230. 230 HISTORY OF SANSKRIT POETICS

230 HISTORY OF SANSKRIT POETICS

तिशयवाध्याध्यारोपगर्भत्व) are : ततः प्रहस्याह पुनः पुरन्दरं (रघु. III. 51, the word रघुं) and रामोसौ मुवनेषु (quoted in the काव्यप्र. IV p. 182). Another variety of पदपूर्वाध is पर्यायवकता (पर्यायप्रधान: शब्द: पर्यायः)

विशेषरोनापि स्वच्छायोत्कर्षपेशलः। पर्यायस्तेन वैचित्र्यं॥' (II. 11-12 p. 72). An example is नाभियोक्तुमनृतत्वमिष्यसे कस्तपस्विविशिखेषु चादरः। सन्ति भूमृति हि नः शराः परे ये परात्रमवसूनि वंख्िण: ॥ (here the word इन्द्रस्य for वज्रिया: would not convey the same force and charm). Another and a very important variety of पदपूर्वाष० is उपचारवक्रता 'यत्र दूरान्त- रेन्यस्मात् सामान्यमुपचयते। लेशेनापि भवत्कांचिद् वक्तुमुद्रिक्तवृत्तिताम्॥ यन्मूला सरसोल्लेखा रूपकादिरलक्कतिः। उपचारप्रधानासौ वकता काचिदुच्यते ॥' (कारिका II. 13-14 p. 80, both quoted by जयरथ p. 10). Examples of उपचारवकता are स्निग्धश्यामल०, गच्छन्तीनां रमणवसति (पूर्वमेध 38) and 'गभ रं च मत्तमेहं' (the first and last being cited in the व. as exam- ples of अर्थान्तरसंक्रमितवाच्य and अत्यन्ततिरस्कृतवाच्य respectively). It is therefore that the अलं. स. (p. 10) in summarising the view of the वक्रोकिजीवितकार says 'उपचारवऋरतादिभिः समस्तो ध्वनिप्रपञ्नः स्वीकृतः' and जयरथ after saying that the verse गभं च मत्तमेहं is cited as an example by the वकोक्तिजीवितकार remarks 'अत्र मदनिरहद्कारत्वे भौपचारिके इति उपचारवक्रतादीनामपि ग्रहयम्'. As remarked by Jayaratha the वक्रोकिजीवितकार was to be included among those who regarded ध्वनि as भाक. माछ (in वo) is derived from भक्ति which is the same as लक्षणा or गुसवृत्ति and is used by आनन्दवर्धन in the sense of 'something associated with भक्ति or लक्षणा'. The words of जयरथ (p. 9) on भलं. स. are 'इदानीं यदप्यन्यैरस्यभक्त्यन्तभतत्वमुक्तं तदपि दर्शयितुमाह-वक्रोक्ति- जीवितकार: पुनवेदग्ध्यभक्गीभगितिस्वभावां बहुविधां वत्रोक्तिमेव & C .; vide Dr. Haradatta Sharma on the meaning of उपचार in Poona Orientalist vol. I. p. 26 ff. and the author's notes to साहित्यदर्पस pp. 59-60. Two other varieties are विशेषणवक्रता and संतृतिवक्रता 'विशेषषस्य माहा- त्म्यात् क्रियाया: कारकस्य वा। यत्रोल्लसति लावएयं सा विशेषणवकता ॥ यत्त संव्ि- यते वस्तु वैचित्र्यस्य विवक्षया। सर्वनामादिभि: कैश्चित्सोक्ता संवृतिवक्रता ॥'(II. 15- 16p. 83 and p. 85). Examples of the two are (respectively) शुचिशीतलचन्द्रिकाप्लुताश्चिरनिःशब्दमनोहरा दिशः । प्रशमस्य मनोभवस्य वा हृदि तस्याप्यथ हेतुता ययुः॥ and निवार्यतामालि किमप्ययं बटः (कुमार० V. 83). He remarks अन्र ... भगवदपभाषणं च न कीर्तनीयतामहतीति संवरयेन रमीयतां नीतम् 1. Then he speaks of various other varieties of पदपूर्वार्धव० such as वृत्तिवचित्र्यवक्रता (वृत्ति is fivefold कृत, तद्धित, समास, एकरोष, सन्नन्त), भाववैचित्र्यव०, लिभवैचित्र्यव०, कर्त्रन्तरविचित्रता, क्रियावैचित्यव०, कालवै०, कारकव०, संख्या०, पुरुष०, उपग्रह०. An example of लिङ्र० is 'तवं रकसा भीर यतोपनीता तं मार्गमेता: कृपया लता मे' &c.' (रघु. 13. 24 where लताः