231. VAKROKTIJĪVITA 231

VAKROKTIJĪVITA 231

for वृत्ता: is very charming); of संर्यावकता is 'वयं तत्वान्वेषान्मपुकर &C. शाकुन्तल 1; उपग्रह1 is explained as 'धातूनां लक्षयानुसारेय नियतपदाश्रयः प्रयोग: पूर्वाचार्याणासुपग्रहशब्दाभिधेयतया प्रसिद्धः' and an example of उपग्रह- वकता is 'तस्यापरेश्वपि मृगेषु शरान्मुमुतो: कर्णान्तमेत्य बिभिदे निविडोपि सुद्िः। (रघु. 9. 58, अत्र विमिने मिद्यते स्म स्वयमेवेति कर्मकर्तृकत्व भात्मनेपदमतिचम- त्कारकारि). In the third उन्मेष the author comes to the discussion of वाक्यवचित्र्यवक्रता. In connection with this he speaks of वस्तुव क्रता. The वस्तु may be सहज or आहायं (कविशक्तिव्युत्पत्तिपरिपाकप्रौढ). In this उन्मेष and the next it is very difficult to construct the origi- nal कारिकाs from the वृत्ति (in which they are imbedded and are not given in full). 'उदारस्वपरिस्पन्दसुन्दरत्वेन वर्णनम्। वस्तुनो वक्रशब्दै- कगोचरत्वेन वक्रता ॥'. He quotes here the verse अपारे काव्यसंसारे ... परिवतते (ष्व. p.278), for which see above pp. 7-8. The verse अस्या: सर्गविधौ (विक्रमोर्वशीय I. 10) is cited as an example in which सहज and आहार्य are both skilfully combined. He gives directions here as to how sentient and other objects can be used in a poem to yield charming results and how to lend charm to poetry by nourishing appropriate रसs, भावs etc. The verse तिष्ठे- त्कोपवशाव (विक्र. IV.9) is cited (folio 99) as an excellent example of विप्रलम्भ and the lamentations of वत्सराज (in तापसवत्सराज 2nd Act) as examples of करुण (folio 100). 'चूताङकुरास्वाद' etc.' (कुमार III. 32 and 'इदमसुलभवस्तु' (विक्रमो० II. 6) are examples where चेतनस्वरूप is रसोदीपनसामर्थ्यबन्धुर (बन्धुरं हृदयहारि) and अचेतनानां स्वरूपं रसोदीपनसामर्थ्य- बन्धुरम्. Incidentally he launches upon a discussion as to whether रसवद, प्रेयः, ऊर्ज्जस्वि, समाहित, उदात्त are alankaras and decides that they are not alankaras but अलक्कार्यं (folio 104) 'भलक्गारो न रसवद ... । स्वरूपादतिरिक्तस्यापरस्याप्रतिभासनाव ॥ ... ऊर्जस्व्युदात्ताभिधयोः पौर्वापर्यप्रणीतयोः। अलक्कर ययोस्तद्व द्रषणत्वं न विधते II'. He criticizes the various definitions of रसवत् such as 'रसवद्दर्शितस्पष्टशङ्गारादिरसं यथा' (भामह III.6), 'रसवद्रससं- श्रयात्,' 'रसवद्रसपेशलम्' (काव्या० II. 275). His words are दर्शिता: स्पष्टाः अस्पषटाश्ष शरुक्गारादयो यत्रेति व्याख्याने काव्यव्यतिरिक्तो न कश्चिदन्यः समासार्थ- भूतः स लच्ष्यते योसावलक्गार:। .. (folio 106) यदपि रसवद्रससंत्रयाद इति कैशि्चि- ल्वन्यमकारि तदपि न सम्यक समाधेयतामधितिष्ठति। तथाहि रसः संश्रयो यस्यासौ रससंश्रयः तस्मात्कारखादयं रसवदलक्कारः सम्पधते। तथापि 'वक्तव्यमेव कोसौ रसव्य- तिरेकवृत्तिरन्यः पदार्थः। काव्यमेवेति चेतदपि पूर्वमेव प्रत्युक्म्। तस्य स्वात्मेति

1. उपग्रह means परस्मैपद or भातमनेपद; compare महाभाष्य 'तिज्वभि- द्ितेन भावेन कालपुरुषोपग्रहा अभिव्यज्यन्ते कृदमिहितेन पुन्न व्यज्बन्ते' (Kiclhorn ed. II. p. 57 on qr. III. I. 67).