājanopari kartavyaṃ tulādvāragataṃ bhavet| “ stambhatārārdhabhāgaṃ vā tribhāgaṃ dvayameva vā

---

12.59

विस्तरोत्सेधमानं वा समं वा चतुरश्रकम्। तूलानामुपरीकुर्याज्जयन्तिवंशानुगं तथा१°

vistarotsedhamānaṃ vā samaṃ vā caturaśrakam| tūlānāmuparīkuryājjayantivaṃśānugaṃ tathā1°

---

12.60

पादविष्कम्भविस्तारं चतुर्भागैकबाहुलम्। जयन्त्युपरि मार्गं स्यात्प्रस्तरं दण्डसंमितम्

pādaviṣkambhavistāraṃ caturbhāgaikabāhulam| jayantyupari mārgaṃ syātprastaraṃ daṇḍasaṃmitam

---

12

कपोतोच्चं त्रिदण्डं स्याद्द्विदण्डार्धं द्विदण्डकम् ११ तूलानामुपरि कुर्याज्जयन्तिर्लक्षणान्वितम्। स्तम्भविस्तारविष्कम्भा चतुर्भागैकबाहुलम्॥ जयन्त्युपर्यनुमार्गं प्रस्तरं पादसंयुतम्।कपोतोत्सेधं त्रिदण्डं स्याद्द्विदण्डं स्याद्द्विदण्डकम् ॥ तत्समं नीप्रमेवं स्यास्त्रिविधं कपोतमुच्यते । शेषं प्रस्तरमेवं स्यात्पञ्चभागं विधीयते

kapotoccaṃ tridaṇḍaṃ syāddvidaṇḍārdhaṃ dvidaṇḍakam 11 tūlānāmupari kuryājjayantirlakṣaṇānvitam| stambhavistāraviṣkambhā caturbhāgaikabāhulam|| jayantyuparyanumārgaṃ prastaraṃ pādasaṃyutam|kapototsedhaṃ tridaṇḍaṃ syāddvidaṇḍaṃ syāddvidaṇḍakam || tatsamaṃ nīpramevaṃ syāstrividhaṃ kapotamucyate | śeṣaṃ prastaramevaṃ syātpañcabhāgaṃ vidhīyate

12.63

एवमादौ तले विद्यादूर्ध्वभूमिः प्रवक्ष्यते

evamādau tale vidyādūrdhvabhūmiḥ pravakṣyate

---

12.64

अधः स्तम्भदशांशेन अष्टांशेनाथवा पुनः ऊर्ध्वपादस्य चायामं प्रस्तरं पूर्ववद्भवेत्

adhaḥ stambhadaśāṃśena aṣṭāṃśenāthavā punaḥ ūrdhvapādasya cāyāmaṃ prastaraṃ pūrvavadbhavet

---

12.65

प्रस्तरोपरि कर्तव्यमिष्टकाच्छादनं शुभम्। तस्योर्ध्वे तु प्रकर्तव्यं छादयेत्कलकान्वितम्

prastaropari kartavyamiṣṭakācchādanaṃ śubham| tasyordhve tu prakartavyaṃ chādayetkalakānvitam

---

12.66

९ प्रस्तरोर्ध्वे प्रकर्तव्यं भित्तिस्थानं विशेषतः । अध्यर्धं चैकहस्तं वा प्रस्तरोपरि भित्तिकम्

9 prastarordhve prakartavyaṃ bhittisthānaṃ viśeṣataḥ | adhyardhaṃ caikahastaṃ vā prastaropari bhittikam

---

12.67

तस्यैव वामनाहारश्छत्त्रशीर्षाकृतिर्भवेत्१° । अथवा सभाकृतिर्वापि मण्डपाकृतिरेव च ११

tasyaiva vāmanāhāraśchattraśīrṣākṛtirbhavet1° | athavā sabhākṛtirvāpi maṇḍapākṛtireva ca 11

---

12.68

भित्तेरुपरि भित्तिः स्यात्पादस्योपरि पादकम्। तस्योत्सेधं द्विहस्तं स्यादूर्ध्वसोपानसंयुतम्

bhitterupari bhittiḥ syātpādasyopari pādakam| tasyotsedhaṃ dvihastaṃ syādūrdhvasopānasaṃyutam

---

12.69

लोहलोष्टैश्च मृल्लोष्टैः सारदारुमयेन वा । सोपानाच्छादनं कुर्यात्सभायाकृतिरुच्यते

lohaloṣṭaiśca mṛlloṣṭaiḥ sāradārumayena vā | sopānācchādanaṃ kuryātsabhāyākṛtirucyate

---

12

६ कुब्जे हारविहीनं स्यान्मण्डपाकृतिकीर्तितम्

6 kubje hāravihīnaṃ syānmaṇḍapākṛtikīrtitam

12.70

उत्तरोपरि वृत्यन्तं नानालङ्कारशोभितम्

uttaropari vṛtyantaṃ nānālaṅkāraśobhitam

---

12.71

सिंहव्यालमृगैर्भूतैर्हंसनाटकमण्डितम् । 'सुधया नानाचित्रेण कल्पयेच्छिल्पिभिस्तथा

siṃhavyālamṛgairbhūtairhaṃsanāṭakamaṇḍitam | 'sudhayā nānācitreṇa kalpayecchilpibhistathā

12.72

एकतलं समारभ्य पञ्चतलं विधीयते अल्पप्रासादरूपं स्यादेकद्वित्रितलं भवेत् ११

ekatalaṃ samārabhya pañcatalaṃ vidhīyate alpaprāsādarūpaṃ syādekadvitritalaṃ bhavet 11

---

12.73

महद्भिः पञ्चभूमिः स्याच्चतुर्भूमिर्विशेषतः १३ सर्वलक्षणसंयुक्तं सर्वसंपत्सुखावहम्

mahadbhiḥ pañcabhūmiḥ syāccaturbhūmirviśeṣataḥ 13 sarvalakṣaṇasaṃyuktaṃ sarvasaṃpatsukhāvaham

12.1

स्थावरं जङ्गमं चैव द्विविधं लिङ्गमुच्यते

sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva dvividhaṃ liṅgamucyate

---

12.2

शिलामयं तु यद्रूपं ब्रह्मविष्णुहरैर्युतम् । त्रिसूत्रमुकुलैर्युक्तं स्थावरं लिङ्गमुच्यते

śilāmayaṃ tu yadrūpaṃ brahmaviṣṇuharairyutam | trisūtramukulairyuktaṃ sthāvaraṃ liṅgamucyate

---

12.3

६ सौवर्णैराजतैर्वापि स्फटिकैस्ताम्रकैरपि । कुर्वीत मणिरत्नाद्यैर्जङ्गमं लिङ्गमुच्यते

6 sauvarṇairājatairvāpi sphaṭikaistāmrakairapi | kurvīta maṇiratnādyairjaṅgamaṃ liṅgamucyate

---

12

जङ्गमात्स्थावरं श्रेष्ठं तस्मात्स्थावरमुच्यते

jaṅgamātsthāvaraṃ śreṣṭhaṃ tasmātsthāvaramucyate

12.4

सुमुहूर्ते सुलग्ने च नक्षत्रे शैलमाहरेत्

sumuhūrte sulagne ca nakṣatre śailamāharet

---

12.6

९ अयनं दक्षिणं नेष्टमिष्टदं चोत्तरायणम् १० । मेषे वृषे च मिथुने मकरे कुम्भमीनयोः ११ एतेषु राशिषु ग्राह्या शिला सम्यग्विचक्षणैः अन्येषु यदि मासेषु शिलारम्भं न कारयेत् ?

9 ayanaṃ dakṣiṇaṃ neṣṭamiṣṭadaṃ cottarāyaṇam 10 | meṣe vṛṣe ca mithune makare kumbhamīnayoḥ 11 eteṣu rāśiṣu grāhyā śilā samyagvicakṣaṇaiḥ anyeṣu yadi māseṣu śilārambhaṃ na kārayet ?

---

12.7

कारयेत्कर्तृनाशं स्यात् स्थाननाशं धनञ्जयम् । पूर्वोक्तमासे नक्षत्रे चित्रायां स्वातिहस्तके

kārayetkartṛnāśaṃ syāt sthānanāśaṃ dhanañjayam | pūrvoktamāse nakṣatre citrāyāṃ svātihastake

---

12.8

त्रिरुत्तरेषु रेवत्यां श्रवणे शक्रभे मघे । मृगशीर्षे च नक्षत्रे कुर्याच्छुभकरं विदुः

triruttareṣu revatyāṃ śravaṇe śakrabhe maghe | mṛgaśīrṣe ca nakṣatre kuryācchubhakaraṃ viduḥ

---

12.9

एवं नक्षत्रयोगेषु शिलारम्भं विधीयते । उक्तमासेषु नक्षत्रे सुदिने कारयेद्बुधः

evaṃ nakṣatrayogeṣu śilārambhaṃ vidhīyate | uktamāseṣu nakṣatre sudine kārayedbudhaḥ

12.10

१°स्थपतिः स्थापकस्तत्र शिलाग्रहणमारभेत् ११ । मन्त्रागमज्ञः शास्त्रज्ञः खे निमित्तोपलक्षक: १२

1°sthapatiḥ sthāpakastatra śilāgrahaṇamārabhet 11 | mantrāgamajñaḥ śāstrajñaḥ khe nimittopalakṣaka: 12

13.11

महीनिमित्तविद्धीमान्स्थापको योग्य उच्यते । स्थपतिः कर्मशास्त्रज्ञः शिलाशुभाशुभोदितः २

mahīnimittaviddhīmānsthāpako yogya ucyate | sthapatiḥ karmaśāstrajñaḥ śilāśubhāśubhoditaḥ 2

---

13.12

भूपरीक्षायां च यो विद्वान्स्थपतिः कर्मयोग्यकः ३ तस्मादाचार्यः च शिल्पी संहितौ कार्यमारभेत्

bhūparīkṣāyāṃ ca yo vidvānsthapatiḥ karmayogyakaḥ 3 tasmādācāryaḥ ca śilpī saṃhitau kāryamārabhet

---

13.19

तावेवं सहितौ कर्म सर्वसंपत्करं नृणाम् । श्वेतवर्णा तु या शैला द्विजानां तु प्रशस्यते

tāvevaṃ sahitau karma sarvasaṃpatkaraṃ nṛṇām | śvetavarṇā tu yā śailā dvijānāṃ tu praśasyate

---

13.20

तु रक्तवर्णा नृपस्योक्ता पीता तु वणिजां भवेत् ? । कृष्णशैला तु शूद्रस्य वक्ष्यते जातिभेदतः ३

tu raktavarṇā nṛpasyoktā pītā tu vaṇijāṃ bhavet ? | kṛṣṇaśailā tu śūdrasya vakṣyate jātibhedataḥ 3

---

13.21

४ कृष्णवर्णनिभा या तु सामान्य इति कीर्तिताँ अन्यवर्णशिलायां तु जातिभेदेन कल्पयेत्

4 kṛṣṇavarṇanibhā yā tu sāmānya iti kīrtitām̐ anyavarṇaśilāyāṃ tu jātibhedena kalpayet

---

13.36

यस्मिन्देशे शिलाश्चैताः प्राङ्मुखः स्थपतिः स्थितः बिन्दुरेवं समाख्यातं विमलं त्रिविधं भवेत् ?

yasmindeśe śilāścaitāḥ prāṅmukhaḥ sthapatiḥ sthitaḥ bindurevaṃ samākhyātaṃ vimalaṃ trividhaṃ bhavet ?

---

13.37

विमलं हेमसदृशं कांस्यलोहस्य संनिभम् । बदरीरूपसंयुक्तं सर्वदोषकराय वै

vimalaṃ hemasadṛśaṃ kāṃsyalohasya saṃnibham | badarīrūpasaṃyuktaṃ sarvadoṣakarāya vai

---

13.38

कृष्णशैले सिता रेखा सा प्रशस्तेति कीर्तिता । कृष्णे कृष्णं न विद्येते श्वेते कृष्णा सुगर्हिता

kṛṣṇaśaile sitā rekhā sā praśasteti kīrtitā | kṛṣṇe kṛṣṇaṃ na vidyete śvete kṛṣṇā sugarhitā

---

13.39

गैरिकाकृष्णशैले तु सितवर्णेन दर्शिता' 1 खर्जूरपत्रसदृशा दूर्वास्तम्बाकृतिः शुभा'

gairikākṛṣṇaśaile tu sitavarṇena darśitā' 1 kharjūrapatrasadṛśā dūrvāstambākṛtiḥ śubhā'

---

13.45

अन्याकृतिं न गृह्णीयाद्धान्यगोनाशकृद्भवेत् । दीर्घशब्दा तु या वृद्धा ह्रस्वा बाला इति स्मृता

anyākṛtiṃ na gṛhṇīyāddhānyagonāśakṛdbhavet | dīrghaśabdā tu yā vṛddhā hrasvā bālā iti smṛtā

---

13.46

एवं स्वरं सुसंलक्ष्य प्रहरेच्छिल्पविद्यथा । चतुरश्रमथाष्टाश्रं स्त्रीशैलमिति कथ्यते

evaṃ svaraṃ susaṃlakṣya praharecchilpavidyathā | caturaśramathāṣṭāśraṃ strīśailamiti kathyate

---

13.47

" वृत्तायतं तु यच्छेलं स पुमानिति निश्चयः। वृत्तरूपं तु यच्छैलं तच्छैलं तु नपुंसकम्

" vṛttāyataṃ tu yacchelaṃ sa pumāniti niścayaḥ| vṛttarūpaṃ tu yacchailaṃ tacchailaṃ tu napuṃsakam

---

13.48

दशद्वादशकोणं तु बालवृद्धं तु वर्जयेत्' । पुंलिङ्गं लिङ्गमित्याहुः स्त्रीलिङ्गं पीठिका मता १°

daśadvādaśakoṇaṃ tu bālavṛddhaṃ tu varjayet' | puṃliṅgaṃ liṅgamityāhuḥ strīliṅgaṃ pīṭhikā matā 1°

---

13.49

पादाधार शिलाया तु नपुंसकमिति स्मृतम् । पुंलिङ्गे तु यथा पिण्डी राजराष्ट्रभयावहा '

pādādhāra śilāyā tu napuṃsakamiti smṛtam | puṃliṅge tu yathā piṇḍī rājarāṣṭrabhayāvahā '

---

13.50

स्त्रीलिङ्गे निर्मितं लिङ्गं सर्वप्राणिभयंकरम् । लिङ्गं वा पीठिकां वापि नपुंसके न कारयेत्

strīliṅge nirmitaṃ liṅgaṃ sarvaprāṇibhayaṃkaram | liṅgaṃ vā pīṭhikāṃ vāpi napuṃsake na kārayet

---

13.51

दुर्भिक्षं तु भवेत्तत्र यजमानो विनश्यति । तस्मात्पूर्वोक्तवज्ज्ञात्वा कुर्याल्लिङ्गं विशेषतः

durbhikṣaṃ tu bhavettatra yajamāno vinaśyati | tasmātpūrvoktavajjñātvā kuryālliṅgaṃ viśeṣataḥ

---

13.65

सर्वलक्षणसंयुक्तं राजराष्ट्रविवर्धनम्। सप्तमं चाष्टहस्तं च नवहस्तोत्तमं भवेत्

sarvalakṣaṇasaṃyuktaṃ rājarāṣṭravivardhanam| saptamaṃ cāṣṭahastaṃ ca navahastottamaṃ bhavet

---

13.75

वैष्णवं मध्यमांशं तु शैवभागं तदूर्ध्वकम् । चतुरश्रं भवेद्द्ब्राह्ममष्टाश्रं वैष्णवं तथा

vaiṣṇavaṃ madhyamāṃśaṃ tu śaivabhāgaṃ tadūrdhvakam | caturaśraṃ bhaveddbrāhmamaṣṭāśraṃ vaiṣṇavaṃ tathā

---

13.85

शैवभागं तु वृत्तं स्यादेवं संकल्पयेत्त्रिधा । तत्कर्णार्धं परिग्राह्यं कोणाभ्यां लाञ्छयेत्तथा ' अष्टाश्रं तु ततः सिद्धिः षोडशाश्रमतः परम्

śaivabhāgaṃ tu vṛttaṃ syādevaṃ saṃkalpayettridhā | tatkarṇārdhaṃ parigrāhyaṃ koṇābhyāṃ lāñchayettathā ' aṣṭāśraṃ tu tataḥ siddhiḥ ṣoḍaśāśramataḥ param

---

13.86

अष्टाश्रमेकभागार्थं कोणाभ्यां लाञ्छयेत्तथा । षोडशाश्रं भवेत्सिद्धिः छेदेन वृत्तकं पुनः

aṣṭāśramekabhāgārthaṃ koṇābhyāṃ lāñchayettathā | ṣoḍaśāśraṃ bhavetsiddhiḥ chedena vṛttakaṃ punaḥ

---

13.87

नपुंसकं ब्रह्मभागं मध्यमं स्त्रीति विद्यते । ऊर्ध्वे पुमानिति ख्यातमेवं संकल्पयेत्पुनः ७

napuṃsakaṃ brahmabhāgaṃ madhyamaṃ strīti vidyate | ūrdhve pumāniti khyātamevaṃ saṃkalpayetpunaḥ 7

---

13.88

नन्द्यावर्तशिला योज्या चूर्णेनैव नपुंसकैः ८ । मध्यमं युवतिर्ज्ञेयमष्टबन्धेन बन्धयेत्

nandyāvartaśilā yojyā cūrṇenaiva napuṃsakaiḥ 8 | madhyamaṃ yuvatirjñeyamaṣṭabandhena bandhayet

---

13.96

ऊर्ध्वभागं च पूजांशं शिवनामेति कीर्तितम् । लिङ्गभागं त्रिधा कृत्वा द्विभागेन तु वर्तितम्

ūrdhvabhāgaṃ ca pūjāṃśaṃ śivanāmeti kīrtitam | liṅgabhāgaṃ tridhā kṛtvā dvibhāgena tu vartitam

---

13.97

अर्धचन्द्रमिदं प्रोक्तं सर्वकामफलप्रदम्। लिङ्गाद्धाराष्टधा भज्य भागार्धेन तु वर्तितम्

ardhacandramidaṃ proktaṃ sarvakāmaphalapradam| liṅgāddhārāṣṭadhā bhajya bhāgārdhena tu vartitam

---

13.98

छत्रं तु शीर्षमित्युक्तं सर्ववर्णेषु योग्यकम् । कुक्कुटाण्डं भवेत्तत्र विस्तारार्धेन वर्तितम्

chatraṃ tu śīrṣamityuktaṃ sarvavarṇeṣu yogyakam | kukkuṭāṇḍaṃ bhavettatra vistārārdhena vartitam

---

13

एवं लक्षणसंयुक्तं कारयेन्मतिमान्नरः ॥ इति दीप्तशास्त्रे प्रतिष्ठातन्त्रे लिङ्गलक्षणपटलः त्रयोदशः

evaṃ lakṣaṇasaṃyuktaṃ kārayenmatimānnaraḥ || iti dīptaśāstre pratiṣṭhātantre liṅgalakṣaṇapaṭalaḥ trayodaśaḥ

13.13

श्वेतं रक्तं च पीतं च कृष्णं चेति चतुर्विधम्

śvetaṃ raktaṃ ca pītaṃ ca kṛṣṇaṃ ceti caturvidham

---

13.14

सर्ववर्णेषु संयोज्यं तस्य लक्षणमुच्यते । शङ्खगोक्षीरकुन्देन्दुस्फटिका मौक्तिकराजता

sarvavarṇeṣu saṃyojyaṃ tasya lakṣaṇamucyate | śaṅkhagokṣīrakundendusphaṭikā mauktikarājatā

---

13.15

१० मल्लिकापुष्पसंकाशा शिला श्वेता इतीरिता ११ । किंशुका जपपुष्पाभा जातिलिङ्गेन्द्रकोपमा १

10 mallikāpuṣpasaṃkāśā śilā śvetā itīritā 11 | kiṃśukā japapuṣpābhā jātiliṅgendrakopamā 1

---

13.16

शशासृक्पीतबन्धूकपुष्पा रक्ता शिला स्मृता । ३ सुवर्णशैलसदृशा चम्पकापुष्पसन्निभा

śaśāsṛkpītabandhūkapuṣpā raktā śilā smṛtā | 3 suvarṇaśailasadṛśā campakāpuṣpasannibhā

---

13.17

अतसीपुष्पसंकाशा हरिद्राचूर्णसन्निभाः । शिला पीता समाख्याता कूष्माण्डकुसुमोपमा'

atasīpuṣpasaṃkāśā haridrācūrṇasannibhāḥ | śilā pītā samākhyātā kūṣmāṇḍakusumopamā'

---

13.18

९ अञ्जना महिषाक्षाभा मुद्गाङ्गारकसन्निभा१° । भृङ्गा मायूरकण्ठाभा माषगुग्गुलुसन्निभा

9 añjanā mahiṣākṣābhā mudgāṅgārakasannibhā1° | bhṛṅgā māyūrakaṇṭhābhā māṣaguggulusannibhā

---

13

राजावर्तनिभाश्चैते कृष्णा शैला विदुर्बुधाः १२

rājāvartanibhāścaite kṛṣṇā śailā vidurbudhāḥ 12

13.22

पर्वते सागरे तीर्थे क्षेत्रे चैव वनान्तरे। क्षीरवृक्षावृता शैला उत्तमेति विदुर्बुधाः ७

parvate sāgare tīrthe kṣetre caiva vanāntare| kṣīravṛkṣāvṛtā śailā uttameti vidurbudhāḥ 7

---

13

“अन्यस्थाने न गृह्णीयाच्छिलां वै शास्त्रपारगः ९

“anyasthāne na gṛhṇīyācchilāṃ vai śāstrapāragaḥ 9

13.23

पूर्वोक्तमासे नक्षत्रे मुहूर्ते शैलमाहरेत्१°

pūrvoktamāse nakṣatre muhūrte śailamāharet1°

---

13.24

यस्मिन्देशे शिलास्तीति आचार्यः शिल्पिभिः सह । गच्छेदनन्यमनसा प्राङ्मुखोदङ्मुखक्रमात्

yasmindeśe śilāstīti ācāryaḥ śilpibhiḥ saha | gacchedananyamanasā prāṅmukhodaṅmukhakramāt

---

13.24

शुभाशुभनिमित्तानि तस्मिन्काले तु लक्षयेत्

śubhāśubhanimittāni tasminkāle tu lakṣayet

---

13.25

विप्रस्य कन्या गजच्छत्रमांसं सुपूर्णकुम्भं च फलं प्रदीपम् । सितं च पुष्पं दधिगोवृषं च ध्वजं च भेर्यामुखः शुभाश्च

viprasya kanyā gajacchatramāṃsaṃ supūrṇakumbhaṃ ca phalaṃ pradīpam | sitaṃ ca puṣpaṃ dadhigovṛṣaṃ ca dhvajaṃ ca bheryāmukhaḥ śubhāśca

---

13.26

रिक्तं च कुम्भं शयनीयपुष्पम् अमङ्गली चावरप्रेतरूपम् । सर्वशत्रुपतिता क्षयपीडा यात्रादृश्यमशुभं च तदाहुः

riktaṃ ca kumbhaṃ śayanīyapuṣpam amaṅgalī cāvarapretarūpam | sarvaśatrupatitā kṣayapīḍā yātrādṛśyamaśubhaṃ ca tadāhuḥ

---

13.27

आचार्यः शिल्पिभिश्चैव वस्त्राभरणशोभितः

ācāryaḥ śilpibhiścaiva vastrābharaṇaśobhitaḥ

13.28

ततः प्रदक्षिणं कृत्वा दोषादोषं परीक्षयेत्

tataḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā doṣādoṣaṃ parīkṣayet

---

13.29

वातातपाग्निदग्धाश्च जलक्लिन्नाः क्षराम्बुकाः । दुःस्थानस्थास्तटस्थाश्च कर्मान्तरनियोजिताः ४

vātātapāgnidagdhāśca jalaklinnāḥ kṣarāmbukāḥ | duḥsthānasthāstaṭasthāśca karmāntaraniyojitāḥ 4

---

13.30

'वक्राश्च शर्कराभाश्च रूक्षाचश्चरी दरी ६ । रेखाबिन्दुकलङ्काश्च वर्जयेत्तु विशेषतः ७

'vakrāśca śarkarābhāśca rūkṣācaścarī darī 6 | rekhābindukalaṅkāśca varjayettu viśeṣataḥ 7

---

13.31

“सूत्रपातवदाकारा रविरश्मिसमाकृतिः ९ वर्षपातवदाकारा रेखा तु त्रिविधा स्मृता १०

“sūtrapātavadākārā raviraśmisamākṛtiḥ 9 varṣapātavadākārā rekhā tu trividhā smṛtā 10

---

13.32

खर्जूरपत्रसदृशा दूर्वास्तम्बकसन्निभा वेण्वङ्करवदाकारा लूतपादवदाकृतिः

kharjūrapatrasadṛśā dūrvāstambakasannibhā veṇvaṅkaravadākārā lūtapādavadākṛtiḥ

---

13.33

इक्षोरग्रसमाकारा गिरिका पञ्चधा स्मृता । कलङ्कं कृष्णलोहाभं कृष्णमृगसमाकृतिः

ikṣoragrasamākārā girikā pañcadhā smṛtā | kalaṅkaṃ kṛṣṇalohābhaṃ kṛṣṇamṛgasamākṛtiḥ

---

13.34

शिखिपिञ्छसमाकारं कलङ्कं त्रिविधं भवेत् । त्रासोऽपि स्फटिकाश्माङ्गं शुक्त्यभ्यन्तरसंनिभम्

śikhipiñchasamākāraṃ kalaṅkaṃ trividhaṃ bhavet | trāso'pi sphaṭikāśmāṅgaṃ śuktyabhyantarasaṃnibham

---

13.35

त्रासोपि द्विविधं ज्ञेयं चतुर्धा बिन्दुरुच्यते । जम्बूफलसमाकारं स्तनचूचुकसंनिभम्

trāsopi dvividhaṃ jñeyaṃ caturdhā bindurucyate | jambūphalasamākāraṃ stanacūcukasaṃnibham

---

13

१°चूडामणिवदाकारी बालवत्सस्य शृङ्गवत्

1°cūḍāmaṇivadākārī bālavatsasya śṛṅgavat

13.41

१°कलङ्कं रोगदं ज्ञेयं त्रासं राष्ट्रविनाशनम् ११ बिन्दुना पुत्रनाशं स्याद्विमला सर्वदुःखदा । बदरी नाशयेद्धान्यं हन्ति तन्मण्डलाधिपम्

1°kalaṅkaṃ rogadaṃ jñeyaṃ trāsaṃ rāṣṭravināśanam 11 bindunā putranāśaṃ syādvimalā sarvaduḥkhadā | badarī nāśayeddhānyaṃ hanti tanmaṇḍalādhipam

---

13.42

एवं परीक्ष्य बहुधा कर्तव्यं लक्षणैः सह । एकवर्णशिला ग्राह्या बहवर्णा न गृह्यते

evaṃ parīkṣya bahudhā kartavyaṃ lakṣaṇaiḥ saha | ekavarṇaśilā grāhyā bahavarṇā na gṛhyate

---

13

गृह्यते बहुवर्णा तु सर्वदोषाणि कारयेत्

gṛhyate bahuvarṇā tu sarvadoṣāṇi kārayet

13.43

स्त्रीपुंनपुंसका शैला बालवृद्धा तु मध्यमा

strīpuṃnapuṃsakā śailā bālavṛddhā tu madhyamā

---

13.44

स्वरभेदाकृतीभेदैर्लक्षयेत्तु विचक्षणः ७ घण्टाशब्दा तु पुल्लिङ्गा स्वरहीनं नपुंसकम्

svarabhedākṛtībhedairlakṣayettu vicakṣaṇaḥ 7 ghaṇṭāśabdā tu pulliṅgā svarahīnaṃ napuṃsakam

---

13

तालशब्दं तु यच्छैलं तच्छैलं युवती भवेत्

tālaśabdaṃ tu yacchailaṃ tacchailaṃ yuvatī bhavet

13.52

' पूर्वपश्चिममायान्तं तथैव दक्षिणोत्तरम्

' pūrvapaścimamāyāntaṃ tathaiva dakṣiṇottaram

---

13.53

पूर्वमग्रं परं मूलं दक्षिणे मूलमुत्तरम् । शिरोभागमुखं वक्ष्ये अधोभागं विधीयते ११

pūrvamagraṃ paraṃ mūlaṃ dakṣiṇe mūlamuttaram | śirobhāgamukhaṃ vakṣye adhobhāgaṃ vidhīyate 11

---

13

दृश्यभागे तु पृष्ठं स्यात्कारयेन्मतिमान्नरः 1

dṛśyabhāge tu pṛṣṭhaṃ syātkārayenmatimānnaraḥ 1

13.54

प्रासादस्य वशाल्लिङ्गं लिङ्गमानेन हर्म्यकम्

prāsādasya vaśālliṅgaṃ liṅgamānena harmyakam

---

13.55

गर्भगेहान्तरे सूत्रे लिङ्गं स्थाप्य तु वामके । यद्द्वारविस्तृतं कुर्यादेकविंशतिभागिकम्

garbhagehāntare sūtre liṅgaṃ sthāpya tu vāmake | yaddvāravistṛtaṃ kuryādekaviṃśatibhāgikam

---

13.56

मध्यभागं त्रिधा भज्य द्विभागं दक्षिणे त्यजेत् । तत्र च ब्रह्मसूत्रं स्यात्तन्मध्ये स्थाप्य दैवतम्

madhyabhāgaṃ tridhā bhajya dvibhāgaṃ dakṣiṇe tyajet | tatra ca brahmasūtraṃ syāttanmadhye sthāpya daivatam

---

13.57

“वामदक्षिणमित्याहर्ब्रह्मसूत्रोत्तरे गते" । “यावल्लिङ्गस्य नाहं स्यात्पञ्चविंशतिभागिकम्

“vāmadakṣiṇamityāharbrahmasūtrottare gate" | “yāvalliṅgasya nāhaṃ syātpañcaviṃśatibhāgikam

---

13.58

१० चतुर्विंशतिभागं वा पञ्चदश विभागतः ११ सर्वलक्षणमेवोक्तं ब्रह्मसूत्रोत्तरे गतम् १३

10 caturviṃśatibhāgaṃ vā pañcadaśa vibhāgataḥ 11 sarvalakṣaṇamevoktaṃ brahmasūtrottare gatam 13

---

13.59

तन्मध्ये तु शिवं स्थाप्य स्थाप्यमन्यं न कारयेत् । कारयेत्कर्तृनाशः स्यात्स्थाननाशं धनक्षयम्

tanmadhye tu śivaṃ sthāpya sthāpyamanyaṃ na kārayet | kārayetkartṛnāśaḥ syātsthānanāśaṃ dhanakṣayam

---

13

२ मध्यमे स्थापितं लिङ्गं सर्वदोषाणि कारयेत्

2 madhyame sthāpitaṃ liṅgaṃ sarvadoṣāṇi kārayet

13.60

यस्य गर्भगृहस्यार्धं लिङ्गोत्सेधं तु कन्यसम्

yasya garbhagṛhasyārdhaṃ liṅgotsedhaṃ tu kanyasam

---

13.61

नवभागस्य पञ्चांशं मध्यमं लिङ्गमुच्यते । 'पञ्चभागविभक्ते तु त्रिभागो ज्येष्ठ उच्यते

navabhāgasya pañcāṃśaṃ madhyamaṃ liṅgamucyate | 'pañcabhāgavibhakte tu tribhāgo jyeṣṭha ucyate

---

13.62

एवं स्याद्गर्भमानं तु एवं लिङ्गं प्रकल्पयेत् । ज्येष्ठकन्यसयोर्मध्ये चाष्टभागेन भाजयेत्

evaṃ syādgarbhamānaṃ tu evaṃ liṅgaṃ prakalpayet | jyeṣṭhakanyasayormadhye cāṣṭabhāgena bhājayet

---

13.63

एवं कृते विशेषेण नव लिङ्गानि जायते । उत्तमस्योत्तमान्नास्ति अधमाधममेव च १°

evaṃ kṛte viśeṣeṇa nava liṅgāni jāyate | uttamasyottamānnāsti adhamādhamameva ca 1°

---

13

गर्भमानमिति प्रोक्तं हस्तमानं विधीयते १२ 1

garbhamānamiti proktaṃ hastamānaṃ vidhīyate 12 1

13.64

एकहस्तं द्विहस्तं च त्रिहस्तं चाधमं भवेत् १४

ekahastaṃ dvihastaṃ ca trihastaṃ cādhamaṃ bhavet 14

---

13

चतुर्हस्तं पञ्चहस्तं षड्डृस्तं चैव मध्यमम्

caturhastaṃ pañcahastaṃ ṣaḍḍṛstaṃ caiva madhyamam

13.67

गर्भमानेन वा कुर्याद्धस्तमानेन वा पुनः २ । यजमानेच्छया लिङ्गं कारयेत्तु विशेषतः एकहस्तप्रमाणं तु हीनलिङ्गं न कारयेत् । कारयेज्जङ्गमं लिङ्गं स्फटिकामयमेव च

garbhamānena vā kuryāddhastamānena vā punaḥ 2 | yajamānecchayā liṅgaṃ kārayettu viśeṣataḥ ekahastapramāṇaṃ tu hīnaliṅgaṃ na kārayet | kārayejjaṅgamaṃ liṅgaṃ sphaṭikāmayameva ca

---

13.68

६ गृध्रकाद्धादिदोषेण स्थानभङ्गो भवेत्तथा । एवं लिङ्गोच्छ्रयं चोक्तं वक्ष्यते लिङ्गविस्तरम्

6 gṛdhrakāddhādidoṣeṇa sthānabhaṅgo bhavettathā | evaṃ liṅgocchrayaṃ coktaṃ vakṣyate liṅgavistaram

13.69

आयामं यस्य लिङ्गस्य तत्समं नाहमुच्यते । ९ उत्तमोत्तमलिङ्गस्य विष्कम्भं तु विधीयते १°

āyāmaṃ yasya liṅgasya tatsamaṃ nāhamucyate | 9 uttamottamaliṅgasya viṣkambhaṃ tu vidhīyate 1°

---

13.70

तद्विष्कम्भं तु मानं तु कृत्वैकं वसुभागिकम् । १२ एकैकलिङ्गविष्कम्भं नवलिङ्गस्य चोच्यते

tadviṣkambhaṃ tu mānaṃ tu kṛtvaikaṃ vasubhāgikam | 12 ekaikaliṅgaviṣkambhaṃ navaliṅgasya cocyate

---

13.71

तद्विष्कम्भं तु मानेन त्रिगुणं तत्र पञ्चकम् ? कृत्वा भागैकमाधिक्यं सर्वेषां नाहमुच्यते

tadviṣkambhaṃ tu mānena triguṇaṃ tatra pañcakam ? kṛtvā bhāgaikamādhikyaṃ sarveṣāṃ nāhamucyate

13.72

समखण्डं वर्धमानं शैवाधिक्यं त्रिराशिकम् । चतुर्विधं लिङ्गमित्याहुः चातुर्वर्णेषु योजयेत्

samakhaṇḍaṃ vardhamānaṃ śaivādhikyaṃ trirāśikam | caturvidhaṃ liṅgamityāhuḥ cāturvarṇeṣu yojayet

---

13.73

द्विजानां समखण्डं स्याद्वर्धमानं नृपस्य तु । वैश्यानां तु शिवाधिक्यं शूद्राणां तु त्रिराशिकम्

dvijānāṃ samakhaṇḍaṃ syādvardhamānaṃ nṛpasya tu | vaiśyānāṃ tu śivādhikyaṃ śūdrāṇāṃ tu trirāśikam

---

13

६ शिवाधिक्यं वर्धमानं सामान्येन विधीयते

6 śivādhikyaṃ vardhamānaṃ sāmānyena vidhīyate

13.74

लिङ्गायामं त्रिधा कृत्वा अधोभागे पितामहः ८

liṅgāyāmaṃ tridhā kṛtvā adhobhāge pitāmahaḥ 8

---

13

सामान्यलक्षणं प्रोक्तं विशेषमधुनोच्यते । आयामं पूर्ववत्प्रोक्तं नाहकं किञ्चिदस्ति हि ॥ दीर्घलिङ्गस्य यन्मानं तन्मानेन प्रकल्पयेत्। तन्नाहं ब्रह्मभागायां नाहमित्यवधीयते ॥ चतुरश्राश्राके नाहमष्टाश्रे शृणु चानल । चतुरश्रार्धं परित्यज्य शेषमष्टाश्रनाहकम्॥ तदर्धं तु परित्यज्य रुद्ररूपस्य नाहकम्। ब्राह्मणानां प्रशस्तं स्यात्क्षत्रियाणां ततः शृणु ॥ लिङ्गदीर्घं तु यन्मानं दशभागेन भाजयेत् । ऋष्यंशमूर्ध्वनाहं स्यात्षडंशं वैष्णवं भजेत् ॥ गृहांशं ब्रह्मनाहं स्यात्क्षत्रियाणां जयावहम्। कृत्वा तिथ्यंशं क्ति(?) लिङ्गं भागं त्यक्त्वा प्रवेष्टकम्॥ ब्रह्मभागस्य नाहं स्याद्व्यंशहीनं तु मध्यमे । त्र्यंशमूर्ध्वनाहं स्याद्वैश्यानां नाहमुच्यते॥ गोवृद्धिधनधान्यार्थं वैश्यानान्तु विशेषतः । आयामं भानुभक्तं स्याद्रुद्रांशं ब्रह्मनाहकम्॥ दशांशैर्मध्यमे नाहमूर्ध्वे चैव नवांशकम् । शूद्राणां तु प्रशस्तं स्यात्पुत्रपौत्रविवर्धनम्

sāmānyalakṣaṇaṃ proktaṃ viśeṣamadhunocyate | āyāmaṃ pūrvavatproktaṃ nāhakaṃ kiñcidasti hi || dīrghaliṅgasya yanmānaṃ tanmānena prakalpayet| tannāhaṃ brahmabhāgāyāṃ nāhamityavadhīyate || caturaśrāśrāke nāhamaṣṭāśre śṛṇu cānala | caturaśrārdhaṃ parityajya śeṣamaṣṭāśranāhakam|| tadardhaṃ tu parityajya rudrarūpasya nāhakam| brāhmaṇānāṃ praśastaṃ syātkṣatriyāṇāṃ tataḥ śṛṇu || liṅgadīrghaṃ tu yanmānaṃ daśabhāgena bhājayet | ṛṣyaṃśamūrdhvanāhaṃ syātṣaḍaṃśaṃ vaiṣṇavaṃ bhajet || gṛhāṃśaṃ brahmanāhaṃ syātkṣatriyāṇāṃ jayāvaham| kṛtvā tithyaṃśaṃ kti(?) liṅgaṃ bhāgaṃ tyaktvā praveṣṭakam|| brahmabhāgasya nāhaṃ syādvyaṃśahīnaṃ tu madhyame | tryaṃśamūrdhvanāhaṃ syādvaiśyānāṃ nāhamucyate|| govṛddhidhanadhānyārthaṃ vaiśyānāntu viśeṣataḥ | āyāmaṃ bhānubhaktaṃ syādrudrāṃśaṃ brahmanāhakam|| daśāṃśairmadhyame nāhamūrdhve caiva navāṃśakam | śūdrāṇāṃ tu praśastaṃ syātputrapautravivardhanam

13.76

ब्राह्मं वैष्णवमैशानं त्रिभागं सममेव तु

brāhmaṃ vaiṣṇavamaiśānaṃ tribhāgaṃ samameva tu

---

13.77

आयामं तस्य नाहं स्यात्समखण्डेति विद्यते । उत्तमत्रयलिङ्गं तु समखण्डं विधीयते

āyāmaṃ tasya nāhaṃ syātsamakhaṇḍeti vidyate | uttamatrayaliṅgaṃ tu samakhaṇḍaṃ vidhīyate

13.78

मध्यमत्रयलिङ्गं तु वर्धमानमिति स्मृतम्' । यस्य लिङ्गस्य चोत्सेधं चतुर्विंशतिभागिकम्१°

madhyamatrayaliṅgaṃ tu vardhamānamiti smṛtam' | yasya liṅgasya cotsedhaṃ caturviṃśatibhāgikam1°

---

13

सप्तभागं भवेद्ब्राह्ममष्टभागं तु वैष्णवम् । शैवं शेषं समाख्यातं लिङ्गं स्याद्वर्धमानकम्

saptabhāgaṃ bhavedbrāhmamaṣṭabhāgaṃ tu vaiṣṇavam | śaivaṃ śeṣaṃ samākhyātaṃ liṅgaṃ syādvardhamānakam

13

कन्यसत्रयलिङ्गं तु शिवाधिक्यमिति स्मृतम् । उत्सेधं दशभागं स्यात्त्रिभागं ब्राह्ममुच्यते २ मध्यमे त्रीणि विष्ण्वंशं चतुरंशं शिवं भवेत्

kanyasatrayaliṅgaṃ tu śivādhikyamiti smṛtam | utsedhaṃ daśabhāgaṃ syāttribhāgaṃ brāhmamucyate 2 madhyame trīṇi viṣṇvaṃśaṃ caturaṃśaṃ śivaṃ bhavet

13.81

आयामं नवभागं तु वृत्तं षड्भागमुच्यते

āyāmaṃ navabhāgaṃ tu vṛttaṃ ṣaḍbhāgamucyate

---

13.82

सप्तभागमथाष्टाश्रं चतुरश्रेऽष्टभागिकम् । एवं नाहं त्रिभेदं स्यादेतत्त्रैराशिकं भवेत्

saptabhāgamathāṣṭāśraṃ caturaśre'ṣṭabhāgikam | evaṃ nāhaṃ tribhedaṃ syādetattrairāśikaṃ bhavet

13.83

चतुरश्रं ब्रह्मभागमष्टाश्रं वैष्णवांशकम् । शैवं वै षोडशाश्रं तु पश्चाद्वृत्तमतः परम्

caturaśraṃ brahmabhāgamaṣṭāśraṃ vaiṣṇavāṃśakam | śaivaṃ vai ṣoḍaśāśraṃ tu paścādvṛttamataḥ param

---

13.84

छेदयेद्विम्बभागे तु तच्छेदं तत्रयात्मकम् लिङ्गं विष्कम्भमानेन समं वै चतुरश्रकम्

chedayedvimbabhāge tu tacchedaṃ tatrayātmakam liṅgaṃ viṣkambhamānena samaṃ vai caturaśrakam

13.89

विस्तारं नाहमुत्सेधं लक्षणोक्तं प्रकारयेत्

vistāraṃ nāhamutsedhaṃ lakṣaṇoktaṃ prakārayet

---

13.90

१ मानहीने महाव्याधिरधिके शत्रुवर्धनम्। नाहहीने तु दारिद्र्यं शिरोहीने महद्भयम् २

1 mānahīne mahāvyādhiradhike śatruvardhanam| nāhahīne tu dāridryaṃ śirohīne mahadbhayam 2

---

13.91

मूलहीने विनाशं स्यात्सूत्रहीने कुलक्षयम् । उत्सेधमानहीने तु सर्वप्राणिभयंकरम्

mūlahīne vināśaṃ syātsūtrahīne kulakṣayam | utsedhamānahīne tu sarvaprāṇibhayaṃkaram

---

13

सर्वलक्षणसंयुक्तं कारयेत्तु विचक्षणः ६

sarvalakṣaṇasaṃyuktaṃ kārayettu vicakṣaṇaḥ 6