379. 382 HISTORY OF SANSKRIT POETIOS

382 HISTORY OF SANSKRIT POETIOS

their relation to riti. भरत in नाव्यशास्र 22 (=GOS ed. chap. 20) speaks of the mythical origin of the four वृत्तिs called भारती, सास्वती, कैशिकी and भारभटी and their angas (vide p. 34 above). The नाय्यशाख (old K. M. ed. 20. 62) stated that the vrttis were (like) the mothers of natya1 (वृत्तयो नाव्यमातरः) and further provides that कैशिकीवृत्ति should be employed in शङ्गार and हास्य, सात्वती in वीर, रौद्र and अद्भत, आरभटी in भयानक, बीभत्स and रौद्र, भारती in करुण and अद्भत. the साहित्यदपय (VI. 122-123) also calls them मातृका: and slightly differs as to the rasas for which each is proper. The रसार्यवसुधाकर (pp. 69-71) gives the same rule, offers a mythical origin of the qfirs and fanciful derivations of the names (e. g. भारती from भार burden, कैशिकी from केश). The sa. III. 33 remarks that the employment of words and senses that are favourable to a rasa and are endowed with appropria- teness are known as various vrttis (रसाधनुगुणत्वेन व्यवहारोर्थशब्दयोः । औचित्यवान्यस्ता पता वृत्तयो विविधा: स्मृताः ॥); and the वृत्ति on that कारिका runs: व्यवहारो हि वृत्तिरित्युच्यते। तत्र रसानुगुण शचित्यवान्वाच्याश्रयो यो व्यवहारस्ता एता कैशिक्याद्या वृत्तयः । वाचकाश्रयाश्चोपनागरिकाद्याः। वृत्तयो हि रसादितात्पर्येण संनिवेशिता: कामपि नाट्यस्य काव्यस्य च छायामावहन्ति। रसादयो हि द्वयोरपि तयोर्जीवभूताः। इतिवृतादि तु शरीरभूतमेव . This shows that इतिवृत्त (plot) is the body of नाट्य or काव्य, the वृत्तिs called उपनाग- रिका and others are concerned with the words (वाचक). The ध्वन्यालोक (on III. 19 p. 202) remarks यदि वा वृत्तीनां भरतप्रसिद्धानां केशिक्यादीनां काव्यालक्कारान्तरप्रसिद्धानामुपनागरिकाद्याना वा यदनौचित्यमविषये निबन्धन तदपि रसभङ्गहेतुः The नाव्यशास I. 46 (Ch. ed. 45-46 and GOS ed. vol. I. chap. I. 45-46) states that the कैशिकी can be properly rendered by women (actresses) only. उन्द्ट (varga) I) defines the three वृत्तिs of words as follows: शषाभ्यां रेफसंयौगष्वगेय च योजिता। परुषा नाम वृति: स्याद् हहत्यादैश्व संयुता। सरूपसंयोगयुतां मूर्ध्नि वर्गान्त्ययोगिभिः । स्पशैर्युतां च मन्यन्ते उपनागरिकां बुधाः। शोषैवसँर्यथायोगं कथिता कोमलाख्यया। ग्राम्यां वृतति प्रशंक्न्ति काव्येष्वादृतबुद्धयः ।'. The काव्यप्रकाश (VIII) first shows what combinations of letters are favourable to the gunas called माधुर्य, शजस् and प्रसाद and then remarks that the उपनागरिकावृत्ति is constituted by letters that

1. In the Ch. ed. (chap. 22. 64=GOS vol. III p. 105 chap. 20-72) the reading is वृत्तयो नाट्यसंश्रया: The reading नाट्यमातर: is supported by लोचन p. 226; सागरनन्दिन् (in नाटकलक्षण- रत्नक्रोष) line 1386 reads नाटयस्य मातर :. अभिनवभारती (vol. I. p. 22 states शुभाररसस्य तु नामग्रहयमपि न तया (कैशिक्या) विना शक्यमिति।'