1. Kālikā Purāṇa (part 1 of 3)

अथ श्रीकालिका पुराण अध्याय १

श्रीकालिका पुराण ॥ श्रीगणेशायनमः ॥ ॥ श्रीकालिकायैनमः ॥ ॥ कालिकायै विद्महे श्मशानवासिन्यै धीमहि तन्नो घोरे प्रचोदयात् ॥ ॥ क्रीं कालिकायै नमः ॥ मङ्गलाचरण यद्योगिभिर्भवभयार्ति विनाशयोग्य- मासाद्य वन्दितमतीव विविक्तचित्तैः । तद् वः पुनातु हरिपादसरोजयुग्म- माविर्भवत् क्रमविलङ्घित-भूर्भुवः स्वः

śrīkālikā purāṇa || śrīgaṇeśāyanamaḥ || || śrīkālikāyainamaḥ || || kālikāyai vidmahe śmaśānavāsinyai dhīmahi tanno ghore pracodayāt || || krīṃ kālikāyai namaḥ || maṅgalācaraṇa yadyogibhirbhavabhayārti vināśayogya- māsādya vanditamatīva viviktacittaiḥ | tad vaḥ punātu haripādasarojayugma- māvirbhavat kramavilaṅghita-bhūrbhuvaḥ svaḥ

सा पातु वः सकलयोगिजनस्य चित्ते- ऽविद्यातमिस्त्रतरणिर्मतिमुक्ति हेतुः। या चास्य जन्तुनिवहस्य विमोहिनीति माया विभोर्जनुषि शुद्ध- कुबुद्धिहन्त्री

sā pātu vaḥ sakalayogijanasya citte- 'vidyātamistrataraṇirmatimukti hetuḥ| yā cāsya jantunivahasya vimohinīti māyā vibhorjanuṣi śuddha- kubuddhihantrī

ईश्वरं जगतामाद्यं प्रणम्य पुरुषोत्तमम् । नित्यज्ञानमयं वक्ष्ये पुराणं कालिकाह्वयम्

īśvaraṃ jagatāmādyaṃ praṇamya puruṣottamam | nityajñānamayaṃ vakṣye purāṇaṃ kālikāhvayam

मार्कण्डेयं मुनिश्रेष्ठं स्थितं हिमधरान्तिके । मुनयः परिपप्रच्छुः प्रणम्य कमठादयः

mārkaṇḍeyaṃ muniśreṣṭhaṃ sthitaṃ himadharāntike | munayaḥ paripapracchuḥ praṇamya kamaṭhādayaḥ

मुनयः ऊचुः ।। भगवन् सम्यगाख्यातं सर्वशास्त्राणि तत्त्वतः । वेदान् सर्वांस्तथा सांगान् सारभूतं प्रमथ्य च

munayaḥ ūcuḥ || bhagavan samyagākhyātaṃ sarvaśāstrāṇi tattvataḥ | vedān sarvāṃstathā sāṃgān sārabhūtaṃ pramathya ca

सर्ववेदेषु शास्त्रेषु यो यो नः संशयोऽभवत् । स स छिन्नस्त्वया ब्रह्मन् सवितेव तमश्चयः

sarvavedeṣu śāstreṣu yo yo naḥ saṃśayo'bhavat | sa sa chinnastvayā brahman saviteva tamaścayaḥ

जैवातृकाग्र्य भवतः प्रसादाद्द्द्विजसत्तम । निःसंशया वयं जाता वेदे शास्त्रे च सर्वशः

jaivātṛkāgrya bhavataḥ prasādādddvijasattama | niḥsaṃśayā vayaṃ jātā vede śāstre ca sarvaśaḥ

कृतकृत्या वयं ब्रह्मन्त्वत्तोऽधीत्य समन्ततः । सरहस्य धर्मशास्त्रं यदवादि स्वयम्भुवा

kṛtakṛtyā vayaṃ brahmantvatto'dhītya samantataḥ | sarahasya dharmaśāstraṃ yadavādi svayambhuvā

भूयस्तच्छ्रोतुमिच्छामो हरं काली पुरा कथम् । मोहयामास पतिनं सतीरूपेण चेश्वरम्

bhūyastacchrotumicchāmo haraṃ kālī purā katham | mohayāmāsa patinaṃ satīrūpeṇa ceśvaram

सर्वदा ध्याननिलयं यतिनं पतिनां वरम् । कथं संक्षोभयामास संसारविमुखं हरम्

sarvadā dhyānanilayaṃ yatinaṃ patināṃ varam | kathaṃ saṃkṣobhayāmāsa saṃsāravimukhaṃ haram

सती वा कथमुत्पन्ना दक्षदारासु शोभना । कथं हरी मनश्चक्रे दारग्रहणकर्मणि

satī vā kathamutpannā dakṣadārāsu śobhanā | kathaṃ harī manaścakre dāragrahaṇakarmaṇi

कथं वा दक्षकोपेन त्यक्तदेहा सती पुरा । हिमवत्तनया जाता भूयो वा कथमागता

kathaṃ vā dakṣakopena tyaktadehā satī purā | himavattanayā jātā bhūyo vā kathamāgatā

कथमर्द्धशरीरं साहरत् स्मररिपोः पुनः । एतत् सर्वं समाचक्ष्व विस्तरेण द्विजोत्तमः

kathamarddhaśarīraṃ sāharat smararipoḥ punaḥ | etat sarvaṃ samācakṣva vistareṇa dvijottamaḥ

नान्योऽस्ति संशयच्छेत्ता त्वत्समो न भविष्यति । यथा जानीम विप्रेन्द्र तत् कुरुष्वैतदात्मवित्

nānyo'sti saṃśayacchettā tvatsamo na bhaviṣyati | yathā jānīma viprendra tat kuruṣvaitadātmavit

मार्कण्डेय उवाच ।। शृण्वंतु मुनयः सर्वे गुह्याद् गुह्यतरं परम् । पुण्यं शुभकरं सम्यग् ज्ञानदं कामदं परम्

mārkaṇḍeya uvāca || śṛṇvaṃtu munayaḥ sarve guhyād guhyataraṃ param | puṇyaṃ śubhakaraṃ samyag jñānadaṃ kāmadaṃ param

एतद् ब्रह्मा पुरोवाच नारदाय महात्मने । पृष्टस्तेन ततः सोऽपि बालखिल्येषु चोक्तवान्

etad brahmā purovāca nāradāya mahātmane | pṛṣṭastena tataḥ so'pi bālakhilyeṣu coktavān

बालखिल्या महात्मानस्तत आचक्षिरे पुनः । यवक्रीताय मुनये स प्रोवाचासिताय च । असितो मे समाचक्ष्व एतद्विस्तरतो द्विजाः

bālakhilyā mahātmānastata ācakṣire punaḥ | yavakrītāya munaye sa provācāsitāya ca | asito me samācakṣva etadvistarato dvijāḥ

अहं वः कथयिष्यामि कथामेतां पुरातनीम् । प्रणम्य परमात्मानं चक्रपाणिं जगत्पतिम्

ahaṃ vaḥ kathayiṣyāmi kathāmetāṃ purātanīm | praṇamya paramātmānaṃ cakrapāṇiṃ jagatpatim

व्यक्ताव्यक्तस्वरूपाय सदसद्व्यक्तरूपिणे । स्थूलाय सूक्ष्मरूपाय विश्वरूपाय वेधसे

vyaktāvyaktasvarūpāya sadasadvyaktarūpiṇe | sthūlāya sūkṣmarūpāya viśvarūpāya vedhase

नित्याय नित्यज्ञानाय निर्विकाराय चेतसे । विद्याऽविद्यास्वरूपाय कलारूपाय वै नमः

nityāya nityajñānāya nirvikārāya cetase | vidyā'vidyāsvarūpāya kalārūpāya vai namaḥ

निर्मलायोर्मिषट्कादिरहिताय विरागिणे । व्यापिने विश्वरूपाय सृष्टिस्थित्यन्तकारिणे

nirmalāyormiṣaṭkādirahitāya virāgiṇe | vyāpine viśvarūpāya sṛṣṭisthityantakāriṇe

योगिभिश्चिन्त्यते योऽसौ वेदान्तानान्तचिन्तकैः । अन्तर्वन्तः परं ज्योतिः स्वरूपं प्रणमामि तम्

yogibhiścintyate yo'sau vedāntānāntacintakaiḥ | antarvantaḥ paraṃ jyotiḥ svarūpaṃ praṇamāmi tam

तमेवाराध्य भगवान्, ब्रह्मा लोकपितामहः । प्रजाः सर्ज सकलाः सुरासुरनरादिकाः । सृष्ट्वा प्रजापतीन् दक्षप्रमुखान् स यथाविधि

tamevārādhya bhagavān, brahmā lokapitāmahaḥ | prajāḥ sarja sakalāḥ surāsuranarādikāḥ | sṛṣṭvā prajāpatīn dakṣapramukhān sa yathāvidhi

मरीचिमत्रिं पुलहं तथैवाङ्गिरसं क्रतुम् । पुलस्त्यञ्च वशिष्ठञ्च नारदञ्च प्रचेतसम्

marīcimatriṃ pulahaṃ tathaivāṅgirasaṃ kratum | pulastyañca vaśiṣṭhañca nāradañca pracetasam

भृगुञ्च मानसान् पुत्रान् यदा दश ससर्ज सः । तदा तन्मनसो जाता चारुरूपा वरांगना । नाम्ना सन्ध्येतिविख्याता सायं सन्ध्यां बरान्तिकाम्

bhṛguñca mānasān putrān yadā daśa sasarja saḥ | tadā tanmanaso jātā cārurūpā varāṃganā | nāmnā sandhyetivikhyātā sāyaṃ sandhyāṃ barāntikām

न तादृशी देवलोके न मर्त्ये न रसातले । कालत्रयेऽपि भविता सम्पूर्णगुणशालिनी

na tādṛśī devaloke na martye na rasātale | kālatraye'pi bhavitā sampūrṇaguṇaśālinī

निसर्गचारुनीलेन कचभारेण राजते । मयूरीव विचित्रेण वर्षासु द्विजसत्तमाः

nisargacārunīlena kacabhāreṇa rājate | mayūrīva vicitreṇa varṣāsu dvijasattamāḥ

आरक्तगौरपलकमाकर्णान्तं तथालकैः । रेजे सुराधिपधनुश्चारुबालेन्दुसन्निभम्

āraktagaurapalakamākarṇāntaṃ tathālakaiḥ | reje surādhipadhanuścārubālendusannibham

प्रफुल्लनीलनलिनश्यामलं नयनद्वयम् । चकाशे चकितायास्तु कुरङ्ग्याः सदृशं चलम्

praphullanīlanalinaśyāmalaṃ nayanadvayam | cakāśe cakitāyāstu kuraṅgyāḥ sadṛśaṃ calam

निसर्ग चञ्चलं चारु भ्रूयुग्मं श्रवणायतम् । मीनाङ्ककोदण्डसमं नीलं तस्याः द्विजोत्तमाः

nisarga cañcalaṃ cāru bhrūyugmaṃ śravaṇāyatam | mīnāṅkakodaṇḍasamaṃ nīlaṃ tasyāḥ dvijottamāḥ

भ्रूमध्याधोनिम्न भागादायत प्रांशु नासिका । लावण्यानि द्रवन्तीव ललाटात्तिलपुष्पवत्

bhrūmadhyādhonimna bhāgādāyata prāṃśu nāsikā | lāvaṇyāni dravantīva lalāṭāttilapuṣpavat

तद्वक्त्रं शोणपद्माभ पूर्णचन्द्रसमप्रभम् । बिम्बाधरारुणिम्नातिरेजे रागि मनोहरम्

tadvaktraṃ śoṇapadmābha pūrṇacandrasamaprabham | bimbādharāruṇimnātireje rāgi manoharam

सौन्दर्यलावण्यगुणैरापूर्णं वदनं पुनः । अभितश्चिवुकं यातुमुद्यताविव तत्कुचौ

saundaryalāvaṇyaguṇairāpūrṇaṃ vadanaṃ punaḥ | abhitaścivukaṃ yātumudyatāviva tatkucau

राजीवकुड्मलाकारी पीनोत्तुंगी निरन्तरौ । श्यामास्यौ तत्कुचौ विप्रा मुनीनामपि मोहनौ

rājīvakuḍmalākārī pīnottuṃgī nirantarau | śyāmāsyau tatkucau viprā munīnāmapi mohanau

वलिभाजि क्षीणमध्यं मुष्टिग्राह्यमिवांशुगम् । तन्मध्यं ददृशुः सर्वे शक्तितुल्यं मनोभुवम्

valibhāji kṣīṇamadhyaṃ muṣṭigrāhyamivāṃśugam | tanmadhyaṃ dadṛśuḥ sarve śaktitulyaṃ manobhuvam

तस्य चोरुयुगं रेजे स्थूलोर्द्ध करभायतम् । आनमद्वारणकरप्रतिमं मृदुमन्थरम्

tasya coruyugaṃ reje sthūlorddha karabhāyatam | ānamadvāraṇakarapratimaṃ mṛdumantharam

स्थलाम्बुजरुणं पादयुग्मं सत्पाणिराजितम् । अङ्गुलीदलसंकीर्णं कुसुमायुधबाणवत्

sthalāmbujaruṇaṃ pādayugmaṃ satpāṇirājitam | aṅgulīdalasaṃkīrṇaṃ kusumāyudhabāṇavat

तां चारुदर्शनां तन्वीं तनुरोमावलीं शुभाम् । सस्वेदवदनां दीर्घनयनां चारुहासिनीम्

tāṃ cārudarśanāṃ tanvīṃ tanuromāvalīṃ śubhām | sasvedavadanāṃ dīrghanayanāṃ cāruhāsinīm

चारुकर्णयुगां कान्तां त्रिगम्भीरां षडुन्नताम् । दृष्ट्वा धाता समुत्थाय चिन्तयामास गतम्

cārukarṇayugāṃ kāntāṃ trigambhīrāṃ ṣaḍunnatām | dṛṣṭvā dhātā samutthāya cintayāmāsa gatam

दक्षादयस्ते स्रष्टारो मरीच्याद्यास्तु मानसाः । दध्युः समुत्सुकाः सर्वे तां दृष्ट्वा वरवर्णिनीम्

dakṣādayaste sraṣṭāro marīcyādyāstu mānasāḥ | dadhyuḥ samutsukāḥ sarve tāṃ dṛṣṭvā varavarṇinīm

किं कर्मास्या भवेत् सृष्टौ कस्य वा वरवर्णिनी । भविष्यतीति ते सर्वे चिन्तयामासुरुत्सुकाः

kiṃ karmāsyā bhavet sṛṣṭau kasya vā varavarṇinī | bhaviṣyatīti te sarve cintayāmāsurutsukāḥ

एवं चिन्तयतस्तस्य ब्रह्मणो मुनिसत्तमाः । मनसः पुरुषो वल्गुराविर्भूतो विनिसृतः

evaṃ cintayatastasya brahmaṇo munisattamāḥ | manasaḥ puruṣo valgurāvirbhūto vinisṛtaḥ

काञ्चनीचूर्णपीताभः पीनोरस्कः सुनासिकः। सुवृत्तोरुकटीजङ्घ नीलवेष्टितकेशरः । लग्नभ्रूयुगलो लोलः पूर्णचन्द्रनिभाननः

kāñcanīcūrṇapītābhaḥ pīnoraskaḥ sunāsikaḥ| suvṛttorukaṭījaṅgha nīlaveṣṭitakeśaraḥ | lagnabhrūyugalo lolaḥ pūrṇacandranibhānanaḥ

कपाटविस्तीर्णहृदि रोमराजिविराजितः । शुभ्रमातङ्गकरवत् पीननिस्तलबाहुकः । आरक्तपाणिनयनमुखपादकरोद्भवः

kapāṭavistīrṇahṛdi romarājivirājitaḥ | śubhramātaṅgakaravat pīnanistalabāhukaḥ | āraktapāṇinayanamukhapādakarodbhavaḥ

क्षीणमध्यश्चारुदन्तः प्रमत्तगजबन्धनः । प्रफुल्लपद्मपत्राक्षः केशरप्राणतर्पणः । कम्बुग्रीवो मीनकेतुः प्रांशुर्मकरवाहनः

kṣīṇamadhyaścārudantaḥ pramattagajabandhanaḥ | praphullapadmapatrākṣaḥ keśaraprāṇatarpaṇaḥ | kambugrīvo mīnaketuḥ prāṃśurmakaravāhanaḥ

पञ्चपुष्पायुधो वेगी पुष्पकोदण्डमण्डितः । कान्तः कटाक्षपातेन भ्रामयन्नयनद्वयम्

pañcapuṣpāyudho vegī puṣpakodaṇḍamaṇḍitaḥ | kāntaḥ kaṭākṣapātena bhrāmayannayanadvayam

सुगन्धमारुतभ्रान्तं श्रृंगाररससेवितम् । तं वीक्ष्य तादृशं दक्षप्रमुखा मानसाश्च ये

sugandhamārutabhrāntaṃ śrṛṃgārarasasevitam | taṃ vīkṣya tādṛśaṃ dakṣapramukhā mānasāśca ye

मरीच्याद्या दश ततो विस्मयाविष्टचेतसः । औत्सुक्यं परमं जग्मुरापुर्वैकारिकं मनः

marīcyādyā daśa tato vismayāviṣṭacetasaḥ | autsukyaṃ paramaṃ jagmurāpurvaikārikaṃ manaḥ

स चापि वेधसं वीक्ष्य स्रष्टारं जगतां पतिम् । प्रणम्य पुरुष: प्राह विनयानतकन्धरः

sa cāpi vedhasaṃ vīkṣya sraṣṭāraṃ jagatāṃ patim | praṇamya puruṣa: prāha vinayānatakandharaḥ

पुरुष उवाच ॥ किं करिष्याम्यहं कर्म ब्रह्मंस्तत्र नियोजय । मां न्याय्ये पुरुषो यस्मादुचिते शोभने विधे

puruṣa uvāca || kiṃ kariṣyāmyahaṃ karma brahmaṃstatra niyojaya | māṃ nyāyye puruṣo yasmāducite śobhane vidhe

अभिधानं च यद्योग्यं स्थानं पत्नी च या मम । तन्मे कुरुष्व लोकेश त्वं स्रष्टा जगतां यतः

abhidhānaṃ ca yadyogyaṃ sthānaṃ patnī ca yā mama | tanme kuruṣva lokeśa tvaṃ sraṣṭā jagatāṃ yataḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। एवं तस्य वचः श्रुत्वा पुरुषस्य महात्मनः I क्षणं न किञ्चित् प्रोवाच स्वसृष्टावपि विस्मितः

mārkaṇḍeya uvāca || evaṃ tasya vacaḥ śrutvā puruṣasya mahātmanaḥ I kṣaṇaṃ na kiñcit provāca svasṛṣṭāvapi vismitaḥ

ततो मनः सुसंयम्य सम्यगुत्सृज्य विस्मयम् । उवाच पुरुषं ब्रह्मा तत्कार्योद्देशमावहन्

tato manaḥ susaṃyamya samyagutsṛjya vismayam | uvāca puruṣaṃ brahmā tatkāryoddeśamāvahan

ब्रह्मोवाच ।। अनेन चारुरूपेण पुष्पबाणैश्च पञ्चभिः । मोहयन् पुरुषांस्त्रींश्च कुरु सृष्टिं सनातनीम्

brahmovāca || anena cārurūpeṇa puṣpabāṇaiśca pañcabhiḥ | mohayan puruṣāṃstrīṃśca kuru sṛṣṭiṃ sanātanīm

न देवो न च गन्धर्वो न किन्नर - महोरगाः । नासुरो न च दैत्यो वा न विद्याधर - राक्षसाः

na devo na ca gandharvo na kinnara - mahoragāḥ | nāsuro na ca daityo vā na vidyādhara - rākṣasāḥ

न यक्षा न पिशाचाश्च न भूता न विनायकाः । न गुह्यका न वा सिद्धा न मनुष्या न पक्षिणः

na yakṣā na piśācāśca na bhūtā na vināyakāḥ | na guhyakā na vā siddhā na manuṣyā na pakṣiṇaḥ

पशवो न मृगाः कीटपतङ्गाजलजाश्च ये । न ते सर्वे भविष्यन्ति न लक्षा ये शरस्य ते

paśavo na mṛgāḥ kīṭapataṅgājalajāśca ye | na te sarve bhaviṣyanti na lakṣā ye śarasya te

अहं वा वासुदेवो वा स्थाणुर्वा पुरुषोत्तमः । भविष्यामस्तव वशे किमन्यैः प्राणधारिभिः

ahaṃ vā vāsudevo vā sthāṇurvā puruṣottamaḥ | bhaviṣyāmastava vaśe kimanyaiḥ prāṇadhāribhiḥ

प्रच्छन्नरूपी जन्तूनां प्रविशन् हृदये सदा । सुखहेतुः स्वयं भूत्वा कुरु सृष्टिं सनातनीम्

pracchannarūpī jantūnāṃ praviśan hṛdaye sadā | sukhahetuḥ svayaṃ bhūtvā kuru sṛṣṭiṃ sanātanīm

त्वत् पुष्पबाणस्य सदा मुख्यं लक्षं मनोऽस्तु तत् । सर्वेषां प्राणिनां नित्यं मदमोदकरो भवान्

tvat puṣpabāṇasya sadā mukhyaṃ lakṣaṃ mano'stu tat | sarveṣāṃ prāṇināṃ nityaṃ madamodakaro bhavān

इति ते कर्म कथितं सृष्टि प्रावर्तकं पुनः । नामानि च गदिष्यामि यत्ते योग्यं भविष्यति

iti te karma kathitaṃ sṛṣṭi prāvartakaṃ punaḥ | nāmāni ca gadiṣyāmi yatte yogyaṃ bhaviṣyati

मार्कण्डेय उवाच ।। इत्युक्त्वाथ च सुरश्रेष्ठो मानसानां मुखानि च । आलोक्य चासने पद्मे सूपविष्टोऽभवत् क्षणात्

mārkaṇḍeya uvāca || ityuktvātha ca suraśreṣṭho mānasānāṃ mukhāni ca | ālokya cāsane padme sūpaviṣṭo'bhavat kṣaṇāt

इति श्रीकालिकापुराणे कामप्रादुर्भाव वर्णनम् नाम प्रथमोऽध्यायः

iti śrīkālikāpurāṇe kāmaprādurbhāva varṇanam nāma prathamo'dhyāyaḥ

अथ कालिका पुराण अध्याय २

मार्कण्डेय उवाच ।। ततस्ते मुनयः सर्वे तदभिप्रायवेदिनः । चक्रुस्तदुचितं नाम मरीच्यत्रिमुखास्तथा

mārkaṇḍeya uvāca || tataste munayaḥ sarve tadabhiprāyavedinaḥ | cakrustaducitaṃ nāma marīcyatrimukhāstathā

मुखावलोकनादेव ज्ञात्वा वृत्तान्तमन्यतः । दक्षादयस्तु स्रष्टारः स्थानं पत्नीञ्च ते ददुः

mukhāvalokanādeva jñātvā vṛttāntamanyataḥ | dakṣādayastu sraṣṭāraḥ sthānaṃ patnīñca te daduḥ

ततो निश्चित्य नामानि मरीचिप्रमुखाद्विजाः । ऊचुः सङ्गतमेतस्मै पुरुषाय द्विजोत्तमाः

tato niścitya nāmāni marīcipramukhādvijāḥ | ūcuḥ saṅgatametasmai puruṣāya dvijottamāḥ

ऋषय ऊचुः ।। यस्मात् प्रमथ्य चेतस्त्वं जातोऽस्माकं तथा विधेः । तस्मान्मन्मथनाम्ना त्वं लोके ख्यातो भविष्यसि

ṛṣaya ūcuḥ || yasmāt pramathya cetastvaṃ jāto'smākaṃ tathā vidheḥ | tasmānmanmathanāmnā tvaṃ loke khyāto bhaviṣyasi

जगत्सु कामरूपस्त्वं त्वत्समो नहि विद्यते । अतस्त्वं काम नाम्नापि ख्यातो भव मनोभव

jagatsu kāmarūpastvaṃ tvatsamo nahi vidyate | atastvaṃ kāma nāmnāpi khyāto bhava manobhava

मदनान्मदनाख्यस्त्वं शम्भोदर्पाच्च दर्पकः । तथा कन्दर्प- नाम्नापि लोके ख्यातो भविष्यसि

madanānmadanākhyastvaṃ śambhodarpācca darpakaḥ | tathā kandarpa- nāmnāpi loke khyāto bhaviṣyasi

त्वदाशुगानां यद्वीर्यं तद्वीर्यं न भविष्यति । वैष्णवानाञ्च रौद्राणां ब्रह्मास्त्राणाञ्च तादृशम्

tvadāśugānāṃ yadvīryaṃ tadvīryaṃ na bhaviṣyati | vaiṣṇavānāñca raudrāṇāṃ brahmāstrāṇāñca tādṛśam

स्वर्गे मत्यें च पाताले ब्रह्मलोके सनातनः । तव स्थानानि सर्वाणि सर्वव्यापी भवान् यतः । किं वाचातिविशेषेण सामान्ये नास्ति ते समः

svarge matyeṃ ca pātāle brahmaloke sanātanaḥ | tava sthānāni sarvāṇi sarvavyāpī bhavān yataḥ | kiṃ vācātiviśeṣeṇa sāmānye nāsti te samaḥ

यत्र यत्र भवेत्प्राणी शाद्वलास्तरवोऽथवा । तत्र तत्र तव स्थानमस्त्वाब्रह्मस भोदयम्

yatra yatra bhavetprāṇī śādvalāstaravo'thavā | tatra tatra tava sthānamastvābrahmasa bhodayam

दक्षोऽयं भवतः पत्नीं स्वयं दास्यति शोभनाम् । आद्यः प्रजापतियों हि यथेष्टं पुरुषोत्तम

dakṣo'yaṃ bhavataḥ patnīṃ svayaṃ dāsyati śobhanām | ādyaḥ prajāpatiyoṃ hi yatheṣṭaṃ puruṣottama

एषा च कन्यका चारुरूपा ब्रह्ममनोभवा । सन्ध्यानामेति विख्याता सर्वलोके भविष्यति

eṣā ca kanyakā cārurūpā brahmamanobhavā | sandhyānāmeti vikhyātā sarvaloke bhaviṣyati

ब्रह्मणो ध्यायतो यस्मात् सम्यग्जाता वराङ्गना । अतः सन्ध्येति लोकेऽस्मिन्नाम्ना ख्यातिर्भविष्यति

brahmaṇo dhyāyato yasmāt samyagjātā varāṅganā | ataḥ sandhyeti loke'sminnāmnā khyātirbhaviṣyati

मार्कण्डेय उवाच ।। इत्युक्त्वा मुनयः सर्वे तूष्णीं तस्थुर्द्विजोत्तमाः । अवेक्ष्य ब्रह्मवदनं विनयावनताः पुरः

mārkaṇḍeya uvāca || ityuktvā munayaḥ sarve tūṣṇīṃ tasthurdvijottamāḥ | avekṣya brahmavadanaṃ vinayāvanatāḥ puraḥ

ततः कामोऽपि कोदंडमादाय कुसुमोद्भवम् । उन्मादनेति विख्यातं कान्ताभ्रूतुल्य- वेल्लिताम्

tataḥ kāmo'pi kodaṃḍamādāya kusumodbhavam | unmādaneti vikhyātaṃ kāntābhrūtulya- vellitām

कौसुमानि तथास्त्राणि पञ्चादाय द्विजोत्तमाः । हर्षणं रोचनाख्यञ्च मोहनं शोषणं तथा

kausumāni tathāstrāṇi pañcādāya dvijottamāḥ | harṣaṇaṃ rocanākhyañca mohanaṃ śoṣaṇaṃ tathā

मारणञ्चेति संज्ञाभिर्मुनिमोहकराण्यपि । प्रच्छन्नरूपी तत्रैव चिन्तयामास निश्चयम्

māraṇañceti saṃjñābhirmunimohakarāṇyapi | pracchannarūpī tatraiva cintayāmāsa niścayam

ब्रह्मणा मम यत्कार्यं समुद्दिष्टं सनातनम् । तदिहैव करिष्यामि मुनीनां सन्निधौ विधेः

brahmaṇā mama yatkāryaṃ samuddiṣṭaṃ sanātanam | tadihaiva kariṣyāmi munīnāṃ sannidhau vidheḥ

तिष्ठन्ति मुनयश्चात्र स्वयञ्चापि प्रजापतिः । एषा सन्ध्या वरस्त्री च दक्षोऽप्यत्र प्रजापतिः

tiṣṭhanti munayaścātra svayañcāpi prajāpatiḥ | eṣā sandhyā varastrī ca dakṣo'pyatra prajāpatiḥ

एते शरव्यभूता मे भविष्यन्त्यद्य निश्चयम् । सन्ध्यापि ब्रह्मणा प्रोक्तमिदानीमेव तद्वचः

ete śaravyabhūtā me bhaviṣyantyadya niścayam | sandhyāpi brahmaṇā proktamidānīmeva tadvacaḥ

अहं विष्णुर्हरश्चापि तवास्त्रवशवर्तिनः । किमन्यैर्जन्तुभिरिति तत्सार्थं करवाण्यहम्

ahaṃ viṣṇurharaścāpi tavāstravaśavartinaḥ | kimanyairjantubhiriti tatsārthaṃ karavāṇyaham

मार्कण्डेय उवाच ।। इति सञ्चित्यमनसा निश्चित्य च मनोभवः । पुष्पज्यां पुष्पचापस्य योजयामास मार्गणैः

mārkaṇḍeya uvāca || iti sañcityamanasā niścitya ca manobhavaḥ | puṣpajyāṃ puṣpacāpasya yojayāmāsa mārgaṇaiḥ

आलीढस्थानमासाद्य धनुराकृष्य यत्नतः । चकार वलयाकारं कामो धन्विवरस्तदा

ālīḍhasthānamāsādya dhanurākṛṣya yatnataḥ | cakāra valayākāraṃ kāmo dhanvivarastadā

संहिते तेन कोदण्डे मारुताश्च सुगन्धयः । ववुस्तत्र मुनिश्रेष्ठाः सम्यगाह्लादकारिणः

saṃhite tena kodaṇḍe mārutāśca sugandhayaḥ | vavustatra muniśreṣṭhāḥ samyagāhlādakāriṇaḥ

ततस्तानथ धात्रादीन् सर्वानेव च मानसान् । पृथक् पृथक् पुष्पशरैर्मोहयामास मोहनः ।। २४ । । ततस्ते मुनयः सर्वे मोहिताश्चतुराननः । मोहितो मनसा किञ्चिद्विकारं प्रापुरादितः

tatastānatha dhātrādīn sarvāneva ca mānasān | pṛthak pṛthak puṣpaśarairmohayāmāsa mohanaḥ || 24 | | tataste munayaḥ sarve mohitāścaturānanaḥ | mohito manasā kiñcidvikāraṃ prāpurāditaḥ

सन्ध्यां सर्वे निरीक्षन्तः सविकाराः मुहुर्मुहुः । आसन्प्रवृद्धमदनाः स्त्रीयस्मान्मदवर्द्धिनी

sandhyāṃ sarve nirīkṣantaḥ savikārāḥ muhurmuhuḥ | āsanpravṛddhamadanāḥ strīyasmānmadavarddhinī

ततः सर्वान् स मदनो मोहयित्वा पुनः पुनः । यथेन्द्रियविकारांस्ते प्रापुस्तानकरोत्तथा

tataḥ sarvān sa madano mohayitvā punaḥ punaḥ | yathendriyavikārāṃste prāpustānakarottathā

उदीरितेन्द्रियो धाता वीक्षाञ्चक्रे यदाप्य ताम् । तदैव ह्यूनपञ्चाशद्भावा जाताः शरीरतः

udīritendriyo dhātā vīkṣāñcakre yadāpya tām | tadaiva hyūnapañcāśadbhāvā jātāḥ śarīrataḥ

विव्वोकाद्यास्तथा हावाश्चतुःषष्टिकलास्तथा । कन्दर्पशरविद्वायाः सन्ध्याया अभवन् द्विजाः

vivvokādyāstathā hāvāścatuḥṣaṣṭikalāstathā | kandarpaśaravidvāyāḥ sandhyāyā abhavan dvijāḥ

सापि चक्रे तैर्वीक्ष्यमाणाथ कन्दर्पशरपातजान् । मुहुर्मुहुर्भावान् कटाक्षावरणादिकान्

sāpi cakre tairvīkṣyamāṇātha kandarpaśarapātajān | muhurmuhurbhāvān kaṭākṣāvaraṇādikān

निसर्गसुन्दरी सन्ध्या तान् भावान् मदनोद्भवान् । कुर्वन्त्यतितरां रेजे स्वर्नदीव तनूर्मिभिः

nisargasundarī sandhyā tān bhāvān madanodbhavān | kurvantyatitarāṃ reje svarnadīva tanūrmibhiḥ

अथ भावयुतां सन्ध्यां वीक्षमाणः प्रजापतिः । धर्म्माम्भपूरिततनुः अभिलाषमथाकरोत्

atha bhāvayutāṃ sandhyāṃ vīkṣamāṇaḥ prajāpatiḥ | dharmmāmbhapūritatanuḥ abhilāṣamathākarot

ततस्ते मुनयः सर्वे मरीच्यत्रिमुखा अपि । दक्षाद्याश्च द्विजश्रेष्ठाः प्रापुर्वैकारिकेन्द्रियम्

tataste munayaḥ sarve marīcyatrimukhā api | dakṣādyāśca dvijaśreṣṭhāḥ prāpurvaikārikendriyam

दृष्ट्वा तथाविधान् दक्षमरीचिप्रमुखान् विधम् । सन्ध्याञ्च कर्मणि निजे श्रद्दधे मदनस्तदा

dṛṣṭvā tathāvidhān dakṣamarīcipramukhān vidham | sandhyāñca karmaṇi nije śraddadhe madanastadā

यदिदं ब्रह्मणा कर्म ममोद्दिष्टं मयापि तत् । कर्तुं शक्यमिति श्रद्धा भावितात्मा भवत्तदा

yadidaṃ brahmaṇā karma mamoddiṣṭaṃ mayāpi tat | kartuṃ śakyamiti śraddhā bhāvitātmā bhavattadā

ततो वियद्गतः शम्भुर्विधिं दृष्ट्वा तथाविधम् । सदक्षान्मानसाञ्चापि जहासोपजहास च

tato viyadgataḥ śambhurvidhiṃ dṛṣṭvā tathāvidham | sadakṣānmānasāñcāpi jahāsopajahāsa ca

ससाधुवादं तान् सर्वान् विहस्य च पुनः पुनः । उवाचेदं द्विजश्रेष्ठा लज्जयंस्तान् वृषध्वजः

sasādhuvādaṃ tān sarvān vihasya ca punaḥ punaḥ | uvācedaṃ dvijaśreṣṭhā lajjayaṃstān vṛṣadhvajaḥ

ईश्वर उवाच ।। अहो ब्रह्मन् अत्र कथं कामभावाः समुद्गताः । दृष्ट्वा स्वतन्यां नैतद्योग्यं वेदानुसारिणाम्

īśvara uvāca || aho brahman atra kathaṃ kāmabhāvāḥ samudgatāḥ | dṛṣṭvā svatanyāṃ naitadyogyaṃ vedānusāriṇām

यथा माता तथा जामिर्यथा जामिस्तथा सुता । एष वै वेदमार्गस्य निश्चयस्त्वन्मुखोत्थितः । कथन्तु काममात्रेण तत्ते विस्मारितं विधे

yathā mātā tathā jāmiryathā jāmistathā sutā | eṣa vai vedamārgasya niścayastvanmukhotthitaḥ | kathantu kāmamātreṇa tatte vismāritaṃ vidhe

धैर्ये जागरितं ब्रह्मन् समस्तं चतुरानन । कथं क्षुद्रेण कामेन तत्ते विघटितं विधे

dhairye jāgaritaṃ brahman samastaṃ caturānana | kathaṃ kṣudreṇa kāmena tatte vighaṭitaṃ vidhe

एकान्तयोगिनः कस्मात् सर्वज्ञा दिव्यदर्शनाः । कथं दक्षमरीच्याद्या लोलुपाः स्त्रीषु मानसाः

ekāntayoginaḥ kasmāt sarvajñā divyadarśanāḥ | kathaṃ dakṣamarīcyādyā lolupāḥ strīṣu mānasāḥ

कथं कामोऽपि मन्दात्मा प्राप्तकर्माधुनैव तु । युष्मान् शरव्यान् कृतवानकालज्ञोऽल्पचेतसः

kathaṃ kāmo'pi mandātmā prāptakarmādhunaiva tu | yuṣmān śaravyān kṛtavānakālajño'lpacetasaḥ

धिगस्तु तं मुनिश्रेष्ठं यस्य कान्ताजनो हठाद् । धैर्यमाकृष्य लौल्येषु मज्जयत्यपि तन्मनः

dhigastu taṃ muniśreṣṭhaṃ yasya kāntājano haṭhād | dhairyamākṛṣya laulyeṣu majjayatyapi tanmanaḥ

मार्कण्डेय उवाच । । इति तस्य वचः श्रुत्वा लोकेशो गिरिशस्य च । व्रीडया द्विगुणीभूतस्वेदार्द्रा ह्यभवत् क्षणात्

mārkaṇḍeya uvāca | | iti tasya vacaḥ śrutvā lokeśo giriśasya ca | vrīḍayā dviguṇībhūtasvedārdrā hyabhavat kṣaṇāt

ततो निगृह्यैन्द्रियकं विकारं चतुराननः । जिघृक्षुरपि तत्याज तां सन्ध्यां कामरूपिणीम्

tato nigṛhyaindriyakaṃ vikāraṃ caturānanaḥ | jighṛkṣurapi tatyāja tāṃ sandhyāṃ kāmarūpiṇīm

तच्छरीरात्तु धर्माम्भो यत्पपात द्विजोत्तमाः । अग्निष्वात्ता वर्हिषदो जाताः पितृगणास्तथाः

taccharīrāttu dharmāmbho yatpapāta dvijottamāḥ | agniṣvāttā varhiṣado jātāḥ pitṛgaṇāstathāḥ

भिन्नाञ्जननिभाः सर्वे फुल्लराजीवलोचनाः । नितान्त यतयः पुण्याः संसारविमुखाः पराः

bhinnāñjananibhāḥ sarve phullarājīvalocanāḥ | nitānta yatayaḥ puṇyāḥ saṃsāravimukhāḥ parāḥ

सहस्राणां चतुः षष्टिरग्निष्वात्ताः प्रकीर्तिताः । षडशीतिसहस्राणि तथा वर्हिषदो द्विजाः

sahasrāṇāṃ catuḥ ṣaṣṭiragniṣvāttāḥ prakīrtitāḥ | ṣaḍaśītisahasrāṇi tathā varhiṣado dvijāḥ

घर्माम्भः पतितं भूमौ यद्दक्षस्य शरीरतः । समस्तगुणसम्पन्ना तस्माज्जाता वराङ्गना

gharmāmbhaḥ patitaṃ bhūmau yaddakṣasya śarīrataḥ | samastaguṇasampannā tasmājjātā varāṅganā

तन्वङ्गी तनुमध्या च तनुमावली शुभा । मृदङ्गी चारुदशना तप्तकाञ्चनसुप्रभा

tanvaṅgī tanumadhyā ca tanumāvalī śubhā | mṛdaṅgī cārudaśanā taptakāñcanasuprabhā

मरीचिप्रमुखैः षड्भिर्निगृहीतेन्द्रियक्रिया । ऋते क्रतुं वशिष्ठञ्च पुलस्त्याङ्गिरसौ तदा

marīcipramukhaiḥ ṣaḍbhirnigṛhītendriyakriyā | ṛte kratuṃ vaśiṣṭhañca pulastyāṅgirasau tadā

क्रत्वादीनां चतुर्णाञ्च यो भूमौ निपपात ह । तेभ्यः पितृगणा जाता अपरे द्विजसत्तमाः

kratvādīnāṃ caturṇāñca yo bhūmau nipapāta ha | tebhyaḥ pitṛgaṇā jātā apare dvijasattamāḥ

सोमपा आज्यपा नाम्ना तथैवान्ये सुकालिनः । हविर्भुजस्तु ते सर्वे कव्यवाहाः प्रकीर्तिताः

somapā ājyapā nāmnā tathaivānye sukālinaḥ | havirbhujastu te sarve kavyavāhāḥ prakīrtitāḥ

क्रतोस्तु सोमपाः पुत्रा वसिष्ठस्य सुकालिनः । आज्यपाख्याः पुलस्त्यस्य हविष्मन्तोऽङ्गिरः सुताः

kratostu somapāḥ putrā vasiṣṭhasya sukālinaḥ | ājyapākhyāḥ pulastyasya haviṣmanto'ṅgiraḥ sutāḥ

जातेषु तेषु विप्रेन्द्रा अग्निष्वात्तादिकेष्वथ । लोकानां पितृवर्गेषु कव्यवाहाः समन्ततः

jāteṣu teṣu viprendrā agniṣvāttādikeṣvatha | lokānāṃ pitṛvargeṣu kavyavāhāḥ samantataḥ

सर्वेषामेव भूतानां ब्रह्माभूतः पितामहः । सन्ध्या पितृप्रसूर्भूता तदुद्देशाद्यतोऽभवत्

sarveṣāmeva bhūtānāṃ brahmābhūtaḥ pitāmahaḥ | sandhyā pitṛprasūrbhūtā taduddeśādyato'bhavat

अथ शङ्करवाक्येन लज्जित: स पितामहः । कन्दर्पाय चुकोपाशु भ्रुकुटीकुटिलाननः

atha śaṅkaravākyena lajjita: sa pitāmahaḥ | kandarpāya cukopāśu bhrukuṭīkuṭilānanaḥ

पुरैव तदभिप्रायं विदित्वा सोऽपि मन्मथः । स्वबाणान् सञ्जहाराशु भीतः पशुपतेर्विधेः

puraiva tadabhiprāyaṃ viditvā so'pi manmathaḥ | svabāṇān sañjahārāśu bhītaḥ paśupatervidheḥ

ततः क्रोधसमाविष्टो ब्रह्मा लोक- पितामहः । यच्चकार द्विजेन्द्रास्तच्छृणुध्वं सुसमाहिताः

tataḥ krodhasamāviṣṭo brahmā loka- pitāmahaḥ | yaccakāra dvijendrāstacchṛṇudhvaṃ susamāhitāḥ

श्रीकालिकापुराणे ब्रह्मामोहनो नाम द्वितीयोऽध्यायः

śrīkālikāpurāṇe brahmāmohano nāma dvitīyo'dhyāyaḥ

अथ कालिका पुराण अध्याय ३

मार्कण्डेय उवाच ।। ततः कोपसमाविष्टः पद्मयोनिर्जगत्पतिः । प्रजज्वालातिबलवद्दिधक्षुरिवं पावकः

mārkaṇḍeya uvāca || tataḥ kopasamāviṣṭaḥ padmayonirjagatpatiḥ | prajajvālātibalavaddidhakṣurivaṃ pāvakaḥ

उवाच चेश्वरं कामो भवतः पुरतो यतः । पुष्पेषुभिर्मामभजत् तत्फलस्याप्नुयाद्धर

uvāca ceśvaraṃ kāmo bhavataḥ purato yataḥ | puṣpeṣubhirmāmabhajat tatphalasyāpnuyāddhara

तव नेत्राग्निनिर्दग्धः कन्दर्पो दर्पमोहितः । भविष्यति महादेव कृत्वा कर्मातिदुष्करम्

tava netrāgninirdagdhaḥ kandarpo darpamohitaḥ | bhaviṣyati mahādeva kṛtvā karmātiduṣkaram

इति वेधाः स्वयं कामं शशाप द्विजसत्तमाः । समक्षं व्योमकेशस्य मुनीनाञ्च यतात्मनाम्

iti vedhāḥ svayaṃ kāmaṃ śaśāpa dvijasattamāḥ | samakṣaṃ vyomakeśasya munīnāñca yatātmanām

अथ भीतो रतिपतिस्तत्क्षणात् त्यक्तमार्गणः । प्रादुर्बभूव प्रत्यक्षं शापं श्रुत्वातिदारुणम्

atha bhīto ratipatistatkṣaṇāt tyaktamārgaṇaḥ | prādurbabhūva pratyakṣaṃ śāpaṃ śrutvātidāruṇam

उवाच चेदं ब्रह्माणं सदक्षं समरीचिकम् । तथ्यञ्च गद्गदं भीत्या भीतिर्हि गुणहानिकृत्

uvāca cedaṃ brahmāṇaṃ sadakṣaṃ samarīcikam | tathyañca gadgadaṃ bhītyā bhītirhi guṇahānikṛt

मन्मथ उवाच ।। ब्रह्मन् किमर्थं भवता शप्तोऽहमतिदारुणम् । अनागस्तव लोकेश न्यायमार्गानुसारिणा

manmatha uvāca || brahman kimarthaṃ bhavatā śapto'hamatidāruṇam | anāgastava lokeśa nyāyamārgānusāriṇā

त्वयैवोक्तन्तु तत् कर्म यत्तु कुर्यामहं विभो । तत्र योग्यो न शापो मे यतो नान्यन्मयाकृतम्

tvayaivoktantu tat karma yattu kuryāmahaṃ vibho | tatra yogyo na śāpo me yato nānyanmayākṛtam

अहं विष्णुस्तथा शम्भुः सर्वे त्वच्छरगोचराः । इति यद्भवताप्रोक्तं तन्मयापि परीक्षितम्

ahaṃ viṣṇustathā śambhuḥ sarve tvaccharagocarāḥ | iti yadbhavatāproktaṃ tanmayāpi parīkṣitam

नापराधो ममास्त्यत्र ब्रह्मन् मयि निरागसि । दारुणं शमयस्वैनं शापं मम जगत्पते

nāparādho mamāstyatra brahman mayi nirāgasi | dāruṇaṃ śamayasvainaṃ śāpaṃ mama jagatpate

मार्कण्डेय उवाच ।। इति तस्य वचः श्रुत्वा विधाता जगतां पतिः । प्रत्युवाच यतात्मानं मदनं सदयं द्रुतः

mārkaṇḍeya uvāca || iti tasya vacaḥ śrutvā vidhātā jagatāṃ patiḥ | pratyuvāca yatātmānaṃ madanaṃ sadayaṃ drutaḥ

ब्रह्मोवाच ।। आत्मजा मम सन्ध्येयं यस्मादेतत्सकामतः । लक्ष्यीकृतोऽहं भवता ततः शापो मया कृतः

brahmovāca || ātmajā mama sandhyeyaṃ yasmādetatsakāmataḥ | lakṣyīkṛto'haṃ bhavatā tataḥ śāpo mayā kṛtaḥ

अधुना शान्तरोषोऽहं त्वां वदामि मनोभव । भवतः शापशमनं भविष्यति यथा तथा

adhunā śāntaroṣo'haṃ tvāṃ vadāmi manobhava | bhavataḥ śāpaśamanaṃ bhaviṣyati yathā tathā

त्वं भस्मभूतो मदन भर्गलोचनवह्निना । तस्यैवानुग्रहात् पश्चाच्छरीरं समवाप्स्यसि

tvaṃ bhasmabhūto madana bhargalocanavahninā | tasyaivānugrahāt paścāccharīraṃ samavāpsyasi

यदा हरो महादेवः कुर्याद्दारपरिग्रहम् । तदा स एव भवतः शरीरं प्रापयिष्यति

yadā haro mahādevaḥ kuryāddāraparigraham | tadā sa eva bhavataḥ śarīraṃ prāpayiṣyati

मार्कण्डेय उवाच ।। एवमुक्तवाथ मदनं ब्रह्मा लोकपितामहः । अन्तर्दधे मुनीन्द्राणां मानसानाञ्च पश्यताम्

mārkaṇḍeya uvāca || evamuktavātha madanaṃ brahmā lokapitāmahaḥ | antardadhe munīndrāṇāṃ mānasānāñca paśyatām

तस्मिन्नन्तर्हिते शम्भुः सर्वेषाञ्च विधातरि । यथेष्टदेशं गतवान् ब्रह्मा मारुतरंहसा

tasminnantarhite śambhuḥ sarveṣāñca vidhātari | yatheṣṭadeśaṃ gatavān brahmā mārutaraṃhasā

वेधस्यन्तर्हिते तस्मिन् शम्भौ निजास्पदे गतः । दक्षः प्राहाथ कन्दर्पं पत्नीं तस्य निदर्शयन्

vedhasyantarhite tasmin śambhau nijāspade gataḥ | dakṣaḥ prāhātha kandarpaṃ patnīṃ tasya nidarśayan

दक्ष उवाच ॥ मद्देहजेयं कन्दर्प मद्रूप गुणसंयुता । एनां गृह्णीष्व भार्यार्थे भवतः सदृशीं गुणैः

dakṣa uvāca || maddehajeyaṃ kandarpa madrūpa guṇasaṃyutā | enāṃ gṛhṇīṣva bhāryārthe bhavataḥ sadṛśīṃ guṇaiḥ

एषा तव महातेजाः सर्वदा सहचारिणी । भविष्यति यथाकामं धर्मतो वशवर्तिनी

eṣā tava mahātejāḥ sarvadā sahacāriṇī | bhaviṣyati yathākāmaṃ dharmato vaśavartinī

मार्कण्डेय उवाच ।। इत्युक्त्वा प्रददौ दक्षः देहस्वेदम्बुसम्भवाम् । कन्दर्पायाप्रतः कृत्वा नाम कृत्वा रतीति ताम् ।। २१ । । तां वीक्ष्य मदनो वामां रत्याख्यां सुमनोहराम् । आत्माशुगेन विद्धोऽसौ मुमोह रतिरञ्जितः

mārkaṇḍeya uvāca || ityuktvā pradadau dakṣaḥ dehasvedambusambhavām | kandarpāyāprataḥ kṛtvā nāma kṛtvā ratīti tām || 21 | | tāṃ vīkṣya madano vāmāṃ ratyākhyāṃ sumanoharām | ātmāśugena viddho'sau mumoha ratirañjitaḥ

क्षणप्रभावदेकान्तगौरी मृगदृशी सदा । लोलापांग्यथ तस्यैव मृगीव सदृशी वभौ

kṣaṇaprabhāvadekāntagaurī mṛgadṛśī sadā | lolāpāṃgyatha tasyaiva mṛgīva sadṛśī vabhau

तस्या भ्रूयुगलं वीक्ष्य संशयं मदनोऽकरोत् । उन्मादकृन्मे कोदण्डं किं वा अस्यां निवेशितम्

tasyā bhrūyugalaṃ vīkṣya saṃśayaṃ madano'karot | unmādakṛnme kodaṇḍaṃ kiṃ vā asyāṃ niveśitam

कटाक्षाणामाशुगतिं दृष्ट्वा तस्या द्विजोत्तमाः । आशुगत्वं निजात्राणां श्रद्दधे न च चारुताम्

kaṭākṣāṇāmāśugatiṃ dṛṣṭvā tasyā dvijottamāḥ | āśugatvaṃ nijātrāṇāṃ śraddadhe na ca cārutām

तस्याः स्वभावसुरभि धीरं श्वासानिलं तथा । आघ्राय मदनः श्रद्धां त्यक्तवान् मलयानिले

tasyāḥ svabhāvasurabhi dhīraṃ śvāsānilaṃ tathā | āghrāya madanaḥ śraddhāṃ tyaktavān malayānile

पूर्णेन्दुसदृशं वक्त्रं दृष्ट्वा भ्रूलक्ष्मलक्षितम् । न निश्चिकाय मदनो भेदत्वन्मुखचन्द्रयोः

pūrṇendusadṛśaṃ vaktraṃ dṛṣṭvā bhrūlakṣmalakṣitam | na niścikāya madano bhedatvanmukhacandrayoḥ

सुवर्णपद्मकलिकातुल्यं तस्याः कुचद्वयम् । रेजे चुचुकयुग्मेन भ्रमरेणैव सेवितम्

suvarṇapadmakalikātulyaṃ tasyāḥ kucadvayam | reje cucukayugmena bhramareṇaiva sevitam

दृढपीनोन्नतघन स्तनमध्याद्विलम्बिनीम् । आनाभितो रोमराजिं तन्वीं चार्वायतां शुभाम्

dṛḍhapīnonnataghana stanamadhyādvilambinīm | ānābhito romarājiṃ tanvīṃ cārvāyatāṃ śubhām

ज्यां पुष्पधनुषः कामः षट्पदावलिसम्भृताम् । विसस्मार च यस्मात्तां विगृह्यैनां निरीक्षते

jyāṃ puṣpadhanuṣaḥ kāmaḥ ṣaṭpadāvalisambhṛtām | visasmāra ca yasmāttāṃ vigṛhyaināṃ nirīkṣate

गम्भीरनाभिरन्ध्रान्तश्चतुष्पार्श्वत्वगावृताम् । आननाब्जे क्षणद्वन्द्वमारक्तकमलं यथा

gambhīranābhirandhrāntaścatuṣpārśvatvagāvṛtām | ānanābje kṣaṇadvandvamāraktakamalaṃ yathā

क्षीणामध्येन वपुषा निसर्गाष्टपदप्रभा । रत्नवेदीव ददृशे कामेन द्विजसत्तमाः

kṣīṇāmadhyena vapuṣā nisargāṣṭapadaprabhā | ratnavedīva dadṛśe kāmena dvijasattamāḥ

रम्भास्तम्भायतं स्निग्धं तदुरुयुगलं मृदु । निजशक्तिसमं कामो वीक्षाञ्चक्रे मनोहरम्

rambhāstambhāyataṃ snigdhaṃ taduruyugalaṃ mṛdu | nijaśaktisamaṃ kāmo vīkṣāñcakre manoharam

आरक्तपाणिपादाग्रप्रान्तभागं पदद्वयम् । अनुरागम मे स्थितं तस्यां मनोभवः

āraktapāṇipādāgraprāntabhāgaṃ padadvayam | anurāgama me sthitaṃ tasyāṃ manobhavaḥ

तस्याः करयुगं रक्तनखरैः किंशुकोपमैः । वृत्ताभिरङ्गुलिभिश्च सूक्ष्माग्रभिर्मनोहरैः

tasyāḥ karayugaṃ raktanakharaiḥ kiṃśukopamaiḥ | vṛttābhiraṅgulibhiśca sūkṣmāgrabhirmanoharaiḥ

इति दृष्ट्वा स्मरो मेने ममास्त्रैर्द्विगुणीकृतैः । मां मोहयितुमुद्युक्ता किमेषा द्विजसत्तमाः

iti dṛṣṭvā smaro mene mamāstrairdviguṇīkṛtaiḥ | māṃ mohayitumudyuktā kimeṣā dvijasattamāḥ

तद्वाहुयुगलं कान्तं मृणालयुगलायतम् । मृदुस्त्रिग्धं रराजातिकान्ति - तोयप्रवाहवत्

tadvāhuyugalaṃ kāntaṃ mṛṇālayugalāyatam | mṛdustrigdhaṃ rarājātikānti - toyapravāhavat

नीलनीरदसङ्काशः केशपाशो मनोहरः । चमरीबालभारवद्विभातिस्म स्मरप्रियः

nīlanīradasaṅkāśaḥ keśapāśo manoharaḥ | camarībālabhāravadvibhātisma smarapriyaḥ

तां वीक्ष्य मदनो देवीं रतिमतिमनोहराम् । कान्तितोयौघसम्पूर्णां कुचवक्त्राब्जकुड्मलाम्

tāṃ vīkṣya madano devīṃ ratimatimanoharām | kāntitoyaughasampūrṇāṃ kucavaktrābjakuḍmalām

वक्त्रपद्मां चारुवाहु मृणालीशकलान्विताम् । भ्रूयुग्मविभ्रमद्वात तनूर्मिपरिराजिताम्

vaktrapadmāṃ cāruvāhu mṛṇālīśakalānvitām | bhrūyugmavibhramadvāta tanūrmiparirājitām

अपूर्णकचवक्त्रौघ नेत्रनीलोत्पलान्विताम् । तनुलोमानिशैवालां मनोद्रुमविशातिनीम्

apūrṇakacavaktraugha netranīlotpalānvitām | tanulomāniśaivālāṃ manodrumaviśātinīm

निम्ननाभिहृदां दक्षप्रालेयाद्रिसमुद्भवाम् । गङ्गामिव महादेवो जग्राहोत्फुल्ललोचनः

nimnanābhihṛdāṃ dakṣaprāleyādrisamudbhavām | gaṅgāmiva mahādevo jagrāhotphullalocanaḥ

उवाच च तदा दक्षं कामो मोदभरान्वितः । विस्मृत्य शापञ्च तदा विधिदत्तं सुदारुणम्

uvāca ca tadā dakṣaṃ kāmo modabharānvitaḥ | vismṛtya śāpañca tadā vidhidattaṃ sudāruṇam

मदन उवाच ।। अनया सहचारिण्या सम्यक्सुन्दररूपया । समर्थो मोहितुं शम्भुं किमन्यैर्जन्तुभिर्विभो

madana uvāca || anayā sahacāriṇyā samyaksundararūpayā | samartho mohituṃ śambhuṃ kimanyairjantubhirvibho

यत्र यत्र मया लक्ष्यं क्रियते धनुषोऽनघ । तत्रानयापि चेष्टव्यं मायया परमाह्वया

yatra yatra mayā lakṣyaṃ kriyate dhanuṣo'nagha | tatrānayāpi ceṣṭavyaṃ māyayā paramāhvayā

यदा देवालयं यामि पृथिवीं वा रसातलम् । तदैषाप्यस्तु सध्रीची सर्वदा चारुहसिनी

yadā devālayaṃ yāmi pṛthivīṃ vā rasātalam | tadaiṣāpyastu sadhrīcī sarvadā cāruhasinī

यथा पद्मालया विष्णोर्जलदानां यथा तडित् । तथा ममैषा भविता प्रजाध्यक्षसहायिनी

yathā padmālayā viṣṇorjaladānāṃ yathā taḍit | tathā mamaiṣā bhavitā prajādhyakṣasahāyinī

मार्कण्डेय उवाच ।। इत्युक्त्वा मदनो देवीं रतिं जग्राह सोत्सुकः । सागरादुत्थितां लक्ष्मीं हृषीकेश इवोत्तमाम्

mārkaṇḍeya uvāca || ityuktvā madano devīṃ ratiṃ jagrāha sotsukaḥ | sāgarādutthitāṃ lakṣmīṃ hṛṣīkeśa ivottamām

रराज स तया सार्द्धं भिन्नपीतप्रभः स्मरः । जीमूत इव सन्ध्यायां सौदामिन्या मनोज्ञया

rarāja sa tayā sārddhaṃ bhinnapītaprabhaḥ smaraḥ | jīmūta iva sandhyāyāṃ saudāminyā manojñayā

इति रतिपतिरुच्चैर्मोदयुक्तो रतिं तां हृदि परिजगृहे यां योगदर्शीव विद्याम् । रतिरपि पतिमग्रयं प्राप्य तोषञ्च लेभे हरिमिव कमलोत्था पूर्णचन्द्रोपमास्या

iti ratipatiruccairmodayukto ratiṃ tāṃ hṛdi parijagṛhe yāṃ yogadarśīva vidyām | ratirapi patimagrayaṃ prāpya toṣañca lebhe harimiva kamalotthā pūrṇacandropamāsyā

श्रीकालिकापुराणे रत्युत्पत्तिवर्णनं नामतृतीयोऽध्यायः

śrīkālikāpurāṇe ratyutpattivarṇanaṃ nāmatṛtīyo'dhyāyaḥ

अथ कालिका पुराण अध्याय ४

मार्कण्डेय उवाच ।। ततः प्रभृति धातापि यदैवान्तर्हितः पुरा । चिन्तयामास सततं शम्भुवाक्यविनिंदितः

mārkaṇḍeya uvāca || tataḥ prabhṛti dhātāpi yadaivāntarhitaḥ purā | cintayāmāsa satataṃ śambhuvākyaviniṃditaḥ

कान्ताभिलाषमात्रं मे दृष्ट्वा शम्भुरगर्हयत् । मुनीनां पुरतः कस्मात् स दारान् संग्रहीष्यति

kāntābhilāṣamātraṃ me dṛṣṭvā śambhuragarhayat | munīnāṃ purataḥ kasmāt sa dārān saṃgrahīṣyati

का वा भवित्री तंज्जाया का च तन्मनसि स्थिता । योगमार्गमवज्ञाप्य तस्य मोहं करिष्यति

kā vā bhavitrī taṃjjāyā kā ca tanmanasi sthitā | yogamārgamavajñāpya tasya mohaṃ kariṣyati

मन्मथोऽपि समर्थो नो भविष्यत्यस्य मोहने । नितान्तयोगी वामानां नामापि सहते न सः

manmatho'pi samartho no bhaviṣyatyasya mohane | nitāntayogī vāmānāṃ nāmāpi sahate na saḥ

अगृहीतेषु दारेषु हरेषु कथमादितः । मध्येऽन्ते च भवेत् सृष्टिस्तद्वधो न न्यकारितः

agṛhīteṣu dāreṣu hareṣu kathamāditaḥ | madhye'nte ca bhavet sṛṣṭistadvadho na nyakāritaḥ

केचिद्भविष्यन्ति भुवि मया बध्या महाबलाः । केचिद्विष्णोबाधनीयाः केचिच्छम्भोरुपायतः

kecidbhaviṣyanti bhuvi mayā badhyā mahābalāḥ | kecidviṣṇobādhanīyāḥ kecicchambhorupāyataḥ

संसारविमुखे शम्भौ तद्विकारविरागिणो । अस्मादृते न कर्मान्यत् करिष्यति न संशयः

saṃsāravimukhe śambhau tadvikāravirāgiṇo | asmādṛte na karmānyat kariṣyati na saṃśayaḥ

चिन्तयिन्निति लोकेशो ब्रह्मा लोकपितामहः । पुनर्द्ददर्श भूमिस्थान् दक्षादीन् वियति स्थितः

cintayinniti lokeśo brahmā lokapitāmahaḥ | punarddadarśa bhūmisthān dakṣādīn viyati sthitaḥ

रतिद्वितीयं मदनं मोदयुक्तं निरीक्ष्य च । पुनस्तत्र गतःप्राह सान्त्वयन् पुष्पसायकम्

ratidvitīyaṃ madanaṃ modayuktaṃ nirīkṣya ca | punastatra gataḥprāha sāntvayan puṣpasāyakam

ब्रह्मोवाच ।। अनया सहचारिण्या शोभसे त्वं मनोभव । एषा च भवता पत्या युक्ता संशोभते भृशम्

brahmovāca || anayā sahacāriṇyā śobhase tvaṃ manobhava | eṣā ca bhavatā patyā yuktā saṃśobhate bhṛśam

यथा श्रिया हृषीकेशो यथा तेन हरिप्रिया । क्षणदा विधुना युक्ता तया युक्तो यथा विधुः

yathā śriyā hṛṣīkeśo yathā tena haripriyā | kṣaṇadā vidhunā yuktā tayā yukto yathā vidhuḥ

तथैव युवयोः शोभा दाम्पत्यञ्च पुरस्कृतम् । अतस्त्वं जगतः केतुर्विश्वकेतुर्भविष्यसि

tathaiva yuvayoḥ śobhā dāmpatyañca puraskṛtam | atastvaṃ jagataḥ keturviśvaketurbhaviṣyasi

जगद्धिताय वत्स त्वं मोहयस्व पिनाकिनम् । यथा सुखमनाः शम्भुः कुर्य्याद्दारपरिग्रहम्

jagaddhitāya vatsa tvaṃ mohayasva pinākinam | yathā sukhamanāḥ śambhuḥ kuryyāddāraparigraham

विजनेऽस्मिन् वनोद्देशे पर्वतेषु सरित्सु च । यत्र यत्र प्रयातीशस्तत्रतत्रानयासह

vijane'smin vanoddeśe parvateṣu saritsu ca | yatra yatra prayātīśastatratatrānayāsaha

मोहयस्व यतात्मानं वनिताविमुखं हरम् । त्वदृते विद्यते नान्यः कश्चिदस्य विमोहकः

mohayasva yatātmānaṃ vanitāvimukhaṃ haram | tvadṛte vidyate nānyaḥ kaścidasya vimohakaḥ

भूते हरे सानुरागे भवतोऽपि मनोभव । शापोपशान्तिर्भविता तस्मादात्महितं कुरु

bhūte hare sānurāge bhavato'pi manobhava | śāpopaśāntirbhavitā tasmādātmahitaṃ kuru

सानुरागो वरारोहां यदीच्छति मनोभव । तदा तवोपभोगाय स त्वां सम्भावयिष्यति

sānurāgo varārohāṃ yadīcchati manobhava | tadā tavopabhogāya sa tvāṃ sambhāvayiṣyati

तस्माज्जगद्धिताय त्वं यतस्व हरमोहने । विश्वस्य भव केतुस्त्वं मोहयित्वा महेश्वरम्

tasmājjagaddhitāya tvaṃ yatasva haramohane | viśvasya bhava ketustvaṃ mohayitvā maheśvaram

मार्कण्डेय उवाच ।। इति श्रुत्वा वचस्तस्य ब्रह्मणः परमात्मनः । उवाच मन्मथस्तथ्यं ब्रह्माणं जगतो हितम्

mārkaṇḍeya uvāca || iti śrutvā vacastasya brahmaṇaḥ paramātmanaḥ | uvāca manmathastathyaṃ brahmāṇaṃ jagato hitam

मन्मथ उवाच ।। करिष्येऽहं तव विभो वचनाच्छम्भुमोहनम् । किन्तु योषिन्महास्त्रं मे तत्र कान्तां प्रभो सृज

manmatha uvāca || kariṣye'haṃ tava vibho vacanācchambhumohanam | kintu yoṣinmahāstraṃ me tatra kāntāṃ prabho sṛja

मया सम्मोहिते शम्भौ यया तस्यानुमोहनम् । कार्यं मनोरमां रामां तां निदेशय लोकभृत्

mayā sammohite śambhau yayā tasyānumohanam | kāryaṃ manoramāṃ rāmāṃ tāṃ nideśaya lokabhṛt

तामहं नहि पश्यामि यया तस्यानुमोहनम् । कर्तव्यमधुना धातस्तत्रोपायं तथा कुरु

tāmahaṃ nahi paśyāmi yayā tasyānumohanam | kartavyamadhunā dhātastatropāyaṃ tathā kuru

मार्कण्डेय उवाच ।। एवं वादिनि कन्दर्पे धाता लोकपितामहः । कुर्यां सन्मोहनीं योषामिति चिन्तां जगाम ह

mārkaṇḍeya uvāca || evaṃ vādini kandarpe dhātā lokapitāmahaḥ | kuryāṃ sanmohanīṃ yoṣāmiti cintāṃ jagāma ha

चिन्ताविष्टस्य तस्याथ निःश्वासो यो विनिःसृतः । तस्माद्वसन्तः संजातः पुष्पव्रातविभूषितः

cintāviṣṭasya tasyātha niḥśvāso yo viniḥsṛtaḥ | tasmādvasantaḥ saṃjātaḥ puṣpavrātavibhūṣitaḥ

चूताङ्कुरान् मुकुलितान् विभ्रद्भ्रमरसंहतिम् । किंशुकान् सारसान् रेजे प्रफुल्ल इव पादपाः

cūtāṅkurān mukulitān vibhradbhramarasaṃhatim | kiṃśukān sārasān reje praphulla iva pādapāḥ

शोणराजीवसंकाशः फुल्लतामरसेक्षणः । सन्ध्योदिताखण्डशशिप्रतिमास्यः सुनासिकः

śoṇarājīvasaṃkāśaḥ phullatāmarasekṣaṇaḥ | sandhyoditākhaṇḍaśaśipratimāsyaḥ sunāsikaḥ

शङ्खवच्छ्रवणावर्तः श्यामकुञ्चितमूर्द्धजः । सन्ध्यांशुमालिसदृश-कुण्डलद्वयमण्डितः

śaṅkhavacchravaṇāvartaḥ śyāmakuñcitamūrddhajaḥ | sandhyāṃśumālisadṛśa-kuṇḍaladvayamaṇḍitaḥ

प्रमत्तमातङ्गगतिर्विस्तीर्णहृदयस्थलः। पीनस्थूलायतभुजः कठोरकरयुग्मकः

pramattamātaṅgagatirvistīrṇahṛdayasthalaḥ| pīnasthūlāyatabhujaḥ kaṭhorakarayugmakaḥ

सुवृत्तोरुकटीजङ्घः कम्बुग्रीवोन्नतांशकः । गूढजत्रुःपीनवक्षाः सम्पूर्णः सर्वलक्षणैः

suvṛttorukaṭījaṅghaḥ kambugrīvonnatāṃśakaḥ | gūḍhajatruḥpīnavakṣāḥ sampūrṇaḥ sarvalakṣaṇaiḥ

तादृशेऽथ समुत्पन्ने सम्पूर्णे कुसुमाकरे । ववौ वायुः स सुरभिः पादपा अपि पुष्पिताः

tādṛśe'tha samutpanne sampūrṇe kusumākare | vavau vāyuḥ sa surabhiḥ pādapā api puṣpitāḥ

पिकाश्च नेदुः शतश: पञ्चमं मधुरस्वनाः । प्रफुल्लपद्मा अभवन् सरस्यः पुष्टपुष्कराः

pikāśca neduḥ śataśa: pañcamaṃ madhurasvanāḥ | praphullapadmā abhavan sarasyaḥ puṣṭapuṣkarāḥ

तमुत्पन्नमवेक्ष्याथ तथा तादृसमुत्तमम् । हिरण्यगर्भो मदनं जगाद मधुरं वचः

tamutpannamavekṣyātha tathā tādṛsamuttamam | hiraṇyagarbho madanaṃ jagāda madhuraṃ vacaḥ

ब्रह्मोवाच ।। एष मन्मथ ते मित्रं सदा सहचरो भवन् । आनुकूल्यं तव कृते सर्वदैव करिष्यति

brahmovāca || eṣa manmatha te mitraṃ sadā sahacaro bhavan | ānukūlyaṃ tava kṛte sarvadaiva kariṣyati

यथाग्नेः श्वसनो मित्रं सर्वत्रोपकरोति च । तथायं भवतो मित्रं सदा त्वामनुयास्यति ।। ३४ । । तवानुगमनं कर्म तथा लोकानुरञ्जनम्

yathāgneḥ śvasano mitraṃ sarvatropakaroti ca | tathāyaṃ bhavato mitraṃ sadā tvāmanuyāsyati || 34 | | tavānugamanaṃ karma tathā lokānurañjanam

वसतेरन्तहेतुत्वाद्वसन्ताख्यो भवत्वयम् । असौ वसन्तः शृङ्गारो वसन्ते मलयानिलः । भवन्तु सुहृदो भावाः सदा त्वद्वशवर्तिनः

vasaterantahetutvādvasantākhyo bhavatvayam | asau vasantaḥ śṛṅgāro vasante malayānilaḥ | bhavantu suhṛdo bhāvāḥ sadā tvadvaśavartinaḥ

विव्वोकाद्यास्तथा हावाश्चतुःषष्टिकलास्तथा । कुर्वन्तु रत्याः सौहृद्यं सुहृदस्ते यथा तव

vivvokādyāstathā hāvāścatuḥṣaṣṭikalāstathā | kurvantu ratyāḥ sauhṛdyaṃ suhṛdaste yathā tava

एभिः सहचरैः काम वसन्तप्रमुखैर्भवान् । अनया सहचारिण्या त्वद्युक्तपरिवारया

ebhiḥ sahacaraiḥ kāma vasantapramukhairbhavān | anayā sahacāriṇyā tvadyuktaparivārayā

मोहयस्व महादेवं कुरु सृष्टिं सनातनीम् । यथेष्टदेशं गच्छ त्वं सर्वैः सहचरैर्वृतः । अहं तां भावयिष्यामि यो हरं मोहयिष्यति

mohayasva mahādevaṃ kuru sṛṣṭiṃ sanātanīm | yatheṣṭadeśaṃ gaccha tvaṃ sarvaiḥ sahacarairvṛtaḥ | ahaṃ tāṃ bhāvayiṣyāmi yo haraṃ mohayiṣyati

एवमुक्तोऽथ मदनः सुरज्येष्ठेन हर्षितः । जगाम सगणस्तत्र सपन्यनुचरस्तदा

evamukto'tha madanaḥ surajyeṣṭhena harṣitaḥ | jagāma sagaṇastatra sapanyanucarastadā

दक्षं प्रणम्य तान् सर्वान् मानसानभिवाद्य च । यत्रास्ति शम्भुर्गतवांस्तत्स्थानं मन्मथस्तदा

dakṣaṃ praṇamya tān sarvān mānasānabhivādya ca | yatrāsti śambhurgatavāṃstatsthānaṃ manmathastadā

तस्मिन् गते सानुचरेऽथ मन्मथे शृङ्गारभावादियुते द्विजोत्तमाः । प्रोवाच दक्षं मधुरं पितामहः सार्द्ध मरीच्यत्रिमुखैर्मुनीश्वरैः

tasmin gate sānucare'tha manmathe śṛṅgārabhāvādiyute dvijottamāḥ | provāca dakṣaṃ madhuraṃ pitāmahaḥ sārddha marīcyatrimukhairmunīśvaraiḥ

श्रीकालिकापुराणे वसन्तोत्पत्तिर्नाम चतुर्थोध्यायः

śrīkālikāpurāṇe vasantotpattirnāma caturthodhyāyaḥ

अथ कालिका पुराण अध्याय ५

मार्कण्डेय उवाच ।। अथ ब्रह्मा तदोवाच दक्षाय सुमहात्मने । मरीचिप्रमुखेभ्यश्च वचनञ्चेदमञ्जसा

mārkaṇḍeya uvāca || atha brahmā tadovāca dakṣāya sumahātmane | marīcipramukhebhyaśca vacanañcedamañjasā

ब्रह्मोवाच ।। भवित्री शम्भुपत्नी का का तं सन्मोहयिष्यति । इति सञ्चिन्तयन् कान्तां न स्थिरीकर्तुमुत्सहे

brahmovāca || bhavitrī śambhupatnī kā kā taṃ sanmohayiṣyati | iti sañcintayan kāntāṃ na sthirīkartumutsahe

विष्णुमायामृते दक्ष महामायां जगन्मयीम् । नान्या तन्मोहकर्त्री स्यात् सन्ध्यासावित्र्युमामृते

viṣṇumāyāmṛte dakṣa mahāmāyāṃ jaganmayīm | nānyā tanmohakartrī syāt sandhyāsāvitryumāmṛte

तस्मादहं विष्णुमायां योगनिद्रां जगत्प्रसूम् । स्तौमि सा चारुरूपेण शङ्करं मोहयिष्यति

tasmādahaṃ viṣṇumāyāṃ yoganidrāṃ jagatprasūm | staumi sā cārurūpeṇa śaṅkaraṃ mohayiṣyati

भवांस्तु दक्ष तामेव यजतां विश्वरूपिणीम् । यथा तव सुता भूत्वा हरजाया भविष्यति

bhavāṃstu dakṣa tāmeva yajatāṃ viśvarūpiṇīm | yathā tava sutā bhūtvā harajāyā bhaviṣyati

मार्कण्डेय उवाच ।। एवं वचनमाकर्ण्य ब्रह्मण: परमात्मनः । उवाच दक्षः स्रष्टारं मरीच्यादिभिरीरितः

mārkaṇḍeya uvāca || evaṃ vacanamākarṇya brahmaṇa: paramātmanaḥ | uvāca dakṣaḥ sraṣṭāraṃ marīcyādibhirīritaḥ

दक्ष उवाच ।। यथात्थ भगवंस्तथ्यं त्वं लोकेश जगद्धितम् । तत् करिष्यामहे सम्यग् यथा स्यात्तन्मनोहरा

dakṣa uvāca || yathāttha bhagavaṃstathyaṃ tvaṃ lokeśa jagaddhitam | tat kariṣyāmahe samyag yathā syāttanmanoharā

तथा तथा भविष्यामि यथा मम सुता स्वयम् । विष्णुमाया भवेत् पत्नी भूत्वा शम्भोर्महात्मनः

tathā tathā bhaviṣyāmi yathā mama sutā svayam | viṣṇumāyā bhavet patnī bhūtvā śambhormahātmanaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। एवमेवेति तैरुक्तं मरीचिप्रमुखैस्तदा । यष्टुं दक्षः समारेभे महामायां जगन्मयीम्

mārkaṇḍeya uvāca || evameveti tairuktaṃ marīcipramukhaistadā | yaṣṭuṃ dakṣaḥ samārebhe mahāmāyāṃ jaganmayīm

क्षीरोदोत्तरतीरस्थस्तां कृत्वा हृदयस्थिताम् । तपस्तप्तुं समारेभे द्रष्टुं प्रत्यक्षतोऽम्बिकाम्

kṣīrodottaratīrasthastāṃ kṛtvā hṛdayasthitām | tapastaptuṃ samārebhe draṣṭuṃ pratyakṣato'mbikām

दीव्यवर्षेण दक्षोऽपि सहस्राणां त्रयः समाः । तपश्चचार नियतः संयतात्मा दृढव्रतः

dīvyavarṣeṇa dakṣo'pi sahasrāṇāṃ trayaḥ samāḥ | tapaścacāra niyataḥ saṃyatātmā dṛḍhavrataḥ

मारुताशी निराहारो जलाहारी च पर्णभुक् । एवं निनाय तत्कालं चिन्तयंस्तां जगन्मयीम्

mārutāśī nirāhāro jalāhārī ca parṇabhuk | evaṃ nināya tatkālaṃ cintayaṃstāṃ jaganmayīm

गते दक्षे तपः कर्तुं ब्रह्मा सर्वजगत्पतिः । जगाम मन्दराभ्यासं पुण्यात्पुण्यतरं वरम्

gate dakṣe tapaḥ kartuṃ brahmā sarvajagatpatiḥ | jagāma mandarābhyāsaṃ puṇyātpuṇyataraṃ varam

तत्र गत्वा जगद्धात्रीं विष्णुमायां जगन्मयीम् । तुष्टाव वाग्भिरर्थ्याभिरेकतानं शतं समाः

tatra gatvā jagaddhātrīṃ viṣṇumāyāṃ jaganmayīm | tuṣṭāva vāgbhirarthyābhirekatānaṃ śataṃ samāḥ

ब्रह्मोवाच ।। विद्याविद्यात्मिकां शुद्धां निरालम्बां निराकुलाम् । स्तौमि देवीं जगद्धात्रीं स्थूलाणीयः स्वरूपिणीम्

brahmovāca || vidyāvidyātmikāṃ śuddhāṃ nirālambāṃ nirākulām | staumi devīṃ jagaddhātrīṃ sthūlāṇīyaḥ svarūpiṇīm

यस्या उदेति च जगत्प्रधानाख्यं जगत्परम् । यस्यास्तदंशभूतां त्वां स्तौमि निद्रां सनातनीम्

yasyā udeti ca jagatpradhānākhyaṃ jagatparam | yasyāstadaṃśabhūtāṃ tvāṃ staumi nidrāṃ sanātanīm

त्वं चितिः परमानन्दा परमात्मस्वरूपिणी । शक्तिस्त्वं सर्वभूतानां त्वं सर्वेषां च पावनी

tvaṃ citiḥ paramānandā paramātmasvarūpiṇī | śaktistvaṃ sarvabhūtānāṃ tvaṃ sarveṣāṃ ca pāvanī

त्वं सावित्री जगद्धात्री त्वं सन्ध्या त्वं रतिर्धृतिः । त्वं हि ज्योतिः स्वरूपेण संसारस्य प्रकाशिनी । तथा तमः स्वरूपेण च्छादयन्ती सदा जगत्

tvaṃ sāvitrī jagaddhātrī tvaṃ sandhyā tvaṃ ratirdhṛtiḥ | tvaṃ hi jyotiḥ svarūpeṇa saṃsārasya prakāśinī | tathā tamaḥ svarūpeṇa cchādayantī sadā jagat

त्वमेव सृष्टिरूपेण संसारपरिपूरणी

tvameva sṛṣṭirūpeṇa saṃsāraparipūraṇī

स्थितिरूपेण च हरेर्जगतां च हितैषिणी । तथैवान्तस्वरूपेण जगतामन्तकारिणी

sthitirūpeṇa ca harerjagatāṃ ca hitaiṣiṇī | tathaivāntasvarūpeṇa jagatāmantakāriṇī

त्वं मेधा त्वं महामाया त्वं स्वधा पितृमोदिनी । त्वं स्वाहा त्वं नमस्कार वषट्कारौ तथा स्मृतिः

tvaṃ medhā tvaṃ mahāmāyā tvaṃ svadhā pitṛmodinī | tvaṃ svāhā tvaṃ namaskāra vaṣaṭkārau tathā smṛtiḥ

त्वं पुष्टिस्त्वं धृतिमैत्री करुणा मुदिता तथा । त्वमेव लज्जा त्वं शान्तिस्त्वं कान्तिर्जगदीश्वरी

tvaṃ puṣṭistvaṃ dhṛtimaitrī karuṇā muditā tathā | tvameva lajjā tvaṃ śāntistvaṃ kāntirjagadīśvarī

महामाया त्वं च स्वाहा स्वधा च पितृदेवता

mahāmāyā tvaṃ ca svāhā svadhā ca pitṛdevatā

या सृष्टिशक्तिरस्माकं स्थितिशक्तिश्च या हरेः । अन्तशक्तिस्तथैशानी सा त्वं शक्तिः सनातनी

yā sṛṣṭiśaktirasmākaṃ sthitiśaktiśca yā hareḥ | antaśaktistathaiśānī sā tvaṃ śaktiḥ sanātanī

एका त्वं द्विविधा भूत्वा मोक्षसंसारकारिणी । विद्याविद्यास्वरूपेण स्वप्रकाशाप्रकाशतः

ekā tvaṃ dvividhā bhūtvā mokṣasaṃsārakāriṇī | vidyāvidyāsvarūpeṇa svaprakāśāprakāśataḥ

त्वं लक्ष्मीः सर्वभूतानां त्वं छाया त्वं सरस्वती । त्रयीमयी त्रिमाता त्वं सर्वभूतस्वरूपिणी

tvaṃ lakṣmīḥ sarvabhūtānāṃ tvaṃ chāyā tvaṃ sarasvatī | trayīmayī trimātā tvaṃ sarvabhūtasvarūpiṇī

उद्गीति: सामवेदस्य या पितृगणरञ्जनी । त्वं वेदिः सर्वयज्ञानां सामिधेनी तथा हविः

udgīti: sāmavedasya yā pitṛgaṇarañjanī | tvaṃ vediḥ sarvayajñānāṃ sāmidhenī tathā haviḥ

यदव्यक्तमनिर्देश्यं निष्कलं परमात्मनः । रूपं तथैव तन्मात्रं सकलं च जगन्मयम्

yadavyaktamanirdeśyaṃ niṣkalaṃ paramātmanaḥ | rūpaṃ tathaiva tanmātraṃ sakalaṃ ca jaganmayam

या मूर्त्तिर्वितता सर्वधरित्री विभ्रती क्षितिम् । सा त्वं विश्वम्भरे लोके शक्तिभूतिप्रदा सदा

yā mūrttirvitatā sarvadharitrī vibhratī kṣitim | sā tvaṃ viśvambhare loke śaktibhūtipradā sadā

त्वं लक्ष्मीश्चेतना कान्तिस्त्वं पुष्टिस्त्वं सनातनी । त्वं कालरात्रिस्त्वं मुक्तिः शान्तिः प्रज्ञा तथा स्मृतिः

tvaṃ lakṣmīścetanā kāntistvaṃ puṣṭistvaṃ sanātanī | tvaṃ kālarātristvaṃ muktiḥ śāntiḥ prajñā tathā smṛtiḥ

संसारसागरोत्तार- तरणि: सुखमोक्षदे । प्रसीद सर्वजगतां त्वं गतिस्त्वं मतिः सदा

saṃsārasāgarottāra- taraṇi: sukhamokṣade | prasīda sarvajagatāṃ tvaṃ gatistvaṃ matiḥ sadā

त्वं नित्या त्वमनित्या च त्वं चराचरमोहिनी । त्वं सन्धिनी सर्वयोग-साङ्गोपाङ्गविभाविनी

tvaṃ nityā tvamanityā ca tvaṃ carācaramohinī | tvaṃ sandhinī sarvayoga-sāṅgopāṅgavibhāvinī

चिन्ता कीर्तिर्यतीनां त्वं त्वं तदष्टाङ्गसंयुता । त्वं खड्गिनी शूलिनी च चक्रिणी घोररूपिणी

cintā kīrtiryatīnāṃ tvaṃ tvaṃ tadaṣṭāṅgasaṃyutā | tvaṃ khaḍginī śūlinī ca cakriṇī ghorarūpiṇī

त्वमीश्वरी जनानां त्वं सर्वानुग्रहकारिणी । विश्वादिस्त्वमनादिस्त्वं विश्वयोनिरयोनिजा । अनन्ता सर्वजगतस्त्वमेवैकान्तकारिणी

tvamīśvarī janānāṃ tvaṃ sarvānugrahakāriṇī | viśvādistvamanādistvaṃ viśvayonirayonijā | anantā sarvajagatastvamevaikāntakāriṇī

नितान्तनिर्मला त्वं हि तामसीति च गीयसे । त्वं हिंसा त्वमहिंसा च त्वं काली चतुरानना

nitāntanirmalā tvaṃ hi tāmasīti ca gīyase | tvaṃ hiṃsā tvamahiṃsā ca tvaṃ kālī caturānanā

त्वं परा सर्वजननी दमनी दामिनी तथा । त्वय्येव लीयते विश्वं भाति तत्त्वं बिभर्षि च

tvaṃ parā sarvajananī damanī dāminī tathā | tvayyeva līyate viśvaṃ bhāti tattvaṃ bibharṣi ca

त्वं सृष्टिहीना त्वं सृष्टिस्त्वमकर्णापि सश्रुतिः । तपस्विनी पाणिपादहीना त्वं नितरां ग्रहा

tvaṃ sṛṣṭihīnā tvaṃ sṛṣṭistvamakarṇāpi saśrutiḥ | tapasvinī pāṇipādahīnā tvaṃ nitarāṃ grahā

त्वं द्यौस्त्वमापस्त्वं ज्योतिर्वायुस्त्वं च नभो मनः । अहङ्कारोऽपि जगतामष्टधा प्रकृतिः कृतिः

tvaṃ dyaustvamāpastvaṃ jyotirvāyustvaṃ ca nabho manaḥ | ahaṅkāro'pi jagatāmaṣṭadhā prakṛtiḥ kṛtiḥ

जगन्नाभिर्मेरुरूपधारिणी नालिकापरा । परापरात्मिका शुद्धा माया मोहातिकारिणी

jagannābhirmerurūpadhāriṇī nālikāparā | parāparātmikā śuddhā māyā mohātikāriṇī

कारणं कार्यभूतञ्च सत्यं शान्तं शिवाशिवे । रूपाणि तव विश्वार्थे रागवृक्षफलानि च

kāraṇaṃ kāryabhūtañca satyaṃ śāntaṃ śivāśive | rūpāṇi tava viśvārthe rāgavṛkṣaphalāni ca

नितान्त हस्वा दीर्घा च नितान्ताणुबृहत्तनुः । सूक्ष्माप्यखिललोकस्य व्यापिनी त्वं जगन्मयी

nitānta hasvā dīrghā ca nitāntāṇubṛhattanuḥ | sūkṣmāpyakhilalokasya vyāpinī tvaṃ jaganmayī

मानहीना विमानाति - विमानोन्मानसम्भवा । यदष्टिव्यष्टिसम्भोगरागादिगलिताशया । तत्ते महिम्नि तद्रूपं तव भ्रान्त्यादिकं च यत्

mānahīnā vimānāti - vimānonmānasambhavā | yadaṣṭivyaṣṭisambhogarāgādigalitāśayā | tatte mahimni tadrūpaṃ tava bhrāntyādikaṃ ca yat

इष्टनिष्ठाविपाकज्ञा यथेष्टानिष्टकारणम् । सर्गादिमध्यान्तमयं निम्नं रूपं तथैव च

iṣṭaniṣṭhāvipākajñā yatheṣṭāniṣṭakāraṇam | sargādimadhyāntamayaṃ nimnaṃ rūpaṃ tathaiva ca

विचाराष्टाङ्गयोगेन सम्पाद्यैवं मुहुर्मुहुः । यत् स्थिरीक्रियते तत्त्वं तत्ते रूपं सनातनम्

vicārāṣṭāṅgayogena sampādyaivaṃ muhurmuhuḥ | yat sthirīkriyate tattvaṃ tatte rūpaṃ sanātanam

वाह्यावाह्ये सुखं दुःखं ज्ञानाज्ञाने लयालयौ । उपतापस्तथा शान्तिर्भूतिस्त्वं जगतः पतेः

vāhyāvāhye sukhaṃ duḥkhaṃ jñānājñāne layālayau | upatāpastathā śāntirbhūtistvaṃ jagataḥ pateḥ

यस्याः प्रभावं नो वक्तुं शक्नोति भुवनत्रये । तस्यैव सन्मोहकरी सा त्वं किं स्तूयसे मया

yasyāḥ prabhāvaṃ no vaktuṃ śaknoti bhuvanatraye | tasyaiva sanmohakarī sā tvaṃ kiṃ stūyase mayā

योगनिद्रा महानिद्रा मोहनिद्रा जगन्मयी । विष्णुमाया च प्रकृतिः कस्त्वां स्तुत्या विभावयेत्

yoganidrā mahānidrā mohanidrā jaganmayī | viṣṇumāyā ca prakṛtiḥ kastvāṃ stutyā vibhāvayet

मम विष्णोः शङ्करस्य या वपुर्वहनात्मिका । तस्याः प्रभावं को वक्तुं गुणान् वेत्तुं च कः क्षमः

mama viṣṇoḥ śaṅkarasya yā vapurvahanātmikā | tasyāḥ prabhāvaṃ ko vaktuṃ guṇān vettuṃ ca kaḥ kṣamaḥ

प्रकाश करणज्योति: स्वरूपान्तरगोचरा । त्वमेव जङ्गमस्थेयरूपैका बाह्यगोचरा

prakāśa karaṇajyoti: svarūpāntaragocarā | tvameva jaṅgamastheyarūpaikā bāhyagocarā

प्रसीद सर्वजगतां जननी स्त्रीस्वरूपिणी । विश्वरूपिणि विश्वेशे प्रसीद त्वं सनातनि

prasīda sarvajagatāṃ jananī strīsvarūpiṇī | viśvarūpiṇi viśveśe prasīda tvaṃ sanātani

मार्कण्डेय उवाच ।। एवं संस्तूयमाना सा योगनिद्रा विरिञ्चिना । आविर्बभूव प्रत्यक्षं ब्रह्मण: परमात्मनः

mārkaṇḍeya uvāca || evaṃ saṃstūyamānā sā yoganidrā viriñcinā | āvirbabhūva pratyakṣaṃ brahmaṇa: paramātmanaḥ

स्त्रिग्धाञ्जनद्युतिश्चारुरूपोत्तुङगा चतुर्भुजा । सिंहस्था खड्गनीलाब्जहस्ता मुक्तकचोत्करा

strigdhāñjanadyutiścārurūpottuṅagā caturbhujā | siṃhasthā khaḍganīlābjahastā muktakacotkarā

समक्षमथ तां वीक्ष्य स्रष्टा सर्वजगद्गुरुः । भक्त्या विनम्रतुङ्गा सस्तुष्टाव च ननाम च

samakṣamatha tāṃ vīkṣya sraṣṭā sarvajagadguruḥ | bhaktyā vinamratuṅgā sastuṣṭāva ca nanāma ca

ब्रह्मोवाच ।। नमो नमस्ते जगतः प्रवृत्तिनिवृत्तिरूपे स्थितिसर्गरूपे । चराचराणां भवती च शक्तिः सनातनी सर्वविमोहनीति

brahmovāca || namo namaste jagataḥ pravṛttinivṛttirūpe sthitisargarūpe | carācarāṇāṃ bhavatī ca śaktiḥ sanātanī sarvavimohanīti

या श्रीः सदा केशवमूर्त्तिमाया विश्वम्भरा या सकलं विभर्त्ति । हीर्योगिनी या महिता मनोज्ञा सा त्वं नमस्ते परमात्मसारे

yā śrīḥ sadā keśavamūrttimāyā viśvambharā yā sakalaṃ vibhartti | hīryoginī yā mahitā manojñā sā tvaṃ namaste paramātmasāre

यामादिपूर्वे हृदि योगिनो यां विभावयन्ति प्रमितिप्रतीताम् । प्रकाशशुद्धादियुतां विरागां सा त्वं हि विद्या विविधावलम्बा

yāmādipūrve hṛdi yogino yāṃ vibhāvayanti pramitipratītām | prakāśaśuddhādiyutāṃ virāgāṃ sā tvaṃ hi vidyā vividhāvalambā

कूटस्थमव्यक्तमचिन्त्य रूपं त्वं विभ्रती कालमयं जगन्ति । विकारबीजं प्रकरोषि नित्यं प्रत्नानि न्यूलान्यथ मध्यमानि

kūṭasthamavyaktamacintya rūpaṃ tvaṃ vibhratī kālamayaṃ jaganti | vikārabījaṃ prakaroṣi nityaṃ pratnāni nyūlānyatha madhyamāni

सत्त्वं रजोऽथो तम इत्यमीषां विकारहीना समवस्थितिर्या । सा त्वं गुणानां जगदेकहेतुर्वाह्यान्तरालं भवतीव याति

sattvaṃ rajo'tho tama ityamīṣāṃ vikārahīnā samavasthitiryā | sā tvaṃ guṇānāṃ jagadekaheturvāhyāntarālaṃ bhavatīva yāti

अशेषजगतां बीजे ज्ञेयज्ञानस्वरूपिणि । जगद्धिताय जगतां विष्णुमाये नमोऽस्तुते

aśeṣajagatāṃ bīje jñeyajñānasvarūpiṇi | jagaddhitāya jagatāṃ viṣṇumāye namo'stute

मार्कण्डेय उवाच ।। इत्याकर्ण्य वचस्तस्य काली लोकविमोहिनी । ब्रह्माणमूचे जगतां स्रष्टारं घनशब्दवत्

mārkaṇḍeya uvāca || ityākarṇya vacastasya kālī lokavimohinī | brahmāṇamūce jagatāṃ sraṣṭāraṃ ghanaśabdavat

देव्युवाच ।। ब्रह्मन् किमर्थं भवता स्तुताहमवधारय । उच्यतां यदधृष्योऽस्ति तच्छीघ्रं पुरतो मम

devyuvāca || brahman kimarthaṃ bhavatā stutāhamavadhāraya | ucyatāṃ yadadhṛṣyo'sti tacchīghraṃ purato mama

प्रत्यक्षं मयि जातायां सिद्धिः कार्यस्य निश्चिता । तस्मात्ते वाञ्छितं ब्रूहि यत् करिष्यामि भाविता

pratyakṣaṃ mayi jātāyāṃ siddhiḥ kāryasya niścitā | tasmātte vāñchitaṃ brūhi yat kariṣyāmi bhāvitā

ब्रह्मोवाच ।। एकश्चरति भूतेशो न द्वितीयां समीहते । तं मोहय यथा दारान् स्वयं स च जिघृक्षति

brahmovāca || ekaścarati bhūteśo na dvitīyāṃ samīhate | taṃ mohaya yathā dārān svayaṃ sa ca jighṛkṣati

त्वदृते तस्य नो काचिद् भविष्यति मनोहरा । तस्मात्त्वमेकरूपेण भवस्य भव मोहनी

tvadṛte tasya no kācid bhaviṣyati manoharā | tasmāttvamekarūpeṇa bhavasya bhava mohanī

यथा धृतशरीरा त्वं लक्ष्मीरूपेण केशवम् । आमोदयसि विश्वस्य हितायैतं तथा कुरु

yathā dhṛtaśarīrā tvaṃ lakṣmīrūpeṇa keśavam | āmodayasi viśvasya hitāyaitaṃ tathā kuru

कान्ताभिलाषमात्रं मे निनिन्द वृषभध्वजः । कथं पुनः स वनितां स्वेच्छया संग्रहीष्यति

kāntābhilāṣamātraṃ me nininda vṛṣabhadhvajaḥ | kathaṃ punaḥ sa vanitāṃ svecchayā saṃgrahīṣyati

हरेऽगृहीतकान्ते तु कथं सृष्टिः प्रवर्तते । आद्यन्तमध्यहेतौ च तस्मिञ्छम्भौ विरागिणि

hare'gṛhītakānte tu kathaṃ sṛṣṭiḥ pravartate | ādyantamadhyahetau ca tasmiñchambhau virāgiṇi

इति चिन्तापरो नाहं त्वदन्यं शरणन्त्विह । लव्धवांस्तेन विश्वस्य हितायैतत् कुरुस्व मे

iti cintāparo nāhaṃ tvadanyaṃ śaraṇantviha | lavdhavāṃstena viśvasya hitāyaitat kurusva me

न विष्णुरस्य मोहाय न लक्ष्मीर्न मनोभवः । न चाप्यहं जगन्मातस्तस्मात् त्वं मोहयेश्वरम्

na viṣṇurasya mohāya na lakṣmīrna manobhavaḥ | na cāpyahaṃ jaganmātastasmāt tvaṃ mohayeśvaram

कीर्तिस्त्वं सर्वभूतानां यथा त्वं ह्रीर्यतात्मनाम् । यथा विष्णोः प्रियैका त्वं तथा सन्मोहयेश्वरम्

kīrtistvaṃ sarvabhūtānāṃ yathā tvaṃ hrīryatātmanām | yathā viṣṇoḥ priyaikā tvaṃ tathā sanmohayeśvaram

मार्कण्डेय उवाच ।। अथ ब्रह्माणमाभाष्य काली योगमयी पुनः। यदुवाच महाभागास्तच्छृण्वन्तु द्विजोत्तमाः

mārkaṇḍeya uvāca || atha brahmāṇamābhāṣya kālī yogamayī punaḥ| yaduvāca mahābhāgāstacchṛṇvantu dvijottamāḥ

श्रीकालिकापुराणे कालीस्तुतिर्नाम पञ्चमोऽध्यायः

śrīkālikāpurāṇe kālīstutirnāma pañcamo'dhyāyaḥ

अथ कालिका पुराण अध्याय ६

देव्युवाच ।। यदुक्तं भवता ब्रह्मन् समस्तं सत्यमेव तत् । मोहयित्रीह शङ्करस्य न विद्यते

devyuvāca || yaduktaṃ bhavatā brahman samastaṃ satyameva tat | mohayitrīha śaṅkarasya na vidyate

हरे गृहीतदारे तु सृष्टिषा सनातनी । भविष्यतीति तत् सत्यं भवता प्रतिपादितम्

hare gṛhītadāre tu sṛṣṭiṣā sanātanī | bhaviṣyatīti tat satyaṃ bhavatā pratipāditam

मयापि च महान् यत्नो विद्यतेऽस्य जगत्पतेः । त्वद्वाक्याद्विगुणो मेऽद्य प्रयत्नोऽभूत् सुनिर्भरः

mayāpi ca mahān yatno vidyate'sya jagatpateḥ | tvadvākyādviguṇo me'dya prayatno'bhūt sunirbharaḥ

अहं तथा यतिष्यामि यथा दारपरिग्रहम् । हर: करिष्यत्यवशः स्वयमेव विमोहितः

ahaṃ tathā yatiṣyāmi yathā dāraparigraham | hara: kariṣyatyavaśaḥ svayameva vimohitaḥ

चावीं मूर्तिमहं धृत्वा तस्यैव वशवर्तिनी । भविष्यामि महाभाग यथा विष्णोर्हरिप्रिया

cāvīṃ mūrtimahaṃ dhṛtvā tasyaiva vaśavartinī | bhaviṣyāmi mahābhāga yathā viṣṇorharipriyā

यथा सोऽपि ममैवेह वशवर्ती सदा भवेत् । तथा चाहं करिष्यामि यथेतरजनं हरम्

yathā so'pi mamaiveha vaśavartī sadā bhavet | tathā cāhaṃ kariṣyāmi yathetarajanaṃ haram

प्रतिसर्गादि मध्यं तमहं शम्भुं निराकुलम् । स्त्रीरूपेणानुयास्यामि विशेषेणान्यतो विधे

pratisargādi madhyaṃ tamahaṃ śambhuṃ nirākulam | strīrūpeṇānuyāsyāmi viśeṣeṇānyato vidhe

उत्पन्ना दक्षजायायां चारुरूपेण शङ्करम् । अहं सभाजयिष्यामि प्रतिसर्ग पितामह

utpannā dakṣajāyāyāṃ cārurūpeṇa śaṅkaram | ahaṃ sabhājayiṣyāmi pratisarga pitāmaha

ततस्तु योगनिद्रां मां विष्णुमायां जगन्मयीम् । शङ्कत वदिष्यन्ति रुद्राणीति दिवौकसः

tatastu yoganidrāṃ māṃ viṣṇumāyāṃ jaganmayīm | śaṅkata vadiṣyanti rudrāṇīti divaukasaḥ

उत्पन्नमात्रं सततं मोहये प्राणिनं यथा । तथा सन्मोहयिष्यामि शङ्करं प्रमथाधिपम्

utpannamātraṃ satataṃ mohaye prāṇinaṃ yathā | tathā sanmohayiṣyāmi śaṅkaraṃ pramathādhipam

यथान्यजन्तुरवनौ वर्तते वनितावशे । ततोऽप्यति हरो वामावशवर्ती भविष्यति

yathānyajanturavanau vartate vanitāvaśe | tato'pyati haro vāmāvaśavartī bhaviṣyati

विभिद्य भुवनाधीनां लीनां स्वहृदयान्तरे । यां विद्याञ्च महादेवो मोहात् प्रतिग्रहीष्यति

vibhidya bhuvanādhīnāṃ līnāṃ svahṛdayāntare | yāṃ vidyāñca mahādevo mohāt pratigrahīṣyati

मार्कण्डेय उवाच । । इति तस्मै समाभाष्य ब्रह्मणे द्विजसत्तमाः । वीक्ष्यमाणा जगत्स्रष्ट्रा तत्रैवान्तर्दधे ततः

mārkaṇḍeya uvāca | | iti tasmai samābhāṣya brahmaṇe dvijasattamāḥ | vīkṣyamāṇā jagatsraṣṭrā tatraivāntardadhe tataḥ

तस्यामन्तर्हितायान्तु धाता लोक - पितामहः । जगाम तत्र भगवान् स्थितो यत्र मनोभवः

tasyāmantarhitāyāntu dhātā loka - pitāmahaḥ | jagāma tatra bhagavān sthito yatra manobhavaḥ

मुदितोऽत्यर्थमभवन्महामायावचः स्मरन् । कृतकृत्यं तदात्मानं मेने च मुनिपुङ्गवाः

mudito'tyarthamabhavanmahāmāyāvacaḥ smaran | kṛtakṛtyaṃ tadātmānaṃ mene ca munipuṅgavāḥ

अथ दृष्ट्वा महात्मानं विरञ्चि मदनस्तथा । गच्छन्तं हंसयानेन चाभ्युत्तस्थौ त्वरान्वितः

atha dṛṣṭvā mahātmānaṃ virañci madanastathā | gacchantaṃ haṃsayānena cābhyuttasthau tvarānvitaḥ

आसनं तमथासाद्य हर्षोत्फुल्लविलोचनः । ववन्दे सर्वलोकेशं मोदयुक्तं मनोभवः

āsanaṃ tamathāsādya harṣotphullavilocanaḥ | vavande sarvalokeśaṃ modayuktaṃ manobhavaḥ

अथाह भगवान् धाता प्रीत्या मधुरगद्गदम् । मदनं मोदयन् सूक्तं यद् देव्या विष्णुमायया

athāha bhagavān dhātā prītyā madhuragadgadam | madanaṃ modayan sūktaṃ yad devyā viṣṇumāyayā

ब्रह्मोवाच ।। यदाह वत्स शर्वस्य मोहने त्वं पुरा वचः । अनुमोहनकर्त्री या तां सृजेति मनोभव

brahmovāca || yadāha vatsa śarvasya mohane tvaṃ purā vacaḥ | anumohanakartrī yā tāṃ sṛjeti manobhava

तदर्थं संस्तुता देवी योगनिद्रा जगन्मयी । एकतातेन मनसा मया मन्दरकन्दरे

tadarthaṃ saṃstutā devī yoganidrā jaganmayī | ekatātena manasā mayā mandarakandare

स्वयमेव तया वत्स प्रत्यक्षीभूतया मम । तुष्टयाङ्गीकृतं शम्भुर्मोनीयो मयेति वै

svayameva tayā vatsa pratyakṣībhūtayā mama | tuṣṭayāṅgīkṛtaṃ śambhurmonīyo mayeti vai

तया च दक्षभवने स समुत्पन्नया हरः । मोहनीयस्तु न चिरादिति सत्यं मनोभव

tayā ca dakṣabhavane sa samutpannayā haraḥ | mohanīyastu na cirāditi satyaṃ manobhava

मदन उवाच ।। ब्रह्मन् का योगनिद्रेति विख्याता या जगन्मयी । कथं तस्या हरो वश्यः कार्यस्तपसि संस्थितः

madana uvāca || brahman kā yoganidreti vikhyātā yā jaganmayī | kathaṃ tasyā haro vaśyaḥ kāryastapasi saṃsthitaḥ

किम्प्रभावाथ सा देवी का वा सा कुत्र संस्थिता । तदहं श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो लोकपितामह

kimprabhāvātha sā devī kā vā sā kutra saṃsthitā | tadahaṃ śrotumicchāmi tvatto lokapitāmaha

यस्य त्यक्तसमाधेस्तु न क्षणं दृष्टिगोचरे । शक्नुमोऽपि वयं स्थातुं तं कस्मात् सा विमोहयेत्

yasya tyaktasamādhestu na kṣaṇaṃ dṛṣṭigocare | śaknumo'pi vayaṃ sthātuṃ taṃ kasmāt sā vimohayet

ज्वलदग्निप्रकाशाक्षं जटाराजिकरालितम् । शूलिनं वीक्ष्य कः स्थातुं ब्रह्मन् शक्नोति तत्पुरः

jvaladagniprakāśākṣaṃ jaṭārājikarālitam | śūlinaṃ vīkṣya kaḥ sthātuṃ brahman śaknoti tatpuraḥ

तस्य तादृक्स्वरूपस्य सम्यङ्मोहनवाञ्छया । मयाभ्युपेतं तां श्रोतुमहमिच्छामि तत्त्वतः

tasya tādṛksvarūpasya samyaṅmohanavāñchayā | mayābhyupetaṃ tāṃ śrotumahamicchāmi tattvataḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। मनोभवस्य वचनं श्रुत्वाथ चतुराननः । विवक्षुरपि तद्वाक्यं श्रुत्वानुत्साहकारणम्

mārkaṇḍeya uvāca || manobhavasya vacanaṃ śrutvātha caturānanaḥ | vivakṣurapi tadvākyaṃ śrutvānutsāhakāraṇam

शर्वस्य मोहने ब्रह्मा चिन्ताविष्टोऽभवन्नहि । समर्थो मोहयितुमिति निशश्वास मुहुर्मुहुः

śarvasya mohane brahmā cintāviṣṭo'bhavannahi | samartho mohayitumiti niśaśvāsa muhurmuhuḥ

मारगणों की उत्पत्ति निःश्वासमारुतात्तस्य नानारूपा: महाबलाः । जाता गणा लोलजिह्वा लोलाश्चाति भयङ्कराः

māragaṇoṃ kī utpatti niḥśvāsamārutāttasya nānārūpā: mahābalāḥ | jātā gaṇā lolajihvā lolāścāti bhayaṅkarāḥ

तुरङ्गवदनाः केचित् केचिद्गजमुखास्तथा । सिंहव्याघ्रमुखाश्चान्ये श्ववराहखराननाः

turaṅgavadanāḥ kecit kecidgajamukhāstathā | siṃhavyāghramukhāścānye śvavarāhakharānanāḥ

ऋक्षमार्जारवदनाः शरभास्याः शुकाननाः । प्लवगोमायु - वक्त्राश्च सरीसृपमुखाः परे

ṛkṣamārjāravadanāḥ śarabhāsyāḥ śukānanāḥ | plavagomāyu - vaktrāśca sarīsṛpamukhāḥ pare

गोरूपा गोमुखाः केचित्तथा पक्षिमुखाः परे । महादीर्घा महाह्रस्वा महास्थूला महाकृशाः

gorūpā gomukhāḥ kecittathā pakṣimukhāḥ pare | mahādīrghā mahāhrasvā mahāsthūlā mahākṛśāḥ

पिंगाक्षा विडालाक्षाश्च त्र्यक्षैकाक्षा महोदराः । एककर्णास्त्रिकर्णाश्च चतुष्कर्णास्तथा परे

piṃgākṣā viḍālākṣāśca tryakṣaikākṣā mahodarāḥ | ekakarṇāstrikarṇāśca catuṣkarṇāstathā pare

स्थूलकर्णा महाकर्णा बहुकर्णा विकर्णकाः । दीर्घाक्षाः स्थूलनेत्राश्च सूक्ष्मनेत्रा विदृष्टयः

sthūlakarṇā mahākarṇā bahukarṇā vikarṇakāḥ | dīrghākṣāḥ sthūlanetrāśca sūkṣmanetrā vidṛṣṭayaḥ

चतुष्पादाः पञ्चपादास्त्रिपादैकपदास्तथा । ह्रस्वपादा दीर्घपादाः स्थूलपादा महापदाः

catuṣpādāḥ pañcapādāstripādaikapadāstathā | hrasvapādā dīrghapādāḥ sthūlapādā mahāpadāḥ

एकहस्ताश्चतुर्हस्ता द्विहस्तास्त्रिशयास्तथा । विहस्ताश्च विरूपाक्षा गोधिकाकृतयः परे

ekahastāścaturhastā dvihastāstriśayāstathā | vihastāśca virūpākṣā godhikākṛtayaḥ pare

मनुष्याकृतयः केचिच्छिशुमारमुखास्तथा । क्रौञ्चाकारा वकाकारा हंससारसरूपिणः । तथैव मद्गुकुरर- कंककाकमुखास्तथा

manuṣyākṛtayaḥ kecicchiśumāramukhāstathā | krauñcākārā vakākārā haṃsasārasarūpiṇaḥ | tathaiva madgukurara- kaṃkakākamukhāstathā

अर्द्धनीला अर्द्धरक्ताः कपिलाः पिङ्गलास्तथा । नीलाः शुक्लास्तथा पीता हरिताश्चित्ररूपिणः

arddhanīlā arddharaktāḥ kapilāḥ piṅgalāstathā | nīlāḥ śuklāstathā pītā haritāścitrarūpiṇaḥ

अवादयन्त ते शङ्खान् पटहान् परिवादिनः । मृदङ्गान् डिडिमांश्चैव गोमुखान् पणवांस्तथा

avādayanta te śaṅkhān paṭahān parivādinaḥ | mṛdaṅgān ḍiḍimāṃścaiva gomukhān paṇavāṃstathā

सर्वे जटाभिः पिङ्गाभिस्तुङ्गाभिश्च करालिताः । निरन्तराभिर्विप्रेन्द्रा गणाः स्यन्दनगामिनः

sarve jaṭābhiḥ piṅgābhistuṅgābhiśca karālitāḥ | nirantarābhirviprendrā gaṇāḥ syandanagāminaḥ

शूलहस्ताः पाशहस्ता: खड्गहस्ताः धनुर्द्धराः । शक्त्यंकुशगदावाण-पट्टिशप्रासपाणयः

śūlahastāḥ pāśahastā: khaḍgahastāḥ dhanurddharāḥ | śaktyaṃkuśagadāvāṇa-paṭṭiśaprāsapāṇayaḥ

नानायुधा महानादं कुर्वन्तस्ते महाबलाः । मारय च्छेदयेत्यूचुर्ब्रह्मणः पुरतो गताः

nānāyudhā mahānādaṃ kurvantaste mahābalāḥ | māraya cchedayetyūcurbrahmaṇaḥ purato gatāḥ

तेषान्तु वदतां यत्र मारय छेदयेत्युत । योगनिद्रा प्रभावात् स विधिर्वक्तुं प्रचक्रमे

teṣāntu vadatāṃ yatra māraya chedayetyuta | yoganidrā prabhāvāt sa vidhirvaktuṃ pracakrame

अथ ब्रह्माणमाभाष्य तान् दृष्ट्वा मदनो गणान् । उवाच वारयन् वक्तुं गणानामग्रतः स्मरः

atha brahmāṇamābhāṣya tān dṛṣṭvā madano gaṇān | uvāca vārayan vaktuṃ gaṇānāmagrataḥ smaraḥ

मदन उवाच ॥ किं कर्म ते करिष्यन्ति कुत्र स्थास्यन्ति वा विधे । किन्नामधेया एते वा तत्रैतान् विनियोजय

madana uvāca || kiṃ karma te kariṣyanti kutra sthāsyanti vā vidhe | kinnāmadheyā ete vā tatraitān viniyojaya

नियोज्यैतान्निजे कृत्ये स्थानं दत्त्वा नाम च । कृत्वा पश्चात् महामायाप्रभावं कथयस्व मे

niyojyaitānnije kṛtye sthānaṃ dattvā nāma ca | kṛtvā paścāt mahāmāyāprabhāvaṃ kathayasva me

मार्कण्डेय उवाच ।। अथ तद्वाक्यमाकर्ण्य सर्वलोकपितामहः । गणान् समदनानाह तेषां कर्मादिकं दिशन्

mārkaṇḍeya uvāca || atha tadvākyamākarṇya sarvalokapitāmahaḥ | gaṇān samadanānāha teṣāṃ karmādikaṃ diśan

ब्रह्मोवाच ।। एते उत्पन्नमात्रा हि मारयेत्यवदंस्तराम् । मुहुर्मुहुरतोऽमीषां नाम मारेति जायताम्

brahmovāca || ete utpannamātrā hi mārayetyavadaṃstarām | muhurmuhurato'mīṣāṃ nāma māreti jāyatām

मारात्मकत्वादप्येते माराः सन्तु च नामतः । सदा विघ्नं करिष्यन्ति जन्तूनाञ्च विनार्चनम्

mārātmakatvādapyete mārāḥ santu ca nāmataḥ | sadā vighnaṃ kariṣyanti jantūnāñca vinārcanam

तवानुगमनं कर्म मुख्यमेषां मनोभव । यत्र यत्र भवान् याता स्वकर्मार्थं यदा यदा । गन्तारस्तत्र तत्रैते साहाय्याय तदा तदा

tavānugamanaṃ karma mukhyameṣāṃ manobhava | yatra yatra bhavān yātā svakarmārthaṃ yadā yadā | gantārastatra tatraite sāhāyyāya tadā tadā

चित्तोद्भ्रान्तिं करिष्यन्ति त्वदस्त्रवशवर्तिनाम् । ज्ञानिनां ज्ञानमार्गञ्च विघ्नयिष्यन्ति सर्वदा

cittodbhrāntiṃ kariṣyanti tvadastravaśavartinām | jñānināṃ jñānamārgañca vighnayiṣyanti sarvadā

यथा सांसारिकं कर्म सर्वे कुर्वन्ति जन्तवः । तथा चैते करिष्यन्ति सविघ्नमपि सर्वतः

yathā sāṃsārikaṃ karma sarve kurvanti jantavaḥ | tathā caite kariṣyanti savighnamapi sarvataḥ

इमे स्थास्यन्ति सर्वत्र वेगिनः कामरूपिणः । त्वमेवैषां गणाध्यक्षः पञ्चयज्ञांशभोगिनः । नित्यक्रियावतां तोय-भोगिनो वै भवन्त्विति

ime sthāsyanti sarvatra veginaḥ kāmarūpiṇaḥ | tvamevaiṣāṃ gaṇādhyakṣaḥ pañcayajñāṃśabhoginaḥ | nityakriyāvatāṃ toya-bhogino vai bhavantviti

मार्कण्डेय उवाच ।। इति श्रुत्वा तु ते सर्वे मदनं सविधिं ततः । परिवार्य यथाकामं तस्थुः श्रुत्वा निजां गतिम्

mārkaṇḍeya uvāca || iti śrutvā tu te sarve madanaṃ savidhiṃ tataḥ | parivārya yathākāmaṃ tasthuḥ śrutvā nijāṃ gatim

तेषां वर्णयितुं शक्यो भुवि किं मुनिसत्तमाः । माहात्म्यञ्च प्रभावञ्च ते तपः शालिनो यतः

teṣāṃ varṇayituṃ śakyo bhuvi kiṃ munisattamāḥ | māhātmyañca prabhāvañca te tapaḥ śālino yataḥ

नैषां जाया न तनया निःसमीहाः सदैव हि । न्यासिनोऽपि महात्मानः सर्वे त ऊर्द्धरतसः

naiṣāṃ jāyā na tanayā niḥsamīhāḥ sadaiva hi | nyāsino'pi mahātmānaḥ sarve ta ūrddharatasaḥ

ततो ब्रह्मा प्रसन्नः स माहात्म्यं मदनाय च । गदितुं योगनिद्रायाः सम्यक् समुपचक्रमे

tato brahmā prasannaḥ sa māhātmyaṃ madanāya ca | gadituṃ yoganidrāyāḥ samyak samupacakrame

ब्रह्मोवाच ।। अव्यक्तव्यक्तरूपेण रजः सत्त्वतमोगुणैः । विभज्य यार्थं कुरुते विष्णुमायेति सोच्यते

brahmovāca || avyaktavyaktarūpeṇa rajaḥ sattvatamoguṇaiḥ | vibhajya yārthaṃ kurute viṣṇumāyeti socyate

या निम्नान्तस्थलाम्भस्था जगदण्डकपालतः । विभज्य पुरुषं याति योगनिद्रेति सोच्यते

yā nimnāntasthalāmbhasthā jagadaṇḍakapālataḥ | vibhajya puruṣaṃ yāti yoganidreti socyate

मन्त्रान्तर्भावनपरा परमानन्दरूपिणी । योगिनां सत्त्वविद्यान्तः सा निगद्या जगन्मयी

mantrāntarbhāvanaparā paramānandarūpiṇī | yogināṃ sattvavidyāntaḥ sā nigadyā jaganmayī

गर्भान्तर्ज्ञानसम्पन्नं प्रेरितं सूतिमारुतैः । उत्पन्नं ज्ञानरहितं कुरुते या निरन्तरम्

garbhāntarjñānasampannaṃ preritaṃ sūtimārutaiḥ | utpannaṃ jñānarahitaṃ kurute yā nirantaram

पूर्वातिपूर्वं सन्धातुं संस्कारेण नियोज्य च । आहारादौ ततो मोहं ममत्वं ज्ञानसंशयम्

pūrvātipūrvaṃ sandhātuṃ saṃskāreṇa niyojya ca | āhārādau tato mohaṃ mamatvaṃ jñānasaṃśayam

क्रोधोपरोधलोभेषु क्षिप्त्वा क्षिप्त्वा पुनः पुनः । पश्चात् कामे नियोज्याशु चिन्तायुक्तमहर्निशम्

krodhoparodhalobheṣu kṣiptvā kṣiptvā punaḥ punaḥ | paścāt kāme niyojyāśu cintāyuktamaharniśam

आमोदयुक्तं व्यसनासक्तं जन्तुं करोति या । महामायेति सा प्रोक्ता तेन सा जगदीश्वरी

āmodayuktaṃ vyasanāsaktaṃ jantuṃ karoti yā | mahāmāyeti sā proktā tena sā jagadīśvarī

अहङ्कारादि संसक्ता सृष्टिप्रभवभाविनी । उत्पत्तिरितिलोकैः सा कथ्यतेऽनन्तरूपिणी

ahaṅkārādi saṃsaktā sṛṣṭiprabhavabhāvinī | utpattiritilokaiḥ sā kathyate'nantarūpiṇī

उत्पन्नमङ्कुरं बीजाद् यथापो मेघसम्भवाः । प्ररोहयति सा जन्तूंस्तथोत्पन्नान् प्ररोहयेत्

utpannamaṅkuraṃ bījād yathāpo meghasambhavāḥ | prarohayati sā jantūṃstathotpannān prarohayet

सा शक्ति: सृष्टिरूपा च सर्वेषां ख्यातिरीश्वरी । क्षमा क्षमावतां नित्यं करुणा सा दयावताम्

sā śakti: sṛṣṭirūpā ca sarveṣāṃ khyātirīśvarī | kṣamā kṣamāvatāṃ nityaṃ karuṇā sā dayāvatām

नित्या सा नित्यरूपेण जगद्गर्भे प्रकाशते । ज्योतिः स्वरूपेण परा व्यक्ताव्यक्तप्रकाशिनी

nityā sā nityarūpeṇa jagadgarbhe prakāśate | jyotiḥ svarūpeṇa parā vyaktāvyaktaprakāśinī

सा योगिनां मुक्तिहेतुर्विद्यारूपेण वैष्णवी । सांसारिकाणां संसारबन्धहेतु विपर्यया

sā yogināṃ muktiheturvidyārūpeṇa vaiṣṇavī | sāṃsārikāṇāṃ saṃsārabandhahetu viparyayā

लक्ष्मीरूपेण कृष्णस्य द्वितीया सुमनोहरा । त्रयीरूपेण कण्ठस्था सदा मम मनोभव

lakṣmīrūpeṇa kṛṣṇasya dvitīyā sumanoharā | trayīrūpeṇa kaṇṭhasthā sadā mama manobhava

सर्वत्रस्था सर्वगा दिव्यमूर्ति र्नित्या देवी सर्वरूपा पराख्या । कृष्णादीनां सर्वदा मोहयित्री सा स्त्रीरूपैः सर्वजन्तो: समन्तात्

sarvatrasthā sarvagā divyamūrti rnityā devī sarvarūpā parākhyā | kṛṣṇādīnāṃ sarvadā mohayitrī sā strīrūpaiḥ sarvajanto: samantāt

श्रीकालिकापुराणे योगनिद्रामाहात्म्यं नाम षष्ठोऽध्यायः

śrīkālikāpurāṇe yoganidrāmāhātmyaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ

अथ कालिका पुराण अध्याय ७

मार्कण्डेय उवाच ।। अथ ब्रह्मा महामाया - स्वरूपं प्रतिपाद्य च । मदनाय पुनः प्राह युक्तासौ हरमोहने

mārkaṇḍeya uvāca || atha brahmā mahāmāyā - svarūpaṃ pratipādya ca | madanāya punaḥ prāha yuktāsau haramohane

ब्रह्मोवाच ।। विष्णुमाया महादेवो यथा दारपरिग्रहम् । करिष्यति तथा कर्तुमङ्गीकारं पुराकरोत्

brahmovāca || viṣṇumāyā mahādevo yathā dāraparigraham | kariṣyati tathā kartumaṅgīkāraṃ purākarot

सावश्यं दक्षतनया भूत्वा शम्भोर्महात्मनः । भविष्यति द्वितीयेति स्वयमेवावदत् स्मर

sāvaśyaṃ dakṣatanayā bhūtvā śambhormahātmanaḥ | bhaviṣyati dvitīyeti svayamevāvadat smara

त्वमेभिः स्वगणैः सार्द्धं रत्या च मधुना सह । यथेच्छति तथा दारान् ग्रहीतुं कुरु शङ्करः

tvamebhiḥ svagaṇaiḥ sārddhaṃ ratyā ca madhunā saha | yathecchati tathā dārān grahītuṃ kuru śaṅkaraḥ

शम्भौ गृहीतदारे तु कृतकृत्या वयं स्मर । अविच्छिन्ना सृष्टिरियं भविष्यति न संशयः

śambhau gṛhītadāre tu kṛtakṛtyā vayaṃ smara | avicchinnā sṛṣṭiriyaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। तथाब्रवीद्विजश्रेष्ठा लोकेशाय मनोभवः । मधुरं यत् कृतं तेन महादेवस्य मोहने

mārkaṇḍeya uvāca || tathābravīdvijaśreṣṭhā lokeśāya manobhavaḥ | madhuraṃ yat kṛtaṃ tena mahādevasya mohane

मदन उवाच ।। शृणु ब्रह्मन् यथास्माभिः क्रियते हरमोहने । प्रत्यक्षे वा परोक्षे वा तस्य तद्गदतो मम

madana uvāca || śṛṇu brahman yathāsmābhiḥ kriyate haramohane | pratyakṣe vā parokṣe vā tasya tadgadato mama

यदा समाधिमाश्रित्य स्थितः शम्भुर्जितेन्द्रियः । तदा सुगन्धिवातेन शीतलेन विवेगिना । तं बीजयामि लोकेश नित्यं मोहनकारिणा

yadā samādhimāśritya sthitaḥ śambhurjitendriyaḥ | tadā sugandhivātena śītalena viveginā | taṃ bījayāmi lokeśa nityaṃ mohanakāriṇā

स्वसायकांस्तथा पञ्च समादाय शरासनम् । भ्रमामि तस्य सविधे मोहयंस्तद्गणानहम्

svasāyakāṃstathā pañca samādāya śarāsanam | bhramāmi tasya savidhe mohayaṃstadgaṇānaham

सिद्धद्वन्द्वानहं तत्र रमयामि दिवानिशम् । भावा हावाश्च ते सर्वे प्रविशन्ति च तेषु वै

siddhadvandvānahaṃ tatra ramayāmi divāniśam | bhāvā hāvāśca te sarve praviśanti ca teṣu vai

यदि प्रविष्टे सविधे शम्भोः प्राणी पितामह । को वा न कुरुते द्वन्द्व भावं तत्र मुहुर्मुहुः

yadi praviṣṭe savidhe śambhoḥ prāṇī pitāmaha | ko vā na kurute dvandva bhāvaṃ tatra muhurmuhuḥ

मम प्रवेशमात्रेण तथा स्युः सर्वजन्तवः । न शम्भुर्न वृषस्तस्य मानसीं विक्रियां गतौ

mama praveśamātreṇa tathā syuḥ sarvajantavaḥ | na śambhurna vṛṣastasya mānasīṃ vikriyāṃ gatau

यदा हिमवतः प्रस्थं स याति प्रमथाधिपः । तत्र गन्ता तदैवाहं सरतिः समधुर्विधे

yadā himavataḥ prasthaṃ sa yāti pramathādhipaḥ | tatra gantā tadaivāhaṃ saratiḥ samadhurvidhe

यदा मेरुं प्रयात्येष यदा वा नाटकेश्वरम् । कैलासं वा यदा याति तत्र गच्छाम्यहं तदा

yadā meruṃ prayātyeṣa yadā vā nāṭakeśvaram | kailāsaṃ vā yadā yāti tatra gacchāmyahaṃ tadā

यदा त्यक्तसमाधिस्तु हरस्तिष्ठति वै क्षणम् । ततस्तस्य पुरश्चक्रमिथुनं योजयाम्यहम्

yadā tyaktasamādhistu harastiṣṭhati vai kṣaṇam | tatastasya puraścakramithunaṃ yojayāmyaham

तच्चक्रयुगलं ब्रह्मन् हावभावयुतं मुहुः । नानाभावेन कुरुते दाम्पत्य - क्रममुत्तमम्

taccakrayugalaṃ brahman hāvabhāvayutaṃ muhuḥ | nānābhāvena kurute dāmpatya - kramamuttamam

नीलकण्ठानपि मुहुः सजायानपि तत्पुरः । सन्मोहयामि सविधे मृगानन्याश्च पक्षिणः

nīlakaṇṭhānapi muhuḥ sajāyānapi tatpuraḥ | sanmohayāmi savidhe mṛgānanyāśca pakṣiṇaḥ

विचित्रभावमासाद्य यदा प्रकुरुते रतिम् । मयूरमिथुनं वीक्ष्य तत्तदा को न चोत्सुकः

vicitrabhāvamāsādya yadā prakurute ratim | mayūramithunaṃ vīkṣya tattadā ko na cotsukaḥ

मृगाश्च तत् पुरस्थाश्च स्वजायाभिस्तु सोत्सुकाः । अकुर्वन् रुचिरं भावं तस्य पार्श्वे पुरस्तदा

mṛgāśca tat purasthāśca svajāyābhistu sotsukāḥ | akurvan ruciraṃ bhāvaṃ tasya pārśve purastadā

अपश्यन् विवरं नास्य कदाचिदपि मच्छरः । निपात्यः स यदा देहे यन्मया सर्वलोकधृत्

apaśyan vivaraṃ nāsya kadācidapi maccharaḥ | nipātyaḥ sa yadā dehe yanmayā sarvalokadhṛt

बहुधा निश्चितं ज्ञातं रामासङ्गादृते हरम् । अलं च सन्मोहयितुं ससहायोऽपि निष्कलम्

bahudhā niścitaṃ jñātaṃ rāmāsaṅgādṛte haram | alaṃ ca sanmohayituṃ sasahāyo'pi niṣkalam

मधुश्च कुरुते कर्म यद्यत्तस्य विमोहने । तच्छृणुष्व महाभाग नित्यं तस्योचितं पुनः

madhuśca kurute karma yadyattasya vimohane | tacchṛṇuṣva mahābhāga nityaṃ tasyocitaṃ punaḥ

चम्पकान् केशरानाम्रान् करुणान् पाटलास्तथा । नागकेशरपुन्नागान् किंशुकान् केतकान् घवान्

campakān keśarānāmrān karuṇān pāṭalāstathā | nāgakeśarapunnāgān kiṃśukān ketakān ghavān

माधवीर्मल्लिकाः पर्णधारान् कुरुवकांस्तथा । उत्फुल्लयति तत्तस्य यत्र तिष्ठति वै हरः

mādhavīrmallikāḥ parṇadhārān kuruvakāṃstathā | utphullayati tattasya yatra tiṣṭhati vai haraḥ

सरांस्युत्फुल्लपद्मानि बीजयन् मलयानिलैः । सुगन्धीकृतवान् यत्नादतीव शङ्कराश्रमम्

sarāṃsyutphullapadmāni bījayan malayānilaiḥ | sugandhīkṛtavān yatnādatīva śaṅkarāśramam

लता: सर्वाः सुमनसः फुल्लपादपसञ्चयान् । वृक्षान् रुचिरभावेन वेष्टयन्ति स्म तत्र वै

latā: sarvāḥ sumanasaḥ phullapādapasañcayān | vṛkṣān rucirabhāvena veṣṭayanti sma tatra vai

तान् वृक्षांश्चारुपुष्पौघास्तैः सुगन्धिसमीरणैः । दृष्ट्वा कामवशं यातो न तत्र मुनिरप्युत

tān vṛkṣāṃścārupuṣpaughāstaiḥ sugandhisamīraṇaiḥ | dṛṣṭvā kāmavaśaṃ yāto na tatra munirapyuta

तद्गणा अपि लोकेश नानाभावैः सुशोभनैः । वसन्तिस्म सुराः सिद्धा ये ये चाति तपोधनाः

tadgaṇā api lokeśa nānābhāvaiḥ suśobhanaiḥ | vasantisma surāḥ siddhā ye ye cāti tapodhanāḥ

न तस्य पुनरस्माभिर्दृष्टं मोहस्य कारणम् । भावमात्रं न कुरुते कामोत्थमपि शङ्करः

na tasya punarasmābhirdṛṣṭaṃ mohasya kāraṇam | bhāvamātraṃ na kurute kāmotthamapi śaṅkaraḥ

इति सर्वमहं दृष्ट्वा ज्ञात्वा च हरभावनाम् । विमुखोऽहं शम्भुमोहान्नियतं मायया विना

iti sarvamahaṃ dṛṣṭvā jñātvā ca harabhāvanām | vimukho'haṃ śambhumohānniyataṃ māyayā vinā

इदानीं त्वद्वचः श्रुत्वा योगनिद्रोदितं पुनः । तस्याः प्रभावं श्रुत्वाथ गणान् दृष्ट्वा सहायकान्

idānīṃ tvadvacaḥ śrutvā yoganidroditaṃ punaḥ | tasyāḥ prabhāvaṃ śrutvātha gaṇān dṛṣṭvā sahāyakān

मया शम्भोर्विमोहाय क्रियते मुहुरुद्यमः । भवानपि त्रिलोकेश योगनिद्रा द्रुतं पुनः । भवेद् यथा शम्भुजाया तथैव विदधात्वियम्

mayā śambhorvimohāya kriyate muhurudyamaḥ | bhavānapi trilokeśa yoganidrā drutaṃ punaḥ | bhaved yathā śambhujāyā tathaiva vidadhātviyam

यमानां नियमानाञ्च प्राणायामस्य नित्यशः । आसनस्य महेशस्य प्रत्याहारस्य गोचरे

yamānāṃ niyamānāñca prāṇāyāmasya nityaśaḥ | āsanasya maheśasya pratyāhārasya gocare

ध्यानस्य धारणायाश्च समाधेर्विघ्नसम्भवम् । मन्ये कर्तुं न शक्यं स्यादपि मारशतैरपि

dhyānasya dhāraṇāyāśca samādhervighnasambhavam | manye kartuṃ na śakyaṃ syādapi māraśatairapi

तथाप्ययं मारगणः करोतु हरस्य योगाङ्गविकारविघ्नम् । यदेव शक्यं किमु वा समर्थ: समक्षमन्यस्य न कर्तुमोजः

tathāpyayaṃ māragaṇaḥ karotu harasya yogāṅgavikāravighnam | yadeva śakyaṃ kimu vā samartha: samakṣamanyasya na kartumojaḥ

श्रीकालिकापुराणे मदनकथनं नाम सप्तमोऽध्यायः

śrīkālikāpurāṇe madanakathanaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ

अथ कालिका पुराण अध्याय ८

मार्कण्डेय उवाच ।। ततो ब्रह्मापि मदनमुवाचेदं वचः पुनः । निश्चित्य योगनिद्रायाः स्मृत्वा वाक्यं तपोधनाः

mārkaṇḍeya uvāca || tato brahmāpi madanamuvācedaṃ vacaḥ punaḥ | niścitya yoganidrāyāḥ smṛtvā vākyaṃ tapodhanāḥ

ब्रह्मोवाच ।। अवश्यं शम्भुपत्नी सा योगनिद्रा भविष्यति । यथाशक्ति भवांस्तत्र करोत्वस्याः सहायताम्

brahmovāca || avaśyaṃ śambhupatnī sā yoganidrā bhaviṣyati | yathāśakti bhavāṃstatra karotvasyāḥ sahāyatām

गच्छ त्वं स्वगणैः सद्धिं यत्र तिष्ठति शङ्करः । द्रुतं मनोभव त्वं च तत् स्थानं मधुना सह

gaccha tvaṃ svagaṇaiḥ saddhiṃ yatra tiṣṭhati śaṅkaraḥ | drutaṃ manobhava tvaṃ ca tat sthānaṃ madhunā saha

रात्रिन्दिवस्य तुर्याशं जगन्मोहय नित्यशः । भागत्रयं शम्भुपार्श्वे तिष्ठ सार्द्धं गणैः सदा

rātrindivasya turyāśaṃ jaganmohaya nityaśaḥ | bhāgatrayaṃ śambhupārśve tiṣṭha sārddhaṃ gaṇaiḥ sadā

मार्कण्डेय उवाच ।। इत्युक्त्वा सर्वलोकेशस्तत्रैवान्तरधीयत । शम्भोः सकाशं मदनो गतवान् सगणस्तदा

mārkaṇḍeya uvāca || ityuktvā sarvalokeśastatraivāntaradhīyata | śambhoḥ sakāśaṃ madano gatavān sagaṇastadā

एतस्मिन्नन्तरे दक्षश्चिरं कालं तपोरतः । नियमैर्बहुभिर्देवीमाराधयत सुव्रतः

etasminnantare dakṣaściraṃ kālaṃ taporataḥ | niyamairbahubhirdevīmārādhayata suvrataḥ

ततो नियमयुक्तस्य दक्षस्य मुनिसत्तमाः । योगनिद्रां पूजयत: प्रत्यक्षमभवच्छिवा

tato niyamayuktasya dakṣasya munisattamāḥ | yoganidrāṃ pūjayata: pratyakṣamabhavacchivā

ततः प्रत्यक्षतो दृष्ट्वा विष्णुमायां जगन्मयीम् । कृतकृत्यमथात्मानं मेने दक्षः प्रजापतिः

tataḥ pratyakṣato dṛṣṭvā viṣṇumāyāṃ jaganmayīm | kṛtakṛtyamathātmānaṃ mene dakṣaḥ prajāpatiḥ

सिंहस्थां कालिकां कृष्णां पीनोत्तुंगपयोधराम् । चतुर्भुजां चारुवक्त्रां नीलोत्पलधरां शुभाम्

siṃhasthāṃ kālikāṃ kṛṣṇāṃ pīnottuṃgapayodharām | caturbhujāṃ cāruvaktrāṃ nīlotpaladharāṃ śubhām

वरदाभयदां खड्गहस्तां सर्वगुणान्विताम् । आरक्तनयनां चारुमुक्तकेशीं मनोहराम्

varadābhayadāṃ khaḍgahastāṃ sarvaguṇānvitām | āraktanayanāṃ cārumuktakeśīṃ manoharām

दृष्ट्वा दक्षोऽथ तुष्टाव महामायां प्रजापतिः । प्रीत्या परमया युक्तो विनयानतकन्धरः

dṛṣṭvā dakṣo'tha tuṣṭāva mahāmāyāṃ prajāpatiḥ | prītyā paramayā yukto vinayānatakandharaḥ

दक्ष उवाच ।। आनन्दरूपिणीं देवीं जगदानन्दकारिणीम् । सृष्टिस्थित्यन्तरूपां तां स्तौमि लक्ष्मीं हरेः शुभाम्

dakṣa uvāca || ānandarūpiṇīṃ devīṃ jagadānandakāriṇīm | sṛṣṭisthityantarūpāṃ tāṃ staumi lakṣmīṃ hareḥ śubhām

सत्त्वोद्रेकप्रकाशेन यज्ज्योतिस्तत्त्वमुत्तमम् । स्वप्रकाशं जगद्धाम तत्तवांश महेश्वरि

sattvodrekaprakāśena yajjyotistattvamuttamam | svaprakāśaṃ jagaddhāma tattavāṃśa maheśvari

रजोगुणातिरेकेण यत् कामस्य प्रकाशनम् । रागस्वरूपं मध्यस्थं तत्तेऽशांशं जगन्मयि

rajoguṇātirekeṇa yat kāmasya prakāśanam | rāgasvarūpaṃ madhyasthaṃ tatte'śāṃśaṃ jaganmayi

तमोगुणातिरेकेण यद्यन्मोहप्रकाशनम् । आच्छादनं चेतनानां तत्ते चांशांशगोचरम्

tamoguṇātirekeṇa yadyanmohaprakāśanam | ācchādanaṃ cetanānāṃ tatte cāṃśāṃśagocaram

परा परात्मिका शुद्धा निर्मला लोकमोहिनी । त्वं त्रिरूपा त्रयी कीर्तिर्वार्त्तास्य जगतो गतिः

parā parātmikā śuddhā nirmalā lokamohinī | tvaṃ trirūpā trayī kīrtirvārttāsya jagato gatiḥ

बिभर्ति माधवो धात्रीं यया मूर्त्या निजोत्थया । सा मूर्तिस्तव सर्वेषां जगतामुपकारिणी

bibharti mādhavo dhātrīṃ yayā mūrtyā nijotthayā | sā mūrtistava sarveṣāṃ jagatāmupakāriṇī

महानुभावा त्वं विश्वशक्ति: सूक्ष्मापराजिता । यदूर्द्धाधोनिरोधेन व्यज्यते पवनैः परम्

mahānubhāvā tvaṃ viśvaśakti: sūkṣmāparājitā | yadūrddhādhonirodhena vyajyate pavanaiḥ param

तज्ज्योतिस्तव मात्रार्थे सात्विकं भावसन्मतम् । यद्योगिनो निरालम्बं निष्कलं निर्मलं परम्

tajjyotistava mātrārthe sātvikaṃ bhāvasanmatam | yadyogino nirālambaṃ niṣkalaṃ nirmalaṃ param

आलम्बयन्ति तत्तत्त्वं त्वदन्तर्गोचरन्तु तत् । या प्रसिद्धा च कूटस्था सुप्रसिद्धाति निर्मला । सा ज्ञाप्तिस्त्वन्निष्प्रपञ्चा प्रपञ्चापि प्रकाशिका

ālambayanti tattattvaṃ tvadantargocarantu tat | yā prasiddhā ca kūṭasthā suprasiddhāti nirmalā | sā jñāptistvanniṣprapañcā prapañcāpi prakāśikā

त्वं विद्या त्वमविद्या च त्वमालम्बा निराश्रया । प्रपञ्चरूपा जगतामादिशक्तिस्त्वमीश्वरी

tvaṃ vidyā tvamavidyā ca tvamālambā nirāśrayā | prapañcarūpā jagatāmādiśaktistvamīśvarī

ब्रह्मकण्ठालया शुद्धा वाग्वाणी या प्रगीयते । वेदप्रकाशनपरा सा त्वं विश्वप्रकाशिनी

brahmakaṇṭhālayā śuddhā vāgvāṇī yā pragīyate | vedaprakāśanaparā sā tvaṃ viśvaprakāśinī

त्वमग्निस्त्वं तथा स्वाहा त्वं स्वधा पितृभिः सह । त्वं नभस्त्वं कालरूपा त्वं काष्ठा त्वं बहिः स्थिता

tvamagnistvaṃ tathā svāhā tvaṃ svadhā pitṛbhiḥ saha | tvaṃ nabhastvaṃ kālarūpā tvaṃ kāṣṭhā tvaṃ bahiḥ sthitā

त्वमचिन्त्या त्वमव्यक्ता तथानिर्देश्यरूपिणी । त्वं कालरात्रिस्त्वं शान्ता त्वमेव प्रकृतिः परा

tvamacintyā tvamavyaktā tathānirdeśyarūpiṇī | tvaṃ kālarātristvaṃ śāntā tvameva prakṛtiḥ parā

यस्या: संसारलोकानां परित्राणाय यद्बहिः । रूपं जानन्ति धात्राद्यास्तत्त्वां ज्ञास्यन्ति के पराम्

yasyā: saṃsāralokānāṃ paritrāṇāya yadbahiḥ | rūpaṃ jānanti dhātrādyāstattvāṃ jñāsyanti ke parām

प्रसीद भगवत्यम्बे प्रसीद योगरूपिणी । प्रसीद घोररूपे त्वं जगन्मयि नमोऽस्तु ते

prasīda bhagavatyambe prasīda yogarūpiṇī | prasīda ghorarūpe tvaṃ jaganmayi namo'stu te

मार्कण्डेय उवाच ।। इति स्तुता महामाया दक्षेण प्रयतात्मना । उवाच दक्षं ज्ञात्वापि स्वयं तस्येप्सितं द्विजाः

mārkaṇḍeya uvāca || iti stutā mahāmāyā dakṣeṇa prayatātmanā | uvāca dakṣaṃ jñātvāpi svayaṃ tasyepsitaṃ dvijāḥ

भगवत्युवाच ।। तुष्टाहं दक्ष भवतो मद्भक्त्या ह्यनया भृशम् । वरं वृणीष्व चाभीष्टं तत्ते दास्यामि तत् स्वयम्

bhagavatyuvāca || tuṣṭāhaṃ dakṣa bhavato madbhaktyā hyanayā bhṛśam | varaṃ vṛṇīṣva cābhīṣṭaṃ tatte dāsyāmi tat svayam

नियमेन तपोभिश्च स्तुतिभिस्ते प्रजापते । अतीव तुष्टा दास्येऽहं वरं वरय वाञ्छितम्

niyamena tapobhiśca stutibhiste prajāpate | atīva tuṣṭā dāsye'haṃ varaṃ varaya vāñchitam

दक्ष उवाच ॥ जगन्मयि महामाये यदि त्वं वरदा मम । तदा मम सुता भूत्वा हरजाया भवाधुना

dakṣa uvāca || jaganmayi mahāmāye yadi tvaṃ varadā mama | tadā mama sutā bhūtvā harajāyā bhavādhunā

ममैष न वरो देवि केवलं जगतामपि । लोकेशस्य तथा विष्णोः शिवस्यापि प्रजेश्वरि

mamaiṣa na varo devi kevalaṃ jagatāmapi | lokeśasya tathā viṣṇoḥ śivasyāpi prajeśvari

देव्युवाच ।। अहं तव सुता भूत्वा त्वज्जायायां समुद्भवा । हरजाया भविष्यामि न चिरात्तु प्रजापते

devyuvāca || ahaṃ tava sutā bhūtvā tvajjāyāyāṃ samudbhavā | harajāyā bhaviṣyāmi na cirāttu prajāpate

यदा भवान्मयि पुनर्भवेन्मन्दादरस्तदा । देहं त्यक्ष्यामि सपदि सुखिन्यप्यथवेतरा

yadā bhavānmayi punarbhavenmandādarastadā | dehaṃ tyakṣyāmi sapadi sukhinyapyathavetarā

एष दत्तस्तव वरः प्रतिसर्गं प्रजापते । अहं तव सुता भूत्वा भविष्यामि हरप्रिया

eṣa dattastava varaḥ pratisargaṃ prajāpate | ahaṃ tava sutā bhūtvā bhaviṣyāmi harapriyā

तथा सन्मोहयिष्यामि महादेवं प्रजापते । प्रतिसंर्ग तथा मोहं सम्प्राप्स्यति निराकुलम्

tathā sanmohayiṣyāmi mahādevaṃ prajāpate | pratisaṃrga tathā mohaṃ samprāpsyati nirākulam

मार्कण्डेय उवाच ।। एवमुक्त्वा महामाया दक्षं मुख्यं प्रजापतिम् । अन्तर्दधे ततो देवी सम्यग् दक्षस्य पश्यतः

mārkaṇḍeya uvāca || evamuktvā mahāmāyā dakṣaṃ mukhyaṃ prajāpatim | antardadhe tato devī samyag dakṣasya paśyataḥ

अन्तर्हितायां मायायां दक्षोऽपि निजमाश्रमम् । जगाम लेभे च मुदं भविष्यति सुतेति सा

antarhitāyāṃ māyāyāṃ dakṣo'pi nijamāśramam | jagāma lebhe ca mudaṃ bhaviṣyati suteti sā

अथ चक्रे प्रजोत्पादं विना स्त्रीसङ्गमेन च । सङ्कल्पाविर्भवाश्यान्तु मनसा चिन्तनेन च

atha cakre prajotpādaṃ vinā strīsaṅgamena ca | saṅkalpāvirbhavāśyāntu manasā cintanena ca

तत्र ये तनया जाता बहुशो द्विजसत्तमाः । ते नारदोपदेशेन भ्रमन्ति पृथिवीमिमाम्

tatra ye tanayā jātā bahuśo dvijasattamāḥ | te nāradopadeśena bhramanti pṛthivīmimām

पुनः पुनः सुता ये ये तस्य जाता सहस्रशः । ते सर्वे भ्रातृपदवीं ययुर्नारदवाक्यतः

punaḥ punaḥ sutā ye ye tasya jātā sahasraśaḥ | te sarve bhrātṛpadavīṃ yayurnāradavākyataḥ

पृथिव्यां सृष्टिकर्तारः सर्वे यूयं द्विजोत्तमाः । पश्यध्वं पृथिवीं कृत्स्नामुपान्तप्रान्तमायताम्

pṛthivyāṃ sṛṣṭikartāraḥ sarve yūyaṃ dvijottamāḥ | paśyadhvaṃ pṛthivīṃ kṛtsnāmupāntaprāntamāyatām

इति नारदवाक्येन नोदिता दक्षपुत्रकाः । अद्यापि न निवर्तन्ते भ्रमन्तः पृथिवीमिमाम्

iti nāradavākyena noditā dakṣaputrakāḥ | adyāpi na nivartante bhramantaḥ pṛthivīmimām

ततः समुत्पादयितुं प्रजा: मैथुनसम्भवाः । उपयेमे वीरणस्य तनयां दक्ष ईप्सिताम् । वीरिणी नाम तस्यास्तु असक्नीत्यपि सत्तमाः

tataḥ samutpādayituṃ prajā: maithunasambhavāḥ | upayeme vīraṇasya tanayāṃ dakṣa īpsitām | vīriṇī nāma tasyāstu asaknītyapi sattamāḥ

तस्यां प्रथम सङ्कल्पो यदा भूतः प्रजापतेः । सद्योजाता महामाया तदा तस्यां द्विजोत्तमाः

tasyāṃ prathama saṅkalpo yadā bhūtaḥ prajāpateḥ | sadyojātā mahāmāyā tadā tasyāṃ dvijottamāḥ

तस्यां तु जातमात्रायां सुप्रीतोऽभूत् प्रजापतिः । सैवैषेति तदा मेने तां दृष्ट्वा तेजसोज्ज्वलाम्

tasyāṃ tu jātamātrāyāṃ suprīto'bhūt prajāpatiḥ | saivaiṣeti tadā mene tāṃ dṛṣṭvā tejasojjvalām

बभूव पुष्प्रवृष्टिश्च मेघाश्च ववृषुर्ज्जलम् । दिशः शान्तास्तदा तस्यां जातायाञ्च समुद्गताः

babhūva puṣpravṛṣṭiśca meghāśca vavṛṣurjjalam | diśaḥ śāntāstadā tasyāṃ jātāyāñca samudgatāḥ

अवादयन्तस्त्रिदशाः शुभवाद्यं वियद्गताः । जज्वलुश्चाग्नयः शान्तास्तस्यां सत्यां नरोत्तमाः

avādayantastridaśāḥ śubhavādyaṃ viyadgatāḥ | jajvaluścāgnayaḥ śāntāstasyāṃ satyāṃ narottamāḥ

वीरिण्या लक्षितो दक्षस्तां दृष्ट्वा जगदीश्वरीम् । विष्णुमायां महामायां तोषयामास भक्तितः

vīriṇyā lakṣito dakṣastāṃ dṛṣṭvā jagadīśvarīm | viṣṇumāyāṃ mahāmāyāṃ toṣayāmāsa bhaktitaḥ

दक्ष उवाच ॥ शिवा शान्ता महामाया योगनिद्रा जगन्मयी । या प्रोच्यते विष्णुमाया तां नमामि सनातनीम्

dakṣa uvāca || śivā śāntā mahāmāyā yoganidrā jaganmayī | yā procyate viṣṇumāyā tāṃ namāmi sanātanīm

यया धाता जगत्सृष्टौ नियुक्तस्तां पुराकरोत् । स्थितिञ्च विष्णुरकरोद्यन्नियोगाज्जगत्पत्तिः । शम्भुरन्तं ततो देवीं त्वां नमामि महीयसीम्

yayā dhātā jagatsṛṣṭau niyuktastāṃ purākarot | sthitiñca viṣṇurakarodyanniyogājjagatpattiḥ | śambhurantaṃ tato devīṃ tvāṃ namāmi mahīyasīm

विकाररहितां शुद्धामप्रमेयां प्रभावतीम् । प्रमाणमानमेयाख्यां प्रणमामि सुखात्मिकाम्

vikārarahitāṃ śuddhāmaprameyāṃ prabhāvatīm | pramāṇamānameyākhyāṃ praṇamāmi sukhātmikām

यस्त्वां विचिन्तयेद्देवीं विद्याविद्यात्मिकां पराम् । तस्य भोग्यञ्च मुक्तिश्च सदा करतले स्थिता ।। ५२ ।।. यस्त्वां प्रत्यक्षतो देवीं सकृत् पश्यति पावनीम् । तस्यावश्यं भवेन्मुक्तिर्विद्याविद्याप्रकाशिकाम्

yastvāṃ vicintayeddevīṃ vidyāvidyātmikāṃ parām | tasya bhogyañca muktiśca sadā karatale sthitā || 52 ||. yastvāṃ pratyakṣato devīṃ sakṛt paśyati pāvanīm | tasyāvaśyaṃ bhavenmuktirvidyāvidyāprakāśikām

योगनिद्रे महामाये विष्णुमाये जगन्मयि । या प्रमाणार्थसम्पन्ना चेतना सा तवात्मिका

yoganidre mahāmāye viṣṇumāye jaganmayi | yā pramāṇārthasampannā cetanā sā tavātmikā

ये स्तुवन्ति जगन्मातर्भवतीमम्बिकेति च । जगन्मयीति मायेति सर्वं तेषां भविष्यति

ye stuvanti jaganmātarbhavatīmambiketi ca | jaganmayīti māyeti sarvaṃ teṣāṃ bhaviṣyati

मार्कण्डेय उवाच ।। इति स्तुता जगन्माता दक्षेण सुमहात्मना । तथोवाच तदा दक्षं यथा माता शृणोति न

mārkaṇḍeya uvāca || iti stutā jaganmātā dakṣeṇa sumahātmanā | tathovāca tadā dakṣaṃ yathā mātā śṛṇoti na

सम्मोह्य सर्वं तत्रस्थं यथा दक्षः शृणोति तत् । नान्यः शृणोति च तथा माययाह तदाम्बिका

sammohya sarvaṃ tatrasthaṃ yathā dakṣaḥ śṛṇoti tat | nānyaḥ śṛṇoti ca tathā māyayāha tadāmbikā

देव्युवाच ।। अहमाराधिता पूर्वं यदर्थं मुनिसत्तम । ईप्सितं तव सिद्धं तदवधारय साम्प्रतम्

devyuvāca || ahamārādhitā pūrvaṃ yadarthaṃ munisattama | īpsitaṃ tava siddhaṃ tadavadhāraya sāmpratam

मार्कण्डेय उवाच ।। एवमुक्त्वा तदा देवी दक्षञ्च निजमायया । आस्थाय शैशवं भावं जनन्यन्ते रुरोद सा

mārkaṇḍeya uvāca || evamuktvā tadā devī dakṣañca nijamāyayā | āsthāya śaiśavaṃ bhāvaṃ jananyante ruroda sā

ततस्थां वीरिणी यत्नात् सुसंस्कृत्य यथोचितम् । शिशुपालेन विधिना तस्यै स्तन्यादिकं ददौ

tatasthāṃ vīriṇī yatnāt susaṃskṛtya yathocitam | śiśupālena vidhinā tasyai stanyādikaṃ dadau

पालिता साथ वीरिण्या दक्षेण सुमहात्मना । ववृधे शुक्लपक्षस्य निशानाथो यथान्वहम्

pālitā sātha vīriṇyā dakṣeṇa sumahātmanā | vavṛdhe śuklapakṣasya niśānātho yathānvaham

तस्यान्तु सद्गुणाः सर्वे विविशुर्द्विजसत्तमाः । शैशवेऽपि यथा चन्द्रे कलाः सर्वा मनोहराः

tasyāntu sadguṇāḥ sarve viviśurdvijasattamāḥ | śaiśave'pi yathā candre kalāḥ sarvā manoharāḥ

रेमे सा निजभावेन सखीमध्यगता यदा । तदा लिखति भर्गस्य प्रतिमामन्वहं मुहुः

reme sā nijabhāvena sakhīmadhyagatā yadā | tadā likhati bhargasya pratimāmanvahaṃ muhuḥ

यदा गायति गीतानि तदा बाल्योचितानि सा । उग्रं स्थाणुं हरं रुद्रं सस्मार स्मरमानसा

yadā gāyati gītāni tadā bālyocitāni sā | ugraṃ sthāṇuṃ haraṃ rudraṃ sasmāra smaramānasā

तस्याश्चक्रे नाम दक्षः सतीति द्विजसत्तमाः । प्रशस्तायाः सर्वगुणैः सत्त्वादपि नयादपि

tasyāścakre nāma dakṣaḥ satīti dvijasattamāḥ | praśastāyāḥ sarvaguṇaiḥ sattvādapi nayādapi

ववृधे दक्षवीरिण्योः प्रत्यहं करुणातुला । तस्यां बाल्येऽपि भक्तायां तयोर्नित्यं मुहुर्मुहुः

vavṛdhe dakṣavīriṇyoḥ pratyahaṃ karuṇātulā | tasyāṃ bālye'pi bhaktāyāṃ tayornityaṃ muhurmuhuḥ

सर्वकान्त-गुणाक्रान्ता सदा सा नयशालिनी । तोषयामास पितरौ नित्यं नित्यं नरोत्तमाः

sarvakānta-guṇākrāntā sadā sā nayaśālinī | toṣayāmāsa pitarau nityaṃ nityaṃ narottamāḥ

अथैकदा पितुः पार्श्वे तिष्ठन्तीं तां सतीं विधिः । नारदश्च ददर्शाथ रत्नभूत्तां क्षितौ शुभाम्

athaikadā pituḥ pārśve tiṣṭhantīṃ tāṃ satīṃ vidhiḥ | nāradaśca dadarśātha ratnabhūttāṃ kṣitau śubhām

सापि तौ वीक्ष्य मुदिता विनयावनता तदा । प्रणनाम सती देवं ब्रह्माणमथ नारदम्

sāpi tau vīkṣya muditā vinayāvanatā tadā | praṇanāma satī devaṃ brahmāṇamatha nāradam

प्रणामान्ते सतीं वीक्ष्य विनयावनतां विधिः । नारदश्च तथैवाशीर्वादमेतमुवाच ह

praṇāmānte satīṃ vīkṣya vinayāvanatāṃ vidhiḥ | nāradaśca tathaivāśīrvādametamuvāca ha

त्वामेव यः कामयते त्वं त्वं कामयसे पतिम् । तमाप्नुहि पतिं देवं सर्वज्ञं जगदीश्वरम्

tvāmeva yaḥ kāmayate tvaṃ tvaṃ kāmayase patim | tamāpnuhi patiṃ devaṃ sarvajñaṃ jagadīśvaram

यो नान्यां जगृहे नापि गृह्णाति न ग्रहीष्यति । जायां स ते पतिर्भूयादनन्यसदृशः शुभे

yo nānyāṃ jagṛhe nāpi gṛhṇāti na grahīṣyati | jāyāṃ sa te patirbhūyādananyasadṛśaḥ śubhe

इत्युक्त्वा सुचिरं तौ तु स्थित्वा दक्षाश्रये पुनः । विसृष्टौ तेन संयातौ स्वस्थानं द्विजसत्तमाः

ityuktvā suciraṃ tau tu sthitvā dakṣāśraye punaḥ | visṛṣṭau tena saṃyātau svasthānaṃ dvijasattamāḥ

श्रीकालिकापुराणे सत्युत्पत्तिर्नाम अष्टमोऽध्यायः

śrīkālikāpurāṇe satyutpattirnāma aṣṭamo'dhyāyaḥ

अथ कालिका पुराण अध्याय ९

(हर-प्रसादने पार्वती- तपवर्णनम् ) ।। मार्कण्डेय उवाच ।। बाल्यं व्यतीत्य सा प्राप यौवनं शोभनं ततः । अतीव रूपेणांगेन सर्वाङ्गसुमनोहरा

(hara-prasādane pārvatī- tapavarṇanam ) || mārkaṇḍeya uvāca || bālyaṃ vyatītya sā prāpa yauvanaṃ śobhanaṃ tataḥ | atīva rūpeṇāṃgena sarvāṅgasumanoharā

तां वीक्ष्य दक्षो लोकेशः प्रोद्भिन्नान्तर्वयः स्थिताम् । चिन्तयामास भर्गाय कथं दास्य इमां सुताम्

tāṃ vīkṣya dakṣo lokeśaḥ prodbhinnāntarvayaḥ sthitām | cintayāmāsa bhargāya kathaṃ dāsya imāṃ sutām

अथ सापि स्वयं भर्गं प्राप्तुमैच्छत्तदान्वहम् । आराधयामास च तं गृहे मातुरनुज्ञया

atha sāpi svayaṃ bhargaṃ prāptumaicchattadānvaham | ārādhayāmāsa ca taṃ gṛhe māturanujñayā

आश्विने नन्दकाख्यायां लवणैः सगुडोदनैः । पूजयित्वा हरं पश्चाद्ववन्दे सा निनाय तत्

āśvine nandakākhyāyāṃ lavaṇaiḥ saguḍodanaiḥ | pūjayitvā haraṃ paścādvavande sā nināya tat

कार्तिकस्य चतुर्दश्यां सापूपैः पायसैर्हरम् । समाकीर्णै: समाराध्य सस्मार परमेश्वरम्

kārtikasya caturdaśyāṃ sāpūpaiḥ pāyasairharam | samākīrṇai: samārādhya sasmāra parameśvaram

कृष्णाष्टम्यां मार्गशीर्षे सतिलैः सयवोदनैः । पूजयित्वा हरं नीलैर्निनाय दिवसं पुनः

kṛṣṇāṣṭamyāṃ mārgaśīrṣe satilaiḥ sayavodanaiḥ | pūjayitvā haraṃ nīlairnināya divasaṃ punaḥ

पौषे तु कृष्णसप्तम्यां कृत्वा जागरणं निशि । अपूजयच्छिवं प्रातः कृसरान्नेव सा सती

pauṣe tu kṛṣṇasaptamyāṃ kṛtvā jāgaraṇaṃ niśi | apūjayacchivaṃ prātaḥ kṛsarānneva sā satī

माघस्य पौर्णमास्यान्तु कृत्वा जागरणं निशि । आर्द्रवस्त्रा नदीतीरे ह्यकरोद्धरपूजनम्

māghasya paurṇamāsyāntu kṛtvā jāgaraṇaṃ niśi | ārdravastrā nadītīre hyakaroddharapūjanam

नानाविधैः फलैः पुष्पैः सम्यक् तत्कालसम्भवैः । चकार नियताहारं तं मासं हरमानसा

nānāvidhaiḥ phalaiḥ puṣpaiḥ samyak tatkālasambhavaiḥ | cakāra niyatāhāraṃ taṃ māsaṃ haramānasā

चतुर्दश्यां कृष्णपक्षे तपस्यस्य विशेषतः । कृत्वा जागरणं देवं विल्वपत्रैरपूजयत्

caturdaśyāṃ kṛṣṇapakṣe tapasyasya viśeṣataḥ | kṛtvā jāgaraṇaṃ devaṃ vilvapatrairapūjayat

चैत्रे शुक्लचतुर्दश्यां पलाशैः कुसुमैः शिवम् | अपूजयद्दिवारात्रौ तं स्मरन्ती निनाय तम्

caitre śuklacaturdaśyāṃ palāśaiḥ kusumaiḥ śivam | apūjayaddivārātrau taṃ smarantī nināya tam

वैशाखस्य तृतीयायां शुक्लायां सयवोदनैः । पूजयित्वा हरं देवं हव्यैर्मासं चरन्त्यनु । निनाय सा निराहारा स्मरन्ती वृषवाहनम्

vaiśākhasya tṛtīyāyāṃ śuklāyāṃ sayavodanaiḥ | pūjayitvā haraṃ devaṃ havyairmāsaṃ carantyanu | nināya sā nirāhārā smarantī vṛṣavāhanam

ज्येष्ठस्य पूर्णिमारात्रौ सम्पूज्य वृषवाहनम् । वसनैर्वृहतीपुष्पैर्निराहारा निनाय ताम्

jyeṣṭhasya pūrṇimārātrau sampūjya vṛṣavāhanam | vasanairvṛhatīpuṣpairnirāhārā nināya tām

आषाढस्य चतुर्दश्यां शुक्लायां कृत्तिवाससः । वृहतीकुसुमैः पूजा देवस्याकारि वै तया

āṣāḍhasya caturdaśyāṃ śuklāyāṃ kṛttivāsasaḥ | vṛhatīkusumaiḥ pūjā devasyākāri vai tayā

श्रावणस्य सिताष्टम्यां चतुर्दश्याञ्च सा शिवम् । यज्ञोपवीतैर्वासोभिः पवित्रैरप्यपूजयत्

śrāvaṇasya sitāṣṭamyāṃ caturdaśyāñca sā śivam | yajñopavītairvāsobhiḥ pavitrairapyapūjayat

भाद्रे कृष्णत्रयोदश्यां पुष्पैर्नानाविधैः फलैः । सम्पूज्याथ चतुर्दश्यां चकार जलभोजनम्

bhādre kṛṣṇatrayodaśyāṃ puṣpairnānāvidhaiḥ phalaiḥ | sampūjyātha caturdaśyāṃ cakāra jalabhojanam

इति व्रतं यदारब्धं पुरा सत्या तदैव तु । सावित्रीसहितो ब्रह्मा जगामाथ हरान्तिकम्

iti vrataṃ yadārabdhaṃ purā satyā tadaiva tu | sāvitrīsahito brahmā jagāmātha harāntikam

वासुदेवोऽपि भगवान् सह लक्ष्म्या तदन्तिकम् । प्रस्थं हिमवतः शम्भुः स्थितो यत्र गणैः सह

vāsudevo'pi bhagavān saha lakṣmyā tadantikam | prasthaṃ himavataḥ śambhuḥ sthito yatra gaṇaiḥ saha

तौ तु दृष्ट्वा ब्रह्मकृष्णौ सस्त्रीकौ संगतौ हरः । यथोचितं समाभाष्य पप्रच्छागमनं तयोः

tau tu dṛṣṭvā brahmakṛṣṇau sastrīkau saṃgatau haraḥ | yathocitaṃ samābhāṣya papracchāgamanaṃ tayoḥ

तथाविधांस्तु तान् दृष्ट्वा दाम्पत्यभावसंयुतान् । काञ्चिदीहाञ्च मनसा चक्रे दारपरिग्रहे

tathāvidhāṃstu tān dṛṣṭvā dāmpatyabhāvasaṃyutān | kāñcidīhāñca manasā cakre dāraparigrahe

अथागमनहेतुं नः कथयध्वञ्च तत्त्वतः । किमर्थमागता यूयं किं कार्यं वोऽत्र विद्यते

athāgamanahetuṃ naḥ kathayadhvañca tattvataḥ | kimarthamāgatā yūyaṃ kiṃ kāryaṃ vo'tra vidyate

इति पृष्टो त्र्यम्बकेण ब्रह्मा लोकपितामहः । उवाच च महादेवं विष्णुना परिचोदितः

iti pṛṣṭo tryambakeṇa brahmā lokapitāmahaḥ | uvāca ca mahādevaṃ viṣṇunā paricoditaḥ

ब्रह्मोवाच ।। यदर्थमागतावावां तच्छृणुस्व त्रिलोचन । विशेषतश्च देवार्थं विश्वार्थञ्च वृषध्वज

brahmovāca || yadarthamāgatāvāvāṃ tacchṛṇusva trilocana | viśeṣataśca devārthaṃ viśvārthañca vṛṣadhvaja

अहं सृष्टिरतः शम्भो स्थितिहेतुस्तथा हरिः । अन्तहेतुर्भवानस्य जगत: प्रतिसर्गकम्

ahaṃ sṛṣṭirataḥ śambho sthitihetustathā hariḥ | antaheturbhavānasya jagata: pratisargakam

तत्कर्मणि सदैवाहं भवद्भ्यां सहितो ह्यलम् । हरिः स्थितावपि तथा मयालं भवता सह । त्वमन्तकरणे शक्तो विना नावां भविष्यसि

tatkarmaṇi sadaivāhaṃ bhavadbhyāṃ sahito hyalam | hariḥ sthitāvapi tathā mayālaṃ bhavatā saha | tvamantakaraṇe śakto vinā nāvāṃ bhaviṣyasi

तस्मादन्योन्यकृत्येषु सर्वेषां वृषभध्वज । साहाय्यं नः सदा योग्यमन्यथा न जगद्भवेत्

tasmādanyonyakṛtyeṣu sarveṣāṃ vṛṣabhadhvaja | sāhāyyaṃ naḥ sadā yogyamanyathā na jagadbhavet

केचिद्भविष्यन्त्यसुरा मम वध्या महेश्वर । अपरे तु हरेर्वध्या भवतोऽपि तथापरे

kecidbhaviṣyantyasurā mama vadhyā maheśvara | apare tu harervadhyā bhavato'pi tathāpare

केचित्तद्वीर्यजातस्य केचिन्मेंऽशभवस्य वै । मायायाः केचिदपरे वध्याः स्युर्देववैरिणः

kecittadvīryajātasya kecinmeṃ'śabhavasya vai | māyāyāḥ kecidapare vadhyāḥ syurdevavairiṇaḥ

योगयुक्ते त्वयि सदा रागद्वेषादिवर्जिते । दयामात्रैकनिरते न वध्या असुरास्तव

yogayukte tvayi sadā rāgadveṣādivarjite | dayāmātraikanirate na vadhyā asurāstava

अबाधितेषु तेष्वीश कथं सृष्टिस्तथा स्थितिः । अन्तश्च भविता युक्तं नित्यं नित्यं वृषध्वज

abādhiteṣu teṣvīśa kathaṃ sṛṣṭistathā sthitiḥ | antaśca bhavitā yuktaṃ nityaṃ nityaṃ vṛṣadhvaja

सृष्टिस्थित्यन्तकर्माणि न कार्याणि यदा हर । शरीरभेदमस्माकं मायायाश्च न युज्यते

sṛṣṭisthityantakarmāṇi na kāryāṇi yadā hara | śarīrabhedamasmākaṃ māyāyāśca na yujyate

एकस्वरूपा हि वयं भिन्ना कार्यस्य भेदतः । कार्यभेदो न सिद्धश्चेद्रूपभेदोऽप्रयोजनः

ekasvarūpā hi vayaṃ bhinnā kāryasya bhedataḥ | kāryabhedo na siddhaścedrūpabhedo'prayojanaḥ

एक एव त्रिधा भूत्वा वयं भिन्नस्वरूपिणः । भूता महेश्वर इति तत्त्वं विद्धि सनातनम्

eka eva tridhā bhūtvā vayaṃ bhinnasvarūpiṇaḥ | bhūtā maheśvara iti tattvaṃ viddhi sanātanam

मायापि भिन्नरूपेण कमलाख्या सरस्वती । सावित्री चाथ सन्ध्या च भूता कार्यस्य भेदतः

māyāpi bhinnarūpeṇa kamalākhyā sarasvatī | sāvitrī cātha sandhyā ca bhūtā kāryasya bhedataḥ

प्रवृत्तेरनुरागस्य नारी मूलं महेश्वर । रामापरिग्रहात् पश्चात् कामक्रोधादिकोद्भवः

pravṛtteranurāgasya nārī mūlaṃ maheśvara | rāmāparigrahāt paścāt kāmakrodhādikodbhavaḥ

अनुरागे तु सञ्जाते कामक्रोधादिकारणे । विरागहेतुं यत्नेन सान्त्वयन्तीह जन्तवः

anurāge tu sañjāte kāmakrodhādikāraṇe | virāgahetuṃ yatnena sāntvayantīha jantavaḥ

संग: प्रथम एव स्याद्रागवृक्षात् फलं महत् । तस्मात् संजायते कामः कामात् क्रोधस्ततो भवेत्

saṃga: prathama eva syādrāgavṛkṣāt phalaṃ mahat | tasmāt saṃjāyate kāmaḥ kāmāt krodhastato bhavet

वैराग्यञ्च निवृत्तिश्च शोकात् स्वाभाविकादपि । संसारविमुखे हेतुरसंगश्च सदातनः

vairāgyañca nivṛttiśca śokāt svābhāvikādapi | saṃsāravimukhe heturasaṃgaśca sadātanaḥ

दया तत्र भवेन्नित्यं शान्तिश्चापि महेश्वर । अहिंसा च तपः शान्तिर्ज्ञानमार्गानुसाधनम्

dayā tatra bhavennityaṃ śāntiścāpi maheśvara | ahiṃsā ca tapaḥ śāntirjñānamārgānusādhanam

त्वयि तावत्तपोनिष्ठे विसंगिनि दयायुते । अहिंसा च तथा शान्तिः सदा तव भविष्यति

tvayi tāvattaponiṣṭhe visaṃgini dayāyute | ahiṃsā ca tathā śāntiḥ sadā tava bhaviṣyati

ततो सुखविधौ यत्नस्तव कस्माद्भविष्यति । अकृते दूषणं यद्यत्तत् सर्वं कथितं तव

tato sukhavidhau yatnastava kasmādbhaviṣyati | akṛte dūṣaṇaṃ yadyattat sarvaṃ kathitaṃ tava

तस्माद्विश्वहिताय त्वं देवानाञ्च जगत्पते । परिगृह्णीष्व भार्यार्थे वामामेकां सुशोभनाम्

tasmādviśvahitāya tvaṃ devānāñca jagatpate | parigṛhṇīṣva bhāryārthe vāmāmekāṃ suśobhanām

यथा पद्मालया विष्णोः सावित्री च यथा मम । तथा सहचरी शम्भोर्या स्यात्त्वं गृह्ण सम्प्रति

yathā padmālayā viṣṇoḥ sāvitrī ca yathā mama | tathā sahacarī śambhoryā syāttvaṃ gṛhṇa samprati

मार्कण्डेय उवाच ।। इति श्रुत्वा वचस्तस्य ब्रह्मणः पुरतो हरेः । तदा जगाद लोकेशं स्मितार्द्दितमुखो हरः

mārkaṇḍeya uvāca || iti śrutvā vacastasya brahmaṇaḥ purato hareḥ | tadā jagāda lokeśaṃ smitārdditamukho haraḥ

ईश्वर उवाच ।। एवमेव यथात्थ त्वं ब्रह्मन् विश्वनिमित्ततः । न स्वार्थतः प्रवृत्तिर्मे सम्यग् ब्रह्मविचिन्तनात्

īśvara uvāca || evameva yathāttha tvaṃ brahman viśvanimittataḥ | na svārthataḥ pravṛttirme samyag brahmavicintanāt

तथापि यत्करिष्यामि तत्ते वक्ष्ये जगद्धितम् । तच्छृणुष्व महाभाग युक्तमेव वचो मम

tathāpi yatkariṣyāmi tatte vakṣye jagaddhitam | tacchṛṇuṣva mahābhāga yuktameva vaco mama

या मे तेजः समर्था स्याद् ग्रहीतुमिह भागशः । तां निदेशय भार्यार्थे योगिनीं कामरूपिणीम्

yā me tejaḥ samarthā syād grahītumiha bhāgaśaḥ | tāṃ nideśaya bhāryārthe yoginīṃ kāmarūpiṇīm

योगयुक्ते मयि तथा योगिन्येव भविष्यति । कामासक्ते मयि पुनर्मोहिन्येव भविष्यति । तां मे निदेशय ब्रह्मन् भार्यार्थे वरवर्णिनीम्

yogayukte mayi tathā yoginyeva bhaviṣyati | kāmāsakte mayi punarmohinyeva bhaviṣyati | tāṃ me nideśaya brahman bhāryārthe varavarṇinīm

यदक्षरं वेदविदो निगदन्ति मनीषिणः । ज्योतिः स्वरूपं परमं चिन्तयिष्ये सनातनम्

yadakṣaraṃ vedavido nigadanti manīṣiṇaḥ | jyotiḥ svarūpaṃ paramaṃ cintayiṣye sanātanam

तच्चिन्तायां सदा शक्तो ब्रह्मन् गच्छामि भावनाम् । तत्र या विघ्नजननी न भवित्रीह सास्तु मे

taccintāyāṃ sadā śakto brahman gacchāmi bhāvanām | tatra yā vighnajananī na bhavitrīha sāstu me

त्वं वा विष्णुरहं वापि परब्रह्मस्वरूपिणः । अङ्गभूता महाभाग योग्यं तदनुचिन्तनम्

tvaṃ vā viṣṇurahaṃ vāpi parabrahmasvarūpiṇaḥ | aṅgabhūtā mahābhāga yogyaṃ tadanucintanam

तच्चिन्तया विना नाहं स्थास्यामि कमलासन । तस्माज्जायां प्रादिशस्व मत्कर्मानुगतां सदा

taccintayā vinā nāhaṃ sthāsyāmi kamalāsana | tasmājjāyāṃ prādiśasva matkarmānugatāṃ sadā

मार्कण्डेय उवाच ॥ इति तस्य वचः श्रुत्वा ब्रह्मा सर्वजगत्पतिः । सस्मितं मोदितमना इदं वचनमब्रवीत्

mārkaṇḍeya uvāca || iti tasya vacaḥ śrutvā brahmā sarvajagatpatiḥ | sasmitaṃ moditamanā idaṃ vacanamabravīt

ब्रह्मोवाच ।। अस्तीदृशी महादेव मार्गिता यादृशी त्वया

brahmovāca || astīdṛśī mahādeva mārgitā yādṛśī tvayā

दक्षस्य तनया याभूत् सती नाम्नी सुशोभना । सैवेदृशी भवद्भार्या भविष्यति सुधीमती

dakṣasya tanayā yābhūt satī nāmnī suśobhanā | saivedṛśī bhavadbhāryā bhaviṣyati sudhīmatī

तां त्वदर्थे तपस्यन्तीं तत्प्राप्तिं प्रतिकामिनीम् । विद्धि त्वं देवदेवेश सर्वेष्वात्मसु वर्तसे

tāṃ tvadarthe tapasyantīṃ tatprāptiṃ pratikāminīm | viddhi tvaṃ devadeveśa sarveṣvātmasu vartase

मार्कण्डेय उवाच ।। अथ ब्रह्मवच: शेषे भगवान् मधुसूदनः । यदुक्तं ब्रह्मणा सर्वं तत् कुरुष्वेत्युवाच सः

mārkaṇḍeya uvāca || atha brahmavaca: śeṣe bhagavān madhusūdanaḥ | yaduktaṃ brahmaṇā sarvaṃ tat kuruṣvetyuvāca saḥ

करिष्ये इति तेनोक्ते स्वेष्टं देशं प्रजग्मतुः । हरिब्रह्मा च मुदितौ सावित्री कमला- युतौ

kariṣye iti tenokte sveṣṭaṃ deśaṃ prajagmatuḥ | haribrahmā ca muditau sāvitrī kamalā- yutau

कामोऽपि वाक्यानि हरस्य श्रुत्वा चामोदयुक्तो रतिना समित्रः । शम्भुं समासाद्य विविक्तरूपी तस्थौ वसन्तं विनियोज्य शश्वत्

kāmo'pi vākyāni harasya śrutvā cāmodayukto ratinā samitraḥ | śambhuṃ samāsādya viviktarūpī tasthau vasantaṃ viniyojya śaśvat

श्रीकालिकापुराणे हरानुनयनो नाम नवमोऽध्यायः

śrīkālikāpurāṇe harānunayano nāma navamo'dhyāyaḥ

अथ कालिका पुराण अध्याय १०

मार्कण्डेय उवाच ।। अथ सत्या पुनः शुक्लपक्षेऽष्टम्यामुपोषितम् । आश्विने मासि देवेशं पूजयामास भक्तितः

mārkaṇḍeya uvāca || atha satyā punaḥ śuklapakṣe'ṣṭamyāmupoṣitam | āśvine māsi deveśaṃ pūjayāmāsa bhaktitaḥ

इति नन्दाव्रते पूर्णे नवम्यां दिनमागतः । तस्यास्तु भक्तिनम्रायाः प्रत्यक्षमभवद्धरः

iti nandāvrate pūrṇe navamyāṃ dinamāgataḥ | tasyāstu bhaktinamrāyāḥ pratyakṣamabhavaddharaḥ

प्रत्यक्षतो हरं वीक्ष्य समोदहृदया सती । ववन्दे चरणौ तस्य लज्जयावनता नता

pratyakṣato haraṃ vīkṣya samodahṛdayā satī | vavande caraṇau tasya lajjayāvanatā natā

अथ प्राह महादेवः सतीं तद् व्रतधारिणीम् । तामिच्छन्नपि भार्यार्थे तस्याश्चर्यफलप्रदः

atha prāha mahādevaḥ satīṃ tad vratadhāriṇīm | tāmicchannapi bhāryārthe tasyāścaryaphalapradaḥ

ईश्वर उवाच ।। अनेन त्वद्व्रतेनाहं प्रीतोऽस्मि दक्षनन्दिनि । वरं वरय दास्यामि यस्तवाभिमतो भवेत्

īśvara uvāca || anena tvadvratenāhaṃ prīto'smi dakṣanandini | varaṃ varaya dāsyāmi yastavābhimato bhavet

मार्कण्डेय उवाच ।। जानन्नपीह तद्भावं महादेवो जगत्पतिः । ऊचेऽथ वरयस्वेति तद्वाक्यश्रवणेच्छया

mārkaṇḍeya uvāca || jānannapīha tadbhāvaṃ mahādevo jagatpatiḥ | ūce'tha varayasveti tadvākyaśravaṇecchayā

सापि त्रपासमाविष्टा नो वक्तुं हृदये स्थितम् । शशाक बालाभीष्टं यल्लज्जयाच्छादितं यत:

sāpi trapāsamāviṣṭā no vaktuṃ hṛdaye sthitam | śaśāka bālābhīṣṭaṃ yallajjayācchāditaṃ yata:

एतस्मिन्नन्तरे कामः साभिप्रायं हरं तदा । वामापरिग्रहे नेत्रवक्त्रव्यापारलिंगितम्

etasminnantare kāmaḥ sābhiprāyaṃ haraṃ tadā | vāmāparigrahe netravaktravyāpāraliṃgitam

सम्प्राप्य विवरञ्चापं सन्दधे पुष्पहेतिना । हर्षणेनाथ बाणेन विव्याध हृदये हरम्

samprāpya vivarañcāpaṃ sandadhe puṣpahetinā | harṣaṇenātha bāṇena vivyādha hṛdaye haram

ततोऽसौ हर्षितः शम्भुर्वीक्षाञ्चक्रे सतीं मुहुः । विस्मृत्य च परं ब्रह्मचिन्तनं परमेश्वरः

tato'sau harṣitaḥ śambhurvīkṣāñcakre satīṃ muhuḥ | vismṛtya ca paraṃ brahmacintanaṃ parameśvaraḥ

ततः पुनर्मोहनेन बाणेनैनं मनोभवः । विव्याध हर्षितः शम्भुर्मोहितश्च तदा भृशम्

tataḥ punarmohanena bāṇenainaṃ manobhavaḥ | vivyādha harṣitaḥ śambhurmohitaśca tadā bhṛśam

ततो यदासौ मोहस्य हर्षस्य च द्विजोत्तमाः । भावं व्यक्तीचकारैष माययापि विमोहितः

tato yadāsau mohasya harṣasya ca dvijottamāḥ | bhāvaṃ vyaktīcakāraiṣa māyayāpi vimohitaḥ

अथ त्रपां स्वां संस्तभ्य यदा प्राह हरं सती । ममेष्टं देहि वरद वरमित्यर्थकारकम्

atha trapāṃ svāṃ saṃstabhya yadā prāha haraṃ satī | mameṣṭaṃ dehi varada varamityarthakārakam

तदा वाक्यस्यावसानमनपेक्ष्य वृषध्वजः । भवस्व मम भार्येति प्राह दाक्षायणीं मुहुः

tadā vākyasyāvasānamanapekṣya vṛṣadhvajaḥ | bhavasva mama bhāryeti prāha dākṣāyaṇīṃ muhuḥ

एतच्घ्रूत्वा वचस्तस्य साभीष्टफलभावनम् । तूष्णीं तस्थौ प्रमुदिता वरं प्राप्य मनोगतम्

etacghrūtvā vacastasya sābhīṣṭaphalabhāvanam | tūṣṇīṃ tasthau pramuditā varaṃ prāpya manogatam

सकामस्य हरस्याग्रे तत्र सा चारुहासिनी । अकरोन्निजभावांश्च हावानपि द्विजोत्तमाः

sakāmasya harasyāgre tatra sā cāruhāsinī | akaronnijabhāvāṃśca hāvānapi dvijottamāḥ

स्वस्य भावान् समादाय शृङ्गाराख्यो रसस्तदा । तयोर्विवेश विप्रेन्द्राः कलहो वा यथोचितम्

svasya bhāvān samādāya śṛṅgārākhyo rasastadā | tayorviveśa viprendrāḥ kalaho vā yathocitam

हरस्य पुरतो रेजे स्निग्धभिन्नाञ्जनप्रभा । चन्द्राभ्यासेऽङ्कलेखेवस्फटिकोज्जवलवर्ष्मणः

harasya purato reje snigdhabhinnāñjanaprabhā | candrābhyāse'ṅkalekhevasphaṭikojjavalavarṣmaṇaḥ

अथ सा तमुवाचेदं हरं दाक्षायणी मुहुः । पितुर्मे गोचरीकृत्य मां गृह्णीष्व जगत्पते

atha sā tamuvācedaṃ haraṃ dākṣāyaṇī muhuḥ | piturme gocarīkṛtya māṃ gṛhṇīṣva jagatpate

एवं स्मितं वचो देवी यदोवाच सती तदा । मम भार्या भवेत्यूचे पुनः कामेन मोहितः

evaṃ smitaṃ vaco devī yadovāca satī tadā | mama bhāryā bhavetyūce punaḥ kāmena mohitaḥ

अथैतद्वीक्ष्य मदनः सरति: ससखो मुदा । युक्तो वभूव शश्वच्च आत्मानञ्चाभ्यनन्दयन्

athaitadvīkṣya madanaḥ sarati: sasakho mudā | yukto vabhūva śaśvacca ātmānañcābhyanandayan

अथ दाक्षायणी शम्भुं समाश्वास्य द्विजोत्तमाः । जगाम मातुरभ्यासं हर्षमोहसमन्विता

atha dākṣāyaṇī śambhuṃ samāśvāsya dvijottamāḥ | jagāma māturabhyāsaṃ harṣamohasamanvitā

हरोऽपि हिमवत्प्रस्थं प्रविश्य च निजाश्रमम् । दाक्षायणीविप्रलम्भदुःखाद् ध्यानपरोऽभवत्

haro'pi himavatprasthaṃ praviśya ca nijāśramam | dākṣāyaṇīvipralambhaduḥkhād dhyānaparo'bhavat

विप्रलब्धोऽपि भूतेशो ब्रह्मावाक्यमथास्मरत् । जायापरिग्रहस्यार्थे यदुक्तं पद्मयोनिना

vipralabdho'pi bhūteśo brahmāvākyamathāsmarat | jāyāparigrahasyārthe yaduktaṃ padmayoninā

स्मृत्यैव ब्रह्मवाक्यस्य पुरा विश्वासतः परम् । चिन्तयामास मनसा ब्रह्माणं वृषभध्वजः

smṛtyaiva brahmavākyasya purā viśvāsataḥ param | cintayāmāsa manasā brahmāṇaṃ vṛṣabhadhvajaḥ

अथ संचिन्त्यमानोऽसौ परमेष्ठी त्रिशूलिना । पुरस्तात् प्राविशत्तूर्णमिष्टसिद्धिप्रचोदितः

atha saṃcintyamāno'sau parameṣṭhī triśūlinā | purastāt prāviśattūrṇamiṣṭasiddhipracoditaḥ

यत्रायं हिमवत्प्रस्थे विप्रलब्धो हरः स्थितः । सावित्री सहितो ब्रह्मा तत्रैव समुपस्थितः

yatrāyaṃ himavatprasthe vipralabdho haraḥ sthitaḥ | sāvitrī sahito brahmā tatraiva samupasthitaḥ

अथ तं वीक्ष्य धातारं सावित्रीसहितं हरः । सोत्सुको विप्रलब्धश्च सत्यर्थे तमुवाच ह

atha taṃ vīkṣya dhātāraṃ sāvitrīsahitaṃ haraḥ | sotsuko vipralabdhaśca satyarthe tamuvāca ha

ईश्वर उवाच ।। ब्रह्मन् विश्वार्थतो दारपरिग्रहकृत च यत् । त्वमात्थ तत्सार्थमिव प्रतिभाति ममाधुना

īśvara uvāca || brahman viśvārthato dāraparigrahakṛta ca yat | tvamāttha tatsārthamiva pratibhāti mamādhunā

अहमाराधितो भक्त्या दाक्षायण्यातिभक्तितः । तस्या वरमहं दातुं यदायातः प्रपूजितः

ahamārādhito bhaktyā dākṣāyaṇyātibhaktitaḥ | tasyā varamahaṃ dātuṃ yadāyātaḥ prapūjitaḥ

तत्सकाशे तदा कामो मां विव्याध महेषुभिः । मायया मोहितश्चाहं तत्प्रतीकारमञ्जसा । न शक्तः कर्तुमभितः पुराहं कमलासन

tatsakāśe tadā kāmo māṃ vivyādha maheṣubhiḥ | māyayā mohitaścāhaṃ tatpratīkāramañjasā | na śaktaḥ kartumabhitaḥ purāhaṃ kamalāsana

तस्याश्च वाञ्छितं ब्रह्मन्नेतदेव मयेक्षितम् । यदहं स्यां विभो भर्ता व्रतभक्तिमुदायुतः

tasyāśca vāñchitaṃ brahmannetadeva mayekṣitam | yadahaṃ syāṃ vibho bhartā vratabhaktimudāyutaḥ

तस्मात्त्वं कुरु विश्वार्थे मदर्थे च प्रजापते । दक्षो यथा मामामन्त्र्य सुतां दाता तथाद्भुतम्

tasmāttvaṃ kuru viśvārthe madarthe ca prajāpate | dakṣo yathā māmāmantrya sutāṃ dātā tathādbhutam

गच्छ त्वं दक्षभवनं कथयस्व वचो मम । यथा सतीवियोगस्य भंग: स्यात् त्वं तथा कुरु

gaccha tvaṃ dakṣabhavanaṃ kathayasva vaco mama | yathā satīviyogasya bhaṃga: syāt tvaṃ tathā kuru

मार्कण्डेय उवाच ।। इत्युदीर्य महादेव: सकाशेऽस्य प्रजापतेः । सावित्रीं वीक्ष्य सत्यास्तु विप्रयोगो व्यवर्द्धत

mārkaṇḍeya uvāca || ityudīrya mahādeva: sakāśe'sya prajāpateḥ | sāvitrīṃ vīkṣya satyāstu viprayogo vyavarddhata

तं समाभाष्य लोकेशः कृतकृत्यो मुदान्वितः । इदं जगाद जगतां हितं पथ्यं च धूर्जटेः

taṃ samābhāṣya lokeśaḥ kṛtakṛtyo mudānvitaḥ | idaṃ jagāda jagatāṃ hitaṃ pathyaṃ ca dhūrjaṭeḥ

ब्रह्मोवाच ।। यदात्थ भगवच्छम्भो तद्विश्वार्यं सुनिश्चितम् । नास्त्येव भवतः स्वार्थो ममापि वृषभध्वज

brahmovāca || yadāttha bhagavacchambho tadviśvāryaṃ suniścitam | nāstyeva bhavataḥ svārtho mamāpi vṛṣabhadhvaja

सुताञ्च तुभ्यं दक्षस्तु स्वयमेव प्रदास्यति । अहञ्चापि वदिष्यामि त्वद्वाक्यं तत्समक्षतः

sutāñca tubhyaṃ dakṣastu svayameva pradāsyati | ahañcāpi vadiṣyāmi tvadvākyaṃ tatsamakṣataḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। इत्युदीर्य महादेवं ब्रह्मा लोकपितामहः । जगाम दक्षनिलयं स्यन्दनेनातिवेगिना

mārkaṇḍeya uvāca || ityudīrya mahādevaṃ brahmā lokapitāmahaḥ | jagāma dakṣanilayaṃ syandanenātiveginā

अथ दक्षोऽपि वृत्तान्तं सर्वं श्रुत्वा सतीमुखात् । चिन्तयामास देयेयं मत्सुता शम्भवे कथम्

atha dakṣo'pi vṛttāntaṃ sarvaṃ śrutvā satīmukhāt | cintayāmāsa deyeyaṃ matsutā śambhave katham

आगतोऽपि महादेवः प्रसन्नः सञ्जगाम ह । पुनरेव कथं सोऽपि सुतार्थेऽत्यर्थमीप्सितः

āgato'pi mahādevaḥ prasannaḥ sañjagāma ha | punareva kathaṃ so'pi sutārthe'tyarthamīpsitaḥ

प्रस्थाप्यो वा मया तस्य दूतो निकटमञ्जसा । नैतद्योग्यं न गृह्णीयाद् यद्येनां विभुरात्मने

prasthāpyo vā mayā tasya dūto nikaṭamañjasā | naitadyogyaṃ na gṛhṇīyād yadyenāṃ vibhurātmane

अथवा पूजयिष्यामि तमेव वृषभध्वजम् । मदीयतनयाभर्ता स्वयमेव यथा भवेत्

athavā pūjayiṣyāmi tameva vṛṣabhadhvajam | madīyatanayābhartā svayameva yathā bhavet

तथैव पूजित: सोऽपि वाञ्छन्त्यातिप्रयत्नतः । शम्भुर्भवतु मद्भर्तेत्येवं दत्तञ्च तेन तत्

tathaiva pūjita: so'pi vāñchantyātiprayatnataḥ | śambhurbhavatu madbhartetyevaṃ dattañca tena tat

इति चिन्तयतस्तस्य दक्षस्य पुरतो विधिः । उपस्थितो हंसरथः सावित्रीसहितस्तदा

iti cintayatastasya dakṣasya purato vidhiḥ | upasthito haṃsarathaḥ sāvitrīsahitastadā

तं दृष्ट्वा वेधसं दक्षः प्रणम्यावनतः स्थितः । आसनञ्च ददौ तस्मै समाभाष्य यथोचितम्

taṃ dṛṣṭvā vedhasaṃ dakṣaḥ praṇamyāvanataḥ sthitaḥ | āsanañca dadau tasmai samābhāṣya yathocitam

ततस्तं सर्वलोकेशं तत्रागमनकारणम् । दक्षः पप्रच्छ विप्रेन्द्राश्चिन्ताविष्टोऽपि हर्षितः

tatastaṃ sarvalokeśaṃ tatrāgamanakāraṇam | dakṣaḥ papraccha viprendrāścintāviṣṭo'pi harṣitaḥ

दक्ष उवाच ॥ तवात्रागमने हेतुं कथयस्व जगद्गुरो । पुत्रस्नेहात् कार्यवशादथवाश्रममागतः

dakṣa uvāca || tavātrāgamane hetuṃ kathayasva jagadguro | putrasnehāt kāryavaśādathavāśramamāgataḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। इति पृष्ट: सुरश्रेष्ठो दक्षेण सुमहात्मना । प्रहसन्नब्रवीद्वाक्यं मोदयंस्तं प्रजापतिम्

mārkaṇḍeya uvāca || iti pṛṣṭa: suraśreṣṭho dakṣeṇa sumahātmanā | prahasannabravīdvākyaṃ modayaṃstaṃ prajāpatim

ब्रह्मोवाच ।। शृणु दक्ष यदर्थं ते समीपमहमागतः । तल्लोकस्य हितं पथ्यं भवतोऽपि तदीप्सितम्

brahmovāca || śṛṇu dakṣa yadarthaṃ te samīpamahamāgataḥ | tallokasya hitaṃ pathyaṃ bhavato'pi tadīpsitam

तव पुत्र्या समाराध्य महादेवं जगत्पतिम् । यो वरः प्रार्थितः सोऽद्य स्वयमेवागतो गृहम्

tava putryā samārādhya mahādevaṃ jagatpatim | yo varaḥ prārthitaḥ so'dya svayamevāgato gṛham

शम्भुना तव पुत्र्यर्थे त्वत्सकाशमहं पुनः । प्रस्थापितोऽस्मि यत् कृत्यं श्रेयस्तदवधारय

śambhunā tava putryarthe tvatsakāśamahaṃ punaḥ | prasthāpito'smi yat kṛtyaṃ śreyastadavadhāraya

वरं दातुं यदायातस्तावत्प्रभृति शङ्करः । तत्सुताविप्रयोगेण न शर्म लभतेऽञ्जसा

varaṃ dātuṃ yadāyātastāvatprabhṛti śaṅkaraḥ | tatsutāviprayogeṇa na śarma labhate'ñjasā

लब्धच्छिद्रोऽपि मदनो निचखान तदा भृशम् । सर्वैः पुष्पकरैर्बाणैरेकदैव जगत्प्रभुम्

labdhacchidro'pi madano nicakhāna tadā bhṛśam | sarvaiḥ puṣpakarairbāṇairekadaiva jagatprabhum

स बाणविद्वः कामेन परित्यज्यात्मचिन्तनम् । सतीं विचिन्तयन्नास्ते व्याकुलः प्राकृतो यथा

sa bāṇavidvaḥ kāmena parityajyātmacintanam | satīṃ vicintayannāste vyākulaḥ prākṛto yathā

विस्मृत्य प्रस्तुतां वाणीं गणाग्रे विप्रयोगतः । क्व सतीत्येव गिरिशो भाषतेऽन्यकृतावपि

vismṛtya prastutāṃ vāṇīṃ gaṇāgre viprayogataḥ | kva satītyeva giriśo bhāṣate'nyakṛtāvapi

मया यद्वाञ्छितं पूर्वं त्वया च मदनेन च । मरीच्याद्यैर्मुनिवरैस्तत् सिद्धमधुना सुत

mayā yadvāñchitaṃ pūrvaṃ tvayā ca madanena ca | marīcyādyairmunivaraistat siddhamadhunā suta

त्वत्पुत्र्याराधितः शम्भुः सोऽपि तस्या विचिन्तनात् । अनुमोदयितुं प्रेप्सुर्वर्तते हिमवद्गतौ

tvatputryārādhitaḥ śambhuḥ so'pi tasyā vicintanāt | anumodayituṃ prepsurvartate himavadgatau

यथा नानाविधैर्भावैः सत्या नन्दाव्रतेन च । शम्भुराराधितस्तेन तथैवाराध्यते सती

yathā nānāvidhairbhāvaiḥ satyā nandāvratena ca | śambhurārādhitastena tathaivārādhyate satī

तस्मात्त्वं दक्ष तनयां शम्भ्वर्थे परिकल्पिताम् । तस्मै देह्यविलम्बेन तेन कृतकृत्यता

tasmāttvaṃ dakṣa tanayāṃ śambhvarthe parikalpitām | tasmai dehyavilambena tena kṛtakṛtyatā

अहं तमानयिष्यामि नारदेन त्वदालयम् । तस्मै त्वमेनां संयच्छ तदर्थे परिकल्पिताम्

ahaṃ tamānayiṣyāmi nāradena tvadālayam | tasmai tvamenāṃ saṃyaccha tadarthe parikalpitām

मार्कण्डेय उवाच ।। एवमेवेति दक्षस्तमुवाच परमेष्ठिनम् । विधिश्च गतवांस्तत्र गिरिशो यत्र संस्थितः

mārkaṇḍeya uvāca || evameveti dakṣastamuvāca parameṣṭhinam | vidhiśca gatavāṃstatra giriśo yatra saṃsthitaḥ

गते ब्रह्मणि दक्षोऽपि सदारतनयो मुदा । अभवत् पूर्णदेहस्तु पीयूषैरिव पूरितः

gate brahmaṇi dakṣo'pi sadāratanayo mudā | abhavat pūrṇadehastu pīyūṣairiva pūritaḥ

अथ ब्रह्मापि मोदेन प्रसन्नः कमलासनः । आससाद महादेवं हिमवद्गिरिसंस्थितम्

atha brahmāpi modena prasannaḥ kamalāsanaḥ | āsasāda mahādevaṃ himavadgirisaṃsthitam

तं वीक्ष्य लोकस्रष्टारमायान्तं वृषभध्वजः । मनसा संशयं चक्रे सतीप्राप्तौ मुहुर्मुहुः

taṃ vīkṣya lokasraṣṭāramāyāntaṃ vṛṣabhadhvajaḥ | manasā saṃśayaṃ cakre satīprāptau muhurmuhuḥ

अथ दूरान्महादेवो लोकेशं सामसंयुतम् । उवाच मदनोन्माथः विधिं स स्मरमानसः

atha dūrānmahādevo lokeśaṃ sāmasaṃyutam | uvāca madanonmāthaḥ vidhiṃ sa smaramānasaḥ

ईश्वर उवाच ।। किमवोचत् सुरश्रेष्ठ सत्यर्थे त्वत्सुतः स्वयम् । कथयस्व यथास्वान्तं मन्मथेन न दीर्यते

īśvara uvāca || kimavocat suraśreṣṭha satyarthe tvatsutaḥ svayam | kathayasva yathāsvāntaṃ manmathena na dīryate

बाधमानो विप्रयोगो मामेव च सतीमृते । अभिहन्ति सुरश्रेष्ठ त्यक्त्वान्यान् प्राणधारिणः

bādhamāno viprayogo māmeva ca satīmṛte | abhihanti suraśreṣṭha tyaktvānyān prāṇadhāriṇaḥ

सतीति सततं वेद्मि ब्रह्मन् कार्यान्तरेऽप्यहम् । सा यथा हि मया प्राप्या तद्विधत्स्व तथा द्रुतम्

satīti satataṃ vedmi brahman kāryāntare'pyaham | sā yathā hi mayā prāpyā tadvidhatsva tathā drutam

ब्रह्मोवाच ।। सत्यर्थे यन्ममसुतो वदति स्म वृषध्वज । तच्छृणुष्व निजं साध्यं सिद्धमित्यवधारय

brahmovāca || satyarthe yanmamasuto vadati sma vṛṣadhvaja | tacchṛṇuṣva nijaṃ sādhyaṃ siddhamityavadhāraya

देया तस्मै मया पुत्री तदर्थे परिकल्पिता । ममापीष्टमिदं कर्म त्वद्वाक्यादधिकं पुनः

deyā tasmai mayā putrī tadarthe parikalpitā | mamāpīṣṭamidaṃ karma tvadvākyādadhikaṃ punaḥ

मत्पुत्त्र्याराधितः शम्भुरेतदर्थे स्वयं पुनः । सोऽप्यन्विच्छति तां यस्मात्तस्माद्देया मया हरे

matputtryārādhitaḥ śambhuretadarthe svayaṃ punaḥ | so'pyanvicchati tāṃ yasmāttasmāddeyā mayā hare

शुभे लग्ने मुहूर्ते च समागच्छतु मेऽन्तिकम् । तदा दास्यामि तनयां भिक्षार्थे शम्भवे विधे

śubhe lagne muhūrte ca samāgacchatu me'ntikam | tadā dāsyāmi tanayāṃ bhikṣārthe śambhave vidhe

इत्यवोचन्मुदा दक्षस्तस्मात्त्वं वृषभध्वज । शुभे मुहूर्ते तद्वेश्म गच्छ तामनुयाचितुम्

ityavocanmudā dakṣastasmāttvaṃ vṛṣabhadhvaja | śubhe muhūrte tadveśma gaccha tāmanuyācitum

ईश्वर उवाच ।। गमिष्ये भवता सार्द्ध नारदेन महात्मना । द्रुतमेव जगत्पूज्य तस्मात्त्वन्नारदं स्मर

īśvara uvāca || gamiṣye bhavatā sārddha nāradena mahātmanā | drutameva jagatpūjya tasmāttvannāradaṃ smara

मरीच्यादीन् दश तथा मानसानपि संस्मर । तैः सार्द्ध दक्षनिलयं गमिष्येऽहं गणैः सह

marīcyādīn daśa tathā mānasānapi saṃsmara | taiḥ sārddha dakṣanilayaṃ gamiṣye'haṃ gaṇaiḥ saha

ततः स्मृतास्ते कमलासनेन सनारदा ब्रह्मसुता मनोजवाः । समागता यत्र हरो विधिश्च तत्रागताः काममवेत्य चिन्ताम्

tataḥ smṛtāste kamalāsanena sanāradā brahmasutā manojavāḥ | samāgatā yatra haro vidhiśca tatrāgatāḥ kāmamavetya cintām

श्रीकालिकापुराणे सतीयाचनं नाम दशमोऽध्यायः

śrīkālikāpurāṇe satīyācanaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ

अथ कालिका पुराण अध्याय ११

मार्कण्डेय उवाच ।। ततः समागताः सर्वे मानसाश्च सनारदाः । विधेः स्मरणमात्रेण वातेनैव विनोदिताः

mārkaṇḍeya uvāca || tataḥ samāgatāḥ sarve mānasāśca sanāradāḥ | vidheḥ smaraṇamātreṇa vātenaiva vinoditāḥ

तैः सार्धं ब्रह्मणा शम्भुः सगणो दक्षमन्दिरम् । जगाम मोदयुक्तोऽथ काले तत्कर्मयोगिनि

taiḥ sārdhaṃ brahmaṇā śambhuḥ sagaṇo dakṣamandiram | jagāma modayukto'tha kāle tatkarmayogini

गणाः शङ्खाश्च पटहान् डिण्डिमांस्तूर्यवंशकान् । वादयन्तो मुदायुक्ता अनुगच्छन्ति शङ्करम्

gaṇāḥ śaṅkhāśca paṭahān ḍiṇḍimāṃstūryavaṃśakān | vādayanto mudāyuktā anugacchanti śaṅkaram

केचित्तालं करतलैः कुर्वन्तोंऽघ्रितलस्वनम् । विमानैरतिवेगैः स्वैरनुयान्ति वृषध्वजम्

kecittālaṃ karatalaiḥ kurvantoṃ'ghritalasvanam | vimānairativegaiḥ svairanuyānti vṛṣadhvajam

कोलाहलं प्रकुर्वन्तस्तथा नानाविधान् रवान् । गणा अनेकाकृतयः शब्दयोगेन निर्ययुः

kolāhalaṃ prakurvantastathā nānāvidhān ravān | gaṇā anekākṛtayaḥ śabdayogena niryayuḥ

ततो देवा मुदा युक्ता गन्धर्वाप्सरसो गणाः । वाद्यैर्मोदैस्तथा नृत्यैरन्वीयुर्वृषभध्वजम्

tato devā mudā yuktā gandharvāpsaraso gaṇāḥ | vādyairmodaistathā nṛtyairanvīyurvṛṣabhadhvajam

तेषां शब्देन विप्रेन्द्रा गन्धर्वाणां गरीयसाम् । गणानाञ्च दिशः सर्वाः पूरिता च वसुन्धरा

teṣāṃ śabdena viprendrā gandharvāṇāṃ garīyasām | gaṇānāñca diśaḥ sarvāḥ pūritā ca vasundharā

कामोऽपि सगणः शम्भुं सशृङ्गाररसादिभिः । मोदयन् मोहयन् कायमन्वियात् स समन्वतः

kāmo'pi sagaṇaḥ śambhuṃ saśṛṅgārarasādibhiḥ | modayan mohayan kāyamanviyāt sa samanvataḥ

हरौ गच्छति भार्यार्थे तदानीं सकलाः सुराः । ब्रह्माद्या: स्वयमेवाशु वाद्यं चक्रुर्मनोहरम्

harau gacchati bhāryārthe tadānīṃ sakalāḥ surāḥ | brahmādyā: svayamevāśu vādyaṃ cakrurmanoharam

दिशः सर्वाः सुप्रसन्ना बभूवुर्द्विजसत्तमाः । जज्वलुश्चाग्नयः शान्ता: पुष्पवृष्टिरजायत

diśaḥ sarvāḥ suprasannā babhūvurdvijasattamāḥ | jajvaluścāgnayaḥ śāntā: puṣpavṛṣṭirajāyata

ववुर्वाताः सुरभयो वृक्षाश्चापि सुपुष्पिताः । बभूवुः प्राणिनः स्वस्था अस्वस्था येऽपि केचन

vavurvātāḥ surabhayo vṛkṣāścāpi supuṣpitāḥ | babhūvuḥ prāṇinaḥ svasthā asvasthā ye'pi kecana

हंससारसकादम्बा नीलकम्बुश्च चातकाः । चुक्रुशुर्मधुरान् शब्दान् प्रेरयन्त इवेश्वरम्

haṃsasārasakādambā nīlakambuśca cātakāḥ | cukruśurmadhurān śabdān prerayanta iveśvaram

भुजगो व्याघ्रकृत्तिश्च जटा चन्द्रकला तथा । जगाम भूषणत्वञ्च तेनापि परिदीपितः

bhujago vyāghrakṛttiśca jaṭā candrakalā tathā | jagāma bhūṣaṇatvañca tenāpi paridīpitaḥ

ततः क्षणेन बलिना बलीवर्देन वेगिना । सब्रह्मनारदाद्यैश्च प्राप दक्षालयं हरः

tataḥ kṣaṇena balinā balīvardena veginā | sabrahmanāradādyaiśca prāpa dakṣālayaṃ haraḥ

ततो दक्षो महातेजा अभ्युत्थाय स्वयं हरम् । ब्रह्मादीञ्चाददौ तेषामासनानि यथोचितम्

tato dakṣo mahātejā abhyutthāya svayaṃ haram | brahmādīñcādadau teṣāmāsanāni yathocitam

कृत्वा यथोचितां तेषां पूजां पाद्यादिभिस्तथा । चकार संविदं दक्षो मुनिभिर्मानसैः पुनः

kṛtvā yathocitāṃ teṣāṃ pūjāṃ pādyādibhistathā | cakāra saṃvidaṃ dakṣo munibhirmānasaiḥ punaḥ

ततः शुभे मुहूर्ते तु लग्ने च द्विजसत्तमाः । सतीं निजसुतां दक्षो ददौ हर्षेण शम्भवे

tataḥ śubhe muhūrte tu lagne ca dvijasattamāḥ | satīṃ nijasutāṃ dakṣo dadau harṣeṇa śambhave

उद्वाहविधिना सोऽपि पाणिं जग्राह हर्षितः । दाक्षायण्या वरतनोस्तदानीं वृषभध्वजः

udvāhavidhinā so'pi pāṇiṃ jagrāha harṣitaḥ | dākṣāyaṇyā varatanostadānīṃ vṛṣabhadhvajaḥ

ब्रह्माश्च नारदाद्याश्च मुनयः सामगीतिभिः । ऋचा यजुर्भिः सुश्राव्यैस्तोषयामासुरीश्वरम्

brahmāśca nāradādyāśca munayaḥ sāmagītibhiḥ | ṛcā yajurbhiḥ suśrāvyaistoṣayāmāsurīśvaram

वाद्यं चक्रुर्गणाः सर्वे ननृतुश्चाप्सरोगणाः । पुष्पवृष्टिञ्च ससृजुर्मेघा गगनसङ्गताः

vādyaṃ cakrurgaṇāḥ sarve nanṛtuścāpsarogaṇāḥ | puṣpavṛṣṭiñca sasṛjurmeghā gaganasaṅgatāḥ

अथ शम्भुमुपागत्य गरुडेनातिवेगिना । सार्धं कमलया चेदमुवाच गरुड़ध्वजः

atha śambhumupāgatya garuḍenātiveginā | sārdhaṃ kamalayā cedamuvāca garuḍadhvajaḥ

श्रीभगवानुवाच ।। स्निग्धनीलाञ्जनश्याम शोभया शोभसे हर । दाक्षायण्या यथा चाहं प्रातिलोम्येन पद्मया

śrībhagavānuvāca || snigdhanīlāñjanaśyāma śobhayā śobhase hara | dākṣāyaṇyā yathā cāhaṃ prātilomyena padmayā

कुरु त्वमनया सार्धं रक्षा देवस्य वा नृणाम्

kuru tvamanayā sārdhaṃ rakṣā devasya vā nṛṇām

अनया सह संसारसारिणां मंगलं सदा । कुरु दस्यून् यथायोग्यं हनिष्यसि च शङ्कर

anayā saha saṃsārasāriṇāṃ maṃgalaṃ sadā | kuru dasyūn yathāyogyaṃ haniṣyasi ca śaṅkara

य एवैनां साभिलाषो दृष्ट्वा श्रुत्वाथवा भवेत् । तं हनिष्यसि भूतेश नात्र कार्या विचारणा

ya evaināṃ sābhilāṣo dṛṣṭvā śrutvāthavā bhavet | taṃ haniṣyasi bhūteśa nātra kāryā vicāraṇā

मार्कण्डेय उवाच ।। एवमस्त्विति सर्वज्ञः प्रोवाच परमेश्वरम् । प्रहृष्टमानसं प्रीत्या प्रसन्नवदनो द्विजाः

mārkaṇḍeya uvāca || evamastviti sarvajñaḥ provāca parameśvaram | prahṛṣṭamānasaṃ prītyā prasannavadano dvijāḥ

अथ ब्रह्मा तदा दृष्ट्वा दक्षजां चारुहासिनीम् । स्मराविष्टमना वक्तं वीक्षांचक्रे तदीयकम्

atha brahmā tadā dṛṣṭvā dakṣajāṃ cāruhāsinīm | smarāviṣṭamanā vaktaṃ vīkṣāṃcakre tadīyakam

मुहुर्मुहुस्तदा ब्रह्मा पश्यति स्म सतीमुखम् । तदेन्द्रियविकारञ्च प्राप्तवानवश: पुनः

muhurmuhustadā brahmā paśyati sma satīmukham | tadendriyavikārañca prāptavānavaśa: punaḥ

अथ तस्य पपाताशु तेजो भूमौ द्विजोत्तमाः । तज्जलद्दहनाभासं मुनीनां पुरतस्तदा

atha tasya papātāśu tejo bhūmau dvijottamāḥ | tajjaladdahanābhāsaṃ munīnāṃ puratastadā

ततस्तस्मात् समभवंस्तोयदाः शब्दसंयुताः । सम्बर्तश्च तथावर्तः पुष्करो द्रोण एव च । गर्जन्तश्चाथ मुञ्चन्तस्तोयानि द्विजसत्तमाः

tatastasmāt samabhavaṃstoyadāḥ śabdasaṃyutāḥ | sambartaśca tathāvartaḥ puṣkaro droṇa eva ca | garjantaścātha muñcantastoyāni dvijasattamāḥ

तैस्तु सञ्छादिते व्योम्नि तेषु गर्जत्सु शङ्करः । पश्यन् दाक्षायणीं देवीं भृशं कामेन मोहितः

taistu sañchādite vyomni teṣu garjatsu śaṅkaraḥ | paśyan dākṣāyaṇīṃ devīṃ bhṛśaṃ kāmena mohitaḥ

मोहितोऽप्यथ कामेन तदा विष्णुवचः स्मरन् । इयेष हन्तुं ब्रह्माणं शूलमुद्यम्य शङ्करः

mohito'pyatha kāmena tadā viṣṇuvacaḥ smaran | iyeṣa hantuṃ brahmāṇaṃ śūlamudyamya śaṅkaraḥ

शम्भुनोद्यमिते शूले विधिं हन्तुं द्विजोत्तमाः । मरीचिनारदाद्यास्ते चक्रुर्हाहाकृतिं तदा

śambhunodyamite śūle vidhiṃ hantuṃ dvijottamāḥ | marīcināradādyāste cakrurhāhākṛtiṃ tadā

दक्षो मैवं मैवमिति पाणिमुद्यम्य शङ्कितः । वारयामास भूतेशं क्षिप्रमेत्य पुरोगतः

dakṣo maivaṃ maivamiti pāṇimudyamya śaṅkitaḥ | vārayāmāsa bhūteśaṃ kṣiprametya purogataḥ

अथाग्रे मीलितं वीक्ष्य तदा दक्षं महेश्वरः । प्रत्युवाचाप्रियमिदं स्मारयन् वैष्णवीं गिरम्

athāgre mīlitaṃ vīkṣya tadā dakṣaṃ maheśvaraḥ | pratyuvācāpriyamidaṃ smārayan vaiṣṇavīṃ giram

ईश्वर उवाच ।। नारायणेन विप्रेन्द्र यदिदानीमुदीरितम् । मयाप्यंगीकृतं कर्तुं तदिहैव प्रजापते

īśvara uvāca || nārāyaṇena viprendra yadidānīmudīritam | mayāpyaṃgīkṛtaṃ kartuṃ tadihaiva prajāpate

एनां यः साभिलाषः सन् वीक्षते तं हनिष्यसि । इति वाचन्तु सफलमेनं हत्वा करोम्यहम्

enāṃ yaḥ sābhilāṣaḥ san vīkṣate taṃ haniṣyasi | iti vācantu saphalamenaṃ hatvā karomyaham

साभिलाषः कथं ब्रह्मा सतीं समवलोकयत् । अभवत्यक्ततेजास्तु ततो हन्मि कृतागसम्

sābhilāṣaḥ kathaṃ brahmā satīṃ samavalokayat | abhavatyaktatejāstu tato hanmi kṛtāgasam

मार्कण्डेय उवाच ।। तमेवं वादिनं विष्णुः क्षिप्रं भूत्वा पुरःसरः । इदमूचे वारयंस्तं हन्तुं सर्वजगत्प्रभुः

mārkaṇḍeya uvāca || tamevaṃ vādinaṃ viṣṇuḥ kṣipraṃ bhūtvā puraḥsaraḥ | idamūce vārayaṃstaṃ hantuṃ sarvajagatprabhuḥ

श्रीभगवानुवाच ।। हनिष्यसि भूतेश स्रष्ट्रारं जगतां वरम् । अनेनैव सती भार्या भवदर्थे प्रकल्पिता

śrībhagavānuvāca || haniṣyasi bhūteśa sraṣṭrāraṃ jagatāṃ varam | anenaiva satī bhāryā bhavadarthe prakalpitā

प्रजाः स्रष्टुमयं शम्भो प्रादुर्भूतश्चतुर्मुखः । अस्मिन् हते जगत्स्रष्टा नास्त्यन्यः प्राकृतोऽधुना

prajāḥ sraṣṭumayaṃ śambho prādurbhūtaścaturmukhaḥ | asmin hate jagatsraṣṭā nāstyanyaḥ prākṛto'dhunā

सृष्टिस्थित्यन्तकर्माणि करिष्यामः कथं पुनः । अनेनापि मया चैव भवता च समञ्जसम्

sṛṣṭisthityantakarmāṇi kariṣyāmaḥ kathaṃ punaḥ | anenāpi mayā caiva bhavatā ca samañjasam

एकस्मिन्निहतेऽमीषु कस्तत्कर्म करिष्यति । तस्मान्न वध्यो भवता विधाता वृषभध्वज

ekasminnihate'mīṣu kastatkarma kariṣyati | tasmānna vadhyo bhavatā vidhātā vṛṣabhadhvaja

ईश्वर उवाच ।। प्रतिज्ञां पूरयिष्यामि हत्वैनं चतुराननम् । अहमेव प्रजाः स्रक्ष्ये स्थावराणि चराणि च

īśvara uvāca || pratijñāṃ pūrayiṣyāmi hatvainaṃ caturānanam | ahameva prajāḥ srakṣye sthāvarāṇi carāṇi ca

अन्यं स्रक्ष्ये विधातारमथवाहं स्वतेजसा । स एव सृष्टिकर्ता स्यात् सर्वदा मदनुज्ञया

anyaṃ srakṣye vidhātāramathavāhaṃ svatejasā | sa eva sṛṣṭikartā syāt sarvadā madanujñayā

हत्वैनं विधिमेवाहं प्रतिज्ञां पालयन् विभो । स्रष्टारमेकं स्त्रक्ष्यामि न वारय चतुर्भुज

hatvainaṃ vidhimevāhaṃ pratijñāṃ pālayan vibho | sraṣṭāramekaṃ strakṣyāmi na vāraya caturbhuja

मार्कण्डेय उवाच ।। इति तस्य वचः श्रुत्वा गिरिशस्य चतुर्भुजः । स्मितप्रसन्नवदनः पुनरैरेवमितीरयन्

mārkaṇḍeya uvāca || iti tasya vacaḥ śrutvā giriśasya caturbhujaḥ | smitaprasannavadanaḥ punarairevamitīrayan

प्रतिज्ञापूरणं कर्तुं योग्यमात्मनि नो भवेत् । इत्युवाचाभिवदनमीश्वरस्य द्विजोत्तमाः

pratijñāpūraṇaṃ kartuṃ yogyamātmani no bhavet | ityuvācābhivadanamīśvarasya dvijottamāḥ

ततः पुनः शम्भुरूचे कथमात्मा विधिर्मम । लक्ष्यते भिन्न एवायं प्रत्यक्षेणाग्रतः स्थितः

tataḥ punaḥ śambhurūce kathamātmā vidhirmama | lakṣyate bhinna evāyaṃ pratyakṣeṇāgrataḥ sthitaḥ

अथ ग्रहस्य भगवान् मुनीनां पुरतस्तदा । इदमूचे महादेवं तोषयन् गरुड़ध्वजः

atha grahasya bhagavān munīnāṃ puratastadā | idamūce mahādevaṃ toṣayan garuḍadhvajaḥ

श्रीभगवानुवाच ।। न ब्रह्मा भवतो भिन्नो न शम्भुर्ब्रह्मणस्तथा । न चाहं युवयोर्भिन्नोऽभिन्नत्वं सदातनम्

śrībhagavānuvāca || na brahmā bhavato bhinno na śambhurbrahmaṇastathā | na cāhaṃ yuvayorbhinno'bhinnatvaṃ sadātanam

प्रधानस्याप्रधानस्य भागाभागस्वरूपिणः । ज्योतिर्मयस्य भागो मे युवामेकोऽहमंशकः

pradhānasyāpradhānasya bhāgābhāgasvarūpiṇaḥ | jyotirmayasya bhāgo me yuvāmeko'hamaṃśakaḥ

कस्त्वं कोऽहञ्च को ब्रह्मा ममैव परमात्मनः । अंशत्रयमिदं भिन्नं सृष्टिस्थित्यन्तकारणम्

kastvaṃ ko'hañca ko brahmā mamaiva paramātmanaḥ | aṃśatrayamidaṃ bhinnaṃ sṛṣṭisthityantakāraṇam

चिन्तयस्वात्मनात्मानं संस्तवं कुरु चात्मनि । एकत्र ब्रह्मवैकुण्ठशम्भूनां हृद्गतं कुरु

cintayasvātmanātmānaṃ saṃstavaṃ kuru cātmani | ekatra brahmavaikuṇṭhaśambhūnāṃ hṛdgataṃ kuru

शिरोग्रीवादिभेदेन यथैकस्यैव धर्मिणः । अङ्गानि मे तथैकस्य भागत्रयमिदं हर

śirogrīvādibhedena yathaikasyaiva dharmiṇaḥ | aṅgāni me tathaikasya bhāgatrayamidaṃ hara

यज्योतिरग्र्यं स्वपरप्रकाशंकूटस्थमव्यक्तमनन्तरूपम् । नित्यञ्च दीर्घादिविशेषणाद्यैर्हीनं परं तच्च वयं न भिन्नाः

yajyotiragryaṃ svaparaprakāśaṃkūṭasthamavyaktamanantarūpam | nityañca dīrghādiviśeṣaṇādyairhīnaṃ paraṃ tacca vayaṃ na bhinnāḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य महादेवो विमोहितः । जानन् स चाप्यभिन्नत्वं सद्विस्मृत्यान्यचिन्तनात्

mārkaṇḍeya uvāca || etacchrutvā vacastasya mahādevo vimohitaḥ | jānan sa cāpyabhinnatvaṃ sadvismṛtyānyacintanāt

पुनः प्रपच्छ गोविन्दमनन्यत्वं त्रिभेदिनाम् । ब्रह्मविष्णुत्र्यम्बकानामेकस्य च विशेषकम्

punaḥ prapaccha govindamananyatvaṃ tribhedinām | brahmaviṣṇutryambakānāmekasya ca viśeṣakam

ततो नारायणः पृष्टः कथयामास शम्भवे । अनन्यत्वं त्रिदेवानामेकत्वञ्च व्यदर्शयत्

tato nārāyaṇaḥ pṛṣṭaḥ kathayāmāsa śambhave | ananyatvaṃ tridevānāmekatvañca vyadarśayat

श्रुत्वा ततो विष्णुमुखाब्जकोशा-दनन्यतां विष्णुविधशतत्त्वे । दृष्ट्वां स्वरूपं च जघान नैनं विधिं मृड: पुष्पमधुप्रकाशकम्

śrutvā tato viṣṇumukhābjakośā-dananyatāṃ viṣṇuvidhaśatattve | dṛṣṭvāṃ svarūpaṃ ca jaghāna nainaṃ vidhiṃ mṛḍa: puṣpamadhuprakāśakam

श्रीकालिकापुराणे त्रिदेवानामेकत्वप्रतिपादन नामैकादशोऽध्यायः

śrīkālikāpurāṇe tridevānāmekatvapratipādana nāmaikādaśo'dhyāyaḥ

अथ कालिका पुराण अध्याय १२

ऋषय ऊचुः ।। अनन्यत्वं त्रिदेवानां यज्जगाद जनार्दनः । शम्भवे तद्वयं श्रोतुमिच्छामो द्विजसत्तम

ṛṣaya ūcuḥ || ananyatvaṃ tridevānāṃ yajjagāda janārdanaḥ | śambhave tadvayaṃ śrotumicchāmo dvijasattama

एकत्वं दर्शयामास कथं वा गरुडध्वजः । तत् समाचक्ष्व विप्रेन्द्र परं कौतूहलं हि नः

ekatvaṃ darśayāmāsa kathaṃ vā garuḍadhvajaḥ | tat samācakṣva viprendra paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। शृणुध्वं मुनयो गुह्यं परमं प्रयतं परम् । त्रिदेवानामनन्यत्वं तथैवैकत्वदर्शनम्

mārkaṇḍeya uvāca || śṛṇudhvaṃ munayo guhyaṃ paramaṃ prayataṃ param | tridevānāmananyatvaṃ tathaivaikatvadarśanam

हरेण पृष्टो गोविन्दस्तं समाभाष्य सादरम् । इदमाह मुनिश्रेष्ठा अभिन्नप्रतिपादकम्

hareṇa pṛṣṭo govindastaṃ samābhāṣya sādaram | idamāha muniśreṣṭhā abhinnapratipādakam

श्रीभगवानुवाच ।। इदं तमोमयं सर्वमासीद्भुवनवर्जितम् । अप्रज्ञातमलक्ष्यञ्च प्रसुप्तमिव सर्वतः

śrībhagavānuvāca || idaṃ tamomayaṃ sarvamāsīdbhuvanavarjitam | aprajñātamalakṣyañca prasuptamiva sarvataḥ

न दिवारात्रिभागोऽत्र नाकाशं न च काश्यपी । न ज्योतिर्न जलं वायुर्नान्यत् किञ्चन संस्थितम्

na divārātribhāgo'tra nākāśaṃ na ca kāśyapī | na jyotirna jalaṃ vāyurnānyat kiñcana saṃsthitam

एकमासीत् परंब्रह्म सूक्ष्मं नित्यमतीन्द्रियम् । अव्यक्तं ज्ञानरूपेण द्वैतहीनविशेषणम्

ekamāsīt paraṃbrahma sūkṣmaṃ nityamatīndriyam | avyaktaṃ jñānarūpeṇa dvaitahīnaviśeṣaṇam

प्रकृतिः पुरुषश्चैव नित्यौ द्वौ सर्वसंहितौ । स्थितः कालोऽपि भूतेश जगत्कारणमेककम्

prakṛtiḥ puruṣaścaiva nityau dvau sarvasaṃhitau | sthitaḥ kālo'pi bhūteśa jagatkāraṇamekakam

यदेकं परमं ब्रह्म तत्स्वरूपात् परं हर । रुपत्रयमिदं नित्यं तस्यैव जगत: पतेः

yadekaṃ paramaṃ brahma tatsvarūpāt paraṃ hara | rupatrayamidaṃ nityaṃ tasyaiva jagata: pateḥ

कालो नामापरं रूपमनाद्यं तत्तु कारणम् । सर्वेषामेव भूतानामवच्छेदेन संगतः

kālo nāmāparaṃ rūpamanādyaṃ tattu kāraṇam | sarveṣāmeva bhūtānāmavacchedena saṃgataḥ

ततस्तत् स्वप्रकाशेन भास्वद्रूपं प्रकाशते । पुरा सृष्ट्यर्थमतुलं क्षोभयन् प्रकृतिं स्वयम्

tatastat svaprakāśena bhāsvadrūpaṃ prakāśate | purā sṛṣṭyarthamatulaṃ kṣobhayan prakṛtiṃ svayam

संक्षुब्धायान्तु प्रकृतौ महत्तत्त्वमजायत । महत्तत्त्वात्ततः पश्चादहङ्कारस्त्रिधाभवत्

saṃkṣubdhāyāntu prakṛtau mahattattvamajāyata | mahattattvāttataḥ paścādahaṅkārastridhābhavat

अहङ्कारे तु संजाते शब्दतन्मात्रतस्ततः । आकाशमसृजद्विष्णुरनन्तं मूर्तिवर्जितम्

ahaṅkāre tu saṃjāte śabdatanmātratastataḥ | ākāśamasṛjadviṣṇuranantaṃ mūrtivarjitam

ततस्तु रसतन्मात्रादपः सृष्ट्वा महेश्वरः । निराधार: स्वयं दध्रे तास्तदा निजमायया

tatastu rasatanmātrādapaḥ sṛṣṭvā maheśvaraḥ | nirādhāra: svayaṃ dadhre tāstadā nijamāyayā

ततस्त्रिगुणसाम्येन संस्थितां प्रकृतिं प्रभुः । पुनः संक्षोभयामास सृष्ट्यर्थं परमेश्वरः

tatastriguṇasāmyena saṃsthitāṃ prakṛtiṃ prabhuḥ | punaḥ saṃkṣobhayāmāsa sṛṣṭyarthaṃ parameśvaraḥ

ततः सा प्रकृतिस्तासु बीजं त्रिगुणभागवत् । अप्सु संसर्जयामास जगद्वीजं निराकुलम्

tataḥ sā prakṛtistāsu bījaṃ triguṇabhāgavat | apsu saṃsarjayāmāsa jagadvījaṃ nirākulam

तद्धि वृद्धं क्रमेणैव हैममण्डमभून्महत् । जग्राहापः समस्तास्ता गर्भ एव तदण्डकम्

taddhi vṛddhaṃ krameṇaiva haimamaṇḍamabhūnmahat | jagrāhāpaḥ samastāstā garbha eva tadaṇḍakam

अप्सु स्थितासु हैमाण्डगर्भे विष्णुस्तदण्डकम् । त्वयैव मायया दध्रे ब्रह्माण्डमतुलं पुनः

apsu sthitāsu haimāṇḍagarbhe viṣṇustadaṇḍakam | tvayaiva māyayā dadhre brahmāṇḍamatulaṃ punaḥ

वारिणा वह्निभिश्चैव वायुभिर्नभसा तथा । बहिस्तदण्डकं छन्नं सर्वपार्श्वे समन्ततः

vāriṇā vahnibhiścaiva vāyubhirnabhasā tathā | bahistadaṇḍakaṃ channaṃ sarvapārśve samantataḥ

सप्तसागरमानेन तथा नद्यादि मानतः। ब्रह्माण्डाभ्यन्तरे तोयं तदन्यत्तु बहिर्गतम्

saptasāgaramānena tathā nadyādi mānataḥ| brahmāṇḍābhyantare toyaṃ tadanyattu bahirgatam

तदन्तः स्वयमेवासौ विष्णुर्ब्रह्मस्वरूपधृक् । दैवं वर्षमूषित्वैव प्रविभेद तदण्डकम्

tadantaḥ svayamevāsau viṣṇurbrahmasvarūpadhṛk | daivaṃ varṣamūṣitvaiva pravibheda tadaṇḍakam

तस्मात् समभवन्मेरुरुत्पन्नोऽस्मिन् महेश्वर । जरायुः पर्वता जाता समुद्राः सप्त तज्जलात्

tasmāt samabhavanmerurutpanno'smin maheśvara | jarāyuḥ parvatā jātā samudrāḥ sapta tajjalāt

तन्मध्ये गन्धतन्मात्रात् पृथिवी समजायत । ईश्वरेण प्रकृत्या च योजिता त्रिगुणात्मिका

tanmadhye gandhatanmātrāt pṛthivī samajāyata | īśvareṇa prakṛtyā ca yojitā triguṇātmikā

प्रागेव पर्वतादिभ्यः समुत्पन्ना वसुन्धरा । ब्रह्माण्डखण्डसंयोगादृढा भूता तु सा भृशम्

prāgeva parvatādibhyaḥ samutpannā vasundharā | brahmāṇḍakhaṇḍasaṃyogādṛḍhā bhūtā tu sā bhṛśam

तस्यामेव स्थितो ब्रह्मा सर्वलोकगुरुः स्वयम् । यदा ब्रह्माण्डमध्यस्थो ब्रह्मा व्यक्तो न चाभवत् । तदैव रूपतन्मात्रात्तेजः सम्यगजायत

tasyāmeva sthito brahmā sarvalokaguruḥ svayam | yadā brahmāṇḍamadhyastho brahmā vyakto na cābhavat | tadaiva rūpatanmātrāttejaḥ samyagajāyata

वायुस्तु स्पर्शतन्मात्रात् प्रकृत्या विनियोजितात् । बभूव सर्वभूतानां प्राणभूतः समन्ततः

vāyustu sparśatanmātrāt prakṛtyā viniyojitāt | babhūva sarvabhūtānāṃ prāṇabhūtaḥ samantataḥ

अद्भिस्तेजोभिरतुलैर्वायुभिर्नभसा तथा । अन्तर्बहिस्तदण्डस्य व्याप्तमन्यत्तु गर्भगम्

adbhistejobhiratulairvāyubhirnabhasā tathā | antarbahistadaṇḍasya vyāptamanyattu garbhagam

ततो ब्रह्मशरीरन्तु त्रिधा चक्रे महेश्वरः । प्रधानेच्छावशाच्छम्भो त्रिगुणत्रिगुणीकृतम्

tato brahmaśarīrantu tridhā cakre maheśvaraḥ | pradhānecchāvaśācchambho triguṇatriguṇīkṛtam

तदर्द्धभागः संज्ञातश्चतुर्वक्त्रश्चतुर्भुजः । पद्मकेशरगौराङ्ग कायो ब्राह्मो महेश्वरः

tadarddhabhāgaḥ saṃjñātaścaturvaktraścaturbhujaḥ | padmakeśaragaurāṅga kāyo brāhmo maheśvaraḥ

तन्मध्यभागो नीलाङ्ग एकवक्त्रश्वतुर्भुजः । शङ्खचक्रगदापद्मपाणि: कायः स वैष्णवः

tanmadhyabhāgo nīlāṅga ekavaktraśvaturbhujaḥ | śaṅkhacakragadāpadmapāṇi: kāyaḥ sa vaiṣṇavaḥ

अभवत्तदधोभागः पञ्चवक्त्रश्चतुर्भुजः । स्फटिकाभ्रसमः शुक्लः स कायश्चन्द्रशेखरः

abhavattadadhobhāgaḥ pañcavaktraścaturbhujaḥ | sphaṭikābhrasamaḥ śuklaḥ sa kāyaścandraśekharaḥ

इतस्ततो ब्राह्मकाये सृष्टिशक्तिं न्ययोजयत् । स्वयमेवाभवत् स्रष्टा ब्रह्मरूपेण लोकभृत्

itastato brāhmakāye sṛṣṭiśaktiṃ nyayojayat | svayamevābhavat sraṣṭā brahmarūpeṇa lokabhṛt

स्थितिशक्तिं निजां मायां प्रकृत्याख्यां न्ययोजयत् । महेशो वैष्णवे काये ज्ञानशक्तिं निजां तथा

sthitiśaktiṃ nijāṃ māyāṃ prakṛtyākhyāṃ nyayojayat | maheśo vaiṣṇave kāye jñānaśaktiṃ nijāṃ tathā

स्थितिकर्ताभवद्विष्णुरहमेव महेश्वर । सर्वशक्तिनियोगेन सदा तद्रूपता मम

sthitikartābhavadviṣṇurahameva maheśvara | sarvaśaktiniyogena sadā tadrūpatā mama

अन्तः शक्तिं तथाकाये शाम्भवे च न्ययोजयत् । अन्तकर्ता भवच्छम्भुः स एव परमेश्वरः

antaḥ śaktiṃ tathākāye śāmbhave ca nyayojayat | antakartā bhavacchambhuḥ sa eva parameśvaraḥ

ततस्त्रिषु शरीरेषु स्वयमेव प्रकाशते । ज्ञानरूपं परं ज्योतिरनादिर्भगवान् प्रभुः

tatastriṣu śarīreṣu svayameva prakāśate | jñānarūpaṃ paraṃ jyotiranādirbhagavān prabhuḥ

सृष्टिस्थित्यन्तकरणादेक एव महेश्वरः। ब्रह्माविष्णुः शिवश्चेति संज्ञामाप पृथक् पृथक्

sṛṣṭisthityantakaraṇādeka eva maheśvaraḥ| brahmāviṣṇuḥ śivaśceti saṃjñāmāpa pṛthak pṛthak

अतस्त्वञ्च विधाता च तथाहमपि न पृथक् । एवं शरीरं रूपञ्च ज्ञानमस्माकमन्तरम्

atastvañca vidhātā ca tathāhamapi na pṛthak | evaṃ śarīraṃ rūpañca jñānamasmākamantaram

मार्कण्डेय उवाच ।। एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य विष्णोरमिततेजसः । हर्षोत्फुल्लमुखः प्रोचे पुनरेव जनार्दनम्

mārkaṇḍeya uvāca || etacchrutvā vacastasya viṣṇoramitatejasaḥ | harṣotphullamukhaḥ proce punareva janārdanam

ईश्वर उवाच ।। एक एव महेशश्चेत् ज्योतीरूपो निरञ्जनः । का वा मायाथ कः कालः का वा प्रकृतिरुच्यते

īśvara uvāca || eka eva maheśaścet jyotīrūpo nirañjanaḥ | kā vā māyātha kaḥ kālaḥ kā vā prakṛtirucyate

के पुमांसस्ततोभिन्नाभिन्नाश्चेत् कथमेकता । तन्मे वदस्व गोविन्द तत्प्रभावं यथागतम्

ke pumāṃsastatobhinnābhinnāścet kathamekatā | tanme vadasva govinda tatprabhāvaṃ yathāgatam

श्रीभगवानुवाच ॥ त्वमेव पश्यसि सदा ध्यानस्थः परमेश्वरम् । आत्मन्यात्मस्वरूपं तज्ज्योतीरूपं सदक्षरम्

śrībhagavānuvāca || tvameva paśyasi sadā dhyānasthaḥ parameśvaram | ātmanyātmasvarūpaṃ tajjyotīrūpaṃ sadakṣaram

मायाञ्च प्रकृतिं कालं पुरुषञ्च स्वयं विभो । ज्ञाता त्वं ध्यानयोगेन यस्माद्ध्यानपरो भव

māyāñca prakṛtiṃ kālaṃ puruṣañca svayaṃ vibho | jñātā tvaṃ dhyānayogena yasmāddhyānaparo bhava

मायया मोहितो यस्मादधुना त्वम्मदीयया । ततो विस्मृत्य परमं ज्योतिर्हि वनितारतः

māyayā mohito yasmādadhunā tvammadīyayā | tato vismṛtya paramaṃ jyotirhi vanitārataḥ

अधुना कोपयुक्तस्त्वं विस्मृत्यात्मानमात्मनि । यां पृच्छसि प्रकृत्यादिरूपाणि प्रमथाधिप

adhunā kopayuktastvaṃ vismṛtyātmānamātmani | yāṃ pṛcchasi prakṛtyādirūpāṇi pramathādhipa

मार्कण्डेय उवाच ।। ततस्तत्र महादेवः श्रुत्वा वाक्यं सुनिश्चितम् । मुनीनां पश्यतां योगयुक्तो ध्यानपरोऽभवत्

mārkaṇḍeya uvāca || tatastatra mahādevaḥ śrutvā vākyaṃ suniścitam | munīnāṃ paśyatāṃ yogayukto dhyānaparo'bhavat

आसाद्य बन्धं पर्यकं निर्निमीलितलोचनः । आत्मानञ्चिन्तयामास तदात्मनि महेश्वरः

āsādya bandhaṃ paryakaṃ nirnimīlitalocanaḥ | ātmānañcintayāmāsa tadātmani maheśvaraḥ

परं चिन्तयतस्तस्य शरीरं विवभौ शुभम् । तेजोभिरुज्ज्वलं द्रष्टुं नशेकुर्मुनयस्तदा

paraṃ cintayatastasya śarīraṃ vivabhau śubham | tejobhirujjvalaṃ draṣṭuṃ naśekurmunayastadā

तत्क्षणात् ध्यानयुक्तश्च शम्भुः स विष्णुमायया । परित्यक्तोऽति विवभौ तपस्तेजोभिरुज्ज्वलः

tatkṣaṇāt dhyānayuktaśca śambhuḥ sa viṣṇumāyayā | parityakto'ti vivabhau tapastejobhirujjvalaḥ

ये ये गणास्तदा तस्थुः सेवया शङ्करान्तिके । न तेऽपि वीक्षितुं शेकुः शङ्करं वा दिवाकरम्

ye ye gaṇāstadā tasthuḥ sevayā śaṅkarāntike | na te'pi vīkṣituṃ śekuḥ śaṅkaraṃ vā divākaram

स्वयमेव तदा विष्णुः समाधिमनसो भृशम् । प्रविवेश शरीरान्तर्ज्योतीरूपेण धूर्जटेः

svayameva tadā viṣṇuḥ samādhimanaso bhṛśam | praviveśa śarīrāntarjyotīrūpeṇa dhūrjaṭeḥ

प्रविश्य तस्य जठरे यथा सृष्टिक्रमः पुरा । तथैव दर्शयामास स्वयं नारायणोऽव्ययः

praviśya tasya jaṭhare yathā sṛṣṭikramaḥ purā | tathaiva darśayāmāsa svayaṃ nārāyaṇo'vyayaḥ

न स्थूलं न च सूक्ष्मञ्च न विशेषणगोचरम् । नित्यानन्दं निरानन्दमेकं शुद्धमतीन्द्रियम्

na sthūlaṃ na ca sūkṣmañca na viśeṣaṇagocaram | nityānandaṃ nirānandamekaṃ śuddhamatīndriyam

अदृश्यं सर्वद्रष्टारं निर्गुणं परमं पदम् । परमात्मगमानन्दं जगत्कारणकारणम्

adṛśyaṃ sarvadraṣṭāraṃ nirguṇaṃ paramaṃ padam | paramātmagamānandaṃ jagatkāraṇakāraṇam

प्रथमं ददृशे शम्भुरात्मानं तत्स्वरूपिणम् । तत्र प्रविष्टमनसा बहिर्ज्ञानविवर्जितः

prathamaṃ dadṛśe śambhurātmānaṃ tatsvarūpiṇam | tatra praviṣṭamanasā bahirjñānavivarjitaḥ

तस्यैव रूपं प्रकृतिं सृष्ट्यर्थे भिन्नतां गताम् । ददर्श तस्यैवाभ्यासे पृथग्भूताविवैकिकाम्

tasyaiva rūpaṃ prakṛtiṃ sṛṣṭyarthe bhinnatāṃ gatām | dadarśa tasyaivābhyāse pṛthagbhūtāvivaikikām

पुरुषांश्च ददर्शासौ यथैव वसतस्ततः । अग्नेरिव कणात् स्थूलादजस्त्रं द्विजसत्तमाः

puruṣāṃśca dadarśāsau yathaiva vasatastataḥ | agneriva kaṇāt sthūlādajastraṃ dvijasattamāḥ

तदेव कालरूपेण भासते च मुहुर्मुहुः । सृष्टिस्थित्यन्तयोगानामवच्छेदेन कारणम्

tadeva kālarūpeṇa bhāsate ca muhurmuhuḥ | sṛṣṭisthityantayogānāmavacchedena kāraṇam

प्रकृतिः पुरुषश्चैव कालोऽपि च मुहुर्मुहुः । अभिन्नान् भाषमानांश्च सर्गार्थे भिन्नतां गताम्

prakṛtiḥ puruṣaścaiva kālo'pi ca muhurmuhuḥ | abhinnān bhāṣamānāṃśca sargārthe bhinnatāṃ gatām

पृथग्भूतानभिन्नांश्च ददृशे चन्द्रशेखरः । एकमेवाद्वयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन

pṛthagbhūtānabhinnāṃśca dadṛśe candraśekharaḥ | ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana

सप्रधानस्वरूपेण कालरूपेण भासते । तथापुरुषरूपेण संसारार्थं प्रवर्तते

sapradhānasvarūpeṇa kālarūpeṇa bhāsate | tathāpuruṣarūpeṇa saṃsārārthaṃ pravartate

भोगार्थं प्राणिनां शश्वच्छरीरे च प्रवर्तते । सैव माया या प्रकृतिः सा मोहयति शङ्करम्

bhogārthaṃ prāṇināṃ śaśvaccharīre ca pravartate | saiva māyā yā prakṛtiḥ sā mohayati śaṅkaram

हरिं तथा विरिञ्चिञ्च तथैवान्यजनुर्भवान् । मायाख्या प्रकृतिर्जात जन्तुं सन्मोहयत्यपि

hariṃ tathā viriñciñca tathaivānyajanurbhavān | māyākhyā prakṛtirjāta jantuṃ sanmohayatyapi

सा स्त्री रूपेण च सदा लक्ष्मीभूता हरेः प्रिया । सा सावित्री रतिः सन्ध्या सा सती सैव वीरिणी

sā strī rūpeṇa ca sadā lakṣmībhūtā hareḥ priyā | sā sāvitrī ratiḥ sandhyā sā satī saiva vīriṇī

बुद्धिरूपा स्वयं देवी चण्डिकेति च गीयते । इति स्वयं ददर्शाशु ध्यानमार्गगतो हरः

buddhirūpā svayaṃ devī caṇḍiketi ca gīyate | iti svayaṃ dadarśāśu dhyānamārgagato haraḥ

महदादि प्रभेदेन तथा सृष्टिक्रमं स्वयम्

mahadādi prabhedena tathā sṛṣṭikramaṃ svayam

दर्शयित्वा हरिः कालं प्रकृतिं पुरुषांस्तथा । तथान्यद्दर्शयामास तच्छरीरं द्विजोत्तमाः

darśayitvā hariḥ kālaṃ prakṛtiṃ puruṣāṃstathā | tathānyaddarśayāmāsa taccharīraṃ dvijottamāḥ

श्रीकालिकापुराणे त्रिदेवानामनन्यत्वप्रतिपादनं नाम द्वादशोऽध्यायः

śrīkālikāpurāṇe tridevānāmananyatvapratipādanaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ

अथ कालिका पुराण अध्याय १३

मार्कण्डेय उवाच ।। ततो ब्रह्माण्डसंस्थानं दर्शयामास शम्भवे । ववृधे तोयराशिस्थं ब्रह्माण्डञ्च यथापुरा

mārkaṇḍeya uvāca || tato brahmāṇḍasaṃsthānaṃ darśayāmāsa śambhave | vavṛdhe toyarāśisthaṃ brahmāṇḍañca yathāpurā

तन्मध्ये पद्मगर्भाभं ब्रह्माणञ्च जगत्पतिम् । ज्योतिरूपं प्रकाशार्थं सृष्ट्यर्थञ्च पृथग्गतम्

tanmadhye padmagarbhābhaṃ brahmāṇañca jagatpatim | jyotirūpaṃ prakāśārthaṃ sṛṣṭyarthañca pṛthaggatam

शरीरिणञ्च ददृशे ब्रह्माण्डान्तर्गतं मुहुः । चतुर्भुजं प्रकाशान्तं ज्योतिर्भिः कमलासनम्

śarīriṇañca dadṛśe brahmāṇḍāntargataṃ muhuḥ | caturbhujaṃ prakāśāntaṃ jyotirbhiḥ kamalāsanam

तत्रैव च त्रिधाभूतं वपुर्ब्राह्मयं ददर्श सः । ऊर्ध्वमध्यान्तभागैश्च ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम्

tatraiva ca tridhābhūtaṃ vapurbrāhmayaṃ dadarśa saḥ | ūrdhvamadhyāntabhāgaiśca brahmaviṣṇuśivātmakam

थोर्धभागो वपुषो ब्रह्मत्वमगमत्तदा । मध्यं यथा विष्णुभूतं ददर्शान्तस्य शम्भुताम्

thordhabhāgo vapuṣo brahmatvamagamattadā | madhyaṃ yathā viṣṇubhūtaṃ dadarśāntasya śambhutām

एकमेव शरीरन्तु त्रिधाभूतं मुहुर्मुहुः । हरो ददर्श स्वे गर्भे तथा सर्वमिदं जगत्

ekameva śarīrantu tridhābhūtaṃ muhurmuhuḥ | haro dadarśa sve garbhe tathā sarvamidaṃ jagat

कदाचिद्वैष्णवं कायं ब्राह्ये काये लयं व्रजेत् । ब्राह्यं तथा वैष्णवे च शाम्भवे वैष्णवं तथा

kadācidvaiṣṇavaṃ kāyaṃ brāhye kāye layaṃ vrajet | brāhyaṃ tathā vaiṣṇave ca śāmbhave vaiṣṇavaṃ tathā

शाम्भवं वैष्णवे काये ब्राह्मं वाप्यथ शाम्भवे । गच्छन्तं लीनतां शम्भुरेकताञ्च मुहुर्मुहुः

śāmbhavaṃ vaiṣṇave kāye brāhmaṃ vāpyatha śāmbhave | gacchantaṃ līnatāṃ śambhurekatāñca muhurmuhuḥ

ददर्श वामदेवोऽपि भिन्नञ्चाप्यपृथग्गतम् । परमात्मनि गच्छन्तं लीनतां तद्वपुः स्वयम्

dadarśa vāmadevo'pi bhinnañcāpyapṛthaggatam | paramātmani gacchantaṃ līnatāṃ tadvapuḥ svayam

तन्मध्ये पृथिवीं शम्भुर्ददर्श विततां जले । महापर्वतसङ्घातैर्विरलं स्थगितन्ततः

tanmadhye pṛthivīṃ śambhurdadarśa vitatāṃ jale | mahāparvatasaṅghātairviralaṃ sthagitantataḥ

पुनर्ददर्श ब्रह्माणं कुर्वन्तं स्वर्गमादितः । आत्मानञ्च पृथग्भूतं विष्णुञ्च गरुडासनम्

punardadarśa brahmāṇaṃ kurvantaṃ svargamāditaḥ | ātmānañca pṛthagbhūtaṃ viṣṇuñca garuḍāsanam

दक्षं प्रजापतिं तत्र तथैव च निजान् गणान् । मरीच्यादीन् दश तथा वीरिणीञ्च तथा सतीम्

dakṣaṃ prajāpatiṃ tatra tathaiva ca nijān gaṇān | marīcyādīn daśa tathā vīriṇīñca tathā satīm

सन्ध्यां रतिं च कन्दर्पं शृङ्गारं सवसन्तकम् । हावान् भावांस्तथा मारान् ऋषीन् देवान् मरुद्गणान्

sandhyāṃ ratiṃ ca kandarpaṃ śṛṅgāraṃ savasantakam | hāvān bhāvāṃstathā mārān ṛṣīn devān marudgaṇān

मेघाँश्च चन्द्रं सूर्यञ्च वृक्षान् वल्लीस्तृणानि च । सिद्धान् विद्याधरान् यक्षान् राक्षसान् किन्नरांस्तथा

meghām̐śca candraṃ sūryañca vṛkṣān vallīstṛṇāni ca | siddhān vidyādharān yakṣān rākṣasān kinnarāṃstathā

मानुषांश्च भुजंगांश्च ग्राहान्मत्स्यांश्च कच्छपान् । उल्कानिर्घातकेतूंश्च कृमिकीटपतङ्गकान्

mānuṣāṃśca bhujaṃgāṃśca grāhānmatsyāṃśca kacchapān | ulkānirghātaketūṃśca kṛmikīṭapataṅgakān

काञ्चिद्ददर्श वनितां द्वन्द्वभावं प्रकुर्वतीम् । उत्पन्नमुत्पद्यन्तंच विपद्यन्तञ्च कञ्चन

kāñciddadarśa vanitāṃ dvandvabhāvaṃ prakurvatīm | utpannamutpadyantaṃca vipadyantañca kañcana

हसतो रमतः कांश्चित् कांश्चिद्विलपतस्तथा । धावतश्चापराञ्छम्भोर्ददर्श परमेश्वरः

hasato ramataḥ kāṃścit kāṃścidvilapatastathā | dhāvataścāparāñchambhordadarśa parameśvaraḥ

दिव्यालङ्कारसंछन्ना माला चन्दनचच्चिताः । वीक्षाञ्च चक्रिरे केचिच्छम्भुना क्रीडिता मुहुः

divyālaṅkārasaṃchannā mālā candanacaccitāḥ | vīkṣāñca cakrire kecicchambhunā krīḍitā muhuḥ

स्तुवन्तः प्रस्तुवन्तश्च शम्भुं विष्णुं तथा विधिम् । केचिद्ददृशिरे तेन मुनयश्च तपोधनाः

stuvantaḥ prastuvantaśca śambhuṃ viṣṇuṃ tathā vidhim | keciddadṛśire tena munayaśca tapodhanāḥ

तपांसि चरतः केचिन्नदीतीरे तपोवने । स्वाध्यायवेदनिरताः पाठ्यन्तश्चैव केचन

tapāṃsi carataḥ kecinnadītīre tapovane | svādhyāyavedaniratāḥ pāṭhyantaścaiva kecana

तथैव सागराः सप्त नद्यो देवसरांसि च । तथैव पर्वतस्थोऽसौ ददृशे शम्भुना स्वयम्

tathaiva sāgarāḥ sapta nadyo devasarāṃsi ca | tathaiva parvatastho'sau dadṛśe śambhunā svayam

मायालक्ष्मीस्वरूपेण हरिं सन्मोहयत्यलम् । सतीरूपां तथात्मानं मोहयन्तीति शङ्करः

māyālakṣmīsvarūpeṇa hariṃ sanmohayatyalam | satīrūpāṃ tathātmānaṃ mohayantīti śaṅkaraḥ

सत्या सार्धं स्वयं रेमे कैलासे मेरुपर्वते । मन्दरे देवविपिने शृङ्गाररससेविते

satyā sārdhaṃ svayaṃ reme kailāse meruparvate | mandare devavipine śṛṅgārarasasevite

सतीदेहं तथा त्यक्त्वा जाता हिमवतः सुता । यथा प्राप पुनस्तान्तु यथा चैवान्धको हतः

satīdehaṃ tathā tyaktvā jātā himavataḥ sutā | yathā prāpa punastāntu yathā caivāndhako hataḥ

कार्तिकेयः समुत्पन्नो यथाहंस्तारकाह्वयम् । तत्सर्वं विस्तरात् सम्यग् ददर्श वृषभध्वजः

kārtikeyaḥ samutpanno yathāhaṃstārakāhvayam | tatsarvaṃ vistarāt samyag dadarśa vṛṣabhadhvajaḥ

हिरण्यकशिपुर्जघ्ने नरसिंहस्वरूपिणा । यथा हतः कालनेमिहिरण्याक्षो यथा हतः

hiraṇyakaśipurjaghne narasiṃhasvarūpiṇā | yathā hataḥ kālanemihiraṇyākṣo yathā hataḥ

विष्णुना यादृशं युद्धं दानवौघैः पुराकृतम् । यथा ये ये च निहतास्तत्सर्वं दृष्टवान् हरः

viṣṇunā yādṛśaṃ yuddhaṃ dānavaughaiḥ purākṛtam | yathā ye ye ca nihatāstatsarvaṃ dṛṣṭavān haraḥ

जगत्प्रपञ्चान् ब्रह्मादीनक्षत्रग्रहमानुषान् । सिद्धविद्याधरादींश्च दृष्ट्वा दृष्ट्वा पृथक् पृथक्

jagatprapañcān brahmādīnakṣatragrahamānuṣān | siddhavidyādharādīṃśca dṛṣṭvā dṛṣṭvā pṛthak pṛthak

आत्मानं तान् संहरन्तं ददृशे शम्भुरीश्वरः । संहारान्ते ददर्शासौ ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान्

ātmānaṃ tān saṃharantaṃ dadṛśe śambhurīśvaraḥ | saṃhārānte dadarśāsau brahmaviṣṇumaheśvarān

शून्यं समभवत्सर्वं जगदेतच्चराचरम्

śūnyaṃ samabhavatsarvaṃ jagadetaccarācaram

शून्ये जगति सर्वस्मिन् ब्रह्मा विष्णुशरीरगः । लीनः शम्भुश्च तस्यैव शरीरं प्रविवेश ह

śūnye jagati sarvasmin brahmā viṣṇuśarīragaḥ | līnaḥ śambhuśca tasyaiva śarīraṃ praviveśa ha

एकमेवं ददर्शासौ विष्णुमव्यक्तरूपिणम् । नान्यत्किंचिद्ददर्शासौ तदा विष्णुमृते हरः

ekamevaṃ dadarśāsau viṣṇumavyaktarūpiṇam | nānyatkiṃciddadarśāsau tadā viṣṇumṛte haraḥ

अथ विष्णुश्च ददृशे लयं तं परमात्मनि । भासमानं परं तत्त्वे ज्योतीरूपे सनातने

atha viṣṇuśca dadṛśe layaṃ taṃ paramātmani | bhāsamānaṃ paraṃ tattve jyotīrūpe sanātane

ततो ज्ञानमयं नित्यमानन्दं ब्रह्मणः परम् । केवलं ज्ञानगम्यञ्च ददर्शान्यन्न किञ्चन

tato jñānamayaṃ nityamānandaṃ brahmaṇaḥ param | kevalaṃ jñānagamyañca dadarśānyanna kiñcana

एकत्वञ्च पृथक्त्वञ्च जगतः परमात्मनि । ददर्श स्वशरीरान्तः सर्गस्थित्यन्तसंयमान्

ekatvañca pṛthaktvañca jagataḥ paramātmani | dadarśa svaśarīrāntaḥ sargasthityantasaṃyamān

प्रकाशं परमात्मानं शान्तं नित्यमतीन्द्रियम् । एकमेवाद्वयं ब्रह्म ददर्शान्यन्न किञ्चन

prakāśaṃ paramātmānaṃ śāntaṃ nityamatīndriyam | ekamevādvayaṃ brahma dadarśānyanna kiñcana

को वा विष्णुर्हरः को वा को ब्रह्मा किमिदं जगत् । इति भेदो न जगृहे शम्भुना परमात्मनः

ko vā viṣṇurharaḥ ko vā ko brahmā kimidaṃ jagat | iti bhedo na jagṛhe śambhunā paramātmanaḥ

एवं सम्पश्यतस्तस्य शरीराभ्यन्तराद्वहिः । निः ससाराथ मायादि प्रविवेश वृषध्वजम्

evaṃ sampaśyatastasya śarīrābhyantarādvahiḥ | niḥ sasārātha māyādi praviveśa vṛṣadhvajam

अनन्यत्वं पृथक्त्वञ्च दर्शयित्वा जनार्दनः । शम्भवे तच्छरीरात्तु बहिर्भूतस्ततो द्रुतम्

ananyatvaṃ pṛthaktvañca darśayitvā janārdanaḥ | śambhave taccharīrāttu bahirbhūtastato drutam

अथ त्यक्तसमाधेस्तु हरस्य चलितात्मनः । सतीं मनो जगामाशु मोहितस्य च मायया

atha tyaktasamādhestu harasya calitātmanaḥ | satīṃ mano jagāmāśu mohitasya ca māyayā

ततो मुहुर्हरो वक्त्रं दाक्षायण्या मनोहरम् । प्रबुद्धकमलाकारं वीक्षांचक्रे द्विजोत्तमाः

tato muhurharo vaktraṃ dākṣāyaṇyā manoharam | prabuddhakamalākāraṃ vīkṣāṃcakre dvijottamāḥ

ततो दक्षमरीच्यादीन् स्वगणान् कमलासनम् । विष्णुञ्च तत्र संवीक्ष्य शङ्करो विस्मितोऽभवत्

tato dakṣamarīcyādīn svagaṇān kamalāsanam | viṣṇuñca tatra saṃvīkṣya śaṅkaro vismito'bhavat

अथ तं विस्मयाविष्टं महादेवं वृषभध्वजम् । स्मितप्रफुल्लवदनं हरमाह जनार्दनः

atha taṃ vismayāviṣṭaṃ mahādevaṃ vṛṣabhadhvajam | smitapraphullavadanaṃ haramāha janārdanaḥ

श्रीभगवानुवाच ।। यद्यत् पृष्टं त्वयैकत्वे भिन्नतायाञ्च शङ्कर । त्रयाणामथ देवानां तज्ज्ञातमधुना त्वया

śrībhagavānuvāca || yadyat pṛṣṭaṃ tvayaikatve bhinnatāyāñca śaṅkara | trayāṇāmatha devānāṃ tajjñātamadhunā tvayā

प्रकृतिः पुरुषश्चैव कालो माया निजान्तरे । त्वया ज्ञाता महादेव कीदृशास्ते च के पुनः

prakṛtiḥ puruṣaścaiva kālo māyā nijāntare | tvayā jñātā mahādeva kīdṛśāste ca ke punaḥ

एकं ब्रह्म सदा शान्तं नित्यञ्च परमं महत् । तत् कथं भिन्नतां जातं दृष्टं तत् कीदृशं त्वया

ekaṃ brahma sadā śāntaṃ nityañca paramaṃ mahat | tat kathaṃ bhinnatāṃ jātaṃ dṛṣṭaṃ tat kīdṛśaṃ tvayā

मार्कण्डेय उवाच ।। इति पृष्टो भगवता भगवान् वृषभध्वजः । जगाद हरये तथ्यमेतद्वाक्यं द्विजोत्तमाः

mārkaṇḍeya uvāca || iti pṛṣṭo bhagavatā bhagavān vṛṣabhadhvajaḥ | jagāda haraye tathyametadvākyaṃ dvijottamāḥ

ईश्वर उवाच ।। एकं शिवं शान्तमनन्तमच्युतं ब्रह्मास्ति तस्मान्नहि किञ्चिदीदृशम् । तस्मादभिन्नं सकलं जगद्धरे: कालादिरूपाणि च सृष्टिहेतुः

īśvara uvāca || ekaṃ śivaṃ śāntamanantamacyutaṃ brahmāsti tasmānnahi kiñcidīdṛśam | tasmādabhinnaṃ sakalaṃ jagaddhare: kālādirūpāṇi ca sṛṣṭihetuḥ

समस्त भूतप्रभवं निरञ्जनं वयञ्च तस्यैव सदांशरूपिणः । सृष्टिस्थितिं संयमनं तदीरितं रूपत्रयं तस्य विभाति भेदतः

samasta bhūtaprabhavaṃ nirañjanaṃ vayañca tasyaiva sadāṃśarūpiṇaḥ | sṛṣṭisthitiṃ saṃyamanaṃ tadīritaṃ rūpatrayaṃ tasya vibhāti bhedataḥ

नाहं न च त्वं न हिरण्यगर्भो न कालरूपं प्रकृतिं न चान्यत् । तत् प्रेरणां कर्तुमलं च किञ्चिद्विनापि रूपं सदपीह तस्य

nāhaṃ na ca tvaṃ na hiraṇyagarbho na kālarūpaṃ prakṛtiṃ na cānyat | tat preraṇāṃ kartumalaṃ ca kiñcidvināpi rūpaṃ sadapīha tasya

श्रीभगवानुवाच ।। इति तत्त्वं त्वया प्रोक्तं ज्ञातञ्च वृषभध्वज । तदंशभूतास्तु वयं ब्रह्मविष्णुपिनाकिनः

śrībhagavānuvāca || iti tattvaṃ tvayā proktaṃ jñātañca vṛṣabhadhvaja | tadaṃśabhūtāstu vayaṃ brahmaviṣṇupinākinaḥ

तस्मात् त्वया न वध्योऽयं विरिञ्चिस्तव चेद्भवेत् । एकता विदिता शम्भो ब्रह्मविष्णुपिनाकिनाम्

tasmāt tvayā na vadhyo'yaṃ viriñcistava cedbhavet | ekatā viditā śambho brahmaviṣṇupinākinām

मार्कण्डेय उवाच ।। इति तस्य वचः श्रुत्वा विष्णोरमिततेजसः । न जघान महादेवो विधिं दृष्ट्वाथ चैकताम्

mārkaṇḍeya uvāca || iti tasya vacaḥ śrutvā viṣṇoramitatejasaḥ | na jaghāna mahādevo vidhiṃ dṛṣṭvātha caikatām

इति वः कथितं विष्णुर्यथानन्यत्वमादिशत् । शम्भवे प्रस्तुतं तद्वः कथयामि पुनर्द्विजाः

iti vaḥ kathitaṃ viṣṇuryathānanyatvamādiśat | śambhave prastutaṃ tadvaḥ kathayāmi punardvijāḥ

इति श्रीकालिकापुराणे हरकोपोपशमनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः

iti śrīkālikāpurāṇe harakopopaśamanaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ

अथ कालिका पुराण अध्याय १४

मार्कण्डेय उवाच ।। जलदेष्वथ गर्जत्सु महादेवः सतीपतिः । विसृज्य विष्णुप्रभृतिं जगाम हिमवद्गिरिम्

mārkaṇḍeya uvāca || jaladeṣvatha garjatsu mahādevaḥ satīpatiḥ | visṛjya viṣṇuprabhṛtiṃ jagāma himavadgirim

आरोप्य वृषभे तुङ्गे सतीमामोदशालिनीम् । जगाम हिमवत्प्रस्थं रम्यं कुञ्जसमन्वितम्

āropya vṛṣabhe tuṅge satīmāmodaśālinīm | jagāma himavatprasthaṃ ramyaṃ kuñjasamanvitam

अथ सा शङ्कराभ्यासे सुदती चारुहासिनी । विरेजे वृषभस्थाति चन्द्रान्ते कालिकोपमा

atha sā śaṅkarābhyāse sudatī cāruhāsinī | vireje vṛṣabhasthāti candrānte kālikopamā

ब्रह्मादयश्च ते सर्वे मरीच्याद्याश्च मानसाः । दक्षोऽपि सर्वे मुदिता अभवन् ससुरासुराः

brahmādayaśca te sarve marīcyādyāśca mānasāḥ | dakṣo'pi sarve muditā abhavan sasurāsurāḥ

केचिच्छंखान् वादयन्तं केचित्तालान् सुमङ्गलाः । केचिद्धास्यं प्रकुर्वन्तो अनुजग्मुर्वृषध्वजम्

kecicchaṃkhān vādayantaṃ kecittālān sumaṅgalāḥ | keciddhāsyaṃ prakurvanto anujagmurvṛṣadhvajam

विसृष्टा अपि ब्रह्माद्याः शम्भुना पुनरेव ते । अनुजग्मुः कियद्दूरं मुदा परमया युताः

visṛṣṭā api brahmādyāḥ śambhunā punareva te | anujagmuḥ kiyaddūraṃ mudā paramayā yutāḥ

ततः शम्भुं समाभाष्य ब्रह्माद्या मानसाश्च ते । स्वं स्वं स्थानं तदा जग्मुः स्यन्दनैराशुगामिभिः

tataḥ śambhuṃ samābhāṣya brahmādyā mānasāśca te | svaṃ svaṃ sthānaṃ tadā jagmuḥ syandanairāśugāmibhiḥ

देवाश्च सर्वे सिद्धाश्च तथैवाप्सरसां गणाः I यक्षविद्याधराद्याश्च ये ये तत्र समागताः

devāśca sarve siddhāśca tathaivāpsarasāṃ gaṇāḥ I yakṣavidyādharādyāśca ye ye tatra samāgatāḥ

ते हरेण विसृष्टास्तु गतवन्तो निजास्पदम् । वभूवुरामोदयुताः कृतदारे वृषध्वजे

te hareṇa visṛṣṭāstu gatavanto nijāspadam | vabhūvurāmodayutāḥ kṛtadāre vṛṣadhvaje

ततो हरः सस्वगण: संस्थानं प्राप्य मोदनम् । कैलासं तत्र वृषभादवतारयति प्रियाम्

tato haraḥ sasvagaṇa: saṃsthānaṃ prāpya modanam | kailāsaṃ tatra vṛṣabhādavatārayati priyām

ततो विरूपाक्ष इमां प्राप्य दाक्षायणी गणान् । स्वीयान् विसर्जयामास नन्द्यादीन् गिरिकन्दरात्

tato virūpākṣa imāṃ prāpya dākṣāyaṇī gaṇān | svīyān visarjayāmāsa nandyādīn girikandarāt

उवाच शम्भुस्तान् सर्वान् नन्द्यादीनतिसुनृतम् । यदाहं वः स्मराम्यत्र स्मरणाच्चलमानसाः । समागमिष्यथ तदा मत्पार्श्वं भोस्तदा तदा

uvāca śambhustān sarvān nandyādīnatisunṛtam | yadāhaṃ vaḥ smarāmyatra smaraṇāccalamānasāḥ | samāgamiṣyatha tadā matpārśvaṃ bhostadā tadā

इत्युक्ते वामदेवेन ते नन्दिभैरवादयः । महाकौषी प्रपाताय जग्मुस्ते हिमवगिरौ

ityukte vāmadevena te nandibhairavādayaḥ | mahākauṣī prapātāya jagmuste himavagirau

ईश्वरोऽपि तया सार्धं तेषु यातेषु मोहितः । दाक्षायण्या चिरं रेमे रहस्यनुदिनं भृशम्

īśvaro'pi tayā sārdhaṃ teṣu yāteṣu mohitaḥ | dākṣāyaṇyā ciraṃ reme rahasyanudinaṃ bhṛśam

कदाचिद् वन्यपुष्पाणि समाहृत्य मनोहराम् । मालां विधाय सत्यास्तु हारस्थाने न्ययोजयत्

kadācid vanyapuṣpāṇi samāhṛtya manoharām | mālāṃ vidhāya satyāstu hārasthāne nyayojayat

कदाचिद्दर्पणे वक्त्रं वीक्षन्तीमात्मनः सतीम् । अनुगम्य हरो वक्त्रं स्वीयमप्यवलोकयत्

kadāciddarpaṇe vaktraṃ vīkṣantīmātmanaḥ satīm | anugamya haro vaktraṃ svīyamapyavalokayat

कदाचित् कुन्तलांस्तस्या उल्लास्योल्लासमागतः । बध्नाति मोचयत्येवं शश्वत्सन्मार्जयत्यपि

kadācit kuntalāṃstasyā ullāsyollāsamāgataḥ | badhnāti mocayatyevaṃ śaśvatsanmārjayatyapi

सरागौ चरणावस्या यावकेनोज्वलेन च । निसर्गरक्तौ कुरुते सरागो वृषभध्वजः

sarāgau caraṇāvasyā yāvakenojvalena ca | nisargaraktau kurute sarāgo vṛṣabhadhvajaḥ

उच्चैरपि यदाख्येयमन्येषां पुरतो मुहुः । तत् कर्णे कथयत्यस्या हरो स्प्रष्टुं तदाननम्

uccairapi yadākhyeyamanyeṣāṃ purato muhuḥ | tat karṇe kathayatyasyā haro spraṣṭuṃ tadānanam

न दूरमपि गत्वासौ समागम्य प्रयत्नतः । अनुबध्नाति तामक्ष्णि पृष्ठदेशेऽन्यमानसाम्

na dūramapi gatvāsau samāgamya prayatnataḥ | anubadhnāti tāmakṣṇi pṛṣṭhadeśe'nyamānasām

अन्तर्हितस्तु तत्रैव मायया वृषभध्वजः । तामालिलिङ्ग भीत्या सा चकिता व्याकुलाभवत्

antarhitastu tatraiva māyayā vṛṣabhadhvajaḥ | tāmāliliṅga bhītyā sā cakitā vyākulābhavat

सौवर्णपद्मकलिकातुल्ये तस्याः कुचद्वये । चकार भ्रमराकारं मृगनाभिविशेषकम्

sauvarṇapadmakalikātulye tasyāḥ kucadvaye | cakāra bhramarākāraṃ mṛganābhiviśeṣakam

हारमस्याः कुचयुगाद्वियोज्य सहसा हरः । नियोजयति तत्रैव सकरस्पर्शनं मुहुः

hāramasyāḥ kucayugādviyojya sahasā haraḥ | niyojayati tatraiva sakarasparśanaṃ muhuḥ

अङ्गदान् वलयान् वर्मीं विश्लेष्य च पुनः पुनः । तत्स्थानात् पुनरेवासौ तत्स्थाने प्रयुयोज च

aṅgadān valayān varmīṃ viśleṣya ca punaḥ punaḥ | tatsthānāt punarevāsau tatsthāne prayuyoja ca

कालिकेयं समायाति सवर्णा ते सखीति ताम् । पश्येत् यस्यास्तथेच्छन्त्याः प्रोक्त्वा जग्राह तत्कुचौ

kālikeyaṃ samāyāti savarṇā te sakhīti tām | paśyet yasyāstathecchantyāḥ proktvā jagrāha tatkucau

कदाचिन्मदनोन्मादचेतनः प्रमथाधिपः । चकार नर्मकर्माणि तया हृत्प्रियया मुदा

kadācinmadanonmādacetanaḥ pramathādhipaḥ | cakāra narmakarmāṇi tayā hṛtpriyayā mudā

आहृत्य पद्मपुष्पाणि वन्यपुष्पाणि शङ्करः । पुष्पाभरणसर्वाङ्गीं कुरुते स्म कदाचन

āhṛtya padmapuṣpāṇi vanyapuṣpāṇi śaṅkaraḥ | puṣpābharaṇasarvāṅgīṃ kurute sma kadācana

गिरिकुंजेषु रम्येषु तया सह सतीपतिः । विजहार समस्तेषु वनेषु मुदितो हरः

girikuṃjeṣu ramyeṣu tayā saha satīpatiḥ | vijahāra samasteṣu vaneṣu mudito haraḥ

न याने नोपवेशे च न स्थितौ नापि चेष्टिते । तया विना क्षणमपि शर्म लेभे वृषध्वजः

na yāne nopaveśe ca na sthitau nāpi ceṣṭite | tayā vinā kṣaṇamapi śarma lebhe vṛṣadhvajaḥ

विहृत्य सुचिरं कालं कैलासगिरिकन्दरे । महाकौषीप्रपाताय जगाम हिमवद्विरौ

vihṛtya suciraṃ kālaṃ kailāsagirikandare | mahākauṣīprapātāya jagāma himavadvirau

तस्मिन् प्रविष्टे हिमवत् पर्वते वृषभध्वजे । कामोऽपि सह मित्रेण रत्या च प्रजगाम ह

tasmin praviṣṭe himavat parvate vṛṣabhadhvaje | kāmo'pi saha mitreṇa ratyā ca prajagāma ha

तस्मिन् प्रविष्टे कामे तु वसन्तः शङ्करान्तिके । विततान निजाः श्रीश्च वृक्षे तोये तथा भुवि

tasmin praviṣṭe kāme tu vasantaḥ śaṅkarāntike | vitatāna nijāḥ śrīśca vṛkṣe toye tathā bhuvi

सर्वे सुपुष्पिता वृक्षा लताश्चान्याः सुपुष्पिताः । अम्भांसि फुल्लपद्मानि पद्मेषु भ्रमरास्तथा

sarve supuṣpitā vṛkṣā latāścānyāḥ supuṣpitāḥ | ambhāṃsi phullapadmāni padmeṣu bhramarāstathā

प्रविष्टे तत्र सुरतौ प्रववुर्मलयानिलाः । सुगन्धिपुष्पगन्धेन मोहिताश्च पुरन्ध्रयः

praviṣṭe tatra suratau pravavurmalayānilāḥ | sugandhipuṣpagandhena mohitāśca purandhrayaḥ

मुनीनामपि चेतांसि प्रमथ्य सुरभिस्तदा । स्मरः सारं समुद्धध्रे तक्रौघादाज्यवत्कृती

munīnāmapi cetāṃsi pramathya surabhistadā | smaraḥ sāraṃ samuddhadhre takraughādājyavatkṛtī

सन्ध्यार्द्धचन्द्रसंकाशाः पलाशाश्च विरेजिरे । कामास्त्रवत्सुमनसः प्रमोदायाभवन् सदा

sandhyārddhacandrasaṃkāśāḥ palāśāśca virejire | kāmāstravatsumanasaḥ pramodāyābhavan sadā

वभुः पङ्कजपुष्पाणि सरःसु सकलं जनान् । सम्मोहयितुमुद्युक्ता सुमुखीवाम्बुदेवता

vabhuḥ paṅkajapuṣpāṇi saraḥsu sakalaṃ janān | sammohayitumudyuktā sumukhīvāmbudevatā

नागकेशरवृक्षाश्च स्वर्णवर्णप्रसूनकैः । वभुर्मदनकेत्वाभा मनोज्ञाः शङ्करान्तिके

nāgakeśaravṛkṣāśca svarṇavarṇaprasūnakaiḥ | vabhurmadanaketvābhā manojñāḥ śaṅkarāntike

चम्पकास्तरवो हैमपुष्पत्वं प्रकटं मुहुः । कुर्वन्तः प्रचुरैः पुष्पैः सम्यग्रेजुस्तथास्फुटैः

campakāstaravo haimapuṣpatvaṃ prakaṭaṃ muhuḥ | kurvantaḥ pracuraiḥ puṣpaiḥ samyagrejustathāsphuṭaiḥ

प्रफुल्लपाटलापुष्पैर्दिशः स्युः पाटलांशवः । यथा तथा पुष्पितास्ते पाटलाख्या महीरुहाः

praphullapāṭalāpuṣpairdiśaḥ syuḥ pāṭalāṃśavaḥ | yathā tathā puṣpitāste pāṭalākhyā mahīruhāḥ

लवंगवल्लीसुरभिर्गन्धेनोद्वास्य मारुतम् । सम्मोहयति चेतांसि भृशं कामिजने पुरा

lavaṃgavallīsurabhirgandhenodvāsya mārutam | sammohayati cetāṃsi bhṛśaṃ kāmijane purā

वासन्तीवासितास्तत्र वल्वजाः किल रेजिरे । तद्गन्धलुब्ध भ्रमरा रतिमिश्रा मनोहराः

vāsantīvāsitāstatra valvajāḥ kila rejire | tadgandhalubdha bhramarā ratimiśrā manoharāḥ

चारु जावकवर्च् स्वि शिखराश्चूतशाखिनः । वभुर्मदनवाणौघ पर्यंकवदनावृताः

cāru jāvakavarc svi śikharāścūtaśākhinaḥ | vabhurmadanavāṇaugha paryaṃkavadanāvṛtāḥ

अम्भांसि मलहीनानि रेजु; फुल्लकुशेशयैः । मुनीनामिव चेतांसि प्रव्यक्तज्योतिरुद्गमात्

ambhāṃsi malahīnāni reju; phullakuśeśayaiḥ | munīnāmiva cetāṃsi pravyaktajyotirudgamāt

तुषारा: सूर्यरश्मीनां सङ्गमादगमन् क्षयम् । ममत्वानीव विज्ञानशालिनां हृदयात्तदा

tuṣārā: sūryaraśmīnāṃ saṅgamādagaman kṣayam | mamatvānīva vijñānaśālināṃ hṛdayāttadā

निःशङ्काः कोकिलाः शब्दं तन्वते स्म तदान्वहम् । प्राणिव्यधनपुष्पेषु पुष्पज्याशब्दवत् भृशम्

niḥśaṅkāḥ kokilāḥ śabdaṃ tanvate sma tadānvaham | prāṇivyadhanapuṣpeṣu puṣpajyāśabdavat bhṛśam

चुकूजुर्भ्रमरास्तत्र वनान्तर्गतपुष्पगाः । कान्तालीलावुभुक्षोस्तु स्मरव्याघ्रस्य शब्दवत्

cukūjurbhramarāstatra vanāntargatapuṣpagāḥ | kāntālīlāvubhukṣostu smaravyāghrasya śabdavat

चन्द्रस्तुषारवद्भानुर्नचैताः सकलाः कलाः । कम्राद्वभार मोहाय जनानां कुशलं भुवि

candrastuṣāravadbhānurnacaitāḥ sakalāḥ kalāḥ | kamrādvabhāra mohāya janānāṃ kuśalaṃ bhuvi

प्रसन्ना: सह चन्द्रेण निस्तुषारास्तदाभवन् । विभावर्यः प्रियेणैव कामिन्यः सुमनोहराः

prasannā: saha candreṇa nistuṣārāstadābhavan | vibhāvaryaḥ priyeṇaiva kāminyaḥ sumanoharāḥ

तस्मिन् काले महादेवः सह सत्या भूधरोत्तमे । रेमे च सुचिरं छन्नो निकुञ्जेषु दरीषु च

tasmin kāle mahādevaḥ saha satyā bhūdharottame | reme ca suciraṃ channo nikuñjeṣu darīṣu ca

सापि तेन समं रेमे तथा दाक्षायणी शुभा । यथा हरः क्षणमपि शान्तिं नावाप तां विना

sāpi tena samaṃ reme tathā dākṣāyaṇī śubhā | yathā haraḥ kṣaṇamapi śāntiṃ nāvāpa tāṃ vinā

संभोगविषये देवी सती तस्य मनः प्रिया । विशतीव हरस्याङ्गे पाययन्तीव तद्रसम्

saṃbhogaviṣaye devī satī tasya manaḥ priyā | viśatīva harasyāṅge pāyayantīva tadrasam

तस्याः कुसुममालाभिर्भूषयन् सकलां तनुम् । स्वहस्तरचिताभिश्च वरं नर्म चकार सः

tasyāḥ kusumamālābhirbhūṣayan sakalāṃ tanum | svahastaracitābhiśca varaṃ narma cakāra saḥ

आलापैर्वीक्षणैर्हासैस्तथा सम्भाषणैर्हरः । तस्यां विवेश गिरिशः संयमीवात्मसंविदम्

ālāpairvīkṣaṇairhāsaistathā sambhāṣaṇairharaḥ | tasyāṃ viveśa giriśaḥ saṃyamīvātmasaṃvidam

तद्वक्त्रचन्द्रपीयूषपानस्थिरतनुर्हर: । नावाप शैषिकीं तन्वीमवस्थां स कदाचन

tadvaktracandrapīyūṣapānasthiratanurhara: | nāvāpa śaiṣikīṃ tanvīmavasthāṃ sa kadācana

तद्वक्त्राम्बुजवासेन तत्सौन्दर्यस्य नर्मभिः । गुणैरिव महादन्ती बद्धो नान्यद्विचेष्टते

tadvaktrāmbujavāsena tatsaundaryasya narmabhiḥ | guṇairiva mahādantī baddho nānyadviceṣṭate

इति हिमगिरिकुंजे प्रस्थभागे दरीषु प्रतिदिनमधिरेमे दक्षपुत्र्या महेशः । क्रतुभुज परिमाणैः क्रीडतस्तस्य जाता नव दश च मुनीन्द्रा वत्सराः पञ्च चान्ये

iti himagirikuṃje prasthabhāge darīṣu pratidinamadhireme dakṣaputryā maheśaḥ | kratubhuja parimāṇaiḥ krīḍatastasya jātā nava daśa ca munīndrā vatsarāḥ pañca cānye

इति श्रीकालिकापुराणे शिवसतीविहारवर्णननाम चतुर्दशोऽध्यायः

iti śrīkālikāpurāṇe śivasatīvihāravarṇananāma caturdaśo'dhyāyaḥ

अथ कालिका पुराण अध्याय १५

मार्कण्डेय उवाच ।। कदाचिदथ दक्षस्य तनया जलदागमे । जगादाद्रेः शिखरिणः प्रस्थस्थं वृषभध्वजम्

mārkaṇḍeya uvāca || kadācidatha dakṣasya tanayā jaladāgame | jagādādreḥ śikhariṇaḥ prasthasthaṃ vṛṣabhadhvajam

सत्युवाच ।। घनागमोऽयं सम्प्राप्तः कालः परमदुःसहः । अनेकवर्णमेघौघस्थगिताम्बरदिक्चयः

satyuvāca || ghanāgamo'yaṃ samprāptaḥ kālaḥ paramaduḥsahaḥ | anekavarṇameghaughasthagitāmbaradikcayaḥ

विवान्ति वाता हृदयं दारयन्तोऽतिवेगिनः । कदम्बरजसाधौतपाथोलेशादिवर्षिणः

vivānti vātā hṛdayaṃ dārayanto'tiveginaḥ | kadambarajasādhautapātholeśādivarṣiṇaḥ

मेघानां गर्जितैरुच्चैर्धारासारं विमुंचताम् । विद्युत्पताकिनान्तीत्रैः क्षुब्धं कस्य न मानसम्

meghānāṃ garjitairuccairdhārāsāraṃ vimuṃcatām | vidyutpatākināntītraiḥ kṣubdhaṃ kasya na mānasam

न सूर्यो दृश्यते नापि मेघाच्छन्नो निशापतिः । दिवापि रात्रिवद्धाति विरहिव्यत्ययाकरम्

na sūryo dṛśyate nāpi meghācchanno niśāpatiḥ | divāpi rātrivaddhāti virahivyatyayākaram

मेघा नैकत्र तिष्ठन्तो ध्वनन्तः पवनेरिताः । पतन्त इव लोकानां दृश्यन्ते मूर्धिन शङ्कर

meghā naikatra tiṣṭhanto dhvanantaḥ pavaneritāḥ | patanta iva lokānāṃ dṛśyante mūrdhina śaṅkara

वाताहता महावृक्षा नृत्यन्त इव चाम्बरे । दृश्यन्ते हर भीरूणां त्रासकाः कामुकेप्सिताः

vātāhatā mahāvṛkṣā nṛtyanta iva cāmbare | dṛśyante hara bhīrūṇāṃ trāsakāḥ kāmukepsitāḥ

स्निग्धनीलाञ्जनश्याममुदिरौघस्य पृष्ठतः । वलाकाराजिर्भात्युच्चैर्यमुनापृष्ठफेनवत्

snigdhanīlāñjanaśyāmamudiraughasya pṛṣṭhataḥ | valākārājirbhātyuccairyamunāpṛṣṭhaphenavat

क्षणं क्षणं चञ्चलेयं दृश्यते कालिका गता । अम्बुधाविव सन्दीप्तः पावको वडवामुखः

kṣaṇaṃ kṣaṇaṃ cañcaleyaṃ dṛśyate kālikā gatā | ambudhāviva sandīptaḥ pāvako vaḍavāmukhaḥ

प्ररोहन्ति हि शस्यानि मन्दिरप्रांगणेष्वपि । किमन्यत्र विरूपाक्ष शस्योद्भूतिं वदाम्यहम्

prarohanti hi śasyāni mandiraprāṃgaṇeṣvapi | kimanyatra virūpākṣa śasyodbhūtiṃ vadāmyaham

श्यामलै राजतैः ऋक्षैर्विशदोऽयं हिमाचलः । मन्दराश्रमवृक्षौघपत्रैर्दुग्धाम्बुधिर्यथा

śyāmalai rājataiḥ ṛkṣairviśado'yaṃ himācalaḥ | mandarāśramavṛkṣaughapatrairdugdhāmbudhiryathā

कुसुमश्रीश्च कुटजं भेजे सास्याथ किंशुकान् । उच्चावचां कलौ लक्ष्मीर्यथा सन्त्यज्य सज्जनान्

kusumaśrīśca kuṭajaṃ bheje sāsyātha kiṃśukān | uccāvacāṃ kalau lakṣmīryathā santyajya sajjanān

मयूराः स्तनयित्नूनां शब्देन हर्षिता मुहुः । केकायन्ते प्रतिवनं सततं वृष्टिसूचकाः

mayūrāḥ stanayitnūnāṃ śabdena harṣitā muhuḥ | kekāyante prativanaṃ satataṃ vṛṣṭisūcakāḥ

मेघोन्मुखानां मधुरचातकानां स्वनो हर । श्रूयतामतिमत्तानां वृष्टिसन्निधिसूचकः

meghonmukhānāṃ madhuracātakānāṃ svano hara | śrūyatāmatimattānāṃ vṛṣṭisannidhisūcakaḥ

गगने शक्रचापेन कृतं साम्प्रतमास्पदम् । धारासार- शरैस्तापं भेत्तुं प्रति यथोद्गतः

gagane śakracāpena kṛtaṃ sāmpratamāspadam | dhārāsāra- śaraistāpaṃ bhettuṃ prati yathodgataḥ

मेघानां पश्य भर्गेह दुर्नयं करकोत्करः । यत्ताडयन्त्यनुगतं मयूरं चातकं तथा

meghānāṃ paśya bhargeha durnayaṃ karakotkaraḥ | yattāḍayantyanugataṃ mayūraṃ cātakaṃ tathā

शिखिसारंगयोर्दृष्टवा मित्रादपि पराभवम् । हंसा गच्छन्ति गिरिश विदूरमपि मानसम्

śikhisāraṃgayordṛṣṭavā mitrādapi parābhavam | haṃsā gacchanti giriśa vidūramapi mānasam

एतस्मिन् विषमे काले नीडं काकाश्च कोरकाः । कुर्वन्ति त्वं विना गेहात् कथं शान्तिमवाप्स्यसि

etasmin viṣame kāle nīḍaṃ kākāśca korakāḥ | kurvanti tvaṃ vinā gehāt kathaṃ śāntimavāpsyasi

महती बाधते भीतिर्मा मेघोत्था पिनाकधृक् । यतस्व तस्माद्वासाय मा चिरं वचनान्मम

mahatī bādhate bhītirmā meghotthā pinākadhṛk | yatasva tasmādvāsāya mā ciraṃ vacanānmama

कैलासे वा हिमाद्रौ वा महाकौष्यामथ क्षितौ । तवोपयोग्यं त्वं वासं कुरुष्व वृषभध्वज

kailāse vā himādrau vā mahākauṣyāmatha kṣitau | tavopayogyaṃ tvaṃ vāsaṃ kuruṣva vṛṣabhadhvaja

एवमुक्तस्तदा शम्भुर्दाक्षायण्या तया सकृत् । इषज्जहास शीर्षस्थचन्द्ररश्मिसिताननः

evamuktastadā śambhurdākṣāyaṇyā tayā sakṛt | iṣajjahāsa śīrṣasthacandraraśmisitānanaḥ

अथोवाच सतीं देवीं स्मितभिन्नोष्ठसम्पुटः । महात्मा सर्वतत्त्वज्ञस्तोषयन् परमेश्वरीम्

athovāca satīṃ devīṃ smitabhinnoṣṭhasampuṭaḥ | mahātmā sarvatattvajñastoṣayan parameśvarīm

ईश्वर उवाच ।। यत्र प्रीत्यै मया कार्यो वासस्तव मनोहरे । मेघास्तत्र न गन्तारः कदाचिदपि मत्प्रिये

īśvara uvāca || yatra prītyai mayā kāryo vāsastava manohare | meghāstatra na gantāraḥ kadācidapi matpriye

मेघा नितम्बपर्यन्तं सञ्चरन्ति महीभृतः । सदा प्रालेयधाम्नस्तु वर्षास्वपि मनोहरे

meghā nitambaparyantaṃ sañcaranti mahībhṛtaḥ | sadā prāleyadhāmnastu varṣāsvapi manohare

कैलासस्य तथा देवी यावदामेखलं घनाः । सञ्चरन्ति न गच्छन्ति तस्मादूर्ध्वं कदाचन

kailāsasya tathā devī yāvadāmekhalaṃ ghanāḥ | sañcaranti na gacchanti tasmādūrdhvaṃ kadācana

सुमेरोर्वारिधेरूर्ध्वं न गच्छन्ति वलाहकाः । जानुमूलं समासाद्य पुष्करावर्तकादयः

sumerorvāridherūrdhvaṃ na gacchanti valāhakāḥ | jānumūlaṃ samāsādya puṣkarāvartakādayaḥ

एतेषु च गिरीन्द्रेषु यस्योपरि तवेहते । मनः प्रिये निवासाय तमाचक्ष्व द्रुतं मयि

eteṣu ca girīndreṣu yasyopari tavehate | manaḥ priye nivāsāya tamācakṣva drutaṃ mayi

स्वेच्छाविहारैस्तव कौतुकानि सुवर्णपक्षानिलवृन्दवृन्दैः । शकुन्तवर्गैर्मधुरस्वनैस्ते सदोपदेयानि गिरौ हिमोत्थे

svecchāvihāraistava kautukāni suvarṇapakṣānilavṛndavṛndaiḥ | śakuntavargairmadhurasvanaiste sadopadeyāni girau himotthe

सिद्धांगनास्ते सखितां सनातनी-मिच्छन्त्य एवोपकृतिं सकौतुकाम् । स्वेच्छाविहारैर्मणिकुट्टिमे गिरौ कुर्वन्त्य एष्यन्ति फलादिदानकैः

siddhāṃganāste sakhitāṃ sanātanī-micchantya evopakṛtiṃ sakautukām | svecchāvihārairmaṇikuṭṭime girau kurvantya eṣyanti phalādidānakaiḥ

या देवकन्या गिरिकन्यकाश्च या नागकन्याश्चतुरङ्गमुख्यः । सर्वास्तु तास्ते सततं सहायतां समाचरिष्यन्त्यनुमोदविभ्रमैः

yā devakanyā girikanyakāśca yā nāgakanyāścaturaṅgamukhyaḥ | sarvāstu tāste satataṃ sahāyatāṃ samācariṣyantyanumodavibhramaiḥ

रूपं तवेदमतुलं वदनं सुचारु दृष्टवाङ्गना निजवपुर्निजकान्तिसङ्घम् । हेलां निजे वपुषि रूपगुणेषु नित्यं कर्तार इत्यनिमिषेक्षणचारुरूपाः

rūpaṃ tavedamatulaṃ vadanaṃ sucāru dṛṣṭavāṅganā nijavapurnijakāntisaṅgham | helāṃ nije vapuṣi rūpaguṇeṣu nityaṃ kartāra ityanimiṣekṣaṇacārurūpāḥ

या मेनका पर्वतराजजाया रूपैर्गुणैः ख्यातवती त्रिलोके । सा चापि ते तत्र मनोनुमोदं नित्यं करिष्यत्यथ सूचनाद्यैः

yā menakā parvatarājajāyā rūpairguṇaiḥ khyātavatī triloke | sā cāpi te tatra manonumodaṃ nityaṃ kariṣyatyatha sūcanādyaiḥ

पुरन्ध्रिवर्गैगिरिराजवन्द्यैः प्रीतिं वितन्वद्भिरुदाररूपाम् । शिक्षा सदा ते स्वकुलोचितापि कार्याम्यहं प्रीतियुता गुणौघैः

purandhrivargaigirirājavandyaiḥ prītiṃ vitanvadbhirudārarūpām | śikṣā sadā te svakulocitāpi kāryāmyahaṃ prītiyutā guṇaughaiḥ

विचित्रकोकिलालापमोदकुञ्जगणावृतम् । सदा वसन्तप्रभवं गन्तुमिच्छसि किं प्रिये

vicitrakokilālāpamodakuñjagaṇāvṛtam | sadā vasantaprabhavaṃ gantumicchasi kiṃ priye

सर्वकामप्रदैर्वृक्षैः शाद्वलैः कल्पसंज्ञकैः । सञ्छन्नं यस्य कुसुमान्युपयोक्ष्यसि तत्र वै

sarvakāmapradairvṛkṣaiḥ śādvalaiḥ kalpasaṃjñakaiḥ | sañchannaṃ yasya kusumānyupayokṣyasi tatra vai

प्रशान्तश्वापदगणं मुनिभिर्यतिभिर्वृतम् । देवालयं महाभागे नानामृगगणैर्वृतम्

praśāntaśvāpadagaṇaṃ munibhiryatibhirvṛtam | devālayaṃ mahābhāge nānāmṛgagaṇairvṛtam

स्फटिकस्वर्णवप्राद्यैः राजतैश्च विराजितम् । मानसादिसरोवर्गैरभितः परिशोभितम्

sphaṭikasvarṇavaprādyaiḥ rājataiśca virājitam | mānasādisarovargairabhitaḥ pariśobhitam

हिरण्मयैः रत्ननालैः पङ्कजैर्मुकुलैर्वृतम् । शिशुमारैस्तथा शङ्खै: कच्छपैर्मकरैर्झषैः । निषेवितैमंजुलैश्च तथानीलोत्पलादिभिः

hiraṇmayaiḥ ratnanālaiḥ paṅkajairmukulairvṛtam | śiśumāraistathā śaṅkhai: kacchapairmakarairjhaṣaiḥ | niṣevitaimaṃjulaiśca tathānīlotpalādibhiḥ

देवीशतस्नानसक्तसर्वगन्धैश्च कुंकुमैः । विचित्रस्रग्गन्धजलैरापूर्णैः स्वच्छकान्तिभिः

devīśatasnānasaktasarvagandhaiśca kuṃkumaiḥ | vicitrasraggandhajalairāpūrṇaiḥ svacchakāntibhiḥ

शाद्वलैस्तरुभिस्तुंगैस्तीरस्थैरुपशोभितैः I नृत्यद्भिरिव शाखौघैर्व्यजयन्तं स्वसम्भवम्

śādvalaistarubhistuṃgaistīrasthairupaśobhitaiḥ I nṛtyadbhiriva śākhaughairvyajayantaṃ svasambhavam

कादम्बैः सारसैर्मत्त- चक्रांगग्रामशोभितैः । मधुराराविभिर्मोदकारिभिर्भ्रमरादिभिः

kādambaiḥ sārasairmatta- cakrāṃgagrāmaśobhitaiḥ | madhurārāvibhirmodakāribhirbhramarādibhiḥ

वासवस्य कुबेरस्य यमस्य वरुणस्य च । अग्नेः कौणपराजस्य मारुतस्य हरस्य च

vāsavasya kuberasya yamasya varuṇasya ca | agneḥ kauṇaparājasya mārutasya harasya ca

पुरीभिः शोभिशिखरं मेरुमुच्चैः सुरालयम् । रम्भाशचीमेनकादिरम्भोरुगणसेवितम् । किंत्वमिच्छसि सर्वेषां सारभूतं महागिरिम्

purībhiḥ śobhiśikharaṃ merumuccaiḥ surālayam | rambhāśacīmenakādirambhorugaṇasevitam | kiṃtvamicchasi sarveṣāṃ sārabhūtaṃ mahāgirim

तत्र देवीशतयुता साप्सरोगण - सेविता । नित्यं चरिष्यति शची तव योग्यां सहायताम्

tatra devīśatayutā sāpsarogaṇa - sevitā | nityaṃ cariṣyati śacī tava yogyāṃ sahāyatām

अथवा मम कैलासमचलेन्द्रं सदाश्रयम् । स्थानमिच्छसि वित्तेशपुरीपरिविराजितम्

athavā mama kailāsamacalendraṃ sadāśrayam | sthānamicchasi vitteśapurīparivirājitam

गङ्गाजलौघप्रयतं पूर्णचन्द्रसमप्रभम् । दरीषु सानुषु सदा यक्षकन्याभिरीहितम्

gaṅgājalaughaprayataṃ pūrṇacandrasamaprabham | darīṣu sānuṣu sadā yakṣakanyābhirīhitam

नानामृगगणैर्जुष्टं पद्माकरशतावृतम् । सर्वेर्गुणैश्च सदृशं सुमेरोरिव सुन्दरि

nānāmṛgagaṇairjuṣṭaṃ padmākaraśatāvṛtam | sarverguṇaiśca sadṛśaṃ sumeroriva sundari

स्थानेष्वेतेषु यत्रास्ति तवान्तःकरणस्पृहा । तद्द्रुतं मे समाचक्ष्व वासं कर्तास्मि तत्र ते

sthāneṣveteṣu yatrāsti tavāntaḥkaraṇaspṛhā | taddrutaṃ me samācakṣva vāsaṃ kartāsmi tatra te

मार्कण्डेय उवाच ।। इतीरिते शङ्करेण तदा दाक्षायणी शनैः । इदमाह महादेवं श्लक्ष्णं स्वेच्छाप्रकाशकम्

mārkaṇḍeya uvāca || itīrite śaṅkareṇa tadā dākṣāyaṇī śanaiḥ | idamāha mahādevaṃ ślakṣṇaṃ svecchāprakāśakam

सत्युवाच ।। हिमाद्रावेव वसतिमहमिच्छे त्वया सह । नचिरात् कुरुवासं त्वं तस्मिन्नेव महागिरौ

satyuvāca || himādrāveva vasatimahamicche tvayā saha | nacirāt kuruvāsaṃ tvaṃ tasminneva mahāgirau

मार्कण्डेय उवाच ।। अथ तद्वाक्यमाकर्ण्य हर: परममोदितः । हिमाद्रिशिखरं तुङ्गं दाक्षायण्या समं ययौ

mārkaṇḍeya uvāca || atha tadvākyamākarṇya hara: paramamoditaḥ | himādriśikharaṃ tuṅgaṃ dākṣāyaṇyā samaṃ yayau

सिद्धाङ्गनागणैर्युक्तमगम्यं मेघपक्षिभिः । जगाम शिखरं तुङ्गं मरीचवनराजितम्

siddhāṅganāgaṇairyuktamagamyaṃ meghapakṣibhiḥ | jagāma śikharaṃ tuṅgaṃ marīcavanarājitam

इति श्रीकालिकापुराणे हिमाद्रिनिवास गमनं नाम पञ्चदशोऽध्यायः

iti śrīkālikāpurāṇe himādrinivāsa gamanaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ

अथ कालिका पुराण अध्याय १६

मार्कण्डेय उवाच ।। विचित्रं कनकैरूप्यैः शिखरं रत्नकर्बुरम् । बालार्कसदृशं तुङ्गमाससाद सतीसखः

mārkaṇḍeya uvāca || vicitraṃ kanakairūpyaiḥ śikharaṃ ratnakarburam | bālārkasadṛśaṃ tuṅgamāsasāda satīsakhaḥ

स्फटिकाश्मालये तस्मिन् फ़शाद्वलद्रुमराजिते । विचित्रपुष्पवल्लीभिः सरसीभिश्च संयुते । प्रफुल्लतरुशाखाग्रगुञ्ज भ्रमरभूषिते

sphaṭikāśmālaye tasmin phaśādvaladrumarājite | vicitrapuṣpavallībhiḥ sarasībhiśca saṃyute | praphullataruśākhāgraguñja bhramarabhūṣite

पंकेरुहैः प्रफुल्लैश्च नीलोत्पलचयैस्तथा । शोभिते चक्रवाकौघैः कादम्बैर्हसमद्गुभिः

paṃkeruhaiḥ praphullaiśca nīlotpalacayaistathā | śobhite cakravākaughaiḥ kādambairhasamadgubhiḥ

प्रमत्तसारसैः क्रौञ्चैनीलकण्ठैश्च शब्दिते । पुंस्कोकिलकलस्वनैर्मधुरैर्मृगसेविते

pramattasārasaiḥ krauñcainīlakaṇṭhaiśca śabdite | puṃskokilakalasvanairmadhurairmṛgasevite

तुरङ्गवदनैः सिद्धैरप्सरोभिः सगुह्यकैः । विद्याधरीभिर्देवीभिः किन्नरीभिर्विहारिते । पुरन्ध्रीभिः पार्वतीभिः कन्याभिश्च समन्विते

turaṅgavadanaiḥ siddhairapsarobhiḥ saguhyakaiḥ | vidyādharībhirdevībhiḥ kinnarībhirvihārite | purandhrībhiḥ pārvatībhiḥ kanyābhiśca samanvite

विपञ्चीतन्त्रिकामन्द्र मृदङ्गपटहस्वनैः । नृत्यद्भिरप्सरोभिश्च कौतुकोत्थैः सुशोभिते

vipañcītantrikāmandra mṛdaṅgapaṭahasvanaiḥ | nṛtyadbhirapsarobhiśca kautukotthaiḥ suśobhite

दैवीलताभिर्दिव्याभिर्गन्धिनीभिः समावृते । ऊर्द्धप्रफुल्लकुसुमैर्निकुञ्जैरुपशोभिते

daivīlatābhirdivyābhirgandhinībhiḥ samāvṛte | ūrddhapraphullakusumairnikuñjairupaśobhite

शैलराजपुराभ्यासे शिखरे वृषभध्वजः । सह सत्या चिरं रेमे एवम्भूते सुशोभने

śailarājapurābhyāse śikhare vṛṣabhadhvajaḥ | saha satyā ciraṃ reme evambhūte suśobhane

तस्मिन् स्वर्गसमे स्थाने दिव्यमानेन शङ्करः । दश-वर्षसहस्राणि रेमे सत्या समं मुदा

tasmin svargasame sthāne divyamānena śaṅkaraḥ | daśa-varṣasahasrāṇi reme satyā samaṃ mudā

स कदाचित्तु तत्स्थानात् कैलासं याति शङ्करः । कदाचिन्मेरुशिखरं देवदेवीवृतं पुरा

sa kadācittu tatsthānāt kailāsaṃ yāti śaṅkaraḥ | kadācinmeruśikharaṃ devadevīvṛtaṃ purā

दिक्पालानां तथोद्यानं वनानि वसुधातलम् । गत्वा गत्वा पुनस्तत्र रेमे तेभ्यः सतीसखः

dikpālānāṃ tathodyānaṃ vanāni vasudhātalam | gatvā gatvā punastatra reme tebhyaḥ satīsakhaḥ

न जज्ञौ स दिवारात्रं न ब्रह्म न तपः शमम् । सत्याहितमनाः शम्भुः प्रीतिमेव चकार ह

na jajñau sa divārātraṃ na brahma na tapaḥ śamam | satyāhitamanāḥ śambhuḥ prītimeva cakāra ha

एकं महादेवमुखं सती पश्यति सर्वशः । महादेवोऽपि सर्वत्र सदाद्राक्षीत् सतीमुखम्

ekaṃ mahādevamukhaṃ satī paśyati sarvaśaḥ | mahādevo'pi sarvatra sadādrākṣīt satīmukham

एवमन्योन्यसंसर्गादनुरागमहीरुहम् । वर्धयामासतुः शम्भुसत्यौ भावाम्बुसेचनैः

evamanyonyasaṃsargādanurāgamahīruham | vardhayāmāsatuḥ śambhusatyau bhāvāmbusecanaiḥ

एतस्मिन्नन्तरे दक्षो जगतां हितकारकः । महायज्ञं समारेभे यष्टुं वै सर्वजीवनम्

etasminnantare dakṣo jagatāṃ hitakārakaḥ | mahāyajñaṃ samārebhe yaṣṭuṃ vai sarvajīvanam

अष्टाशीतिसहस्राणि यत्र जुह्वति ऋत्विजः । उद्गातारश्चतुःषष्टिसहस्राणि सुरर्षयः । अध्वर्यवोऽथ होतारस्तावन्तो नारदादयः

aṣṭāśītisahasrāṇi yatra juhvati ṛtvijaḥ | udgātāraścatuḥṣaṣṭisahasrāṇi surarṣayaḥ | adhvaryavo'tha hotārastāvanto nāradādayaḥ

अधिष्ठाता स्वयं विष्णुः सह सर्वमरुद्गणैः । स्वयं तत्राभवद् ब्रह्मा त्रयीविधिनिदर्शकः

adhiṣṭhātā svayaṃ viṣṇuḥ saha sarvamarudgaṇaiḥ | svayaṃ tatrābhavad brahmā trayīvidhinidarśakaḥ

तथैव सर्वदिक्पाला द्वारपालाश्च रक्षकाः । उपतस्थे स्वयं यज्ञः स्वयं वेदी धराभवत्

tathaiva sarvadikpālā dvārapālāśca rakṣakāḥ | upatasthe svayaṃ yajñaḥ svayaṃ vedī dharābhavat

तनूनपादपि निजं चक्रे रूपं सहस्रशः । हविषां ग्रहणायाशु तस्मिन् यज्ञमहोत्सवे

tanūnapādapi nijaṃ cakre rūpaṃ sahasraśaḥ | haviṣāṃ grahaṇāyāśu tasmin yajñamahotsave

आमन्त्र्याशु मरीच्याद्याः पवित्रैकैकधारिणः । सर्वत्र सामिधेन्या ते ज्वालयामासुरर्च्चिषम्

āmantryāśu marīcyādyāḥ pavitraikaikadhāriṇaḥ | sarvatra sāmidhenyā te jvālayāmāsurarcciṣam

सप्तर्षयः सामगाथा कुर्वन्ति स्म पृथक् पृथक् । गान्दिशो विदिशः खञ्च पूरयन्तः श्रुतिस्वरैः

saptarṣayaḥ sāmagāthā kurvanti sma pṛthak pṛthak | gāndiśo vidiśaḥ khañca pūrayantaḥ śrutisvaraiḥ

न वृतास्तत्र यागेषु दक्षेण सुमहात्मना । न केचिदृषयो देवा न मनुष्या न पक्षिणः । नोद्भिदो न तृणं वापि पशवो न मृगास्तथा

na vṛtāstatra yāgeṣu dakṣeṇa sumahātmanā | na kecidṛṣayo devā na manuṣyā na pakṣiṇaḥ | nodbhido na tṛṇaṃ vāpi paśavo na mṛgāstathā

गन्धर्वविद्याधरसिद्धसंघा-नादित्यसाध्यर्षिगणान् सयक्षान् । सस्थावरान्नागवरान् समस्तान् वव्रे स दक्षः सुमहाध्वरेषु

gandharvavidyādharasiddhasaṃghā-nādityasādhyarṣigaṇān sayakṣān | sasthāvarānnāgavarān samastān vavre sa dakṣaḥ sumahādhvareṣu

कल्प - मन्वन्तरयुग वर्ष मास-दिवा- निशाः । कला - काष्ठानिमेषाद्या वृताः सर्वे समागताः

kalpa - manvantarayuga varṣa māsa-divā- niśāḥ | kalā - kāṣṭhānimeṣādyā vṛtāḥ sarve samāgatāḥ

महर्षिराजर्षिसुरर्षिसङ्घा नृपाः सपुत्राः सचिवैः ससैन्यैः । वसुप्रमुख्या गणदेवता याः सर्वा वृतास्तेन गता मखं तम्

maharṣirājarṣisurarṣisaṅghā nṛpāḥ saputrāḥ sacivaiḥ sasainyaiḥ | vasupramukhyā gaṇadevatā yāḥ sarvā vṛtāstena gatā makhaṃ tam

कीटाः पतङ्गा जलजाश्च सर्वे सवानराः श्वापदविघ्नघोराः । मेघाः सशैलाः सनदीसमुद्राः सरांसि वाप्यश्चागता वृतास्ते

kīṭāḥ pataṅgā jalajāśca sarve savānarāḥ śvāpadavighnaghorāḥ | meghāḥ saśailāḥ sanadīsamudrāḥ sarāṃsi vāpyaścāgatā vṛtāste

सर्वे स्वभागं हविषां जिघृक्षवः क्रतुं प्रजग्मुर्दृढयज्विनस्ते । पातालवासा असुराः समागता नागस्त्रियो देवसभा: समस्ताः

sarve svabhāgaṃ haviṣāṃ jighṛkṣavaḥ kratuṃ prajagmurdṛḍhayajvinaste | pātālavāsā asurāḥ samāgatā nāgastriyo devasabhā: samastāḥ

जगद्वर्त्यस्ति यत् किञ्चिच्चेतनाचेतनं पुनः । सर्व वृत्वा समारेभे यज्ञं सर्वस्वदक्षिणम्

jagadvartyasti yat kiñciccetanācetanaṃ punaḥ | sarva vṛtvā samārebhe yajñaṃ sarvasvadakṣiṇam

तस्मिन् यज्ञे वृतः शम्भुर्न दक्षेण महात्मना । कपालीति विनिश्चित्य तस्य यज्ञार्हता न हि

tasmin yajñe vṛtaḥ śambhurna dakṣeṇa mahātmanā | kapālīti viniścitya tasya yajñārhatā na hi

कपालिभार्येति सती दयितापि सुता निजा । नाहूता यज्ञविषये दक्षेण दोषदर्शिना

kapālibhāryeti satī dayitāpi sutā nijā | nāhūtā yajñaviṣaye dakṣeṇa doṣadarśinā

श्रुत्वा सती तथा यज्ञं तातेनारब्धमुत्तमम् । कपालिभार्येति वृता नाहमित्यपि तत्त्वतः

śrutvā satī tathā yajñaṃ tātenārabdhamuttamam | kapālibhāryeti vṛtā nāhamityapi tattvataḥ

उच्चैकोप दक्षाय रक्तनेत्रानना तदा । शापेन दक्षं दग्धुं च मनश्चक्रे तदा सती

uccaikopa dakṣāya raktanetrānanā tadā | śāpena dakṣaṃ dagdhuṃ ca manaścakre tadā satī

कोपाविष्टापि सा पूर्वसमयं स्मृतवत्यमुम् । मनसेति विनिश्चित्य न शशाप तदा सती

kopāviṣṭāpi sā pūrvasamayaṃ smṛtavatyamum | manaseti viniścitya na śaśāpa tadā satī

अलं शापेन मे पूर्वं सुदृढः समयः कृतः । अस्तीति मय्यवज्ञायां प्राणान् मोक्ष्ये ध्रुवं पुनः

alaṃ śāpena me pūrvaṃ sudṛḍhaḥ samayaḥ kṛtaḥ | astīti mayyavajñāyāṃ prāṇān mokṣye dhruvaṃ punaḥ

यदा स्तुताहं दक्षेण सुचिरं तनयार्थिना । तदैव समयो मेऽयं शापेनालङ्करोमि तम्

yadā stutāhaṃ dakṣeṇa suciraṃ tanayārthinā | tadaiva samayo me'yaṃ śāpenālaṅkaromi tam

इति सञ्चिन्त्य सा देवी नित्यरूपमथात्मनः । सस्मातुलमत्युग्रं निष्कलं तु जगन्मयम्

iti sañcintya sā devī nityarūpamathātmanaḥ | sasmātulamatyugraṃ niṣkalaṃ tu jaganmayam

पूर्वरूपं स्मरन्ती सा योगनिद्राह्वयं हरेः । एवं संचिन्तयामास मनसा दक्षजा तदा

pūrvarūpaṃ smarantī sā yoganidrāhvayaṃ hareḥ | evaṃ saṃcintayāmāsa manasā dakṣajā tadā

ब्रह्मणोदितदक्षेण यदर्थमहमीडिता । तत् किञ्चिदपि नो ज्ञातं शङ्करोऽपि न पुत्रवान्

brahmaṇoditadakṣeṇa yadarthamahamīḍitā | tat kiñcidapi no jñātaṃ śaṅkaro'pi na putravān

इदानीमेकमेवाभूत् कार्यं देवगणस्य च । यच्छंकरः सानुरागो मत्कृतेऽभूच्च योषिति

idānīmekamevābhūt kāryaṃ devagaṇasya ca | yacchaṃkaraḥ sānurāgo matkṛte'bhūcca yoṣiti

मत्तो नान्या पुनः शम्भो रागं वर्धयितुं पुनः । शक्ता न कापि भविता स नान्यां संग्रहीष्यति

matto nānyā punaḥ śambho rāgaṃ vardhayituṃ punaḥ | śaktā na kāpi bhavitā sa nānyāṃ saṃgrahīṣyati

तथाप्यहं तनुं त्यक्षे समयात् पूर्वयोजितात् । हिताय जगतां कुर्यां प्रादुर्भावं पुनर्गरौ

tathāpyahaṃ tanuṃ tyakṣe samayāt pūrvayojitāt | hitāya jagatāṃ kuryāṃ prādurbhāvaṃ punargarau

पुरा हिमवतः प्रस्थे रम्ये देवगृहोपमे । शम्भुः सार्धं मया रन्तुं सुचिरं प्रीतिसंयुतः

purā himavataḥ prasthe ramye devagṛhopame | śambhuḥ sārdhaṃ mayā rantuṃ suciraṃ prītisaṃyutaḥ

तत्र या मेनका देवी चार्वङ्गी चरितव्रता । सुशीला सा पुरस्त्रीणामुत्तमा पार्वतीगणे

tatra yā menakā devī cārvaṅgī caritavratā | suśīlā sā purastrīṇāmuttamā pārvatīgaṇe

सा मां मातृवदाचष्ट सर्वकर्मसु नर्मकम् । तस्यां मेऽत्यनुरागोऽभूत् सा मे माता भविष्यति

sā māṃ mātṛvadācaṣṭa sarvakarmasu narmakam | tasyāṃ me'tyanurāgo'bhūt sā me mātā bhaviṣyati

कन्याभिः पार्वतीभिश्च बाल्यक्रीडामहं चिरम् । कृत्वा कृत्वा मेनकायाः करिष्ये मोदमुत्तमम्

kanyābhiḥ pārvatībhiśca bālyakrīḍāmahaṃ ciram | kṛtvā kṛtvā menakāyāḥ kariṣye modamuttamam

पुनश्चाहं भविष्यामि शम्भोर्जयातिवल्लभा । करिष्ये देवकार्याणि तदुपायादसंशयम्

punaścāhaṃ bhaviṣyāmi śambhorjayātivallabhā | kariṣye devakāryāṇi tadupāyādasaṃśayam

इति संचिन्तयन्ती सा पुनः कोपसमावृता । जज्वाल दक्षतनया दक्षदारुणकर्मणा

iti saṃcintayantī sā punaḥ kopasamāvṛtā | jajvāla dakṣatanayā dakṣadāruṇakarmaṇā

क्रोधरक्तेक्षणा तत्र तनुयष्टिस्तदा सती । स्फोटञ्चकार द्वाराणि सर्वाण्यावृत्य योगतः

krodharaktekṣaṇā tatra tanuyaṣṭistadā satī | sphoṭañcakāra dvārāṇi sarvāṇyāvṛtya yogataḥ

तेन स्फोटेन महता तस्यास्तु प्राणवायवः । निर्भिद्य दशमद्वारमात्मनस्ते बहिर्ययुः

tena sphoṭena mahatā tasyāstu prāṇavāyavaḥ | nirbhidya daśamadvāramātmanaste bahiryayuḥ

त्यक्तप्राणान्तु तां दृष्ट्वा देवाः सर्वेऽन्तरिक्षगाः । हाहाकारं तदा चक्रुः शोकव्याकुलितेक्षणाः

tyaktaprāṇāntu tāṃ dṛṣṭvā devāḥ sarve'ntarikṣagāḥ | hāhākāraṃ tadā cakruḥ śokavyākulitekṣaṇāḥ

ततस्तु सत्या भगिनीसुता तां द्रष्टुमागता । चुक्रोश शोकाद्विजया मृतां दृष्ट्वा सतीं मुहुः

tatastu satyā bhaginīsutā tāṃ draṣṭumāgatā | cukrośa śokādvijayā mṛtāṃ dṛṣṭvā satīṃ muhuḥ

हा सती क्व गतासीति हा सती तव किन्विदम् । हा मातृष्वसरित्युच्चैस्तदा शब्दो महानभूत्

hā satī kva gatāsīti hā satī tava kinvidam | hā mātṛṣvasarityuccaistadā śabdo mahānabhūt

विप्रियश्रवणादेव प्राणांस्त्यक्तास्त्वया सति । अहं कथन्तु जीवामि दृष्ट्वेदृग्विप्रियं दृढम्

vipriyaśravaṇādeva prāṇāṃstyaktāstvayā sati | ahaṃ kathantu jīvāmi dṛṣṭvedṛgvipriyaṃ dṛḍham

पाणिना वदनं सत्या मार्जयन्ती मुहुर्मुहुः । करुणं विलपन्ती स्म मुखं जिघ्रति सा तदा

pāṇinā vadanaṃ satyā mārjayantī muhurmuhuḥ | karuṇaṃ vilapantī sma mukhaṃ jighrati sā tadā

सिञ्चन्ती नेत्रजैस्तोयैः सत्याः सा हृदयं मुखम् । केशानुल्लास्य पाणिभ्यां वीक्षन्ती वदनं मुहुः

siñcantī netrajaistoyaiḥ satyāḥ sā hṛdayaṃ mukham | keśānullāsya pāṇibhyāṃ vīkṣantī vadanaṃ muhuḥ

ऊद्धर्वाधः कम्पितशिरः शोकव्याकुलितेन्द्रिया । हृदयं पञ्चशाखाभ्यां विनिहन्ती तथा शिरः । इदं च वचनं साश्रुकण्ठा सा विजयाव्रवीत्

ūddharvādhaḥ kampitaśiraḥ śokavyākulitendriyā | hṛdayaṃ pañcaśākhābhyāṃ vinihantī tathā śiraḥ | idaṃ ca vacanaṃ sāśrukaṇṭhā sā vijayāvravīt

विजयोवाच ।। श्रुत्वा ते मरणं माता वीरिणी शोककर्षिता । धारयन्ती कथं प्राणान् सद्यस्त्यक्ष्यति जीवितम्

vijayovāca || śrutvā te maraṇaṃ mātā vīriṇī śokakarṣitā | dhārayantī kathaṃ prāṇān sadyastyakṣyati jīvitam

स तथा निरनुक्रोशः क्रूरकर्मा पिता तव । प्रमृतां भवतीं श्रुत्वा कथं धास्यति जीवितम्

sa tathā niranukrośaḥ krūrakarmā pitā tava | pramṛtāṃ bhavatīṃ śrutvā kathaṃ dhāsyati jīvitam

विचिन्त्य नूनं कर्माणि स्वीयानि भवतीं प्रति । कृतानि स नृशंसानि दक्षः शोकाकुलस्तदा

vicintya nūnaṃ karmāṇi svīyāni bhavatīṃ prati | kṛtāni sa nṛśaṃsāni dakṣaḥ śokākulastadā

यज्वा स च ज्ञानहीनः कथं यज्ञे प्रवर्तते । निःश्रद्धस्त्यक्त बुद्धिश्च कथं वा स भवेत् क्रतौ

yajvā sa ca jñānahīnaḥ kathaṃ yajñe pravartate | niḥśraddhastyakta buddhiśca kathaṃ vā sa bhavet kratau

हा मातर्देहि वचनं रुदन्त्या बालवन्मम । भवत्या निर्दया शोकाद्ध्रिये शल्यसमानसून्

hā mātardehi vacanaṃ rudantyā bālavanmama | bhavatyā nirdayā śokāddhriye śalyasamānasūn

त्वं किं स्मरसि मे शम्भोर्विहितस्य कदाचन । तेनामर्षवशं प्राप्ता मातर्मा किन्न भाषसे

tvaṃ kiṃ smarasi me śambhorvihitasya kadācana | tenāmarṣavaśaṃ prāptā mātarmā kinna bhāṣase

तदेव वचनं चक्षुर्मुखं सा नासिका तव । एतेषां क्व गताः सर्वे विभ्रमा हसितं क्व च

tadeva vacanaṃ cakṣurmukhaṃ sā nāsikā tava | eteṣāṃ kva gatāḥ sarve vibhramā hasitaṃ kva ca

ननु ते विभ्रमैर्हीनं नेत्रयुग्मं सुनासिकम् । स्मितहीनं च वदनं दृष्ट्वा सोढा कथं हरः

nanu te vibhramairhīnaṃ netrayugmaṃ sunāsikam | smitahīnaṃ ca vadanaṃ dṛṣṭvā soḍhā kathaṃ haraḥ

का सुधासम्मितं वाक्यं हराश्रमसमागतान् । सुनृर्त त्वामृते मातर्वदिष्यति मुहुर्मुहुः

kā sudhāsammitaṃ vākyaṃ harāśramasamāgatān | sunṛrta tvāmṛte mātarvadiṣyati muhurmuhuḥ

श्रद्धावती बान्धवेषु पत्युर्भाववशानुगा । सर्वलक्षणसम्पूर्णा त्वत्समा का भविष्यति

śraddhāvatī bāndhaveṣu patyurbhāvavaśānugā | sarvalakṣaṇasampūrṇā tvatsamā kā bhaviṣyati

त्वदृते देवि देवेशः शोकोपहतचेतनः । दुःखितात्मा निरुत्साहो निश्चेष्टश्च भविष्यति

tvadṛte devi deveśaḥ śokopahatacetanaḥ | duḥkhitātmā nirutsāho niśceṣṭaśca bhaviṣyati

एवं लपन्ती भृशदुःखिता सतीं मृतां समीक्ष्यातिशयं शुचाहता । पपात भूमौ विजया विरावं वितन्वती चोर्धभुजा प्रवेपती

evaṃ lapantī bhṛśaduḥkhitā satīṃ mṛtāṃ samīkṣyātiśayaṃ śucāhatā | papāta bhūmau vijayā virāvaṃ vitanvatī cordhabhujā pravepatī

इति श्रीकालिकापुराणे सती- देह त्यागो नाम षोडशोऽध्यायः

iti śrīkālikāpurāṇe satī- deha tyāgo nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ

कालिका पुराण अध्याय १७

मार्कण्डेय उवाच ।। एतस्मिन्नन्तरे शंभुः शोभने मानसे हृदे । समाप्य सन्ध्यामायातः स्वमाश्रमपदं प्रति

mārkaṇḍeya uvāca || etasminnantare śaṃbhuḥ śobhane mānase hṛde | samāpya sandhyāmāyātaḥ svamāśramapadaṃ prati

आगच्छन्नेव संरावं विजयायाः वृषध्वजः । शुश्राव दारुणं तीव्रं चकितश्च ततोऽभवत्

āgacchanneva saṃrāvaṃ vijayāyāḥ vṛṣadhvajaḥ | śuśrāva dāruṇaṃ tīvraṃ cakitaśca tato'bhavat

तत उक्ष्णा बलवता मनोमारुतरंहसा । स्वमाश्रमपदं शर्व आससाद त्वरान्वितः

tata ukṣṇā balavatā manomārutaraṃhasā | svamāśramapadaṃ śarva āsasāda tvarānvitaḥ

आसाद्य देवीं दयितां तदा दाक्षायणीं हरः । मृतां दृष्ट्वापि न जहौ मृतेऽतिप्रियभावतः

āsādya devīṃ dayitāṃ tadā dākṣāyaṇīṃ haraḥ | mṛtāṃ dṛṣṭvāpi na jahau mṛte'tipriyabhāvataḥ

ततो निरीक्ष्य वदनमामृज्य च पुनः पुनः । पप्रच्छ कस्मात् सुप्तासीत्येवं दाक्षायणीं मुहुः

tato nirīkṣya vadanamāmṛjya ca punaḥ punaḥ | papraccha kasmāt suptāsītyevaṃ dākṣāyaṇīṃ muhuḥ

ततो भर्गवचः श्रुत्वा तदा तद्भगिनी सुता । विजया प्राह निधनं दाक्षायण्या यथा तथा

tato bhargavacaḥ śrutvā tadā tadbhaginī sutā | vijayā prāha nidhanaṃ dākṣāyaṇyā yathā tathā

विजयोवाच ।। दक्षः कर्तुं क्रतुं शम्भो देवान् सर्वान् सवासवान् । आजुहाव तथा दैत्यान् राक्षसान् सिद्धगुह्यकान्

vijayovāca || dakṣaḥ kartuṃ kratuṃ śambho devān sarvān savāsavān | ājuhāva tathā daityān rākṣasān siddhaguhyakān

ब्राह्मणानथ गोविन्दमिन्द्रादीनपि दिक्पतीन् । देवयोनिंस्तथा सर्वान् साध्यविद्याधरादिकान्

brāhmaṇānatha govindamindrādīnapi dikpatīn | devayoniṃstathā sarvān sādhyavidyādharādikān

नाहूतानि क्रतौ तेन यानि सत्त्वानि शङ्कर । तानि दक्षेण नो सन्ति समस्तभुवनेष्वपि

nāhūtāni kratau tena yāni sattvāni śaṅkara | tāni dakṣeṇa no santi samastabhuvaneṣvapi

एवं प्रविततं यज्ञं श्रुत्वैषा वचनान्मम । विमृष्यत्याह्वा हेतुं शम्भोरथात्मनः

evaṃ pravitataṃ yajñaṃ śrutvaiṣā vacanānmama | vimṛṣyatyāhvā hetuṃ śambhorathātmanaḥ

चिन्तमानां तथाहं तां सतीं ज्ञात्वा यथाश्रुतम् । उक्तवत्यस्मि भूतेश यज्ञानाह्नानकारणम्

cintamānāṃ tathāhaṃ tāṃ satīṃ jñātvā yathāśrutam | uktavatyasmi bhūteśa yajñānāhnānakāraṇam

शम्भुः कपाली तज्जाया तत् संसर्गाद्विगर्हिता । अतः शम्भुः सती चापि नाध्वरे मे मिलिष्यतः

śambhuḥ kapālī tajjāyā tat saṃsargādvigarhitā | ataḥ śambhuḥ satī cāpi nādhvare me miliṣyataḥ

इत्यनाह्नानहेतुर्मे श्रुतपूर्वः पुरा मुखात् । दक्षस्य वीरिणीं श्लक्ष्णां गदतस्तस्य मन्दिरे

ityanāhnānaheturme śrutapūrvaḥ purā mukhāt | dakṣasya vīriṇīṃ ślakṣṇāṃ gadatastasya mandire

एतच्छ्रुत्वा मम वचः सा विवर्णमुखी क्षितौ । उपविष्टा न मां किञ्चिदुक्ता कोपपरायणा

etacchrutvā mama vacaḥ sā vivarṇamukhī kṣitau | upaviṣṭā na māṃ kiñciduktā kopaparāyaṇā

बभूव वदनं तस्यास्तत्क्षणात् सरुषं हर । भ्रुकुटीकुटिलं श्यामं यथा खं धूमकेतुना

babhūva vadanaṃ tasyāstatkṣaṇāt saruṣaṃ hara | bhrukuṭīkuṭilaṃ śyāmaṃ yathā khaṃ dhūmaketunā

सा मुहूर्तमिव ध्यात्वा स्फोटेन महता ततः । प्राणानुदसृजच्चैषा भित्त्वा मूर्द्धानमात्मनः

sā muhūrtamiva dhyātvā sphoṭena mahatā tataḥ | prāṇānudasṛjaccaiṣā bhittvā mūrddhānamātmanaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। इति श्रुत्वा वचस्तस्या विजयायाः वृषध्वजः । अतीव कोपादुत्तस्थौ दिधक्षुरिव पावकः

mārkaṇḍeya uvāca || iti śrutvā vacastasyā vijayāyāḥ vṛṣadhvajaḥ | atīva kopāduttasthau didhakṣuriva pāvakaḥ

तस्य कोपपरीतस्य कर्णनासाक्षिवक्त्रतः । घोरा जलन्त्यः कणिकाः सृजन्त्योऽग्नेर्महारवम् । उल्का विनिःसृता बहव्यः कल्पान्तादित्यवर्चसः

tasya kopaparītasya karṇanāsākṣivaktrataḥ | ghorā jalantyaḥ kaṇikāḥ sṛjantyo'gnermahāravam | ulkā viniḥsṛtā bahavyaḥ kalpāntādityavarcasaḥ

अथ तत्र जगामाशु दक्षो यत्र महातपाः । यज्ञञ्चक्रे हरो गत्वा यज्ञशालाद्वहिः स्थितः

atha tatra jagāmāśu dakṣo yatra mahātapāḥ | yajñañcakre haro gatvā yajñaśālādvahiḥ sthitaḥ

तं यज्ञं ददृशे भर्गः कोपेन महतावृतः । महाधनसमापन्नं पात्रयूपादिभिर्वृतम्

taṃ yajñaṃ dadṛśe bhargaḥ kopena mahatāvṛtaḥ | mahādhanasamāpannaṃ pātrayūpādibhirvṛtam

हुताज्याहुतिसंवृद्धं दीप्तवह्निविराजितम् । यथास्थानस्थितान् सर्वान् दिक्पालान् सायुधध्वजान्

hutājyāhutisaṃvṛddhaṃ dīptavahnivirājitam | yathāsthānasthitān sarvān dikpālān sāyudhadhvajān

विधातारं तथा विष्णुं यज्ञमध्ये व्यवस्थितम् । ददर्श कुपितः शम्भुस्तान् दृष्ट्वातीव कोपितः

vidhātāraṃ tathā viṣṇuṃ yajñamadhye vyavasthitam | dadarśa kupitaḥ śambhustān dṛṣṭvātīva kopitaḥ

भगं सूर्यं तथा सोमं भार्याभिः सह संवृतम् । सहस्राक्षं गौतमं च पूर्वे भागे व्यवस्थितम्

bhagaṃ sūryaṃ tathā somaṃ bhāryābhiḥ saha saṃvṛtam | sahasrākṣaṃ gautamaṃ ca pūrve bhāge vyavasthitam

सनत्कुमारमात्रेयं भार्गवं विनतासुतम् । मरुद्गणांस्तथा साध्यानाग्नेयं जातवेदसम्

sanatkumāramātreyaṃ bhārgavaṃ vinatāsutam | marudgaṇāṃstathā sādhyānāgneyaṃ jātavedasam

कालं च चित्रगुप्तञ्च कुम्भयोनिं सगालवम् । विश्वेदेवांस्तथा सर्वान् कव्यवाहादिकान् पितॄन्

kālaṃ ca citraguptañca kumbhayoniṃ sagālavam | viśvedevāṃstathā sarvān kavyavāhādikān pitṝn

अग्निष्वात्तादिकान् सर्वान् भूतग्रामं चतुर्विधम् । भौमं प्रेतगणान् सिद्धान् दक्षिणाशां व्यवस्थितान्

agniṣvāttādikān sarvān bhūtagrāmaṃ caturvidham | bhaumaṃ pretagaṇān siddhān dakṣiṇāśāṃ vyavasthitān

रक्षांसि च पिशाचांश्च भूतानि मृगपक्षिणः । क्रव्यादान् क्षुद्रजन्तूंश्च तथा पुण्यजनेश्वरम् । महर्षि मौद्गलं राहुं नैर्ऋत्यां किन्नरांस्तथा

rakṣāṃsi ca piśācāṃśca bhūtāni mṛgapakṣiṇaḥ | kravyādān kṣudrajantūṃśca tathā puṇyajaneśvaram | maharṣi maudgalaṃ rāhuṃ nairṛtyāṃ kinnarāṃstathā

महोरगांस्तथा नक्रान् मत्स्यान् ग्राहांश्च कच्छपान् । समुद्रान् सप्तसिन्धूंश्च नदीस्तीर्थानि गुह्यकान्

mahoragāṃstathā nakrān matsyān grāhāṃśca kacchapān | samudrān saptasindhūṃśca nadīstīrthāni guhyakān

मानसादिह्रदान् सर्वान् गङ्गाजम्बूनदीं तथा । कामं मधुं वसन्तं च वरुणञ्च सहानुगम् । शनैश्चरं गिरीन् सर्वान् पश्चिमाशाव्यवस्थितान्

mānasādihradān sarvān gaṅgājambūnadīṃ tathā | kāmaṃ madhuṃ vasantaṃ ca varuṇañca sahānugam | śanaiścaraṃ girīn sarvān paścimāśāvyavasthitān

प्राणादिपञ्चवायूंश्च सगणञ्च समीरणम् । कल्पद्रुमान् हिमाद्रिञ्च कश्यपञ्च महामुनिम्

prāṇādipañcavāyūṃśca sagaṇañca samīraṇam | kalpadrumān himādriñca kaśyapañca mahāmunim

वायव्यां कमलाव्रातं फलानि च कलानिधिम् । नानारत्नानि हैमानि मनुष्यान् पर्वतांस्तथा

vāyavyāṃ kamalāvrātaṃ phalāni ca kalānidhim | nānāratnāni haimāni manuṣyān parvatāṃstathā

हिमाद्रिमुख्या यक्षाश्च स्थूणकर्णादयो बुधाः । नलकूबरेण सहितो यक्षराङ्नरवाहनः

himādrimukhyā yakṣāśca sthūṇakarṇādayo budhāḥ | nalakūbareṇa sahito yakṣarāṅnaravāhanaḥ

ध्रुवो धरश्च सोमश्च विष्णुश्चैवानिलोऽनलः । प्रत्यूषश्च प्रभासश्च कौवेरीं संस्थितानिमान्

dhruvo dharaśca somaśca viṣṇuścaivānilo'nalaḥ | pratyūṣaśca prabhāsaśca kauverīṃ saṃsthitānimān

वृषध्वजं विना सर्वान् रुद्रान् जीवं मनूंस्तथा । विविधान् बाहुजान् वैश्यान् शूद्रानपि समन्ततः । ऐशान्यां विविधान्नानि व्रीहीनपि तिलानपि

vṛṣadhvajaṃ vinā sarvān rudrān jīvaṃ manūṃstathā | vividhān bāhujān vaiśyān śūdrānapi samantataḥ | aiśānyāṃ vividhānnāni vrīhīnapi tilānapi

ऐषानीपूर्वयोर्मध्ये ब्रह्मर्षीन् संशितव्रतान् । महर्षीश्चतुरो वेदान् वेदाङ्गानि तथैव षट्

aiṣānīpūrvayormadhye brahmarṣīn saṃśitavratān | maharṣīścaturo vedān vedāṅgāni tathaiva ṣaṭ

नैर्ऋत्यपश्चिमान्तस्थमनन्तं श्वेतपर्वतम् । काद्रवेयसहस्रेण सहिता सप्तभोगिनः

nairṛtyapaścimāntasthamanantaṃ śvetaparvatam | kādraveyasahasreṇa sahitā saptabhoginaḥ

केतुं तत्रैव कूष्माण्डं डाकिनीगणसंयुक्तम् । तथा जलधरानन्यान्नानावर्णान् सविद्युतान्

ketuṃ tatraiva kūṣmāṇḍaṃ ḍākinīgaṇasaṃyuktam | tathā jaladharānanyānnānāvarṇān savidyutān

दिग्गजानपि तत्रस्थानैरावतमुखान् हरः । यथास्थानस्थितान् सर्वान् दिक्करिण्या च संयुतान्

diggajānapi tatrasthānairāvatamukhān haraḥ | yathāsthānasthitān sarvān dikkariṇyā ca saṃyutān

तमेवं दूरतो दृष्ट्वा यज्ञवाटं महाधनम् । वीरभद्राह्वयं तूर्णं प्रेषयामास तं प्रति

tamevaṃ dūrato dṛṣṭvā yajñavāṭaṃ mahādhanam | vīrabhadrāhvayaṃ tūrṇaṃ preṣayāmāsa taṃ prati

वीरभद्रोऽपि बहुभिः संवृतो विविधैर्गणैः । व्यध्वंसयत्ततो यज्ञं दक्षस्य सुमहात्मनः

vīrabhadro'pi bahubhiḥ saṃvṛto vividhairgaṇaiḥ | vyadhvaṃsayattato yajñaṃ dakṣasya sumahātmanaḥ

विकुर्वन्तं महायज्ञं वीरभद्रं समीक्ष्य वै । वारयामास वैकुण्ठः सर्वदेवगणावृतः

vikurvantaṃ mahāyajñaṃ vīrabhadraṃ samīkṣya vai | vārayāmāsa vaikuṇṭhaḥ sarvadevagaṇāvṛtaḥ

तं वार्यमाणं दृष्ट्वैव क्रोधसंरक्तलोचनः । स्वयं विवेश तं यज्ञं ध्वंसयामास चेश्वरः

taṃ vāryamāṇaṃ dṛṣṭvaiva krodhasaṃraktalocanaḥ | svayaṃ viveśa taṃ yajñaṃ dhvaṃsayāmāsa ceśvaraḥ

विशन्तमेव तं यज्ञे प्रथमं पुरतो भगः । बाहू वितत्य भूतेशमाससाद त्वरान्वितः

viśantameva taṃ yajñe prathamaṃ purato bhagaḥ | bāhū vitatya bhūteśamāsasāda tvarānvitaḥ

तमागतमभिप्रेक्ष्य भर्गोऽपि भृशरोषितः । अङ्गुल्यग्रप्रहारेण तस्य नेत्रे जघान ह

tamāgatamabhiprekṣya bhargo'pi bhṛśaroṣitaḥ | aṅgulyagraprahāreṇa tasya netre jaghāna ha

हीननेत्रं भगं दृष्ट्वा विरूपाक्षं दिवाकरः । स्पर्द्धमानस्ततः सर्वमाससाद त्वरान्वितः

hīnanetraṃ bhagaṃ dṛṣṭvā virūpākṣaṃ divākaraḥ | sparddhamānastataḥ sarvamāsasāda tvarānvitaḥ

ततः सूर्यं महादेवः पाणौ धृत्वा करेण च । दूरीकृत्यातिकुपितो यज्ञमेवाभ्यधावत

tataḥ sūryaṃ mahādevaḥ pāṇau dhṛtvā kareṇa ca | dūrīkṛtyātikupito yajñamevābhyadhāvata

मार्तण्डश्च हसन् वेगाद्वितत्य विपुलौ भुजौ । एहि योत्स्ये त्वयेत्युक्त्वा तमग्रे प्रत्यवारयत्

mārtaṇḍaśca hasan vegādvitatya vipulau bhujau | ehi yotsye tvayetyuktvā tamagre pratyavārayat

हसतस्तस्य सूर्यस्य क्रोधेन वृषभध्वजः । दन्तान् करप्रहारेण शातयामास वक्त्रतः

hasatastasya sūryasya krodhena vṛṣabhadhvajaḥ | dantān karaprahāreṇa śātayāmāsa vaktrataḥ

विदन्तं मिहिरं दृष्ट्वा हीननेत्रं भगं तथा । सर्वे देवाश्च ऋषयो ये चान्ये तत्र दुद्रुवुः

vidantaṃ mihiraṃ dṛṣṭvā hīnanetraṃ bhagaṃ tathā | sarve devāśca ṛṣayo ye cānye tatra dudruvuḥ

विद्राव्य सर्वान् देवादीन् हरः परमकोपनः । मृगरूपेणापयान्तं यज्ञमेवान्वपद्यत

vidrāvya sarvān devādīn haraḥ paramakopanaḥ | mṛgarūpeṇāpayāntaṃ yajñamevānvapadyata

यज्ञोऽप्याकाशमार्गेण ब्रह्मस्थानं विवेश ह । वृषध्वजोऽपि कुपितो ब्रह्मस्थानं जगाम ह

yajño'pyākāśamārgeṇa brahmasthānaṃ viveśa ha | vṛṣadhvajo'pi kupito brahmasthānaṃ jagāma ha

ब्रह्मणः सदनाद् यज्ञो भीतो भर्गादवातरत् । अवतीर्यं सतीदेहं प्रविवेश स्वमायया

brahmaṇaḥ sadanād yajño bhīto bhargādavātarat | avatīryaṃ satīdehaṃ praviveśa svamāyayā

भर्गोऽपि दक्षदुहितुर्मृताया निकटं गतः । अन्वगच्छत्तदा यज्ञं ददर्श च सतीशवम्

bhargo'pi dakṣaduhiturmṛtāyā nikaṭaṃ gataḥ | anvagacchattadā yajñaṃ dadarśa ca satīśavam

मृतां दृष्ट्वा तदा देवीं हरो दाक्षायणीं सतीम् । विस्मृत्य यज्ञं तत्प्रान्ते स्थितो वाढं शुशोच ताम्

mṛtāṃ dṛṣṭvā tadā devīṃ haro dākṣāyaṇīṃ satīm | vismṛtya yajñaṃ tatprānte sthito vāḍhaṃ śuśoca tām

बहुविधगुणवृन्दं चिन्तयञ्छूलपाणि ललितदशनपंक्तिं वक्त्रव्जप्रकाशम् । अरुणदशनवस्त्रं भ्रुयुगं वीक्ष्य तस्याः खरतरपृथुशोकव्याकुलोऽसौ रुरोद

bahuvidhaguṇavṛndaṃ cintayañchūlapāṇi lalitadaśanapaṃktiṃ vaktravjaprakāśam | aruṇadaśanavastraṃ bhruyugaṃ vīkṣya tasyāḥ kharatarapṛthuśokavyākulo'sau ruroda

श्रीकालिकापुराणे दक्षयज्ञध्वंस नाम सप्तदशोऽध्यायः

śrīkālikāpurāṇe dakṣayajñadhvaṃsa nāma saptadaśo'dhyāyaḥ

अथ कालिका पुराण अध्याय १८

मार्कण्डेय उवाच ।। दाक्षायणीगुणगणान् गणयन् गोरङ्गस्तदा । विललापातिदुःखार्तो मनुजः प्राकृतो यथा

mārkaṇḍeya uvāca || dākṣāyaṇīguṇagaṇān gaṇayan goraṅgastadā | vilalāpātiduḥkhārto manujaḥ prākṛto yathā

विलपन्तं तदा भर्ग विज्ञाय मकरध्वजः । रतीबसन्तसहित आससाद महेश्वरम्

vilapantaṃ tadā bharga vijñāya makaradhvajaḥ | ratībasantasahita āsasāda maheśvaram

तं शुचातिपरिभ्रष्टं युगपत् स रतिपतिः । जघान पञ्चभिर्बाणैः रुदन्तं भ्रष्टचेतनम्

taṃ śucātiparibhraṣṭaṃ yugapat sa ratipatiḥ | jaghāna pañcabhirbāṇaiḥ rudantaṃ bhraṣṭacetanam

शोकाभिहतचित्तोऽपि स्मरबाण समाकुलः । सङ्कीर्णभावमापन्नः शुशोच च मुमोह च

śokābhihatacitto'pi smarabāṇa samākulaḥ | saṅkīrṇabhāvamāpannaḥ śuśoca ca mumoha ca

क्षणं भूमौ निपतति क्षणमुत्थाय धावति । क्षणं भ्रमति तत्रैव निमीलति विभुः पुनः

kṣaṇaṃ bhūmau nipatati kṣaṇamutthāya dhāvati | kṣaṇaṃ bhramati tatraiva nimīlati vibhuḥ punaḥ

ध्यायन् दाक्षायणीं देवीं हसमानः कदाचन । परिष्वजति भूमिष्ठां रसभावैरिव स्थिताम्

dhyāyan dākṣāyaṇīṃ devīṃ hasamānaḥ kadācana | pariṣvajati bhūmiṣṭhāṃ rasabhāvairiva sthitām

सती सतीति सततं नाम व्याहृत्य शङ्करः । मानं त्यज वृथेत्येवमुक्त्वा स्पृशति पाणिना

satī satīti satataṃ nāma vyāhṛtya śaṅkaraḥ | mānaṃ tyaja vṛthetyevamuktvā spṛśati pāṇinā

पाणिनापरिमाज्यैनामलङ्कारान् यथास्थितान् । तस्या विश्लिष्य च पुनस्तत्रैवानुयुयोज च

pāṇināparimājyaināmalaṅkārān yathāsthitān | tasyā viśliṣya ca punastatraivānuyuyoja ca

एवं कुर्वति भूतेशे मृता नोवाच किञ्चन । यदा सती तदा भर्गः शोकाद्गाढं रुरोद ह

evaṃ kurvati bhūteśe mṛtā novāca kiñcana | yadā satī tadā bhargaḥ śokādgāḍhaṃ ruroda ha

रुदतस्तस्य पततो वाष्पान् वीक्ष्य तदा सुराः । ब्रह्मादयः परां चिन्तां जग्मुश्चिन्तापरायणाः

rudatastasya patato vāṣpān vīkṣya tadā surāḥ | brahmādayaḥ parāṃ cintāṃ jagmuścintāparāyaṇāḥ

वाष्पाः पतन्तो भूमौ चेद्दहेयुः पृथिवीमिमाम् । उपायस्तत्र कः कार्य इति हा हेति चुक्रुशुः

vāṣpāḥ patanto bhūmau ceddaheyuḥ pṛthivīmimām | upāyastatra kaḥ kārya iti hā heti cukruśuḥ

ततो विमृष्यते देवा ब्रह्माद्यास्तु शनैश्चरम् । तुष्टुवुर्मूढभर्गस्य वाष्पधारणकारणात्

tato vimṛṣyate devā brahmādyāstu śanaiścaram | tuṣṭuvurmūḍhabhargasya vāṣpadhāraṇakāraṇāt

शनिस्तोत्र ।। देवा ऊचुः ।। शनैश्चर महाभाग लोकानुग्रहकारक । मूलशक्तिसमुद्भूत नमस्ते सूर्यसम्भव

śanistotra || devā ūcuḥ || śanaiścara mahābhāga lokānugrahakāraka | mūlaśaktisamudbhūta namaste sūryasambhava

नमस्ते शूलहस्ताय पाशहस्ताय धन्विने । तथा वरदहस्ताय तमश्छायात्मजाय ते

namaste śūlahastāya pāśahastāya dhanvine | tathā varadahastāya tamaśchāyātmajāya te

नीलमेघ प्रतीकाश भिन्नाञ्जनचयोपम । नमस्ते सर्व-लोकानां प्राणधारणहेतवे

nīlamegha pratīkāśa bhinnāñjanacayopama | namaste sarva-lokānāṃ prāṇadhāraṇahetave

गृध्रध्वज नमस्तेऽस्तु प्रसीद भगवन् दृढम् । वाष्पेभ्यः शोकजेभ्यश्च पाहि भर्गस्य नः क्षितिम्

gṛdhradhvaja namaste'stu prasīda bhagavan dṛḍham | vāṣpebhyaḥ śokajebhyaśca pāhi bhargasya naḥ kṣitim

यथा पुरा शतं वर्षानवजग्राह वर्षणम् । भवानेव तु मेघेभ्यस्तथा कुरु हराम्बुनि

yathā purā śataṃ varṣānavajagrāha varṣaṇam | bhavāneva tu meghebhyastathā kuru harāmbuni

तव चापग्रहं दृष्ट्वा मेघास्ते पुष्करादयः । मुमुचुः सततं वर्ष महेन्द्रस्य किलाज्ञया

tava cāpagrahaṃ dṛṣṭvā meghāste puṣkarādayaḥ | mumucuḥ satataṃ varṣa mahendrasya kilājñayā

आकाश एव वर्षाम्भस्तत्सर्वं भवता पुरा । विनाशितं यथा वाष्पं तथा नाशय शूलिनः

ākāśa eva varṣāmbhastatsarvaṃ bhavatā purā | vināśitaṃ yathā vāṣpaṃ tathā nāśaya śūlinaḥ

न त्वामृतेऽन्यः शक्तोऽस्ति हरवाष्पनिवारणे । दहेत् सदेवगन्धर्वब्रह्मलोकान् सपर्वतान् । पृथिवीं पतितो वाष्पस्तस्माद्धारय मायया

na tvāmṛte'nyaḥ śakto'sti haravāṣpanivāraṇe | dahet sadevagandharvabrahmalokān saparvatān | pṛthivīṃ patito vāṣpastasmāddhāraya māyayā

मार्कण्डेय उवाच । । इत्येवम्भाषमाणेषु देवेषु मिहिरात्मजः । प्रत्युवाच स तान् देवान्नातिहृष्टमना इव

mārkaṇḍeya uvāca | | ityevambhāṣamāṇeṣu deveṣu mihirātmajaḥ | pratyuvāca sa tān devānnātihṛṣṭamanā iva

शनैश्वर उवाच ॥ करिष्ये भवतां कर्म यथाशक्ति सुरोत्तमाः । तथा किन्तु विदग्धं हि न मां वेत्ति यथा हरः

śanaiśvara uvāca || kariṣye bhavatāṃ karma yathāśakti surottamāḥ | tathā kintu vidagdhaṃ hi na māṃ vetti yathā haraḥ

दुःखशोकाकुलस्यास्य समीपे वाष्पधारिणः । कोपान्नश्येच्छरीरं मे नियतं नात्र संशयः

duḥkhaśokākulasyāsya samīpe vāṣpadhāriṇaḥ | kopānnaśyeccharīraṃ me niyataṃ nātra saṃśayaḥ

तस्माद् यथा मां भूतेशो न जानाति सतीपतिः । तथा कुरुध्वं नेत्रेभ्यो हरलोतकधारिणम्

tasmād yathā māṃ bhūteśo na jānāti satīpatiḥ | tathā kurudhvaṃ netrebhyo haralotakadhāriṇam

मार्कण्डेय उवाच ।। ततो ब्रह्मादयो देवास्ते सर्वे शङ्करान्तिकम् । गत्वा हरं सम्मुमुहुः सांसार्या योगमायया

mārkaṇḍeya uvāca || tato brahmādayo devāste sarve śaṅkarāntikam | gatvā haraṃ sammumuhuḥ sāṃsāryā yogamāyayā

शनैश्चरोऽपि भूतेशमासाद्यान्तर्हितस्तदा । वाष्पवृष्टिं दुराधर्षामवजग्राह मायया

śanaiścaro'pi bhūteśamāsādyāntarhitastadā | vāṣpavṛṣṭiṃ durādharṣāmavajagrāha māyayā

यदा स नाशकद्वाष्पान् सन्धारयितुमर्कजः । तदा महागिरौ क्षिप्ता वाष्पास्ते जलधारके

yadā sa nāśakadvāṣpān sandhārayitumarkajaḥ | tadā mahāgirau kṣiptā vāṣpāste jaladhārake

लोकालोकस्य निकटे जलधाराह्वयो गिरिः । पुष्करद्वीपपृष्ठस्थस्तोयसागर पश्चिमे

lokālokasya nikaṭe jaladhārāhvayo giriḥ | puṣkaradvīpapṛṣṭhasthastoyasāgara paścime

स तु सर्वप्रमाणेन मेरुपर्वतसन्निभः । तस्मिन् विन्यस्तवान् वाष्पांस्तदाशक्तः शनैश्चरः

sa tu sarvapramāṇena meruparvatasannibhaḥ | tasmin vinyastavān vāṣpāṃstadāśaktaḥ śanaiścaraḥ

स पर्वतोपि तान् वाष्पान्न धर्तुं क्षम ईशितुः । विदीर्णस्तैस्तु वाष्पौघैर्भग्नमध्योऽभवद्द्भुतम्

sa parvatopi tān vāṣpānna dhartuṃ kṣama īśituḥ | vidīrṇastaistu vāṣpaughairbhagnamadhyo'bhavaddbhutam

ते वाष्पाः पर्वतं भित्वा विविशुस्तोयसागरम् । सागरोऽपि ग्रहीतुं तन्न शशाक खरानति

te vāṣpāḥ parvataṃ bhitvā viviśustoyasāgaram | sāgaro'pi grahītuṃ tanna śaśāka kharānati

ततस्तु सागरं मध्ये भित्वा वाष्पाः समागताः । तोयधेः प्राग्भवां वेलां स्पर्शमात्राद्विभेद ताम्

tatastu sāgaraṃ madhye bhitvā vāṣpāḥ samāgatāḥ | toyadheḥ prāgbhavāṃ velāṃ sparśamātrādvibheda tām

विभिद्य वेलां ते वाष्पाः पुष्करद्वीपमध्यगाः । नदी भूत्वा वैतरणी पूर्वसागरगाभवत्

vibhidya velāṃ te vāṣpāḥ puṣkaradvīpamadhyagāḥ | nadī bhūtvā vaitaraṇī pūrvasāgaragābhavat

जलधारस्य भेदेन संसर्गात् सागरस्य च । अवाप्य सौम्यतां किञ्चिद्वाष्पास्ते नाभिन्दन् क्षितिम्

jaladhārasya bhedena saṃsargāt sāgarasya ca | avāpya saumyatāṃ kiñcidvāṣpāste nābhindan kṣitim

वैवस्वतपुरद्वारे योजनद्वयविस्तृता । अद्यापि तिष्ठत्यपगा हरलोतकसम्भवा

vaivasvatapuradvāre yojanadvayavistṛtā | adyāpi tiṣṭhatyapagā haralotakasambhavā

शक्ति पीठ स्थापन ।। अथ शोकविमूढात्मा विलपन् वृषभध्वजः । जगाम प्राच्यदेशांस्तु स्कन्धे कृत्वा सतीशवम्

śakti pīṭha sthāpana || atha śokavimūḍhātmā vilapan vṛṣabhadhvajaḥ | jagāma prācyadeśāṃstu skandhe kṛtvā satīśavam

उन्मत्तवद्गच्छतोऽस्य दृष्ट्वा भावं दिवौकसः । ब्रह्माद्याश्चिन्तयामासुः शवभ्रंशनकर्मणि

unmattavadgacchato'sya dṛṣṭvā bhāvaṃ divaukasaḥ | brahmādyāścintayāmāsuḥ śavabhraṃśanakarmaṇi

हरगात्रस्य संस्पर्शाच्छवो नायं विशीर्णताम् । गमिष्यति कथं तस्मादस्य भ्रंशो भविष्यति

haragātrasya saṃsparśācchavo nāyaṃ viśīrṇatām | gamiṣyati kathaṃ tasmādasya bhraṃśo bhaviṣyati

इति सञ्चिन्तयन्तस्ते ब्रह्मविष्णुशनैश्चराः । सतीशवान्तर्विविशुरदृश्या योगमायया

iti sañcintayantaste brahmaviṣṇuśanaiścarāḥ | satīśavāntarviviśuradṛśyā yogamāyayā

प्रविश्याथ शवं देवाः खण्डशस्ते सतीशवम् । भूतले पातयामासुः स्थाने स्थाने विशेषतः

praviśyātha śavaṃ devāḥ khaṇḍaśaste satīśavam | bhūtale pātayāmāsuḥ sthāne sthāne viśeṣataḥ

देवीकूटे पादयुग्मं प्रथमं न्यपतत् क्षितौ । उड्डीयाने चोरुयुग्मं हिताय जगतां ततः

devīkūṭe pādayugmaṃ prathamaṃ nyapatat kṣitau | uḍḍīyāne coruyugmaṃ hitāya jagatāṃ tataḥ

कामरूपे कामगिरौ न्यपतत्योनिमण्डलम् । तत्रैव न्यपतद्भूमौ पर्वते नाभिमण्डलम्

kāmarūpe kāmagirau nyapatatyonimaṇḍalam | tatraiva nyapatadbhūmau parvate nābhimaṇḍalam

जालन्धरे स्तनयुगं स्वर्णहारविभूषितम् । अंशग्रीवं पूर्णगिरौ कामरूपात्ततः शिरः

jālandhare stanayugaṃ svarṇahāravibhūṣitam | aṃśagrīvaṃ pūrṇagirau kāmarūpāttataḥ śiraḥ

यावद्भुवं गतो भर्गः समादाय सतीशवम् प्राच्येषु याज्ञिको देशस्तावदेव प्रकीर्तितः

yāvadbhuvaṃ gato bhargaḥ samādāya satīśavam prācyeṣu yājñiko deśastāvadeva prakīrtitaḥ

अन्ये शरीरावयवा लवश: खण्डिताः सुरैः । आकाशगङ्गामगमन् पवनेन समीरिताः

anye śarīrāvayavā lavaśa: khaṇḍitāḥ suraiḥ | ākāśagaṅgāmagaman pavanena samīritāḥ

यत्र यत्रापतन् सत्यास्तदापादादयो द्विजाः । तत्र तत्र महादेव: स्वयं लिङ्गस्वरूपधृक् । तस्थौ मोहसमायुक्तः सतीस्नेहवशानुगः

yatra yatrāpatan satyāstadāpādādayo dvijāḥ | tatra tatra mahādeva: svayaṃ liṅgasvarūpadhṛk | tasthau mohasamāyuktaḥ satīsnehavaśānugaḥ

ब्रह्मविष्णुशनिश्चापि सर्वे देवगणास्तथा । पूजयाञ्चक्रुरीशस्य प्रीत्या सत्याः पदादिकम्

brahmaviṣṇuśaniścāpi sarve devagaṇāstathā | pūjayāñcakrurīśasya prītyā satyāḥ padādikam

देवीकूटे महादेवी महाभागेति गीयते । सतीपादयुगे लीना योगनिद्रा जगत् प्रभुः

devīkūṭe mahādevī mahābhāgeti gīyate | satīpādayuge līnā yoganidrā jagat prabhuḥ

कात्यायनी चोड्डीयाने कामाख्या कामरूपिणी । पूर्णेश्वरी पूर्णगिरौ चण्डी जालन्धरे गिरौ

kātyāyanī coḍḍīyāne kāmākhyā kāmarūpiṇī | pūrṇeśvarī pūrṇagirau caṇḍī jālandhare girau

पूर्वान्त कामरूपस्य देवी दिक्करवासिनी । तथा ललितकान्तेति योगनिद्रा प्रगीयते

pūrvānta kāmarūpasya devī dikkaravāsinī | tathā lalitakānteti yoganidrā pragīyate

यत्रैव पतितं सत्या: शिरस्तत्र वृषध्वजः । उपविष्टः शिरो वीक्ष्य श्वसञ्छोकपरायणः

yatraiva patitaṃ satyā: śirastatra vṛṣadhvajaḥ | upaviṣṭaḥ śiro vīkṣya śvasañchokaparāyaṇaḥ

उपविष्टे हरे तत्र ब्रह्माद्यास्ते दिवौकसः । समीपमगमंस्तस्य दूरत: सान्त्वयन् हरम्

upaviṣṭe hare tatra brahmādyāste divaukasaḥ | samīpamagamaṃstasya dūrata: sāntvayan haram

देवानागच्छतो दृष्ट्वा शोक- लज्जासमन्वितः । गत्वा शिलात्वं तत्रैव लिङ्गत्वं गतवान् हरः

devānāgacchato dṛṣṭvā śoka- lajjāsamanvitaḥ | gatvā śilātvaṃ tatraiva liṅgatvaṃ gatavān haraḥ

हरे लिङ्गत्वमापन्ने ब्रह्माद्यास्तु दिवौकसः । तुष्टुवुत्र्यम्बकं तत्र लिङ्गरूपं जगद्गुरूम्

hare liṅgatvamāpanne brahmādyāstu divaukasaḥ | tuṣṭuvutryambakaṃ tatra liṅgarūpaṃ jagadgurūm

शिव स्तुति ।। देवा ऊचुः ।। महादेवं शिवं स्थाणुमुग्रं रूद्रं वृषध्वजम् । श्मशानवासिनं भर्गं सर्वान्तकरणं परम्

śiva stuti || devā ūcuḥ || mahādevaṃ śivaṃ sthāṇumugraṃ rūdraṃ vṛṣadhvajam | śmaśānavāsinaṃ bhargaṃ sarvāntakaraṇaṃ param

त्वां नमामो वयं भक्त्या शङ्करं नीललोहितम् । गिरीशं वरदं देवं भूतभावनमव्ययम्

tvāṃ namāmo vayaṃ bhaktyā śaṅkaraṃ nīlalohitam | girīśaṃ varadaṃ devaṃ bhūtabhāvanamavyayam

अनादिमध्यसंसारयोगविद्याय शम्भवे । नमः शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्गमूर्तये

anādimadhyasaṃsārayogavidyāya śambhave | namaḥ śivāya śāntāya brahmaṇe liṅgamūrtaye

जटिलाय गिरीशाय विद्याशक्तिधराय ते । नमः शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्गमूर्तये

jaṭilāya girīśāya vidyāśaktidharāya te | namaḥ śivāya śāntāya brahmaṇe liṅgamūrtaye

ज्ञानामृतान्तसम्पूर्णशुद्धदेहान्तराय च । नमः शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्गमूर्तये

jñānāmṛtāntasampūrṇaśuddhadehāntarāya ca | namaḥ śivāya śāntāya brahmaṇe liṅgamūrtaye

आदिमध्यान्त भूताय स्वभावानलदीप्तये । नमः शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्गमूर्तये

ādimadhyānta bhūtāya svabhāvānaladīptaye | namaḥ śivāya śāntāya brahmaṇe liṅgamūrtaye

प्रलयार्णवसंस्थाय प्रलयस्थितिहेतवे । नमः शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्गमूर्तये

pralayārṇavasaṃsthāya pralayasthitihetave | namaḥ śivāya śāntāya brahmaṇe liṅgamūrtaye

यः परेभ्यः परस्तस्मात् पराय परमात्मने । नमः शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्गमूर्तये

yaḥ parebhyaḥ parastasmāt parāya paramātmane | namaḥ śivāya śāntāya brahmaṇe liṅgamūrtaye

ज्वालामालावृताङ्गाय नमस्ते विश्वरूपिणे । नमः शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्गमूर्तये

jvālāmālāvṛtāṅgāya namaste viśvarūpiṇe | namaḥ śivāya śāntāya brahmaṇe liṅgamūrtaye

नमः परमार्थाय ज्ञानदीपाय वेधसे । नमः शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिङ्गमूर्तये

namaḥ paramārthāya jñānadīpāya vedhase | namaḥ śivāya śāntāya brahmaṇe liṅgamūrtaye

नमो दाक्षायणीकान्त मृड शर्व महेश्वर । नमस्ते सर्वभूतेश प्रसीद भगवञ्छिव

namo dākṣāyaṇīkānta mṛḍa śarva maheśvara | namaste sarvabhūteśa prasīda bhagavañchiva

सशोके त्वयि लोकेशे चेष्टमाने महेश्वर । सुराः समाकुलाः सर्वे तस्माच्छोकं परित्यज

saśoke tvayi lokeśe ceṣṭamāne maheśvara | surāḥ samākulāḥ sarve tasmācchokaṃ parityaja

नमो नमस्ते भूतेश सर्वकारणकारण । प्रसीद रक्ष नः सर्वांस्त्यज शोकं नमोऽस्तुते

namo namaste bhūteśa sarvakāraṇakāraṇa | prasīda rakṣa naḥ sarvāṃstyaja śokaṃ namo'stute

मार्कण्डेय उवाच ।। इति संस्तूयमानस्तु महादेवो जगत्पतिः । निजं रूपं समास्थाय प्रादुर्भूतः शुचाहतः

mārkaṇḍeya uvāca || iti saṃstūyamānastu mahādevo jagatpatiḥ | nijaṃ rūpaṃ samāsthāya prādurbhūtaḥ śucāhataḥ

तं शुचा विह्वलं दृष्टा प्रादुर्भूतं विचेतसम् । शोकापहं विधिं साम्ना तुष्टाव वृषभध्वजम्

taṃ śucā vihvalaṃ dṛṣṭā prādurbhūtaṃ vicetasam | śokāpahaṃ vidhiṃ sāmnā tuṣṭāva vṛṣabhadhvajam

ब्रह्मकृता शिवस्तुति ।। ब्रह्मोवाच ।। हिरण्यबाहो ब्रह्मा त्वं विष्णुस्त्वं जगतः पतिः । सृष्टिस्थितिविनाशानां हेतुस्त्वं केवलं हर

brahmakṛtā śivastuti || brahmovāca || hiraṇyabāho brahmā tvaṃ viṣṇustvaṃ jagataḥ patiḥ | sṛṣṭisthitivināśānāṃ hetustvaṃ kevalaṃ hara

त्वमष्टमूर्तिभिः सर्वं जगद्व्याप्य चराचरम् । उत्पादकः स्थापकश्च नाशक श्चापि विश्वकृत्

tvamaṣṭamūrtibhiḥ sarvaṃ jagadvyāpya carācaram | utpādakaḥ sthāpakaśca nāśaka ścāpi viśvakṛt

त्वामाराध्य महादेव मुक्तिं याता मुमुक्षवः । रागद्वेषादिभिस्त्यक्ताः संसारविमुखा बुधाः

tvāmārādhya mahādeva muktiṃ yātā mumukṣavaḥ | rāgadveṣādibhistyaktāḥ saṃsāravimukhā budhāḥ

विभिन्नवाय्वग्निजलौघवर्जितं न दूरसंस्थं रविचन्द्रसंयुतम् । त्रिमार्गमध्यस्थमनुप्रकाशकं तत्त्वं परं शुद्धमयं महेश्वर

vibhinnavāyvagnijalaughavarjitaṃ na dūrasaṃsthaṃ ravicandrasaṃyutam | trimārgamadhyasthamanuprakāśakaṃ tattvaṃ paraṃ śuddhamayaṃ maheśvara

यदष्टशाखस्य तरोः प्रसूनं चिदम्बुवृद्धस्य समीपजस्य । तपश्छदः संस्थगितस्य पीनं सूक्ष्मोपगं ते वशगं सदैव

yadaṣṭaśākhasya taroḥ prasūnaṃ cidambuvṛddhasya samīpajasya | tapaśchadaḥ saṃsthagitasya pīnaṃ sūkṣmopagaṃ te vaśagaṃ sadaiva

अधः समाधाय समीरणस्वनं निरुद्ध्यं चोर्द्धं निशि हंसमध्यतः । हृत्पद्ममध्ये सुमुखीकृतं रजः परन्तु तेजस्तव सर्वदेक्ष्यताम्

adhaḥ samādhāya samīraṇasvanaṃ niruddhyaṃ corddhaṃ niśi haṃsamadhyataḥ | hṛtpadmamadhye sumukhīkṛtaṃ rajaḥ parantu tejastava sarvadekṣyatām

प्राणायामैः पूरकैः स्तम्भकैर्वा रिक्तैश्चित्रैश्चोदनं यत्पराख्यम् । दृश्यादृश्यं योगिभिस्ते प्रपञ्चाः शुद्धं वृद्धं तत्त्वतस्तेऽस्ति लब्धम्

prāṇāyāmaiḥ pūrakaiḥ stambhakairvā riktaiścitraiścodanaṃ yatparākhyam | dṛśyādṛśyaṃ yogibhiste prapañcāḥ śuddhaṃ vṛddhaṃ tattvataste'sti labdham

सूक्ष्मं जगद्व्यापि गुणौघपीनं मृग्यम्बुधेःसाधनसाध्यरूपम् । चौरैर क्षैनोज्झितं नैव नीतं वित्तं तवास्त्यर्थहीनं महेश

sūkṣmaṃ jagadvyāpi guṇaughapīnaṃ mṛgyambudheḥsādhanasādhyarūpam | cauraira kṣainojjhitaṃ naiva nītaṃ vittaṃ tavāstyarthahīnaṃ maheśa

न कोपेन न शोकेन न मानेन न दम्भतः । उपयोज्य तु तद्वित्तमन्यथेव विवर्धते

na kopena na śokena na mānena na dambhataḥ | upayojya tu tadvittamanyatheva vivardhate

मायया मोहितः शम्भो विस्मृतं ते हृदि स्थितम् । मायां भिन्नं परिज्ञाय धारयात्मानमात्मना

māyayā mohitaḥ śambho vismṛtaṃ te hṛdi sthitam | māyāṃ bhinnaṃ parijñāya dhārayātmānamātmanā

मायास्माभिः स्तुता पूर्वं जगदर्थे महेश्वर । तया ध्यानगतं चित्तं बहुयत्नैः प्रसाधितम्

māyāsmābhiḥ stutā pūrvaṃ jagadarthe maheśvara | tayā dhyānagataṃ cittaṃ bahuyatnaiḥ prasādhitam

शोकः क्रोधश्च लोभश्च कामो मोहः परात्मता । ईर्ष्यामानौ विचिकित्सा कृपासूया जुगुप्सता

śokaḥ krodhaśca lobhaśca kāmo mohaḥ parātmatā | īrṣyāmānau vicikitsā kṛpāsūyā jugupsatā

द्वादशैते बुद्धिनाशहेतवो मनसो मलाः । न त्वादृशैर्निषेव्यन्ते शोकं त्यज ततो हर

dvādaśaite buddhināśahetavo manaso malāḥ | na tvādṛśairniṣevyante śokaṃ tyaja tato hara

मार्कण्डेय उवाच ।। इति शाम्ना स्तुत: शम्भुः संस्मृत्यपि स्ववाञ्छितम् । नावदध्रे तदात्मानं शोकात् सत्या विनाकृतः

mārkaṇḍeya uvāca || iti śāmnā stuta: śambhuḥ saṃsmṛtyapi svavāñchitam | nāvadadhre tadātmānaṃ śokāt satyā vinākṛtaḥ

अधोमुखः स्थितं वीक्ष्य ब्रह्माणं सः शनैरिदम् । प्राह ब्रह्मन्नायतिगं वद किं करवाण्यहम्

adhomukhaḥ sthitaṃ vīkṣya brahmāṇaṃ saḥ śanairidam | prāha brahmannāyatigaṃ vada kiṃ karavāṇyaham

मार्कण्डेय उवाच ॥ इत्युक्तो वामदेवेन विधाता सर्वदेवतैः । इदमाह तदेशस्य शोकविध्वंसकं वचः

mārkaṇḍeya uvāca || ityukto vāmadevena vidhātā sarvadevataiḥ | idamāha tadeśasya śokavidhvaṃsakaṃ vacaḥ

ब्रह्मोवाच ।। त्यज शोकं महादेव संस्मृत्यात्मानमात्मना । न त्वं शोकस्य सदनं परं शोकात्तवान्तरम्

brahmovāca || tyaja śokaṃ mahādeva saṃsmṛtyātmānamātmanā | na tvaṃ śokasya sadanaṃ paraṃ śokāttavāntaram

सशोके त्वयि भूतेश देवा भूताः ससाध्वसाः । भ्रंशयेज्जगतीं कोपः शोकः सर्वांश्च शोषयेत्

saśoke tvayi bhūteśa devā bhūtāḥ sasādhvasāḥ | bhraṃśayejjagatīṃ kopaḥ śokaḥ sarvāṃśca śoṣayet

त्वद्वाष्पव्याकुला पृथ्वी विदीर्णा स्यान्न चेच्छनिः । अवजग्राह ते वाष्पं सोऽपि कृष्णोऽभवद् हठात्

tvadvāṣpavyākulā pṛthvī vidīrṇā syānna cecchaniḥ | avajagrāha te vāṣpaṃ so'pi kṛṣṇo'bhavad haṭhāt

यत्र देवाः सगन्धर्वाः सदा क्रीडन्ति सोत्सुकाः । सुमेरुसदृशो योऽसौ मानतः पर्वतोत्तमः

yatra devāḥ sagandharvāḥ sadā krīḍanti sotsukāḥ | sumerusadṛśo yo'sau mānataḥ parvatottamaḥ

यस्मिन् प्रविश्य शिशिरे पद्मनालनिभे घनाः । उत्पिबन्ति स्म तोयानि पुष्करावर्तकादयः

yasmin praviśya śiśire padmanālanibhe ghanāḥ | utpibanti sma toyāni puṣkarāvartakādayaḥ

मन्दरात् सततं यत्र कुम्भयोनिर्महामुनिः । गत्वा गत्वा तपस्तेपे हिताय जगतो हरः

mandarāt satataṃ yatra kumbhayonirmahāmuniḥ | gatvā gatvā tapastepe hitāya jagato haraḥ

यस्मिन् स्थित्वा गिरौ पूर्वमगस्त्यस्तोयसागरम् । पपौ तपोबलात् कृत्वा करमध्यगतं किल

yasmin sthitvā girau pūrvamagastyastoyasāgaram | papau tapobalāt kṛtvā karamadhyagataṃ kila

शनैश्चरेण ते वोढुमसमर्थेन लोतकैः । क्षिप्तैर्विदारितस्तेऽसौ जलधाराह्वयो गिरिः

śanaiścareṇa te voḍhumasamarthena lotakaiḥ | kṣiptairvidāritaste'sau jaladhārāhvayo giriḥ

विभिद्य पर्वतं शम्भो वाष्पास्ते सागरं ययुः । भित्त्वा तु सागरं शीघ्रं प्रभीताण्डजसंकुलम्

vibhidya parvataṃ śambho vāṣpāste sāgaraṃ yayuḥ | bhittvā tu sāgaraṃ śīghraṃ prabhītāṇḍajasaṃkulam

जग्मुस्ते पूर्वपुलिनं तस्य द्विभिदुश्च ते । भित्वा वेलां ततः पृथ्वीं यिभिद्याशु तरङ्गिणीम्

jagmuste pūrvapulinaṃ tasya dvibhiduśca te | bhitvā velāṃ tataḥ pṛthvīṃ yibhidyāśu taraṅgiṇīm

चक्रुर्वैतरणीं नाम्ना पूर्वसागरगामिनीम् । न नावा न विमानेन न द्रोण्या स्यन्दनेन च

cakrurvaitaraṇīṃ nāmnā pūrvasāgaragāminīm | na nāvā na vimānena na droṇyā syandanena ca

तर्तुं शक्या सा तु नदी तप्ततोयातिभीषणा । दुःखेन तान्तु पृथिवी विभर्ति महताधुना

tartuṃ śakyā sā tu nadī taptatoyātibhīṣaṇā | duḥkhena tāntu pṛthivī vibharti mahatādhunā

सदा चोर्द्धगतैर्वाष्पैर्विक्षिपन्ती नभश्चरान् । तस्यास्तूपरि नो यान्ति देवा अपि भयातुराः

sadā corddhagatairvāṣpairvikṣipantī nabhaścarān | tasyāstūpari no yānti devā api bhayāturāḥ

यमद्वारं परावृत्य योजनद्वयविस्तृता । निम्ना वहति सम्पूर्णा भीषयन्ती जगत्त्रयम्

yamadvāraṃ parāvṛtya yojanadvayavistṛtā | nimnā vahati sampūrṇā bhīṣayantī jagattrayam

100

त्वन्निःश्वासमरुज्जातैर्व्यस्ता पर्वतकाननाः । समाकुलद्वीपिनागा नाद्यापि प्रतिशेरते

tvanniḥśvāsamarujjātairvyastā parvatakānanāḥ | samākuladvīpināgā nādyāpi pratiśerate

101

तव निःश्वासजो वायुः पीडयन् जगतः सुखम् । नाद्यापि प्रशमं याति बाधाहीनः सनातनः

tava niḥśvāsajo vāyuḥ pīḍayan jagataḥ sukham | nādyāpi praśamaṃ yāti bādhāhīnaḥ sanātanaḥ

102

सतीशवं ते वहतः शीर्यमाणा पदे पदे । नाद्यापि व्याकुला पृथ्वी व्याकुलत्वं विमुञ्चति

satīśavaṃ te vahataḥ śīryamāṇā pade pade | nādyāpi vyākulā pṛthvī vyākulatvaṃ vimuñcati

103

न स्वर्गे न च पाताले तत्सत्त्वं विद्यतेऽधुना । यत्ते क्रोधेन शोकेन नाकुलं वृषभध्वज

na svarge na ca pātāle tatsattvaṃ vidyate'dhunā | yatte krodhena śokena nākulaṃ vṛṣabhadhvaja

104

तस्माच्छोकममर्षञ्च त्यक्त्वा शान्तिं प्रयच्छ नः। आत्मानञ्चात्मना वेत्थ धारयात्मानमात्मना

tasmācchokamamarṣañca tyaktvā śāntiṃ prayaccha naḥ| ātmānañcātmanā vettha dhārayātmānamātmanā

105

सती च दिव्यमानेन व्यतीते शरदां शते । सा च त्रेतायुगस्यादौ भार्या तव भविष्यति

satī ca divyamānena vyatīte śaradāṃ śate | sā ca tretāyugasyādau bhāryā tava bhaviṣyati

106

मार्कण्डेय उवाच ।। इत्युक्तो वेधसा शम्भुस्तूष्णीं ध्यानपरायणः । अधोमुखस्तदा प्राह ब्रह्माणममितौजसम्

mārkaṇḍeya uvāca || ityukto vedhasā śambhustūṣṇīṃ dhyānaparāyaṇaḥ | adhomukhastadā prāha brahmāṇamamitaujasam

107

ईश्वर उवाच ।। यावद् ब्रह्मन्नहं शोकादुत्तरामि सतीकृतान् । तावन्मम सखा भूत्वा कुरु शोकापनोदनम्

īśvara uvāca || yāvad brahmannahaṃ śokāduttarāmi satīkṛtān | tāvanmama sakhā bhūtvā kuru śokāpanodanam

108

तस्मिन्नवसरे यत्र यत्र गच्छाम्यहं विधे । तत्र तत्र भवान् गत्वा शोकहानिं करोतु मे

tasminnavasare yatra yatra gacchāmyahaṃ vidhe | tatra tatra bhavān gatvā śokahāniṃ karotu me

109

मार्कण्डेय उवाच ।। एवमस्त्विति लोकेश प्रोक्त्वा वृषभवाहनम् । हरेण सार्धं कैलासं गन्तुं चक्रे मनस्ततः

mārkaṇḍeya uvāca || evamastviti lokeśa proktvā vṛṣabhavāhanam | hareṇa sārdhaṃ kailāsaṃ gantuṃ cakre manastataḥ

110

ब्रह्मणा सहितं शम्भुं कैलासगमनोत्सुकम् । समासेदुर्गणा दृष्ट्वा नन्दिभृंगिमुखाश्च ये

brahmaṇā sahitaṃ śambhuṃ kailāsagamanotsukam | samāsedurgaṇā dṛṣṭvā nandibhṛṃgimukhāśca ye

111

ततः पर्वतसंकाशो वृषभ: पुरतो विधेः । उपतस्थे सिताभ्रस्य सदृशो गैरिको यथा

tataḥ parvatasaṃkāśo vṛṣabha: purato vidheḥ | upatasthe sitābhrasya sadṛśo gairiko yathā

112

वासुक्याद्याश्च ये सर्पा यथास्थानञ्च ते हरम् । भूषयांचक्रुरुद्रम्य शिरोबाह्वादिषु द्रुतम्

vāsukyādyāśca ye sarpā yathāsthānañca te haram | bhūṣayāṃcakrurudramya śirobāhvādiṣu drutam

113

ततो ब्रह्मा च विष्णुश्च महादेवः सतीपतिः । सर्वैः सुरगणैः सार्धं जग्मुः प्रालेयपर्वतम्

tato brahmā ca viṣṇuśca mahādevaḥ satīpatiḥ | sarvaiḥ suragaṇaiḥ sārdhaṃ jagmuḥ prāleyaparvatam

114

ततस्तानौषधिप्रस्थान् निःसृत्य नगराद्गिरिः । सर्वैरमात्यैः सहित उपतस्थे सुरोत्तमान्

tatastānauṣadhiprasthān niḥsṛtya nagarādgiriḥ | sarvairamātyaiḥ sahita upatasthe surottamān

115

ततः सम्पूजितास्तेन सुरौघा गिरिणा सह । सचिवैः पौरवर्णैश्च मुमुदुस्ते सुरर्षभाः

tataḥ sampūjitāstena suraughā giriṇā saha | sacivaiḥ pauravarṇaiśca mumuduste surarṣabhāḥ

116

ततो ददर्श तत्रैव गिरीन्द्रस्य पुरे हरः । विजयामौषधिप्रस्थे सखीभिर्गौतमात्मजाम्

tato dadarśa tatraiva girīndrasya pure haraḥ | vijayāmauṣadhiprasthe sakhībhirgautamātmajām

117

सापि सर्वान् सुरवरान् प्रणम्य हरमुक्तवान् । चुक्रोश मातृभगिनीं पृच्छन्तीं गिरिशं सतीम्

sāpi sarvān suravarān praṇamya haramuktavān | cukrośa mātṛbhaginīṃ pṛcchantīṃ giriśaṃ satīm

118

क्व सती ते महादेव शोभसे न तया विना । विस्मृतापि त्वया तात मद्हृदो नापसर्पति

kva satī te mahādeva śobhase na tayā vinā | vismṛtāpi tvayā tāta madhṛdo nāpasarpati

119

ममाग्रे सा पुरा प्राणान् यदा त्यजति कोपतः । तदैवाहं शोकशल्यविद्धा नाप्नोमि वै सुखम्

mamāgre sā purā prāṇān yadā tyajati kopataḥ | tadaivāhaṃ śokaśalyaviddhā nāpnomi vai sukham

120

इत्युक्त्वा वदनं वस्त्रप्रान्तेनाच्छाद्य सा भृशम् । रुदन्ती प्रापतद्भूमौ कश्मलञ्चाविशत्तदा

ityuktvā vadanaṃ vastraprāntenācchādya sā bhṛśam | rudantī prāpatadbhūmau kaśmalañcāviśattadā

इति श्रीकालिकापुराणे शिवविषादवर्णनम् नाम अष्टादशोऽध्यायः

iti śrīkālikāpurāṇe śivaviṣādavarṇanam nāma aṣṭādaśo'dhyāyaḥ

कालिका पुराण अध्याय १९

मार्कण्डेय उवाच ।। ततस्तां पतितां दृष्ट्वा तदा दाक्षायणीं स्मरन् । न शशाक हवै सोढुं शोकमुद्वेगसम्भवम्

mārkaṇḍeya uvāca || tatastāṃ patitāṃ dṛṣṭvā tadā dākṣāyaṇīṃ smaran | na śaśāka havai soḍhuṃ śokamudvegasambhavam

भ्रष्टधैर्यस्ततः शम्भुर्वाष्पव्याकुललोचनः । पश्यतां सर्वदेवानां चिन्ताध्यानपरोऽभवत्

bhraṣṭadhairyastataḥ śambhurvāṣpavyākulalocanaḥ | paśyatāṃ sarvadevānāṃ cintādhyānaparo'bhavat

अथाश्वास्य तदा धाता विजयां शोककर्षिताम् । हरमाश्वासयन् सान्त्वपूर्वमेतदुवाच ह

athāśvāsya tadā dhātā vijayāṃ śokakarṣitām | haramāśvāsayan sāntvapūrvametaduvāca ha

ब्रह्मोवाच ।। पुराणयोगिन् भगवन्न शोकस्तव युज्यते । परधानि तव ध्यानमासीत् कस्मात् स्त्रियामिह

brahmovāca || purāṇayogin bhagavanna śokastava yujyate | paradhāni tava dhyānamāsīt kasmāt striyāmiha

प्रभविष्णुः परः शान्तः सूक्ष्मः स्थूलतरः सदा । तव स्वभावश्च कथं शोकेन बहुधाकृतः

prabhaviṣṇuḥ paraḥ śāntaḥ sūkṣmaḥ sthūlataraḥ sadā | tava svabhāvaśca kathaṃ śokena bahudhākṛtaḥ

निरञ्जनं ध्यानगम्यं यतीनां परात्परं निर्मलं सर्वगामि । मलैर्हीनं रागलोभादिभिर्यत् तत् ते रूपं त्वद्भूयों तद् गृह्ण बुद्ध्या

nirañjanaṃ dhyānagamyaṃ yatīnāṃ parātparaṃ nirmalaṃ sarvagāmi | malairhīnaṃ rāgalobhādibhiryat tat te rūpaṃ tvadbhūyoṃ tad gṛhṇa buddhyā

शोको लोभः क्रोधमोहौ च हिंसा मानो दम्भो मदमोहप्रमोदाः । ईर्ष्यासूयाक्षान्तिरसत्यता च चतुर्दश ज्ञाननाशा हि दोषाः

śoko lobhaḥ krodhamohau ca hiṃsā māno dambho madamohapramodāḥ | īrṣyāsūyākṣāntirasatyatā ca caturdaśa jñānanāśā hi doṣāḥ

ध्यानेन त्वां योगिनश्चिन्तयन्ति त्वं विष्णुरूपी जगतां विधाता । या ते महामोहकरी सतीति तवैव सा लोकमोहाय माया

dhyānena tvāṃ yoginaścintayanti tvaṃ viṣṇurūpī jagatāṃ vidhātā | yā te mahāmohakarī satīti tavaiva sā lokamohāya māyā

या सर्वलोकाञ्जननेऽथ गर्भे विमोहयन्ती पूर्वदेहस्य बुद्धिम् । विनाश्य बाल्यं कुरुते हि जन्तो-र्विमोहयत्यद्य सा त्वं सशोकम्

yā sarvalokāñjanane'tha garbhe vimohayantī pūrvadehasya buddhim | vināśya bālyaṃ kurute hi janto-rvimohayatyadya sā tvaṃ saśokam

सतीसहस्राणि पुरोज्झितानि त्वया मृतानि प्रतिकल्पमेवम् । हिताय लोकस्य चराचरस्य पुनर्गृहीता च तथा त्वयेयम्

satīsahasrāṇi purojjhitāni tvayā mṛtāni pratikalpamevam | hitāya lokasya carācarasya punargṛhītā ca tathā tvayeyam

भवान्तरे ध्यानयोगेन पश्य सतीसहस्राणि मृतानि यानि । यथा तथा त्वं परिवर्जितश्च यथास्ति सा वा वृषराजकेतो

bhavāntare dhyānayogena paśya satīsahasrāṇi mṛtāni yāni | yathā tathā tvaṃ parivarjitaśca yathāsti sā vā vṛṣarājaketo

यतः समुत्पद्य मुहुर्भवन्तं सा प्राप्स्यतीश त्रिदशैदुरापम् । पुनश्चजाया यादृशी ते भवित्री तत्तत् सर्वं ध्यानयोगेन पश्य

yataḥ samutpadya muhurbhavantaṃ sā prāpsyatīśa tridaśaidurāpam | punaścajāyā yādṛśī te bhavitrī tattat sarvaṃ dhyānayogena paśya

मार्कण्डेय उवाच ॥ एवं बहुविधं ब्रह्मा व्याहरत् साम शङ्करम् । गिरिराजपुरात्तस्माद्गमयामास निर्जनम्

mārkaṇḍeya uvāca || evaṃ bahuvidhaṃ brahmā vyāharat sāma śaṅkaram | girirājapurāttasmādgamayāmāsa nirjanam

ततो हिमवतः प्रस्थे प्रतीच्यां तत्पुरस्य च । शिप्रं नाम सरः पूर्णं ददृशुर्दुहिणादयः

tato himavataḥ prasthe pratīcyāṃ tatpurasya ca | śipraṃ nāma saraḥ pūrṇaṃ dadṛśurduhiṇādayaḥ

तद्रहस्थानमासाद्य ब्रह्मशक्रादयः सुराः । उपविष्टा यथान्यायं पुरस्कृत्य महेश्वरम्

tadrahasthānamāsādya brahmaśakrādayaḥ surāḥ | upaviṣṭā yathānyāyaṃ puraskṛtya maheśvaram

तं शिप्रसंज्ञं कासारं मनोज्ञं सर्वदेहिनाम् । शीतामलजलं सर्वैर्गुणैर्मानससम्मितम् । दृष्ट्वा क्षणं हरस्तस्मिन् सोत्सुकोऽभूदवेक्षणे

taṃ śiprasaṃjñaṃ kāsāraṃ manojñaṃ sarvadehinām | śītāmalajalaṃ sarvairguṇairmānasasammitam | dṛṣṭvā kṣaṇaṃ harastasmin sotsuko'bhūdavekṣaṇe

शिप्रां नाम नदीं तस्मान्निः सृतां दक्षिणोदधिम् । गच्छन्तीञ्च ददर्शासौ पावयन्तीं जगज्जनान्

śiprāṃ nāma nadīṃ tasmānniḥ sṛtāṃ dakṣiṇodadhim | gacchantīñca dadarśāsau pāvayantīṃ jagajjanān

तत्सरः पूर्णमासाद्य चरतः शकुनान् बहून् । नानादेशागताञ्छम्भुर्वीक्षाञ्चक्रे मनोरमान्

tatsaraḥ pūrṇamāsādya carataḥ śakunān bahūn | nānādeśāgatāñchambhurvīkṣāñcakre manoramān

गम्भीरपवनोद्धतिसम्पन्नेषु विराजितः । कोकद्वन्द्वांस्तरङ्गेषु ददर्श नृत्यतो यथा

gambhīrapavanoddhatisampanneṣu virājitaḥ | kokadvandvāṃstaraṅgeṣu dadarśa nṛtyato yathā

मद्गुचञ्चषु सम्पृक्तांस्तरङ्गान् सः पृथक् पृथक् । वीक्षाञ्चक्रे यथा तोयादुत्पतत्पतगान् मुहुः

madgucañcaṣu sampṛktāṃstaraṅgān saḥ pṛthak pṛthak | vīkṣāñcakre yathā toyādutpatatpatagān muhuḥ

कादम्बैः सारसैर्हसैः श्रेणीभूतैस्तटे तटे । भङ्गीकृतैर्यथा शङ्खैः सागरस्तादृशं सरः

kādambaiḥ sārasairhasaiḥ śreṇībhūtaistaṭe taṭe | bhaṅgīkṛtairyathā śaṅkhaiḥ sāgarastādṛśaṃ saraḥ

महामीनाहतिक्षुब्धैस्तोयशब्दोत्थसाध्वसैः। पक्षिभिर्विहितैः शब्दस्तत्र तत्र मनोहरम्

mahāmīnāhatikṣubdhaistoyaśabdotthasādhvasaiḥ| pakṣibhirvihitaiḥ śabdastatra tatra manoharam

प्रफुल्लैः पङ्कजैश्चैव क्वचिर्ज्जालर्मनोहरैः । सरो रेजे यथा स्वर्गे नक्षत्रैः स्थूलसूक्ष्मकैः

praphullaiḥ paṅkajaiścaiva kvacirjjālarmanoharaiḥ | saro reje yathā svarge nakṣatraiḥ sthūlasūkṣmakaiḥ

महोत्पलानां मध्येषु विरलं नीलमुत्पलम् । रेजे नक्षत्रमध्येषु नीलनीरदखण्डवत्

mahotpalānāṃ madhyeṣu viralaṃ nīlamutpalam | reje nakṣatramadhyeṣu nīlanīradakhaṇḍavat

पद्मसङ्घात- मध्यस्था हंसा: कैश्चिन्न संस्तुताः । प्रफुल्लपङ्कजभ्रान्त्या निश्चलाः स्वर्गवासिभिः

padmasaṅghāta- madhyasthā haṃsā: kaiścinna saṃstutāḥ | praphullapaṅkajabhrāntyā niścalāḥ svargavāsibhiḥ

द्विधा दृष्ट्वा शोणशुक्ले पद्मे फुल्ले विधिः स्वके । कायेऽरुणत्वं फुल्लत्वं स्वासनाब्जे निनिन्द च

dvidhā dṛṣṭvā śoṇaśukle padme phulle vidhiḥ svake | kāye'ruṇatvaṃ phullatvaṃ svāsanābje nininda ca

फुल्लं महोत्पलं वीक्ष्य सरसस्तस्य शङ्करः । मौलीन्दुकान्तिमलिनं हस्तस्थं नोत्पलं ममे

phullaṃ mahotpalaṃ vīkṣya sarasastasya śaṅkaraḥ | maulīndukāntimalinaṃ hastasthaṃ notpalaṃ mame

हरे: स्वचक्रसूर्यांशुफुल्लं हस्तगताम्बुजम् । सरः पद्मञ्च सदृशं मेने वीक्ष्य समन्ततः

hare: svacakrasūryāṃśuphullaṃ hastagatāmbujam | saraḥ padmañca sadṛśaṃ mene vīkṣya samantataḥ

तत्सरो वीक्ष्य सम्पूर्णं नानापक्षिसमाकुलम् । पद्मिनीशतसञ्छन्नं नीलोत्पलचयैर्वृतम्

tatsaro vīkṣya sampūrṇaṃ nānāpakṣisamākulam | padminīśatasañchannaṃ nīlotpalacayairvṛtam

देवदारुतरूणाञ्च तटस्थानां प्रसूनजैः । परागैर्वासितजलं हृदयानन्दकारकम्

devadārutarūṇāñca taṭasthānāṃ prasūnajaiḥ | parāgairvāsitajalaṃ hṛdayānandakārakam

तीरे तीरे महावृक्षैः शाद्वलैः परिवारितम् । दृष्ट्वा शम्भुः क्षणं तत्र सोत्सुकः शोकवर्जितः । शिप्रामालोकयामास निःसृतां सरसस्ततः

tīre tīre mahāvṛkṣaiḥ śādvalaiḥ parivāritam | dṛṣṭvā śambhuḥ kṣaṇaṃ tatra sotsukaḥ śokavarjitaḥ | śiprāmālokayāmāsa niḥsṛtāṃ sarasastataḥ

यथेन्दुमण्डलद् गङ्गा मेरोर्जाम्बूनदी यथा । तथा दृष्ट्वा महेशेन शिप्रा शिप्राद्विनिःसृता

yathendumaṇḍalad gaṅgā merorjāmbūnadī yathā | tathā dṛṣṭvā maheśena śiprā śiprādviniḥsṛtā

ऋषय ऊचुः ।। शिप्राह्वयः कः कासारः कथं शिप्रा ततः सृता । कीदृशोऽस्य प्रभावश्च तत् समाचक्ष्व विस्तरात्

ṛṣaya ūcuḥ || śiprāhvayaḥ kaḥ kāsāraḥ kathaṃ śiprā tataḥ sṛtā | kīdṛśo'sya prabhāvaśca tat samācakṣva vistarāt

मार्कण्डेय उवाच ।। शृण्वन्तु मुनयः सर्वे यथा शिप्रा नदी सृता । शिप्रस्य च महाभागाः प्रभावं गदतो मम

mārkaṇḍeya uvāca || śṛṇvantu munayaḥ sarve yathā śiprā nadī sṛtā | śiprasya ca mahābhāgāḥ prabhāvaṃ gadato mama

वसिष्ठेन यदा देवी परिणीता त्वरुन्धती । तदा वैवाहिकैस्तोयैः शिप्रासिन्धुर भूद्विजाः

vasiṣṭhena yadā devī pariṇītā tvarundhatī | tadā vaivāhikaistoyaiḥ śiprāsindhura bhūdvijāḥ

सा समागत्य पतिता शिप्रे सरसि शासनात् । यथा मन्दाकिनी विष्णुपादादब्धौ शिवोदका

sā samāgatya patitā śipre sarasi śāsanāt | yathā mandākinī viṣṇupādādabdhau śivodakā

ब्रह्मविष्णुमहादेवैस्तोयं सिक्तं तयोः पुरा । विवाहे शान्तिविहितं गायत्रीद्रुपदादिभिः

brahmaviṣṇumahādevaistoyaṃ siktaṃ tayoḥ purā | vivāhe śāntivihitaṃ gāyatrīdrupadādibhiḥ

एकीभूतन्तु तत्तोयं मानसाचलकन्दरात् । तत् सर्वं पतितं शिप्रे कासारे सागरोपमे

ekībhūtantu tattoyaṃ mānasācalakandarāt | tat sarvaṃ patitaṃ śipre kāsāre sāgaropame

देवानामुपभोगार्थं पुरा धात्रा विनिर्मितम् । सर: शिप्राह्वयं सानौ प्रालेयस्य गिरेर्महत्

devānāmupabhogārthaṃ purā dhātrā vinirmitam | sara: śiprāhvayaṃ sānau prāleyasya girermahat

तत्राद्यापि सुनासीर: सहितश्चाप्सरोगणैः । शचीसहायो रमते प्रसन्ने सलिले शुभे

tatrādyāpi sunāsīra: sahitaścāpsarogaṇaiḥ | śacīsahāyo ramate prasanne salile śubhe

तद्देवैः सर्वदा यत्नाद्रक्ष्यतेऽद्यापि रत्नवत् । न तत्र मानुषः कश्चिद् यातुं शक्नोति योऽमुनिः

taddevaiḥ sarvadā yatnādrakṣyate'dyāpi ratnavat | na tatra mānuṣaḥ kaścid yātuṃ śaknoti yo'muniḥ

तपः प्रभावान्मुनयः प्रयान्ति सरसीं शुभाम् । शिप्राख्यान्तु महायनात् स्नातुं पातुञ्च तज्जलम्

tapaḥ prabhāvānmunayaḥ prayānti sarasīṃ śubhām | śiprākhyāntu mahāyanāt snātuṃ pātuñca tajjalam

तत्र स्नात्वा च पीत्वा च मनुष्याः दैवयोगतः । अवश्यममरत्वाय गच्छन्त्यविकलेन्द्रियाः

tatra snātvā ca pītvā ca manuṣyāḥ daivayogataḥ | avaśyamamaratvāya gacchantyavikalendriyāḥ

वृद्धिं गच्छति वर्षासु सरो नैतद्विजोत्तमाः । न ग्रीष्मे शोषतां याति सर्वदा तद्यथा तथा

vṛddhiṃ gacchati varṣāsu saro naitadvijottamāḥ | na grīṣme śoṣatāṃ yāti sarvadā tadyathā tathā

तत्र तत् पतितं तोयं वसिष्ठोद्वाहसम्भवम् । ब्रह्मविष्णुमहादेवकरपद्मैरुदीरितम्

tatra tat patitaṃ toyaṃ vasiṣṭhodvāhasambhavam | brahmaviṣṇumahādevakarapadmairudīritam

ववृधे शिप्रगर्भस्थमन्वहं द्विजसत्तमाः । तत्र वृद्धन्तु तत्तोयञ्चक्रेण च हरिः पुरा

vavṛdhe śipragarbhasthamanvahaṃ dvijasattamāḥ | tatra vṛddhantu tattoyañcakreṇa ca hariḥ purā

गिरेः शृङ्गं विनिर्भिद्य लोकानां हितकाम्यया । पृथिवीं प्रेरयामास कृत्वा पुण्यतमां नदीम्

gireḥ śṛṅgaṃ vinirbhidya lokānāṃ hitakāmyayā | pṛthivīṃ prerayāmāsa kṛtvā puṇyatamāṃ nadīm

परिवृत्य महेन्द्रं सा पुनाना स्नानकारिणः । दक्षिणं सागरं याता फलंदा जाह्नवी समा

parivṛtya mahendraṃ sā punānā snānakāriṇaḥ | dakṣiṇaṃ sāgaraṃ yātā phalaṃdā jāhnavī samā

शिप्राख्यात् सरसो यस्मान्निःसृता सा महानदी । अतः शिप्रेति तन्नाम पुरैव ब्रह्मणा कृतम्

śiprākhyāt saraso yasmānniḥsṛtā sā mahānadī | ataḥ śipreti tannāma puraiva brahmaṇā kṛtam

कार्तिक्यां पौर्णमास्यां तु तस्यां यः स्नाति मानवः । स याति विष्णुसदनं विमानेनातिदीप्यता

kārtikyāṃ paurṇamāsyāṃ tu tasyāṃ yaḥ snāti mānavaḥ | sa yāti viṣṇusadanaṃ vimānenātidīpyatā

कार्तिकं सकलं मासं स्नात्वा शिप्राजले नरः । प्रयाति ब्रह्मसदनं पश्चान्मोक्षमवाप्नुयात्

kārtikaṃ sakalaṃ māsaṃ snātvā śiprājale naraḥ | prayāti brahmasadanaṃ paścānmokṣamavāpnuyāt

ऋषय ऊचुः । वसिष्ठेन कथं देवी परिणीता त्वरुन्धती । कस्य सा तनया ब्रह्मन्नुत्पन्ना वा वदस्व नः

ṛṣaya ūcuḥ | vasiṣṭhena kathaṃ devī pariṇītā tvarundhatī | kasya sā tanayā brahmannutpannā vā vadasva naḥ

पतिव्रतासु प्रथिता त्रिषु लोकेषु या वरा । भर्तृपादौ विनान्यत्र या न चक्षुः प्रदास्यति

pativratāsu prathitā triṣu lokeṣu yā varā | bhartṛpādau vinānyatra yā na cakṣuḥ pradāsyati

यस्या: स्मृत्वा कथामात्रं माहात्म्यसहितं स्त्रियः । प्रेत्येह च सतीत्वं वै प्राप्नुवन्त्यन्यजन्मनि ।। ५४ । । आसन्नकालधर्मो यां न पश्यति तथा शुचिः । पुरुषः पापकारी च तस्या जन्म वदस्व नः

yasyā: smṛtvā kathāmātraṃ māhātmyasahitaṃ striyaḥ | pretyeha ca satītvaṃ vai prāpnuvantyanyajanmani || 54 | | āsannakāladharmo yāṃ na paśyati tathā śuciḥ | puruṣaḥ pāpakārī ca tasyā janma vadasva naḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। शृणुध्वं सा यथा जाता यस्य वा तनया शुभा । यथावाप वसिष्ठं सा यथाभूता प्रतिव्रता

mārkaṇḍeya uvāca || śṛṇudhvaṃ sā yathā jātā yasya vā tanayā śubhā | yathāvāpa vasiṣṭhaṃ sā yathābhūtā prativratā

या सा सन्ध्या ब्रह्मसुता मनोजाता पुराभवत् । तपस्तप्त्वा तनुं त्यक्त्वा सैव भूता त्वरुन्धती

yā sā sandhyā brahmasutā manojātā purābhavat | tapastaptvā tanuṃ tyaktvā saiva bhūtā tvarundhatī

मेधातिथेः सुता भूत्वा मुनिश्रेष्ठस्य सा सती । ब्रह्मविष्णुमहेशानां वचनाच्चरितव्रता । वव्रे पतिं महात्मानं वसिष्ठं संशितव्रतम्

medhātitheḥ sutā bhūtvā muniśreṣṭhasya sā satī | brahmaviṣṇumaheśānāṃ vacanāccaritavratā | vavre patiṃ mahātmānaṃ vasiṣṭhaṃ saṃśitavratam

ऋषय ऊचुः । कथं तया तपस्तप्तं किमर्थं कुत्र सन्ध्यया । कथं शरीरं सा त्यक्त्वा भूता मेधातिथेः सुता

ṛṣaya ūcuḥ | kathaṃ tayā tapastaptaṃ kimarthaṃ kutra sandhyayā | kathaṃ śarīraṃ sā tyaktvā bhūtā medhātitheḥ sutā

कथं वा गदितं देवैर्ब्रह्मविष्णुशिवैः पतिम् । वसिष्ठं सुमहात्मानं सा वव्रे संशितव्रतम्

kathaṃ vā gaditaṃ devairbrahmaviṣṇuśivaiḥ patim | vasiṣṭhaṃ sumahātmānaṃ sā vavre saṃśitavratam

तन्नः सर्वं समाचक्ष्व विस्तरेण द्विजोत्तम । एतन्नः श्रोष्यमाणानां चरितं द्विजसत्तम । अरुन्धत्या महासत्याः परं कौतुहलं महत्

tannaḥ sarvaṃ samācakṣva vistareṇa dvijottama | etannaḥ śroṣyamāṇānāṃ caritaṃ dvijasattama | arundhatyā mahāsatyāḥ paraṃ kautuhalaṃ mahat

मार्कण्डेय उवाच ।। ब्रह्मापि तनयां सन्ध्यां दृष्ट्वा पूर्वमथात्मनः । कामाय मानसञ्चक्रे त्यक्ता सा च सुतेति वै

mārkaṇḍeya uvāca || brahmāpi tanayāṃ sandhyāṃ dṛṣṭvā pūrvamathātmanaḥ | kāmāya mānasañcakre tyaktā sā ca suteti vai

तस्यांच चलितं चित्तं कामवाणविलोडितम् । ऋषीणां प्रेक्षतां तेषां मानसानां महात्मनाम्

tasyāṃca calitaṃ cittaṃ kāmavāṇaviloḍitam | ṛṣīṇāṃ prekṣatāṃ teṣāṃ mānasānāṃ mahātmanām

भर्गस्य वचनं श्रुत्वा सोपहासविधिं प्रति । आत्मनश्चलचित्तत्वममर्यादमृषीन् प्रति

bhargasya vacanaṃ śrutvā sopahāsavidhiṃ prati | ātmanaścalacittatvamamaryādamṛṣīn prati

कामस्य तादृशं भावं मुनिमोहकरं मुहुः । दृष्ट्वा सन्ध्या स्वयं तत्र त्रपामायाति दुःखिता

kāmasya tādṛśaṃ bhāvaṃ munimohakaraṃ muhuḥ | dṛṣṭvā sandhyā svayaṃ tatra trapāmāyāti duḥkhitā

ततस्तु ब्रह्मा शप्ते मदने तदनन्तरम् । अन्तर्भूते विधौ शम्भौ गते चापि निजास्पदम्

tatastu brahmā śapte madane tadanantaram | antarbhūte vidhau śambhau gate cāpi nijāspadam

अमर्षवशमापन्ना सन्ध्या ध्यानपराभवत् । ध्यायन्ती क्षणमेवाशु पूर्ववृत्तं मनस्विनी

amarṣavaśamāpannā sandhyā dhyānaparābhavat | dhyāyantī kṣaṇamevāśu pūrvavṛttaṃ manasvinī

इदं विममृशे सन्ध्या तस्मिन् काले यथोचितम् । उत्पन्नमात्रां मां दृष्ट्वा युवतीं मदनेरितः । अकार्षीत् सानुरागोऽयमभिलाषं पितामहः

idaṃ vimamṛśe sandhyā tasmin kāle yathocitam | utpannamātrāṃ māṃ dṛṣṭvā yuvatīṃ madaneritaḥ | akārṣīt sānurāgo'yamabhilāṣaṃ pitāmahaḥ

सर्वेषां मानसानाञ्च मुनीनां भावितात्मनाम् । दृष्टैव माममर्यादं सकाममभवन् मनः

sarveṣāṃ mānasānāñca munīnāṃ bhāvitātmanām | dṛṣṭaiva māmamaryādaṃ sakāmamabhavan manaḥ

ममापि मथितं चित्तं मदनेन दुरात्मना । येन दृष्ट्वा मुनीन् सर्वान् चलितं मे मनोभृशम्

mamāpi mathitaṃ cittaṃ madanena durātmanā | yena dṛṣṭvā munīn sarvān calitaṃ me manobhṛśam

फलमेतस्य पापस्य मदनः स्वयमाप्तवान् । स्वयं शशाप कुपितः शम्भोरग्रे पितामहः

phalametasya pāpasya madanaḥ svayamāptavān | svayaṃ śaśāpa kupitaḥ śambhoragre pitāmahaḥ

ममोचितं फलं सर्वं प्राप्तुमिच्छामि साम्प्रतम्

mamocitaṃ phalaṃ sarvaṃ prāptumicchāmi sāmpratam

यन्मां पिता भ्रातरश्च सकामामपरोक्षतः । दृष्ट्वा चक्रुः स्पृहां तस्मान्न मत्तः काऽपि पापकृत्

yanmāṃ pitā bhrātaraśca sakāmāmaparokṣataḥ | dṛṣṭvā cakruḥ spṛhāṃ tasmānna mattaḥ kā'pi pāpakṛt

ममापि कामभावोऽभूदमर्यादं समीक्ष्य तान् । पत्याविव स्वके ताते सर्वेषु सहजेष्वपि

mamāpi kāmabhāvo'bhūdamaryādaṃ samīkṣya tān | patyāviva svake tāte sarveṣu sahajeṣvapi

करिष्याम्यस्य पापस्य प्रायश्चित्तमहं स्वयम् । आत्मानमग्नौ होष्यामि वेदमार्गानुसारतः

kariṣyāmyasya pāpasya prāyaścittamahaṃ svayam | ātmānamagnau hoṣyāmi vedamārgānusārataḥ

किन्त्वेकां स्थापयिष्यामि मर्यादामिह भूतले । उत्पन्नमात्रा न यथा सकामाः स्युः शरीरिणः

kintvekāṃ sthāpayiṣyāmi maryādāmiha bhūtale | utpannamātrā na yathā sakāmāḥ syuḥ śarīriṇaḥ

एतदर्थमहं कृत्वा तपः परमदारुणम् । मर्यादां स्थापयित्वैव पश्चात्त्यक्ष्यामि जीवितम्

etadarthamahaṃ kṛtvā tapaḥ paramadāruṇam | maryādāṃ sthāpayitvaiva paścāttyakṣyāmi jīvitam

यस्मिञ्छरीरे पित्रा मे ह्यभिलाषः स्वयं कृतः । भ्रातृभिस्तेन कायेन किञ्चिन्नास्ति प्रयोजनम्

yasmiñcharīre pitrā me hyabhilāṣaḥ svayaṃ kṛtaḥ | bhrātṛbhistena kāyena kiñcinnāsti prayojanam

येन स्वेन शरीरेण ताते च सहजे स्वके । उद्भावितः कामभावो न तत्सुकृतसाधकम्

yena svena śarīreṇa tāte ca sahaje svake | udbhāvitaḥ kāmabhāvo na tatsukṛtasādhakam

इति सञ्चिन्त्य मनसा सन्ध्या शैलवरं ततः। जगाम चन्द्रभागाख्यं चन्द्रभागा यतः सृता

iti sañcintya manasā sandhyā śailavaraṃ tataḥ| jagāma candrabhāgākhyaṃ candrabhāgā yataḥ sṛtā

तया स शैलैः समधिष्ठितः तदा सुवर्णगौर्या सुसमप्रभाभृता । सोमेन सन्ध्यासमयोदितेन यथोदयाद्रिर्विरराज शश्वत्

tayā sa śailaiḥ samadhiṣṭhitaḥ tadā suvarṇagauryā susamaprabhābhṛtā | somena sandhyāsamayoditena yathodayādrirvirarāja śaśvat

इति श्रीकालिकापुराणे सन्ध्यातपश्चरणं नाम एकोनविंशोऽध्यायः

iti śrīkālikāpurāṇe sandhyātapaścaraṇaṃ nāma ekonaviṃśo'dhyāyaḥ

कालिका पुराण अध्याय २०

मार्कण्डेय उवाच ।। अथ तत्र गतां दृष्ट्वा सन्ध्यां गिरिवरं प्रति । तपसे नियतात्मानं ब्रह्मा प्राह स्वकं सुतम्

mārkaṇḍeya uvāca || atha tatra gatāṃ dṛṣṭvā sandhyāṃ girivaraṃ prati | tapase niyatātmānaṃ brahmā prāha svakaṃ sutam

वसिष्ठं संशितात्मानं सर्वज्ञं ज्ञानियोगिनम् । समीपे सुसमासीनं वेदवेदाङ्गपारगम्

vasiṣṭhaṃ saṃśitātmānaṃ sarvajñaṃ jñāniyoginam | samīpe susamāsīnaṃ vedavedāṅgapāragam

ब्रह्मोवाच ।। वसिष्ठ गच्छ यत्रैषा सन्ध्या याता मनस्विनी । तपसे धृतकामा सा दीक्षस्वैनां यथाविधि

brahmovāca || vasiṣṭha gaccha yatraiṣā sandhyā yātā manasvinī | tapase dhṛtakāmā sā dīkṣasvaināṃ yathāvidhi

मन्दाक्षमभवत् तस्याः पुरा दृष्ट्वेह कामुकान् । युष्मान् माञ्च तथात्मानं सकामान् मुनिसत्तम

mandākṣamabhavat tasyāḥ purā dṛṣṭveha kāmukān | yuṣmān māñca tathātmānaṃ sakāmān munisattama

अयुक्तरूपं तत्कर्म पूर्ववृत्तं विमृश्य सा । अस्माकमात्मनश्चापि प्राणान् सन्त्यक्तुमिच्छति

ayuktarūpaṃ tatkarma pūrvavṛttaṃ vimṛśya sā | asmākamātmanaścāpi prāṇān santyaktumicchati

अमर्यादेषु मर्यादां तपसा स्थापयिष्यति । तपः कर्तुं गता साध्वी चन्द्रभागाय साम्प्रतम्

amaryādeṣu maryādāṃ tapasā sthāpayiṣyati | tapaḥ kartuṃ gatā sādhvī candrabhāgāya sāmpratam

न भावं तपसस्तात सा तु जानाति कञ्चन । तस्माद्यथोपदेशं सा प्राप्नोति त्वं तथा कुरु

na bhāvaṃ tapasastāta sā tu jānāti kañcana | tasmādyathopadeśaṃ sā prāpnoti tvaṃ tathā kuru

इदं रूपं परित्यज्य रूपान्तरं परं भवान् । परिगृह्णान्तिके तस्यास्तपश्चर्यान्निदेशतु

idaṃ rūpaṃ parityajya rūpāntaraṃ paraṃ bhavān | parigṛhṇāntike tasyāstapaścaryānnideśatu

इदं स्वरूपं भवतो दृष्ट्वा पूर्वं यथा त्रपाम् । तथा प्राप्य न किञ्चित् सा त्वदग्रे व्याहरिष्यति

idaṃ svarūpaṃ bhavato dṛṣṭvā pūrvaṃ yathā trapām | tathā prāpya na kiñcit sā tvadagre vyāhariṣyati

परित्यज्य स्वकं रूपं रूपान्तरधरो भवान् । तस्मात् सन्ध्यां महाभागामुपदेष्टुं प्रगच्छतु

parityajya svakaṃ rūpaṃ rūpāntaradharo bhavān | tasmāt sandhyāṃ mahābhāgāmupadeṣṭuṃ pragacchatu

मार्कण्डेय उवाच ॥ तथेत्युक्त्वा वसिष्ठोऽपि वर्णी भूत्वा जटाधरः । तरुणश्चन्द्रभागाय ययौ सन्ध्यान्तिकं मुनिः

mārkaṇḍeya uvāca || tathetyuktvā vasiṣṭho'pi varṇī bhūtvā jaṭādharaḥ | taruṇaścandrabhāgāya yayau sandhyāntikaṃ muniḥ

तत्र देवसर: पूर्ण गुणैर्मानससम्मितम् । ददर्श स वसिष्ठोऽथ सन्ध्यां तत्तीरगामिनीम्

tatra devasara: pūrṇa guṇairmānasasammitam | dadarśa sa vasiṣṭho'tha sandhyāṃ tattīragāminīm

तीरस्थया तया रेजे तत्सरः कमलोज्ज्वलम् । उद्यदिन्दुसनक्षत्रं प्रदोषे गगनं यथा

tīrasthayā tayā reje tatsaraḥ kamalojjvalam | udyadindusanakṣatraṃ pradoṣe gaganaṃ yathā

तां तत्र दृष्ट्वाथ मुनिः समाभाष्य सकौतुकः । वीक्षाञ्चक्रे सरस्तत्र वृहल्लोहितसंज्ञकम्

tāṃ tatra dṛṣṭvātha muniḥ samābhāṣya sakautukaḥ | vīkṣāñcakre sarastatra vṛhallohitasaṃjñakam

चन्द्रभागा नदी तस्मात् कासाराद्दक्षिणाम्बुधिम् । यान्तीं निर्भिद्य ददृशे तेन सानुगिरेर्महत्

candrabhāgā nadī tasmāt kāsārāddakṣiṇāmbudhim | yāntīṃ nirbhidya dadṛśe tena sānugirermahat

निर्भिद्य पश्चिमं सानुं चन्द्रभागस्य सा नदी । यथा हिमवतो गङ्गा तथा गच्छति सागरम्

nirbhidya paścimaṃ sānuṃ candrabhāgasya sā nadī | yathā himavato gaṅgā tathā gacchati sāgaram

ऋषय ऊचुः ।। चन्द्रभागा कथं सिन्धुस्तत्रोत्पन्ना महागिरौ । कीदृक् सरस्तद्विप्रेन्द्र वृहल्लोहितसंज्ञकम्

ṛṣaya ūcuḥ || candrabhāgā kathaṃ sindhustatrotpannā mahāgirau | kīdṛk sarastadviprendra vṛhallohitasaṃjñakam

कथं स पर्वतश्रेष्ठश्चन्द्रभागाह्वयोऽभवत् । चन्द्रभागाह्वया कस्मान्नदी जाता वृषोदका

kathaṃ sa parvataśreṣṭhaścandrabhāgāhvayo'bhavat | candrabhāgāhvayā kasmānnadī jātā vṛṣodakā

एतन्नः श्रोष्यमाणानां जायते कौतुकं महत् । माहात्म्यं चन्द्रभागायाः कासारस्य गिरेस्तथा

etannaḥ śroṣyamāṇānāṃ jāyate kautukaṃ mahat | māhātmyaṃ candrabhāgāyāḥ kāsārasya girestathā

मार्कण्डेय उवाच ।। श्रूयताञ्चन्द्रभागायाः उत्पत्तिर्मुनिसत्तमाः । युष्माभिश्चन्द्रभागस्य माहात्म्यं नामकारणम्

mārkaṇḍeya uvāca || śrūyatāñcandrabhāgāyāḥ utpattirmunisattamāḥ | yuṣmābhiścandrabhāgasya māhātmyaṃ nāmakāraṇam

हिमवगिरिसंसक्तः शतयोजनविस्तृतः । योजनत्रिंशदायामः कुन्देन्दुधवलो गिरिः

himavagirisaṃsaktaḥ śatayojanavistṛtaḥ | yojanatriṃśadāyāmaḥ kundendudhavalo giriḥ

तस्मिन् गिरौ पुरा वेधाश्चन्द्रं शुद्धं सुधानिधिम् । विभज्य कल्पयामास देवान्नं स पितामहः

tasmin girau purā vedhāścandraṃ śuddhaṃ sudhānidhim | vibhajya kalpayāmāsa devānnaṃ sa pitāmahaḥ

पित्रर्थञ्च तथा तस्य तिथिवृद्धिक्षयात्मकम् । कल्पयामास जगतां हिताय कमलासनः

pitrarthañca tathā tasya tithivṛddhikṣayātmakam | kalpayāmāsa jagatāṃ hitāya kamalāsanaḥ

विभक्तश्चन्द्रमास्तस्मिन् जीमूते द्विजसत्तमाः । अतो देवाश्चन्द्रभागं नाम्ना चक्रुः पुरा गिरिम्

vibhaktaścandramāstasmin jīmūte dvijasattamāḥ | ato devāścandrabhāgaṃ nāmnā cakruḥ purā girim

ऋषय ऊचुः ।। यज्ञभागेषु तिष्ठत्सु तथा क्षीरोदजेऽमृते । किमर्थमकरोच्चन्द्रं देवान्नं कमलासनः

ṛṣaya ūcuḥ || yajñabhāgeṣu tiṣṭhatsu tathā kṣīrodaje'mṛte | kimarthamakaroccandraṃ devānnaṃ kamalāsanaḥ

तथा कंव्ये स्थिते कस्मात् पित्र्यर्थं समकल्पयत् । तिथिक्षये तथा वृद्धौ कथमिन्दुरभूद्गुरो

tathā kaṃvye sthite kasmāt pitryarthaṃ samakalpayat | tithikṣaye tathā vṛddhau kathamindurabhūdguro

एतन्नः संशयं ब्रह्मञ्छिन्धि सूर्यो यथा तमः । नान्योऽस्ति संशयस्यास्य छेत्ता त्वत्तो द्विजोत्तम

etannaḥ saṃśayaṃ brahmañchindhi sūryo yathā tamaḥ | nānyo'sti saṃśayasyāsya chettā tvatto dvijottama

मार्कण्डेय उवाच ।। पुरा दक्षः स्वतनयाः अश्विन्याद्याः मनोरमाः । षड्विशतिं तथैकाञ्च सोमायादात् प्रजापतिः

mārkaṇḍeya uvāca || purā dakṣaḥ svatanayāḥ aśvinyādyāḥ manoramāḥ | ṣaḍviśatiṃ tathaikāñca somāyādāt prajāpatiḥ

समस्तास्तास्ततः सोम उपयेमे यथाविधि । निनाय च स्वकं स्थानं दक्षस्यानुमते तदा

samastāstāstataḥ soma upayeme yathāvidhi | nināya ca svakaṃ sthānaṃ dakṣasyānumate tadā

अथ चन्द्रः समस्तासु तासु कन्यासु रागतः । रोहिण्या सार्धमवसद्रतोत्सवकलादिभिः

atha candraḥ samastāsu tāsu kanyāsu rāgataḥ | rohiṇyā sārdhamavasadratotsavakalādibhiḥ

रोहिणीमेव भजते रोहिण्या सह मोदते । विनेन्दू रोहिणीं शान्तिं न काचिल्लभते पुरा

rohiṇīmeva bhajate rohiṇyā saha modate | vinendū rohiṇīṃ śāntiṃ na kācillabhate purā

रोहिणी तत्परं चन्द्रं वीक्ष्य ताः सर्वकन्यकाः । उपचारैर्बहुविधैर्भेजुश्चन्द्रमसं प्रति

rohiṇī tatparaṃ candraṃ vīkṣya tāḥ sarvakanyakāḥ | upacārairbahuvidhairbhejuścandramasaṃ prati

निषेव्यमाणोऽनुदिनं यदा नैवाकरोद्विधुः । तासु भावं तदा सर्वा अमर्षवशमागताः

niṣevyamāṇo'nudinaṃ yadā naivākarodvidhuḥ | tāsu bhāvaṃ tadā sarvā amarṣavaśamāgatāḥ

अथोत्तराफाल्गुनीति नाम्ना या भरणी तथा । कृत्तिकार्द्रा मघा चैव विशाखोत्तरभाद्रपत्

athottarāphālgunīti nāmnā yā bharaṇī tathā | kṛttikārdrā maghā caiva viśākhottarabhādrapat

तथा ज्येष्ठोत्तराषाढे नवैताः कुपिताः भृशम् । हिमांशुमुपसंगम्य परिवव्रुः समन्ततः

tathā jyeṣṭhottarāṣāḍhe navaitāḥ kupitāḥ bhṛśam | himāṃśumupasaṃgamya parivavruḥ samantataḥ

परिवार्य निशानाथं ददृशू रोहिणीं ततः । वामांकस्थां तस्य तेन रममाणां स्वमण्डले

parivārya niśānāthaṃ dadṛśū rohiṇīṃ tataḥ | vāmāṃkasthāṃ tasya tena ramamāṇāṃ svamaṇḍale

तां वीक्ष्य तादृशीं सर्वा रोहिणीं वरवर्णिनीम् । जज्वलुश्चातिकोपेन हविषेव हुताशनः

tāṃ vīkṣya tādṛśīṃ sarvā rohiṇīṃ varavarṇinīm | jajvaluścātikopena haviṣeva hutāśanaḥ

ततो मधात्रिपूर्वाश्च भरणी कृत्तिका तथा । चन्द्रांकस्थां महाभागां रोहिणीं जगृहुर्हठात्

tato madhātripūrvāśca bharaṇī kṛttikā tathā | candrāṃkasthāṃ mahābhāgāṃ rohiṇīṃ jagṛhurhaṭhāt

ऊचुश्चातीव कुपिताः परुषं रोहिणीं प्रति । जीवन्त्यां त्वयि दुष्प्राज्ञे नास्मानिन्दुस्तु भावभाक्

ūcuścātīva kupitāḥ paruṣaṃ rohiṇīṃ prati | jīvantyāṃ tvayi duṣprājñe nāsmānindustu bhāvabhāk

समुपैष्यति कस्मिंश्चित्सम सुरतोत्सुकः । वह्नीनां क्षेमवृद्ध्यर्थं तां हनिष्याम दुर्मतिम्

samupaiṣyati kasmiṃścitsama suratotsukaḥ | vahnīnāṃ kṣemavṛddhyarthaṃ tāṃ haniṣyāma durmatim

न त्वां हत्वा भवेत् पापमस्माकमपि किञ्चन । प्रजनघ्नीं बहुस्त्रीणामनृतौ पापकारिणीम्

na tvāṃ hatvā bhavet pāpamasmākamapi kiñcana | prajanaghnīṃ bahustrīṇāmanṛtau pāpakāriṇīm

यस्मिन्नर्थे पुरा ब्रह्मा व्याजहार सुतं प्रति । नीतिशास्त्रोपदेशाय तन्नः संश्रुतमस्ति वै

yasminnarthe purā brahmā vyājahāra sutaṃ prati | nītiśāstropadeśāya tannaḥ saṃśrutamasti vai

एकस्य यत्र निधने प्रवृत्ते दुष्टकारिणः । बहूनां भवति क्षेमं तस्य पुण्यप्रदो वधः

ekasya yatra nidhane pravṛtte duṣṭakāriṇaḥ | bahūnāṃ bhavati kṣemaṃ tasya puṇyaprado vadhaḥ

रुक्मस्तेयी सुरापश्च ब्रह्महा गुरुतल्पगः । आत्मानं घातयेद्यस्तु तस्य पुण्यप्रदो वधः

rukmasteyī surāpaśca brahmahā gurutalpagaḥ | ātmānaṃ ghātayedyastu tasya puṇyaprado vadhaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। तासां तादृगभिप्रायं बुद्ध्वा दृष्ट्वा च कर्म च । भीतां च रोहिणीं दृष्ट्वा प्रियामतिमनोरमाम्

mārkaṇḍeya uvāca || tāsāṃ tādṛgabhiprāyaṃ buddhvā dṛṣṭvā ca karma ca | bhītāṃ ca rohiṇīṃ dṛṣṭvā priyāmatimanoramām

आत्मानश्चापराधं च तदसम्भोगजं मुहुः । विचिन्त्य रोहिणीं भीतां तासां हस्तादमोचयत्

ātmānaścāparādhaṃ ca tadasambhogajaṃ muhuḥ | vicintya rohiṇīṃ bhītāṃ tāsāṃ hastādamocayat

मोचयित्वा च बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य रोहिणीम् । वारयामास ताः सर्वाः कृत्तिकाद्याः स भामिनीः

mocayitvā ca bāhubhyāṃ sampariṣvajya rohiṇīm | vārayāmāsa tāḥ sarvāḥ kṛttikādyāḥ sa bhāminīḥ

तदेन्दुं वारयन्त्यस्ताः कृत्तिकाद्या मघान्तकाः । साम्यमूचुर्मनस्विन्यस्तां वीक्ष्यन्त्योऽथ रोहिणीम्

tadenduṃ vārayantyastāḥ kṛttikādyā maghāntakāḥ | sāmyamūcurmanasvinyastāṃ vīkṣyantyo'tha rohiṇīm

न ते त्रपा वा भीतिर्वा पापतोऽस्मान्निरस्यतः । संजायते निशानाथ प्राकृतस्येव वर्ततः

na te trapā vā bhītirvā pāpato'smānnirasyataḥ | saṃjāyate niśānātha prākṛtasyeva vartataḥ

कथमस्मान्निराकृत्य चारित्रव्रतधारिणीः । सदा भक्तिमतीरेकां मूढवत्त्वं निषेवसे

kathamasmānnirākṛtya cāritravratadhāriṇīḥ | sadā bhaktimatīrekāṃ mūḍhavattvaṃ niṣevase

किं ते नावगतो धर्मो वेदमूलः श्रुतः पुरा । यद्धर्महीनं कुरुषे कर्म सद्भिर्विगर्हितम्

kiṃ te nāvagato dharmo vedamūlaḥ śrutaḥ purā | yaddharmahīnaṃ kuruṣe karma sadbhirvigarhitam

धर्मशास्त्रार्थगं कर्म चरन्तीनां यथोचितम् । कथमुद्वाहितानां त्वं मुखमात्र न वीक्षसे

dharmaśāstrārthagaṃ karma carantīnāṃ yathocitam | kathamudvāhitānāṃ tvaṃ mukhamātra na vīkṣase

गदतो यच्छुतं पूर्वं नारदाय पितुर्मुखात् । दक्षस्य धर्मशास्त्रार्थं तच्छृणुष्व निशापते

gadato yacchutaṃ pūrvaṃ nāradāya piturmukhāt | dakṣasya dharmaśāstrārthaṃ tacchṛṇuṣva niśāpate

बहुदारः पुमान् यस्तु रागादेकां भजेत् स्त्रियम् । स पापभाक्स्त्रीजितश्च तस्याशौचं सनातनम्

bahudāraḥ pumān yastu rāgādekāṃ bhajet striyam | sa pāpabhākstrījitaśca tasyāśaucaṃ sanātanam

यद्दुःखं जायते स्त्रीणां स्वाम्यसम्भोगजं विधो । न तस्य सदृशं दुःखं किञ्चिदन्यत्र विद्यते

yadduḥkhaṃ jāyate strīṇāṃ svāmyasambhogajaṃ vidho | na tasya sadṛśaṃ duḥkhaṃ kiñcidanyatra vidyate

सतीमृतुमतीं जायां यो नेयात्पुरुषाधमः । ऋतुधस्त्रेषु शुद्धेषु भ्रूणहा स च जायते

satīmṛtumatīṃ jāyāṃ yo neyātpuruṣādhamaḥ | ṛtudhastreṣu śuddheṣu bhrūṇahā sa ca jāyate

भार्या स्याद्यावदात्रेयी तावत्कालं विबोधनम् । तस्यास्तु सङ्गमे किञ्चिद्विहितञ्चापि नाचरेत्

bhāryā syādyāvadātreyī tāvatkālaṃ vibodhanam | tasyāstu saṅgame kiñcidvihitañcāpi nācaret

बहुभार्यस्य भार्याणामृतुमैथुननाशनम् । न किञ्चिद्विद्यते कर्म शास्त्रेणापि यदीरितम्

bahubhāryasya bhāryāṇāmṛtumaithunanāśanam | na kiñcidvidyate karma śāstreṇāpi yadīritam

तोषयेत् सततं भार्याविधिवत्पाणिपीडिताः । तासां तुष्ट्या तु कल्याणमकल्याणमतोऽन्यथा

toṣayet satataṃ bhāryāvidhivatpāṇipīḍitāḥ | tāsāṃ tuṣṭyā tu kalyāṇamakalyāṇamato'nyathā

सन्तुष्टो भार्यया भर्ता भर्त्रा भार्या तथैव च । यस्मिन्नेतत्कुले नित्यं कल्याणं तत्र वै ध्रुवम्

santuṣṭo bhāryayā bhartā bhartrā bhāryā tathaiva ca | yasminnetatkule nityaṃ kalyāṇaṃ tatra vai dhruvam

यया विरुध्यते स्वामी सौभाग्यमददृप्तया । सपत्नीसङ्गमं कर्तुं सा स्याद्वेश्या भवान्तरे

yayā virudhyate svāmī saubhāgyamadadṛptayā | sapatnīsaṅgamaṃ kartuṃ sā syādveśyā bhavāntare

इहापि लोके वाच्यत्वमधर्मञ्चापि विन्दति । न पितुश्च कुलं स्वामिकुलं तस्याः प्रमोदते

ihāpi loke vācyatvamadharmañcāpi vindati | na pituśca kulaṃ svāmikulaṃ tasyāḥ pramodate

विरुध्यमाने पत्यौ यत्सपत्न्या वा प्रवर्तते । अतीव दुःखं भवति तदकल्याणकृत्तयोः

virudhyamāne patyau yatsapatnyā vā pravartate | atīva duḥkhaṃ bhavati tadakalyāṇakṛttayoḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। इत्येवं भाषमाणासु तासु चातीव निष्ठुरम् । चुकोप चन्द्रमा दृष्ट्वा मलिनं रोहिणीमुखम्

mārkaṇḍeya uvāca || ityevaṃ bhāṣamāṇāsu tāsu cātīva niṣṭhuram | cukopa candramā dṛṣṭvā malinaṃ rohiṇīmukham

रोहिणी च तदा तासामवलोक्योग्रतां मुहुः । न किञ्चित् सापि प्रोवाच भयशोकत्रपाकुला

rohiṇī ca tadā tāsāmavalokyogratāṃ muhuḥ | na kiñcit sāpi provāca bhayaśokatrapākulā

अथापि कुपितश्चन्द्रस्ताः शशाप तदा स्त्रियः । यस्मान्मम पुरश्चोप्रास्तीक्ष्णा वाचः समीरिताः

athāpi kupitaścandrastāḥ śaśāpa tadā striyaḥ | yasmānmama puraścoprāstīkṣṇā vācaḥ samīritāḥ

भवतीभिश्च तिसृभिर्लोकेऽस्मिन् कृत्तिकादिभिः । ऊप्रास्तीक्ष्णा इति ख्यातिः प्राप्तव्या त्रिदशेष्वपि

bhavatībhiśca tisṛbhirloke'smin kṛttikādibhiḥ | ūprāstīkṣṇā iti khyātiḥ prāptavyā tridaśeṣvapi

तस्मादेवंविधानेन नवैताः कृत्तिकादयः । यात्रायां नोपयुक्ता हि भविष्यध्वं दिने दिने

tasmādevaṃvidhānena navaitāḥ kṛttikādayaḥ | yātrāyāṃ nopayuktā hi bhaviṣyadhvaṃ dine dine

युष्मान् पश्यन्ति देवाद्या मनुष्याद्या च ये क्षितौ । यात्रायां तेन दोषेण तेषां यात्रा न चेष्टदा

yuṣmān paśyanti devādyā manuṣyādyā ca ye kṣitau | yātrāyāṃ tena doṣeṇa teṣāṃ yātrā na ceṣṭadā

अथ सर्वास्तदा शापं तस्य श्रुत्वातिदारुणम् । चन्द्रस्य हृदयं ज्ञात्वा शापाच्चातीव निष्ठुरम्

atha sarvāstadā śāpaṃ tasya śrutvātidāruṇam | candrasya hṛdayaṃ jñātvā śāpāccātīva niṣṭhuram

जग्मुः सर्वास्तदा दक्षभवनं प्रत्यमर्षिताः । ऊचुश्च दक्षं पितरमश्विन्याद्याः सगद्गदम्

jagmuḥ sarvāstadā dakṣabhavanaṃ pratyamarṣitāḥ | ūcuśca dakṣaṃ pitaramaśvinyādyāḥ sagadgadam

सोमो वसति नास्मासु रोहिणीं भजते सदा । सेवमाना न भजते सोऽस्मान् परबधूरिव

somo vasati nāsmāsu rohiṇīṃ bhajate sadā | sevamānā na bhajate so'smān parabadhūriva

नावस्थाने नावसाने भोजने श्रवणे तथा । विनेन्दू रोहिणीं शान्तिं लभते नहि काञ्चन

nāvasthāne nāvasāne bhojane śravaṇe tathā | vinendū rohiṇīṃ śāntiṃ labhate nahi kāñcana

रोहिण्या वसतस्तस्य समीपं वीक्ष्य ते सुताः । यान्तीः सोऽन्यत्र नयनमाधाय नहि वीक्षते

rohiṇyā vasatastasya samīpaṃ vīkṣya te sutāḥ | yāntīḥ so'nyatra nayanamādhāya nahi vīkṣate

मास्त्वन्यः स्वामिसद्भावो मुखमात्रं न वीक्षते । अस्मिन् वस्तुनि यत्कार्यं तदस्माभिर्निगद्यताम्

māstvanyaḥ svāmisadbhāvo mukhamātraṃ na vīkṣate | asmin vastuni yatkāryaṃ tadasmābhirnigadyatām

अस्माभिरेतत्समयेऽनुरुद्धश्च चन्द्रमाः । स तत्कृते ततश्चास्मच्छापं तीव्रं तदाकरोत्

asmābhiretatsamaye'nuruddhaśca candramāḥ | sa tatkṛte tataścāsmacchāpaṃ tīvraṃ tadākarot

दोरुणाश्चातितीक्ष्णाश्च लोके वाच्यत्वमाप्य च । अयात्रिका भविष्यध्वं यूयमित्युक्तवान् विधुः

doruṇāścātitīkṣṇāśca loke vācyatvamāpya ca | ayātrikā bhaviṣyadhvaṃ yūyamityuktavān vidhuḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। श्रुत्वा वाक्यं स पुत्रीणां ताभिः सार्धं प्रजापतिः । जगाम यत्र सोमोऽभूद्रोहिण्या सहितस्तदा

mārkaṇḍeya uvāca || śrutvā vākyaṃ sa putrīṇāṃ tābhiḥ sārdhaṃ prajāpatiḥ | jagāma yatra somo'bhūdrohiṇyā sahitastadā

दूरादेव विधुर्दृष्टवा दक्षमायान्तमासनात् । उत्तस्थावन्तिके प्राप्य ववन्दे च महामुनिम्

dūrādeva vidhurdṛṣṭavā dakṣamāyāntamāsanāt | uttasthāvantike prāpya vavande ca mahāmunim

अथ दक्षस्तदोवाच कृतासनपरिग्रहः । सामपूर्वं चन्द्रमसं कृत- संवन्दनं तथा

atha dakṣastadovāca kṛtāsanaparigrahaḥ | sāmapūrvaṃ candramasaṃ kṛta- saṃvandanaṃ tathā

दक्ष उवाच । समं वर्तस्व भार्यासु वैषम्यं त्वं परित्यज़ । वैषम्ये बहवो दोषा ब्रह्मणा परिकीर्तिताः

dakṣa uvāca | samaṃ vartasva bhāryāsu vaiṣamyaṃ tvaṃ parityaja | vaiṣamye bahavo doṣā brahmaṇā parikīrtitāḥ

रतिपुत्रफला दारास्तासु कामानुबन्धनात् । कामानुबन्धः संसर्गात् संसर्गः सङ्गमाद्भवेत्

ratiputraphalā dārāstāsu kāmānubandhanāt | kāmānubandhaḥ saṃsargāt saṃsargaḥ saṅgamādbhavet

सङ्गमश्चाप्यभिध्यानाद्वीक्षणादभिजायते । तस्माद् भार्यास्वभिध्यानं कुरु त्वं वीक्षणादिकम्

saṅgamaścāpyabhidhyānādvīkṣaṇādabhijāyate | tasmād bhāryāsvabhidhyānaṃ kuru tvaṃ vīkṣaṇādikam

यद्येवं नैव कुरुषे मद्वचो धर्मयन्त्रितम् । तदा लोकवचोदुष्टः पापवांस्त्वं भविष्यसि

yadyevaṃ naiva kuruṣe madvaco dharmayantritam | tadā lokavacoduṣṭaḥ pāpavāṃstvaṃ bhaviṣyasi

मार्कण्डेय उवाच ।। एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य दक्षस्य सुमहात्मनः । एवमस्त्विति चन्द्रोऽपि न्यगदद्दक्षशङ्कया

mārkaṇḍeya uvāca || etacchrutvā vacastasya dakṣasya sumahātmanaḥ | evamastviti candro'pi nyagadaddakṣaśaṅkayā

अथानुमन्त्र्य तनयाश्चन्द्रं जामातरं तथा । ययौ दक्षो निजं स्थानं कृतकृत्यस्तदा मुनिः

athānumantrya tanayāścandraṃ jāmātaraṃ tathā | yayau dakṣo nijaṃ sthānaṃ kṛtakṛtyastadā muniḥ

गते दक्षे ततश्चन्द्रस्तां समासाद्य रोहिणीम् । जग्राह पूर्ववद्भावं तासु तस्यां च रागतः

gate dakṣe tataścandrastāṃ samāsādya rohiṇīm | jagrāha pūrvavadbhāvaṃ tāsu tasyāṃ ca rāgataḥ

तत्रैव रोहिणीं प्राप्य न काश्चिदपि वीक्षते । रोहिण्यामेव वसते ततस्ताः कुपिताः पुनः

tatraiva rohiṇīṃ prāpya na kāścidapi vīkṣate | rohiṇyāmeva vasate tatastāḥ kupitāḥ punaḥ

गत्वा ता: पितरं प्राहुदौर्भाग्योद्वग्नमानसाः । सोमो वसति नास्मासु रोहिणीं भजते सदा

gatvā tā: pitaraṃ prāhudaurbhāgyodvagnamānasāḥ | somo vasati nāsmāsu rohiṇīṃ bhajate sadā

तवापि नाकरोद्वाक्यं तस्मान्न: शरणं भव

tavāpi nākarodvākyaṃ tasmānna: śaraṇaṃ bhava

उद्वेगकोपसंयुक्त उत्तस्थौ तत्क्षणान्मुनिः । जगाम मनसा ध्यायन् कर्तव्यं निकटं विधोः

udvegakopasaṃyukta uttasthau tatkṣaṇānmuniḥ | jagāma manasā dhyāyan kartavyaṃ nikaṭaṃ vidhoḥ

उपगम्य तदा प्राह वचश्चन्द्रं प्रजापतिः । समं वर्तस्व भार्यासु वैषम्यं त्वं परित्यज

upagamya tadā prāha vacaścandraṃ prajāpatiḥ | samaṃ vartasva bhāryāsu vaiṣamyaṃ tvaṃ parityaja

न चेदिदं वचोऽस्माकं मौर्ख्यात् त्वं मावबुध्यसे । धर्मशास्त्रातिगायाहं शप्स्ये तुभ्यं निशापते

na cedidaṃ vaco'smākaṃ maurkhyāt tvaṃ māvabudhyase | dharmaśāstrātigāyāhaṃ śapsye tubhyaṃ niśāpate

मार्कण्डेय उवाच ।। ततो दक्षभयाच्चन्द्रस्तत्कर्तुं प्रति तत्पुरः । अङ्गीचकारातिभयात् कार्यमेव मुहुस्त्विति

mārkaṇḍeya uvāca || tato dakṣabhayāccandrastatkartuṃ prati tatpuraḥ | aṅgīcakārātibhayāt kāryameva muhustviti

समं प्रवर्तनं कर्तुं भार्यास्वङ्गीकृते ततः । विधुना प्रययौ दक्षः स्वस्थानं चन्द्रसम्मतः

samaṃ pravartanaṃ kartuṃ bhāryāsvaṅgīkṛte tataḥ | vidhunā prayayau dakṣaḥ svasthānaṃ candrasammataḥ

गते दक्षे निशानाथो रोहिण्यासहितो भृशम् । रममाणो विसस्मार दक्षस्य वचनन्तु सः

gate dakṣe niśānātho rohiṇyāsahito bhṛśam | ramamāṇo visasmāra dakṣasya vacanantu saḥ

सेवमानाश्च ताः सर्वा अश्विन्याद्या मनोरमाः । नाभजच्चन्द्रमास्तासु अवज्ञामेव चाकरोत्

sevamānāśca tāḥ sarvā aśvinyādyā manoramāḥ | nābhajaccandramāstāsu avajñāmeva cākarot

अवज्ञातास्तु ताः सर्वाश्चन्द्रेण पितुरन्तिकम् । गत्वैवार्तस्वराश्चार्ता रुदन्त्यश्चेदमब्रुवन्

avajñātāstu tāḥ sarvāścandreṇa piturantikam | gatvaivārtasvarāścārtā rudantyaścedamabruvan

नाकरोद्वचनं सोमस्तवापि मुनिसत्तम । अवज्ञां कुरुतेऽस्मासु पूर्वतोऽप्यधिकं स च

nākarodvacanaṃ somastavāpi munisattama | avajñāṃ kurute'smāsu pūrvato'pyadhikaṃ sa ca

100

तस्मात् सोमेन नः कार्यं न किञ्चिदपि विद्यते । तपस्विन्यो भविष्यामस्तपश्चर्यां निदेशय

tasmāt somena naḥ kāryaṃ na kiñcidapi vidyate | tapasvinyo bhaviṣyāmastapaścaryāṃ nideśaya

101

तपसा शोधितात्मानः परित्यक्ष्याम जीवितम् । किमस्माकं जीवितेन दुर्भगानां द्विजोत्तम

tapasā śodhitātmānaḥ parityakṣyāma jīvitam | kimasmākaṃ jīvitena durbhagānāṃ dvijottama

102

मार्कण्डेय उवाच ।। इत्युक्त्वा तास्ततः सर्वा दक्षजाः कृत्तिकादयः । कपोलमालम्व्य करैरुरुदुर्विविशुः क्षितौ

mārkaṇḍeya uvāca || ityuktvā tāstataḥ sarvā dakṣajāḥ kṛttikādayaḥ | kapolamālamvya karairurudurviviśuḥ kṣitau

103

तास्तु दृष्ट्वा तथाभूता दुःखव्याकुलितेन्द्रियाः । अतिदीनमुखो दक्षः कोपाज्जज्वाल वह्निवत्

tāstu dṛṣṭvā tathābhūtā duḥkhavyākulitendriyāḥ | atidīnamukho dakṣaḥ kopājjajvāla vahnivat

104

अथ कोपपरीतस्य दक्षस्य सुमहात्मनः । निश्चक्राम तदा यक्ष्मा नासिकाग्राद्विभीषणः

atha kopaparītasya dakṣasya sumahātmanaḥ | niścakrāma tadā yakṣmā nāsikāgrādvibhīṣaṇaḥ

105

दंष्ट्राकरालवदनः कृष्णांगारसमप्रभः । अतिदीर्घः स्वल्पकेशः कृशो धमनिसन्ततः

daṃṣṭrākarālavadanaḥ kṛṣṇāṃgārasamaprabhaḥ | atidīrghaḥ svalpakeśaḥ kṛśo dhamanisantataḥ

106

अधोमुखो दण्डहस्तः कासं विश्रम्य सन्ततम् । कुर्वाणो निम्ननेत्रश्च योषासम्भोगलोलुपः

adhomukho daṇḍahastaḥ kāsaṃ viśramya santatam | kurvāṇo nimnanetraśca yoṣāsambhogalolupaḥ

107

स चोवाच तदा दक्षं कस्मिंस्थास्याम्यहं मुने । किं वा चाहं करिष्यामि तन्मे वद महामते

sa covāca tadā dakṣaṃ kasmiṃsthāsyāmyahaṃ mune | kiṃ vā cāhaṃ kariṣyāmi tanme vada mahāmate

108

ततो दक्षस्तु तं प्राह सोमं यातु द्रुतं भवान् । सोममत्तु भवान्नित्यं सोमे त्वं तिष्ठ स्वेच्छया

tato dakṣastu taṃ prāha somaṃ yātu drutaṃ bhavān | somamattu bhavānnityaṃ some tvaṃ tiṣṭha svecchayā

109

मार्कण्डेय उवाच ।। इति श्रुत्वा वचस्तस्य दक्षस्याथ महामुनेः । शनैः शनैस्ततः सोममाससाद गदः स च

mārkaṇḍeya uvāca || iti śrutvā vacastasya dakṣasyātha mahāmuneḥ | śanaiḥ śanaistataḥ somamāsasāda gadaḥ sa ca

110

आसाद्य स तदा सोमं वल्मीकं पन्नगो यथा । प्रविवेशेन्दुहृदयं छिद्रं प्राप्य महागदः

āsādya sa tadā somaṃ valmīkaṃ pannago yathā | praviveśenduhṛdayaṃ chidraṃ prāpya mahāgadaḥ

111

तस्मिन् प्रविष्टे हृदये दारुणे राजयक्ष्मणि । मुमोह चन्द्रस्तन्द्रांच विषमां प्राप्तवांश्च सः

tasmin praviṣṭe hṛdaye dāruṇe rājayakṣmaṇi | mumoha candrastandrāṃca viṣamāṃ prāptavāṃśca saḥ

112

उत्पद्य प्रथमं यस्माल्लीनो राजन्यसौ गदः । राजयक्ष्मेति लोकेऽस्मिन्तस्य ख्यातिरभूद्विजाः

utpadya prathamaṃ yasmāllīno rājanyasau gadaḥ | rājayakṣmeti loke'smintasya khyātirabhūdvijāḥ

113

ततस्तेनाभिभूतः स यक्ष्मणा रोहिणीपतिः । क्षयं जगामानुदिनं ग्रीष्मे क्षुद्रा नदी यथा

tatastenābhibhūtaḥ sa yakṣmaṇā rohiṇīpatiḥ | kṣayaṃ jagāmānudinaṃ grīṣme kṣudrā nadī yathā

114

अथ चन्द्रे क्षीयमाणे सर्वौषध्यो गताः क्षयम् । क्षयं यातास्वौषधिषु न यज्ञः समवर्तत

atha candre kṣīyamāṇe sarvauṣadhyo gatāḥ kṣayam | kṣayaṃ yātāsvauṣadhiṣu na yajñaḥ samavartata

115

यज्ञाभावात्तु देवानामन्नं सर्वं क्षयं गतम् । पर्जन्याश्च ततो नष्टास्ततो वृष्टिर्नचाभवत्

yajñābhāvāttu devānāmannaṃ sarvaṃ kṣayaṃ gatam | parjanyāśca tato naṣṭāstato vṛṣṭirnacābhavat

116

वृष्ट्यभावे तु लोकानामाहाराः क्षीणतां गताः । दुर्भिक्षव्यसनोपेते सर्वलोके द्विजोत्तमाः

vṛṣṭyabhāve tu lokānāmāhārāḥ kṣīṇatāṃ gatāḥ | durbhikṣavyasanopete sarvaloke dvijottamāḥ

117

दानधर्मादिकं किञ्चिन्न लोकस्य प्रवर्तते । सत्त्वहीनाः प्रजा: सर्वा लोभेनोपहतेन्द्रियाः । पापमेव तदा चक्रुः कुकर्मरतयश्च ताः

dānadharmādikaṃ kiñcinna lokasya pravartate | sattvahīnāḥ prajā: sarvā lobhenopahatendriyāḥ | pāpameva tadā cakruḥ kukarmaratayaśca tāḥ

118

एतान् दृष्ट्वा तदा भावान् दिक्पालाः सपुरन्दराः । जग्मुः क्षोभं परं देवाः सागराश्च ग्रहास्तथा

etān dṛṣṭvā tadā bhāvān dikpālāḥ sapurandarāḥ | jagmuḥ kṣobhaṃ paraṃ devāḥ sāgarāśca grahāstathā

119

ततो दृष्टवा जगत्सर्वं व्याकुलं दस्युपीडितम् । ब्रह्माणमगमन् देवाः सर्वे शक्रपुरोगमाः

tato dṛṣṭavā jagatsarvaṃ vyākulaṃ dasyupīḍitam | brahmāṇamagaman devāḥ sarve śakrapurogamāḥ

120

उपसङ्गम्य देवेशं स्रष्टारं जगतां पतिम् । प्रणम्याथ यथायोग्यमुपविष्टास्तदा सुराः

upasaṅgamya deveśaṃ sraṣṭāraṃ jagatāṃ patim | praṇamyātha yathāyogyamupaviṣṭāstadā surāḥ

121

तान् म्लानवदनान् सर्वान्वीक्ष्य लोकपितामहः । अभिभूतान् परेणेव हृतस्वविषयानिव । पप्रच्छ सम्मुखीकृत्य गुरुमिन्द्रं हुताशनम्

tān mlānavadanān sarvānvīkṣya lokapitāmahaḥ | abhibhūtān pareṇeva hṛtasvaviṣayāniva | papraccha sammukhīkṛtya gurumindraṃ hutāśanam

122

ब्रह्मोवाच ।। स्वागतं भो सुरगणाः किमर्थं यूयमागताः । दुःखोपहतदेहांश्च युष्मान् म्लानांश्च लक्षये

brahmovāca || svāgataṃ bho suragaṇāḥ kimarthaṃ yūyamāgatāḥ | duḥkhopahatadehāṃśca yuṣmān mlānāṃśca lakṣaye

123

निराबाधान्निरातंकान् युष्मान् सर्वांश्च कामगान् । कृत्वा स्वविषये न्यस्तान् कथं पश्यामि दुःखितान्

nirābādhānnirātaṃkān yuṣmān sarvāṃśca kāmagān | kṛtvā svaviṣaye nyastān kathaṃ paśyāmi duḥkhitān

124

यद्वोऽभवद्दुः खबीजं युष्मान् वा यस्तु बाधते । तत्कथ्यतामशेषेण सिद्धञ्चाप्यवधार्यताम्

yadvo'bhavadduḥ khabījaṃ yuṣmān vā yastu bādhate | tatkathyatāmaśeṣeṇa siddhañcāpyavadhāryatām

125

मार्कण्डेय उवाच ।। ततो वृद्धश्रवा जीवः कृष्णवर्त्मा च लोकभृत् । उवाचात्मभुवे तस्मै सुराणां दुःखकारणम्

mārkaṇḍeya uvāca || tato vṛddhaśravā jīvaḥ kṛṣṇavartmā ca lokabhṛt | uvācātmabhuve tasmai surāṇāṃ duḥkhakāraṇam

126

देवा ऊचुः ।। शृणु सर्वं जगत्कर्तस्त्वां येन वयमागताः । यद्वास्माकं दुःखबीजं यतो म्लानश्रियो वयम्

devā ūcuḥ || śṛṇu sarvaṃ jagatkartastvāṃ yena vayamāgatāḥ | yadvāsmākaṃ duḥkhabījaṃ yato mlānaśriyo vayam

127

न क्वचित् सम्प्रवर्तन्ते यज्ञा लोके पितामह । निराधारा निरातंकाः प्रजाः सर्वां क्षयं गताः

na kvacit sampravartante yajñā loke pitāmaha | nirādhārā nirātaṃkāḥ prajāḥ sarvāṃ kṣayaṃ gatāḥ

128

न च दानादिधर्माश्च न तपांसि क्षितौ क्वचित् । नैव वर्षति पर्जन्यः क्षीणतोयाभवत् क्षितिः

na ca dānādidharmāśca na tapāṃsi kṣitau kvacit | naiva varṣati parjanyaḥ kṣīṇatoyābhavat kṣitiḥ

129

क्षीणाः सर्वास्तथैौषध्यः शस्या लोकाः समाकुलाः । दस्युभिः पीडिता विप्रा वेदवादं न कुर्वते

kṣīṇāḥ sarvāstathaiौṣadhyaḥ śasyā lokāḥ samākulāḥ | dasyubhiḥ pīḍitā viprā vedavādaṃ na kurvate

130

अन्नवैकल्यमासाद्य म्रियन्ते बहव: प्रजाः । क्षीणेषु यज्ञभागेषु भोग्यहीनास्तथा वयम्

annavaikalyamāsādya mriyante bahava: prajāḥ | kṣīṇeṣu yajñabhāgeṣu bhogyahīnāstathā vayam

131

दुर्बलास्तु श्रियाहीना नैव शान्तिं लभामहे

durbalāstu śriyāhīnā naiva śāntiṃ labhāmahe

132

रोहिण्या मन्दिरे चन्द्रो वक्रगत्या चिरं स्थितः । वृषराशौ स च क्षीणो ज्योत्स्नाहीनश्च वर्तते

rohiṇyā mandire candro vakragatyā ciraṃ sthitaḥ | vṛṣarāśau sa ca kṣīṇo jyotsnāhīnaśca vartate

133

यदैवान्विष्यते देवैश्चन्द्रो नैषां पुरःसरः । कदाचिदपि देवानां समाजे वा भवद्विधे

yadaivānviṣyate devaiścandro naiṣāṃ puraḥsaraḥ | kadācidapi devānāṃ samāje vā bhavadvidhe

134

कदाचिद्रोहिणी त्यक्त्वा नैव क्वचन गच्छति । यद्यन्यः कोऽपि न भवेत्तदा चन्द्रो बहिर्भवेत्

kadācidrohiṇī tyaktvā naiva kvacana gacchati | yadyanyaḥ ko'pi na bhavettadā candro bahirbhavet

135

दृश्यते स कलाहीनः कलामात्रावशेषकः । इति सर्वत्र लोकेश वृत्तः कर्मविपर्ययः

dṛśyate sa kalāhīnaḥ kalāmātrāvaśeṣakaḥ | iti sarvatra lokeśa vṛttaḥ karmaviparyayaḥ

136

तं दृष्ट्वा कान्दिशीकास्तु वयं त्वां शरणं गताः । पातालाद्यावदुत्थाय कालकञ्जादयोऽसुराः । नास्मान् लोकेश बाधन्ते तावन्नस्त्राहि साध्वसात्

taṃ dṛṣṭvā kāndiśīkāstu vayaṃ tvāṃ śaraṇaṃ gatāḥ | pātālādyāvadutthāya kālakañjādayo'surāḥ | nāsmān lokeśa bādhante tāvannastrāhi sādhvasāt

137

अयं प्रवर्तते कस्माज्जगतां वा व्यतिक्रमः । न जानीमस्तु तत्सर्वं विप्लवे वापि काणम्

ayaṃ pravartate kasmājjagatāṃ vā vyatikramaḥ | na jānīmastu tatsarvaṃ viplave vāpi kāṇam

138

मार्कण्डेय उवाच ।। एतत् सुराणां वचनं दिव्यदर्शी पितामहः । श्रुत्वा क्षणमभिध्यायन् निजगाद सुरोत्तमान्

mārkaṇḍeya uvāca || etat surāṇāṃ vacanaṃ divyadarśī pitāmahaḥ | śrutvā kṣaṇamabhidhyāyan nijagāda surottamān

139

ब्रह्मोवाच ।। शृण्वन्तु देवताः सर्वा यदर्थं लोकविप्लवः । प्रवर्ततेऽधुना येन शान्तिस्तस्य भविष्यति

brahmovāca || śṛṇvantu devatāḥ sarvā yadarthaṃ lokaviplavaḥ | pravartate'dhunā yena śāntistasya bhaviṣyati

140

सोमो दाक्षायणीः कन्याः सप्तविंशतिसङ्ख्यकाः । अश्विन्याद्या वरबधूर्भार्यार्थे परिणीतवान्

somo dākṣāyaṇīḥ kanyāḥ saptaviṃśatisaṅkhyakāḥ | aśvinyādyā varabadhūrbhāryārthe pariṇītavān

141

परिणीय स ताः सर्वा रोहिण्यां सततं विधुः । प्रावर्ततानुरागेण न समस्तासु वर्तते

pariṇīya sa tāḥ sarvā rohiṇyāṃ satataṃ vidhuḥ | prāvartatānurāgeṇa na samastāsu vartate

142

अश्विन्याद्यास्तु ताः सर्वा दौर्भाग्यज्वरपीडिताः । षड्विंशतिर्वरारोहाः पितरं प्रस्थिताः स्वकम्

aśvinyādyāstu tāḥ sarvā daurbhāgyajvarapīḍitāḥ | ṣaḍviṃśatirvarārohāḥ pitaraṃ prasthitāḥ svakam

143

प्रवर्तते निशानाथो रोहिण्यां रागतो यथा । तथा न तासु भजते तद्दक्षाय न्यवेदयन्

pravartate niśānātho rohiṇyāṃ rāgato yathā | tathā na tāsu bhajate taddakṣāya nyavedayan

144

ततो दक्षो महाबुद्धिः साम्ना संस्तूय विट्पतिम् । बहुसुनृतमाभाष्य पुत्र्यर्थे चान्वरोधत

tato dakṣo mahābuddhiḥ sāmnā saṃstūya viṭpatim | bahusunṛtamābhāṣya putryarthe cānvarodhata

145

अनुरुद्धो यथाकामं दक्षेण सुमहात्मना । समं प्रवर्तितुं तासु समयं कृतवान् विधुः

anuruddho yathākāmaṃ dakṣeṇa sumahātmanā | samaṃ pravartituṃ tāsu samayaṃ kṛtavān vidhuḥ

146

सममङ्गीकृते भावं तासु कर्तुं हिमांशुना । स्वं जगाम ततः स्थानं दक्षोऽपि मुनिसत्तमः

samamaṅgīkṛte bhāvaṃ tāsu kartuṃ himāṃśunā | svaṃ jagāma tataḥ sthānaṃ dakṣo'pi munisattamaḥ

147

गते दक्षे मुनिश्रेष्ठे वैषम्यं तासु चन्द्रमाः । जहौ न भावं ताः शश्वत् कुपिताः पितरं गताः

gate dakṣe muniśreṣṭhe vaiṣamyaṃ tāsu candramāḥ | jahau na bhāvaṃ tāḥ śaśvat kupitāḥ pitaraṃ gatāḥ

148

ततो दक्षः पुनश्चन्द्रमनुरुध्य सुतान्तरे । समां वृत्तिं प्रतिश्राव्य वचनं चेदमब्रवीत्

tato dakṣaḥ punaścandramanurudhya sutāntare | samāṃ vṛttiṃ pratiśrāvya vacanaṃ cedamabravīt

149

न समं वर्तते चन्द्र सर्वास्वासु भवान् यदि । तदा शप्स्ये त्वहं तुभ्यं तस्मात् कुरु समंजसम्

na samaṃ vartate candra sarvāsvāsu bhavān yadi | tadā śapsye tvahaṃ tubhyaṃ tasmāt kuru samaṃjasam

150

ततो गते पुनर्दक्षे न समं वर्तते यदा । तासु चन्द्रस्तदा दक्षं पुनर्गत्वाश्रुवन् रुषा

tato gate punardakṣe na samaṃ vartate yadā | tāsu candrastadā dakṣaṃ punargatvāśruvan ruṣā

151

न ते वचः सत्कुरुते नैवास्मासु प्रवर्तते । वयं तपश्चरिष्यामः स्थास्यामश्च तवान्तिके

na te vacaḥ satkurute naivāsmāsu pravartate | vayaṃ tapaścariṣyāmaḥ sthāsyāmaśca tavāntike

152

तासामिति वचः श्रुत्वा कुपितः स महामुनिः । क्षयाय चन्द्रस्य पुनः शापायोत्सुकतां गतः

tāsāmiti vacaḥ śrutvā kupitaḥ sa mahāmuniḥ | kṣayāya candrasya punaḥ śāpāyotsukatāṃ gataḥ

153

शापायोद्युक्तमनसः कुपितस्य महामुने । क्षयो नाम महारोगो नासिकाग्राद्विनिर्गतः

śāpāyodyuktamanasaḥ kupitasya mahāmune | kṣayo nāma mahārogo nāsikāgrādvinirgataḥ

154

प्रेषितः स च चन्द्राय दक्षेण मुनिना ततः । प्रविष्टश्च ततो देहे क्षयितस्तेन चन्द्रमाः

preṣitaḥ sa ca candrāya dakṣeṇa muninā tataḥ | praviṣṭaśca tato dehe kṣayitastena candramāḥ

155

क्षीणे चन्द्रे क्षयं याता ज्योत्स्नास्तस्य महात्मनः । क्षीणासु सर्वज्योत्स्नासु सर्वौषध्यः क्षयं गताः

kṣīṇe candre kṣayaṃ yātā jyotsnāstasya mahātmanaḥ | kṣīṇāsu sarvajyotsnāsu sarvauṣadhyaḥ kṣayaṃ gatāḥ

156

औषध्यभावाल्लोकेऽस्मिन् न यज्ञः सम्प्रवर्तते । यज्ञाभावादनावृष्टिस्ततः सर्वप्रजाक्षयः

auṣadhyabhāvālloke'smin na yajñaḥ sampravartate | yajñābhāvādanāvṛṣṭistataḥ sarvaprajākṣayaḥ

157

यज्ञभागोपभोगेन हीनानां भवतां तथा । दुर्बलत्वं समुत्पन्नं विकारश्च स्वगोचरे

yajñabhāgopabhogena hīnānāṃ bhavatāṃ tathā | durbalatvaṃ samutpannaṃ vikāraśca svagocare

158

इति वः कथितं सर्वं यथाभूल्लोकविप्लवः । येनोपायेन तच्छान्तिस्तच्छृण्वन्तु सुरोत्तमाः

iti vaḥ kathitaṃ sarvaṃ yathābhūllokaviplavaḥ | yenopāyena tacchāntistacchṛṇvantu surottamāḥ

इति श्रीकालिकापुराणे चन्द्रस्यशापवर्णनन्नाम विंशोऽध्यायः

iti śrīkālikāpurāṇe candrasyaśāpavarṇanannāma viṃśo'dhyāyaḥ

अथ कालिका पुराण अध्याय २१

ब्रह्मोवाच ।। गच्छन्तु भोः सुरगणा दक्षस्य सदनं प्रति । प्रसादयत चन्द्रार्थे स च पूर्णो भवेद्यथा

brahmovāca || gacchantu bhoḥ suragaṇā dakṣasya sadanaṃ prati | prasādayata candrārthe sa ca pūrṇo bhavedyathā

पूर्णे चन्द्रे जगत्सर्वं प्रकृतिस्थं भविष्यति । युष्मा कंच भवेच्छान्तिरोषधीनाञ्च सम्भवः

pūrṇe candre jagatsarvaṃ prakṛtisthaṃ bhaviṣyati | yuṣmā kaṃca bhavecchāntiroṣadhīnāñca sambhavaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। इति ब्रह्मवचः श्रुत्वा देवाः शक्रपुरोगमाः । प्रययुर्हृष्टमनसस्तदा दक्षनिवेशनम्

mārkaṇḍeya uvāca || iti brahmavacaḥ śrutvā devāḥ śakrapurogamāḥ | prayayurhṛṣṭamanasastadā dakṣaniveśanam

यथान्यायमुपस्थाय सर्वे मुनिवरं सुराः । प्रोचुः प्रजापतिं दक्षं प्रणम्य श्लक्ष्णया गिरा

yathānyāyamupasthāya sarve munivaraṃ surāḥ | procuḥ prajāpatiṃ dakṣaṃ praṇamya ślakṣṇayā girā

देवा ऊचुः ।। प्रसीद सीदतां ब्रह्मन्नस्माकं बहुदुःखिनाम् । उद्धरस्व महाबुद्धे त्राहि नः शोकसागरात्

devā ūcuḥ || prasīda sīdatāṃ brahmannasmākaṃ bahuduḥkhinām | uddharasva mahābuddhe trāhi naḥ śokasāgarāt

यद्रूपं ब्रह्मसंज्ञन्तु सृष्टिकृत् परमात्मनः । तदंशस्त्वं परं ज्योतिर्विप्ररूप नमोऽस्तुते

yadrūpaṃ brahmasaṃjñantu sṛṣṭikṛt paramātmanaḥ | tadaṃśastvaṃ paraṃ jyotirviprarūpa namo'stute

रक्षणात् सर्वजगतां प्रजापालनकारणात् । दक्षः प्रजापतिश्चेति योगेशस्तं नुमो वयम्

rakṣaṇāt sarvajagatāṃ prajāpālanakāraṇāt | dakṣaḥ prajāpatiśceti yogeśastaṃ numo vayam

दक्षाय सर्वजगतां दक्षाय कुशलात्मनाम् । दक्षायात्महितायाशु नमस्तुभ्यं महात्मने

dakṣāya sarvajagatāṃ dakṣāya kuśalātmanām | dakṣāyātmahitāyāśu namastubhyaṃ mahātmane

सततं चिन्त्यमानस्य योगिभिर्नियतेन्द्रियैः । सारस्य सारभूतस्त्वं दक्षाय परमात्मने

satataṃ cintyamānasya yogibhirniyatendriyaiḥ | sārasya sārabhūtastvaṃ dakṣāya paramātmane

योगिवृत्तिरनाधृष्य पारगाणां परायणः । आद्यन्तमुक्तः सहसा तस्मै नित्यं नमो नमः

yogivṛttiranādhṛṣya pāragāṇāṃ parāyaṇaḥ | ādyantamuktaḥ sahasā tasmai nityaṃ namo namaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। इति तेषां वचः श्रुत्वा दक्षो यज्ञभुजां तथा । प्राह प्रसन्नवदनः शक्रमाभाष्य मुख्यतः

mārkaṇḍeya uvāca || iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā dakṣo yajñabhujāṃ tathā | prāha prasannavadanaḥ śakramābhāṣya mukhyataḥ

दक्ष उवाच । कुतः शक्र महाबाहो भवतां दुःखमागतम् । दुःखहेतुं वद विभो श्रोतुमिच्छाम्यहन्तु तम्

dakṣa uvāca | kutaḥ śakra mahābāho bhavatāṃ duḥkhamāgatam | duḥkhahetuṃ vada vibho śrotumicchāmyahantu tam

ममास्ति वा किं कर्तव्यं भवतां दुःखहानये । तदहं यदि शक्नोमि करिष्यामि हितं समम्

mamāsti vā kiṃ kartavyaṃ bhavatāṃ duḥkhahānaye | tadahaṃ yadi śaknomi kariṣyāmi hitaṃ samam

मार्कण्डेय उवाच ।। तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य ब्रह्मसूनोर्महात्मनः । जगाद वाक्पतिः शक्रो वीतिहोत्रोऽथ तं मुनिम्

mārkaṇḍeya uvāca || tacchrutvā vacanaṃ tasya brahmasūnormahātmanaḥ | jagāda vākpatiḥ śakro vītihotro'tha taṃ munim

त ऊचुः ।। क्षयी जातो निशानाथस्तस्मिन् क्षीणे क्षयं गताः । सर्वौषध्यो द्विजश्रेष्ठ तद्धानिर्यज्ञहानिकृत्

ta ūcuḥ || kṣayī jāto niśānāthastasmin kṣīṇe kṣayaṃ gatāḥ | sarvauṣadhyo dvijaśreṣṭha taddhāniryajñahānikṛt

यज्ञे विनष्टे सकलाः प्रजाः क्षुद्धयकातराः । वृष्ट्यभावान्महद्दुःखं प्राप्य नष्टाश्च काश्चन

yajñe vinaṣṭe sakalāḥ prajāḥ kṣuddhayakātarāḥ | vṛṣṭyabhāvānmahadduḥkhaṃ prāpya naṣṭāśca kāścana

क्षयोऽयं रात्रिनाथस्य यस्ते कोपात् प्रवर्तते । स सर्वजगतो ब्रह्मन्नभावार्थमुपस्थितः

kṣayo'yaṃ rātrināthasya yaste kopāt pravartate | sa sarvajagato brahmannabhāvārthamupasthitaḥ

नाधुना तत् त्रिभुवने यन्न क्षुब्धं नु किञ्चन । विप्लुतं वास्ति विप्रेन्द्र स्थावराः पतगाश्च वा

nādhunā tat tribhuvane yanna kṣubdhaṃ nu kiñcana | viplutaṃ vāsti viprendra sthāvarāḥ patagāśca vā

न यज्ञाः सम्प्रवर्तन्ते न तपस्यन्ति तापसाः । आहारदुःखान्निश्रीका: प्रजा क्षीणा भयातुराः

na yajñāḥ sampravartante na tapasyanti tāpasāḥ | āhāraduḥkhānniśrīkā: prajā kṣīṇā bhayāturāḥ

एवं प्रवृत्ते विप्रेन्द्र विप्लवेऽस्मात् रसातलात् । दैत्या न यावदुत्थाय बाधन्ते तावदुद्धर

evaṃ pravṛtte viprendra viplave'smāt rasātalāt | daityā na yāvadutthāya bādhante tāvaduddhara

प्रसीद दक्ष चन्द्रस्य तं पूरय तपोबलात् । पूर्णे चन्द्रे जगत्सर्वं प्रकृतिस्थं भविष्यति

prasīda dakṣa candrasya taṃ pūraya tapobalāt | pūrṇe candre jagatsarvaṃ prakṛtisthaṃ bhaviṣyati

मार्कण्डेय उवाच ।। इति तेषां वचः श्रुत्वा प्रजापतिसुतस्तदा । उवाच तान् सुरगणान् हृदयाच्छल्यमुद्धरन्

mārkaṇḍeya uvāca || iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā prajāpatisutastadā | uvāca tān suragaṇān hṛdayācchalyamuddharan

दक्ष उवाच ॥ यन्मे वचो निशानाथे प्रवृत्तं शापकारणम् । न केनापि निदानेन मिथ्या कर्तुं तदुत्सहे

dakṣa uvāca || yanme vaco niśānāthe pravṛttaṃ śāpakāraṇam | na kenāpi nidānena mithyā kartuṃ tadutsahe

किन्तु मद्वचनं यस्मान्नैकान्तेन मृषा भवेत् । चन्द्रोऽपि वर्ध यस्मात्तदुपायमुदेक्षत

kintu madvacanaṃ yasmānnaikāntena mṛṣā bhavet | candro'pi vardha yasmāttadupāyamudekṣata

तत्राप्ययमुपायोऽस्ति मासार्थं यातु चन्द्रमाः । क्षयं वृद्धिञ्च मासार्धं समं भार्यासु वर्तताम्

tatrāpyayamupāyo'sti māsārthaṃ yātu candramāḥ | kṣayaṃ vṛddhiñca māsārdhaṃ samaṃ bhāryāsu vartatām

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा तं प्रसाद्य प्रजापतिम् । सर्वे सुरगणास्तत्र गता यत्रास्ति चन्द्रमाः

tasya tadvacanaṃ śrutvā taṃ prasādya prajāpatim | sarve suragaṇāstatra gatā yatrāsti candramāḥ

एवमुक्ते तु वचने दक्षेण मुनिना द्विजाः । अथ चन्द्रं समादाय भार्याभिः सहितं तदा । जग्मुस्ते ब्रह्मभवनं मुदिताः सुरसत्तमाः

evamukte tu vacane dakṣeṇa muninā dvijāḥ | atha candraṃ samādāya bhāryābhiḥ sahitaṃ tadā | jagmuste brahmabhavanaṃ muditāḥ surasattamāḥ

तत्र गत्वा महाभागाः यथा दक्षेण भाषितम् । तत्सर्वं कथयामासुर्ब्रह्मणे परमात्मने

tatra gatvā mahābhāgāḥ yathā dakṣeṇa bhāṣitam | tatsarvaṃ kathayāmāsurbrahmaṇe paramātmane

ब्रह्मा दक्षवचः श्रुत्वा देवानां वचनात्तदा । चन्द्रभागं महाशैलं जगाम सहितः सुरैः

brahmā dakṣavacaḥ śrutvā devānāṃ vacanāttadā | candrabhāgaṃ mahāśailaṃ jagāma sahitaḥ suraiḥ

तत्रगत्वा सुरश्रेष्ठः प्रजानां हितकाम्यया । स्नापयामास शुभ्रांशुं वृहल्लोहितपुष्करे

tatragatvā suraśreṣṭhaḥ prajānāṃ hitakāmyayā | snāpayāmāsa śubhrāṃśuṃ vṛhallohitapuṣkare

भूतभव्यभवज्ज्ञान: पूर्वमेव पितामहः । एतदर्थञ्चकारा सर: पूर्णं जगद्गुरुः

bhūtabhavyabhavajjñāna: pūrvameva pitāmahaḥ | etadarthañcakārā sara: pūrṇaṃ jagadguruḥ

तत्र स्नातस्य जन्तोस्तु नीरोगत्वं प्रजायते । चिरायुष्यञ्च सततं वृहल्लोहितसंज्ञके

tatra snātasya jantostu nīrogatvaṃ prajāyate | cirāyuṣyañca satataṃ vṛhallohitasaṃjñake

तत्र स्नातस्य चन्द्रस्य शरीरात्तत्क्षणं गदः । राजयक्ष्मा निः ससार पूर्वरूपो यथोदितः

tatra snātasya candrasya śarīrāttatkṣaṇaṃ gadaḥ | rājayakṣmā niḥ sasāra pūrvarūpo yathoditaḥ

निःसृत्य राजयक्ष्मापि ब्रह्माणञ्च जगत्पतिम् । प्रणम्याहं किं करिष्ये क्व गच्छामीत्युवाच तम्

niḥsṛtya rājayakṣmāpi brahmāṇañca jagatpatim | praṇamyāhaṃ kiṃ kariṣye kva gacchāmītyuvāca tam

स्थानं पत्नीञ्च लोकेश कृत्यं मम सनातनम् । निदेशयानुरूपे मे स्रष्टा त्वं जगतां यतः

sthānaṃ patnīñca lokeśa kṛtyaṃ mama sanātanam | nideśayānurūpe me sraṣṭā tvaṃ jagatāṃ yataḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। ततो ब्रह्मापि तं पुष्टं निरीक्ष्येन्दुं शरीरगैः । अमृतैस्तेनातियुक्तैः क्षीणञ्चापि निशापतिम्

mārkaṇḍeya uvāca || tato brahmāpi taṃ puṣṭaṃ nirīkṣyenduṃ śarīragaiḥ | amṛtaistenātiyuktaiḥ kṣīṇañcāpi niśāpatim

दोर्भिः हस्तैः तं गृहीत्वा गिरौ निष्पीड्य वै मुहुः । अमृतं गालयामास शरीराद्राजयक्ष्मणः

dorbhiḥ hastaiḥ taṃ gṛhītvā girau niṣpīḍya vai muhuḥ | amṛtaṃ gālayāmāsa śarīrādrājayakṣmaṇaḥ

अमृतानि च यान्याशु गालितानि तदा जले । क्षीरोदस्य च चिक्षेप मध्ये रहसि लोकभृत्

amṛtāni ca yānyāśu gālitāni tadā jale | kṣīrodasya ca cikṣepa madhye rahasi lokabhṛt

तस्मादस्यामृतादिन्दोः कलाः क्षीणास्तु याः पुरा । तासां जग्राह लवशश्चर्णान् क्षीरोदसागरात्

tasmādasyāmṛtādindoḥ kalāḥ kṣīṇāstu yāḥ purā | tāsāṃ jagrāha lavaśaścarṇān kṣīrodasāgarāt

कलामात्रावशेषष्य संसर्गाद्राजयक्ष्मणः । क्षीणाः कलाः पञ्चदश याः पूर्वममृतात्मिकाः । ता राजयक्ष्मगर्भस्थाचूर्णीभूतास्तु पीडया

kalāmātrāvaśeṣaṣya saṃsargādrājayakṣmaṇaḥ | kṣīṇāḥ kalāḥ pañcadaśa yāḥ pūrvamamṛtātmikāḥ | tā rājayakṣmagarbhasthācūrṇībhūtāstu pīḍayā

तेजोज्योत्स्ना सुधाभिस्तु निबद्धं यत् कलापतेः

tejojyotsnā sudhābhistu nibaddhaṃ yat kalāpateḥ

शरीरं तत् त्रिधा भूतं गर्भस्थं राजयक्ष्मणः

śarīraṃ tat tridhā bhūtaṃ garbhasthaṃ rājayakṣmaṇaḥ

ज्योतिश्चूर्णमभूत् ज्योत्स्ना लीना राजादियक्ष्मणि । द्रवीभूताः सुधाः सर्वाः गर्भे रोगस्य च स्थिताः

jyotiścūrṇamabhūt jyotsnā līnā rājādiyakṣmaṇi | dravībhūtāḥ sudhāḥ sarvāḥ garbhe rogasya ca sthitāḥ

यदा निर्यालयामास सुधां ब्रह्मा क्षमान्तरात् । तदा ज्योत्स्नासुधाज्योतिः सर्वं तस्माद्बहिर्गतम्

yadā niryālayāmāsa sudhāṃ brahmā kṣamāntarāt | tadā jyotsnāsudhājyotiḥ sarvaṃ tasmādbahirgatam

क्षीरोदसागरे क्षिप्तं तत् सर्वं विधिना तदा । देवान् गिरौ परित्यज्य स्वयं गत्वा द्रुतं ततः

kṣīrodasāgare kṣiptaṃ tat sarvaṃ vidhinā tadā | devān girau parityajya svayaṃ gatvā drutaṃ tataḥ

ततोऽमृतानि प्रक्षाल्य कलाचूर्णानि वारिभिः । ज्योत्स्नाञ्चाप्याजगामाशु गृहीत्वा तत्त्रयं गिरिम्

tato'mṛtāni prakṣālya kalācūrṇāni vāribhiḥ | jyotsnāñcāpyājagāmāśu gṛhītvā tattrayaṃ girim

क्षीरोदागिरिमासाद्य चन्द्रभागं तदा विधिः । देवमध्ये कलाचूर्णं सुधाज्योत्स्ना न्यवीविशत्

kṣīrodāgirimāsādya candrabhāgaṃ tadā vidhiḥ | devamadhye kalācūrṇaṃ sudhājyotsnā nyavīviśat

संस्थाप्य तत्त्रयं ब्रह्मा देवानां मध्यतः स्थितः । जगाद राजयक्ष्माणं तत् स्थानादि निदेशयन्

saṃsthāpya tattrayaṃ brahmā devānāṃ madhyataḥ sthitaḥ | jagāda rājayakṣmāṇaṃ tat sthānādi nideśayan

ब्रह्मोवाच ।। सर्वदा यो दिवारात्रं सन्ध्यायां वनितारतः । सेवते सुरतं तस्मिन् राजयक्ष्मन् वसिष्यसि

brahmovāca || sarvadā yo divārātraṃ sandhyāyāṃ vanitārataḥ | sevate surataṃ tasmin rājayakṣman vasiṣyasi

प्रतिशाय-श्वासकास- संयुक्तो मैथुनं चरेत् । स ते प्रवेश्यः सततं श्लेष्मणश्च तथाविधः

pratiśāya-śvāsakāsa- saṃyukto maithunaṃ caret | sa te praveśyaḥ satataṃ śleṣmaṇaśca tathāvidhaḥ

कृष्णाख्या मृत्युपुत्री या भवतः सदृशी गुणैः । सा तेऽस्तु भार्या सततं भवन्तमनुयास्यति ।। ५१ । । क्षीणत्वं भवतः कृत्यं ततस्त्वं विषयं कुरु । द्रुतं गच्छ यथाकामं चन्द्रात् त्वं विमुखो भव

kṛṣṇākhyā mṛtyuputrī yā bhavataḥ sadṛśī guṇaiḥ | sā te'stu bhāryā satataṃ bhavantamanuyāsyati || 51 | | kṣīṇatvaṃ bhavataḥ kṛtyaṃ tatastvaṃ viṣayaṃ kuru | drutaṃ gaccha yathākāmaṃ candrāt tvaṃ vimukho bhava

मार्कण्डेय उवाच ।। एवं विसृष्टो विधिना राजयक्ष्मा महागदः । पश्यतां सर्वदेवानामन्तर्धानं जगाम ह

mārkaṇḍeya uvāca || evaṃ visṛṣṭo vidhinā rājayakṣmā mahāgadaḥ | paśyatāṃ sarvadevānāmantardhānaṃ jagāma ha

अन्तर्हिते महारोगे ब्रह्मा लोकपितामहः । चन्द्रं समग्रयामास कलापञ्चदशैधितम्

antarhite mahāroge brahmā lokapitāmahaḥ | candraṃ samagrayāmāsa kalāpañcadaśaidhitam

तेन क्षीरोदधौतेन सुधापूतेन चात्मभूः । सज्योत्स्नैस्तु कलाचूर्णैः पूर्ववच्चाकरोद्विधुम्

tena kṣīrodadhautena sudhāpūtena cātmabhūḥ | sajyotsnaistu kalācūrṇaiḥ pūrvavaccākarodvidhum

स षोडशकलापूर्णः पूर्ववद्विभौ यदा । चन्द्रस्तदा सर्वदेवा मुमुदुस्तस्य दर्शनात्

sa ṣoḍaśakalāpūrṇaḥ pūrvavadvibhau yadā | candrastadā sarvadevā mumudustasya darśanāt

अथ चन्द्रस्तदा पूर्णः प्रणिपत्य पितामहम् । उवाचेदं सुरसदोमध्यगो नाति हर्षितः

atha candrastadā pūrṇaḥ praṇipatya pitāmaham | uvācedaṃ surasadomadhyago nāti harṣitaḥ

सोम उवाच । न श्याम पूर्ववद् ब्रह्मञ्छशरीरे मम वर्तते । न वीर्यं वा तथोत्साहो निषीदन्त्यंगसन्धयः

soma uvāca | na śyāma pūrvavad brahmañchaśarīre mama vartate | na vīryaṃ vā tathotsāho niṣīdantyaṃgasandhayaḥ

नोत्सहे पूर्ववच्चेष्टां विधातुं सुतरामहम् । चेष्टाही नस्त्वनुदिनं वर्तेयं केन लोककृत्

notsahe pūrvavacceṣṭāṃ vidhātuṃ sutarāmaham | ceṣṭāhī nastvanudinaṃ varteyaṃ kena lokakṛt

ब्रह्मोवाच ।। ग्रस्तस्य यक्ष्मणा सोम यदभूदंगसन्धयः । पूर्वं विशीर्णा भवतस्तत्पूर्णमभवन्नहि

brahmovāca || grastasya yakṣmaṇā soma yadabhūdaṃgasandhayaḥ | pūrvaṃ viśīrṇā bhavatastatpūrṇamabhavannahi

अधुना भवतो देहचूर्णं निःसारितं मया । शरीरात् सामृतज्योत्स्नमञ्जसा राजयक्ष्मणः

adhunā bhavato dehacūrṇaṃ niḥsāritaṃ mayā | śarīrāt sāmṛtajyotsnamañjasā rājayakṣmaṇaḥ

तेषां प्रक्षालनविधौ लवशो यत्स्थितं जले । ज्योत्स्नायाश्च सुधायाश्च तेन हीनो भवान् यतः

teṣāṃ prakṣālanavidhau lavaśo yatsthitaṃ jale | jyotsnāyāśca sudhāyāśca tena hīno bhavān yataḥ

ततोऽङ्गसन्धयो राजंस्तव सीदन्ति साम्प्रतम् । तस्योपायं विधास्यामि यथा नार्तिं लभेद्भवान्

tato'ṅgasandhayo rājaṃstava sīdanti sāmpratam | tasyopāyaṃ vidhāsyāmi yathā nārtiṃ labhedbhavān

प्राजापत्यः पुरोडाशो हवनीयः पुरोऽध्वरे । ऐन्द्रस्ततोऽनु चाग्नेयः प्रदेयः सर्वतः क्रतौ

prājāpatyaḥ puroḍāśo havanīyaḥ puro'dhvare | aindrastato'nu cāgneyaḥ pradeyaḥ sarvataḥ kratau

ततो नु भवतो भागः पुरोडाशो मया कृतः । तेन भागेन भुक्तेन नित्यं यज्ञकृतेन हि । पूर्ववत् ते समुत्साहः श्यामवीर्यं भविष्यति

tato nu bhavato bhāgaḥ puroḍāśo mayā kṛtaḥ | tena bhāgena bhuktena nityaṃ yajñakṛtena hi | pūrvavat te samutsāhaḥ śyāmavīryaṃ bhaviṣyati

ये चामृतकणास्तोये क्षीरोदस्य स्थितास्तव । शरीरचूर्णं वा यत्ते ज्योत्स्नायाश्चापि ये लवाः

ye cāmṛtakaṇāstoye kṣīrodasya sthitāstava | śarīracūrṇaṃ vā yatte jyotsnāyāścāpi ye lavāḥ

तत् सर्वं भवतो ज्योत्स्नायोगादनुदिनं विधो । वृद्धिं यास्यति सततं क्षीरसागरगर्भगम्

tat sarvaṃ bhavato jyotsnāyogādanudinaṃ vidho | vṛddhiṃ yāsyati satataṃ kṣīrasāgaragarbhagam

स्वारोचिषेऽन्तरे प्राप्ते द्वितीये शङ्करांशजः । दुर्वासा भविता विप्रः प्रचण्डश्चण्ड भानुवत्

svārociṣe'ntare prāpte dvitīye śaṅkarāṃśajaḥ | durvāsā bhavitā vipraḥ pracaṇḍaścaṇḍa bhānuvat

स देवेन्द्रस्याविनयाच्छापं दत्वा सुदारुणम् । करिष्यति त्रिभुवनं निःश्रीकं ससुरासुरम्

sa devendrasyāvinayācchāpaṃ datvā sudāruṇam | kariṣyati tribhuvanaṃ niḥśrīkaṃ sasurāsuram

श्रिया हीने ततो लोके भविता लोकविप्लवः । यथा तव क्षयात् सोम प्रवृत्तः सर्वविप्लवः

śriyā hīne tato loke bhavitā lokaviplavaḥ | yathā tava kṣayāt soma pravṛttaḥ sarvaviplavaḥ

तन्मानुषप्रमाणेन तृतीये तु कृते युगे । भविष्यति स्थास्यति च यावद् युगचतुष्टयम्

tanmānuṣapramāṇena tṛtīye tu kṛte yuge | bhaviṣyati sthāsyati ca yāvad yugacatuṣṭayam

ततश्चतुर्थे सम्प्राप्ते सह देवैः कृते युगे । क्षीरोदं निर्मथिष्यामः शम्भुर्विष्णुरहं तथा । मन्थानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा तु वासुकीम्

tataścaturthe samprāpte saha devaiḥ kṛte yuge | kṣīrodaṃ nirmathiṣyāmaḥ śambhurviṣṇurahaṃ tathā | manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā netraṃ kṛtvā tu vāsukīm

यज्ञभागेषु लीनेषु देवान्नार्थं वयं ततः । मथिष्यामः समं देवैः क्षीरोदं सह दानवैः

yajñabhāgeṣu līneṣu devānnārthaṃ vayaṃ tataḥ | mathiṣyāmaḥ samaṃ devaiḥ kṣīrodaṃ saha dānavaiḥ

त्वच्छरीरामृतमिदं यत्स्थितं क्षीरसागरे । तत् प्रमथ्य ग्रहीष्यामो राशीभूतं तथा क्षयम्

tvaccharīrāmṛtamidaṃ yatsthitaṃ kṣīrasāgare | tat pramathya grahīṣyāmo rāśībhūtaṃ tathā kṣayam

सर्वौषध्यन्तरे कृत्वा त्वच्छरीरं तदा वयम् । क्षेप्स्यामः सागरजले शरीरार्थं विधो तव

sarvauṣadhyantare kṛtvā tvaccharīraṃ tadā vayam | kṣepsyāmaḥ sāgarajale śarīrārthaṃ vidho tava

निर्मथ्य सागरं पश्चात् समुद्धार्य यदामृतम् । तदा तव वपुस्तस्मिन् पूर्ववत् सम्भवविष्यति

nirmathya sāgaraṃ paścāt samuddhārya yadāmṛtam | tadā tava vapustasmin pūrvavat sambhavaviṣyati

ओजोवीर्याद्भुतं कान्तमक्षयंच सुधात्मकम् । दृढाङ्गसन्धिकं चारु भविष्यति वपुस्तव

ojovīryādbhutaṃ kāntamakṣayaṃca sudhātmakam | dṛḍhāṅgasandhikaṃ cāru bhaviṣyati vapustava

मार्कण्डेय उवाच ।। सुधांशुमेवमाभाष्य ब्रह्मा लोकपितामहः । विधोः क्षयाय मासार्धं वृद्धये यत्नवानभूत्

mārkaṇḍeya uvāca || sudhāṃśumevamābhāṣya brahmā lokapitāmahaḥ | vidhoḥ kṣayāya māsārdhaṃ vṛddhaye yatnavānabhūt

यथा दक्षेण गदितं मासार्थं यातु चन्द्रमाः । क्षयं वृद्धिं च मासार्धं यत्नं तत्राकरोद्विधिः

yathā dakṣeṇa gaditaṃ māsārthaṃ yātu candramāḥ | kṣayaṃ vṛddhiṃ ca māsārdhaṃ yatnaṃ tatrākarodvidhiḥ

ततः षोडशधा चन्द्रं सुरज्येष्ठो विभक्तवान् । विभज्य च सुरान् सर्वान् समुवाचेदमुत्तमम्

tataḥ ṣoḍaśadhā candraṃ surajyeṣṭho vibhaktavān | vibhajya ca surān sarvān samuvācedamuttamam

कलाः षोडश चन्द्रस्य तत्रैका शम्भुमूर्धनि । तिष्ठत्वद्यावधि परा क्षयं यान्तु क्षयं विना

kalāḥ ṣoḍaśa candrasya tatraikā śambhumūrdhani | tiṣṭhatvadyāvadhi parā kṣayaṃ yāntu kṣayaṃ vinā

क्षयेण यदि रोगेण मासार्धं दक्षवाक्यतः । क्षयाय पीड्यते चन्द्रो नोपशान्तिस्तदा भवेत्

kṣayeṇa yadi rogeṇa māsārdhaṃ dakṣavākyataḥ | kṣayāya pīḍyate candro nopaśāntistadā bhavet

किंत्वस्य या कला शम्भौ ज्योत्स्ना गच्छतु तां प्रति । चतुर्दशकलासंस्थाः प्रतिमासं सुरोत्तमाः

kiṃtvasya yā kalā śambhau jyotsnā gacchatu tāṃ prati | caturdaśakalāsaṃsthāḥ pratimāsaṃ surottamāḥ

चतुर्दशकलासंस्थान्यमृतानि पिबन्तु वै । प्रतिपत्तिथिमारभ्य भवन्तस्तां चतुर्दशीम्

caturdaśakalāsaṃsthānyamṛtāni pibantu vai | pratipattithimārabhya bhavantastāṃ caturdaśīm

तेजोभोगाः सूर्य्यबिम्बं चतुर्दशतिथौ क्रमात् । प्रविशन्तु क्षयं त्वेवं कृष्णपक्षे विधोर्भवेत्

tejobhogāḥ sūryyabimbaṃ caturdaśatithau kramāt | praviśantu kṣayaṃ tvevaṃ kṛṣṇapakṣe vidhorbhavet

यातु शेष कला दर्शे हरित्पत्रे पलायिता । तिष्ठतु प्रथमे भागे तिथौ तस्यां निशापतेः

yātu śeṣa kalā darśe haritpatre palāyitā | tiṣṭhatu prathame bhāge tithau tasyāṃ niśāpateḥ

द्वितीये दर्शभागे तु रोहिण्या यातु मन्दिरम् । तृतीये तु सरस्वत्यां स्नात्वा समुत्थितो विधुः

dvitīye darśabhāge tu rohiṇyā yātu mandiram | tṛtīye tu sarasvatyāṃ snātvā samutthito vidhuḥ

चतुर्थे बलसम्पूर्णस्तिथिभागे विभावसोः । मण्डलं यातु चन्द्रोऽयं सविम्बस्थघोटकः

caturthe balasampūrṇastithibhāge vibhāvasoḥ | maṇḍalaṃ yātu candro'yaṃ savimbasthaghoṭakaḥ

यावत् कालेन हि कला प्रथमा क्षयमाप्नुयात् । एवमेवं कृष्णपक्षे तावत् सा प्रतिपद् भवेत्

yāvat kālena hi kalā prathamā kṣayamāpnuyāt | evamevaṃ kṛṣṇapakṣe tāvat sā pratipad bhavet

द्वितीयादौ कृष्णपक्षे वृद्धि - ह्रासस्तथाविधः । तिथीनां वृद्धिहेतुश्च शुक्ले कृष्णे तथा भवेत्

dvitīyādau kṛṣṇapakṣe vṛddhi - hrāsastathāvidhaḥ | tithīnāṃ vṛddhihetuśca śukle kṛṣṇe tathā bhavet

ततः पुनः शुक्लपक्षे यावत् पूर्वकलोदिता । वृद्धिं नैति भवेत्तावत् प्रतिपत्तिथिरादितः

tataḥ punaḥ śuklapakṣe yāvat pūrvakaloditā | vṛddhiṃ naiti bhavettāvat pratipattithirāditaḥ

ततो द्वितीयभागस्य या ज्योत्स्ना हरमूर्धनि । स्थिता या वै कला यातु गता सा पुनरेष्यति

tato dvitīyabhāgasya yā jyotsnā haramūrdhani | sthitā yā vai kalā yātu gatā sā punareṣyati

युष्माभिस्तु भवेत् पेयममृतं यद्दिने दिने । तद्द्वितीयादितिथिभिः पूर्णान्ताभिः सदैव हि । स्वयमुत्पत्स्यते चन्द्रो ज्योत्स्नायोगात् सुरोत्तमाः

yuṣmābhistu bhavet peyamamṛtaṃ yaddine dine | taddvitīyāditithibhiḥ pūrṇāntābhiḥ sadaiva hi | svayamutpatsyate candro jyotsnāyogāt surottamāḥ

यथा दिने दिने भागाः क्षयं यान्ति तथा विधोः । वृद्धिं गच्छन्त्यनुदिनं शुक्लपक्षेऽन्वहं सुराः

yathā dine dine bhāgāḥ kṣayaṃ yānti tathā vidhoḥ | vṛddhiṃ gacchantyanudinaṃ śuklapakṣe'nvahaṃ surāḥ

तेजोभागः सूर्यबिम्बात् पुनरेव समेष्यति । प्रयास्यति कृष्णपक्षे यथा भागक्रमं तथा

tejobhāgaḥ sūryabimbāt punareva sameṣyati | prayāsyati kṛṣṇapakṣe yathā bhāgakramaṃ tathā

ज्योत्स्ना हरशिरश्चन्द्रात् प्रत्यहं पुनरेष्यति । तेजोभागः सूर्यबिम्बादमृतं वर्षति स्वयम्

jyotsnā haraśiraścandrāt pratyahaṃ punareṣyati | tejobhāgaḥ sūryabimbādamṛtaṃ varṣati svayam

एवं वृद्धिः शुक्लपक्षे सुधांशोः सम्भविष्यति । पक्षयोः शुक्लकृष्णत्वं चन्द्रवृद्धिक्षयाद्भवेत्

evaṃ vṛddhiḥ śuklapakṣe sudhāṃśoḥ sambhaviṣyati | pakṣayoḥ śuklakṛṣṇatvaṃ candravṛddhikṣayādbhavet

यावत् कालेन यो भागः क्षयं वृद्धिंच यास्यति । तावत् कालमभिव्याप्य तिथि: स्थास्यति सा पुनः

yāvat kālena yo bhāgaḥ kṣayaṃ vṛddhiṃca yāsyati | tāvat kālamabhivyāpya tithi: sthāsyati sā punaḥ

चिरेण वृद्धिर्यदि वा क्षयो वा द्रुतेन वृद्धिर्यदिवा क्षयो वा । द्रुतातिथीनान्तु सदा क्षयः स्याच्चिरातु वृद्धिस्तिथिषु प्रवेशे

cireṇa vṛddhiryadi vā kṣayo vā drutena vṛddhiryadivā kṣayo vā | drutātithīnāntu sadā kṣayaḥ syāccirātu vṛddhistithiṣu praveśe

100

हव्यं कव्यञ्च चन्द्रेण विना न सम्भविष्यति । तस्मात्तयोः प्रवृद्धयर्थं चन्द्रं रक्षन्तु देवताः

havyaṃ kavyañca candreṇa vinā na sambhaviṣyati | tasmāttayoḥ pravṛddhayarthaṃ candraṃ rakṣantu devatāḥ

101

आस्वादनीयः शुभ्रांशुः कलाशेषोऽनुमासतः । अमावास्यापराधें तु पितृभी रोहिणीगृहे

āsvādanīyaḥ śubhrāṃśuḥ kalāśeṣo'numāsataḥ | amāvāsyāparādheṃ tu pitṛbhī rohiṇīgṛhe

102

तस्यैवास्वादनात् कव्यं वृद्धिं यास्यति चान्वहम् । तेन कव्येन पितरस्तृप्तिं यास्यन्ति वै पराम्

tasyaivāsvādanāt kavyaṃ vṛddhiṃ yāsyati cānvaham | tena kavyena pitarastṛptiṃ yāsyanti vai parām

103

मार्कण्डेय उवाच ।। ततः सुरगणाः सर्वे यथोक्तं विधिना तथा । चक्रुर्लोकहितार्थाय चन्द्रस्य क्षय वृद्धये

mārkaṇḍeya uvāca || tataḥ suragaṇāḥ sarve yathoktaṃ vidhinā tathā | cakrurlokahitārthāya candrasya kṣaya vṛddhaye

104

महादेवोऽपि चन्द्रार्धं स्वरूपं परमात्मनः । जग्राह देवैर्विधिना शिरसा गदितो भृशम्

mahādevo'pi candrārdhaṃ svarūpaṃ paramātmanaḥ | jagrāha devairvidhinā śirasā gadito bhṛśam

105

यत्तेजः परमं नित्यमजमव्ययमक्षयम् । तत्स्वरूपा चन्द्रकला शापतस्तु क्षयं गता

yattejaḥ paramaṃ nityamajamavyayamakṣayam | tatsvarūpā candrakalā śāpatastu kṣayaṃ gatā

106

प्रविशति यदा ज्योतिरानन्दमजरं परम् । योगिनस्तु तदा तेषां चिन्तनं लीनमेष्यति

praviśati yadā jyotirānandamajaraṃ param | yoginastu tadā teṣāṃ cintanaṃ līnameṣyati

107

महादेवशिर: संस्थे लीने चित्ते सुधानिधौ । चन्द्रद्वारा भवेन्मुक्तिरित्येवं वैदिकी श्रुतिः

mahādevaśira: saṃsthe līne citte sudhānidhau | candradvārā bhavenmuktirityevaṃ vaidikī śrutiḥ

108

एतज् ज्ञात्वा महादेवः क्षयवृद्ध्यविनाकृतम् । हिताय सर्वलोकानां जग्राह शिरसा विधुम्

etaj jñātvā mahādevaḥ kṣayavṛddhyavinākṛtam | hitāya sarvalokānāṃ jagrāha śirasā vidhum

109

चन्द्रज्योत्स्नासमायोगादौषध्यो यान्ति वृद्धये । सर्वोषधिषु वृद्धासु प्रवर्तन्ते ततोऽध्वराः

candrajyotsnāsamāyogādauṣadhyo yānti vṛddhaye | sarvoṣadhiṣu vṛddhāsu pravartante tato'dhvarāḥ

110

अध्वरेषु प्रवृत्तेषु स्वान् स्वान् भागांस्तु देवताः । परिगृह्णन्ति पितरस्तथा कव्यानि भूरिशः

adhvareṣu pravṛtteṣu svān svān bhāgāṃstu devatāḥ | parigṛhṇanti pitarastathā kavyāni bhūriśaḥ

111

अमृतं ब्रह्मणा सृष्टं यद् देवेभ्यः पुरातनम् । तेन तृप्यन्ति हीना ये हव्यभागेन देवताः

amṛtaṃ brahmaṇā sṛṣṭaṃ yad devebhyaḥ purātanam | tena tṛpyanti hīnā ye havyabhāgena devatāḥ

112

यज्ञेनाप्यायितं तच्च ज्योत्स्नाभिर्वृद्धिमेति वै । यज्ञज्योत्स्ना विनाभूतं तच्च स्यात् क्षीणमन्यथा

yajñenāpyāyitaṃ tacca jyotsnābhirvṛddhimeti vai | yajñajyotsnā vinābhūtaṃ tacca syāt kṣīṇamanyathā

113

अतोऽमृतस्य यज्ञस्य चन्द्रमाः कारणं स्वयम् । अतो दक्षस्य शापात्तु रक्षायै तच्चिकीर्षितम्

ato'mṛtasya yajñasya candramāḥ kāraṇaṃ svayam | ato dakṣasya śāpāttu rakṣāyai taccikīrṣitam

114

अद्यापि कृष्णपक्षे तु सुधांशुः पीयते सुरैः । तेजः सूर्यं याति शम्भुं चन्द्रार्धं ज्योत्स्निका यथा

adyāpi kṛṣṇapakṣe tu sudhāṃśuḥ pīyate suraiḥ | tejaḥ sūryaṃ yāti śambhuṃ candrārdhaṃ jyotsnikā yathā

115

पुनश्च शुक्लपक्षे तु शेषोदेति कला ततः । ज्योत्स्नाद्वितीयो भागस्तु तेजोभागो द्वितीयकः

punaśca śuklapakṣe tu śeṣodeti kalā tataḥ | jyotsnādvitīyo bhāgastu tejobhāgo dvitīyakaḥ

116

अन्येऽत्युग्रशिरश्चन्द्रात् सूर्यविम्बाद् यथाक्रमम् । कलाः षोडश चन्द्रस्य तत्रैका शम्भुशेखरे

anye'tyugraśiraścandrāt sūryavimbād yathākramam | kalāḥ ṣoḍaśa candrasya tatraikā śambhuśekhare

117

सितासितावुभौ पक्षौ शेषाणामुदयक्षयौ । इति वः सर्वमाख्यातं विभक्तश्चन्द्रमा यथा । ब्रह्मणा पर्वतश्रेष्ठे यथो तच्चन्द्रभागतः

sitāsitāvubhau pakṣau śeṣāṇāmudayakṣayau | iti vaḥ sarvamākhyātaṃ vibhaktaścandramā yathā | brahmaṇā parvataśreṣṭhe yatho taccandrabhāgataḥ

118

यज्ञभागे स्थिते यस्माद्देवान्नमकरोद्विधुम् । कव्ये स्थितेऽपि पित्रन्नं तिथिवृद्धि-क्षयो यथा

yajñabhāge sthite yasmāddevānnamakarodvidhum | kavye sthite'pi pitrannaṃ tithivṛddhi-kṣayo yathā

119

इदं पुण्यतमाख्यानं यः शृणोति सकृन्नरः । राजयक्ष्मा तस्य कुले न कदाचिद् भविष्यति

idaṃ puṇyatamākhyānaṃ yaḥ śṛṇoti sakṛnnaraḥ | rājayakṣmā tasya kule na kadācid bhaviṣyati

120

यक्ष्मणा परिभूतो यः शृणोति वचनं विधेः

yakṣmaṇā paribhūto yaḥ śṛṇoti vacanaṃ vidheḥ

121

इदं स्वस्त्ययनं पुण्यं गुह्याद्गुह्यातमं शुभम् । यः शृणोत्येकचित्तः सन् स महापुण्यभाग्भवेत्

idaṃ svastyayanaṃ puṇyaṃ guhyādguhyātamaṃ śubham | yaḥ śṛṇotyekacittaḥ san sa mahāpuṇyabhāgbhavet

इति श्रीकालिकापुराणे चन्द्रशाप-मोक्षणं नाम एकविंशोऽध्यायः

iti śrīkālikāpurāṇe candraśāpa-mokṣaṇaṃ nāma ekaviṃśo'dhyāyaḥ

अथ कालिका पुराण अध्याय २२

मार्कण्डेय उवाच ।। यत्र देवसभा भूता सानौ तस्य महागिरेः । तत्र जाता देवनदी सीताख्या वचनाद्विधेः

mārkaṇḍeya uvāca || yatra devasabhā bhūtā sānau tasya mahāgireḥ | tatra jātā devanadī sītākhyā vacanādvidheḥ

स्नापयित्वा यदा चन्द्रं सीतातोयैर्मनोहरैः । चन्द्रं पपुर्ब्रह्मवाक्यात् सर्वे ते त्रिदिवौकसः

snāpayitvā yadā candraṃ sītātoyairmanoharaiḥ | candraṃ papurbrahmavākyāt sarve te tridivaukasaḥ

तदा सीताजलं चन्द्रस्नानयोगाच्च सामृतम् । भूत्वा निपतितं तस्मिन् बृहल्लोहितसंज्ञके

tadā sītājalaṃ candrasnānayogācca sāmṛtam | bhūtvā nipatitaṃ tasmin bṛhallohitasaṃjñake

तद्विवृद्धं तदा तोयं तस्मिन् सरसि नो ममौ । तद्ददर्श स्वयं ब्रह्मा विवृद्धं सामृतं जलम्

tadvivṛddhaṃ tadā toyaṃ tasmin sarasi no mamau | taddadarśa svayaṃ brahmā vivṛddhaṃ sāmṛtaṃ jalam

तद्दर्शनाज्जलात् तस्मादुत्थिता कन्यकोत्तमा । चन्द्रभागेति तन्नाम विधिश्चक्रे स्वयं ततः

taddarśanājjalāt tasmādutthitā kanyakottamā | candrabhāgeti tannāma vidhiścakre svayaṃ tataḥ

भार्यार्थ सागरस्तां तु जग्राह ब्रह्मसन्मते

bhāryārtha sāgarastāṃ tu jagrāha brahmasanmate

तयैवाधिष्ठितं तोयं गदाग्रेण निशापतिः । निर्भिद्य पश्चिमे पार्श्वे गिरिं तं समवाहयत्

tayaivādhiṣṭhitaṃ toyaṃ gadāgreṇa niśāpatiḥ | nirbhidya paścime pārśve giriṃ taṃ samavāhayat

तस्यामृतजलं भित्त्वा बृहल्लोहितनामकम् । कासारं सागरं याता चन्द्रभागा नदी तु सा

tasyāmṛtajalaṃ bhittvā bṛhallohitanāmakam | kāsāraṃ sāgaraṃ yātā candrabhāgā nadī tu sā

सागरोऽपि तदा भार्यां चन्द्रभागां महानदीम् । तेन तोयप्रवाहेण निनाय भवनं स्वकम्

sāgaro'pi tadā bhāryāṃ candrabhāgāṃ mahānadīm | tena toyapravāheṇa nināya bhavanaṃ svakam

एवं तस्मिन् समुत्पन्ना चन्द्रभागाह्वया नदी । चन्द्रभागे महाशैले गुणैर्गंगासमा सदा

evaṃ tasmin samutpannā candrabhāgāhvayā nadī | candrabhāge mahāśaile guṇairgaṃgāsamā sadā

नद्यश्च पर्वताः सर्वे द्विरूपाश्च स्वभावतः । तोयं नदीनां रूपन्तु शरीरमपरं तथा

nadyaśca parvatāḥ sarve dvirūpāśca svabhāvataḥ | toyaṃ nadīnāṃ rūpantu śarīramaparaṃ tathā

स्थावरः पर्वतानां तु रूपं कायः तथापरः । शुक्तीनामथ कम्बूनां यथैवान्तर्गता तनुः

sthāvaraḥ parvatānāṃ tu rūpaṃ kāyaḥ tathāparaḥ | śuktīnāmatha kambūnāṃ yathaivāntargatā tanuḥ

बहिरस्ति स्वरूपन्तु सर्वदैव प्रवर्तते । एवं जलं स्थावरस्तु नदीपर्वतयोस्तदा

bahirasti svarūpantu sarvadaiva pravartate | evaṃ jalaṃ sthāvarastu nadīparvatayostadā

अन्तर्वसति कायस्तु सततं नोपपद्यते

antarvasati kāyastu satataṃ nopapadyate

आप्याय्यते स्थावरेण शरीरं पर्वतस्य तु । तथा नदीनां कायस्तु तोयेनाप्याय्यते सदा

āpyāyyate sthāvareṇa śarīraṃ parvatasya tu | tathā nadīnāṃ kāyastu toyenāpyāyyate sadā

नदीनां कामरूपित्वं पर्वतानां तथैव च । जगत्स्थित्यै पुरा विष्णुः कल्पयामास यत्नतः

nadīnāṃ kāmarūpitvaṃ parvatānāṃ tathaiva ca | jagatsthityai purā viṣṇuḥ kalpayāmāsa yatnataḥ

तोयहानौ नदीदुःखं जायते सततं सुराः । विशीर्णे स्थावरे दुःखं जायते गिरिकायजम्

toyahānau nadīduḥkhaṃ jāyate satataṃ surāḥ | viśīrṇe sthāvare duḥkhaṃ jāyate girikāyajam

तस्मिन् गिरौ चन्द्रभागे बृहल्लोहिततीरगाम् । सन्ध्यां दृष्टाथ पप्रच्छ वसिष्ठः सादरं तदा

tasmin girau candrabhāge bṛhallohitatīragām | sandhyāṃ dṛṣṭātha papraccha vasiṣṭhaḥ sādaraṃ tadā

वसिष्ठ उवाच ॥ किमर्थमागता भद्रे निर्जनं तु महीधरम् । कस्य वा तनया गौरि किं वा तव चिकीर्षितम्

vasiṣṭha uvāca || kimarthamāgatā bhadre nirjanaṃ tu mahīdharam | kasya vā tanayā gauri kiṃ vā tava cikīrṣitam

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं यदि गुह्यं न ते भवेत् । वदनं पूर्णचन्द्राभं निःश्रीकं वा कथं तव

etadicchāmyahaṃ śrotuṃ yadi guhyaṃ na te bhavet | vadanaṃ pūrṇacandrābhaṃ niḥśrīkaṃ vā kathaṃ tava

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य वसिष्ठस्य महात्मनः । दृष्ट्वा च तं महात्मानं ज्वलन्तमिव पावकम्

etacchrutvā vacastasya vasiṣṭhasya mahātmanaḥ | dṛṣṭvā ca taṃ mahātmānaṃ jvalantamiva pāvakam

शरीरधृग्ब्रह्मचर्य - सदृशं तं जटाधरम् । सादरं प्रणिपत्याथ सन्ध्योवाच तपोधनम्

śarīradhṛgbrahmacarya - sadṛśaṃ taṃ jaṭādharam | sādaraṃ praṇipatyātha sandhyovāca tapodhanam

सन्ध्योवाच ॥ यदर्थमागता शैलं सिद्धं तन्मे द्विजोत्तम । तव दर्शनमात्रेण तन्मे सेत्स्यति वा विभो

sandhyovāca || yadarthamāgatā śailaṃ siddhaṃ tanme dvijottama | tava darśanamātreṇa tanme setsyati vā vibho

तपः कर्तुमहं ब्रह्मन्निर्जनं शैलमागता । ब्रह्मणोऽहं मनोजाता सन्ध्या नाम्ना च विश्रुता

tapaḥ kartumahaṃ brahmannirjanaṃ śailamāgatā | brahmaṇo'haṃ manojātā sandhyā nāmnā ca viśrutā

नोपदेशमहं जाने तपसो मुनिसत्तम । यदि ते युज्यते गुह्यं मां त्वं समुपदेशय । एतच्चिकीर्षितं गुह्यं नान्यत्किञ्चन विद्यते

nopadeśamahaṃ jāne tapaso munisattama | yadi te yujyate guhyaṃ māṃ tvaṃ samupadeśaya | etaccikīrṣitaṃ guhyaṃ nānyatkiñcana vidyate

अज्ञात्वा तपसो भावं तपोवनमुपाश्रिता । चिन्तया परिशुष्येऽहं वेपते च मनः सदा

ajñātvā tapaso bhāvaṃ tapovanamupāśritā | cintayā pariśuṣye'haṃ vepate ca manaḥ sadā

मार्कण्डेय उवाच ।। आकर्ण्य तस्याः वचनं वसिष्ठो ब्रह्मणः सुतः । स्वयं स सर्वतत्त्वज्ञो नान्यत्किञ्चन पृष्टवान्

mārkaṇḍeya uvāca || ākarṇya tasyāḥ vacanaṃ vasiṣṭho brahmaṇaḥ sutaḥ | svayaṃ sa sarvatattvajño nānyatkiñcana pṛṣṭavān

अथ तां नियतात्मानं तपसेऽतिधृतोद्यमाम् । वसिष्ठो मन्त्रयाञ्चके गुरुवच्छिष्यवत्तदा

atha tāṃ niyatātmānaṃ tapase'tidhṛtodyamām | vasiṣṭho mantrayāñcake guruvacchiṣyavattadā

वसिष्ठ उवाच ॥ परमं यो महत्तेजः परमं यो महत्तपः । परमो यः समाराध्यो विष्णुर्मनसि धीयताम्

vasiṣṭha uvāca || paramaṃ yo mahattejaḥ paramaṃ yo mahattapaḥ | paramo yaḥ samārādhyo viṣṇurmanasi dhīyatām

धर्मार्थकाममोक्षाणां य एकस्त्वादिकारणम् । तमेकं जगतामाद्यं भजस्व पुरुषोत्तमम्

dharmārthakāmamokṣāṇāṃ ya ekastvādikāraṇam | tamekaṃ jagatāmādyaṃ bhajasva puruṣottamam

विष्णु-ध्यानवर्णनम् शङ्खचक्रगदापद्मधरं कमललोचनम् । शुद्धस्फटिकसंकाशं क्वचिन्नीलाम्बुदच्छविम्

viṣṇu-dhyānavarṇanam śaṅkhacakragadāpadmadharaṃ kamalalocanam | śuddhasphaṭikasaṃkāśaṃ kvacinnīlāmbudacchavim

गरुड़ोपरि शुक्लाब्जे पद्मासनगतं हरिम् । श्रीवत्सवक्षसं शान्तं वनमालाधरं परम्

garuḍopari śuklābje padmāsanagataṃ harim | śrīvatsavakṣasaṃ śāntaṃ vanamālādharaṃ param

केयूरकुण्डलधरं किरीटमुकुटोज्वलम् । निराकारं ज्ञानगम्यं साकारं देहधारिणम्

keyūrakuṇḍaladharaṃ kirīṭamukuṭojvalam | nirākāraṃ jñānagamyaṃ sākāraṃ dehadhāriṇam

नित्यानन्दं निरालम्बं सूर्यमण्डलमध्यगम् । मन्त्रेणानेन देवेशं विष्णुं भज शुभानने

nityānandaṃ nirālambaṃ sūryamaṇḍalamadhyagam | mantreṇānena deveśaṃ viṣṇuṃ bhaja śubhānane

विष्णु उपासना मन्त्र ।। ओं नमो वासुदेवाय ओमित्यन्तेन सन्ततम् । तपस्यामारभेन्मौनीं तत्रैतान्नियमान् शृणु

viṣṇu upāsanā mantra || oṃ namo vāsudevāya omityantena santatam | tapasyāmārabhenmaunīṃ tatraitānniyamān śṛṇu

स्नानं मौनेन कर्तव्यं मौनेनैव तु पूजनम् । द्वयोः पर्णजलाहारं प्रथमं षष्ठकालयोः । तृतीये षष्ठकाले तु उपवासपरो भवेत्

snānaṃ maunena kartavyaṃ maunenaiva tu pūjanam | dvayoḥ parṇajalāhāraṃ prathamaṃ ṣaṣṭhakālayoḥ | tṛtīye ṣaṣṭhakāle tu upavāsaparo bhavet

एवं तपः समाप्तौ तु षष्ठे काले क्रिया भवेत् । वृक्षवल्कलवासाश्च काले भूमिशयस्तथा । एवं मौनी तपस्याख्या व्रतचर्या फलप्रदा

evaṃ tapaḥ samāptau tu ṣaṣṭhe kāle kriyā bhavet | vṛkṣavalkalavāsāśca kāle bhūmiśayastathā | evaṃ maunī tapasyākhyā vratacaryā phalapradā

एवं तपः समुद्दिश्य कामं चिन्तय माधवम् । सते प्रसन्न इष्टार्थं नचिरादेव दास्यति

evaṃ tapaḥ samuddiśya kāmaṃ cintaya mādhavam | sate prasanna iṣṭārthaṃ nacirādeva dāsyati

मार्कण्डेय उवाच ।। उपदिश्य वसिष्ठोऽथ सन्ध्यायै तपसः क्रियाम् । तामाभाष्य यथान्यायं तत्रैवान्तर्दधे मुनिः

mārkaṇḍeya uvāca || upadiśya vasiṣṭho'tha sandhyāyai tapasaḥ kriyām | tāmābhāṣya yathānyāyaṃ tatraivāntardadhe muniḥ

सन्ध्यापि तपसो भावं ज्ञात्वा मोदमवाप्य च । तपः कर्तुं समारेभे बृहल्लोहिततीरगा

sandhyāpi tapaso bhāvaṃ jñātvā modamavāpya ca | tapaḥ kartuṃ samārebhe bṛhallohitatīragā

यथोक्तन्तु वसिष्ठेन मन्त्रं तपसि साधनम् । व्रतेन तेन गोविन्दं पूजयामास भक्तित:

yathoktantu vasiṣṭhena mantraṃ tapasi sādhanam | vratena tena govindaṃ pūjayāmāsa bhaktita:

एकान्तमनसस्तस्या कुर्वन्त्याः सुमहत्तपः । विष्णौ विन्यस्तमनसो गतमेकं चतुर्युगम्

ekāntamanasastasyā kurvantyāḥ sumahattapaḥ | viṣṇau vinyastamanaso gatamekaṃ caturyugam

न कोऽपि विस्मयं नाप तस्या दृष्ट्वा तपोऽद्भुतम् । न तादृशी तपश्चर्या भविष्यति च कस्यचित्

na ko'pi vismayaṃ nāpa tasyā dṛṣṭvā tapo'dbhutam | na tādṛśī tapaścaryā bhaviṣyati ca kasyacit

मानुषेणाथ मानेन गते त्वेकचतुर्युगे । अन्तर्बहिस्तथाकाशे दर्शयित्वा निजं वपुः

mānuṣeṇātha mānena gate tvekacaturyuge | antarbahistathākāśe darśayitvā nijaṃ vapuḥ

प्रसन्नस्तेन रूपेण यद्रूपं चिन्तितं तया । पुरः प्रत्यक्षतां यातस्तस्या विष्णुर्जगत्पतिः

prasannastena rūpeṇa yadrūpaṃ cintitaṃ tayā | puraḥ pratyakṣatāṃ yātastasyā viṣṇurjagatpatiḥ

अथ सा पुरतो दृष्ट्वा मनसा चिन्तितं हरिम् । शङ्खचक्रगदापद्मधारिणं पद्मलोचनम्

atha sā purato dṛṣṭvā manasā cintitaṃ harim | śaṅkhacakragadāpadmadhāriṇaṃ padmalocanam

केयूरकुण्डलधरं किरीटमुकुटोज्ज्वलम् । तार्क्ष्यर्स्थं पुण्डरीकाक्षं नीलोत्पलदलच्छविम्

keyūrakuṇḍaladharaṃ kirīṭamukuṭojjvalam | tārkṣyarsthaṃ puṇḍarīkākṣaṃ nīlotpaladalacchavim

ससाध्वसमहं वक्ष्ये किं कथं स्तौमि वा हरिम् । इति चिन्तापरा भूत्वा न्यमीलयत चक्षुषी

sasādhvasamahaṃ vakṣye kiṃ kathaṃ staumi vā harim | iti cintāparā bhūtvā nyamīlayata cakṣuṣī

निमीलिताक्ष्यास्तस्यास्तु प्रविश्य हृदयं हरिः । दिव्यं ज्ञानं ददौ तस्यै वाचं दिव्ये च चक्षुषी

nimīlitākṣyāstasyāstu praviśya hṛdayaṃ hariḥ | divyaṃ jñānaṃ dadau tasyai vācaṃ divye ca cakṣuṣī

दिव्यं ज्ञानं दिव्यचक्षुर्दिव्यां वाचमवाप सा । प्रत्यक्षं वीक्ष्य गोविन्दं तुष्टाव जगतां पतिम्

divyaṃ jñānaṃ divyacakṣurdivyāṃ vācamavāpa sā | pratyakṣaṃ vīkṣya govindaṃ tuṣṭāva jagatāṃ patim

सन्ध्योवाच ।। निराकारं ज्ञानगम्यं परं यन्नैव स्थूलं नापि सूक्ष्मं न चोच्चैः । अन्तश्चिन्त्यं योगिभिर्यस्य रूपं तस्मै तुभ्यं हरये मे नमोऽस्तु

sandhyovāca || nirākāraṃ jñānagamyaṃ paraṃ yannaiva sthūlaṃ nāpi sūkṣmaṃ na coccaiḥ | antaścintyaṃ yogibhiryasya rūpaṃ tasmai tubhyaṃ haraye me namo'stu

शिवं शान्तं निर्मलं निर्विकारं ज्ञानात्परं सुप्रकाशं विसारि । रविप्रख्यं ध्वान्तभागात् परस्ताद् रूपं यस्य त्वां नमामि प्रसन्नम्

śivaṃ śāntaṃ nirmalaṃ nirvikāraṃ jñānātparaṃ suprakāśaṃ visāri | raviprakhyaṃ dhvāntabhāgāt parastād rūpaṃ yasya tvāṃ namāmi prasannam

एकं शुद्धं दीप्यमानं विनोदं चित्तानन्दं सत्वजं पापहारि । नित्यानन्दं सत्य भूरिप्रसन्नं यस्य श्रीद रूपमस्मै नमोऽस्तु

ekaṃ śuddhaṃ dīpyamānaṃ vinodaṃ cittānandaṃ satvajaṃ pāpahāri | nityānandaṃ satya bhūriprasannaṃ yasya śrīda rūpamasmai namo'stu

विद्याकारोद्भावनीयं प्रभिन्नं सत्वच्छन्नं ध्येयमात्मस्वरूपम् । सारं पारं पावनानां पवित्रं तस्मै रूपं यस्य चेदं नमस्ते

vidyākārodbhāvanīyaṃ prabhinnaṃ satvacchannaṃ dhyeyamātmasvarūpam | sāraṃ pāraṃ pāvanānāṃ pavitraṃ tasmai rūpaṃ yasya cedaṃ namaste

नित्यार्जवं व्ययहीनं गुणौघै रष्टाङ्गैर्यश्चिन्त्यये योगयुक्तैः । तत्त्वं व्यापि प्राप्य यज्ज्ञानयोगे परं याता योगिनस्तं नमस्ते

nityārjavaṃ vyayahīnaṃ guṇaughai raṣṭāṅgairyaścintyaye yogayuktaiḥ | tattvaṃ vyāpi prāpya yajjñānayoge paraṃ yātā yoginastaṃ namaste

यत्साकारं शुद्धरूपं मनोज्ञं गरुत्मस्थं नीलमेघप्रकाशम् । शङ्खं चक्रं पद्मगदे दधानं तस्मै नमो योगयुक्ताय तुभ्यम्

yatsākāraṃ śuddharūpaṃ manojñaṃ garutmasthaṃ nīlameghaprakāśam | śaṅkhaṃ cakraṃ padmagade dadhānaṃ tasmai namo yogayuktāya tubhyam

गगनं भूर्दिशश्चैव सलिलं ज्योतिरेव च । वायुः कालश्च रूपाणि यस्य तस्मै नमोऽस्तु ते

gaganaṃ bhūrdiśaścaiva salilaṃ jyotireva ca | vāyuḥ kālaśca rūpāṇi yasya tasmai namo'stu te

प्रधानपुरुषौ यस्य कार्याङ्गत्वे निवत्स्यतः। तस्मादव्यक्तरूपाय गोविन्दाय नमोऽस्तु ते

pradhānapuruṣau yasya kāryāṅgatve nivatsyataḥ| tasmādavyaktarūpāya govindāya namo'stu te

यः स्वयं यश्च भूतानि यः स्वयं तद्गुणः परः । यः स्वयं जगदाधारस्तस्मै तुभ्यं नमोनमः

yaḥ svayaṃ yaśca bhūtāni yaḥ svayaṃ tadguṇaḥ paraḥ | yaḥ svayaṃ jagadādhārastasmai tubhyaṃ namonamaḥ

परः पुराणः पुरुषः परमात्मा जगन्मयः । अक्षयो योऽव्ययो देवस्तस्मै तुभ्यं नमो नमः

paraḥ purāṇaḥ puruṣaḥ paramātmā jaganmayaḥ | akṣayo yo'vyayo devastasmai tubhyaṃ namo namaḥ

यो ब्रह्मा कुरुते सृष्टिं यो विष्णुः कुरुते स्थितिम् । संहरिष्यति यो रुद्रस्तस्मै तुभ्यं नमो नमः

yo brahmā kurute sṛṣṭiṃ yo viṣṇuḥ kurute sthitim | saṃhariṣyati yo rudrastasmai tubhyaṃ namo namaḥ

नमो नमः कारणकारणाय दिव्यामृतज्ञानविभूतिदाय । समस्त लोकान्तर मोहदाय प्रकाशरूपाय परात्पराय

namo namaḥ kāraṇakāraṇāya divyāmṛtajñānavibhūtidāya | samasta lokāntara mohadāya prakāśarūpāya parātparāya

यस्य प्रपञ्चो जगदुच्यते महान् क्षितिर्दिशः सूर्य इन्दुर्मनोजवः । वह्निर्मुखान्नाभितश्चान्तरीक्षं तस्मै तुभ्यं हरये ते नमोऽस्तु

yasya prapañco jagaducyate mahān kṣitirdiśaḥ sūrya indurmanojavaḥ | vahnirmukhānnābhitaścāntarīkṣaṃ tasmai tubhyaṃ haraye te namo'stu

त्वं परः परमात्मा च त्वं विद्या विविधा हरे । शब्दब्रह्म परंब्रह्म विचारणपरात्परः

tvaṃ paraḥ paramātmā ca tvaṃ vidyā vividhā hare | śabdabrahma paraṃbrahma vicāraṇaparātparaḥ

यस्य नादिर्नमध्यञ्च नान्तमस्ति जगत्पतेः । कथं स्तोष्यामि तं देवं वाङ्मनोगोचराद्बहिः

yasya nādirnamadhyañca nāntamasti jagatpateḥ | kathaṃ stoṣyāmi taṃ devaṃ vāṅmanogocarādbahiḥ

यस्य ब्रह्मादयो देवा मुनयश्च तपोधनाः । न विवृण्वन्ति रूपाणि वर्णनीयः कथं स मे

yasya brahmādayo devā munayaśca tapodhanāḥ | na vivṛṇvanti rūpāṇi varṇanīyaḥ kathaṃ sa me

स्त्रिया मया ते किं ज्ञेया निर्गुणस्य गुणाः प्रभोः । नैव जानन्ति यद्रूपं सेन्द्रा अपि सुरासुराः

striyā mayā te kiṃ jñeyā nirguṇasya guṇāḥ prabhoḥ | naiva jānanti yadrūpaṃ sendrā api surāsurāḥ

नमस्तुभ्यं जगन्नाथ नमस्तुभ्यं तपोमय । प्रसीद भगवंस्तुभ्यं भूयोभूयो नमोनमः

namastubhyaṃ jagannātha namastubhyaṃ tapomaya | prasīda bhagavaṃstubhyaṃ bhūyobhūyo namonamaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। अथ तस्याः शरीरन्तु वल्कलाजिनसंवृतम् । परिक्षीणं जटाव्रातैः पवित्रैमूर्घ्नि राजितम्

mārkaṇḍeya uvāca || atha tasyāḥ śarīrantu valkalājinasaṃvṛtam | parikṣīṇaṃ jaṭāvrātaiḥ pavitraimūrghni rājitam

हिमानी तर्जिताम्भोजसदृशवदनं तथा । निरीक्ष्य कृपयाविष्टो हरिः प्रोवाच तामिदम्

himānī tarjitāmbhojasadṛśavadanaṃ tathā | nirīkṣya kṛpayāviṣṭo hariḥ provāca tāmidam

श्रीभगवानुवाच ।। प्रीतोऽस्मि तपसा भद्रे भवत्याः परमेण वै । स्तवेन च शुभप्रज्ञे वरं वरय साम्प्रतम्

śrībhagavānuvāca || prīto'smi tapasā bhadre bhavatyāḥ parameṇa vai | stavena ca śubhaprajñe varaṃ varaya sāmpratam

येन ते विद्यते कार्यं वरेणास्ति मनोगतम् । तत् करिष्यामि भद्रन्ते प्रसन्नोऽहं तव व्रतैः

yena te vidyate kāryaṃ vareṇāsti manogatam | tat kariṣyāmi bhadrante prasanno'haṃ tava vrataiḥ

सन्ध्योवाच ।। यदि देव प्रसन्नोऽसि तपसा मम साम्प्रतम् । वृतस्तदायं प्रथमो वरो मम विधीयताम्

sandhyovāca || yadi deva prasanno'si tapasā mama sāmpratam | vṛtastadāyaṃ prathamo varo mama vidhīyatām

उत्पन्नमात्रा देवेश प्राणिनोऽस्मिन्नभस्तले । न भवन्तु क्रमेणैव सकामाः सम्भवन्तु वै

utpannamātrā deveśa prāṇino'sminnabhastale | na bhavantu krameṇaiva sakāmāḥ sambhavantu vai

पतिव्रताहं लोकेषु त्रिष्वपि प्रथिता यथा । भविष्यामि तथा नान्या वर एको वृतो मम

pativratāhaṃ lokeṣu triṣvapi prathitā yathā | bhaviṣyāmi tathā nānyā vara eko vṛto mama

सकामा मम दृष्टिस्तु कुत्रचिन्न पतिष्यति । ऋते पतिं जगन्नाथ सोऽपि मेऽति सुकृत्तरः

sakāmā mama dṛṣṭistu kutracinna patiṣyati | ṛte patiṃ jagannātha so'pi me'ti sukṛttaraḥ

यो द्रक्ष्यति सकामो मां पुरुषस्तस्य पौरुषम् । नाशं गमिष्यति तदा स तु क्लीवो भविष्यति

yo drakṣyati sakāmo māṃ puruṣastasya pauruṣam | nāśaṃ gamiṣyati tadā sa tu klīvo bhaviṣyati

श्रीभगवानुवाच ।। प्रथमः शैशवो भावः कौमाराख्यो द्वितीयकः । तृतीयो यौवनो भावश्चतुर्थो वार्द्धकस्तथा

śrībhagavānuvāca || prathamaḥ śaiśavo bhāvaḥ kaumārākhyo dvitīyakaḥ | tṛtīyo yauvano bhāvaścaturtho vārddhakastathā

तृतीये त्वथ सम्प्राप्ते वयोभागे शरीरिणः । सकामाः स्युर्द्वितीयान्ते भविष्यन्ति क्वचित् क्वचित्

tṛtīye tvatha samprāpte vayobhāge śarīriṇaḥ | sakāmāḥ syurdvitīyānte bhaviṣyanti kvacit kvacit

तपसा तव मर्यादा जगति स्थापिता मया । उत्पन्नमात्रा न यथा सकामाः स्युः शरीरिणः

tapasā tava maryādā jagati sthāpitā mayā | utpannamātrā na yathā sakāmāḥ syuḥ śarīriṇaḥ

त्वञ्च लोके सतीभावं तादृशं समवाप्स्यसि । त्रिषु लोकेषु नान्यास्या यादृशं सम्भविष्यति

tvañca loke satībhāvaṃ tādṛśaṃ samavāpsyasi | triṣu lokeṣu nānyāsyā yādṛśaṃ sambhaviṣyati

यः पश्यति सकामस्त्वां पाणिग्रहमृते तव । स सद्यः क्लीवतां प्राप्य दुर्बलत्वं गमिष्यति

yaḥ paśyati sakāmastvāṃ pāṇigrahamṛte tava | sa sadyaḥ klīvatāṃ prāpya durbalatvaṃ gamiṣyati

पतिस्तव महाभागस्तपोरूपसमन्वितः । सप्तकल्पान्तजीवी च भविष्यति सह त्वया

patistava mahābhāgastaporūpasamanvitaḥ | saptakalpāntajīvī ca bhaviṣyati saha tvayā

इति ये ते वरा मत्तः प्रार्थितास्ते कृता मया । अन्यच्च ते वदिष्यामि पूर्वं यन्मनसि स्थितम्

iti ye te varā mattaḥ prārthitāste kṛtā mayā | anyacca te vadiṣyāmi pūrvaṃ yanmanasi sthitam

अग्नौ शरीरत्यागस्ते पूर्वमेव प्रतिश्रुतः

agnau śarīratyāgaste pūrvameva pratiśrutaḥ

स च मेधातिथेर्यज्ञे मुनेर्द्वादशवार्षिके । हुतप्रज्वलिते वह्नौ न चिरात् क्रियतां त्वया

sa ca medhātitheryajñe munerdvādaśavārṣike | hutaprajvalite vahnau na cirāt kriyatāṃ tvayā

एतच्छैलोपत्यकायां चन्द्रभागानदीतटे । मेधातिथिर्महायज्ञं कुरुते तापसाश्रमे

etacchailopatyakāyāṃ candrabhāgānadītaṭe | medhātithirmahāyajñaṃ kurute tāpasāśrame

तत्र गत्वा स्वयं छन्ना मुनिभिर्नोपलक्षिता । मत्प्रसादाद्वह्निजाता तस्य पुत्री भविष्यसि

tatra gatvā svayaṃ channā munibhirnopalakṣitā | matprasādādvahnijātā tasya putrī bhaviṣyasi

यस्त्वया वाञ्छनीयोऽस्ति स्वामी मनसि कश्चन । तं निधाय निजस्वान्ते त्यज वह्नौ वपुः स्वकम्

yastvayā vāñchanīyo'sti svāmī manasi kaścana | taṃ nidhāya nijasvānte tyaja vahnau vapuḥ svakam

यदा त्वं दारुणे सन्ध्ये तपश्चरसि पर्वते । यावच्चतुर्युगं तस्य व्यतीते तु कृते युगे

yadā tvaṃ dāruṇe sandhye tapaścarasi parvate | yāvaccaturyugaṃ tasya vyatīte tu kṛte yuge

त्रेतायाः प्रथमे भागे जाता दक्षस्य कन्यकाः । स ददौ कन्यका सप्तविंशतिञ्च सुधांशवे

tretāyāḥ prathame bhāge jātā dakṣasya kanyakāḥ | sa dadau kanyakā saptaviṃśatiñca sudhāṃśave

तासां हेतोर्यदा शप्तश्चन्द्रो दक्षेण कोपिना । तदा भवत्या निकटे सर्वे देवाः समागताः

tāsāṃ hetoryadā śaptaścandro dakṣeṇa kopinā | tadā bhavatyā nikaṭe sarve devāḥ samāgatāḥ

न दृष्टाश्च तया सन्ध्ये देवाश्च ब्रह्मणा सह । मयि विन्यस्तमनसा त्वञ्च दृष्टा न तैः पुनः

na dṛṣṭāśca tayā sandhye devāśca brahmaṇā saha | mayi vinyastamanasā tvañca dṛṣṭā na taiḥ punaḥ

चन्द्रस्य शापमोक्षार्थं चन्द्रभागा नदी यथा । सृष्टा धात्रा तदैवात्र मेधातिथिरुपस्थितः

candrasya śāpamokṣārthaṃ candrabhāgā nadī yathā | sṛṣṭā dhātrā tadaivātra medhātithirupasthitaḥ

तपसा तत्समो नास्ति न भूतो न भविष्यति

tapasā tatsamo nāsti na bhūto na bhaviṣyati

तेन यज्ञः समारब्धो ज्योतिष्टोमो महाविधिः । तत्र प्रज्वलितो वह्निस्तस्मिंस्त्यज वपुः स्वकम्

tena yajñaḥ samārabdho jyotiṣṭomo mahāvidhiḥ | tatra prajvalito vahnistasmiṃstyaja vapuḥ svakam

एतन्मया स्थापितं ते कार्यार्थ भोस्तपस्विनि । तत् कुरुष्व महाभागे याहि यज्ञं महामुनेः

etanmayā sthāpitaṃ te kāryārtha bhostapasvini | tat kuruṣva mahābhāge yāhi yajñaṃ mahāmuneḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। नारायणः स्वयं सन्ध्यां पस्पर्शाथाग्रपाणिना । ततः पुरोडाशमयं तच्छरीरमभूत् क्षणात्

mārkaṇḍeya uvāca || nārāyaṇaḥ svayaṃ sandhyāṃ pasparśāthāgrapāṇinā | tataḥ puroḍāśamayaṃ taccharīramabhūt kṣaṇāt

महामुनेर्महायज्ञे तस्मिन् विश्वोपकारिणि । नाग्निः कव्यादतां याति त्वेतदर्थं तथा कृतम्

mahāmunermahāyajñe tasmin viśvopakāriṇi | nāgniḥ kavyādatāṃ yāti tvetadarthaṃ tathā kṛtam

100

एवं कृत्वा जगन्नाथस्तत्रैवान्तरधीयत । सन्ध्याप्यगच्छत्तत्सत्रे यत्र मेधातिथिर्मुनिः

evaṃ kṛtvā jagannāthastatraivāntaradhīyata | sandhyāpyagacchattatsatre yatra medhātithirmuniḥ

101

अथ विष्णोः प्रसादेन केनाप्यनुपलक्षिता । प्रविवेश यदा यज्ञं सन्ध्या मेधातिथेर्मुनेः

atha viṣṇoḥ prasādena kenāpyanupalakṣitā | praviveśa yadā yajñaṃ sandhyā medhātithermuneḥ

102

वसिष्ठेन पुरा सा तु वर्णीभूत्वा तपस्विनी । उपदिष्टातपश्चर्तुं वचनात् परमेष्ठिनः

vasiṣṭhena purā sā tu varṇībhūtvā tapasvinī | upadiṣṭātapaścartuṃ vacanāt parameṣṭhinaḥ

103

तमेव कृत्वा मनसि तपश्चर्योपदेशकम् । पतित्वेन तदा सन्ध्या ब्राह्मणं ब्रह्मचारिणम्

tameva kṛtvā manasi tapaścaryopadeśakam | patitvena tadā sandhyā brāhmaṇaṃ brahmacāriṇam

104

समिद्धेऽनौ महायज्ञे मुनिभिर्नोपलक्षिता । तदा विष्णोः प्रसादेन साविवेश विधेः सुता

samiddhe'nau mahāyajñe munibhirnopalakṣitā | tadā viṣṇoḥ prasādena sāviveśa vidheḥ sutā

105

तस्याः पुरोडाशमयं शरीरं तत्क्षणात्ततः । दग्धं पुरोडाशगन्धं व्यस्तारयदलक्षितम्

tasyāḥ puroḍāśamayaṃ śarīraṃ tatkṣaṇāttataḥ | dagdhaṃ puroḍāśagandhaṃ vyastārayadalakṣitam

106

वह्निस्तस्याः शरीरन्तु दग्ध्वा सूर्यस्य मण्डले । शुद्धं प्रवेशयामास विष्णोरेवाज्ञया पुनः

vahnistasyāḥ śarīrantu dagdhvā sūryasya maṇḍale | śuddhaṃ praveśayāmāsa viṣṇorevājñayā punaḥ

107

सूर्यो द्विधा विभज्याथ तच्छरीरं तदा रथे । स्वके संस्थापयामास प्रीतये पितृदेवयोः

sūryo dvidhā vibhajyātha taccharīraṃ tadā rathe | svake saṃsthāpayāmāsa prītaye pitṛdevayoḥ

108

यदूर्धभागस्तस्यास्तु शरीरस्य द्विजोत्तमाः । प्रातः सन्ध्याभवत् सा तु अहोरात्रादिमध्यगा

yadūrdhabhāgastasyāstu śarīrasya dvijottamāḥ | prātaḥ sandhyābhavat sā tu ahorātrādimadhyagā

109

यच्छेष भागस्तस्यास्तु अहोरात्रान्तमध्यगा । सा सायमभवत् सन्ध्या पितृप्रीतिप्रदा सदा

yaccheṣa bhāgastasyāstu ahorātrāntamadhyagā | sā sāyamabhavat sandhyā pitṛprītipradā sadā

110

सूर्योदयात्तु प्रथमं यदा स्यादरुणोदयः । प्रातः सन्ध्या तदोदेति देवानां प्रीतिकारिणी

sūryodayāttu prathamaṃ yadā syādaruṇodayaḥ | prātaḥ sandhyā tadodeti devānāṃ prītikāriṇī

112

अस्तं गते ततः सूर्ये शोणपद्मनिभा सदा । उदेति सायंसन्ध्यापि पितॄणां मोदकारिणी ।। १११ । । तस्याः प्राणास्तु मनसा विष्णुना प्रभविष्णुना । दिव्येन तु शरीरेण चक्रिरेऽथ शरीरिणः

astaṃ gate tataḥ sūrye śoṇapadmanibhā sadā | udeti sāyaṃsandhyāpi pitṝṇāṃ modakāriṇī || 111 | | tasyāḥ prāṇāstu manasā viṣṇunā prabhaviṣṇunā | divyena tu śarīreṇa cakrire'tha śarīriṇaḥ

113

मुनेर्यज्ञावसाने तु सम्प्राप्ते मुनिना तु सा । प्राप्ता पुत्री वह्निमध्ये तप्तकाञ्चन सप्रभा

muneryajñāvasāne tu samprāpte muninā tu sā | prāptā putrī vahnimadhye taptakāñcana saprabhā

114

तां जग्राह तदा पुत्रीं मुनिरामोदसंयुतः । यज्ञार्थतोयैः संस्नाप्य निजक्रोडे कृपायुतः

tāṃ jagrāha tadā putrīṃ munirāmodasaṃyutaḥ | yajñārthatoyaiḥ saṃsnāpya nijakroḍe kṛpāyutaḥ

115

अरुन्धतीति तस्यास्तु नाम चक्रे महामुनिः । शिष्यैः परिवृतस्तत्र महामोदमवाप च

arundhatīti tasyāstu nāma cakre mahāmuniḥ | śiṣyaiḥ parivṛtastatra mahāmodamavāpa ca

117

न रुणद्धि यतो धर्मं सा केनापि च कारणात् । अतस्त्रिलोकविदितं नाम सा प्राप सान्वयम् ।।११६ । । यज्ञं समाप्य स सुनिः कृतकृत्यभाव-मासाद्य सम्मदयुतस्तनयाप्रलम्भात् । तस्मिन् निजाश्रमपदे सहशिष्यवर्गैस्तामेव सन्ततमसौ दयते महर्षिः

na ruṇaddhi yato dharmaṃ sā kenāpi ca kāraṇāt | atastrilokaviditaṃ nāma sā prāpa sānvayam ||116 | | yajñaṃ samāpya sa suniḥ kṛtakṛtyabhāva-māsādya sammadayutastanayāpralambhāt | tasmin nijāśramapade sahaśiṣyavargaistāmeva santatamasau dayate maharṣiḥ

इति श्रीकालिकापुराणे अरुन्धती - जन्मकथनं नाम द्वाविंशोऽध्यायः

iti śrīkālikāpurāṇe arundhatī - janmakathanaṃ nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ

अथ कालिका पुराण अध्याय २३

मार्कण्डेय उवाच ।। अथ सा ववृधे देवी तस्मिन् मुनिवराश्रमे । चन्द्रभागानदीतीरे तापसारण्यसंज्ञके

mārkaṇḍeya uvāca || atha sā vavṛdhe devī tasmin munivarāśrame | candrabhāgānadītīre tāpasāraṇyasaṃjñake

यथा चन्द्रकला शुक्लपक्षे नित्यं विवर्धते । यथा ज्योत्स्ना तथा सापि प्राप वृद्धिमरुन्धती

yathā candrakalā śuklapakṣe nityaṃ vivardhate | yathā jyotsnā tathā sāpi prāpa vṛddhimarundhatī

सम्प्राप्ते पञ्चमे वर्षे चन्द्रभागां तदा गुणैः । तापसारण्यमपि सा पवित्रमकरोत् सती

samprāpte pañcame varṣe candrabhāgāṃ tadā guṇaiḥ | tāpasāraṇyamapi sā pavitramakarot satī

तत्र तीर्थं महापुण्यं मेधातिथिनिषेवितम् । क्रीडास्थानमरुन्धत्याः पूतं बाल्योचितं कृतम्

tatra tīrthaṃ mahāpuṇyaṃ medhātithiniṣevitam | krīḍāsthānamarundhatyāḥ pūtaṃ bālyocitaṃ kṛtam

अद्यापि तापसारण्ये चन्द्रभागानदीजले । अरुन्धतीतीर्थतोये स्नात्वा याति हरिं नरः

adyāpi tāpasāraṇye candrabhāgānadījale | arundhatītīrthatoye snātvā yāti hariṃ naraḥ

कार्तिकं सकलं मासं चन्द्रभागानदीजले । स्रात्वा विष्णुगृहं गत्वा ह्यन्ते मोक्षमवाप्नुयात्

kārtikaṃ sakalaṃ māsaṃ candrabhāgānadījale | srātvā viṣṇugṛhaṃ gatvā hyante mokṣamavāpnuyāt

माघे मासि पौर्णमास्याममायां वा तथैव च । चन्द्रभागाजले स्नानं यस्तु कुर्यात् सकृत् सकृत्

māghe māsi paurṇamāsyāmamāyāṃ vā tathaiva ca | candrabhāgājale snānaṃ yastu kuryāt sakṛt sakṛt

तस्य वंशे राजयक्ष्मा न कदाचिद् भविष्यति । देहान्ते चन्द्रभवनं गत्वा हरेर्गृहम्

tasya vaṃśe rājayakṣmā na kadācid bhaviṣyati | dehānte candrabhavanaṃ gatvā harergṛham

पुण्यक्षयादिहागत्य वेदज्ञो ब्राह्मणो भवेत् । चन्द्रभागाजलं पीत्वा चन्द्रलोकमवाप्नुयात्

puṇyakṣayādihāgatya vedajño brāhmaṇo bhavet | candrabhāgājalaṃ pītvā candralokamavāpnuyāt

सकृत् स्नात्वा तु विधिवद्वाजिमेधायुतं लभेत्

sakṛt snātvā tu vidhivadvājimedhāyutaṃ labhet

चन्द्रभागाजले स्नात्वा क्रीडन्ती बाल्यलीलया । पितुः समीपे तत्तीरे कदाचित्तामरुन्धतीम् । गच्छन्नाकाशमार्गेण ददर्श कमलासनः

candrabhāgājale snātvā krīḍantī bālyalīlayā | pituḥ samīpe tattīre kadācittāmarundhatīm | gacchannākāśamārgeṇa dadarśa kamalāsanaḥ

अथावतीर्य भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः । अरुन्धत्यास्तदा कालमुपदेशे ददर्श ह

athāvatīrya bhagavān brahmā lokapitāmahaḥ | arundhatyāstadā kālamupadeśe dadarśa ha

अथोवाच तदा ब्रह्मा मुनिभिः परिपूजितः । मेधातिथिप्रभृतिभिरुचितं तं महामुनिम्

athovāca tadā brahmā munibhiḥ paripūjitaḥ | medhātithiprabhṛtibhirucitaṃ taṃ mahāmunim

ब्रह्मोवाच ।। उपदेशस्य कालोऽयमरुन्धत्या महामुने । तस्मादेनां सतीनान्तु स्त्रीणां त्वं कुरु सन्निधिम्

brahmovāca || upadeśasya kālo'yamarundhatyā mahāmune | tasmādenāṃ satīnāntu strīṇāṃ tvaṃ kuru sannidhim

स्त्रिभिस्त्रियश्चोपदेश्याः काचिदन्यत्र विद्यते । बहुलायाश्च सावित्र्याः पुत्रीं त्वं स्थापयान्तिके

stribhistriyaścopadeśyāḥ kācidanyatra vidyate | bahulāyāśca sāvitryāḥ putrīṃ tvaṃ sthāpayāntike

तयोः संसर्गमासाद्य पुत्री तव महामुने । महागुणैश्वर्ययुता माचिरात् तु भविष्यति

tayoḥ saṃsargamāsādya putrī tava mahāmune | mahāguṇaiśvaryayutā mācirāt tu bhaviṣyati

मेधातिथिर्वचः श्रुत्वा ब्रह्मण: परमात्मनः । एवमेषेति प्रोवाच तं तदा मुनिसत्तमः

medhātithirvacaḥ śrutvā brahmaṇa: paramātmanaḥ | evameṣeti provāca taṃ tadā munisattamaḥ

ततो गते सुरश्रेष्ठे पुत्रीं मेधातिथिर्मुनिः । समादाय ययौ सूर्यभवनं प्रति तत्क्षणात्

tato gate suraśreṣṭhe putrīṃ medhātithirmuniḥ | samādāya yayau sūryabhavanaṃ prati tatkṣaṇāt

ददर्श तत्र सावित्रीं सूर्यमण्डलमध्यगाम् । पद्मासनगतां देवीमक्षमालाधरां सिताम्

dadarśa tatra sāvitrīṃ sūryamaṇḍalamadhyagām | padmāsanagatāṃ devīmakṣamālādharāṃ sitām

दृष्टा सा तेन मुनिना निःसृत्य रविमण्डलात् । बहुलां सा गता तूर्णं प्रस्थं मानसभूभृत:

dṛṣṭā sā tena muninā niḥsṛtya ravimaṇḍalāt | bahulāṃ sā gatā tūrṇaṃ prasthaṃ mānasabhūbhṛta:

प्रत्यहं तत्र सावित्री गायत्री बहुला तथा । सरस्वती च द्रुपदा पञ्चैता मानसाचले

pratyahaṃ tatra sāvitrī gāyatrī bahulā tathā | sarasvatī ca drupadā pañcaitā mānasācale

धर्माख्यानैस्तथा साध्वीः कथाः कृत्वा परस्परम् । स्वं स्वं स्थानं पुनर्यान्ति लोकानां हितकाम्यया

dharmākhyānaistathā sādhvīḥ kathāḥ kṛtvā parasparam | svaṃ svaṃ sthānaṃ punaryānti lokānāṃ hitakāmyayā

मेधातिथिस्तु ताः सर्वा दृष्ट्वैकत्र तपोधनः । मातृः सर्वस्य लोकस्य प्रणनाम पृथक् पृथक्

medhātithistu tāḥ sarvā dṛṣṭvaikatra tapodhanaḥ | mātṛḥ sarvasya lokasya praṇanāma pṛthak pṛthak

उवाच च स ताः सर्वा ऋषिः श्लक्ष्णं तपोधनः । ससाध्वसो विस्मितश्च तासामेकत्र दर्शनात्

uvāca ca sa tāḥ sarvā ṛṣiḥ ślakṣṇaṃ tapodhanaḥ | sasādhvaso vismitaśca tāsāmekatra darśanāt

मेधातिथिरुवाच ।। मातः सावित्रि बहुले मत्पुत्रीयं महायशाः । कालोऽयमुपदेशेऽस्यास्तदर्थमहमागतः

medhātithiruvāca || mātaḥ sāvitri bahule matputrīyaṃ mahāyaśāḥ | kālo'yamupadeśe'syāstadarthamahamāgataḥ

जगत्स्रष्ट्रा समादिष्टा प्रयातु तव शिष्यताम् । एषा तेन भवत्पार्श्वमानीता पुत्रिका मम

jagatsraṣṭrā samādiṣṭā prayātu tava śiṣyatām | eṣā tena bhavatpārśvamānītā putrikā mama

सौचारित्र्यं यथास्याः स्यात्तथैनां बालिकां मम । युवां विनयतं देव्यौ मातर्मातर्नमोऽस्तु वाम्

saucāritryaṃ yathāsyāḥ syāttathaināṃ bālikāṃ mama | yuvāṃ vinayataṃ devyau mātarmātarnamo'stu vām

अथोवाच तदा देवी सावित्री मुनिसत्तमम् । स्मितपूर्वं बहुलया सहिता ताञ्च बालिकाम्

athovāca tadā devī sāvitrī munisattamam | smitapūrvaṃ bahulayā sahitā tāñca bālikām

ते ऊचतुः ।। ब्रह्मन् विष्णोः प्रसादेन सुचरित्रा भवत्सुता । पूर्वमेव मुने भूता तदुद्देशेन किं पुनः

te ūcatuḥ || brahman viṣṇoḥ prasādena sucaritrā bhavatsutā | pūrvameva mune bhūtā taduddeśena kiṃ punaḥ

किं त्वहं ब्रह्मवाक्येण बहुला च महासती । विनेष्यावस्तव सुतां धीरा स्यान्नचिराद् यथा

kiṃ tvahaṃ brahmavākyeṇa bahulā ca mahāsatī | vineṣyāvastava sutāṃ dhīrā syānnacirād yathā

ब्रह्मण: पूर्वदुहिता भवतस्तु तपोवलात् । तथा विष्णोः प्रसादेन सुता तेऽभूदरुन्धती

brahmaṇa: pūrvaduhitā bhavatastu tapovalāt | tathā viṣṇoḥ prasādena sutā te'bhūdarundhatī

कुलं पुनाति भवतः सत्यसौ वर्धयिष्यति । लोकानामथ देवानां शिवमेषा करिष्यति

kulaṃ punāti bhavataḥ satyasau vardhayiṣyati | lokānāmatha devānāṃ śivameṣā kariṣyati

मार्कण्डेय उवाच ।। अथ ताभिर्विसृष्टः स मुनिर्मेधातिथिः सुताम् । आश्वास्यारुन्धतीं नत्वा ताः स्वस्थानं जगाम ह

mārkaṇḍeya uvāca || atha tābhirvisṛṣṭaḥ sa munirmedhātithiḥ sutām | āśvāsyārundhatīṃ natvā tāḥ svasthānaṃ jagāma ha

गते तस्मिन् मुनिवरे सह ताभ्यामरुन्धती । मातृभ्यामिव निर्भीता पालिता मोदमाप सा

gate tasmin munivare saha tābhyāmarundhatī | mātṛbhyāmiva nirbhītā pālitā modamāpa sā

कदाचित् सह सावित्र्या रात्रौ याति रवेर्गृहम् । तथा बहुलया याति शक्रगेहं कदाचन

kadācit saha sāvitryā rātrau yāti ravergṛham | tathā bahulayā yāti śakragehaṃ kadācana

एवं ताभ्यां समं देवी विहरन्ती सुरालये । निनाय दिव्यमानेन सा सप्त परिवत्सरान्

evaṃ tābhyāṃ samaṃ devī viharantī surālaye | nināya divyamānena sā sapta parivatsarān

ताभ्यां तथोपविष्टा सा स्त्रीधर्ममचिरात् सती । सर्वं ज्ञातवती भूता सावित्री- बहुलाधिका

tābhyāṃ tathopaviṣṭā sā strīdharmamacirāt satī | sarvaṃ jñātavatī bhūtā sāvitrī- bahulādhikā

अथ तस्यास्तदा काले सम्प्राप्ते उचितेऽभवत् । शोभनो यौवनोद्भेदः पद्मिनीनां रुचिर्यथा

atha tasyāstadā kāle samprāpte ucite'bhavat | śobhano yauvanodbhedaḥ padminīnāṃ ruciryathā

उद्भूत-यौवना सा तु वसिष्ठं मानसाचले । विहरन्ती ददशैँकं चारुतेजस्विनं मुनिम्

udbhūta-yauvanā sā tu vasiṣṭhaṃ mānasācale | viharantī dadaśaim̐kaṃ cārutejasvinaṃ munim

दृष्ट्वा तमिच्छयाञ्चक्रे कामभावेन सा सती । बालसूर्यप्रभं चारुरूपं ब्रह्मश्रिया युतम्

dṛṣṭvā tamicchayāñcakre kāmabhāvena sā satī | bālasūryaprabhaṃ cārurūpaṃ brahmaśriyā yutam

अथ सोऽपि महातेजा वसिष्ठो वरवर्णिनीम् । दृष्टैवोद्भूतमदनो वीक्षाञ्चके त्वरुन्धतीम्

atha so'pi mahātejā vasiṣṭho varavarṇinīm | dṛṣṭaivodbhūtamadano vīkṣāñcake tvarundhatīm

तयोः परस्परं दृष्ट्वा ववृधे हृच्छयो महान् । अमर्यादं द्विजश्रेष्ठाः प्राकृते मदनो यथा

tayoḥ parasparaṃ dṛṣṭvā vavṛdhe hṛcchayo mahān | amaryādaṃ dvijaśreṣṭhāḥ prākṛte madano yathā

अथ धैर्यं समालम्व्य तथा मेधातिथेः सुता । आत्मानं धारयामास मनश्च मदनेरितम्

atha dhairyaṃ samālamvya tathā medhātitheḥ sutā | ātmānaṃ dhārayāmāsa manaśca madaneritam

वसिष्ठोऽपि महातेजा धैर्यमालम्ब्य चात्मनः । मनः संस्तम्भयामास मदनोन्मथितं ततः

vasiṣṭho'pi mahātejā dhairyamālambya cātmanaḥ | manaḥ saṃstambhayāmāsa madanonmathitaṃ tataḥ

अरुन्धती ततो देवी विहाय मुनिसन्निधिम् । जगाम यत्र सावित्री निन्दन्ती स्वं मनोरथम्

arundhatī tato devī vihāya munisannidhim | jagāma yatra sāvitrī nindantī svaṃ manoratham

बाध्यमानातिदुःखेन मानसेन महासती । सतीभावः परित्यक्तश्चिन्तयन्ती मयेति वै

bādhyamānātiduḥkhena mānasena mahāsatī | satībhāvaḥ parityaktaścintayantī mayeti vai

तस्या मनोजदुःखेन विवर्णमभवन्मुखम् । शरीरं सकलं म्लानं गतिश्च वलिताभवत्

tasyā manojaduḥkhena vivarṇamabhavanmukham | śarīraṃ sakalaṃ mlānaṃ gatiśca valitābhavat

इदं विममृषे सा च गर्हयन्ती स्वकं मनः । मृणालतन्तुवत् सूक्ष्मा छिन्ना च तत्क्षणादपि

idaṃ vimamṛṣe sā ca garhayantī svakaṃ manaḥ | mṛṇālatantuvat sūkṣmā chinnā ca tatkṣaṇādapi

स्थिति: सतीनामल्पेन चापल्येनैव नश्यति । इति स्त्रीधर्ममध्याप्य मामाह चरितव्रता । सावित्री सारमेतद् हि सतीधर्मस्य चोद्धृतम्

sthiti: satīnāmalpena cāpalyenaiva naśyati | iti strīdharmamadhyāpya māmāha caritavratā | sāvitrī sārametad hi satīdharmasya coddhṛtam

तदद्य नाशितं पुंसि परकीये मनोरथम् । वर्द्धयन्त्या तदा किं मे परत्रेह भविष्यति

tadadya nāśitaṃ puṃsi parakīye manoratham | varddhayantyā tadā kiṃ me paratreha bhaviṣyati

इति सञ्चिन्तयन्ती सा पुत्री मेधातिथेस्तदा । दुःखार्ता बहुलां देवी सावित्रीं चाससाद ह

iti sañcintayantī sā putrī medhātithestadā | duḥkhārtā bahulāṃ devī sāvitrīṃ cāsasāda ha

तथाविधान्तु तां दृष्ट्वा विवर्णवदनां सतीम् । ध्यानचिन्तापरा भूत्वा सावित्री विममर्ष ह

tathāvidhāntu tāṃ dṛṣṭvā vivarṇavadanāṃ satīm | dhyānacintāparā bhūtvā sāvitrī vimamarṣa ha

विमृष्य दिव्यज्ञानेन सर्वं ज्ञातवती सती । वसिष्ठेन त्वरुन्धत्या यथाभुद्दर्शनं तथा

vimṛṣya divyajñānena sarvaṃ jñātavatī satī | vasiṣṭhena tvarundhatyā yathābhuddarśanaṃ tathā

यथा तयोः सम्प्रवृद्धो मनोजश्चातिदुःसहः । मुखवैवर्ण्यहेतुश्च सावित्री दिव्यदर्शिनी

yathā tayoḥ sampravṛddho manojaścātiduḥsahaḥ | mukhavaivarṇyahetuśca sāvitrī divyadarśinī

अथ मेधातिथेः पुत्र्या मूर्ध्नि हस्तं निवेश्य सा । इदमाह महादेवी सावित्री चरितव्रता

atha medhātitheḥ putryā mūrdhni hastaṃ niveśya sā | idamāha mahādevī sāvitrī caritavratā

वत्से तव मुखं कस्माद्भिन्नवर्णमभूदिदम् । छिन्ननालं यथापद्मं सूर्यांशुपरितापितम्

vatse tava mukhaṃ kasmādbhinnavarṇamabhūdidam | chinnanālaṃ yathāpadmaṃ sūryāṃśuparitāpitam

कथं शरीरमभवत् म्लानं ते गुणवत्तमे । यथा निशापतेर्विम्बं तनुकृष्णाभ्रसंवृतम्

kathaṃ śarīramabhavat mlānaṃ te guṇavattame | yathā niśāpatervimbaṃ tanukṛṣṇābhrasaṃvṛtam

अन्तर्मनश्च ते भद्रे सचिन्तमिव लक्ष्यते । तन्मे कथय ते गुह्यं नैतच्चेद्दुः खकारणम्

antarmanaśca te bhadre sacintamiva lakṣyate | tanme kathaya te guhyaṃ naitaccedduḥ khakāraṇam

मार्कण्डेय उवाच ।। अथ साधोमुखी भूत्वा किञ्चिन्नोवाच लज्जया । सावित्रीं मातरं गुर्वीं तथा पृष्टाप्यरुन्धती

mārkaṇḍeya uvāca || atha sādhomukhī bhūtvā kiñcinnovāca lajjayā | sāvitrīṃ mātaraṃ gurvīṃ tathā pṛṣṭāpyarundhatī

यदा नोक्तवती किञ्चित्तदा मेधातिथेः सुता । स्वयं प्रकाशन सावित्री तामुवाच तपस्विनी

yadā noktavatī kiñcittadā medhātitheḥ sutā | svayaṃ prakāśana sāvitrī tāmuvāca tapasvinī

वत्से योऽसौ त्वया दृष्टो मुनिर्भास्करसन्निभः । स वसिष्ठो ब्रह्मसुतस्तव स्वामी भविष्यति । तव तस्य च दाम्पत्यं पुरा धात्रैव निर्मितम्

vatse yo'sau tvayā dṛṣṭo munirbhāskarasannibhaḥ | sa vasiṣṭho brahmasutastava svāmī bhaviṣyati | tava tasya ca dāmpatyaṃ purā dhātraiva nirmitam

अतस्तव सतीभावो न हीनस्तस्य दर्शनात् । यद्वा तवाभूद्धृदयं सकामं तस्य दर्शनात् । न तद्दोषकरं पुत्रि मनोदुःखं ततस्त्यज

atastava satībhāvo na hīnastasya darśanāt | yadvā tavābhūddhṛdayaṃ sakāmaṃ tasya darśanāt | na taddoṣakaraṃ putri manoduḥkhaṃ tatastyaja

त्वया परं तपः कृत्वा पूर्वजन्मनि शोभने । वृतः स एव दयितः सकामस्तेन स त्वयि

tvayā paraṃ tapaḥ kṛtvā pūrvajanmani śobhane | vṛtaḥ sa eva dayitaḥ sakāmastena sa tvayi

शृणु पूर्वं त्वया वत्से वसिष्ठोऽयं वृतः पतिः । यथा तपः कृतं तत्र येन भावेन सन्ततम्

śṛṇu pūrvaṃ tvayā vatse vasiṣṭho'yaṃ vṛtaḥ patiḥ | yathā tapaḥ kṛtaṃ tatra yena bhāvena santatam

मार्कण्डेय उवाच ।। इत्युक्त्वा सा च सावित्री यथा सन्ध्याभवत् पुरा । कृतं तपो यदर्थन्तु चन्द्रभागाह्वये गिरौ

mārkaṇḍeya uvāca || ityuktvā sā ca sāvitrī yathā sandhyābhavat purā | kṛtaṃ tapo yadarthantu candrabhāgāhvaye girau

वसिष्ठेन तथा पूर्वं वर्णिरूपेण वेधसः । वचनादुपदिष्टा सा तपश्चर्यां दुरत्ययाम्

vasiṣṭhena tathā pūrvaṃ varṇirūpeṇa vedhasaḥ | vacanādupadiṣṭā sā tapaścaryāṃ duratyayām

यथा प्रसन्नो भगवान् विष्णुः प्रत्यक्षतां गतः । वरं यथा ददौ तस्यै मर्यादा स्थापिता यथा

yathā prasanno bhagavān viṣṇuḥ pratyakṣatāṃ gataḥ | varaṃ yathā dadau tasyai maryādā sthāpitā yathā

यथा वा वाञ्छितः स्वामी वसिष्ठः स तया मुनिः । मेधातिथेर्यथा यज्ञे वह्नौ त्यक्तं तया वपुः

yathā vā vāñchitaḥ svāmī vasiṣṭhaḥ sa tayā muniḥ | medhātitheryathā yajñe vahnau tyaktaṃ tayā vapuḥ

यथा तत्तनया जाता तस्यैतद्विस्तरात् तदा । सावित्री कथयामास क्रमाद् बहुलया सह

yathā tattanayā jātā tasyaitadvistarāt tadā | sāvitrī kathayāmāsa kramād bahulayā saha

अथ तस्याः वचः श्रुत्वा यदभूत् पूर्वजन्मनि

atha tasyāḥ vacaḥ śrutvā yadabhūt pūrvajanmani

तच्छ्रुत्वा वै तदा ज्ञातं मम सर्वं मनोगतम्

tacchrutvā vai tadā jñātaṃ mama sarvaṃ manogatam

इत्यतीवत्रपां प्राप्य सातीवाभूदधोमुखी । सावित्रीवचनाद्भूता पूर्वजन्मस्मरा च सा

ityatīvatrapāṃ prāpya sātīvābhūdadhomukhī | sāvitrīvacanādbhūtā pūrvajanmasmarā ca sā

तथैवाधोमुखी भूत्वा यद्वृत्तं पूर्वजन्मनि । तस्य सर्वस्य सस्मार दिव्यज्ञारुन्धती तदा

tathaivādhomukhī bhūtvā yadvṛttaṃ pūrvajanmani | tasya sarvasya sasmāra divyajñārundhatī tadā

पूर्वं विष्णुप्रसादेन सा भूत्वा दिव्यदर्शिनी । अधुना बाल्यभावेन प्रच्छन्ना दिव्यदर्शना

pūrvaṃ viṣṇuprasādena sā bhūtvā divyadarśinī | adhunā bālyabhāvena pracchannā divyadarśanā

सावित्रीवचनान्श्रुत्वा वृत्तान्तं पूर्वजन्मनः । प्रत्यक्षमिव तत् सर्वं पूर्वज्ञानमवाप सा

sāvitrīvacanānśrutvā vṛttāntaṃ pūrvajanmanaḥ | pratyakṣamiva tat sarvaṃ pūrvajñānamavāpa sā

अवाप्य पूर्वं ज्ञानं तद्यद्दत्तं विष्णुना पुरा । वसिष्ठोऽयं वृतः स्वामी मया वै पूर्वजन्मनि

avāpya pūrvaṃ jñānaṃ tadyaddattaṃ viṣṇunā purā | vasiṣṭho'yaṃ vṛtaḥ svāmī mayā vai pūrvajanmani

इति ज्ञातवती देवी सामोदारुन्धती स्वयम् । वसिष्ठदर्शनोद्भूते पूर्वं तस्यास्तु हृच्छये

iti jñātavatī devī sāmodārundhatī svayam | vasiṣṭhadarśanodbhūte pūrvaṃ tasyāstu hṛcchaye

यथातंकः समुत्पन्नः सतीत्वस्य निवारणे । तञ्च स्वयं सा तत्याज तदा मेधातिथेः सुता

yathātaṃkaḥ samutpannaḥ satītvasya nivāraṇe | tañca svayaṃ sā tatyāja tadā medhātitheḥ sutā

त्यक्तचिन्तां ततस्तान्तु विज्ञायारुंधती सतीम् । सावित्री सूर्यभवनं तया सार्धं जगाम ह

tyaktacintāṃ tatastāntu vijñāyāruṃdhatī satīm | sāvitrī sūryabhavanaṃ tayā sārdhaṃ jagāma ha

अरुन्धतीं निवेश्याथ सावित्रीं सूर्यमन्दिरे । जगाम ब्रह्मभवनं सर्वज्ञा सासतीवरा

arundhatīṃ niveśyātha sāvitrīṃ sūryamandire | jagāma brahmabhavanaṃ sarvajñā sāsatīvarā

अथ प्रणम्य ब्रह्माणं पृष्टा तेनैव तत्क्षणात् । इदं जगाद सावित्री ब्रह्माणममितौजसम्

atha praṇamya brahmāṇaṃ pṛṣṭā tenaiva tatkṣaṇāt | idaṃ jagāda sāvitrī brahmāṇamamitaujasam

सावित्र्युवाच ।। भगवन् जगतां नाथ वसिष्ठं भवतः सुतम् । मानसस्य गिरेः सानौ ददर्शारुन्धती सती

sāvitryuvāca || bhagavan jagatāṃ nātha vasiṣṭhaṃ bhavataḥ sutam | mānasasya gireḥ sānau dadarśārundhatī satī

तयोर्दर्शनमात्रेण ववृधे हृच्छयो महान् । परस्परं तौ स्पृहयाञ्चक्रतुश्च प्रजापते

tayordarśanamātreṇa vavṛdhe hṛcchayo mahān | parasparaṃ tau spṛhayāñcakratuśca prajāpate

ततो धैर्यात्तु संस्तभ्य मनोजं तौ सुदुःखितौ । विमनस्कौ गतौ स्थानं लज्जितौ तौ स्वकं स्वकम्

tato dhairyāttu saṃstabhya manojaṃ tau suduḥkhitau | vimanaskau gatau sthānaṃ lajjitau tau svakaṃ svakam

एवम्प्रवृत्ते ययोग्यं तदा त्वेतद्विधीयताम् । आयत्याञ्च सुरश्रेष्ठ लोकानां हितकाम्यया

evampravṛtte yayogyaṃ tadā tvetadvidhīyatām | āyatyāñca suraśreṣṭha lokānāṃ hitakāmyayā

मार्कण्डेय उवाच ।। इति श्रुत्वा वचस्तस्याः ब्रह्मा सर्वजगद्गुरुः । ददर्श दिव्यज्ञानेन प्रवृत्तिं भाविकर्मणः

mārkaṇḍeya uvāca || iti śrutvā vacastasyāḥ brahmā sarvajagadguruḥ | dadarśa divyajñānena pravṛttiṃ bhāvikarmaṇaḥ

इदञ्च स्वागतं प्रोचे तदा लोकपितामहः । तयोर्दाम्पत्यभावस्य कालोऽयं समुपस्थितः । अतो लोकहितार्थाय यास्येऽहं तत्प्रवृत्तये

idañca svāgataṃ proce tadā lokapitāmahaḥ | tayordāmpatyabhāvasya kālo'yaṃ samupasthitaḥ | ato lokahitārthāya yāsye'haṃ tatpravṛttaye

इति निश्चत्य मनसा सावित्रीसहितो विधिः । जगाम मानसप्रस्थं यत्राभूद्दर्शनं तयोः

iti niścatya manasā sāvitrīsahito vidhiḥ | jagāma mānasaprasthaṃ yatrābhūddarśanaṃ tayoḥ

पितामहे तत्र याते शर्वः सुरगणैर्युतः । नन्दिभृंगिप्रभृतिभिः समायातो वृषध्वजः

pitāmahe tatra yāte śarvaḥ suragaṇairyutaḥ | nandibhṛṃgiprabhṛtibhiḥ samāyāto vṛṣadhvajaḥ

भगवान् वासुदेवोऽपि ब्रह्मणा परिचिन्तितः । भक्त्या सोऽपि जगन्नाथः शङ्खचक्रगदाधरः । स्थितौ ब्रह्माहरौ यत्र तत्रैव स्वयमागतः

bhagavān vāsudevo'pi brahmaṇā paricintitaḥ | bhaktyā so'pi jagannāthaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ | sthitau brahmāharau yatra tatraiva svayamāgataḥ

अथ ते जगतां नाथाः ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । नारदं प्रेषयामासुर्दूतं मेधातिथिं प्रति

atha te jagatāṃ nāthāḥ brahmaviṣṇumaheśvarāḥ | nāradaṃ preṣayāmāsurdūtaṃ medhātithiṃ prati

याहि द्रुतं नारद त्वं चन्द्रभागाह्वयं गिरिम् । मुनिस्तस्योपत्यकायामास्ते मेधातिथि: परः

yāhi drutaṃ nārada tvaṃ candrabhāgāhvayaṃ girim | munistasyopatyakāyāmāste medhātithi: paraḥ

तमानय यथाकाममस्माकं वचनात् स्वयम् । मेधातिथिं समादाय भवानागच्छतु द्रुतम्

tamānaya yathākāmamasmākaṃ vacanāt svayam | medhātithiṃ samādāya bhavānāgacchatu drutam

ब्रह्मादीनां वचः श्रुत्वा नारदोऽपि द्रुतं ययौ । मेधातिथिं समानेतुं महाकार्यस्य सिद्धये

brahmādīnāṃ vacaḥ śrutvā nārado'pi drutaṃ yayau | medhātithiṃ samānetuṃ mahākāryasya siddhaye

मेधातिथिं समादाय ययौ मानसपर्वतम्

medhātithiṃ samādāya yayau mānasaparvatam

सेन्द्रा देवगणाः सर्वे मुनयश्च तपोधनाः । साध्या विद्याधरा यक्षा गन्धर्वाश्च समागताः

sendrā devagaṇāḥ sarve munayaśca tapodhanāḥ | sādhyā vidyādharā yakṣā gandharvāśca samāgatāḥ

देवाश्च सर्वे देव्यश्च ये देवानुचरास्तथा । ते सर्वे मानसप्रस्थं याताश्चान्ये च जन्तवः

devāśca sarve devyaśca ye devānucarāstathā | te sarve mānasaprasthaṃ yātāścānye ca jantavaḥ

अथ भूते समाजे तु देवानां कमलासनः । मेधातिथिं मुनिं वाक्यमिदमाहातिदेशयन्

atha bhūte samāje tu devānāṃ kamalāsanaḥ | medhātithiṃ muniṃ vākyamidamāhātideśayan

ब्रह्मोवाच ।। मेधातिथे वसिष्ठाय पुत्रीं ते चरितव्रताम् । देहि ब्राह्मेण विधिना समाजे त्रिदिवौकसाम्

brahmovāca || medhātithe vasiṣṭhāya putrīṃ te caritavratām | dehi brāhmeṇa vidhinā samāje tridivaukasām

100

बधूवरत्वमनयोः पूर्वं सृष्टं मयैव हि । हरिणा चाप्यनुज्ञातं कर्म चैतत् समञ्जसम्

badhūvaratvamanayoḥ pūrvaṃ sṛṣṭaṃ mayaiva hi | hariṇā cāpyanujñātaṃ karma caitat samañjasam

101

एवं कृते तव कुले भविष्यति महद्यशः । हितं च सर्वभूतानां देहि त्वं मा चिरं कृथाः

evaṃ kṛte tava kule bhaviṣyati mahadyaśaḥ | hitaṃ ca sarvabhūtānāṃ dehi tvaṃ mā ciraṃ kṛthāḥ

102

मार्कण्डेय उवाच ।। ततो ब्रह्मवचः श्रुत्वा ह्यतिप्रमोदितो मुनिः । एवमस्त्विति चोवाच नत्वा तान् सुरपुङ्गवान्

mārkaṇḍeya uvāca || tato brahmavacaḥ śrutvā hyatipramodito muniḥ | evamastviti covāca natvā tān surapuṅgavān

103

एषां तु वचनात् पुत्रीमादायारुन्धतीं मुनिः । ध्यानस्थस्य वसिष्ठस्य देवैः सह जगाम ह

eṣāṃ tu vacanāt putrīmādāyārundhatīṃ muniḥ | dhyānasthasya vasiṣṭhasya devaiḥ saha jagāma ha

104

गत्वा वसिष्ठनिकटं देवैः परिवृतो मुनिः । ब्राह्मश्रिया दीप्यमानं ज्वलन्तमिव पावकम्

gatvā vasiṣṭhanikaṭaṃ devaiḥ parivṛto muniḥ | brāhmaśriyā dīpyamānaṃ jvalantamiva pāvakam

105

धर्मार्थकाममोक्षेषु धृतबुद्धिं पृथक् पृथक् । ददर्श मुनिमासीनं मानसाचलकन्दरे । वसिष्ठमोजस्विवरं बालसूर्यमिवोदितम्

dharmārthakāmamokṣeṣu dhṛtabuddhiṃ pṛthak pṛthak | dadarśa munimāsīnaṃ mānasācalakandare | vasiṣṭhamojasvivaraṃ bālasūryamivoditam

106

अथ पुत्रीमग्रगतां कृत्वा मेधातिथिर्मुनिः । वसिष्ठं नियतात्मानमुवाचारुन्धतीपिता

atha putrīmagragatāṃ kṛtvā medhātithirmuniḥ | vasiṣṭhaṃ niyatātmānamuvācārundhatīpitā

107

ऋषिरुवाच ।। भगवन् ब्रह्मणः पुत्र पुत्रीं मे चरितव्रताम् । दत्तां प्रतिगृहाणैनां मया ब्राह्मेण धर्मतः

ṛṣiruvāca || bhagavan brahmaṇaḥ putra putrīṃ me caritavratām | dattāṃ pratigṛhāṇaināṃ mayā brāhmeṇa dharmataḥ

108

यत्र यत्राश्रमे ब्रह्मन् स्वेच्छया निवसिष्यसि । त्वद्भक्त्येषा भवित्री च च्छायेवानुगता तव

yatra yatrāśrame brahman svecchayā nivasiṣyasi | tvadbhaktyeṣā bhavitrī ca cchāyevānugatā tava

109

तत्र तत्रैव मे पुत्री समानव्रतधारिणी । पतिव्रता वरारोहा शुश्रूषां ते करिष्यति

tatra tatraiva me putrī samānavratadhāriṇī | pativratā varārohā śuśrūṣāṃ te kariṣyati

110

मार्कण्डेय उवाच ।। इति श्रुत्वा वसिष्ठस्तु मुनेर्मेधातिथेर्वचः । दृष्ट्वा समागतान् देवान् ब्रह्मविष्णुशिवादिकान् । अवश्यमेतद्भावीति निश्चित्य दिव्यचक्षुषा

mārkaṇḍeya uvāca || iti śrutvā vasiṣṭhastu munermedhātithervacaḥ | dṛṣṭvā samāgatān devān brahmaviṣṇuśivādikān | avaśyametadbhāvīti niścitya divyacakṣuṣā

111

ब्रह्मणः सम्मते पुत्रीं तदा मेधातिथेर्मुनेः । वसिष्ठः प्रतिजग्राह वाढमित्युक्तवांश्च ह

brahmaṇaḥ sammate putrīṃ tadā medhātithermuneḥ | vasiṣṭhaḥ pratijagrāha vāḍhamityuktavāṃśca ha

112

गृहीतपाणिः सा देवी वसिष्ठेन महात्मना । पत्युः पादयुगे चक्षुर्युगं न्यस्तवती सती

gṛhītapāṇiḥ sā devī vasiṣṭhena mahātmanā | patyuḥ pādayuge cakṣuryugaṃ nyastavatī satī

113

ततो ब्रह्मा च विष्णुश्च रुद्रश्चान्ये तथामराः। विवाहविधिना तौ तु मोदयाञ्चक्रुरुत्सवैः

tato brahmā ca viṣṇuśca rudraścānye tathāmarāḥ| vivāhavidhinā tau tu modayāñcakrurutsavaiḥ

114

सावित्री प्रमुखा देव्यो देवाश्चेन्द्रादयस्तथा । दक्षाद्याः कश्यपाद्यास्तु मुनयोऽतितपोधनाः

sāvitrī pramukhā devyo devāścendrādayastathā | dakṣādyāḥ kaśyapādyāstu munayo'titapodhanāḥ

115

उन्मुच्य ब्रह्मवचनाद्वल्कलञ्चाजिनं जटाः । मन्दाकिनीजलेनाशु स्नापयित्वा सुतं विधेः

unmucya brahmavacanādvalkalañcājinaṃ jaṭāḥ | mandākinījalenāśu snāpayitvā sutaṃ vidheḥ

116

जाम्बुनदैस्तथा दिव्यैर्भूषणैश्च मनोहरैः । वसिष्ठं भूषयांचक्रुस्तथैवारुन्धतीं सतीम्

jāmbunadaistathā divyairbhūṣaṇaiśca manoharaiḥ | vasiṣṭhaṃ bhūṣayāṃcakrustathaivārundhatīṃ satīm

117

भूषयित्वाथ तौ तत्र समाप्य मुनिभिर्विधिम् । विवाहावभृथंचक्रुस्तयोर्विधि हरीश्वराः

bhūṣayitvātha tau tatra samāpya munibhirvidhim | vivāhāvabhṛthaṃcakrustayorvidhi harīśvarāḥ

118

निधाय सर्वतीर्थानां तोयं जाम्बुनदे घटे । आशीर्वादकरैर्मन्त्रैर्गायत्र्या द्रुपदादिभिः

nidhāya sarvatīrthānāṃ toyaṃ jāmbunade ghaṭe | āśīrvādakarairmantrairgāyatryā drupadādibhiḥ

119

स्वयं तौ स्नापयाञ्चक्रुर्ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । ततो महर्षयश्चान्ये तथा देवर्षयश्च ये

svayaṃ tau snāpayāñcakrurbrahmaviṣṇumaheśvarāḥ | tato maharṣayaścānye tathā devarṣayaśca ye

120

ते सर्वे ऋग्यजुः सामवेदभागैर्महास्वरैः । गङ्गादि सरितां तोयैश्चक्रुः शान्तिं तयोर्मुहुः

te sarve ṛgyajuḥ sāmavedabhāgairmahāsvaraiḥ | gaṅgādi saritāṃ toyaiścakruḥ śāntiṃ tayormuhuḥ

121

भुवनत्रयसञ्चारि विमानं सूर्यवर्चसम् । अव्याहतगतिं ब्रह्मा सतोयञ्च कमण्डलुम्

bhuvanatrayasañcāri vimānaṃ sūryavarcasam | avyāhatagatiṃ brahmā satoyañca kamaṇḍalum

122

ताभ्यां दायं ददौ विष्णुर्दुप्रापं स्थानमुत्तमम् । यदूर्ध्व सर्वदेवानां मरीच्यादेः समीपतः । सप्तकल्पान्तजीवित्वं रुद्रः प्रादात्तयोर्वरम्

tābhyāṃ dāyaṃ dadau viṣṇurduprāpaṃ sthānamuttamam | yadūrdhva sarvadevānāṃ marīcyādeḥ samīpataḥ | saptakalpāntajīvitvaṃ rudraḥ prādāttayorvaram

123

अदितिः कुण्डलयुगं ब्रह्मणा निर्मितं स्वकम् । ददौ स्वकर्णादाकृष्य पुत्र्यै मेधातिथेस्तदा

aditiḥ kuṇḍalayugaṃ brahmaṇā nirmitaṃ svakam | dadau svakarṇādākṛṣya putryai medhātithestadā

124

पतिव्रतात्वं सावित्री बहुला बहुपुत्रताम् । देवेन्द्रो बहुरनानि धनेशेन समं ददौ

pativratātvaṃ sāvitrī bahulā bahuputratām | devendro bahuranāni dhaneśena samaṃ dadau

125

एवं देवाश्च मुनयो देव्यश्चान्ये च ये स्थिताः । ददुस्तत्र यथायोग्यं दायं ताभ्यां पृथक् पृथक्

evaṃ devāśca munayo devyaścānye ca ye sthitāḥ | dadustatra yathāyogyaṃ dāyaṃ tābhyāṃ pṛthak pṛthak

126

एवं विवाह्य विधिवत् सौवर्णे मानसाचले । अरुन्धतीं वसिष्ठस्तु मोदमाप तया सह

evaṃ vivāhya vidhivat sauvarṇe mānasācale | arundhatīṃ vasiṣṭhastu modamāpa tayā saha

127

तत्र यत् पतितं तोयं मानसाचलकन्दरे । विवाहावभृथार्थाय शान्तये च सुराहृतम्

tatra yat patitaṃ toyaṃ mānasācalakandare | vivāhāvabhṛthārthāya śāntaye ca surāhṛtam

128

ब्रह्मविष्णुमहादेवपाणिभिः समुदीरितम् । तत्तोयं सप्तधा भूत्वा पतितं मानसाचलात् । हिमाद्रेः कन्दरे सानौ सरस्याञ्च पृथक् पृथक्

brahmaviṣṇumahādevapāṇibhiḥ samudīritam | tattoyaṃ saptadhā bhūtvā patitaṃ mānasācalāt | himādreḥ kandare sānau sarasyāñca pṛthak pṛthak

129

तत्तोयं पतितं शिप्रे देवभोग्ये सरोवरे । तेन शिप्रानदीजाता विष्णुना प्रेरिता क्षितौ

tattoyaṃ patitaṃ śipre devabhogye sarovare | tena śiprānadījātā viṣṇunā preritā kṣitau

130

महाकौषी प्रपाते तु यद्वारि पतितं तु वै । कौषिकी नाम सा जाता विश्वामित्रावतारिता

mahākauṣī prapāte tu yadvāri patitaṃ tu vai | kauṣikī nāma sā jātā viśvāmitrāvatāritā

131

उमा क्षेत्रे यत् पतितं तोयं तेन महानदी

umā kṣetre yat patitaṃ toyaṃ tena mahānadī

132

कावेरी नाम सा जाता महाकालसरः सृता । महाकाले सरः श्रेष्ठे पतितं तज्जलं गिरेः

kāverī nāma sā jātā mahākālasaraḥ sṛtā | mahākāle saraḥ śreṣṭhe patitaṃ tajjalaṃ gireḥ

133

हिमाद्रेः पार्श्वभागे तु दक्षिणे शंभुसन्निधौ । गोमती नाम तैर्जाता नदी गोमदुदीरिता

himādreḥ pārśvabhāge tu dakṣiṇe śaṃbhusannidhau | gomatī nāma tairjātā nadī gomadudīritā

134

मैनाको नाम यः पुत्रः शैलराजस्य तत्समः । तस्मिन् सानौ समुत्पन्नो मेनकोदरतः पुरा

maināko nāma yaḥ putraḥ śailarājasya tatsamaḥ | tasmin sānau samutpanno menakodarataḥ purā

135

यत्तत्र पतितं तोयं तेन जाता महानदी । देविकाख्या महादेवप्रेरितो सागरं प्रति

yattatra patitaṃ toyaṃ tena jātā mahānadī | devikākhyā mahādevaprerito sāgaraṃ prati

136

यत्तोयं सङ्गतं दर्यां हंसावतारसन्निधौ । तेनाभूत् सरयूर्नाम्ना नदी पुण्यतमा स्मृता

yattoyaṃ saṅgataṃ daryāṃ haṃsāvatārasannidhau | tenābhūt sarayūrnāmnā nadī puṇyatamā smṛtā

137

यान्यम्भांसि महापार्श्वे खाण्डवारण्यसन्निधौ । हिमवत्कन्दरे याम्ये इराया हृदमध्यतः । इरावती नाम नदी तैर्जाता च सरिद्वरा

yānyambhāṃsi mahāpārśve khāṇḍavāraṇyasannidhau | himavatkandare yāmye irāyā hṛdamadhyataḥ | irāvatī nāma nadī tairjātā ca saridvarā

138

एता: सर्वाः स्नानपान सेवनैर्जाह्नवी यथा । फलं ददति मर्त्यानां दक्षिणोदधिगाः सदा

etā: sarvāḥ snānapāna sevanairjāhnavī yathā | phalaṃ dadati martyānāṃ dakṣiṇodadhigāḥ sadā

139

धर्मार्थकाममोक्षाणां बीजभूताः सनातनाः । महानद्यस्तु सप्तैताः सर्वदा देवभोगदाः

dharmārthakāmamokṣāṇāṃ bījabhūtāḥ sanātanāḥ | mahānadyastu saptaitāḥ sarvadā devabhogadāḥ

140

एवं नद्यः सप्तजाताः सदापुण्यतमोदकाः । अरुन्धत्या वसिष्ठस्य विवाहे देवसन्निधौ

evaṃ nadyaḥ saptajātāḥ sadāpuṇyatamodakāḥ | arundhatyā vasiṣṭhasya vivāhe devasannidhau

141

एवं विवाह्य स तदा वसिष्ठस्तामरुन्धतीम् । देवैर्दत्तं तदा स्थानं विमानेन जगाम ह

evaṃ vivāhya sa tadā vasiṣṭhastāmarundhatīm | devairdattaṃ tadā sthānaṃ vimānena jagāma ha

142

ब्रह्म विष्णु महेशानां वचनान्मुनिसत्तमः । हिताय सर्वजगतां त्रिषु लोकेषु सर्वदा

brahma viṣṇu maheśānāṃ vacanānmunisattamaḥ | hitāya sarvajagatāṃ triṣu lokeṣu sarvadā

143

यस्मिन् यस्मिन् युगे यादृक् स्त्रीणां भवति तादृशम्

yasmin yasmin yuge yādṛk strīṇāṃ bhavati tādṛśam

144

वेशं भावं शरीरं च कृत्वा धर्मे नियोजनम् । विचरत्येष लोकांस्त्रीनप्रमत्तः प्रसन्नधीः

veśaṃ bhāvaṃ śarīraṃ ca kṛtvā dharme niyojanam | vicaratyeṣa lokāṃstrīnapramattaḥ prasannadhīḥ

145

एवं पुरा वसिष्ठेन परिणीतात्वरुन्धती

evaṃ purā vasiṣṭhena pariṇītātvarundhatī

146

सा हितार्थाय जगतां देवानां वचनात् पुरा

sā hitārthāya jagatāṃ devānāṃ vacanāt purā

147

य इदं शृणुयान्नित्यमाख्यानं धर्मसाधनम् । सर्वकल्याणसंयुक्तं चिरायुर्वित्तवान् भवेत्

ya idaṃ śṛṇuyānnityamākhyānaṃ dharmasādhanam | sarvakalyāṇasaṃyuktaṃ cirāyurvittavān bhavet

148

या स्त्री शृणोति सततमरुन्धत्याः कथामिमाम् । पतिव्रता सा भूत्वेह परत्र स्वर्गमाप्नुयात्

yā strī śṛṇoti satatamarundhatyāḥ kathāmimām | pativratā sā bhūtveha paratra svargamāpnuyāt

149

इदं परं स्वस्त्ययनमिदं धर्मप्रदं परम् । आख्यानं सर्वदा कीर्तिर्यशः पुण्यविवर्धनम्

idaṃ paraṃ svastyayanamidaṃ dharmapradaṃ param | ākhyānaṃ sarvadā kīrtiryaśaḥ puṇyavivardhanam

150

विवाहे पुंसि यात्रायां यः श्राद्धे श्रावयेत्तथा । स्थैर्यं पुंसवनं सिद्धिः पितृप्रीतिश्च जायते

vivāhe puṃsi yātrāyāṃ yaḥ śrāddhe śrāvayettathā | sthairyaṃ puṃsavanaṃ siddhiḥ pitṛprītiśca jāyate

151

इति वः कथितं सर्वं वसिष्ठस्य महात्मनः । अरुन्धती यथाभूता भार्या वापि पतिव्रता

iti vaḥ kathitaṃ sarvaṃ vasiṣṭhasya mahātmanaḥ | arundhatī yathābhūtā bhāryā vāpi pativratā

152

यस्य वा तनया जाता यथोत्पन्ना च यत्र च । यथा ब्रह्महरीशानां वचनात् स वृतः पतिः

yasya vā tanayā jātā yathotpannā ca yatra ca | yathā brahmaharīśānāṃ vacanāt sa vṛtaḥ patiḥ

153

एतत् वः सर्वमाख्यातं गुह्यतरं परम् । पुण्यदं पापहरणमायुरारोग्यवर्धनम्

etat vaḥ sarvamākhyātaṃ guhyataraṃ param | puṇyadaṃ pāpaharaṇamāyurārogyavardhanam

154

इति विपुलवृषौघ क्षेमकारीतिहासं सदसि सकृदपीह श्रावयेद्यो द्विजानाम् । स भवति कलुषौद्यैर्हीन देहः समेतो मुनिवरसहचर्यां प्रेत्य गीर्वाण एव

iti vipulavṛṣaugha kṣemakārītihāsaṃ sadasi sakṛdapīha śrāvayedyo dvijānām | sa bhavati kaluṣaudyairhīna dehaḥ sameto munivarasahacaryāṃ pretya gīrvāṇa eva

इति श्रीकालिकापुराणे वसिष्ठारुन्धतीविवाहो नाम त्रयोविंशोऽध्यायः

iti śrīkālikāpurāṇe vasiṣṭhārundhatīvivāho nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ

अथ कालिका पुराण अध्याय २४

मार्कण्डेय उवाच ।। ततो हिमवतः प्रस्थे गिरे: शिप्रसरस्तटे । उपविष्टो महादेवस्तत्सरोऽपश्यदन्तिके

mārkaṇḍeya uvāca || tato himavataḥ prasthe gire: śiprasarastaṭe | upaviṣṭo mahādevastatsaro'paśyadantike

पुनः पुनः प्रेष्यमाणो ब्रह्मणा हरिणा च सः । ध्यानं कर्तुं तत्र मनः स्थिरं कृत्वा दृढात्मवान्

punaḥ punaḥ preṣyamāṇo brahmaṇā hariṇā ca saḥ | dhyānaṃ kartuṃ tatra manaḥ sthiraṃ kṛtvā dṛḍhātmavān

आत्मानमात्मना द्रष्टुमात्मन्येव विशेषतः । परमं यत्नमकरोद् ध्यानेन स्मरशासनः

ātmānamātmanā draṣṭumātmanyeva viśeṣataḥ | paramaṃ yatnamakarod dhyānena smaraśāsanaḥ

ध्याने प्रविष्टचित्तन्तु तं दृष्ट्वा द्रुहिणादयः । हरे प्रविष्टां मायाख्यां तुष्टुवुर्यतमानसाः

dhyāne praviṣṭacittantu taṃ dṛṣṭvā druhiṇādayaḥ | hare praviṣṭāṃ māyākhyāṃ tuṣṭuvuryatamānasāḥ

मायया मोहितो भर्गः सतीशोकाकुलो भृशम् । विलपत्येव तां तस्मिन् मोहहेतुं जगत्प्रसूम्

māyayā mohito bhargaḥ satīśokākulo bhṛśam | vilapatyeva tāṃ tasmin mohahetuṃ jagatprasūm

स्तुत्वा शम्भुशरीरात्तु निःसार्यैनां निराकुलम् । शम्भुचित्तं करिष्यामो ध्यानासक्तं निरञ्जनम्

stutvā śambhuśarīrāttu niḥsāryaināṃ nirākulam | śambhucittaṃ kariṣyāmo dhyānāsaktaṃ nirañjanam

यावत् सती पुनर्देहं गृहीत्वा हरभामिनी । भवित्री तावदेवेष विशोको ध्यातु निष्कलम्

yāvat satī punardehaṃ gṛhītvā harabhāminī | bhavitrī tāvadeveṣa viśoko dhyātu niṣkalam

इति संचित्य मनसा ब्रह्माद्यास्त्रिदिवौकसः । योगनिद्रां महामायां स्तोतुमेवं समारभन्

iti saṃcitya manasā brahmādyāstridivaukasaḥ | yoganidrāṃ mahāmāyāṃ stotumevaṃ samārabhan

मार्कण्डेय उवाच ।। योगनिद्रा महामाया संस्तुतेयं तदा सुरैः । हरस्य हृदयात् क्षिप्रं निःससार तदाञ्जसा

mārkaṇḍeya uvāca || yoganidrā mahāmāyā saṃstuteyaṃ tadā suraiḥ | harasya hṛdayāt kṣipraṃ niḥsasāra tadāñjasā

विनिःसृतायां तु तस्यां विवेश मधुसूदनः । शम्भोरन्तः स्वयं तस्य शान्त्यर्थं विश्वरूपधृक्

viniḥsṛtāyāṃ tu tasyāṃ viveśa madhusūdanaḥ | śambhorantaḥ svayaṃ tasya śāntyarthaṃ viśvarūpadhṛk

प्रविश्य हृदयं तस्य कल्पे कल्पे यथाभवत् । सृष्टि: स्थितिस्तथैवान्तस्तथादर्शयदच्युतः

praviśya hṛdayaṃ tasya kalpe kalpe yathābhavat | sṛṣṭi: sthitistathaivāntastathādarśayadacyutaḥ

यथा सती तस्य जाया भूता सा या च यत्सुता । तत् सर्वं दयामास मुक्तदेहा च सा यथा

yathā satī tasya jāyā bhūtā sā yā ca yatsutā | tat sarvaṃ dayāmāsa muktadehā ca sā yathā

वहिर्व्यक्तं तु निःसारं प्रपञ्चं रजसं बहु । दर्शयित्वा परं ज्योतिर्गतचित्तं तदाकरोत्

vahirvyaktaṃ tu niḥsāraṃ prapañcaṃ rajasaṃ bahu | darśayitvā paraṃ jyotirgatacittaṃ tadākarot

ततो हरोऽपि तान् सर्वान् प्रपञ्चान् वीक्ष्य चासकृत् । निःसारांश्च तदा मत्वा सारे चित्तं न्यवेशयत्

tato haro'pi tān sarvān prapañcān vīkṣya cāsakṛt | niḥsārāṃśca tadā matvā sāre cittaṃ nyaveśayat

ब्रह्मादीनां तदा माया देवानां तैः परिष्टुता । प्रतिश्रुत्य च कर्तव्यं तत्रैवान्तर्दधे द्रुतम्

brahmādīnāṃ tadā māyā devānāṃ taiḥ pariṣṭutā | pratiśrutya ca kartavyaṃ tatraivāntardadhe drutam

भगवानपि वैकुण्ठः शम्भोश्चित्तं पदे पदे । संयम्य निःसृतः कायाद्राजेव रविमण्डलात्

bhagavānapi vaikuṇṭhaḥ śambhościttaṃ pade pade | saṃyamya niḥsṛtaḥ kāyādrājeva ravimaṇḍalāt

कृतकृत्यास्तदा देवा ब्रह्मनारायणादयः । स्वं स्वं स्थानं ययुः प्रीतियुतास्त्यक्त्वा हरं गिरौ

kṛtakṛtyāstadā devā brahmanārāyaṇādayaḥ | svaṃ svaṃ sthānaṃ yayuḥ prītiyutāstyaktvā haraṃ girau

ध्यानासक्तं महादेवं प्रणम्येन्द्रादयः सुराः । विज्ञाप्य मौनिनं देवं जग्मुः स्थानं स्वकं स्वकम्

dhyānāsaktaṃ mahādevaṃ praṇamyendrādayaḥ surāḥ | vijñāpya mauninaṃ devaṃ jagmuḥ sthānaṃ svakaṃ svakam

यातेषु तेषु देवेषु कपर्दी वृषवाहनः । सहस्रं दिव्यमानेन दध्यौ ज्योतिः परं समाः

yāteṣu teṣu deveṣu kapardī vṛṣavāhanaḥ | sahasraṃ divyamānena dadhyau jyotiḥ paraṃ samāḥ

ऋषय ऊचुः ।। कथं मधुरिपुः शम्भोः प्रविश्य हृदयेऽञ्जसा । कल्पे कल्पे स्थितिं सृष्टिं संयमञ्चाप्यदर्शयत्

ṛṣaya ūcuḥ || kathaṃ madhuripuḥ śambhoḥ praviśya hṛdaye'ñjasā | kalpe kalpe sthitiṃ sṛṣṭiṃ saṃyamañcāpyadarśayat

यथा जगत्प्रपञ्चाय रजसा जगतीं गताः । निःसारता कथं तेषां दर्शिता कैटभारिणा

yathā jagatprapañcāya rajasā jagatīṃ gatāḥ | niḥsāratā kathaṃ teṣāṃ darśitā kaiṭabhāriṇā

किन्नु सारतरं गुह्यं परं ज्योतिः सनातनम् । दर्शितं तेन तत् सत्यमाचक्ष्व द्विजसत्तम

kinnu sārataraṃ guhyaṃ paraṃ jyotiḥ sanātanam | darśitaṃ tena tat satyamācakṣva dvijasattama

श्रोतुमिच्छाम इति ते मुनीन्द्राद्भुतमुत्तमम् । विस्तरादिदमाख्याहि धर्मं निःश्रेयसं परम्

śrotumicchāma iti te munīndrādbhutamuttamam | vistarādidamākhyāhi dharmaṃ niḥśreyasaṃ param

मार्कण्डेय उवाच ।। आदिसर्गमहं वक्ष्ये वाराहं द्विजसत्तमाः । कल्पे कल्पे यथा सृष्टिर्वाराहे यादृशी भवेत्

mārkaṇḍeya uvāca || ādisargamahaṃ vakṣye vārāhaṃ dvijasattamāḥ | kalpe kalpe yathā sṛṣṭirvārāhe yādṛśī bhavet

आदिसृष्टिं दर्शयित्वा प्रतिसर्गं तथा हरिः । शम्भवे दर्शयामास प्रलयादीन् निबोधत

ādisṛṣṭiṃ darśayitvā pratisargaṃ tathā hariḥ | śambhave darśayāmāsa pralayādīn nibodhata

प्रलयं प्रथमं वक्ष्ये सर्गमादिं ततः परम् । प्रतिसर्ग ततो विप्रा वाराहं विनिबोधत

pralayaṃ prathamaṃ vakṣye sargamādiṃ tataḥ param | pratisarga tato viprā vārāhaṃ vinibodhata

निमेषो नाम कालांशो नेत्रोन्मेषविलक्षितः । तैरष्टादशभिः काष्ठा काष्ठानां त्रिंशता कला

nimeṣo nāma kālāṃśo netronmeṣavilakṣitaḥ | tairaṣṭādaśabhiḥ kāṣṭhā kāṣṭhānāṃ triṃśatā kalā

कलाभिस्तावतीभिस्तु क्षणाख्यं परिकीर्तितः । क्षणैर्द्वादशभिः प्रोक्तो मुहूर्तस्तैस्तु त्रिंशता

kalābhistāvatībhistu kṣaṇākhyaṃ parikīrtitaḥ | kṣaṇairdvādaśabhiḥ prokto muhūrtastaistu triṃśatā

मानुषः स्यादहोरात्रः पक्षस्ते दश पञ्च च । पक्षाभ्यां मानुषो मासः पितॄणां तदहर्निशम्

mānuṣaḥ syādahorātraḥ pakṣaste daśa pañca ca | pakṣābhyāṃ mānuṣo māsaḥ pitṝṇāṃ tadaharniśam

कृष्णपक्षः पितॄणां तु कर्मार्थं दिवसो मतः । स्वप्नार्थ शुक्लपक्षस्तु रजनी परिकीर्तिता

kṛṣṇapakṣaḥ pitṝṇāṃ tu karmārthaṃ divaso mataḥ | svapnārtha śuklapakṣastu rajanī parikīrtitā

मासैर्द्वादशभिर्वर्षो देवानां तदहर्निशम् । देवानां तु दिनं प्रोक्तं षण्मासा उत्तरायणम् । रात्रिः स्वप्नाय देवानां षण्मासा दक्षिणायनम्

māsairdvādaśabhirvarṣo devānāṃ tadaharniśam | devānāṃ tu dinaṃ proktaṃ ṣaṇmāsā uttarāyaṇam | rātriḥ svapnāya devānāṃ ṣaṇmāsā dakṣiṇāyanam

द्वाभ्यां द्वाभ्यान्तु मासाभ्यामर्कजाभ्यामृतुः स्मृतः । ऋतुभिश्चायनं प्रोक्तं त्रिभिस्तन्मानुषं मतम्

dvābhyāṃ dvābhyāntu māsābhyāmarkajābhyāmṛtuḥ smṛtaḥ | ṛtubhiścāyanaṃ proktaṃ tribhistanmānuṣaṃ matam

ऋतुभिर्वत्सरः षड्भिस्तांश्च शृणु पृथक् पृथक् । चैत्रादि-मासयुगलैः संज्ञाभेदाद् द्विजोत्तमाः

ṛtubhirvatsaraḥ ṣaḍbhistāṃśca śṛṇu pṛthak pṛthak | caitrādi-māsayugalaiḥ saṃjñābhedād dvijottamāḥ

वसन्तश्चैत्र वैशाखो ग्रीष्मो ज्येष्ठः शुचिस्तथा । प्रावृट् नभोनभस्यौ तु शरत् स्यादिष-कार्तिके

vasantaścaitra vaiśākho grīṣmo jyeṣṭhaḥ śucistathā | prāvṛṭ nabhonabhasyau tu śarat syādiṣa-kārtike

सहः पौषौ च हेमन्तः शिशिरो माघफाल्गुनौ । षडिमे ऋतवः प्रोक्ता यज्ञादौ विहिताः पृथक्

sahaḥ pauṣau ca hemantaḥ śiśiro māghaphālgunau | ṣaḍime ṛtavaḥ proktā yajñādau vihitāḥ pṛthak

नृणां मानेन दशभिर्लक्षैः सप्तभिरुत्तरैः । अष्टाविंशतिसाहस्त्रैर्मानं कृतयुगस्य तु

nṛṇāṃ mānena daśabhirlakṣaiḥ saptabhiruttaraiḥ | aṣṭāviṃśatisāhastrairmānaṃ kṛtayugasya tu

सन्ध्या चतुःशतानीह वर्षाणामन्तरालतः । सन्ध्यांशस्तावता प्रोक्तस्तदन्तर्गत ईप्सितः

sandhyā catuḥśatānīha varṣāṇāmantarālataḥ | sandhyāṃśastāvatā proktastadantargata īpsitaḥ

त्रेता द्वादशभिर्लक्षैर्मानुषैर्वत्सरैर्भवेत् ! षण्णवत्या सहस्त्रैश्च सन्ध्या चास्य शतत्रयम् । शतत्रयं तु सन्ध्यांशस्तदन्तः परिकीर्तितः

tretā dvādaśabhirlakṣairmānuṣairvatsarairbhavet ! ṣaṇṇavatyā sahastraiśca sandhyā cāsya śatatrayam | śatatrayaṃ tu sandhyāṃśastadantaḥ parikīrtitaḥ

चतुःषष्टिसहस्राणि लक्ष्याण्यष्टौ प्रमाणतः

catuḥṣaṣṭisahasrāṇi lakṣyāṇyaṣṭau pramāṇataḥ

भवेद्युगं द्वापराख्यं तेषु सन्ध्या शतद्वयम् । शतद्वयं तु सन्ध्यांशस्तदन्तर्गत इष्यते

bhavedyugaṃ dvāparākhyaṃ teṣu sandhyā śatadvayam | śatadvayaṃ tu sandhyāṃśastadantargata iṣyate

द्वात्रिंशत्तु सहस्राणि चतुर्लक्षाणि वै कलेः

dvātriṃśattu sahasrāṇi caturlakṣāṇi vai kaleḥ

संवत्सरैर्भवेन्मानं सन्ध्यैकं प्रोच्यते शतम् । वत्सराणामेकशतं सन्ध्यांशश्च तदन्तरे

saṃvatsarairbhavenmānaṃ sandhyaikaṃ procyate śatam | vatsarāṇāmekaśataṃ sandhyāṃśaśca tadantare

एवं कृतश्च त्रेता च द्वापरश्च तथा कलिः । मानुषेण प्रमाणेन भवेद् युगचतुष्टयम्

evaṃ kṛtaśca tretā ca dvāparaśca tathā kaliḥ | mānuṣeṇa pramāṇena bhaved yugacatuṣṭayam

त्रिचत्वारिंशता लक्षैर्मानञ्चातुर्युगं भवेत् । सहस्त्रैरपि विंशत्या सन्ध्या संध्यांशसंयुतम्

tricatvāriṃśatā lakṣairmānañcāturyugaṃ bhavet | sahastrairapi viṃśatyā sandhyā saṃdhyāṃśasaṃyutam

दैवं दिनं वत्सरेण मानुषेण सरात्रकम् । एवं क्रमं गणित्वा तु मानुषीयैश्चतुर्युगैः । दैवं द्वादशसाहस्रं वत्सराणां प्रकीर्तिम्

daivaṃ dinaṃ vatsareṇa mānuṣeṇa sarātrakam | evaṃ kramaṃ gaṇitvā tu mānuṣīyaiścaturyugaiḥ | daivaṃ dvādaśasāhasraṃ vatsarāṇāṃ prakīrtim

देवैर्द्वादशसाहस्त्रैर्वत्सरैदैविकं युगम् । तद्वै चतुर्युगं नृणां सन्ध्या सन्ध्यांशसंयुतम्

devairdvādaśasāhastrairvatsaraidaivikaṃ yugam | tadvai caturyugaṃ nṛṇāṃ sandhyā sandhyāṃśasaṃyutam

देवानां तु कृते त्रेताद्वापरदिव्यवस्थया । न युगव्यवहारोऽस्ति न च धर्मादिभिन्नता

devānāṃ tu kṛte tretādvāparadivyavasthayā | na yugavyavahāro'sti na ca dharmādibhinnatā

किन्तु चातुर्युगं नारं भवेद्दैवयुगं सदा । दैविकैरेकसप्तत्या युगैर्मन्वन्तरं भवेत्

kintu cāturyugaṃ nāraṃ bhaveddaivayugaṃ sadā | daivikairekasaptatyā yugairmanvantaraṃ bhavet

दैवयुगसहस्त्रे द्वे ब्रह्मण: स्यादहर्निशम् । चतुर्युगसहस्त्रे द्वे नृणां मानेन तद्भवेत्

daivayugasahastre dve brahmaṇa: syādaharniśam | caturyugasahastre dve nṛṇāṃ mānena tadbhavet

एकस्मिन् ब्राह्मदिवसे मनवः स्युश्चतुर्दश । एवं ब्राह्मण मानेन दिवसैस्तु त्रिभिः शतैः । स- षष्टिभिर्वत्सरः स्याद् ब्राह्मो वर्षो नृणां यथा

ekasmin brāhmadivase manavaḥ syuścaturdaśa | evaṃ brāhmaṇa mānena divasaistu tribhiḥ śataiḥ | sa- ṣaṣṭibhirvatsaraḥ syād brāhmo varṣo nṛṇāṃ yathā

ब्राह्मैः पञ्चशता वर्षैः परार्धः परिकीर्तितः । तदीश्वरस्य दिवसस्तावती रात्रीरीड्यते

brāhmaiḥ pañcaśatā varṣaiḥ parārdhaḥ parikīrtitaḥ | tadīśvarasya divasastāvatī rātrīrīḍyate

शतेन ब्रह्मणो वर्षो कालः स्याद्विपरार्धकः । परार्धद्वितयेऽतीते ब्रह्मण: प्रलयोभवेत् । प्रलीने ब्रह्मणि परे जगतां प्राकृतो लयः

śatena brahmaṇo varṣo kālaḥ syādviparārdhakaḥ | parārdhadvitaye'tīte brahmaṇa: pralayobhavet | pralīne brahmaṇi pare jagatāṃ prākṛto layaḥ

समस्तजगदाधारमव्ययं यत् परात्परम् । तस्य ब्रह्मस्वरूपस्य दिवारात्रस्य यद् भवेत् । तत्परं नाम तस्यार्थं परार्धमभिधीयते

samastajagadādhāramavyayaṃ yat parātparam | tasya brahmasvarūpasya divārātrasya yad bhavet | tatparaṃ nāma tasyārthaṃ parārdhamabhidhīyate

जगत्स्वरूपी भगवान् परमात्माक्षयोऽव्ययः । स्थूलात् स्थूलतमः सूक्ष्माद् यस्तु सूक्ष्मतमो मतः

jagatsvarūpī bhagavān paramātmākṣayo'vyayaḥ | sthūlāt sthūlatamaḥ sūkṣmād yastu sūkṣmatamo mataḥ

न तस्यास्ति दिवारात्रिव्यवहारो न वत्सरः

na tasyāsti divārātrivyavahāro na vatsaraḥ

किन्तु पौराणिकैः पूर्वैरस्माभिरपि तादृशैः । सृष्टिप्रलयबोधार्थं कल्प्यते तदहर्निशम्

kintu paurāṇikaiḥ pūrvairasmābhirapi tādṛśaiḥ | sṛṣṭipralayabodhārthaṃ kalpyate tadaharniśam

स एव रात्रि: स दिवा स वर्ष: स वै क्षिति: सृष्टिकरो हरश्च । स विष्णुरूपी पुरुष: पुराण-स्तस्मिन् समस्तञ्च विभाति तद्वत्

sa eva rātri: sa divā sa varṣa: sa vai kṣiti: sṛṣṭikaro haraśca | sa viṣṇurūpī puruṣa: purāṇa-stasmin samastañca vibhāti tadvat

ततो ब्रह्मणि लीने तु परमात्मनि शाश्वते । जगत् सर्वं क्रमेणैव तद्रूपत्वाय गच्छति

tato brahmaṇi līne tu paramātmani śāśvate | jagat sarvaṃ krameṇaiva tadrūpatvāya gacchati

ब्रह्मण: शतवर्षान्ते रुद्ररूपी जनार्दनः । जगदन्तं स्वयं कृत्वा परमे लीनमेति वै

brahmaṇa: śatavarṣānte rudrarūpī janārdanaḥ | jagadantaṃ svayaṃ kṛtvā parame līnameti vai

प्रथमं सविता सर्व स्थावरं जङ्गमं तथा । तीव्रैः करैः शोषयित्वा जलं सर्वं ग्रहीष्यति

prathamaṃ savitā sarva sthāvaraṃ jaṅgamaṃ tathā | tīvraiḥ karaiḥ śoṣayitvā jalaṃ sarvaṃ grahīṣyati

शुष्का वृक्षास्तृणगणाः प्राणिनः पर्वतास्तथा । चूर्णीकृत्वा विशीर्णाः स्युर्दिव्यवर्षशतेन तु

śuṣkā vṛkṣāstṛṇagaṇāḥ prāṇinaḥ parvatāstathā | cūrṇīkṛtvā viśīrṇāḥ syurdivyavarṣaśatena tu

ततो द्वादशसूर्यस्य रश्मयः प्रबला भृशम् । अभवन् द्वादशादित्या जगद्भोग्योपबृंहिताः

tato dvādaśasūryasya raśmayaḥ prabalā bhṛśam | abhavan dvādaśādityā jagadbhogyopabṛṃhitāḥ

रश्मिद्वारेण सकलास्सूर्यास्ते भुवनानि च । अदहन् पृथिवी द्यौश्च मेदिनी चोष्णतां गता

raśmidvāreṇa sakalāssūryāste bhuvanāni ca | adahan pṛthivī dyauśca medinī coṣṇatāṃ gatā

ततो विनष्टे सकले स्थावरे जङ्गमे तथा । आदित्यरश्मितो देवो रुद्ररूपी जनार्दनः

tato vinaṣṭe sakale sthāvare jaṅgame tathā | ādityaraśmito devo rudrarūpī janārdanaḥ

निःसृत्य प्रथमं यातः पातालतलमुन्नतः

niḥsṛtya prathamaṃ yātaḥ pātālatalamunnataḥ

सप्तपातालसंस्थांस्तु नागगन्धर्वराक्षसान् । देवानृषीश्च शेषञ्च जघान वरशूलधृक्

saptapātālasaṃsthāṃstu nāgagandharvarākṣasān | devānṛṣīśca śeṣañca jaghāna varaśūladhṛk

एवं स्वर्गे च पाताले पृथिव्यां सागरेषु च । ये प्राणिनस्तान् समस्तान् जघान स जनार्दनः

evaṃ svarge ca pātāle pṛthivyāṃ sāgareṣu ca | ye prāṇinastān samastān jaghāna sa janārdanaḥ

ततो मुखान्महावायुं रुद्रश्च सृष्टवान् स्वयम् । सोऽव्याहतगतिर्गाढं ससार भुवनत्रये

tato mukhānmahāvāyuṃ rudraśca sṛṣṭavān svayam | so'vyāhatagatirgāḍhaṃ sasāra bhuvanatraye

यावद्वर्षशतं वायुर्भ्रमन् भुवनगर्भगः । सर्वमुत्सारयामास यत् किञ्चित्तूलराशिवत्

yāvadvarṣaśataṃ vāyurbhraman bhuvanagarbhagaḥ | sarvamutsārayāmāsa yat kiñcittūlarāśivat

समस्तं तत् समुत्सार्य जगद्वर्ति समन्ततः । विवेश द्वादशादित्यान् स वायुर्जवनाधिकः

samastaṃ tat samutsārya jagadvarti samantataḥ | viveśa dvādaśādityān sa vāyurjavanādhikaḥ

प्रविश्य मण्डलं तेषां तेजोभिः सह मारुतः । महामेघान् समारेभे रुद्रेण प्रतियोजितः

praviśya maṇḍalaṃ teṣāṃ tejobhiḥ saha mārutaḥ | mahāmeghān samārebhe rudreṇa pratiyojitaḥ

ततस्ते प्रेरिता मेघास्तेन वातेन वेगिना । रुद्रेणाप्यतिरौद्रेण पर्यावब्रुर्नभस्तलम्

tataste preritā meghāstena vātena veginā | rudreṇāpyatiraudreṇa paryāvabrurnabhastalam

संवर्ताख्या महामेघा भिन्नाञ्जनचयोपमाः । केचिद्धूम्राः शोणवर्णाः शुक्लाश्चित्राश्च भीषणाः

saṃvartākhyā mahāmeghā bhinnāñjanacayopamāḥ | keciddhūmrāḥ śoṇavarṇāḥ śuklāścitrāśca bhīṣaṇāḥ

केचिच्च पर्वताकाराः केचिन्नागसमप्रभाः । प्रासादसदृशाः केचित् क्रौञ्चवर्णा विभीषणाः

kecicca parvatākārāḥ kecinnāgasamaprabhāḥ | prāsādasadṛśāḥ kecit krauñcavarṇā vibhīṣaṇāḥ

गर्जन्तस्ते महामेघा वर्षाणामधिकं शतम् । ववृषुस्त्रीनथो लोकान् प्लावयन्तो महास्वनाः

garjantaste mahāmeghā varṣāṇāmadhikaṃ śatam | vavṛṣustrīnatho lokān plāvayanto mahāsvanāḥ

अथ स्तम्भप्रमाणेन धारापातेन वै दृढम् । धारासारेण महता पूरितं भुवनत्रयम्

atha stambhapramāṇena dhārāpātena vai dṛḍham | dhārāsāreṇa mahatā pūritaṃ bhuvanatrayam

आध्रुवस्थानमासाद्य तोयराशौ स्थिते ततः । स मुखादसृजद्वायुं रुद्ररूपी जनार्दनः

ādhruvasthānamāsādya toyarāśau sthite tataḥ | sa mukhādasṛjadvāyuṃ rudrarūpī janārdanaḥ

तेनौघवायुनाक्षिप्ता मेघाः संवत्सराञ्छतम् । अव्याहततेनाशु विध्वस्ता अभवंस्ततः

tenaughavāyunākṣiptā meghāḥ saṃvatsarāñchatam | avyāhatatenāśu vidhvastā abhavaṃstataḥ

नष्टेषु तेषु मेघेषु जनलोकादिकं पुनः । रुद्रस्त्वाब्रह्मभुवनं ध्वंसयामास निर्दयः

naṣṭeṣu teṣu megheṣu janalokādikaṃ punaḥ | rudrastvābrahmabhuvanaṃ dhvaṃsayāmāsa nirdayaḥ

विध्वस्तेषु समस्तेषु भुवनेषु विशेषतः । विनष्टे ब्रह्मलोके च रुद्रोऽगाद् द्वादशारुणान्

vidhvasteṣu samasteṣu bhuvaneṣu viśeṣataḥ | vinaṣṭe brahmaloke ca rudro'gād dvādaśāruṇān

100

स गत्वा द्वादशादित्यान् वेगेन महता हरिः । अग्रसच्चातिजज्वाल तैर्गर्भस्थैदिवाकरैः

sa gatvā dvādaśādityān vegena mahatā hariḥ | agrasaccātijajvāla tairgarbhasthaidivākaraiḥ

101

ततो ब्रह्माण्डमासाद्य रुद्रः कालान्तकोपमः । चूर्णीचकार सकलं मुष्टिपेषं महाबलाः

tato brahmāṇḍamāsādya rudraḥ kālāntakopamaḥ | cūrṇīcakāra sakalaṃ muṣṭipeṣaṃ mahābalāḥ

102

चूर्णीकुर्वन्तु ब्रह्माण्डं पृथिव्यपि विचूर्णिता । तोयानि च समस्तानि स दध्रे योगतो हरिः

cūrṇīkurvantu brahmāṇḍaṃ pṛthivyapi vicūrṇitā | toyāni ca samastāni sa dadhre yogato hariḥ

103

यद् ब्रह्माण्डाद्वहिस्तोयं स्थितं पूर्वं समन्ततः । यद्वाभ्यन्तर्गतं तोयं तत् सर्वञ्चैकतां गतम्

yad brahmāṇḍādvahistoyaṃ sthitaṃ pūrvaṃ samantataḥ | yadvābhyantargataṃ toyaṃ tat sarvañcaikatāṃ gatam

104

एकीभूतेषु तोयेषु सर्वव्यापिषु सर्वतः । ब्रह्माण्डखण्डपूर्णौघः प्लवन्नासीत् स नौरिव

ekībhūteṣu toyeṣu sarvavyāpiṣu sarvataḥ | brahmāṇḍakhaṇḍapūrṇaughaḥ plavannāsīt sa nauriva

105

ततः पृथिव्याः सारन्तु गन्धं तन्मात्रकं क्रमात् । अम्भो जग्राह सकलं विनष्टा पृथिवी ततः

tataḥ pṛthivyāḥ sārantu gandhaṃ tanmātrakaṃ kramāt | ambho jagrāha sakalaṃ vinaṣṭā pṛthivī tataḥ

106

पुनः स रुद्रस्तेजांसि गर्भस्थानि स्वकायतः । निःसारयामास पुन: पुंजीभूतानि भीषणः

punaḥ sa rudrastejāṃsi garbhasthāni svakāyataḥ | niḥsārayāmāsa puna: puṃjībhūtāni bhīṣaṇaḥ

107

तानि तेजांसि सकलं जगृहुः सर्वतः स्थितम् । अन्तर्बहिश्च ब्रह्माण्डात्तेजो यच्चान्यतो गतम्

tāni tejāṃsi sakalaṃ jagṛhuḥ sarvataḥ sthitam | antarbahiśca brahmāṇḍāttejo yaccānyato gatam

108

जगद्वतं सर्वतेजो गृहीत्वा चैकतो ज्वलन् । रौद्रब्रह्माण्डखण्डानि तेजोऽथ न्यदहज्जले

jagadvataṃ sarvatejo gṛhītvā caikato jvalan | raudrabrahmāṇḍakhaṇḍāni tejo'tha nyadahajjale

109

दग्ध्वा ब्रह्माण्डचूर्णानि तेजांस्युज्ज्वलितानि च । जलेभ्यो रसतन्मात्रं सारभूतं ततोऽग्रहीत् । गृहीतसारास्ता आपः प्रनष्टास्तेजसा ततः

dagdhvā brahmāṇḍacūrṇāni tejāṃsyujjvalitāni ca | jalebhyo rasatanmātraṃ sārabhūtaṃ tato'grahīt | gṛhītasārāstā āpaḥ pranaṣṭāstejasā tataḥ

110

अप्सु नष्टासु तत्तेजः प्रविश्याथ सदागतिः । एकीभूतो महाभागो रूपं तन्मात्रमग्रहीत्

apsu naṣṭāsu tattejaḥ praviśyātha sadāgatiḥ | ekībhūto mahābhāgo rūpaṃ tanmātramagrahīt

111

गृहीते रूपतन्मात्रे तेजांसि सकलान्यथ । विनष्टानि ततो वायुः प्रबलोऽभूदवारितः

gṛhīte rūpatanmātre tejāṃsi sakalānyatha | vinaṣṭāni tato vāyuḥ prabalo'bhūdavāritaḥ

112

महास्वनं ततो वायुमासाद्याग्निरिवज्वलन् । रुद्रः संक्षोभयामास तदाकाशं स्वयं ततः

mahāsvanaṃ tato vāyumāsādyāgnirivajvalan | rudraḥ saṃkṣobhayāmāsa tadākāśaṃ svayaṃ tataḥ

113

तेन संक्षुब्धमाकाशमग्रहीन्मरुतस्ततः । तद्गतं स्पर्शतन्मात्रं ततोनष्ट: प्रभञ्जनः

tena saṃkṣubdhamākāśamagrahīnmarutastataḥ | tadgataṃ sparśatanmātraṃ tatonaṣṭa: prabhañjanaḥ

114

नष्टे वायौ ततो रुद्र आकाशात् रासमग्रहीत् । शब्दतन्मात्रकं तस्मिन् गृहीते विगतं वियत्

naṣṭe vāyau tato rudra ākāśāt rāsamagrahīt | śabdatanmātrakaṃ tasmin gṛhīte vigataṃ viyat

115

नष्टे नभसि रुद्रोऽसौ काये ब्राह्मे तदाविशत् । ब्राह्मं तदाकुलं कायं निराधारं निराकुलम् । विवेश वैष्णवे काये शङ्खचक्रगदाधरे

naṣṭe nabhasi rudro'sau kāye brāhme tadāviśat | brāhmaṃ tadākulaṃ kāyaṃ nirādhāraṃ nirākulam | viveśa vaiṣṇave kāye śaṅkhacakragadādhare

116

ततः शौरिर्महातेजाः कायं तत् पाञ्चभौतिकम् । शङ्खचक्रगदाशार्ङ्गवरासिधरमच्युतम् । स्वशक्त्या संजाहाराशु सारमादाय सर्वतः

tataḥ śaurirmahātejāḥ kāyaṃ tat pāñcabhautikam | śaṅkhacakragadāśārṅgavarāsidharamacyutam | svaśaktyā saṃjāhārāśu sāramādāya sarvataḥ

117

निराधारं निराकारं निःसत्तं निरवग्रहम् । आनन्दमयमद्वैतं द्वैतहीनाविशेषणम्

nirādhāraṃ nirākāraṃ niḥsattaṃ niravagraham | ānandamayamadvaitaṃ dvaitahīnāviśeṣaṇam

118

न स्थूलं न च सूक्ष्मं यज्ज्ञानं नित्यं निरञ्जनम् । एकमासीत् परं ब्रह्म स्वप्रकाशं समन्ततः

na sthūlaṃ na ca sūkṣmaṃ yajjñānaṃ nityaṃ nirañjanam | ekamāsīt paraṃ brahma svaprakāśaṃ samantataḥ

119

नाहो न रात्रिर्न वियन्न पृथ्वी नासीत्तमो ज्योतिरभून्नचान्यत् । श्रोत्रादिबुद्ध्याद्युपलभ्यमेकं प्राधानिकं ब्रह्म पुमांस्तदासीत्

nāho na rātrirna viyanna pṛthvī nāsīttamo jyotirabhūnnacānyat | śrotrādibuddhyādyupalabhyamekaṃ prādhānikaṃ brahma pumāṃstadāsīt

120

एवं यावत्स्थिता सृष्टिस्तावत् कालमसृष्टिकम् । आसीदेकं परं तत्त्वं ततः सृष्टिः प्रवर्तते

evaṃ yāvatsthitā sṛṣṭistāvat kālamasṛṣṭikam | āsīdekaṃ paraṃ tattvaṃ tataḥ sṛṣṭiḥ pravartate

122

प्रकृतौ संस्थितो यस्मात् सर्वतन्मात्रसञ्चयः । अहङ्कारं महत्तत्वं गतो यत् प्राकृतो लयः ।। १२१ । । प्रकृतौ संस्थितं व्यक्तमतीयप्रलयन्तु तत् । तस्मात् प्राकृतसंज्ञोऽयमुच्यते प्रतिसञ्चरः

prakṛtau saṃsthito yasmāt sarvatanmātrasañcayaḥ | ahaṅkāraṃ mahattatvaṃ gato yat prākṛto layaḥ || 121 | | prakṛtau saṃsthitaṃ vyaktamatīyapralayantu tat | tasmāt prākṛtasaṃjño'yamucyate pratisañcaraḥ

123

अयं वः कथितो विप्राः प्राकृताख्यो महालयः । आदिसृष्टिं शृणुष्वेमां कथ्यमानां मया पुनः

ayaṃ vaḥ kathito viprāḥ prākṛtākhyo mahālayaḥ | ādisṛṣṭiṃ śṛṇuṣvemāṃ kathyamānāṃ mayā punaḥ

इति श्रीकालिकापुराणे संहारकथनं नाम चतुर्विंशोऽध्यायः

iti śrīkālikāpurāṇe saṃhārakathanaṃ nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ

अथ कालिका पुराण अध्याय २५

मार्कण्डेय उवाच ।। कालो नाम स्वयं देवः सृष्टिस्थित्यन्तकारकः । अविच्छिन्नः स प्रलयस्तेन भागेन केनचित्

mārkaṇḍeya uvāca || kālo nāma svayaṃ devaḥ sṛṣṭisthityantakārakaḥ | avicchinnaḥ sa pralayastena bhāgena kenacit

लयभागे व्यतीते तु सिसृक्षा समजायत । ज्ञानरूपस्य च तदा परमब्रह्मणो विभोः

layabhāge vyatīte tu sisṛkṣā samajāyata | jñānarūpasya ca tadā paramabrahmaṇo vibhoḥ

ततोऽस्य प्रकृतिस्तेन सम्यक्संक्षोभिता धिया । संक्षुब्धा सर्वकार्यार्थमभूत् सा त्रिगुणात्मिका

tato'sya prakṛtistena samyaksaṃkṣobhitā dhiyā | saṃkṣubdhā sarvakāryārthamabhūt sā triguṇātmikā

यथा सन्निधिमात्रेण गन्धः क्षोभाय जायते । मनसो लोककर्तृत्वात्तथासौ परमेश्वरः

yathā sannidhimātreṇa gandhaḥ kṣobhāya jāyate | manaso lokakartṛtvāttathāsau parameśvaraḥ

स एव क्षोभको ब्रह्मन् क्षोभ्यश्च परमेश्वरः । स सङ्कोचविकाशाभ्यां प्रधानत्वेऽपि च स्थितः

sa eva kṣobhako brahman kṣobhyaśca parameśvaraḥ | sa saṅkocavikāśābhyāṃ pradhānatve'pi ca sthitaḥ

इच्छामात्रेण पुरुषः शृष्ट्यर्थं परमेश्वरः । ततः संक्षोभयामास पुनरेव जगत्पतिः

icchāmātreṇa puruṣaḥ śṛṣṭyarthaṃ parameśvaraḥ | tataḥ saṃkṣobhayāmāsa punareva jagatpatiḥ

गुणसाम्यात्ततस्तस्मात् क्षेत्रज्ञाधिष्ठितात् ततः । गुणव्यञ्जनसंभूतिः सर्गकाले वभूव ह

guṇasāmyāttatastasmāt kṣetrajñādhiṣṭhitāt tataḥ | guṇavyañjanasaṃbhūtiḥ sargakāle vabhūva ha

प्रधानतत्त्वादुद्भूतमीश्वरेच्छासमीरितात् । महत्तत्वं प्रथमतस्तत् प्रधान समावृणोत्

pradhānatattvādudbhūtamīśvarecchāsamīritāt | mahattatvaṃ prathamatastat pradhāna samāvṛṇot

प्रधानेनावृतात्तस्मादहङ्कारो व्यजायत । वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्चैव तामसः

pradhānenāvṛtāttasmādahaṅkāro vyajāyata | vaikārikastaijasaśca bhūtādiścaiva tāmasaḥ

त्रिविधोऽयमहङ्कारो यो जातो महतोऽग्रतः । भूतानामिन्द्रियाणाञ्च स वै हेतुः सनातनः

trividho'yamahaṅkāro yo jāto mahato'grataḥ | bhūtānāmindriyāṇāñca sa vai hetuḥ sanātanaḥ

स महांस्तमहङ्कारं जातमात्रं समावृणोत् । तन्मात्राणि ततः पञ्च जज्ञिरेऽस्मात् समावृतात्

sa mahāṃstamahaṅkāraṃ jātamātraṃ samāvṛṇot | tanmātrāṇi tataḥ pañca jajñire'smāt samāvṛtāt

प्रथमं शब्दतन्मात्रं स्पर्शतन्मात्रमन्तरम् । तृतीयं रूपतन्मात्रं रसतन्मात्रमेव च

prathamaṃ śabdatanmātraṃ sparśatanmātramantaram | tṛtīyaṃ rūpatanmātraṃ rasatanmātrameva ca

पञ्चमं गन्धतन्मात्रमेतानि क्रमशोऽभवन् । प्रत्येकं सर्वतन्मात्रमहङ्कारः समावृणोत्

pañcamaṃ gandhatanmātrametāni kramaśo'bhavan | pratyekaṃ sarvatanmātramahaṅkāraḥ samāvṛṇot

ससर्ज शब्दतन्मात्रादाकाशं शब्दलक्षणम् । शब्दमात्रं तथाकाशं भूतादिः स समावृणोत्

sasarja śabdatanmātrādākāśaṃ śabdalakṣaṇam | śabdamātraṃ tathākāśaṃ bhūtādiḥ sa samāvṛṇot

शब्दतन्मात्रसहितात् स्पर्शतन्मात्रतन्ततः । वायुः समभवत् स्पर्शगुणः शब्दसमन्वितः

śabdatanmātrasahitāt sparśatanmātratantataḥ | vāyuḥ samabhavat sparśaguṇaḥ śabdasamanvitaḥ

आकाशवायुसंयुक्ताद्रूपतन्मात्रतस्ततः । तेजः समभवद्दीप्तं सर्वतस्तदवर्धत

ākāśavāyusaṃyuktādrūpatanmātratastataḥ | tejaḥ samabhavaddīptaṃ sarvatastadavardhata

तच्छब्दवत् स्पर्शवच्च रूपवच्च व्यजायत । ततो वियद्वायुतेजोयुक्तात्तोयं ससर्ज ह । रसतन्मात्रतः सम्यक् तेन व्याप्तं समन्ततः

tacchabdavat sparśavacca rūpavacca vyajāyata | tato viyadvāyutejoyuktāttoyaṃ sasarja ha | rasatanmātrataḥ samyak tena vyāptaṃ samantataḥ

तोयान्याधारशक्तिर्या विष्णोरमिततेजसः । सा दध्रेऽथ निराधाराण्यनिलान्दोलितानि वै

toyānyādhāraśaktiryā viṣṇoramitatejasaḥ | sā dadhre'tha nirādhārāṇyanilāndolitāni vai

तेषु बीजं प्रथमतः ससर्ज परमेश्वरः । तदण्डमभवद्हैमं सहस्रांशुसमप्रभम्

teṣu bījaṃ prathamataḥ sasarja parameśvaraḥ | tadaṇḍamabhavadhaimaṃ sahasrāṃśusamaprabham

महदादिविशेषान्तैरारव्यं सर्वतो वृतम् । वारिवह्न्यनिलाकाशैस्तमोभूतादिना बहिः । वृतं दशगुणैरण्डं भूतादिर्महता तथा

mahadādiviśeṣāntairāravyaṃ sarvato vṛtam | vārivahnyanilākāśaistamobhūtādinā bahiḥ | vṛtaṃ daśaguṇairaṇḍaṃ bhūtādirmahatā tathā

बीजं यथा बाह्यदलैर्व्याप्तमण्डं तथा पुनः । तोयादिभिस्तथा व्याप्त ब्रह्माण्डमतुलं द्विजाः

bījaṃ yathā bāhyadalairvyāptamaṇḍaṃ tathā punaḥ | toyādibhistathā vyāpta brahmāṇḍamatulaṃ dvijāḥ

तदण्डमध्ये स्वयमेव विष्णु- र्ब्रह्मस्वरूपं विनिधाय कायम् । दिव्येन मानेन स वर्षमेकं स्थितोऽग्रहीद्वीजगणं स्वबुद्ध्या

tadaṇḍamadhye svayameva viṣṇu- rbrahmasvarūpaṃ vinidhāya kāyam | divyena mānena sa varṣamekaṃ sthito'grahīdvījagaṇaṃ svabuddhyā

ध्यानेन चाण्ड स्वयमेव कृत्वा द्विधा स तस्थौ क्षणमात्रमस्मिन् । तदैव तन्मात्रगणैः समस्तै-गन्धोत्तरैर्भूव सृष्टा

dhyānena cāṇḍa svayameva kṛtvā dvidhā sa tasthau kṣaṇamātramasmin | tadaiva tanmātragaṇaiḥ samastai-gandhottarairbhūva sṛṣṭā

स्पर्शस्य शब्दस्य समस्तरूप-गुणस्य गन्धस्य रसस्य चैषा । आधारभूता सकलैः कृता यत्तन्मात्रवर्गैरखिला धरित्री

sparśasya śabdasya samastarūpa-guṇasya gandhasya rasasya caiṣā | ādhārabhūtā sakalaiḥ kṛtā yattanmātravargairakhilā dharitrī

जातस्तदुत्थैः कनकाचलोऽसौ जरायुभिः पर्वतसंचयोऽभूत् । गर्भोदकैः सप्तपयोधयस्तु स्कन्धद्वयेन त्रिदशालयोऽभूत्

jātastadutthaiḥ kanakācalo'sau jarāyubhiḥ parvatasaṃcayo'bhūt | garbhodakaiḥ saptapayodhayastu skandhadvayena tridaśālayo'bhūt

स्कन्धद्वयेनापरदेशजेन सप्ताभवन्नागगृहाणि तानि । पातालसंज्ञानि महासुखानि यत्र स्वयं स्यात् परतो महेशः

skandhadvayenāparadeśajena saptābhavannāgagṛhāṇi tāni | pātālasaṃjñāni mahāsukhāni yatra svayaṃ syāt parato maheśaḥ

तेजोगणात्तस्य बभूव लोको योऽसौ महर्लोक इति श्रुतोऽभूत् । जनाह्वयोऽभून्मरुतोऽथ गर्भाद् ध्यानात्तपोलोकवरो बभूव

tejogaṇāttasya babhūva loko yo'sau maharloka iti śruto'bhūt | janāhvayo'bhūnmaruto'tha garbhād dhyānāttapolokavaro babhūva

अण्डोर्धगत्यामभवत्तु सत्यं ब्रह्माण्डखण्डोपरि विष्णुरच्युतः । परं पदं यन्निगदन्ति धीरा यज्ज्ञानगम्यं परिनिष्ठरूपम्

aṇḍordhagatyāmabhavattu satyaṃ brahmāṇḍakhaṇḍopari viṣṇuracyutaḥ | paraṃ padaṃ yannigadanti dhīrā yajjñānagamyaṃ pariniṣṭharūpam

एवं विधाय प्रथमं बभूव विष्णुस्वरूपी स्थितये स एव । स्वयं समुद्भूततनुर्यतोऽयं स्वयंभूरिति ख्यातिरवाप विष्णुः

evaṃ vidhāya prathamaṃ babhūva viṣṇusvarūpī sthitaye sa eva | svayaṃ samudbhūtatanuryato'yaṃ svayaṃbhūriti khyātiravāpa viṣṇuḥ

ततोऽभवत् यज्ञवराहरूपी विष्णुर्भुव: प्रोद्धरणाय पीनः । निमज्जमानां पृथिवीं स मध्ये भित्वा गतो धर्तुमधोतिऽ वेगात्

tato'bhavat yajñavarāharūpī viṣṇurbhuva: proddharaṇāya pīnaḥ | nimajjamānāṃ pṛthivīṃ sa madhye bhitvā gato dhartumadhoti' vegāt

दंष्ट्राग्रदेशे विनिधाय पृथिवीं स उद्गतः सर्वमतीत्य तोयम् । ततोऽभवत् सप्तफणान्वितोऽय-मनन्तमूर्तिः पृथ्वीं विधर्तुम्

daṃṣṭrāgradeśe vinidhāya pṛthivīṃ sa udgataḥ sarvamatītya toyam | tato'bhavat saptaphaṇānvito'ya-manantamūrtiḥ pṛthvīṃ vidhartum

प्रसार्य शेषोऽपि फणाः स वैष मध्ये निधायैकफणां धरित्रीम् । दधार तोयोपरि तोयसंस्थित- स्ततोऽत्यजद् यज्ञवराह उर्व्वीम्

prasārya śeṣo'pi phaṇāḥ sa vaiṣa madhye nidhāyaikaphaṇāṃ dharitrīm | dadhāra toyopari toyasaṃsthita- stato'tyajad yajñavarāha urvvīm

प्रसारिताः फणाः सर्वास्तासामेका तु पूर्वतः । अपरा पश्चिमायां तु दक्षिणोत्तरयोः परे

prasāritāḥ phaṇāḥ sarvāstāsāmekā tu pūrvataḥ | aparā paścimāyāṃ tu dakṣiṇottarayoḥ pare

एका गता फणैशान्यामाग्नेय्यामपरा दिशि । पृथ्वीमध्ये स्थिता चैका नैर्ऋत्यां तस्य वै तनुः । शून्या दिग्वायवी तत्र ततो नम्रा स्थिता क्षितिः

ekā gatā phaṇaiśānyāmāgneyyāmaparā diśi | pṛthvīmadhye sthitā caikā nairṛtyāṃ tasya vai tanuḥ | śūnyā digvāyavī tatra tato namrā sthitā kṣitiḥ

स तु दीर्घतनुस्तोये यदानन्तो न चाशकत् । कूर्मरूपी तदा भूत्वानन्तं कायमधाद्धरिः

sa tu dīrghatanustoye yadānanto na cāśakat | kūrmarūpī tadā bhūtvānantaṃ kāyamadhāddhariḥ

अधो ब्रह्माण्डखण्डं स पद्धिराक्रम्य कच्छपः । ग्रीवान्वितस्य वायव्यां पृष्ठेऽनन्तमधारयत्

adho brahmāṇḍakhaṇḍaṃ sa paddhirākramya kacchapaḥ | grīvānvitasya vāyavyāṃ pṛṣṭhe'nantamadhārayat

अनन्तः कूर्मपृष्ठे तु नवभिर्वेष्टनैस्तनुम् । निधाय पृथिवीं दधे सुखेनैव महातनुः

anantaḥ kūrmapṛṣṭhe tu navabhirveṣṭanaistanum | nidhāya pṛthivīṃ dadhe sukhenaiva mahātanuḥ

ततः फणास्वनन्तस्य चलन्ती पृथिवी स्थिता । वराहः कर्तुमचलामचलामकरोदृढाम्

tataḥ phaṇāsvanantasya calantī pṛthivī sthitā | varāhaḥ kartumacalāmacalāmakarodṛḍhām

मेरुं खुरप्रहारेण प्रहृत्य पृथिवीतलम् । न्यखनत् स विवेशाथ पृथ्वीं भित्वान्तरं ततः

meruṃ khuraprahāreṇa prahṛtya pṛthivītalam | nyakhanat sa viveśātha pṛthvīṃ bhitvāntaraṃ tataḥ

योजनानां सहस्राणि षोडशैव रसातलम् । प्रविवेश महाशैलो वराहांघ्रिप्रहारतः

yojanānāṃ sahasrāṇi ṣoḍaśaiva rasātalam | praviveśa mahāśailo varāhāṃghriprahārataḥ

द्वात्रिंशत्तु सहस्राणि योजनानां तु विस्तृणम् । मेरो: शिरोऽभवत्तेन प्रहारेण दिजोत्तमाः

dvātriṃśattu sahasrāṇi yojanānāṃ tu vistṛṇam | mero: śiro'bhavattena prahāreṇa dijottamāḥ

मर्यादा शैलनाथस्य पार्श्वे पोत्री तदाकरोत् । यदा चलति नैवैष पर्वतः पृथिवीधरः

maryādā śailanāthasya pārśve potrī tadākarot | yadā calati naivaiṣa parvataḥ pṛthivīdharaḥ

हिमवत्प्रभृतीनांच भागं भागं सपंचकम् । पदा क्षित्यन्तरं चक्रे तदुच्छ्रायप्रमाणतः

himavatprabhṛtīnāṃca bhāgaṃ bhāgaṃ sapaṃcakam | padā kṣityantaraṃ cakre taducchrāyapramāṇataḥ

ततो ब्रह्मा वराहाय नमस्कृत्य महौजसे । अर्धनारीश्वरं कायाद् देवदेवं व्यजायत

tato brahmā varāhāya namaskṛtya mahaujase | ardhanārīśvaraṃ kāyād devadevaṃ vyajāyata

प्रथमं जातमात्र: स प्ररुरोद महास्वनः । किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं प्रत्युवाच ह

prathamaṃ jātamātra: sa praruroda mahāsvanaḥ | kiṃ rodiṣīti taṃ brahmā rudantaṃ pratyuvāca ha

नाम देहीति तं सोऽथ प्रत्युवाच महेश्वरः । रुद्रनामा रोदनात्तं मा रोदीत्वं महाशय

nāma dehīti taṃ so'tha pratyuvāca maheśvaraḥ | rudranāmā rodanāttaṃ mā rodītvaṃ mahāśaya

एवमुक्तः पुनः सोऽथ सप्तवारान् रुरोद सः । ततोऽपराणि नामानि सप्त ब्रह्माकरोत् पुनः

evamuktaḥ punaḥ so'tha saptavārān ruroda saḥ | tato'parāṇi nāmāni sapta brahmākarot punaḥ

शर्व भवं च भीमञ्च महादेवं चतुर्थकम् । पञ्चमं चोग्रमीशानं षष्ठं पशुपतिं परम्

śarva bhavaṃ ca bhīmañca mahādevaṃ caturthakam | pañcamaṃ cogramīśānaṃ ṣaṣṭhaṃ paśupatiṃ param

मया यथा विभक्तस्त्वं तथात्मा स्वो विभज्यताम् । त्वयापि भूरिसृष्ट्यर्थं भवांश्चापि प्रजापतिः

mayā yathā vibhaktastvaṃ tathātmā svo vibhajyatām | tvayāpi bhūrisṛṣṭyarthaṃ bhavāṃścāpi prajāpatiḥ

ततो ब्रह्मा द्विधा भूत्वा पुरुषोऽर्धेन सोऽभवत् । अर्धेन नारी तस्यां तु विराजमसृजत् प्रभुः

tato brahmā dvidhā bhūtvā puruṣo'rdhena so'bhavat | ardhena nārī tasyāṃ tu virājamasṛjat prabhuḥ

तमाह भगवान् ब्रह्मा कुरु सृष्टिं प्रजापते । तपस्तप्त्वा विराट् सोऽपि मनुं स्वायम्भुवं ततः

tamāha bhagavān brahmā kuru sṛṣṭiṃ prajāpate | tapastaptvā virāṭ so'pi manuṃ svāyambhuvaṃ tataḥ

ससर्ज सोऽपि तपसा ब्रह्माणं पर्यंतोषयत् । तोषितस्तेन मनसा दक्षं सृष्ट्यै ससर्ज सः

sasarja so'pi tapasā brahmāṇaṃ paryaṃtoṣayat | toṣitastena manasā dakṣaṃ sṛṣṭyai sasarja saḥ

सृष्टे दक्षेऽथ दशधा प्रणतो मनुना विधिः । पुनरेव सुतानन्यान् ससर्ज दश मानसान्

sṛṣṭe dakṣe'tha daśadhā praṇato manunā vidhiḥ | punareva sutānanyān sasarja daśa mānasān

मरीचिरत्र्यंगिरसौ पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् । प्रचेतसं वसिष्ठञ्च भृगुं नारदमेव च

marīciratryaṃgirasau pulastyaṃ pulahaṃ kratum | pracetasaṃ vasiṣṭhañca bhṛguṃ nāradameva ca

एतानुत्पाद्य मनसा मनुं स्वायम्भुवं पुनः । यूयं सृजध्वमित्युक्त्वा लोकेशोऽन्तर्दधे पुनः

etānutpādya manasā manuṃ svāyambhuvaṃ punaḥ | yūyaṃ sṛjadhvamityuktvā lokeśo'ntardadhe punaḥ

वराहोऽप्यथ पोत्रेण खनित्वा सप्तसागरान् । पृथिव्यां वलयाकारान् ससर्ज परमेश्वरः

varāho'pyatha potreṇa khanitvā saptasāgarān | pṛthivyāṃ valayākārān sasarja parameśvaraḥ

सप्तधा भ्रमणेनासौ सृष्ट्वा सप्ताथ सागरान् । सप्तद्वीपानवच्छिद्य पृथिव्यन्तं ततो गतः

saptadhā bhramaṇenāsau sṛṣṭvā saptātha sāgarān | saptadvīpānavacchidya pṛthivyantaṃ tato gataḥ

लोकालोकाह्वयं शैलं कृत्वा पृथ्व्यास्तु वेष्ठनम् । लक्षद्वयोच्छ्रितं मानाद् योजनानां समन्ततः । सुदृढं स्थापयामास भित्तिप्रान्ते यथा गृहम्

lokālokāhvayaṃ śailaṃ kṛtvā pṛthvyāstu veṣṭhanam | lakṣadvayocchritaṃ mānād yojanānāṃ samantataḥ | sudṛḍhaṃ sthāpayāmāsa bhittiprānte yathā gṛham

आदिसृष्टिरियं विप्राः कथिता भवतां मया । प्रतिसर्गमहं वक्ष्ये तच्छृण्वन्तु महर्षयः

ādisṛṣṭiriyaṃ viprāḥ kathitā bhavatāṃ mayā | pratisargamahaṃ vakṣye tacchṛṇvantu maharṣayaḥ

इति श्रीकालिकापुराणे वाराहसर्ग नाम पञ्चविंशोऽध्यायः

iti śrīkālikāpurāṇe vārāhasarga nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ

अथ कालिका पुराण अध्याय २६

मार्कण्डेय उवाच ।। वाराहोयं श्रुतः सर्गों वराहाधिष्ठितो यतः । प्रतिसर्गः श्रुतः सर्वैर्दक्षाद्यैर्यः कृतः पृथक्

mārkaṇḍeya uvāca || vārāhoyaṃ śrutaḥ sargoṃ varāhādhiṣṭhito yataḥ | pratisargaḥ śrutaḥ sarvairdakṣādyairyaḥ kṛtaḥ pṛthak

रुद्रो विराणमनुर्दक्षो मरीच्याद्यास्तु मानसाः । यं यं सर्गं पृथक् चक्रुः प्रतिसर्गश्च स स्मृतः

rudro virāṇamanurdakṣo marīcyādyāstu mānasāḥ | yaṃ yaṃ sargaṃ pṛthak cakruḥ pratisargaśca sa smṛtaḥ

विराट् सुतोऽसृजद्वंश्यान्मनून् यैर्विततं जगत् । मनुः सप्त मनून् सृष्ट्वा चकार बहुशः प्रजाः

virāṭ suto'sṛjadvaṃśyānmanūn yairvitataṃ jagat | manuḥ sapta manūn sṛṣṭvā cakāra bahuśaḥ prajāḥ

प्रजाः सिसृक्षुः स मनुर्योऽसौ स्वायम्भुवाह्वयः । असृजत् प्रथमं षड् वै मनून् सोऽथ परान् सुतान्

prajāḥ sisṛkṣuḥ sa manuryo'sau svāyambhuvāhvayaḥ | asṛjat prathamaṃ ṣaḍ vai manūn so'tha parān sutān

स्वारोचिषश्चत्तमिश्च तामसो रैवतस्तथा । चाक्षुषश्च महातेजा विवस्वानपरस्तथा

svārociṣaścattamiśca tāmaso raivatastathā | cākṣuṣaśca mahātejā vivasvānaparastathā

यक्षरक्षः पिशाचांश्च नागगन्धर्वकिन्नरान् । विद्याधरानप्सरसः सिद्धान् भूतगणान् बहून्

yakṣarakṣaḥ piśācāṃśca nāgagandharvakinnarān | vidyādharānapsarasaḥ siddhān bhūtagaṇān bahūn

मेघान् सविद्युतो वृक्षान् लतागुल्मतृणादिकान् । मत्स्यान् पशूंश्च कीटांश्च जलजान् स्थलजांस्तथा

meghān savidyuto vṛkṣān latāgulmatṛṇādikān | matsyān paśūṃśca kīṭāṃśca jalajān sthalajāṃstathā

एतादृशानि सर्वाणि मनुः स्वायम्भुवः सुतैः । सहितः ससृजे सोन्यः प्रतिसर्गः प्रकीर्तितः

etādṛśāni sarvāṇi manuḥ svāyambhuvaḥ sutaiḥ | sahitaḥ sasṛje sonyaḥ pratisargaḥ prakīrtitaḥ

अन्ये षण्मनवो ये वै तेऽपि स्वे स्वेऽन्तरेऽन्तरे । प्रतिसर्गं स्वयं कृत्वा प्राप्नुवन्ति चराचरम्

anye ṣaṇmanavo ye vai te'pi sve sve'ntare'ntare | pratisargaṃ svayaṃ kṛtvā prāpnuvanti carācaram

यज्ञस्य सम्भूतं यज्ञं यूपं प्राग्वंशमेव च । धर्माधर्मे गुणान् सर्वान् वराह इव सृष्टवान्

yajñasya sambhūtaṃ yajñaṃ yūpaṃ prāgvaṃśameva ca | dharmādharme guṇān sarvān varāha iva sṛṣṭavān

सुतान् बहून् समुत्पाद्य दक्षो देवर्षिसत्तमान् । महर्षीन् सोमपादींश्च बहून् पितृगणांस्तथा । सृष्टिं प्रवर्त्तयामास प्रतिसर्गोऽस्य सः स्मृतः

sutān bahūn samutpādya dakṣo devarṣisattamān | maharṣīn somapādīṃśca bahūn pitṛgaṇāṃstathā | sṛṣṭiṃ pravarttayāmāsa pratisargo'sya saḥ smṛtaḥ

अजायन्त मुखाद्विप्राः क्षत्रिया बाहुयुग्मतः

ajāyanta mukhādviprāḥ kṣatriyā bāhuyugmataḥ

ऊर्वोवैश्याः पदोः शूद्राश्चतुर्वेदाश्चतुर्मुखात् । ब्रह्मण: प्रतिसर्गोऽयं ब्राह्मः सर्गः स्मृतस्ततः

ūrvovaiśyāḥ padoḥ śūdrāścaturvedāścaturmukhāt | brahmaṇa: pratisargo'yaṃ brāhmaḥ sargaḥ smṛtastataḥ

मरीचेः कश्यपो जातः कश्यपात् सकलं जगत् । देवा दैत्या दानवाश्च तस्य सर्गः प्रकीर्तितः

marīceḥ kaśyapo jātaḥ kaśyapāt sakalaṃ jagat | devā daityā dānavāśca tasya sargaḥ prakīrtitaḥ

अत्रेनेंत्रादभूच्चन्द्रश्चन्द्रवंशस्ततोऽभवत् । तेन व्याप्तं जगत् सर्वं सोऽस्य सर्गः प्रकीर्तितः

atreneṃtrādabhūccandraścandravaṃśastato'bhavat | tena vyāptaṃ jagat sarvaṃ so'sya sargaḥ prakīrtitaḥ

अथर्वांगिरसाः पुत्राः पौत्राश्च बहुशोऽपरे । मन्त्रयन्त्रादयो ये वै ते सर्वेऽङ्गिरसः स्मृताः

atharvāṃgirasāḥ putrāḥ pautrāśca bahuśo'pare | mantrayantrādayo ye vai te sarve'ṅgirasaḥ smṛtāḥ

आज्यपाख्याः पुलस्त्यस्य पुत्राश्चान्ये च राक्षसाः । प्रतिसर्गः पुलस्त्यस्य बलवेगसमन्विताः

ājyapākhyāḥ pulastyasya putrāścānye ca rākṣasāḥ | pratisargaḥ pulastyasya balavegasamanvitāḥ

काद्रवेया गजा अश्वाः प्रजा बहुतरास्तथा । ससृजे पुलहेनैष सर्गस्तस्य प्रकीर्तितः

kādraveyā gajā aśvāḥ prajā bahutarāstathā | sasṛje pulahenaiṣa sargastasya prakīrtitaḥ

क्रतोः पुत्राः बालखिल्याः सर्वज्ञा भूरितेजसः । अष्टाशीतिसहस्राणि ज्वलद्भास्करसन्निभाः

kratoḥ putrāḥ bālakhilyāḥ sarvajñā bhūritejasaḥ | aṣṭāśītisahasrāṇi jvaladbhāskarasannibhāḥ

प्रचेतसः सुताः सर्वे ये वै प्राचेतसाः स्मृताः । षडशीतिसहस्राणि पावकोपमतेजसः

pracetasaḥ sutāḥ sarve ye vai prācetasāḥ smṛtāḥ | ṣaḍaśītisahasrāṇi pāvakopamatejasaḥ

सुकालिनो वसिष्ठस्य पुत्राश्चान्ये च योगिनः । आरुन्धतेयाः पञ्चाशद्वासिष्ठः सर्ग उच्यते

sukālino vasiṣṭhasya putrāścānye ca yoginaḥ | ārundhateyāḥ pañcāśadvāsiṣṭhaḥ sarga ucyate

भृगोश्च भार्गवा जाता ये वै दैत्यपुरोधसः । कवयस्ते महाप्राज्ञास्तैर्व्याप्तमखिलं जगत्

bhṛgośca bhārgavā jātā ye vai daityapurodhasaḥ | kavayaste mahāprājñāstairvyāptamakhilaṃ jagat

नारदात्तारका जाता विमानानि तथैव च । प्रश्नोत्तरास्तथैवान्ये नृत्यगीतं च कौतुकम्

nāradāttārakā jātā vimānāni tathaiva ca | praśnottarāstathaivānye nṛtyagītaṃ ca kautukam

एते दक्षमरीच्याद्याः कृतदारान् बहून् सुतान् । उत्पाद्योत्पाद्य पृथिवीं दिवं च समपूरयन्

ete dakṣamarīcyādyāḥ kṛtadārān bahūn sutān | utpādyotpādya pṛthivīṃ divaṃ ca samapūrayan

तेषां सुतेभ्यश्च सुतास्तत्पुत्रेभ्यः परे सुताः । समुत्पन्नाः प्रवर्तन्ते ह्यद्यापि भुवनेषु वै

teṣāṃ sutebhyaśca sutāstatputrebhyaḥ pare sutāḥ | samutpannāḥ pravartante hyadyāpi bhuvaneṣu vai

विष्णोस्तु चक्षुषोः सूर्यो मनसश्चन्द्रमाः स्मृतः । श्रोत्राद्वायुः समुद्भूतो मुखादग्निरजायत

viṣṇostu cakṣuṣoḥ sūryo manasaścandramāḥ smṛtaḥ | śrotrādvāyuḥ samudbhūto mukhādagnirajāyata

प्रतिसर्गोह्ययं विष्णोस्तथा चापि दिशो दश । सृष्ट्यर्थं चन्द्रमाः पश्चादत्रिनेत्रादवातरत् । भास्करः कश्यपाज्जातो भार्यया च समन्वितः

pratisargohyayaṃ viṣṇostathā cāpi diśo daśa | sṛṣṭyarthaṃ candramāḥ paścādatrinetrādavātarat | bhāskaraḥ kaśyapājjāto bhāryayā ca samanvitaḥ

रुद्राश्च बहवो जाता भूतग्रामाश्चतुर्विधाः । श्ववराहोष्ट्ररूपाश्च प्लवगोमायूगोमुखाः

rudrāśca bahavo jātā bhūtagrāmāścaturvidhāḥ | śvavarāhoṣṭrarūpāśca plavagomāyūgomukhāḥ

ऋक्षमार्जारवदनाः सिंहव्याघ्रमुखाः परे । नानाशस्त्रधराः सर्वे नानारूपाः महाबलाः

ṛkṣamārjāravadanāḥ siṃhavyāghramukhāḥ pare | nānāśastradharāḥ sarve nānārūpāḥ mahābalāḥ

एष वः प्रतिसर्गोऽपि कथितो द्विजसत्तमाः । दैनन्दिनं च प्रलयं शृणुध्वं कल्पशेषतः

eṣa vaḥ pratisargo'pi kathito dvijasattamāḥ | dainandinaṃ ca pralayaṃ śṛṇudhvaṃ kalpaśeṣataḥ

इति श्रीकालिकापुराणे सृष्टिकथने षड्विंशोऽध्यायः

iti śrīkālikāpurāṇe sṛṣṭikathane ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ

अथ कालिका पुराण अध्याय २७

मार्कण्डेय उवाच ।। मन्वन्तरं मनोः कालो यावत् पालयते प्रजाः । एको मनुः स कालस्तु मन्वन्तरमितिश्रुतम्

mārkaṇḍeya uvāca || manvantaraṃ manoḥ kālo yāvat pālayate prajāḥ | eko manuḥ sa kālastu manvantaramitiśrutam

तदेकसप्ततियुगैर्देवानामिह जायते । चतुर्दशभिः कल्पो दिनमेकं तु वेधसः

tadekasaptatiyugairdevānāmiha jāyate | caturdaśabhiḥ kalpo dinamekaṃ tu vedhasaḥ

दिनान्ते बह्मणो जाते सुषुप्सा तस्य जायते । योगनिद्रा महामाया समायाति पितामहम्

dinānte bahmaṇo jāte suṣupsā tasya jāyate | yoganidrā mahāmāyā samāyāti pitāmaham

नाभिपद्मं प्रविश्याथ विष्णोरमिततेजसः । सुखं शेते स भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः

nābhipadmaṃ praviśyātha viṣṇoramitatejasaḥ | sukhaṃ śete sa bhagavān brahmā lokapitāmahaḥ

ततो विष्णुः स्वयं भूत्वा रुद्ररूपी जनार्दनः । पूर्ववन्नाशयामास स सर्वं भुवनत्रयम्

tato viṣṇuḥ svayaṃ bhūtvā rudrarūpī janārdanaḥ | pūrvavannāśayāmāsa sa sarvaṃ bhuvanatrayam

वायुना वह्निना सार्धं दाहयामास वै यथा । महाप्रलयकालेषु तथा सर्वं जगत् त्रयम्

vāyunā vahninā sārdhaṃ dāhayāmāsa vai yathā | mahāpralayakāleṣu tathā sarvaṃ jagat trayam

जनं यान्ति प्रतापार्ता महर्लोकनिवासिनः । त्रैलोक्यदाहसमये पीडिता दारुणाग्निना

janaṃ yānti pratāpārtā maharlokanivāsinaḥ | trailokyadāhasamaye pīḍitā dāruṇāgninā

ततः कालान्तकैर्मेधैर्नानावर्णैर्महास्वनैः । समुत्पाद्य महावृष्टिमापूर्य भुवनत्रयम्

tataḥ kālāntakairmedhairnānāvarṇairmahāsvanaiḥ | samutpādya mahāvṛṣṭimāpūrya bhuvanatrayam

चलत्तरंगैस्तोयोधैराध्रुवस्थानसंगतैः I निधाय जठरे लोकानिमांस्त्रीन् स जनार्दनः । नागपर्यंकशयने शेते स परमेश्वरः

calattaraṃgaistoyodhairādhruvasthānasaṃgataiḥ I nidhāya jaṭhare lokānimāṃstrīn sa janārdanaḥ | nāgaparyaṃkaśayane śete sa parameśvaraḥ

शयानं नाभिकमले ब्रह्माणं स जगप्रभुः । संस्थाप्य त्रीनिमाँल्लोकान् दग्ध्वा जगध्वा सर्वश्रियासह

śayānaṃ nābhikamale brahmāṇaṃ sa jagaprabhuḥ | saṃsthāpya trīnimām̐llokān dagdhvā jagadhvā sarvaśriyāsaha

शेते स भोगिशय्यायां ब्रह्मा नारायणात्मकः । योगनिद्रावशं जातस्त्रैलोक्यग्रासबृंहितः

śete sa bhogiśayyāyāṃ brahmā nārāyaṇātmakaḥ | yoganidrāvaśaṃ jātastrailokyagrāsabṛṃhitaḥ

त्रैलोक्यमखिलं दग्धं यदा कालाग्निना तदा । अनन्तः पृथिवीं त्यक्त्वा विष्णोरन्तिकमागतः

trailokyamakhilaṃ dagdhaṃ yadā kālāgninā tadā | anantaḥ pṛthivīṃ tyaktvā viṣṇorantikamāgataḥ

तेन त्यक्ता तु पृथिवी क्षणमात्रादधोगता । पतिता कूर्मपृष्ठे च विशीर्णेव तदाभवत्

tena tyaktā tu pṛthivī kṣaṇamātrādadhogatā | patitā kūrmapṛṣṭhe ca viśīrṇeva tadābhavat

कूर्मोऽपि महतो यत्नाच्चलन्तीं पृथिवीं जले । ब्रह्माण्डं पद्धिराक्रम्य पृष्ठे दध्रे धरां तदा

kūrmo'pi mahato yatnāccalantīṃ pṛthivīṃ jale | brahmāṇḍaṃ paddhirākramya pṛṣṭhe dadhre dharāṃ tadā

ब्रह्माण्डखण्डसंयोगाच्चूर्णिता पृथिवी भवेत् । इति तां परिजग्राह कूर्मरूपी जनार्दनः

brahmāṇḍakhaṇḍasaṃyogāccūrṇitā pṛthivī bhavet | iti tāṃ parijagrāha kūrmarūpī janārdanaḥ

चलज्जलौघसंसर्गाच्चलन्त्या धरया तदा । कूर्मपृष्ठं बहुतरैर्वरण्डैर्विततीकृतम्

calajjalaughasaṃsargāccalantyā dharayā tadā | kūrmapṛṣṭhaṃ bahutarairvaraṇḍairvitatīkṛtam

अनन्तस्तत्र गत्वा तु यत्र क्षीरोदसागरः । तत्र स्वयं श्रिया युक्तं सुषुप्सन्तं जनार्दनम्

anantastatra gatvā tu yatra kṣīrodasāgaraḥ | tatra svayaṃ śriyā yuktaṃ suṣupsantaṃ janārdanam

फणया मध्यया दध्रे त्रैलोक्यग्रासबृंहितम् । पूर्णं फणाः वितत्योर्धं पद्मं कृत्वा महाबलः । विष्णुमाच्छादयामास शेषाख्यः परमेश्वरम्

phaṇayā madhyayā dadhre trailokyagrāsabṛṃhitam | pūrṇaṃ phaṇāḥ vitatyordhaṃ padmaṃ kṛtvā mahābalaḥ | viṣṇumācchādayāmāsa śeṣākhyaḥ parameśvaram

तस्योपधानमकरोदनन्तो दक्षिणां फणाम् । उत्तरां पादयोश्चक्रे उपधानं महाबलः

tasyopadhānamakarodananto dakṣiṇāṃ phaṇām | uttarāṃ pādayoścakre upadhānaṃ mahābalaḥ

तालवृन्तं तदा चक्रे सशेषः पश्चिमां फणाम् । स्वपन्तं बीजयामास शेषरूपी जनार्दनम्

tālavṛntaṃ tadā cakre saśeṣaḥ paścimāṃ phaṇām | svapantaṃ bījayāmāsa śeṣarūpī janārdanam

शङ्खं चक्रं नन्दकासिमिषुधी द्वे महाबलः । ऐशान्ययाथ फणया स दने गरुडं तथा

śaṅkhaṃ cakraṃ nandakāsimiṣudhī dve mahābalaḥ | aiśānyayātha phaṇayā sa dane garuḍaṃ tathā

गदां पद्मं च शार्ङ्गश्च तथैव विविधायुधम् । यानि चान्यानि तस्यासन्नाग्नेय्या फणया दधौ

gadāṃ padmaṃ ca śārṅgaśca tathaiva vividhāyudham | yāni cānyāni tasyāsannāgneyyā phaṇayā dadhau

एवं कृत्वा स्वकं कायं शयनीयं तदा हरेः । पृथ्वीमधरकायेन मग्नामाक्रम्य चाम्भसि

evaṃ kṛtvā svakaṃ kāyaṃ śayanīyaṃ tadā hareḥ | pṛthvīmadharakāyena magnāmākramya cāmbhasi

त्रैलोक्यं ब्रह्मसहितं सलक्ष्मीकं जनार्दनम् । सोपासङ्ग जगद्वीजं जगत्कारणकारणम्

trailokyaṃ brahmasahitaṃ salakṣmīkaṃ janārdanam | sopāsaṅga jagadvījaṃ jagatkāraṇakāraṇam

नित्यानन्दं वेदमयं ब्रह्मण्यं परमेश्वरम् । जगत्कारणकर्तारं जगत्कारणकारणम्

nityānandaṃ vedamayaṃ brahmaṇyaṃ parameśvaram | jagatkāraṇakartāraṃ jagatkāraṇakāraṇam

भूतभव्यभवन्नाथं परावरगतिं हरिम् । दधार शिरसा तन्तु स्वयमेव स्वकां तनुम्

bhūtabhavyabhavannāthaṃ parāvaragatiṃ harim | dadhāra śirasā tantu svayameva svakāṃ tanum

एवं ब्रह्मदिनस्यैव प्रमाणेन निशां हरिः । सन्ध्यां च समभिव्याप्य शेते नारायणोऽव्ययः

evaṃ brahmadinasyaiva pramāṇena niśāṃ hariḥ | sandhyāṃ ca samabhivyāpya śete nārāyaṇo'vyayaḥ

यस्मादयन्तु प्रलयो ब्रह्मणः स्याद् दिने दिने । तस्माद् दैनिन्दिनमिति ख्यापयन्ति पुराविदः

yasmādayantu pralayo brahmaṇaḥ syād dine dine | tasmād dainindinamiti khyāpayanti purāvidaḥ

व्यतीतायां निशायां तु ब्रह्मा लोकपितामहः । त्यक्त्वा निद्रां समुत्तस्थौ स पुनः सृष्टये हितः

vyatītāyāṃ niśāyāṃ tu brahmā lokapitāmahaḥ | tyaktvā nidrāṃ samuttasthau sa punaḥ sṛṣṭaye hitaḥ

त्रैलोक्यं तोयसम्पूर्णं शयानं पुरुषोत्तमम् । निरीक्ष्य वैष्णवीं मायां महामायां जगन्मयीम् । योगनिद्रां स तुष्टाव हरेरंगेषु संस्थिताम्

trailokyaṃ toyasampūrṇaṃ śayānaṃ puruṣottamam | nirīkṣya vaiṣṇavīṃ māyāṃ mahāmāyāṃ jaganmayīm | yoganidrāṃ sa tuṣṭāva hareraṃgeṣu saṃsthitām

ब्रह्मोवाच ।। चितिशक्तिं निर्विकारां परब्रह्मस्वरूपिणीम् । प्रणमामि महामायां योगनिद्रां सनातनीम्

brahmovāca || citiśaktiṃ nirvikārāṃ parabrahmasvarūpiṇīm | praṇamāmi mahāmāyāṃ yoganidrāṃ sanātanīm

त्वं विद्या योगिनां देवि त्वं गतिस्त्वं मतिः स्तुतिः । त्वं सृष्टिस्त्वं स्थितिः स्वाहा स्वधा त्वमिह गीतिका

tvaṃ vidyā yogināṃ devi tvaṃ gatistvaṃ matiḥ stutiḥ | tvaṃ sṛṣṭistvaṃ sthitiḥ svāhā svadhā tvamiha gītikā

त्वं सामगीतिस्त्वं नीतिस्त्वं ह्रीः श्रीस्त्वं सरस्वती । योगनिद्रा महामाया मोहनिद्रा त्वमीश्वरी

tvaṃ sāmagītistvaṃ nītistvaṃ hrīḥ śrīstvaṃ sarasvatī | yoganidrā mahāmāyā mohanidrā tvamīśvarī

त्वं कान्तिः सर्वशक्तिस्त्वं त्वं तनुर्वैष्णवी शिवा । त्वं धात्री सर्वलोकानामविद्या त्वं शरीरिणाम्

tvaṃ kāntiḥ sarvaśaktistvaṃ tvaṃ tanurvaiṣṇavī śivā | tvaṃ dhātrī sarvalokānāmavidyā tvaṃ śarīriṇām

आधारशक्तिस्त्वं देवी त्वं हि ब्रह्माण्डधारिणी । त्वमेव सर्वजगतां प्रकृतिस्त्रिगुणात्मिकां

ādhāraśaktistvaṃ devī tvaṃ hi brahmāṇḍadhāriṇī | tvameva sarvajagatāṃ prakṛtistriguṇātmikāṃ

त्वं सावित्री च गायत्री सौम्यासौम्यातिशोभना । त्वं सिसृक्षा हरेर्नित्या सुषुप्सा त्वं सुषुप्तिका

tvaṃ sāvitrī ca gāyatrī saumyāsaumyātiśobhanā | tvaṃ sisṛkṣā harernityā suṣupsā tvaṃ suṣuptikā

पुष्टिर्लज्जा क्षमा शान्तिस्त्वं धृतिः परमेश्वरी । त्वयैव क्षितिरूपेण ध्रियते सचराचरम्

puṣṭirlajjā kṣamā śāntistvaṃ dhṛtiḥ parameśvarī | tvayaiva kṣitirūpeṇa dhriyate sacarācaram

त्वमापस्त्वमपां माता सर्वान्तर्गतचारिणी । स्तुतिः स्तुत्या च स्तोत्री च स्तुतिशक्तिस्त्वमेव च

tvamāpastvamapāṃ mātā sarvāntargatacāriṇī | stutiḥ stutyā ca stotrī ca stutiśaktistvameva ca

त्वामहं किन्नु स्तोष्यामि प्रसीद परमेश्वरि । नमस्तुभ्यं जगन्मातः प्रबोधय जनार्दनम्

tvāmahaṃ kinnu stoṣyāmi prasīda parameśvari | namastubhyaṃ jaganmātaḥ prabodhaya janārdanam

एवं स्तुता महामाया ब्रह्मणा लोककारिणा । नेत्रास्यनासिका बाहु - हृदयान्निर्गता हरे । राजसीं मूर्तिमाश्रित्य सा तस्थौ ब्रह्मदर्शने

evaṃ stutā mahāmāyā brahmaṇā lokakāriṇā | netrāsyanāsikā bāhu - hṛdayānnirgatā hare | rājasīṃ mūrtimāśritya sā tasthau brahmadarśane

ततो जनार्दनो भोगिशयनान्निद्रया क्षणात् । परित्यक्तः समुत्तस्थौ सृष्टये चाकरोन्मतिम्

tato janārdano bhogiśayanānnidrayā kṣaṇāt | parityaktaḥ samuttasthau sṛṣṭaye cākaronmatim

ततो वराहरूपेण निमग्नां पृथिवीं जले । मग्नां समुद्दधाराशु न्यधाच्च सलिलोपरि

tato varāharūpeṇa nimagnāṃ pṛthivīṃ jale | magnāṃ samuddadhārāśu nyadhācca salilopari

तस्योपरि जलौघस्य महती नौरिव स्थिता । विततत्वाच्च देहस्य न मही याति संप्लवम्

tasyopari jalaughasya mahatī nauriva sthitā | vitatatvācca dehasya na mahī yāti saṃplavam

ततो हरिः क्षितिं गत्वा तोयराशिं स्वमायया । संहृत्य जन्तुस्थितये प्रवृत्तः स्वयमेव हि

tato hariḥ kṣitiṃ gatvā toyarāśiṃ svamāyayā | saṃhṛtya jantusthitaye pravṛttaḥ svayameva hi

अनन्तोऽपि यथापूर्वं तथा गत्वा क्षितेस्तलम् । पृथिवीं धारयामास कूर्मस्योपरि संस्थितः

ananto'pi yathāpūrvaṃ tathā gatvā kṣitestalam | pṛthivīṃ dhārayāmāsa kūrmasyopari saṃsthitaḥ

ततो ब्रह्मा समुत्पाद्य सर्वानेव प्रजापतीन् । जगदुत्पादयामास सर्वलोकपितामहः

tato brahmā samutpādya sarvāneva prajāpatīn | jagadutpādayāmāsa sarvalokapitāmahaḥ

ब्रह्मा वा कुरुते सृष्टिं यदान्ये वापि कुर्वते । दक्षाद्यास्तु प्रजापालाः स्वयमेव तदिच्छया

brahmā vā kurute sṛṣṭiṃ yadānye vāpi kurvate | dakṣādyāstu prajāpālāḥ svayameva tadicchayā

परब्रह्मस्वरूपी यः सोऽनुगृह्णाति सन्ततम् । प्रकृतिश्चानुगृह्णाति महाभूतानि पञ्च वै

parabrahmasvarūpī yaḥ so'nugṛhṇāti santatam | prakṛtiścānugṛhṇāti mahābhūtāni pañca vai

पुरुषश्चानुगृह तथैव महदादयः । ईश्वरेच्छान्वधिष्ठानात् पुरुषादष्टसंचयात्

puruṣaścānugṛha tathaiva mahadādayaḥ | īśvarecchānvadhiṣṭhānāt puruṣādaṣṭasaṃcayāt

पुरुषाणामधिष्ठानान्महाभूतगणस्य च । तथैव महदादीनां कालस्य च महात्मनः । अधिष्ठानात् प्रधानस्य यच्च किञ्चन जायते

puruṣāṇāmadhiṣṭhānānmahābhūtagaṇasya ca | tathaiva mahadādīnāṃ kālasya ca mahātmanaḥ | adhiṣṭhānāt pradhānasya yacca kiñcana jāyate

स्थावरं जङ्गमं वापि स्थिरं वाप्यथवोम्भूतम् । सर्वमेतदधिष्ठानाज्जायते द्विजसत्तमाः

sthāvaraṃ jaṅgamaṃ vāpi sthiraṃ vāpyathavombhūtam | sarvametadadhiṣṭhānājjāyate dvijasattamāḥ

इति वः कथितं सर्वं यथैवादर्शयत् पुरा । हराय सृष्टिसंहार-कल्पास्तान् भगवान् हरिः

iti vaḥ kathitaṃ sarvaṃ yathaivādarśayat purā | harāya sṛṣṭisaṃhāra-kalpāstān bhagavān hariḥ

यथा जगत् प्रपञ्चस्यासारता दर्शिता परा । यच्च सारं दर्शितं तन्मत्तः शृण्वन्तु वै द्विजाः

yathā jagat prapañcasyāsāratā darśitā parā | yacca sāraṃ darśitaṃ tanmattaḥ śṛṇvantu vai dvijāḥ

इति श्रीकालिकापुराणे सृष्टिकथने सप्तविंशोऽध्यायः

iti śrīkālikāpurāṇe sṛṣṭikathane saptaviṃśo'dhyāyaḥ

अथ कालिका पुराण अध्याय २८

मार्कण्डेय उवाच ॥ जगत् सर्वं तु निःसारमनित्यं दुःखभाजनम् । उत्पद्यते क्षणादेतत् क्षणादेतद्विपद्यते

mārkaṇḍeya uvāca || jagat sarvaṃ tu niḥsāramanityaṃ duḥkhabhājanam | utpadyate kṣaṇādetat kṣaṇādetadvipadyate

तथैवोत्पद्यते सारान्निःसारं जगदञ्जसा । पुनस्तस्मिन् विलीयन्ते महाप्रलयसङ्गमे

tathaivotpadyate sārānniḥsāraṃ jagadañjasā | punastasmin vilīyante mahāpralayasaṅgame

उत्पत्तिप्रलयाभ्यां तु जगन्निःसारतां हरिः । शम्भवे दर्शयामास भावेन जगतां पतिः

utpattipralayābhyāṃ tu jaganniḥsāratāṃ hariḥ | śambhave darśayāmāsa bhāvena jagatāṃ patiḥ

एकं शिवं शान्तमनन्तमच्युतं परात्परं ज्ञानमयं विशेषम् । अद्वैतमव्यक्तमचिन्त्यरूपं सारं त्वेकं नास्ति सारं तदन्यत्

ekaṃ śivaṃ śāntamanantamacyutaṃ parātparaṃ jñānamayaṃ viśeṣam | advaitamavyaktamacintyarūpaṃ sāraṃ tvekaṃ nāsti sāraṃ tadanyat

यस्मादेतज्जायते विश्वमग्र्यं यस्माल्लीनं स्यात्तु पश्चात् स्थितञ्च । आकाशवन्मेघजालस्य वृत्त्या यद्विश्वं वै ध्रियते तत्त्वसारम्

yasmādetajjāyate viśvamagryaṃ yasmāllīnaṃ syāttu paścāt sthitañca | ākāśavanmeghajālasya vṛttyā yadviśvaṃ vai dhriyate tattvasāram

अष्टाङ्गयोर्गैर्यदवाप्तुमिच्छन् योगी पुनात्यात्मरूपं सदैव । निवर्तते प्राप्य यं नेह लोके तद्वै सारं सारमन्यन्न चास्ति

aṣṭāṅgayorgairyadavāptumicchan yogī punātyātmarūpaṃ sadaiva | nivartate prāpya yaṃ neha loke tadvai sāraṃ sāramanyanna cāsti

सारो द्वितीयो धर्मस्तु यो नित्यप्राप्तये भवेत् । यो वै निवर्तको नाम तत्रासारः प्रवर्तकः

sāro dvitīyo dharmastu yo nityaprāptaye bhavet | yo vai nivartako nāma tatrāsāraḥ pravartakaḥ

धर्मं शनैः सञ्चिनुयाद्वल्मीको मृत्तिकां यथा । सहायार्थं परे लोके पूर्वपापविमुक्तये

dharmaṃ śanaiḥ sañcinuyādvalmīko mṛttikāṃ yathā | sahāyārthaṃ pare loke pūrvapāpavimuktaye

एको धर्मः परं श्रेयः सर्वसंसारकर्मसु । इतरे तु त्रयो धर्माज्जायन्तेऽर्थादयोऽपरे

eko dharmaḥ paraṃ śreyaḥ sarvasaṃsārakarmasu | itare tu trayo dharmājjāyante'rthādayo'pare

वरं प्राणपरित्यागः शिरसो वाथ कर्तनम् । न तु धर्मपरित्यागो लोके वेदे च गर्हितः

varaṃ prāṇaparityāgaḥ śiraso vātha kartanam | na tu dharmaparityāgo loke vede ca garhitaḥ

धर्मेण ध्रियते लोको धर्मेण ध्रियते जगत् । धर्मेणैव सुराः सर्वे सुरत्वमगमन् पुरा

dharmeṇa dhriyate loko dharmeṇa dhriyate jagat | dharmeṇaiva surāḥ sarve suratvamagaman purā

धर्मश्चतुस्पाद्भगवान् जगत् पालयतेऽनिशम् । स एव मूलं पुरुषो धर्म इत्यभिधीयते

dharmaścatuspādbhagavān jagat pālayate'niśam | sa eva mūlaṃ puruṣo dharma ityabhidhīyate

सर्वं क्षरति लोकेऽस्मिन् धर्मो नैव च्युतो भवेत् । धर्माद् यो न विचलति स एवाक्षर उच्यते

sarvaṃ kṣarati loke'smin dharmo naiva cyuto bhavet | dharmād yo na vicalati sa evākṣara ucyate

एतद्वः कथितं सारं निःसारं सकलं जगत् । यथा स्वयं ददर्शासौ शम्भुर्ज्ञानेन स्वेऽन्तरे

etadvaḥ kathitaṃ sāraṃ niḥsāraṃ sakalaṃ jagat | yathā svayaṃ dadarśāsau śambhurjñānena sve'ntare

एतद्वै दर्शयामास स विष्णुर्जगतां पतिः । स्वयं जग्राह मनसा ध्यानेनात्मनि शङ्करः

etadvai darśayāmāsa sa viṣṇurjagatāṃ patiḥ | svayaṃ jagrāha manasā dhyānenātmani śaṅkaraḥ

सारं तत्त्वं परमं निष्कलं यन्मूर्त्याहीनं मूर्तिमान् धर्म एषः । सारोऽन्त्योऽसौ सारहीनं तदन्यज्-ज्ञात्वैवेत्थं याति नित्यं महाधीः

sāraṃ tattvaṃ paramaṃ niṣkalaṃ yanmūrtyāhīnaṃ mūrtimān dharma eṣaḥ | sāro'ntyo'sau sārahīnaṃ tadanyaj-jñātvaivetthaṃ yāti nityaṃ mahādhīḥ

इति श्रीकालिकापुराणे सारासारनिरूपणं नाम अष्टाविंशोऽध्यायः

iti śrīkālikāpurāṇe sārāsāranirūpaṇaṃ nāma aṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ

अथ कालिका पुराण अध्याय २९

ऋषयः ऊचुः ।। ये सृष्टाः शम्भुना पूर्वं भूतग्रामाश्चतुर्विधाः । किमर्थं समुत्पन्नाः कथं वानेकरूपता

ṛṣayaḥ ūcuḥ || ye sṛṣṭāḥ śambhunā pūrvaṃ bhūtagrāmāścaturvidhāḥ | kimarthaṃ samutpannāḥ kathaṃ vānekarūpatā

शरीरमर्द्ध वाराहमर्द्ध दन्ताबलं तथा । सिंहव्याघ्रशरीराच्च केचित्केचिद्गणाधिपाः

śarīramarddha vārāhamarddha dantābalaṃ tathā | siṃhavyāghraśarīrācca kecitkecidgaṇādhipāḥ

कथं ते वा गणाः क्रूराः किं भोगास्ते महौजसः । एतत् सर्वं वयं श्रोतुमिच्छामो द्विजसत्तम

kathaṃ te vā gaṇāḥ krūrāḥ kiṃ bhogāste mahaujasaḥ | etat sarvaṃ vayaṃ śrotumicchāmo dvijasattama

मार्कण्डेय उवाच ।। शृण्वन्तु मुनयः सर्वे यथा शम्भुगणाभवन् । यदर्थं ते समुत्पन्ना यस्मात्ते नैकरूपिणः

mārkaṇḍeya uvāca || śṛṇvantu munayaḥ sarve yathā śambhugaṇābhavan | yadarthaṃ te samutpannā yasmātte naikarūpiṇaḥ

एतद्वः परमं गुह्यमिदं धर्मार्थकामदम् । एतद् हि परमं तेजः सततं परमं तपः

etadvaḥ paramaṃ guhyamidaṃ dharmārthakāmadam | etad hi paramaṃ tejaḥ satataṃ paramaṃ tapaḥ

इदं श्रुत्वा महाख्यानं परत्रेह न सीदति । यशस्यं धर्म्यमायुष्यं तुष्टिपुष्टिप्रदं परम्

idaṃ śrutvā mahākhyānaṃ paratreha na sīdati | yaśasyaṃ dharmyamāyuṣyaṃ tuṣṭipuṣṭipradaṃ param

आदिसर्गेऽथ वाराहे सम्पूर्णे मुनिसत्तमाः । शङ्करः प्राह सर्वेशं वाराहं जगतां पतिम्

ādisarge'tha vārāhe sampūrṇe munisattamāḥ | śaṅkaraḥ prāha sarveśaṃ vārāhaṃ jagatāṃ patim

ईश्वर उवाच ।। यदर्थं भवता रूपं वाराहं कल्पितं विभो । तत्ते पूर्णं कृतं पृथ्वी यथावत् स्थापिता त्वया

īśvara uvāca || yadarthaṃ bhavatā rūpaṃ vārāhaṃ kalpitaṃ vibho | tatte pūrṇaṃ kṛtaṃ pṛthvī yathāvat sthāpitā tvayā

सागराणां च संस्थानं नदीनां च तथा क्षितेः । सृष्टिर्ब्रह्मकृता चापि संजाता त्वत्प्रसादतः

sāgarāṇāṃ ca saṃsthānaṃ nadīnāṃ ca tathā kṣiteḥ | sṛṣṭirbrahmakṛtā cāpi saṃjātā tvatprasādataḥ

त्वं हि सर्वमयो यज्ञमयस्तेजोमयस्तथा । गुरूणामथ सर्वेषां त्वं गुरुस्त्वं परात्परः

tvaṃ hi sarvamayo yajñamayastejomayastathā | gurūṇāmatha sarveṣāṃ tvaṃ gurustvaṃ parātparaḥ

त्वां वोढुं न क्षमा पृथ्वी विशीर्णेव जगत्पते । यन्त्रिता शैलसङ्घातैर्भवता स्थापितैः पुरा

tvāṃ voḍhuṃ na kṣamā pṛthvī viśīrṇeva jagatpate | yantritā śailasaṅghātairbhavatā sthāpitaiḥ purā

तस्मात्त्वं त्यज वाराहं शरीरं जगतां पतेः । जगन्मयं जगद्रूपं जगत्कारणकारणम्

tasmāttvaṃ tyaja vārāhaṃ śarīraṃ jagatāṃ pateḥ | jaganmayaṃ jagadrūpaṃ jagatkāraṇakāraṇam

कस्त्वां चान्यः क्षमो वोढुं वाराहं ते वपुर्विभो । विशेषतस्त्वया पृथ्वी सकामा धार्षिता जले । स्त्रीधर्मिणी त्वत्तेजोभिः साधाद्गर्भं च दारुणम्

kastvāṃ cānyaḥ kṣamo voḍhuṃ vārāhaṃ te vapurvibho | viśeṣatastvayā pṛthvī sakāmā dhārṣitā jale | strīdharmiṇī tvattejobhiḥ sādhādgarbhaṃ ca dāruṇam

रजस्वला क्षमा गर्भं यमाधत्त जगत्पते । तस्माद्यस्तनयो भावी सोऽप्यादास्यति दुर्यशः

rajasvalā kṣamā garbhaṃ yamādhatta jagatpate | tasmādyastanayo bhāvī so'pyādāsyati duryaśaḥ

एष प्राप्यासुरं भावं देवगन्धर्वहिंसकः । भविष्यतीति लोकेशः प्राह मां दक्षसन्निधौ

eṣa prāpyāsuraṃ bhāvaṃ devagandharvahiṃsakaḥ | bhaviṣyatīti lokeśaḥ prāha māṃ dakṣasannidhau

मलिनीरतिसंजातं दुष्टन्तेऽनिष्टकारकम् । कामुकं त्यज लोकेश वाराहं कायमीदृशम्

malinīratisaṃjātaṃ duṣṭante'niṣṭakārakam | kāmukaṃ tyaja lokeśa vārāhaṃ kāyamīdṛśam

त्वमेव शृष्टिस्थित्यन्तकारको लोकभावनः । काले प्राप्ते स्थितिं सृष्टिं संहारं च करिष्यसि

tvameva śṛṣṭisthityantakārako lokabhāvanaḥ | kāle prāpte sthitiṃ sṛṣṭiṃ saṃhāraṃ ca kariṣyasi

तस्माल्लोकहितार्थाय त्यक्त्वा कायं महाबल । काले प्राप्ते पुनस्त्वन्यं कायं पोत्रं करिष्यसि

tasmāllokahitārthāya tyaktvā kāyaṃ mahābala | kāle prāpte punastvanyaṃ kāyaṃ potraṃ kariṣyasi

मार्कण्डेय उवाच ।। इति तस्य वचः श्रुत्वा शङ्करस्य महात्मनः । वाराहमूर्तिर्भगवान् महादेवमुवाच ह

mārkaṇḍeya uvāca || iti tasya vacaḥ śrutvā śaṅkarasya mahātmanaḥ | vārāhamūrtirbhagavān mahādevamuvāca ha

श्रीभगवानुवाच ।। करिष्येऽहं तव वचस्त्वं यथात्थमहेश्वर । इमं तु यज्ञवाराहं कायं त्यक्ष्ये न संशयः

śrībhagavānuvāca || kariṣye'haṃ tava vacastvaṃ yathātthamaheśvara | imaṃ tu yajñavārāhaṃ kāyaṃ tyakṣye na saṃśayaḥ

काले प्राप्ते पुनस्त्वन्यं कायं वाराहमद्भुतम् । करिष्येऽहं दुराधर्षं लोकानां भावनाय वै

kāle prāpte punastvanyaṃ kāyaṃ vārāhamadbhutam | kariṣye'haṃ durādharṣaṃ lokānāṃ bhāvanāya vai

मार्कण्डेय उवाच ।। इत्युक्त्वा स महाकायस्तत्रैवान्तरधीयत । जगत्गुरुर्जगत्स्रष्टा जगद्धाता जगत्पतिः

mārkaṇḍeya uvāca || ityuktvā sa mahākāyastatraivāntaradhīyata | jagatgururjagatsraṣṭā jagaddhātā jagatpatiḥ

तस्मिन्नन्तर्हिते देवे देवदेवो महेश्वरः । निजं स्थानं देवगणैः स्वगणैश्च जगाम ह

tasminnantarhite deve devadevo maheśvaraḥ | nijaṃ sthānaṃ devagaṇaiḥ svagaṇaiśca jagāma ha

वाराहोऽपि स्वयं गत्वा लोकालोकाह्वयं गिरिम् । वाराह्या सह रेमे स पृथिव्या चारुरूपया

vārāho'pi svayaṃ gatvā lokālokāhvayaṃ girim | vārāhyā saha reme sa pṛthivyā cārurūpayā

स तया रममाणस्तु सुचिरं पर्वतोत्तमे । नावाप तोषं लोकेशःपोत्री परमकामुकः

sa tayā ramamāṇastu suciraṃ parvatottame | nāvāpa toṣaṃ lokeśaḥpotrī paramakāmukaḥ

पृथिव्याः पोत्रीरूपाया रमयन्त्यास्ततः सुताः । त्रयो जाता द्विजश्रेष्ठास्तेषां नामानि मे शृणु

pṛthivyāḥ potrīrūpāyā ramayantyāstataḥ sutāḥ | trayo jātā dvijaśreṣṭhāsteṣāṃ nāmāni me śṛṇu

सुवृत्तः कनको घोरः सर्व एव महाबलाः

suvṛttaḥ kanako ghoraḥ sarva eva mahābalāḥ

शिशवस्ते मेरुपृष्ठे काञ्चने वप्रसंस्तरे । रेमिरेऽन्योन्यसंसक्ता गह्वरेषु सरः सु च

śiśavaste merupṛṣṭhe kāñcane vaprasaṃstare | remire'nyonyasaṃsaktā gahvareṣu saraḥ su ca

स तैः पुत्रैः परिवृतो वाराहो भार्यया स्वया । रममाणस्तदा कायत्यागं नैवागणद्विजाः

sa taiḥ putraiḥ parivṛto vārāho bhāryayā svayā | ramamāṇastadā kāyatyāgaṃ naivāgaṇadvijāḥ

कदाचिच्चिशुभिस्तैस्तु संश्लिष्ट: कर्दमान्तरे । चकार कर्दमक्रीडां भार्यया च महाबलः

kadācicciśubhistaistu saṃśliṣṭa: kardamāntare | cakāra kardamakrīḍāṃ bhāryayā ca mahābalaḥ

सपंकलेपः शुशुभे वराहो मधुपिंगलः । सन्ध्याघनो यथातोयं क्षरंस्तोयं तथाविधः

sapaṃkalepaḥ śuśubhe varāho madhupiṃgalaḥ | sandhyāghano yathātoyaṃ kṣaraṃstoyaṃ tathāvidhaḥ

स पुत्रैः परमप्रीतो भार्यया च पृथिव्यया । विरुजं धरणीं रेमे मध्यनिम्नाथ साभवत्

sa putraiḥ paramaprīto bhāryayā ca pṛthivyayā | virujaṃ dharaṇīṃ reme madhyanimnātha sābhavat

अनन्तोऽपि समाक्रम्य कूर्मं स पृथिवीतले । हरिं वहन् भग्नशिराः सातंकोऽभूत्प्रपीडया

ananto'pi samākramya kūrmaṃ sa pṛthivītale | hariṃ vahan bhagnaśirāḥ sātaṃko'bhūtprapīḍayā

सुवृत्तेन स्वर्णवप्रं घोरेण कनकेन च । विदारितं पोत्रघातैः स्वर्णभग्नात् कृतं समम्

suvṛttena svarṇavapraṃ ghoreṇa kanakena ca | vidāritaṃ potraghātaiḥ svarṇabhagnāt kṛtaṃ samam

मेरुपृष्ठे यानि यानि सौवर्णानि द्विजोत्तमाः । रचितानि सुरैर्यनात्तानि भग्नानि तत्सुतैः

merupṛṣṭhe yāni yāni sauvarṇāni dvijottamāḥ | racitāni surairyanāttāni bhagnāni tatsutaiḥ

मानसादीनि देवानां सरांसि शिशवोऽथ ते । आविलानि तदा चक्रुः पोत्रधातैः समन्ततः

mānasādīni devānāṃ sarāṃsi śiśavo'tha te | āvilāni tadā cakruḥ potradhātaiḥ samantataḥ

पृथिवीवनितारूपा रमयामास पोत्रिणम् । स्थावरेण तु रूपेण दुःखमाप्नोति वै दृढम्

pṛthivīvanitārūpā ramayāmāsa potriṇam | sthāvareṇa tu rūpeṇa duḥkhamāpnoti vai dṛḍham

सागराश्च सुवृत्ताद्यैरवगाह्य समन्ततः । विकीर्णरत्न: पोत्रौधैः सर्व एवाकुलीकृताः

sāgarāśca suvṛttādyairavagāhya samantataḥ | vikīrṇaratna: potraudhaiḥ sarva evākulīkṛtāḥ

इतस्ततश्च शिशुभिः क्रीडद्धिः पोत्रिभिस्तदा । जगन्ति तत्र भग्नानि नद्यः कल्पद्रुमास्तथा

itastataśca śiśubhiḥ krīḍaddhiḥ potribhistadā | jaganti tatra bhagnāni nadyaḥ kalpadrumāstathā

जानन्नपि जगद्धर्ता वराहः स्वयमेव हि । जगत्पीड़ां सुतस्नेहाद्वारयामास नैव तान्

jānannapi jagaddhartā varāhaḥ svayameva hi | jagatpīḍāṃ sutasnehādvārayāmāsa naiva tān

सुवृत्तः कनको घोरो यदागच्छति वै दिवम् । तदा देवगणाः भीताः प्राद्रवन्ति दिशो दश

suvṛttaḥ kanako ghoro yadāgacchati vai divam | tadā devagaṇāḥ bhītāḥ prādravanti diśo daśa

एवं सुतैर्भाया यज्ञपोत्री क्रीडंस्तुष्टिं नाप काञ्चित् कदाचित् । नित्यं नित्यं वर्ध तस्य कामः कायं त्यक्तुं नैच्छदेष प्रदिष्टः

evaṃ sutairbhāyā yajñapotrī krīḍaṃstuṣṭiṃ nāpa kāñcit kadācit | nityaṃ nityaṃ vardha tasya kāmaḥ kāyaṃ tyaktuṃ naicchadeṣa pradiṣṭaḥ

इति श्रीकालिकापुराणे वाराहशङ्कर संवादे एकोनत्रिंशोऽध्यायः

iti śrīkālikāpurāṇe vārāhaśaṅkara saṃvāde ekonatriṃśo'dhyāyaḥ

अथ कालिका पुराण अध्याय ३०

मार्कण्डेय उवाच ।। ततो देवागणाः सर्वे सहिता देवयोनिभिः । शक्रेण सहिता मन्त्रं चक्रुः सम्यग्जगद्धितम्

mārkaṇḍeya uvāca || tato devāgaṇāḥ sarve sahitā devayonibhiḥ | śakreṇa sahitā mantraṃ cakruḥ samyagjagaddhitam

ततो निश्चित्य ते सर्वे शक्राद्या मुनिभिः सह । शरण्यं शरणं जग्मुर्नारायणमजं विभुम्

tato niścitya te sarve śakrādyā munibhiḥ saha | śaraṇyaṃ śaraṇaṃ jagmurnārāyaṇamajaṃ vibhum

तं समासाद्य गोविन्दं वासुदेवं जगत्पतिम् । प्रणम्य सर्वे त्रिदशास्तुस्टुवुर्गरुडध्वजम्

taṃ samāsādya govindaṃ vāsudevaṃ jagatpatim | praṇamya sarve tridaśāstusṭuvurgaruḍadhvajam

देवा ऊचुः ।। नमस्ते देव देवेश जगत्कारण कारक । कालस्वरूपिन् भगवन् प्रधानपुरुषात्मक

devā ūcuḥ || namaste deva deveśa jagatkāraṇa kāraka | kālasvarūpin bhagavan pradhānapuruṣātmaka

स्थूल सूक्ष्म जगद्व्यापिन् परेश पुरुषोत्तम

sthūla sūkṣma jagadvyāpin pareśa puruṣottama

त्वं कर्ता सर्व भूतानां त्वं पाता त्वं विनाशकृत् । त्वं हि मायास्वरूपेण सम्मोहयसि वै जगत्

tvaṃ kartā sarva bhūtānāṃ tvaṃ pātā tvaṃ vināśakṛt | tvaṃ hi māyāsvarūpeṇa sammohayasi vai jagat

यद्भूतं यच्च वै भाव्यं यदिदानीं प्रवर्तते । तत् सर्वं परमेशत्वं स्थावरं जङ्गमं तथा

yadbhūtaṃ yacca vai bhāvyaṃ yadidānīṃ pravartate | tat sarvaṃ parameśatvaṃ sthāvaraṃ jaṅgamaṃ tathā

अर्थार्थिनां त्वमर्थस्तु कामः कामार्थिनां तथा । त्वं हि धर्मार्थिनां धर्मो मोक्षो निर्वाणमिच्छताम्

arthārthināṃ tvamarthastu kāmaḥ kāmārthināṃ tathā | tvaṃ hi dharmārthināṃ dharmo mokṣo nirvāṇamicchatām

त्वं कामुकस्त्वमेवार्थी धार्मिकस्त्वं सदागतिः

tvaṃ kāmukastvamevārthī dhārmikastvaṃ sadāgatiḥ

त्वद्वक्त्राद् ब्राह्मणा जाता बाहुजाः क्षत्रियास्तव । ऊर्वो वैश्यास्तथा शूद्राः पादाभ्यां तव निर्गताः

tvadvaktrād brāhmaṇā jātā bāhujāḥ kṣatriyāstava | ūrvo vaiśyāstathā śūdrāḥ pādābhyāṃ tava nirgatāḥ

सूर्यो नेत्रात्तव विभो मनोजश्चन्द्रमास्तव । श्रवणात् पवनो जातो दश प्राणास्तथापरे

sūryo netrāttava vibho manojaścandramāstava | śravaṇāt pavano jāto daśa prāṇāstathāpare

ऊर्ध्वं स्वर्गादिभुवनं तव शीर्षादजायत । तव नाभेस्तथाकाशं क्षितिः पादतलादभूत्

ūrdhvaṃ svargādibhuvanaṃ tava śīrṣādajāyata | tava nābhestathākāśaṃ kṣitiḥ pādatalādabhūt

कर्णाभ्यां ते दिशो जाता जठरात् सकलं जगत् । त्वं हि मायास्वरूपेण सम्मोहयसि वै जगत्

karṇābhyāṃ te diśo jātā jaṭharāt sakalaṃ jagat | tvaṃ hi māyāsvarūpeṇa sammohayasi vai jagat

निर्गुणो गुणवांस्त्वं हि शुद्ध एकः परात्परः । उत्पत्तिस्थितिहीनस्त्वं त्वमच्युतगुणाधिकः

nirguṇo guṇavāṃstvaṃ hi śuddha ekaḥ parātparaḥ | utpattisthitihīnastvaṃ tvamacyutaguṇādhikaḥ

आदित्यैर्वसुभिर्देवैः साध्यैर्यक्षैर्मरुद्गणैः । त्वं चिन्त्यसे जगन्नाथ मुनिभिश्च मुमुक्षुभिः

ādityairvasubhirdevaiḥ sādhyairyakṣairmarudgaṇaiḥ | tvaṃ cintyase jagannātha munibhiśca mumukṣubhiḥ

त्वां वै चिदानन्दमयं विदन्ति विशेषविज्ञा मुनयो विभोगाः । त्वमेव संसार महीरुहस्य बीजं जलं स्थानमथो फलं च

tvāṃ vai cidānandamayaṃ vidanti viśeṣavijñā munayo vibhogāḥ | tvameva saṃsāra mahīruhasya bījaṃ jalaṃ sthānamatho phalaṃ ca

त्वं पद्मया पद्माकरो विभासि वरासिचक्राब्जधनुर्धरस्त्वम् । त्वमेव तार्क्षे प्रतिभासि नित्यं स्वर्णाचले तोययुतो यथाब्दः

tvaṃ padmayā padmākaro vibhāsi varāsicakrābjadhanurdharastvam | tvameva tārkṣe pratibhāsi nityaṃ svarṇācale toyayuto yathābdaḥ

त्वमेव पीताम्बरशङ्कराब्जजास्त्वं सर्वमेतन्न च किञ्चिदन्यत् । न ते गुणा नः परिचिन्तनीया विधेर्हरस्थापि दिशां पतीनाम् । भीतेन भक्त्या शरणं प्रपन्ना गता वयं नः परिरक्ष विष्णो

tvameva pītāmbaraśaṅkarābjajāstvaṃ sarvametanna ca kiñcidanyat | na te guṇā naḥ paricintanīyā vidherharasthāpi diśāṃ patīnām | bhītena bhaktyā śaraṇaṃ prapannā gatā vayaṃ naḥ parirakṣa viṣṇo

मार्कण्डेय उवाच ।। इति स्तुतो देवदेवो भूतभावनभावनः । सेन्द्रैर्देवगणैरूचे तान् सर्वान्मेघनिस्वनः

mārkaṇḍeya uvāca || iti stuto devadevo bhūtabhāvanabhāvanaḥ | sendrairdevagaṇairūce tān sarvānmeghanisvanaḥ

श्रीभगवानुवाच ।। यदर्थमागता यूयं यद्वा भयमुपस्थितम् । तत्र यद्वा मया कार्यं तद् देवास्तूर्णमुच्यताम्

śrībhagavānuvāca || yadarthamāgatā yūyaṃ yadvā bhayamupasthitam | tatra yadvā mayā kāryaṃ tad devāstūrṇamucyatām

देवा ऊचुः ।। शीर्यते वसुधा नित्यं क्रीडया यज्ञपोत्रिणः । लोकाश्च सर्वे संक्षुब्धा नाप्नुवन्त्युपशान्त्वनम्

devā ūcuḥ || śīryate vasudhā nityaṃ krīḍayā yajñapotriṇaḥ | lokāśca sarve saṃkṣubdhā nāpnuvantyupaśāntvanam

शुष्कं तुम्वीफलं घातैर्यथा जर्जरतां गतम् । वाराहक्षुरघातेन तथा जर्जरिता क्षितिः

śuṣkaṃ tumvīphalaṃ ghātairyathā jarjaratāṃ gatam | vārāhakṣuraghātena tathā jarjaritā kṣitiḥ

तस्य ये वा त्रयः पुत्राः कालाग्निसमतेजसः । सुवृत्तः कनको घोरस्तैश्चाप्याघातितं जगत्

tasya ye vā trayaḥ putrāḥ kālāgnisamatejasaḥ | suvṛttaḥ kanako ghorastaiścāpyāghātitaṃ jagat

तेषां कर्दमलीलाभिः सरांसि जगतां पते । मानसादीनि भग्नानि प्रकृतिं यान्ति नाधुना

teṣāṃ kardamalīlābhiḥ sarāṃsi jagatāṃ pate | mānasādīni bhagnāni prakṛtiṃ yānti nādhunā

भग्नास्तैर्देवतरवो मन्दाराद्या महाबलैः । देव नाद्यापि रोहन्ति फलं पुष्पं दलं च वा

bhagnāstairdevataravo mandārādyā mahābalaiḥ | deva nādyāpi rohanti phalaṃ puṣpaṃ dalaṃ ca vā

यदा त्रिकूटमारुह्य ते सुवृत्तादयस्त्रयः । प्लुतं कृत्वा महाबाहो पतन्ति लवणार्णवे

yadā trikūṭamāruhya te suvṛttādayastrayaḥ | plutaṃ kṛtvā mahābāho patanti lavaṇārṇave

तदा तत् क्षुब्धतोयौघैः प्लाव्यते सकला मही । उत्प्लवन्ति जनाः सर्वे प्रयान्ति च दिशो दश । जीवितं रक्षमाणास्ते प्रयान्ति च दिशो दश

tadā tat kṣubdhatoyaughaiḥ plāvyate sakalā mahī | utplavanti janāḥ sarve prayānti ca diśo daśa | jīvitaṃ rakṣamāṇāste prayānti ca diśo daśa

यदा त्रिविष्टपं यान्ति यज्ञवाराह पुत्रकाः । इतस्ततस्तदा भग्ना देवाः शान्तिं न लेभिरे

yadā triviṣṭapaṃ yānti yajñavārāha putrakāḥ | itastatastadā bhagnā devāḥ śāntiṃ na lebhire

सर्वे तैः पर्वताः पुत्रैर्वाराहस्य जगत्पते । क्रीडद्भिः शिखरे नीतार्भूरिभागमधोगतिम्

sarve taiḥ parvatāḥ putrairvārāhasya jagatpate | krīḍadbhiḥ śikhare nītārbhūribhāgamadhogatim

एवं विक्रीडतां तेषां क्रीडाभिः सकलं जगत् । नाशमायाति वैकुण्ठ तस्माद्रक्ष जगत्प्रभो

evaṃ vikrīḍatāṃ teṣāṃ krīḍābhiḥ sakalaṃ jagat | nāśamāyāti vaikuṇṭha tasmādrakṣa jagatprabho

मार्कण्डेय उवाच ।। इति तेषां निगदतां श्रुत्वा वाक्यं जनार्दनः । उवाच शङ्करं देवं ब्रह्माणं च विशेषतः

mārkaṇḍeya uvāca || iti teṣāṃ nigadatāṃ śrutvā vākyaṃ janārdanaḥ | uvāca śaṅkaraṃ devaṃ brahmāṇaṃ ca viśeṣataḥ

यत्कृते देवताः सर्वाः प्रजाश्च सकला इमाः । प्राप्नुवन्ति मह दुःखं शीर्यते सकलं जगत्

yatkṛte devatāḥ sarvāḥ prajāśca sakalā imāḥ | prāpnuvanti maha duḥkhaṃ śīryate sakalaṃ jagat

वाराहं तदहं कायं त्यक्तुमिच्छामि शङ्कर । निर्वेशशक्तं तं त्यक्तुं स्वेच्छया न हि शक्यते । त्वं त्याजयस्व तं कायं यत्नाद्वा शङ्कराधुना

vārāhaṃ tadahaṃ kāyaṃ tyaktumicchāmi śaṅkara | nirveśaśaktaṃ taṃ tyaktuṃ svecchayā na hi śakyate | tvaṃ tyājayasva taṃ kāyaṃ yatnādvā śaṅkarādhunā

त्वमाप्यायस्व तेजोभिर्ब्रह्मन् स्मरहरं मुहुः । आप्यायन्तु तथा देवाः शङ्करो हन्तु पोत्रिणम्

tvamāpyāyasva tejobhirbrahman smaraharaṃ muhuḥ | āpyāyantu tathā devāḥ śaṅkaro hantu potriṇam

रजस्वलायाः संसर्गाद्विप्राणां मारणात्तथा । कायः पापकरो भूतस्तं त्यक्तुं युज्यतेऽधुना

rajasvalāyāḥ saṃsargādviprāṇāṃ māraṇāttathā | kāyaḥ pāpakaro bhūtastaṃ tyaktuṃ yujyate'dhunā

प्रायश्चित्तैरपैत्येनः प्रायश्चित्तमहं ततः । चरिष्यामि तदर्थं मे तनुर्यत्नेन शाम्यताम्

prāyaścittairapaityenaḥ prāyaścittamahaṃ tataḥ | cariṣyāmi tadarthaṃ me tanuryatnena śāmyatām

प्रजापाल्या मम सदा सा हि सीदति नित्यशः । मत्कृते प्रत्यहं तस्मात् त्यक्ष्ये कायं प्रजाकृते

prajāpālyā mama sadā sā hi sīdati nityaśaḥ | matkṛte pratyahaṃ tasmāt tyakṣye kāyaṃ prajākṛte

मार्कण्डेय उवाच ।। इत्युक्तौ वासुदेवेन तदा तौ ब्रह्मशङ्करौ । त्वया तथोक्तं तत्कार्यमिति गोविन्दमूचतुः

mārkaṇḍeya uvāca || ityuktau vāsudevena tadā tau brahmaśaṅkarau | tvayā tathoktaṃ tatkāryamiti govindamūcatuḥ

वासुदेवोऽपि तान् सर्वान् विसृज्य त्रिदशांस्तथा । वाराहं तेज आहर्तुं स्वयं ध्यानपरोऽभवत्

vāsudevo'pi tān sarvān visṛjya tridaśāṃstathā | vārāhaṃ teja āhartuṃ svayaṃ dhyānaparo'bhavat

शनैः शनैर्यदा तेजो आहरत्येष माधवः । तदा देहं तु वाराहं सत्त्वहीनमजायत

śanaiḥ śanairyadā tejo āharatyeṣa mādhavaḥ | tadā dehaṃ tu vārāhaṃ sattvahīnamajāyata

तेजोहीनं यदा देहं ज्ञातं सर्वैस्तदामरैः । आससाद तदा देवो यज्ञवाराहमद्भुतम्

tejohīnaṃ yadā dehaṃ jñātaṃ sarvaistadāmaraiḥ | āsasāda tadā devo yajñavārāhamadbhutam

ब्रह्माद्यास्त्रिदशाः सर्वे महादेवमुमापतिम् । अनुजग्मुस्तदा तेज आधातुं स्मरशासने

brahmādyāstridaśāḥ sarve mahādevamumāpatim | anujagmustadā teja ādhātuṃ smaraśāsane

ततः सर्वैर्देवगणैः स्वं स्वं तेजो वृषध्वजे । आदधे तेन बलवान् सोऽतीव समजायत

tataḥ sarvairdevagaṇaiḥ svaṃ svaṃ tejo vṛṣadhvaje | ādadhe tena balavān so'tīva samajāyata

ततः शरभरूपी स तत्क्षणात् गिरिशोऽभवत्

tataḥ śarabharūpī sa tatkṣaṇāt giriśo'bhavat

ऊर्ध्वाधोभागतश्चाष्टपादयुक्तः सुभैरवः । द्विलक्षयोजनोच्छ्रायः सार्धलक्षैकविस्तृतः

ūrdhvādhobhāgataścāṣṭapādayuktaḥ subhairavaḥ | dvilakṣayojanocchrāyaḥ sārdhalakṣaikavistṛtaḥ

ऊर्ध्वं वाराहकायस्तु लक्षयोजनविस्तृतः । लक्षार्धविस्तृतः पार्श्वे वर्धमानस्तदाभवत्

ūrdhvaṃ vārāhakāyastu lakṣayojanavistṛtaḥ | lakṣārdhavistṛtaḥ pārśve vardhamānastadābhavat

ततः शरभरूपं तं महादेवमुमापतिम् । ददर्श यज्ञपोत्री सः स्पृशन्तं शिरसा विधुम् । सुदीर्घनासानखरं कृष्णांगारसमप्रभम्

tataḥ śarabharūpaṃ taṃ mahādevamumāpatim | dadarśa yajñapotrī saḥ spṛśantaṃ śirasā vidhum | sudīrghanāsānakharaṃ kṛṣṇāṃgārasamaprabham

दीर्घवक्त्रं महाकायमष्टदंष्ट्रासमन्वितम् । विभ्रतं स सटं पुच्छं दीर्घकर्णं भयानकम्

dīrghavaktraṃ mahākāyamaṣṭadaṃṣṭrāsamanvitam | vibhrataṃ sa saṭaṃ pucchaṃ dīrghakarṇaṃ bhayānakam

चतुरं पृष्ठतः पादानधरे चतुरस्तथा । कुर्वन्तं घोरमारावमुत्पतन्तं पुनः पुनः

caturaṃ pṛṣṭhataḥ pādānadhare caturastathā | kurvantaṃ ghoramārāvamutpatantaṃ punaḥ punaḥ

तमायान्तं ततो दृष्ट्वा क्रोधाद्धावन्तमञ्जसा । सुवृत्तः कनको घोर आसेदुः क्रोधमूर्च्छिताः

tamāyāntaṃ tato dṛṣṭvā krodhāddhāvantamañjasā | suvṛttaḥ kanako ghora āseduḥ krodhamūrcchitāḥ

तमासाद्य महाकायं शरभं भ्रातरस्त्रयः । उच्चिक्षिपुस्ते युगपत् पोत्रघातैर्महाबलाः

tamāsādya mahākāyaṃ śarabhaṃ bhrātarastrayaḥ | uccikṣipuste yugapat potraghātairmahābalāḥ

यावत् प्रमाण: शरभस्तत्प्रमाणास्तदाभवन् । शरभोत्क्षेपसमये मायया पोत्रिणस्त्रयः

yāvat pramāṇa: śarabhastatpramāṇāstadābhavan | śarabhotkṣepasamaye māyayā potriṇastrayaḥ

तेषां पोत्रप्रहारेण प्रोत्क्षिप्तः शरभस्तदा । पपात पृथिवीप्रान्ते गम्भीरे तोयसागरे

teṣāṃ potraprahāreṇa protkṣiptaḥ śarabhastadā | papāta pṛthivīprānte gambhīre toyasāgare

तस्मिन् निपतिते तत्र सागरे मकरालये । उत्पत्य ते त्रयः पेतुः क्रोधात्तस्मिन् महोदधौ

tasmin nipatite tatra sāgare makarālaye | utpatya te trayaḥ petuḥ krodhāttasmin mahodadhau

सुवृत्ते कनके घोरे पतिते सागराम्भसि । वाराहोऽपि सुतस्नेहात् क्रोधाच्च द्विजसत्तमाः । उत्पत्य सहसा तस्मिंस्तोयराशौ पपात ह

suvṛtte kanake ghore patite sāgarāmbhasi | vārāho'pi sutasnehāt krodhācca dvijasattamāḥ | utpatya sahasā tasmiṃstoyarāśau papāta ha

उत्पतन्तस्तदा ते वै वाराहा: शरभस्तथा । वभञ्जर्दिवि देवांस्तु नक्षत्राणि ग्रहांस्तथा

utpatantastadā te vai vārāhā: śarabhastathā | vabhañjardivi devāṃstu nakṣatrāṇi grahāṃstathā

केचित्तु निहता देवा भूमौ पेतुश्च केचन । केचिच्च ज्ञानिनो देवा महलोंकमुपाश्रिताः

kecittu nihatā devā bhūmau petuśca kecana | kecicca jñānino devā mahaloṃkamupāśritāḥ

नक्षत्राणि विमानात्तु पतितानि महीतले । अदृश्यन्त द्विजश्रेष्ठा ज्वालामालाकुलानि वै

nakṣatrāṇi vimānāttu patitāni mahītale | adṛśyanta dvijaśreṣṭhā jvālāmālākulāni vai

तेषामुत्पतने वेगो योऽभूत् परमदारुणः । तेनातिवेगो जनितो वायुः परमदारुणः

teṣāmutpatane vego yo'bhūt paramadāruṇaḥ | tenātivego janito vāyuḥ paramadāruṇaḥ

वायुना तेन संत्रस्ता पर्वताः पृथिवीतले । केचिच्छैलाः पर्वतेषु पतिताः पुनरेव ते

vāyunā tena saṃtrastā parvatāḥ pṛthivītale | kecicchailāḥ parvateṣu patitāḥ punareva te

विमृद्य वृक्षान् जन्तूंश्च निपेतुश्च पुनः पुनः । केचित्तु पर्वताघातैर्नृत्यमाना महीतले । वभञ्जुरचलाश्चापि व्रजन्तो बहुश: प्रजाः

vimṛdya vṛkṣān jantūṃśca nipetuśca punaḥ punaḥ | kecittu parvatāghātairnṛtyamānā mahītale | vabhañjuracalāścāpi vrajanto bahuśa: prajāḥ

पर्वता समदृश्यन्त वातवेगेन भूतले । सङ्घट्टमानास्तेभ्योऽन्ये व्रजन्त इव तेऽचलाः

parvatā samadṛśyanta vātavegena bhūtale | saṅghaṭṭamānāstebhyo'nye vrajanta iva te'calāḥ

अम्भोनिधौ पतद्भिस्तैर्वाराहैः शरभेण च । पर्वतैश्च महातुङ्गैरुत्क्षिप्तास्तोयराशयः

ambhonidhau patadbhistairvārāhaiḥ śarabheṇa ca | parvataiśca mahātuṅgairutkṣiptāstoyarāśayaḥ

तेषां प्रपातवेगेन क्षिप्तेषु जलराशिषु । निस्तोया इव संजाताः क्षणं वै सर्वसागराः

teṣāṃ prapātavegena kṣipteṣu jalarāśiṣu | nistoyā iva saṃjātāḥ kṣaṇaṃ vai sarvasāgarāḥ

तैः सर्वैरुदकैः क्षिप्तैः पृथिवीतलमागतैः । उत्प्लाविताः प्रजाः सर्वाः क्षणाज्जग्मुः क्षयं ततः

taiḥ sarvairudakaiḥ kṣiptaiḥ pṛthivītalamāgataiḥ | utplāvitāḥ prajāḥ sarvāḥ kṣaṇājjagmuḥ kṣayaṃ tataḥ

प्लवमाना: प्रजास्तोये म्रियमाणाः समन्ततः

plavamānā: prajāstoye mriyamāṇāḥ samantataḥ

हा पितस्त्वथ हा तात हा मातर्हा सुतेति च । विलपन्ति स्म करुणं भीताश्चार्ता मुमूर्षवः

hā pitastvatha hā tāta hā mātarhā suteti ca | vilapanti sma karuṇaṃ bhītāścārtā mumūrṣavaḥ

यस्मिन् देशे निपतितो वाराहैः शरभः सह । तत्रैवाधोगता भूमिः पादवेगेन दारिता

yasmin deśe nipatito vārāhaiḥ śarabhaḥ saha | tatraivādhogatā bhūmiḥ pādavegena dāritā

अपरः पृथिवीप्रान्त उत्थितः पर्वतैः सह । ससर्ज जनलोकेषु चलां तेषां प्रभञ्जनैः

aparaḥ pṛthivīprānta utthitaḥ parvataiḥ saha | sasarja janalokeṣu calāṃ teṣāṃ prabhañjanaiḥ

जनलोकेषु संयुक्तां पृथिवीं शरभस्तदा । निःश्रेणीमिव सम्बद्धामचलामपि पोत्रिभिः । ददर्श विस्मयाविष्टः स भीतः श्रान्तपीडितः

janalokeṣu saṃyuktāṃ pṛthivīṃ śarabhastadā | niḥśreṇīmiva sambaddhāmacalāmapi potribhiḥ | dadarśa vismayāviṣṭaḥ sa bhītaḥ śrāntapīḍitaḥ

ततस्ते युयुधुः सर्वे पोत्राघातेन पोत्रिणः । खुरप्रहारैर्दंष्ट्राभिर्गात्रक्षेपैश्च दारुणैः

tataste yuyudhuḥ sarve potrāghātena potriṇaḥ | khuraprahārairdaṃṣṭrābhirgātrakṣepaiśca dāruṇaiḥ

शरभोऽप्यथ दंष्ट्रायैर्नखैस्तीक्ष्णैः खुरैस्तथा । लाङ्गुलस्य प्रहारैस्तु तुण्डघातैर्महास्वनैः

śarabho'pyatha daṃṣṭrāyairnakhaistīkṣṇaiḥ khuraistathā | lāṅgulasya prahāraistu tuṇḍaghātairmahāsvanaiḥ

चतुर्भिः पोत्रिभिस्तैस्तु स एकः शरभो महान् । एकान्तं योधयामास सहस्रं परिवत्सरान्

caturbhiḥ potribhistaistu sa ekaḥ śarabho mahān | ekāntaṃ yodhayāmāsa sahasraṃ parivatsarān

तेषां प्रहारैर्वेगैश्च भ्रमणैश्च गतागतैः । आस्फोटितैस्तथारावैर्देहपातैः पृथक् पृथक् । पाताले पन्नगाः सर्वे विनेशुः कद्रुजैः सह

teṣāṃ prahārairvegaiśca bhramaṇaiśca gatāgataiḥ | āsphoṭitaistathārāvairdehapātaiḥ pṛthak pṛthak | pātāle pannagāḥ sarve vineśuḥ kadrujaiḥ saha

ततस्ते सागरं त्यक्त्वा पृथिवीमध्यमागताः । परस्परं युध्यमाना ततोऽभूत् पृथिवी समा

tataste sāgaraṃ tyaktvā pṛthivīmadhyamāgatāḥ | parasparaṃ yudhyamānā tato'bhūt pṛthivī samā

शेषोऽपि महता यत्नाद्वलेनाष्टभ्यकच्छपम् । दधार पृथिवीं दुःखैर्भग्नशीर्षः प्रतापितः

śeṣo'pi mahatā yatnādvalenāṣṭabhyakacchapam | dadhāra pṛthivīṃ duḥkhairbhagnaśīrṣaḥ pratāpitaḥ

अनन्ते वामनीभूते समत्वं पृथिवीतले । गतेऽम्भोभिश्चलद्भिश्च पर्वतैः सर्वजन्तुषु

anante vāmanībhūte samatvaṃ pṛthivītale | gate'mbhobhiścaladbhiśca parvataiḥ sarvajantuṣu

नष्टेषु युध्यमानेषु त्रिपोत्रिशरभेषु च । सागरैराप्लुते सर्वजगत्यापोमये हरिम् । चिन्ताविष्टः सुरज्येष्ठः उवाचाथ पितामहः

naṣṭeṣu yudhyamāneṣu tripotriśarabheṣu ca | sāgarairāplute sarvajagatyāpomaye harim | cintāviṣṭaḥ surajyeṣṭhaḥ uvācātha pitāmahaḥ

ब्रह्मोवाच ।। भगवन् भुवनं सर्वं ससुरासुरमानुषम् । विध्वस्तं पृथिवी शीर्णा नष्टाः स्थावरजङ्गमाः

brahmovāca || bhagavan bhuvanaṃ sarvaṃ sasurāsuramānuṣam | vidhvastaṃ pṛthivī śīrṇā naṣṭāḥ sthāvarajaṅgamāḥ

देवदानवगन्धर्वा दैत्याश्चापि सरीसृपाः । विध्वस्ता जगतां नाथ मुनयश्च तपोधनाः

devadānavagandharvā daityāścāpi sarīsṛpāḥ | vidhvastā jagatāṃ nātha munayaśca tapodhanāḥ

त्वं पालकोऽसि सर्वेषां त्वमेव जगतः प्रभुः । तस्मात् पालय नः सर्वान् पृथिवीं च जगत्पते

tvaṃ pālako'si sarveṣāṃ tvameva jagataḥ prabhuḥ | tasmāt pālaya naḥ sarvān pṛthivīṃ ca jagatpate

त्वमेव कायं वाराहं स्वयमेवोपसंहर । संस्थापय महाबाहो पृथिवीं च चराचरैः

tvameva kāyaṃ vārāhaṃ svayamevopasaṃhara | saṃsthāpaya mahābāho pṛthivīṃ ca carācaraiḥ

मार्कण्डेय उवाच ॥ इति तस्य वचः श्रुत्वा ब्रह्मणोऽथ जनार्दनः । यत्नं चक्रे तदा सर्वं संस्थापयितुमच्युतः

mārkaṇḍeya uvāca || iti tasya vacaḥ śrutvā brahmaṇo'tha janārdanaḥ | yatnaṃ cakre tadā sarvaṃ saṃsthāpayitumacyutaḥ

ततो हरी रोहितमत्स्यरूपी भूत्वा मुनीन् सप्त तदा सवेदान् । अधोच्छुते रक्षणतत्परो जगद्हिताय सर्वश्रुतिकोविदां वरान्

tato harī rohitamatsyarūpī bhūtvā munīn sapta tadā savedān | adhocchute rakṣaṇatatparo jagadhitāya sarvaśrutikovidāṃ varān

वसिष्ठमत्रिं त्वथ कश्यपं च विश्वादिमित्रं च सगौतमं मुनिम् । महातपस्थं जमदग्निमुख्यं तथा भरद्वाजमुनिं तपोनिधिम्

vasiṣṭhamatriṃ tvatha kaśyapaṃ ca viśvādimitraṃ ca sagautamaṃ munim | mahātapasthaṃ jamadagnimukhyaṃ tathā bharadvājamuniṃ taponidhim

निधाय पृष्ठे स हि तोयमध्ये स्थितो महानौप्रवरे मुनीन्द्रान् । ततः शिवं सान्त्वयितुं जनार्दनो जगाम यस्मिन् युयुधे स पोत्रिभिः

nidhāya pṛṣṭhe sa hi toyamadhye sthito mahānaupravare munīndrān | tataḥ śivaṃ sāntvayituṃ janārdano jagāma yasmin yuyudhe sa potribhiḥ

श्रान्तं वाराहैरतिपौत्रघट्टनै- र्निपिडीतं व्यात्तमुखं श्वशन्तम् । अथागतं वीक्ष्य हरि वाराह: सस्मार पूर्वां नरसिंहमूर्तिम्

śrāntaṃ vārāhairatipautraghaṭṭanai- rnipiḍītaṃ vyāttamukhaṃ śvaśantam | athāgataṃ vīkṣya hari vārāha: sasmāra pūrvāṃ narasiṃhamūrtim

स्मृतस्तदा तेन समाजगाम सखा वराहस्य हिते नृसिंहः । तमागतं वीक्ष्य तदा नृसिंहं तदीयकायान् निजतेज आदात्

smṛtastadā tena samājagāma sakhā varāhasya hite nṛsiṃhaḥ | tamāgataṃ vīkṣya tadā nṛsiṃhaṃ tadīyakāyān nijateja ādāt

दृष्टं वराहै: शरभेण तेजो यत् सूर्यतुल्यं प्रविवेश विष्णौ । विज्ञाय तेजोरहितं नृसिंहं ससर्ज निश्वासचयं वराहः

dṛṣṭaṃ varāhai: śarabheṇa tejo yat sūryatulyaṃ praviveśa viṣṇau | vijñāya tejorahitaṃ nṛsiṃhaṃ sasarja niśvāsacayaṃ varāhaḥ

ततस्तु जाता बहवो वराहा बहुप्रमाणाद्भुततीक्ष्णदंष्ट्राः । ते वै वराहा: शरभं गिरीशं मायाविनो वीतभयास्तुदन्तः

tatastu jātā bahavo varāhā bahupramāṇādbhutatīkṣṇadaṃṣṭrāḥ | te vai varāhā: śarabhaṃ girīśaṃ māyāvino vītabhayāstudantaḥ

समं नृसिंहेन तदापि युद्धं चक्रुर्ममर्दुश्च भृशं गिरीशम् । क्षणं महापक्षिसमानरूपाः क्षणं तु गावस्तुरगा नराश्च

samaṃ nṛsiṃhena tadāpi yuddhaṃ cakrurmamarduśca bhṛśaṃ girīśam | kṣaṇaṃ mahāpakṣisamānarūpāḥ kṣaṇaṃ tu gāvasturagā narāśca

क्षणं नृसिंहाश्च वराहरूपा गोमायवो वैकृतिका: क्षणं ते । अनेकरूपाणि भयङ्कराणि वितन्यमानाति रणे वराहैः

kṣaṇaṃ nṛsiṃhāśca varāharūpā gomāyavo vaikṛtikā: kṣaṇaṃ te | anekarūpāṇi bhayaṅkarāṇi vitanyamānāti raṇe varāhaiḥ

निरीक्ष्य भर्गं च निपीडितं तै रथासदन्माधवस्तं गिरीशम् । पस्पर्श विष्णुर्गिरिशं करेण तेजो न्यधात्तत्र निजं पुनः सः

nirīkṣya bhargaṃ ca nipīḍitaṃ tai rathāsadanmādhavastaṃ girīśam | pasparśa viṣṇurgiriśaṃ kareṇa tejo nyadhāttatra nijaṃ punaḥ saḥ

अथ संस्पृष्टमात्रः स विष्णुना प्रभविष्णुना । अतीव मुदितो हृष्टो बलवान् समजायत

atha saṃspṛṣṭamātraḥ sa viṣṇunā prabhaviṣṇunā | atīva mudito hṛṣṭo balavān samajāyata

अथोच्चैः शरभो नादं ननाद बलवद् दृढम् । आपूरितानि येनैतद्भुवनानि चतुर्दश

athoccaiḥ śarabho nādaṃ nanāda balavad dṛḍham | āpūritāni yenaitadbhuvanāni caturdaśa

नदतस्तस्य वदनाच्छीकरा ये विनिःसृताः । ततो गणाः समभवन् महाकाया महौजसः

nadatastasya vadanācchīkarā ye viniḥsṛtāḥ | tato gaṇāḥ samabhavan mahākāyā mahaujasaḥ

यथा वराहनिश्वासान्नानारूपधरा गणाः । वराहास्तादृशा एते ततोऽप्यतिबलाः पुनः

yathā varāhaniśvāsānnānārūpadharā gaṇāḥ | varāhāstādṛśā ete tato'pyatibalāḥ punaḥ

श्ववराहोष्ट्ररूपाश्च प्लवगोमायुगोमुखाः । ऋक्षमार्जारमातंगशिशुमारस्वरूपिणः

śvavarāhoṣṭrarūpāśca plavagomāyugomukhāḥ | ṛkṣamārjāramātaṃgaśiśumārasvarūpiṇaḥ

सिंहव्याघ्रमुखाः केचित् केचित् सर्पाखुमूर्तयः । हयग्रीवा हयमुखा महिषाकृतयः परे

siṃhavyāghramukhāḥ kecit kecit sarpākhumūrtayaḥ | hayagrīvā hayamukhā mahiṣākṛtayaḥ pare

अन्ये तु मनुजाकारा मृगमेषमुखाः पुनः । कबन्धा हीनपादाश्च विहस्ता बहुपाणयः

anye tu manujākārā mṛgameṣamukhāḥ punaḥ | kabandhā hīnapādāśca vihastā bahupāṇayaḥ

100

केचित्तु शरभाकाराः कृकलासमुखाः परे । मत्स्यवक्त्रा ग्राहवक्त्रा ह्रस्वा दीर्घाबलाः कृशाः

kecittu śarabhākārāḥ kṛkalāsamukhāḥ pare | matsyavaktrā grāhavaktrā hrasvā dīrghābalāḥ kṛśāḥ

101

चतुः पादाष्टपादाश्च त्रिपादाः द्विपदाः परे । एकपादा भूरिहस्ता यक्षकिंपुरुषोपमाः

catuḥ pādāṣṭapādāśca tripādāḥ dvipadāḥ pare | ekapādā bhūrihastā yakṣakiṃpuruṣopamāḥ

102

पश्वाकाराः पक्षयुक्ताः लम्बोदरमहोदराः । दीर्घोदराः स्थूलकेशा बहुकर्णा विकर्णकाः । स्थूलाधरा दीर्घदन्ता दीर्घश्मश्रुधराः परे

paśvākārāḥ pakṣayuktāḥ lambodaramahodarāḥ | dīrghodarāḥ sthūlakeśā bahukarṇā vikarṇakāḥ | sthūlādharā dīrghadantā dīrghaśmaśrudharāḥ pare

103

ये सन्ति प्राणिनो विप्रा भुवनेषु समन्ततः । चतुर्दशसु ते तेषां रूपेण समतां गताः

ye santi prāṇino viprā bhuvaneṣu samantataḥ | caturdaśasu te teṣāṃ rūpeṇa samatāṃ gatāḥ

104

नेहास्ति भुवने जन्तुः स्थावरो वा जगत् पुनः । यत्तुल्यरूपेण गणो न जातः शङ्करस्य च

nehāsti bhuvane jantuḥ sthāvaro vā jagat punaḥ | yattulyarūpeṇa gaṇo na jātaḥ śaṅkarasya ca

105

ते भिन्दिपालैः खड्गैश्च परिघैस्तोमरैस्तथा । शङ्कुलासिगदाभिश्च पाशैः शङ्कभिरेव च

te bhindipālaiḥ khaḍgaiśca parighaistomaraistathā | śaṅkulāsigadābhiśca pāśaiḥ śaṅkabhireva ca

106

खट्वाङ्गैश्च त्रिशूलैश्च कपालैः शक्तिभिस्तथा । दात्रैः सृणिभिरीषायैर्यष्टिभिश्च त्रिकण्टकैः

khaṭvāṅgaiśca triśūlaiśca kapālaiḥ śaktibhistathā | dātraiḥ sṛṇibhirīṣāyairyaṣṭibhiśca trikaṇṭakaiḥ

107

प्रासैः परशुभिर्बाणैः कोदण्डैरतिभीषणाः । जटाचन्द्रकलायुक्ताः सर्व एव महाबलाः

prāsaiḥ paraśubhirbāṇaiḥ kodaṇḍairatibhīṣaṇāḥ | jaṭācandrakalāyuktāḥ sarva eva mahābalāḥ

108

केचिद्भर्गस्य रूपेण वाहनेनाथ भूषणैः । तुल्या जटार्धशुभ्रांशु शुभ्रशीर्षा महाबलाः

kecidbhargasya rūpeṇa vāhanenātha bhūṣaṇaiḥ | tulyā jaṭārdhaśubhrāṃśu śubhraśīrṣā mahābalāḥ

109

अर्धनारीश्वराः केचिद् यथारुद्रस्तथैव ते

ardhanārīśvarāḥ kecid yathārudrastathaiva te

110

केचित्तु चारुरूपेण मोहनेन मनोभुवः । तुल्येन वनितासंघैः समं जाता रतोत्सुकाः

kecittu cārurūpeṇa mohanena manobhuvaḥ | tulyena vanitāsaṃghaiḥ samaṃ jātā ratotsukāḥ

111

आकाशचारिणः सर्वे सर्वे स्वच्छन्दगामिनः

ākāśacāriṇaḥ sarve sarve svacchandagāminaḥ

112

नीलोत्पलदलश्यामाः शुक्ला: केचन लोहिताः । रक्ताः पीतास्तथा चित्रा हरिताः कपिलाः परे । अर्धपीता ह्यर्द्धरक्ता नीलार्धा धवलाः परे

nīlotpaladalaśyāmāḥ śuklā: kecana lohitāḥ | raktāḥ pītāstathā citrā haritāḥ kapilāḥ pare | ardhapītā hyarddharaktā nīlārdhā dhavalāḥ pare

113

सकृष्णपीताः शुक्लेन कृष्णेनार्धेन रञ्जिताः । एकवर्णा द्विवर्णाश्च त्रिवर्णाश्च तथापरे । चतुःषट्पञ्चवर्णाश्च केचिद् दशवर्णाः द्विजाः

sakṛṣṇapītāḥ śuklena kṛṣṇenārdhena rañjitāḥ | ekavarṇā dvivarṇāśca trivarṇāśca tathāpare | catuḥṣaṭpañcavarṇāśca kecid daśavarṇāḥ dvijāḥ

114

डिण्डिमान् पटहान् शङ्खान् भेर्यानकसकाहलान्

ḍiṇḍimān paṭahān śaṅkhān bheryānakasakāhalān

115

मण्डूकान् झर्झरांश्चैव झर्झरीश्च समर्दलाः । वीणास्तन्त्री: पञ्चतन्त्रीः शकटान् दर्दरांस्तथा

maṇḍūkān jharjharāṃścaiva jharjharīśca samardalāḥ | vīṇāstantrī: pañcatantrīḥ śakaṭān dardarāṃstathā

116

गोमुखानानकान् कुण्डान् सतालकरतालिकान् । वादयन्तो गणाः सर्वे हसन्तश्च मुहुर्मुहुः

gomukhānānakān kuṇḍān satālakaratālikān | vādayanto gaṇāḥ sarve hasantaśca muhurmuhuḥ

117

वराहाभिमुखा भूत्वा तस्थुस्ते हृष्टमानसाः । तान् सर्वानाह शरभो भगवान् वृषभध्वजः

varāhābhimukhā bhūtvā tasthuste hṛṣṭamānasāḥ | tān sarvānāha śarabho bhagavān vṛṣabhadhvajaḥ

118

निध्नतैतान् वराहस्य गणान् वै क्रूरकर्मभिः । क्रूरदृष्ट्या क्रूरयुद्धैः क्रूरा भूत्वा महाबलाः

nidhnataitān varāhasya gaṇān vai krūrakarmabhiḥ | krūradṛṣṭyā krūrayuddhaiḥ krūrā bhūtvā mahābalāḥ

119

ततस्ते वै गणाः सर्वे नानाकारवरायुधाः । सार्धं वराहस्य गणैर्युयुधुः क्रूरदर्शनाः

tataste vai gaṇāḥ sarve nānākāravarāyudhāḥ | sārdhaṃ varāhasya gaṇairyuyudhuḥ krūradarśanāḥ

120

आकाशचारिणः सर्वे जलपूर्णं जगत्त्रयम् । ते परित्यज्य युयुधुर्वियत्येवोभये गणाः

ākāśacāriṇaḥ sarve jalapūrṇaṃ jagattrayam | te parityajya yuyudhurviyatyevobhaye gaṇāḥ

121

ततः क्षणाद् वराहास्य गणान् सर्वान् महाबलान् । हरस्य प्रमथा जघ्नुर्महावाता इवाम्बुदान्

tataḥ kṣaṇād varāhāsya gaṇān sarvān mahābalān | harasya pramathā jaghnurmahāvātā ivāmbudān

122

हतेषु तेषु वीरेषु वाराहेषु गणेष्वथ । दध्यौ वराहः किमिति प्राक् पश्चाद्वृत्तमास्थितम्

hateṣu teṣu vīreṣu vārāheṣu gaṇeṣvatha | dadhyau varāhaḥ kimiti prāk paścādvṛttamāsthitam

123

अथ चिन्तयतस्तस्य स्वान्तं गत्वा जनार्दनः। तत् सर्वं ज्ञापयामास वराहवपुषो हितम् । ततो देह – परित्यागं कर्तुं समयतस्तदा

atha cintayatastasya svāntaṃ gatvā janārdanaḥ| tat sarvaṃ jñāpayāmāsa varāhavapuṣo hitam | tato deha – parityāgaṃ kartuṃ samayatastadā

124

ततो दंष्ट्राप्रघातेन नरसिंहं महाबलः । शरभो भगवान् भर्गो द्विधा मध्ये चकार ह

tato daṃṣṭrāpraghātena narasiṃhaṃ mahābalaḥ | śarabho bhagavān bhargo dvidhā madhye cakāra ha

125

नरसिंहे द्विधाभूते नरभागेण तस्य च । नर एव समुत्पन्नो दिव्यरूपी महाऋषिः

narasiṃhe dvidhābhūte narabhāgeṇa tasya ca | nara eva samutpanno divyarūpī mahāṛṣiḥ

126

तस्य पञ्चास्यभागेन नारायण इतिश्रुतः । अभवत् सुमहातेजा मुनिरूपी जनार्दनः

tasya pañcāsyabhāgena nārāyaṇa itiśrutaḥ | abhavat sumahātejā munirūpī janārdanaḥ

127

नरो नारायणश्चोभौ सृष्टिहेतू महामती । द्वयोः प्रभावो दुर्धर्षः शास्त्रे वेदे तपःसु च

naro nārāyaṇaścobhau sṛṣṭihetū mahāmatī | dvayoḥ prabhāvo durdharṣaḥ śāstre vede tapaḥsu ca

128

तौ नावि विनिधायाथ मत्स्यमूर्त्यवितात्मनि । आससाद पुनर्देवो वाराहः शरभं हरिः

tau nāvi vinidhāyātha matsyamūrtyavitātmani | āsasāda punardevo vārāhaḥ śarabhaṃ hariḥ

129

वपुस्त्यागो मयावश्यं कर्तव्यो जगतां हिते

vapustyāgo mayāvaśyaṃ kartavyo jagatāṃ hite

130

इति पूर्वं प्रतिज्ञातं तदर्थोऽयं समुद्यमः । क्रियते हरिणा सार्धं शम्भुना ब्रह्मणापि च

iti pūrvaṃ pratijñātaṃ tadartho'yaṃ samudyamaḥ | kriyate hariṇā sārdhaṃ śambhunā brahmaṇāpi ca

131

इति संचिन्त्य स तदा शूकरः परमेश्वरः । जगाद शरभं देवं महादेवं महाबलम्

iti saṃcintya sa tadā śūkaraḥ parameśvaraḥ | jagāda śarabhaṃ devaṃ mahādevaṃ mahābalam

132

वाराह उवाच ।। जहि मां त्वं महादेव त्यक्ष्ये कायमसंशयम् । हिताय सर्वजगतां देवानामपि ऋत्विजान्

vārāha uvāca || jahi māṃ tvaṃ mahādeva tyakṣye kāyamasaṃśayam | hitāya sarvajagatāṃ devānāmapi ṛtvijān

133

मम देहप्रतीकौ धैर्यज्ञं यूपं प्रकल्प्य च । पृथक् पृथक् महाभागा सशामित्रं श्रुवादिकम्

mama dehapratīkau dhairyajñaṃ yūpaṃ prakalpya ca | pṛthak pṛthak mahābhāgā saśāmitraṃ śruvādikam

134

ततस्ते तान् त्रिभिः पुत्रैर्विधध्वं जगतां हिते । कनकेन सुवृत्तेन घोरेण च जगन्मयीम्

tataste tān tribhiḥ putrairvidhadhvaṃ jagatāṃ hite | kanakena suvṛttena ghoreṇa ca jaganmayīm

135

यज्ञाद् देवाः प्रजाश्चैव यज्ञादन्नान् नियोगिनः । सर्वं यज्ञात् सदा भावि सर्वं यज्ञमयं जगत्

yajñād devāḥ prajāścaiva yajñādannān niyoginaḥ | sarvaṃ yajñāt sadā bhāvi sarvaṃ yajñamayaṃ jagat

136

यमिमं पृथिवीगर्भमाधत्त मलिनी पुनः । तमुत्पन्नं स्वयं देवीं चिरं संगोपयिष्यति

yamimaṃ pṛthivīgarbhamādhatta malinī punaḥ | tamutpannaṃ svayaṃ devīṃ ciraṃ saṃgopayiṣyati

137

प्राप्ते काले यदा देवी तदायुष्मान् सुभाषते । वधस्तस्यातिमारार्ता तदैवैनं हनिष्यथ

prāpte kāle yadā devī tadāyuṣmān subhāṣate | vadhastasyātimārārtā tadaivainaṃ haniṣyatha

138

भारतीं पृथिवीं मग्नां यदाधः शतयोजनम् । शृङ्गिवराहरूपेण प्रोद्धरिष्ये तदात्विमाम्

bhāratīṃ pṛthivīṃ magnāṃ yadādhaḥ śatayojanam | śṛṅgivarāharūpeṇa proddhariṣye tadātvimām

139

कृतकृत्यं तु तं कायं त्याजयिष्यति ते सुतः । यो भावी देवसेनानी रुद्रात् षाण्मातुराह्वयः

kṛtakṛtyaṃ tu taṃ kāyaṃ tyājayiṣyati te sutaḥ | yo bhāvī devasenānī rudrāt ṣāṇmāturāhvayaḥ

140

मार्कण्डेय उवाच ।। एवं यज्ञवराहे तु भाषमाणे महाबले । निःसृत्य सुमहत्तेजो ज्वालामालातिदीपितम्

mārkaṇḍeya uvāca || evaṃ yajñavarāhe tu bhāṣamāṇe mahābale | niḥsṛtya sumahattejo jvālāmālātidīpitam

141

सूर्यकोटिप्रतीकाशं वराहवपुषस्तदा । हरेर्भगवतो देहे विवेश महद्दभुतम्

sūryakoṭipratīkāśaṃ varāhavapuṣastadā | harerbhagavato dehe viveśa mahaddabhutam

142

तस्मिन् विष्णौ प्रविष्टे तु वाराहे तेजसि द्विजाः । सुवृत्तात् कनकाद्घोरात्तेज आदात् स्वयं हरिः

tasmin viṣṇau praviṣṭe tu vārāhe tejasi dvijāḥ | suvṛttāt kanakādghorātteja ādāt svayaṃ hariḥ

143

तेषामपि शरीरेभ्यस्तेजोभागः पृथक् पृथक् । विनिःसृत्य विनिःसृत्य ज्वालामालातिदीपितः । प्रविवेश हरेः काये यथा तेषां पितुस्तथा

teṣāmapi śarīrebhyastejobhāgaḥ pṛthak pṛthak | viniḥsṛtya viniḥsṛtya jvālāmālātidīpitaḥ | praviveśa hareḥ kāye yathā teṣāṃ pitustathā

144

ततो हरिश्च ब्रह्मा च महादेवश्च तद्वचः । वाराहस्य प्रतिश्रुत्य ओमित्युक्त्वा पुनः पुनः

tato hariśca brahmā ca mahādevaśca tadvacaḥ | vārāhasya pratiśrutya omityuktvā punaḥ punaḥ

145

तेषां कायपरित्यागे अकार्षुर्यत्नमुत्तमम्

teṣāṃ kāyaparityāge akārṣuryatnamuttamam

146

ततस्तुण्डप्रहारेण शरभः कण्ठमध्यतः । भित्वा वपुर्वराहस्य पातयामास तज्जले

tatastuṇḍaprahāreṇa śarabhaḥ kaṇṭhamadhyataḥ | bhitvā vapurvarāhasya pātayāmāsa tajjale

147

तं पातयित्वा प्रथमं सुवृत्तं कनकं तथा । घोरं च कण्ठदेशेषु भित्वा भित्वा जघान ह

taṃ pātayitvā prathamaṃ suvṛttaṃ kanakaṃ tathā | ghoraṃ ca kaṇṭhadeśeṣu bhitvā bhitvā jaghāna ha

148

त्यक्तप्राणास्तु ते सर्वे पेतुस्तोये महार्णवे । जले शब्दं वितन्वानाः कालानलसमत्विषः

tyaktaprāṇāstu te sarve petustoye mahārṇave | jale śabdaṃ vitanvānāḥ kālānalasamatviṣaḥ

149

पतितेषु वराहेषु ब्रह्माविष्णुर्हरस्तथा । सृष्ट्यर्थं चिन्तयामासुः पुनरेव समागताः

patiteṣu varāheṣu brahmāviṣṇurharastathā | sṛṣṭyarthaṃ cintayāmāsuḥ punareva samāgatāḥ

150

हरस्य तु गणाः सर्वे तदा भर्गं समागताः । उपतस्थुर्महाभागाश्चतुर्भागेन भाजिताः

harasya tu gaṇāḥ sarve tadā bhargaṃ samāgatāḥ | upatasthurmahābhāgāścaturbhāgena bhājitāḥ

151

षट्त्रिंशत्तु सहस्राणि प्रमथा द्विजसत्तमाः । तत्रैकत्र सहस्राणि भागे षोडश संस्थिताः

ṣaṭtriṃśattu sahasrāṇi pramathā dvijasattamāḥ | tatraikatra sahasrāṇi bhāge ṣoḍaśa saṃsthitāḥ

152

नानारूपधरा ते वै जटाचन्द्रार्धमण्डिताः । ते सर्वे सकलैश्वर्ययुक्ता ध्यानपरायणाः

nānārūpadharā te vai jaṭācandrārdhamaṇḍitāḥ | te sarve sakalaiśvaryayuktā dhyānaparāyaṇāḥ

153

योगिनो मदमात्सर्यदम्भाहङ्कार वर्जिताः । क्षीणपापा महाभागाः शम्भोः प्रीतिकराः पराः

yogino madamātsaryadambhāhaṅkāra varjitāḥ | kṣīṇapāpā mahābhāgāḥ śambhoḥ prītikarāḥ parāḥ

154

न ते परिग्रहं रागं कांक्षन्ति स्म कदाचन । संसार - विमुखाः सर्वे यतयो योगतत्पराः

na te parigrahaṃ rāgaṃ kāṃkṣanti sma kadācana | saṃsāra - vimukhāḥ sarve yatayo yogatatparāḥ

155

ध्यानावस्थं महादेवं परिवार्य धृतव्रताः । कृत्वा परिषदं रुच्या तिष्ठन्ति विगतक्लमाः

dhyānāvasthaṃ mahādevaṃ parivārya dhṛtavratāḥ | kṛtvā pariṣadaṃ rucyā tiṣṭhanti vigataklamāḥ

156

यदैव परमं ज्योतिश्चिन्तयत्यम्बिकापतिः । तदैव ते पारिषदाः सर्वे संवेष्टयन्ति तम्

yadaiva paramaṃ jyotiścintayatyambikāpatiḥ | tadaiva te pāriṣadāḥ sarve saṃveṣṭayanti tam

157

ते षोडश समाख्याताः कोटयो ये यतव्रताः । सिंहव्याघ्रादि सारूप्या अणिमादिसमायुताः

te ṣoḍaśa samākhyātāḥ koṭayo ye yatavratāḥ | siṃhavyāghrādi sārūpyā aṇimādisamāyutāḥ

158

अपरे कामिनः शम्भोः सुनर्मसचिवाः स्मृताः । विचित्ररूपाभरणा जटाचन्द्रार्धमण्डिताः

apare kāminaḥ śambhoḥ sunarmasacivāḥ smṛtāḥ | vicitrarūpābharaṇā jaṭācandrārdhamaṇḍitāḥ

159

हरस्य तुल्यरूपेण विशदा वृषभध्वजाः । उमासदृशरूपाभिः प्रमदाभिः समागताः

harasya tulyarūpeṇa viśadā vṛṣabhadhvajāḥ | umāsadṛśarūpābhiḥ pramadābhiḥ samāgatāḥ

160

विचित्रमाल्याभरणा दिव्यस्रग्गन्धभूषिताः । उमासहायं क्रीडन्तमनुगच्छन्ति भूषिताः । शृङ्गारवेषाभरणा अष्टौ ते कोटयो गणाः

vicitramālyābharaṇā divyasraggandhabhūṣitāḥ | umāsahāyaṃ krīḍantamanugacchanti bhūṣitāḥ | śṛṅgāraveṣābharaṇā aṣṭau te koṭayo gaṇāḥ

161

अर्धनारीश्वराश्चान्ये ह्यर्धनारीश्वरं हरम् । ध्यानस्थं प्रविविशुस्ते तुल्यरूपा हरस्य ये

ardhanārīśvarāścānye hyardhanārīśvaraṃ haram | dhyānasthaṃ praviviśuste tulyarūpā harasya ye

162

उमासहायो हि यदा रमते ससुखं हरः । अर्धनारीशरीरास्तु द्वारपाला भवन्ति ते

umāsahāyo hi yadā ramate sasukhaṃ haraḥ | ardhanārīśarīrāstu dvārapālā bhavanti te

163

आकाशमार्गे गच्छन्तमनुगच्छन्ति नित्यशः । ध्यानस्थं परिचर्यन्ति सलिलादिभिरीश्वरम्

ākāśamārge gacchantamanugacchanti nityaśaḥ | dhyānasthaṃ paricaryanti salilādibhirīśvaram

165

नानाशस्त्रधराः शम्भोर्गणास्ते प्रमथाः स्मृताः ।। १६४ । । प्रमथ्नन्ति च युद्धेषु युध्यमानान् महाबलान् । ते वै महाबलाः शूराः सङ्ख्यया नव कोटयः

nānāśastradharāḥ śambhorgaṇāste pramathāḥ smṛtāḥ || 164 | | pramathnanti ca yuddheṣu yudhyamānān mahābalān | te vai mahābalāḥ śūrāḥ saṅkhyayā nava koṭayaḥ

166

अपरे गायनास्तालमृदङ्गपणवादिभिः । नृत्यन्ति वाद्यं कुर्वन्ति गायन्ति मधुरस्वरम्

apare gāyanāstālamṛdaṅgapaṇavādibhiḥ | nṛtyanti vādyaṃ kurvanti gāyanti madhurasvaram

167

नानारूपधरास्ते वै सङ्ख्यया कोटयस्त्रयः । सततं चानुगच्छन्ति विचरन्तं महेश्वरम्

nānārūpadharāste vai saṅkhyayā koṭayastrayaḥ | satataṃ cānugacchanti vicarantaṃ maheśvaram

168

सर्वे मायाविनः शूराः सर्वे शास्त्रार्थपारगाः । सर्वे सर्वत्र सर्वज्ञाः सर्वे सर्वत्रगाः सदा

sarve māyāvinaḥ śūrāḥ sarve śāstrārthapāragāḥ | sarve sarvatra sarvajñāḥ sarve sarvatragāḥ sadā

169

मुहूर्तात् सर्वभुवनं गत्या यान्ति पुनर्भवम् । अणिमाद्यष्टकैश्वर्ययुक्तास्ते वै महाबलाः

muhūrtāt sarvabhuvanaṃ gatyā yānti punarbhavam | aṇimādyaṣṭakaiśvaryayuktāste vai mahābalāḥ

170

अपरे रुद्रनामानो जटाचन्द्रार्धमण्डिताः । देवेन्द्रस्य नियोगेन वर्तन्ते त्रिदिवे सदा । तेषां सङ्ख्या चैककोटिस्ते सर्वे बलवत्तराः

apare rudranāmāno jaṭācandrārdhamaṇḍitāḥ | devendrasya niyogena vartante tridive sadā | teṣāṃ saṅkhyā caikakoṭiste sarve balavattarāḥ

171

कुर्वन्ति हि सदा सेवां हरस्य सततं गणाः । विस्मयन्ति च पापिष्ठान् धर्मिष्ठान् पालयन्ति च

kurvanti hi sadā sevāṃ harasya satataṃ gaṇāḥ | vismayanti ca pāpiṣṭhān dharmiṣṭhān pālayanti ca

172

अनुगृणन्ति सततं धृतपाशुपतव्रतान् । विघ्नांश्च सततं घ्नन्ति योगिनां प्रयतात्मनाम्

anugṛṇanti satataṃ dhṛtapāśupatavratān | vighnāṃśca satataṃ ghnanti yogināṃ prayatātmanām

173

षट्त्रिंशत् कोटयश्चैते हरस्य सकला गणाः । वराहगणनाशार्थं हिताय जगतां तथा

ṣaṭtriṃśat koṭayaścaite harasya sakalā gaṇāḥ | varāhagaṇanāśārthaṃ hitāya jagatāṃ tathā

174

शङ्करस्याथ सेवायै समुत्पन्ना इमे गणाः

śaṅkarasyātha sevāyai samutpannā ime gaṇāḥ

175

वराहस्य गणान् दृष्ट्वा नरसिंहं तथा हरिम् । स्वयं शरभरूपः सन् ध्यायन्नादं तदाकरोत् । तच्छीत्कराद्यतो जातास्तत्तेषां बहुरूपता

varāhasya gaṇān dṛṣṭvā narasiṃhaṃ tathā harim | svayaṃ śarabharūpaḥ san dhyāyannādaṃ tadākarot | tacchītkarādyato jātāstatteṣāṃ bahurūpatā

176

क्रूरदृष्ट्या क्रूरयुद्धैः क्रूरकृत्यैरिमान् गणान् । वराहस्य घ्नतेत्येवं यतः प्रोक्तं कपर्दिना । अतस्ते क्रूरकर्माणः प्रजाताश्च भयङ्कराः

krūradṛṣṭyā krūrayuddhaiḥ krūrakṛtyairimān gaṇān | varāhasya ghnatetyevaṃ yataḥ proktaṃ kapardinā | ataste krūrakarmāṇaḥ prajātāśca bhayaṅkarāḥ

177

न सदा क्रूरकर्माणि ते कुर्वन्ति महौजसः । दृष्टिमात्रस्य ते क्रूराः क्रूरास्ते न तु कार्यतः

na sadā krūrakarmāṇi te kurvanti mahaujasaḥ | dṛṣṭimātrasya te krūrāḥ krūrāste na tu kāryataḥ

178

फलं जलं तथा पुष्पं पत्रं मूलं तथैव च

phalaṃ jalaṃ tathā puṣpaṃ patraṃ mūlaṃ tathaiva ca

179

निवेदितानि भुञ्जन्ति वनपर्वतसानुषु । आहृत्यापि च भुञ्जन्ति पत्रं पुष्पादिकं च यत्

niveditāni bhuñjanti vanaparvatasānuṣu | āhṛtyāpi ca bhuñjanti patraṃ puṣpādikaṃ ca yat

180

भवेद्भर्गस्य यद्धोग्यं तद्भोगास्ते महौजसः । आमिषाणि च नाश्नन्ति हित्वा चैत्रचतुर्दशीम्

bhavedbhargasya yaddhogyaṃ tadbhogāste mahaujasaḥ | āmiṣāṇi ca nāśnanti hitvā caitracaturdaśīm

181

तत्रामिषं हरो भुंक्ते चतुर्दश्या मधौ सदा । ततः सर्वे गणास्तत्र भुंजते पललान्यपि

tatrāmiṣaṃ haro bhuṃkte caturdaśyā madhau sadā | tataḥ sarve gaṇāstatra bhuṃjate palalānyapi

182

हते वराहस्य गणे भर्गमासाद्य ते गणाः । चतुर्भागाः स्वयं भूत्वा भूतकर्मेति वै जगुः । भूतत्वमभवत्तेषां चतुर्भागवतां तदा । वचनात् पद्मयोस्तु भूतग्रामस्ततो मतः

hate varāhasya gaṇe bhargamāsādya te gaṇāḥ | caturbhāgāḥ svayaṃ bhūtvā bhūtakarmeti vai jaguḥ | bhūtatvamabhavatteṣāṃ caturbhāgavatāṃ tadā | vacanāt padmayostu bhūtagrāmastato mataḥ

183

यो लोकविदितः पूर्वं भूतग्रामश्चतुर्विधः । यतस्तेभ्योऽधिको यत्तद्भूतग्रामः स उच्यते

yo lokaviditaḥ pūrvaṃ bhūtagrāmaścaturvidhaḥ | yatastebhyo'dhiko yattadbhūtagrāmaḥ sa ucyate

185

इति वः कथितं सर्वं भूताः शम्भुगणाः यथा । यदाहारा यदाकारा यत्कृत्यास्ते महौजसः ।। १८४ । । य इदं शृणुयान्नित्यमाख्यानं महदद्भुतम् । स दीर्घायुः सदोत्साही योगयुक्तश्च जायते

iti vaḥ kathitaṃ sarvaṃ bhūtāḥ śambhugaṇāḥ yathā | yadāhārā yadākārā yatkṛtyāste mahaujasaḥ || 184 | | ya idaṃ śṛṇuyānnityamākhyānaṃ mahadadbhutam | sa dīrghāyuḥ sadotsāhī yogayuktaśca jāyate

इति श्रीकालिकापुराणे शरभवाराहयुद्धो नाम त्रिंशोऽध्यायः

iti śrīkālikāpurāṇe śarabhavārāhayuddho nāma triṃśo'dhyāyaḥ

अथ कालिका पुराण अध्याय ३१

ऋषय ऊचुः ।। कथं यज्ञवराहस्य देहो यज्ञत्वमाप्तवान् । त्रेतात्वमगमन् पुत्रा वराहस्य कथं त्रयः

ṛṣaya ūcuḥ || kathaṃ yajñavarāhasya deho yajñatvamāptavān | tretātvamagaman putrā varāhasya kathaṃ trayaḥ

आकालिकोऽयं प्रलयः कस्माद् भगवता कृतः । जनक्षयो महाघोरो वराहेण महात्मना

ākāliko'yaṃ pralayaḥ kasmād bhagavatā kṛtaḥ | janakṣayo mahāghoro varāheṇa mahātmanā

कथं वा मत्स्यरूपेण वेदास्त्राताश्च शार्ङ्गिणा । कथं पुनरभूत् सृष्टिः केन चोर्वी समुद्धृता

kathaṃ vā matsyarūpeṇa vedāstrātāśca śārṅgiṇā | kathaṃ punarabhūt sṛṣṭiḥ kena corvī samuddhṛtā

ईश्वरः शारभं कायं त्यक्तवान् वा कथं गुरो । कीदृक् प्रवृत्तं तद्देहं तन्नो वद महामते

īśvaraḥ śārabhaṃ kāyaṃ tyaktavān vā kathaṃ guro | kīdṛk pravṛttaṃ taddehaṃ tanno vada mahāmate

एतेषां द्विजशार्दूल भवान् प्रत्यक्षदर्शिवान् । तन्नोऽद्य श्रोष्यमाणानां कथयस्व महामते

eteṣāṃ dvijaśārdūla bhavān pratyakṣadarśivān | tanno'dya śroṣyamāṇānāṃ kathayasva mahāmate

मार्कण्डेय उवाच ।। शृणुध्वं द्विजशार्दूला यत्पृष्टोऽहमिहाद्भुतम् । श्रृण्वन्त्ववहिताः सर्वे सर्ववेदफलप्रदम्

mārkaṇḍeya uvāca || śṛṇudhvaṃ dvijaśārdūlā yatpṛṣṭo'hamihādbhutam | śrṛṇvantvavahitāḥ sarve sarvavedaphalapradam

यज्ञेषु देवास्तुष्यन्ति यज्ञेन सर्वं प्रतिष्ठितम् । यज्ञेन ध्रियते पृथ्वी यज्ञस्तारयति प्रजाः

yajñeṣu devāstuṣyanti yajñena sarvaṃ pratiṣṭhitam | yajñena dhriyate pṛthvī yajñastārayati prajāḥ

अन्नेन भूता जीवन्ति पर्जन्यादन्नसम्भवः । पर्जन्यो जायते यज्ञात् सर्वं यज्ञमयं ततः

annena bhūtā jīvanti parjanyādannasambhavaḥ | parjanyo jāyate yajñāt sarvaṃ yajñamayaṃ tataḥ

स यज्ञोऽभूद्वराहस्य कायाच्छम्भुविदारितात् । यथाहं कथये तद्वः शृण्वन्त्ववहिता द्विजाः

sa yajño'bhūdvarāhasya kāyācchambhuvidāritāt | yathāhaṃ kathaye tadvaḥ śṛṇvantvavahitā dvijāḥ

विदारिते वराहस्य काये भर्गेण तत्क्षणात् । ब्रह्मविष्णुशिवा देवाः सर्वैश्च प्रमथैः सह

vidārite varāhasya kāye bhargeṇa tatkṣaṇāt | brahmaviṣṇuśivā devāḥ sarvaiśca pramathaiḥ saha

निन्युर्जलात् समुद्धृत्य तच्छरीरं नभः प्रति । तद्धिदुः शरीरं तत् विष्णोश्चक्रेण खण्डशः

ninyurjalāt samuddhṛtya taccharīraṃ nabhaḥ prati | taddhiduḥ śarīraṃ tat viṣṇoścakreṇa khaṇḍaśaḥ

तस्यांगसन्धयो यज्ञा जाताश्च वै पृथक् पृथक् । यस्मादङ्गाच्च ये जातास्तच्छृण्वन्तु महर्षयः

tasyāṃgasandhayo yajñā jātāśca vai pṛthak pṛthak | yasmādaṅgācca ye jātāstacchṛṇvantu maharṣayaḥ

भ्रूनासासन्धितो जातो ज्योतिष्टोमो महाध्वरः । हनुश्रवणसन्ध्योस्तु वह्निष्टोमो व्यजायत

bhrūnāsāsandhito jāto jyotiṣṭomo mahādhvaraḥ | hanuśravaṇasandhyostu vahniṣṭomo vyajāyata

चक्षूर्भुवो सन्धिना तु व्रात्यष्टोमो व्यजायत । जात: पौनर्भवष्टोमस्तस्य पोत्रौष्ठसन्धितः

cakṣūrbhuvo sandhinā tu vrātyaṣṭomo vyajāyata | jāta: paunarbhavaṣṭomastasya potrauṣṭhasandhitaḥ

वृद्धष्टोमवृहत्ष्टोमौ जिह्वामूलादजायताम् । अतिरात्रं सवैराजमधोजिह्वान्तरादभूत्

vṛddhaṣṭomavṛhatṣṭomau jihvāmūlādajāyatām | atirātraṃ savairājamadhojihvāntarādabhūt

अध्यापनं ब्रह्मयज्ञः पितृयज्ञस्तु तर्पणम् । होमो दैवोबलिर्भौतो नृयज्ञोऽतिथिपूजनम्

adhyāpanaṃ brahmayajñaḥ pitṛyajñastu tarpaṇam | homo daivobalirbhauto nṛyajño'tithipūjanam

स्नानं तर्पणपर्यतं नित्ययज्ञाश्च सर्वशः । कण्ठसंध्धेः समुत्पन्नाः जिह्वातो विधयस्तथा

snānaṃ tarpaṇaparyataṃ nityayajñāśca sarvaśaḥ | kaṇṭhasaṃdhdheḥ samutpannāḥ jihvāto vidhayastathā

वाजिमेध महामेधौ नरमेधस्तथैव च । प्राणिहिंसाकरा येऽन्ते ते जाताः पादसन्धितः

vājimedha mahāmedhau naramedhastathaiva ca | prāṇihiṃsākarā ye'nte te jātāḥ pādasandhitaḥ

राजसूयोऽर्थकारी च वाजपेयस्तथैव च । पृष्टसन्धौ समुत्पन्ना ग्रहयज्ञास्तथैव च

rājasūyo'rthakārī ca vājapeyastathaiva ca | pṛṣṭasandhau samutpannā grahayajñāstathaiva ca

प्रतिष्ठोत्सर्गयज्ञाश्च दानश्राद्धादयस्तथा । हृत्सन्धितः समुत्पन्नाः सावित्रीयज्ञ एव च

pratiṣṭhotsargayajñāśca dānaśrāddhādayastathā | hṛtsandhitaḥ samutpannāḥ sāvitrīyajña eva ca

सर्वे सांस्कारिका यज्ञाः प्रायश्चित्तकराश्च ये । ते मेढ्रसन्धितो जाता यज्ञास्तस्य महात्मनः

sarve sāṃskārikā yajñāḥ prāyaścittakarāśca ye | te meḍhrasandhito jātā yajñāstasya mahātmanaḥ

रक्षःसत्रं सर्पसत्रं सर्वं चैवाभिचारिकम् । गोमेधो वृक्षयागश्च खुरेभ्यो ह्यभवन्निमे

rakṣaḥsatraṃ sarpasatraṃ sarvaṃ caivābhicārikam | gomedho vṛkṣayāgaśca khurebhyo hyabhavannime

मायेष्टिः परमेष्टिश्च गीष्पतिर्भोगसम्भवः । लाङ्गुलसन्धौ संजाता अग्निष्टोमस्तथैव च

māyeṣṭiḥ parameṣṭiśca gīṣpatirbhogasambhavaḥ | lāṅgulasandhau saṃjātā agniṣṭomastathaiva ca

नैमित्तिकाश्च ये यज्ञा: संक्रान्त्यादौ प्रकीर्तिताः । लाङ्गुलसन्धौ ते जातास्तथा द्वादशवार्षिकम्

naimittikāśca ye yajñā: saṃkrāntyādau prakīrtitāḥ | lāṅgulasandhau te jātāstathā dvādaśavārṣikam

तीर्थप्रयोगसामौज: यज्ञः संकर्षणस्तथा । आर्कमाथर्वणचैव नाडीसन्धेः समुद्भुताः

tīrthaprayogasāmauja: yajñaḥ saṃkarṣaṇastathā | ārkamātharvaṇacaiva nāḍīsandheḥ samudbhutāḥ

ऋचोत्कर्षः क्षेत्रयज्ञाः पञ्चसर्गातियोजनः । लिङ्गसंस्थानहेरम्बयज्ञा जाताश्च जानूनि

ṛcotkarṣaḥ kṣetrayajñāḥ pañcasargātiyojanaḥ | liṅgasaṃsthānaherambayajñā jātāśca jānūni

एवमष्टाधिकं जातं सहस्रं द्विजसत्तमाः । यज्ञानां सततं लोका यैर्भाव्यन्तेऽधुनापि च

evamaṣṭādhikaṃ jātaṃ sahasraṃ dvijasattamāḥ | yajñānāṃ satataṃ lokā yairbhāvyante'dhunāpi ca

स्रुगस्य पोत्रात् संजाता नासिकायाः स्रुवोऽभवत् । अन्ये स्रुक्स्रुबभेदा ये ते जाता पोत्रनासयोः

srugasya potrāt saṃjātā nāsikāyāḥ sruvo'bhavat | anye sruksrubabhedā ye te jātā potranāsayoḥ

ग्रीवाभागेण तस्याभूत् प्राग्वंशो मुनिसत्तमाः । इष्टापूर्तिर्वजुर्धर्मों जाता: श्रवणरन्ध्रतः

grīvābhāgeṇa tasyābhūt prāgvaṃśo munisattamāḥ | iṣṭāpūrtirvajurdharmoṃ jātā: śravaṇarandhrataḥ

दंष्ट्राभ्यो ह्यभवन् यूपाः कुशा रोमाणि चाभवन् । उद्गाता च तथाध्वर्युर्होता शामित्रमेव च

daṃṣṭrābhyo hyabhavan yūpāḥ kuśā romāṇi cābhavan | udgātā ca tathādhvaryurhotā śāmitrameva ca

अग्रदक्षिणवामांग पश्चात्-पादेषु सङ्गताः । पुरोडाशाः सचरवो जाता मस्तिष्कसंचयात्

agradakṣiṇavāmāṃga paścāt-pādeṣu saṅgatāḥ | puroḍāśāḥ sacaravo jātā mastiṣkasaṃcayāt

कर्सूर्नेत्रद्वयाज्जाता यज्ञकेतुस्तथा खुरात् । मध्यभागोऽभवद्वेदी मेढ्रात् कुण्डमजायत

karsūrnetradvayājjātā yajñaketustathā khurāt | madhyabhāgo'bhavadvedī meḍhrāt kuṇḍamajāyata

रेतोभागात्तथैवाज्यं स्वधामन्त्राः समुद्गताः । यज्ञालयः पृष्ठभागाद्हृत्पद्माद्यज्ञ एव च । तदात्मा यज्ञपुरुषो मुंजा: कक्षात्समुद्गताः

retobhāgāttathaivājyaṃ svadhāmantrāḥ samudgatāḥ | yajñālayaḥ pṛṣṭhabhāgādhṛtpadmādyajña eva ca | tadātmā yajñapuruṣo muṃjā: kakṣātsamudgatāḥ

एवं यावन्ति यज्ञानां भाण्डानि च हवींषि च । तानि यज्ञवराहस्य शरीरादेव चाभवन्

evaṃ yāvanti yajñānāṃ bhāṇḍāni ca havīṃṣi ca | tāni yajñavarāhasya śarīrādeva cābhavan

एवं यज्ञवराहस्य शरीरं यज्ञतामगात् । यज्ञरूपेण सकलमाप्यायितुमिदं जगत्

evaṃ yajñavarāhasya śarīraṃ yajñatāmagāt | yajñarūpeṇa sakalamāpyāyitumidaṃ jagat

एवं विधाय यज्ञं तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । सुवृत्तं कनकं घोरमासेदुर्यत्नतत्पराः

evaṃ vidhāya yajñaṃ tu brahmaviṣṇumaheśvarāḥ | suvṛttaṃ kanakaṃ ghoramāseduryatnatatparāḥ

ततस्तेषां शरीराणि पिण्डीकृत्य पृथक् पृथक् । त्रिदेवास्त्रिशरीराणि व्यधमन्मुखवायुभिः

tatasteṣāṃ śarīrāṇi piṇḍīkṛtya pṛthak pṛthak | tridevāstriśarīrāṇi vyadhamanmukhavāyubhiḥ

सुवृत्तस्य शरीरं तु व्यधमन्मुखवायुना । स्वयमेव जगत्स्रष्टा दक्षिणाग्निस्ततोऽभवत्

suvṛttasya śarīraṃ tu vyadhamanmukhavāyunā | svayameva jagatsraṣṭā dakṣiṇāgnistato'bhavat

कनकस्य शरीरं तु ध्मापयामास केशवः । ततोऽभूद्गार्हपत्याग्निः पञ्चवैतानभोजनः

kanakasya śarīraṃ tu dhmāpayāmāsa keśavaḥ | tato'bhūdgārhapatyāgniḥ pañcavaitānabhojanaḥ

घोरस्य तु वपुः शम्भुर्ध्यापयामास वै स्वयम् । तत आहवनीयोऽग्निस्तत्क्षणात् समजायत

ghorasya tu vapuḥ śambhurdhyāpayāmāsa vai svayam | tata āhavanīyo'gnistatkṣaṇāt samajāyata

एतैस्त्रिभिर्जगद्व्याप्तं त्रिमूलं सकलं जगत् । एतद् यत्र त्रयं नित्यं तिष्ठन्ति द्विजसत्तमाः । समस्ता देवतास्तत्र वसन्त्यनुचरैः सह

etaistribhirjagadvyāptaṃ trimūlaṃ sakalaṃ jagat | etad yatra trayaṃ nityaṃ tiṣṭhanti dvijasattamāḥ | samastā devatāstatra vasantyanucaraiḥ saha

एतद्भद्रपदं नित्यमेतदेव त्रयात्मकम् । एतत्त्रयीविधिस्थानमेतत् पुण्यकरं परम्

etadbhadrapadaṃ nityametadeva trayātmakam | etattrayīvidhisthānametat puṇyakaraṃ param

यस्मिन् जनपदे चैते हूयन्ते वह्नयस्त्रयः । तस्मिन् जनपदे नित्यं चतुर्वर्गो विवर्धते

yasmin janapade caite hūyante vahnayastrayaḥ | tasmin janapade nityaṃ caturvargo vivardhate

एतद्वः कथितं सर्वं यत् पृष्टोऽहं द्विजोत्तमाः

etadvaḥ kathitaṃ sarvaṃ yat pṛṣṭo'haṃ dvijottamāḥ

यथा यज्ञवराहस्य देहो यज्ञत्वमाप्तवान् । यथा च तस्य पुत्राणां देहतो वह्नयोऽभवन्

yathā yajñavarāhasya deho yajñatvamāptavān | yathā ca tasya putrāṇāṃ dehato vahnayo'bhavan

इति श्रीकालिकापुराणे वाराहतनौ यज्ञोत्पत्तिर्नाम एकत्रिंशोऽध्यायः

iti śrīkālikāpurāṇe vārāhatanau yajñotpattirnāma ekatriṃśo'dhyāyaḥ

अथ कालिका पुराण अध्याय ३२

ऋषय ऊचुः ॥ आकालिकोऽयं प्रलयो यतो भगवता कृतः । तच्छृण्वन्तु महाभागा वाराहं लोकसंक्षयम्

ṛṣaya ūcuḥ || ākāliko'yaṃ pralayo yato bhagavatā kṛtaḥ | tacchṛṇvantu mahābhāgā vārāhaṃ lokasaṃkṣayam

यथा वा मत्स्यरूपेण वेदास्त्राताश्च शार्ङ्गिणा । तदहं संप्रवक्ष्यामि सर्वपापप्रणाशनम्

yathā vā matsyarūpeṇa vedāstrātāśca śārṅgiṇā | tadahaṃ saṃpravakṣyāmi sarvapāpapraṇāśanam

पुरा महामुनिः सिद्धः कपिलो विष्णुरीश्वरः । साक्षात् स्वयं हरिर्योऽसौ सिद्धानामुत्तमो मुनिः

purā mahāmuniḥ siddhaḥ kapilo viṣṇurīśvaraḥ | sākṣāt svayaṃ hariryo'sau siddhānāmuttamo muniḥ

ध्यायतः सिद्धमित्येवं सर्वं जगदिदं स्वतः । यतो जातो हरेः कायात् कपिलस्तेन स स्मृतः

dhyāyataḥ siddhamityevaṃ sarvaṃ jagadidaṃ svataḥ | yato jāto hareḥ kāyāt kapilastena sa smṛtaḥ

स एकदा पुरा भूत्वा मनोः स्वायम्भुवेऽन्तरे । स्वायम्भुवं मनुं वाक्यं मुनिवर्योऽब्रवीदिदम्

sa ekadā purā bhūtvā manoḥ svāyambhuve'ntare | svāyambhuvaṃ manuṃ vākyaṃ munivaryo'bravīdidam

कपिल उवाच । स्वायम्भुव मुनिश्रेष्ठ ब्रह्मरूप महामते । ममैवमीप्सितार्थं त्वं देहि प्रार्थयतोऽधुना

kapila uvāca | svāyambhuva muniśreṣṭha brahmarūpa mahāmate | mamaivamīpsitārthaṃ tvaṃ dehi prārthayato'dhunā

जगत्सर्वं तवैवेदं त्वया च परिपालितम् । त्वया सर्वं जगत् सृष्टं त्वमेव जगतां पतिः

jagatsarvaṃ tavaivedaṃ tvayā ca paripālitam | tvayā sarvaṃ jagat sṛṣṭaṃ tvameva jagatāṃ patiḥ

स्वर्गे पृथिव्यां पाताले देवमानुषजन्तुषु । त्वं प्रभुर्वरदो गोप्ता त्वमेवैकः सनातनः

svarge pṛthivyāṃ pātāle devamānuṣajantuṣu | tvaṃ prabhurvarado goptā tvamevaikaḥ sanātanaḥ

त्वं वै धाता विधाता च त्वं हि सर्वेश्वरेश्वरः । त्वयि प्रतिष्ठितं सर्वं सततं भुवनत्रयम्

tvaṃ vai dhātā vidhātā ca tvaṃ hi sarveśvareśvaraḥ | tvayi pratiṣṭhitaṃ sarvaṃ satataṃ bhuvanatrayam

तपस्यतो तव समं प्रतिभास्यति सोऽनुगम् । कार्यकारणतत्त्वाघ सहितानि जगन्ति वै

tapasyato tava samaṃ pratibhāsyati so'nugam | kāryakāraṇatattvāgha sahitāni jaganti vai

तन्मे देहि रहः स्थानं त्रिषु लोकेषु दुर्लभम् । पुण्यं पापहरं रम्यं ज्ञानप्रभवमुत्तमम्

tanme dehi rahaḥ sthānaṃ triṣu lokeṣu durlabham | puṇyaṃ pāpaharaṃ ramyaṃ jñānaprabhavamuttamam

अहं हि सर्वभूतानां भूत्वा प्रत्यक्षदर्शिवान् । उद्धरिष्ये जगज्जातं निर्माय ज्ञानदीपिकाम्

ahaṃ hi sarvabhūtānāṃ bhūtvā pratyakṣadarśivān | uddhariṣye jagajjātaṃ nirmāya jñānadīpikām

अज्ञानसागरे मग्नमधुना सकलं जगत् । ज्ञानप्लवं प्रदायाहं तारयिष्ये जगत्त्रयम्

ajñānasāgare magnamadhunā sakalaṃ jagat | jñānaplavaṃ pradāyāhaṃ tārayiṣye jagattrayam

एतस्मिन्मां भवान् सम्यगुपपन्नमिहेच्छति । त्वन्नो नाथश्च पूज्यश्च पालकश्च जगत्प्रभो

etasminmāṃ bhavān samyagupapannamihecchati | tvanno nāthaśca pūjyaśca pālakaśca jagatprabho

इत्येवमुक्तः स मनुः कपिलेन महात्मना । प्रत्युवाच महात्मानं कपिलं संशितव्रतम्

ityevamuktaḥ sa manuḥ kapilena mahātmanā | pratyuvāca mahātmānaṃ kapilaṃ saṃśitavratam

मनुरुवाच ।। यदि त्वयाखिलजगद्धितार्थं ज्ञानदीपिकाम् । चिकीर्षुणा यतः कार्यं किं स्थानार्थनया तव

manuruvāca || yadi tvayākhilajagaddhitārthaṃ jñānadīpikām | cikīrṣuṇā yataḥ kāryaṃ kiṃ sthānārthanayā tava

हिरण्यगर्भः सुमहत् तपस्तेपे पुराद्भुतम् । स मे ययाचे तपसे स्थानं कस्मै न च द्विज

hiraṇyagarbhaḥ sumahat tapastepe purādbhutam | sa me yayāce tapase sthānaṃ kasmai na ca dvija

शम्भुः सम्भोगरहितो देवमानेन वत्सरान् । अयुतानि तपस्तेपे सोऽपि स्थानं न चैक्षत

śambhuḥ sambhogarahito devamānena vatsarān | ayutāni tapastepe so'pi sthānaṃ na caikṣata

देवेन्द्रो वीतिहोत्रश्च शमनो रक्षसां पतिः । यादः पतिर्मातरिश्वा धनाध्यक्षस्तथैव च

devendro vītihotraśca śamano rakṣasāṃ patiḥ | yādaḥ patirmātariśvā dhanādhyakṣastathaiva ca

एते ते पुस्तपस्तीव्रं दिक्पालत्वमभीप्सवः । स्थानं न मार्गयामासुः किञ्चनापि महामुने

ete te pustapastīvraṃ dikpālatvamabhīpsavaḥ | sthānaṃ na mārgayāmāsuḥ kiñcanāpi mahāmune

देवागाराणि तीर्थानि क्षेत्राणि सरितस्तथा । बहूनि पुण्यभाग्यत्र तिष्ठन्ति कपिल क्षितौ

devāgārāṇi tīrthāni kṣetrāṇi saritastathā | bahūni puṇyabhāgyatra tiṣṭhanti kapila kṣitau

तेषामेकतमं त्वं चेदासाद्य कुरुषे तपः । स्थानं ब्रह्मंस्तप: सिद्धिर्न भविष्यति तत्र किम्

teṣāmekatamaṃ tvaṃ cedāsādya kuruṣe tapaḥ | sthānaṃ brahmaṃstapa: siddhirna bhaviṣyati tatra kim

मत्तः स्थानार्थना तावत् केवलं ते विकत्थनम् । अयं विकत्थनो धर्मो युज्यते न तपस्विनाम्

mattaḥ sthānārthanā tāvat kevalaṃ te vikatthanam | ayaṃ vikatthano dharmo yujyate na tapasvinām

मार्कण्डेय उवाच ।। एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य मनोः स्वायम्भुवस्य तु । चुकोप कपिलः सिद्धः प्रोवाच च तदा मनुम्

mārkaṇḍeya uvāca || etacchrutvā vacastasya manoḥ svāyambhuvasya tu | cukopa kapilaḥ siddhaḥ provāca ca tadā manum

कपिल उवाच ।। त्वयि विश्रम्भमाधाय तपसः सिद्धयेऽचिरात् । स्थानं मया प्रार्थितं ते तन्मां क्षिपसि हेतुभिः

kapila uvāca || tvayi viśrambhamādhāya tapasaḥ siddhaye'cirāt | sthānaṃ mayā prārthitaṃ te tanmāṃ kṣipasi hetubhiḥ

अनेनात्युग्रवचसा तवैवाहं न चक्षमे । स्वयं त्रिभुवनाध्यक्ष इति ते गर्व ईदृशः

anenātyugravacasā tavaivāhaṃ na cakṣame | svayaṃ tribhuvanādhyakṣa iti te garva īdṛśaḥ

अक्षम्यं ते वचो मेऽद्य प्रार्थनायां विकत्थनम् । यत् त्वं वदसि तस्य त्वं फलमेतदवाप्नुहि

akṣamyaṃ te vaco me'dya prārthanāyāṃ vikatthanam | yat tvaṃ vadasi tasya tvaṃ phalametadavāpnuhi

इदं त्रिभुवनं सर्वं सदेवासुरमानुषम् । हतप्रहतविध्वस्तमचिरेण भविष्यति

idaṃ tribhuvanaṃ sarvaṃ sadevāsuramānuṣam | hataprahatavidhvastamacireṇa bhaviṣyati

येनेयमुद्धृता पृथ्वी येन वा स्थापिता पुनः । यो वास्या अन्नकर्ता स्याद्यो वास्याः परिरक्षकः । त एव सर्वे हिंसन्तु सकलं सचराचरम्

yeneyamuddhṛtā pṛthvī yena vā sthāpitā punaḥ | yo vāsyā annakartā syādyo vāsyāḥ parirakṣakaḥ | ta eva sarve hiṃsantu sakalaṃ sacarācaram

नचिराद्रक्ष्यसि मनोजलपूर्णं जगत्त्रयम् । हतप्रहतविध्वस्तं तव गर्वविशातनम्

nacirādrakṣyasi manojalapūrṇaṃ jagattrayam | hataprahatavidhvastaṃ tava garvaviśātanam

एवमुक्त्वा मुनीन्द्रोऽसौ कपिलस्तपसां निधिः । अन्तर्दधे जगामापि तदा ब्रह्मसदो मुनिः

evamuktvā munīndro'sau kapilastapasāṃ nidhiḥ | antardadhe jagāmāpi tadā brahmasado muniḥ

कपिलस्य वचः श्रुत्वा विषण्णवदनो मनुः । भावीति प्रतिपद्याशु मनुर्नोवाच किञ्चन

kapilasya vacaḥ śrutvā viṣaṇṇavadano manuḥ | bhāvīti pratipadyāśu manurnovāca kiñcana

ततः स्वायम्भुवो धीमांस्तपसे धृतमानसः । हिताय सर्वजगतां दिदृक्षुर्गरुडध्वजम् । विशालां बदरीं यातो गङ्गाद्वारान्तिकं खलु

tataḥ svāyambhuvo dhīmāṃstapase dhṛtamānasaḥ | hitāya sarvajagatāṃ didṛkṣurgaruḍadhvajam | viśālāṃ badarīṃ yāto gaṅgādvārāntikaṃ khalu

तत्र गत्वा जगद्धर्ता मनुः स्वायम्भुवः स्वयम् । ददर्श बदरीं तत्र पुण्यां पापप्रणाशिनीम्

tatra gatvā jagaddhartā manuḥ svāyambhuvaḥ svayam | dadarśa badarīṃ tatra puṇyāṃ pāpapraṇāśinīm

सदा फलवतीं नित्यं मृदुशाद्वलमंजरीम् । सुच्छायां मसृणां शीर्णशुष्कपत्रविवर्जिताम्

sadā phalavatīṃ nityaṃ mṛduśādvalamaṃjarīm | succhāyāṃ masṛṇāṃ śīrṇaśuṣkapatravivarjitām

गङ्गातोयौधसंसिक्त शिखामूलान्तराखिलाम् । उपास्यमानां सततं नानामुनितपोधनैः

gaṅgātoyaudhasaṃsikta śikhāmūlāntarākhilām | upāsyamānāṃ satataṃ nānāmunitapodhanaiḥ

तत्स्थानं सर्वतो भद्रं नानाभृङ्गगणान्वितम् । फुल्लारविन्दसलिलं रमणीयं वृषप्रदम्

tatsthānaṃ sarvato bhadraṃ nānābhṛṅgagaṇānvitam | phullāravindasalilaṃ ramaṇīyaṃ vṛṣapradam

प्रविश्य तपसे यत्नमकरोल्लोकभावनः । स भूत्वा नियताहारः परमेण समाधिना

praviśya tapase yatnamakarollokabhāvanaḥ | sa bhūtvā niyatāhāraḥ parameṇa samādhinā

आराधयामास हरि जगत्कारणकारणम् । सर्वेषां जगतां नाथं नीलमेघाजनप्रभम्

ārādhayāmāsa hari jagatkāraṇakāraṇam | sarveṣāṃ jagatāṃ nāthaṃ nīlameghājanaprabham

शङ्खचक्रगदापद्मधरं कमललोचनम् । पीताम्बरधरं देवं गरुडोपरिसंस्थितम्

śaṅkhacakragadāpadmadharaṃ kamalalocanam | pītāmbaradharaṃ devaṃ garuḍoparisaṃsthitam

जगन्मयं लोकनाथं व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणम् । जगद्वीजं सहस्राक्षं सहस्रशिरसं प्रभुम् । सर्वव्यापिनमाधारं नारायणमजं विभुम्

jaganmayaṃ lokanāthaṃ vyaktāvyaktasvarūpiṇam | jagadvījaṃ sahasrākṣaṃ sahasraśirasaṃ prabhum | sarvavyāpinamādhāraṃ nārāyaṇamajaṃ vibhum

जपन्नेतत्परं मन्त्रं सर्ववेदमयं मनुः

japannetatparaṃ mantraṃ sarvavedamayaṃ manuḥ

हिरण्यगर्भपुरुषप्रधानाव्यक्तरूपिणे । ॐ नमो वासुदेवाय शुद्धज्ञानस्वरूपिणे

hiraṇyagarbhapuruṣapradhānāvyaktarūpiṇe | ॐ namo vāsudevāya śuddhajñānasvarūpiṇe

इति जप्यं प्रजपतो मनोः स्वायम्भुवस्य तु । प्रससाद जगन्नाथः केशवो नचिरादथ

iti japyaṃ prajapato manoḥ svāyambhuvasya tu | prasasāda jagannāthaḥ keśavo nacirādatha

ततः क्षुद्रझषो भूत्वा दुर्वादलसमप्रभः । कर्पूरकलिकायुग्म तुल्यनेत्रयुगोज्ज्वलः

tataḥ kṣudrajhaṣo bhūtvā durvādalasamaprabhaḥ | karpūrakalikāyugma tulyanetrayugojjvalaḥ

तपस्यन्तं महात्मानं मनुं स्वायम्भुवं मुनिम् । आससाद तदा क्षुद्रमत्स्यरूपी जनार्दनः

tapasyantaṃ mahātmānaṃ manuṃ svāyambhuvaṃ munim | āsasāda tadā kṣudramatsyarūpī janārdanaḥ

उवाच तं महात्मानं मनुं स्वायम्भुवं तदा । ससन्त्रस्तं स कारुण्ययुक्तं भीतिसगद्गदम्

uvāca taṃ mahātmānaṃ manuṃ svāyambhuvaṃ tadā | sasantrastaṃ sa kāruṇyayuktaṃ bhītisagadgadam

मत्स्य उवाच ।। तपोनिधे महाभाग भीतं मां त्रातुमर्हसि । नित्यमुद्वेजितं मत्स्यैर्विशालैर्भक्षितुं प्रति

matsya uvāca || taponidhe mahābhāga bhītaṃ māṃ trātumarhasi | nityamudvejitaṃ matsyairviśālairbhakṣituṃ prati

प्रत्यहं मां महाभाग मीना धावन्ति भक्षितुम् । समन्ततोऽधिकाहन्तुं त्वं नाथ गोपितुं क्षमः

pratyahaṃ māṃ mahābhāga mīnā dhāvanti bhakṣitum | samantato'dhikāhantuṃ tvaṃ nātha gopituṃ kṣamaḥ

अद्य प्रभूतैर्विपुलैर्दारितः पृथुरोमभिः । विश्रान्तोऽहं क्षुद्रतरो न च शक्तः पलायने

adya prabhūtairvipulairdāritaḥ pṛthuromabhiḥ | viśrānto'haṃ kṣudrataro na ca śaktaḥ palāyane

प्राणाकांक्षी महात्मानं भवन्तं शरणं मुनिम् । प्राप्तोऽहञ्चेदनुक्रोशस्तेऽस्ति मां प्रतिपालय

prāṇākāṃkṣī mahātmānaṃ bhavantaṃ śaraṇaṃ munim | prāpto'hañcedanukrośaste'sti māṃ pratipālaya

भयोद्भ्रान्तमनाश्चाहं वृक्षच्छायां च चञ्चलाम् । दृष्ट्वा चलतरङ्गांश्च मत्स्यादिव विभेम्यहम्

bhayodbhrāntamanāścāhaṃ vṛkṣacchāyāṃ ca cañcalām | dṛṣṭvā calataraṅgāṃśca matsyādiva vibhemyaham

मार्कण्डेय उवाच ।। इति तस्य वचः श्रुत्वा मनुः स्वायम्भुवस्ततः । कृपया परयायुक्तः प्रोचेऽहं रक्षिता तव

mārkaṇḍeya uvāca || iti tasya vacaḥ śrutvā manuḥ svāyambhuvastataḥ | kṛpayā parayāyuktaḥ proce'haṃ rakṣitā tava

ततः करोदरे तोयमादायाधाय तत्र तम् । समक्षं क्षुद्रमत्स्यस्य विहारं समलोकयत्

tataḥ karodare toyamādāyādhāya tatra tam | samakṣaṃ kṣudramatsyasya vihāraṃ samalokayat

ततो दयालुः स मनुस्तं मत्स्यं चारुरूपिणम् । अलिञ्जरे तोपूर्णे न्यधाद्विपुल भोगिनि

tato dayāluḥ sa manustaṃ matsyaṃ cārurūpiṇam | aliñjare topūrṇe nyadhādvipula bhogini

स तस्मिन् मणिके मत्स्यो वर्धमानो दिने दिने । सामान्यरोहितप्राय-देहोऽभून्नचिरादथ

sa tasmin maṇike matsyo vardhamāno dine dine | sāmānyarohitaprāya-deho'bhūnnacirādatha

दशघटजलपूर्णं प्रत्यहं स महात्मा मणिकवसमतिकुर्वन् वर्धयामास मत्स्यम् । स च सुविशदनेत्रो मत्स्यबालोऽचिरेण मणिकसलिलमध्ये लोमशः पीनदेहः

daśaghaṭajalapūrṇaṃ pratyahaṃ sa mahātmā maṇikavasamatikurvan vardhayāmāsa matsyam | sa ca suviśadanetro matsyabālo'cireṇa maṇikasalilamadhye lomaśaḥ pīnadehaḥ

इति श्रीकालिकापुराणे मत्स्यावतारवर्णने द्वात्रिंशोऽध्यायः

iti śrīkālikāpurāṇe matsyāvatāravarṇane dvātriṃśo'dhyāyaḥ

अथ कालिका पुराण अध्याय ३३

मार्कण्डेय उवाच ।। तं तथा पीवरतनुं दृष्टा मात्स्यं मनुः स्वयम् । गृहीत्वा पाणिना फुल्लनलिनीं सरसीं ययौ

mārkaṇḍeya uvāca || taṃ tathā pīvaratanuṃ dṛṣṭā mātsyaṃ manuḥ svayam | gṛhītvā pāṇinā phullanalinīṃ sarasīṃ yayau

तत्सरस्तत्र विपुलं पुण्ये नारायणाश्रमे । एकयोजनविस्तीर्णं सार्धयोजनमायतम् । नानामीनगणोपेतं शीतामलजलोत्करम्

tatsarastatra vipulaṃ puṇye nārāyaṇāśrame | ekayojanavistīrṇaṃ sārdhayojanamāyatam | nānāmīnagaṇopetaṃ śītāmalajalotkaram

तदासाद्य सरो मत्स्यं विनिधाय मनुस्तदा । पालयामास सुतवत् कृपया परया युतः

tadāsādya saro matsyaṃ vinidhāya manustadā | pālayāmāsa sutavat kṛpayā parayā yutaḥ

सोऽचिरेणैव कालेन पीनो वैसारिणोऽभवत् । न ममौ तत्र सरसि बृहत्त्वात् द्विजसत्तमाः

so'cireṇaiva kālena pīno vaisāriṇo'bhavat | na mamau tatra sarasi bṛhattvāt dvijasattamāḥ

स एकदा महामत्स्यः पूर्वापरतरद्वये

sa ekadā mahāmatsyaḥ pūrvāparataradvaye

शिरः पुच्छे निधायाशु तुङ्गदेहः समुच्छ्रितः । स्वायम्भुवं महात्मानं चुक्रोश त्राहि मामिति

śiraḥ pucche nidhāyāśu tuṅgadehaḥ samucchritaḥ | svāyambhuvaṃ mahātmānaṃ cukrośa trāhi māmiti

तं तथा च मनुर्ज्ञात्वा क्रोशन्तं स्थूलपुच्छकम् । आससाद तदा मत्स्यं जग्राह च करेण तम्

taṃ tathā ca manurjñātvā krośantaṃ sthūlapucchakam | āsasāda tadā matsyaṃ jagrāha ca kareṇa tam

न शक्नोम्यहमुद्धर्तुं पृथरोमाणमद्भुतम् । इति संचिन्तयन्नेव प्रोद्दधार करेण तम्

na śaknomyahamuddhartuṃ pṛtharomāṇamadbhutam | iti saṃcintayanneva proddadhāra kareṇa tam

भगवानपि विश्वात्मा मत्स्यरूपी जनार्दनः । स्वायम्भुवकरं प्राप्य लघिमानमुपाश्रयत्

bhagavānapi viśvātmā matsyarūpī janārdanaḥ | svāyambhuvakaraṃ prāpya laghimānamupāśrayat

ततः कराभ्यामुद्धृत्य स्कन्धे कृत्वा द्रुतं मनुः । निनाय सागरं तत्र तोये च निदधे ततः

tataḥ karābhyāmuddhṛtya skandhe kṛtvā drutaṃ manuḥ | nināya sāgaraṃ tatra toye ca nidadhe tataḥ

यथेच्छमत्र वर्धस्व न कोऽपि त्वां वधिष्यति । अचिरेणैव सम्पूर्णदेहं त्वं समवाप्नुहि

yathecchamatra vardhasva na ko'pi tvāṃ vadhiṣyati | acireṇaiva sampūrṇadehaṃ tvaṃ samavāpnuhi

इत्युक्त्वा स महाभागः सर्वप्राणभृतां वरः । लघुत्वं चिन्तयंस्तस्य विस्मयं परमं गतः

ityuktvā sa mahābhāgaḥ sarvaprāṇabhṛtāṃ varaḥ | laghutvaṃ cintayaṃstasya vismayaṃ paramaṃ gataḥ

मत्स्योsपि नचिरादेव पूर्णकायस्तदा महान् । सर्वतः पूरयामास देहाभोगेन सागरम्

matsyospi nacirādeva pūrṇakāyastadā mahān | sarvataḥ pūrayāmāsa dehābhogena sāgaram

तं पूर्णकायमालोक्य व्यतीत्याम्भः समुच्छ्रितम् । शिलाभिर्निचितं स्फीतं मानसाचलसंनिभम्

taṃ pūrṇakāyamālokya vyatītyāmbhaḥ samucchritam | śilābhirnicitaṃ sphītaṃ mānasācalasaṃnibham

रुन्धन्तं सागरं सर्वं देहाभोगाचलीकृतम् । स्वायम्भुवो मनुर्धीमान् मेने मात्स्यं न तं तदा

rundhantaṃ sāgaraṃ sarvaṃ dehābhogācalīkṛtam | svāyambhuvo manurdhīmān mene mātsyaṃ na taṃ tadā

ततः पप्रच्छ तं साम्ना मत्स्यं स्वाय्भुवो मनुः । विचिन्त्य लघिमानं च पश्यन् मूर्तिं तदाद्भुतम्

tataḥ papraccha taṃ sāmnā matsyaṃ svāybhuvo manuḥ | vicintya laghimānaṃ ca paśyan mūrtiṃ tadādbhutam

मनुरुवाच ।। न त्वां मत्स्यमहं मन्ये कस्त्वं मे वद सत्तम । महत्वं लघिमानं चिन्तयन् सुमहत्तर

manuruvāca || na tvāṃ matsyamahaṃ manye kastvaṃ me vada sattama | mahatvaṃ laghimānaṃ cintayan sumahattara

त्वं ब्रह्माप्यथवा विष्णुः शम्भुर्वा मीनरूपधृक् । न चेद्गुह्य महाभाग तन्मे वद महामते

tvaṃ brahmāpyathavā viṣṇuḥ śambhurvā mīnarūpadhṛk | na cedguhya mahābhāga tanme vada mahāmate

मत्स्य उवाच ।। आराध्योऽहं त्वयानित्यं यो हरिः सः सनातनः । तवेष्टकामसिद्ध्यर्थं प्रादुर्भूतः समाहितः

matsya uvāca || ārādhyo'haṃ tvayānityaṃ yo hariḥ saḥ sanātanaḥ | taveṣṭakāmasiddhyarthaṃ prādurbhūtaḥ samāhitaḥ

यत् त्वमिच्छसि भूतेश मत्तस्त्वं मीनमूर्तितः । तत् करिष्येऽद्य तां मूर्तिमिमां विद्धि मनो मम

yat tvamicchasi bhūteśa mattastvaṃ mīnamūrtitaḥ | tat kariṣye'dya tāṃ mūrtimimāṃ viddhi mano mama

मार्कण्डेय उवाच ।। इति तस्य वचः श्रुत्वा विष्णोरमिततेजसः । ज्ञात्वा प्रत्यक्षतो विष्णुं मनुस्तुष्टाव केशवम्

mārkaṇḍeya uvāca || iti tasya vacaḥ śrutvā viṣṇoramitatejasaḥ | jñātvā pratyakṣato viṣṇuṃ manustuṣṭāva keśavam

मनुरुवाच ।। नमस्ते जगदव्यक्तपरापरपते हरे । पावकादित्यशीतांशु नेत्रत्रयधराव्यय

manuruvāca || namaste jagadavyaktaparāparapate hare | pāvakādityaśītāṃśu netratrayadharāvyaya

जगत्कारण सर्वज्ञ जगद्धाम हरे पर । परापरात्मरूपात्मन् पारिणां पारकारण

jagatkāraṇa sarvajña jagaddhāma hare para | parāparātmarūpātman pāriṇāṃ pārakāraṇa

आत्मानमात्मना धृत्वा धरारूपधरो हरे । विभर्षि सकलान् लोकानाधारात्मंस्त्रिविक्रम

ātmānamātmanā dhṛtvā dharārūpadharo hare | vibharṣi sakalān lokānādhārātmaṃstrivikrama

सर्ववेदमय श्रेष्ठ धामधारणकारण । सुरौधपरमेशान नारायण सुरेश्वर

sarvavedamaya śreṣṭha dhāmadhāraṇakāraṇa | suraudhaparameśāna nārāyaṇa sureśvara

अयोनिस्त्वं जगद्योनिरपादस्त्वं सदागतिः । त्वं तेज: स्पर्शहीनश्च सर्वेशस्त्वमनीश्वर

ayonistvaṃ jagadyonirapādastvaṃ sadāgatiḥ | tvaṃ teja: sparśahīnaśca sarveśastvamanīśvara

त्वमनादिः समस्तादिस्त्वं नित्यानन्तरोऽन्तरः । यद्वैममण्डं जगतां बीजं ब्रह्माण्डसंज्ञितम्

tvamanādiḥ samastādistvaṃ nityānantaro'ntaraḥ | yadvaimamaṇḍaṃ jagatāṃ bījaṃ brahmāṇḍasaṃjñitam

तद्वीजं भवतस्तेजस्त्वयोक्तं सलिलेषु च । सर्वाधारो निराधारो निर्हेतुः सर्वकारणम्

tadvījaṃ bhavatastejastvayoktaṃ salileṣu ca | sarvādhāro nirādhāro nirhetuḥ sarvakāraṇam

नमो नमस्ते विश्वेश लोकानां प्रभव प्रभो । सृष्टिस्थित्यन्तहेतुस्त्वं विधिविष्णुहरात्मधृक्

namo namaste viśveśa lokānāṃ prabhava prabho | sṛṣṭisthityantahetustvaṃ vidhiviṣṇuharātmadhṛk

यस्य ते दशधा मूर्तिरूर्मिषट्कादिवर्जिता । ज्योतिः पतिस्त्वमम्भोधिस्तस्मै तुभ्यं नमो नमः

yasya te daśadhā mūrtirūrmiṣaṭkādivarjitā | jyotiḥ patistvamambhodhistasmai tubhyaṃ namo namaḥ

कस्ते भावं वक्तुमीशः परेश स्थूलात्स्थूलो योऽरूपोर्थवर्गात् । तस्मै नित्यं मे नमोऽस्त्वद्य योऽभूदादित्यवर्णं तमसः परस्तात्

kaste bhāvaṃ vaktumīśaḥ pareśa sthūlātsthūlo yo'rūporthavargāt | tasmai nityaṃ me namo'stvadya yo'bhūdādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt

सहस्रशीर्षा पुरुष: सहस्रपात् सहस्रचक्षुः पृथिवीं समन्ततः । दशाङ्गुलं यो हि समत्यतिष्ठत् स मे प्रसीदत्विह विष्णुरुग्र:

sahasraśīrṣā puruṣa: sahasrapāt sahasracakṣuḥ pṛthivīṃ samantataḥ | daśāṅgulaṃ yo hi samatyatiṣṭhat sa me prasīdatviha viṣṇurugra:

नमस्ते मीनमूर्ते हे नमस्ते भगवन् हरे । नमस्ते जगदानन्द नमस्ते भक्तवत्सल

namaste mīnamūrte he namaste bhagavan hare | namaste jagadānanda namaste bhaktavatsala

मार्कण्डेय उवाच ।। स्वायम्भुवेन मनुना संस्तुतो मत्स्यरूपधृक् । वासुदेवस्तदा प्राह मेघगम्भीरनिःस्वनः

mārkaṇḍeya uvāca || svāyambhuvena manunā saṃstuto matsyarūpadhṛk | vāsudevastadā prāha meghagambhīraniḥsvanaḥ

श्रीभगवानुवाच ।। तुष्टोऽस्मि तपसा तेऽद्य भक्त्या चापि स्तुतो मुहुः । सपर्यया च दानेन वरं वरय सुव्रत

śrībhagavānuvāca || tuṣṭo'smi tapasā te'dya bhaktyā cāpi stuto muhuḥ | saparyayā ca dānena varaṃ varaya suvrata

इष्टार्थं सम्प्रदास्यामि तुभ्यं नात्र विचारणा । वरयस्वेप्सितान् कामान् लोकानां वा हितं च यत्

iṣṭārthaṃ sampradāsyāmi tubhyaṃ nātra vicāraṇā | varayasvepsitān kāmān lokānāṃ vā hitaṃ ca yat

मनुरुवाच ।। यदि देयो वरोमेऽद्य लोकानां यो हितो भवेत् । तन्मे देहि वरं विष्णो तं वक्ष्यामि शृणुष्व मे

manuruvāca || yadi deyo varome'dya lokānāṃ yo hito bhavet | tanme dehi varaṃ viṣṇo taṃ vakṣyāmi śṛṇuṣva me

शशाप कपिल: पूर्वं मदर्थे भुवनत्रयम् । हतप्रहतविध्वस्तं सकलं ते भवेदिति

śaśāpa kapila: pūrvaṃ madarthe bhuvanatrayam | hataprahatavidhvastaṃ sakalaṃ te bhavediti

येनेयमुद्धृता पृथ्वी येनेयं प्रतिपालिता । संहरिष्यति यस्त्वेनां तेऽधुना प्लावयन्त्विमाम्

yeneyamuddhṛtā pṛthvī yeneyaṃ pratipālitā | saṃhariṣyati yastvenāṃ te'dhunā plāvayantvimām

ततोऽहं दीनहृदयस्त्वामेव शरणं गतः । न यथेदं त्रिभुवनं भविष्यति जलप्लुतम् । हतप्रहतविध्वस्तं तथा त्वं देहि मे वरम्

tato'haṃ dīnahṛdayastvāmeva śaraṇaṃ gataḥ | na yathedaṃ tribhuvanaṃ bhaviṣyati jalaplutam | hataprahatavidhvastaṃ tathā tvaṃ dehi me varam

श्रीभगवानुवाच ।। न मत्तः कपिलो भिन्नस्तथा न कपिलादहम् । यदुक्तं तेन मुनिना मयोक्तं विद्धि तन्मनो

śrībhagavānuvāca || na mattaḥ kapilo bhinnastathā na kapilādaham | yaduktaṃ tena muninā mayoktaṃ viddhi tanmano

तस्माद् यदुदितं तेन तत्सत्यं नान्यथा भवेत् । करिष्ये तत्र साहाय्यं स्वायम्भुव निबोध तत्

tasmād yaduditaṃ tena tatsatyaṃ nānyathā bhavet | kariṣye tatra sāhāyyaṃ svāyambhuva nibodha tat

हतप्रहतविध्वस्ते तोयमग्ने जगत्त्रये । श्यामलेनाथ शृङ्गेण त्वं मां ज्ञास्यसि वै तदा

hataprahatavidhvaste toyamagne jagattraye | śyāmalenātha śṛṅgeṇa tvaṃ māṃ jñāsyasi vai tadā

यावज्जलप्लवस्तावद्यथा कार्यं त्वया मनो । तन्मे निगदतः पथ्यं शृणुष्वावहितोऽधुना

yāvajjalaplavastāvadyathā kāryaṃ tvayā mano | tanme nigadataḥ pathyaṃ śṛṇuṣvāvahito'dhunā

सर्वयज्ञियकाष्ठौघैरेका नौका विधीयताम् । तामहं द्रढ़यिष्यामि यथा नो भिद्यते जलैः

sarvayajñiyakāṣṭhaughairekā naukā vidhīyatām | tāmahaṃ draḍhayiṣyāmi yathā no bhidyate jalaiḥ

दशयोजनविस्तीर्णां त्रिंशद्योजनमायताम् । धारिणीं सर्वबीजानां भुवनत्रयवर्धिनीम्

daśayojanavistīrṇāṃ triṃśadyojanamāyatām | dhāriṇīṃ sarvabījānāṃ bhuvanatrayavardhinīm

सर्वयज्ञियवृक्षाणां भूरिवल्वलतन्तुभिः । नवयोजन दीर्घां तु व्यामत्रय- सुविस्तृताम्

sarvayajñiyavṛkṣāṇāṃ bhūrivalvalatantubhiḥ | navayojana dīrghāṃ tu vyāmatraya- suvistṛtām

कुरुष्व त्वं मनो तूर्णं बृहतीमीरिकां वटीम् । जगद्धात्री जगन्माया लोकमाता जगन्मयी । द्रढयिष्यति तां रज्जुं न त्रुट्त्यति यथा तथा

kuruṣva tvaṃ mano tūrṇaṃ bṛhatīmīrikāṃ vaṭīm | jagaddhātrī jaganmāyā lokamātā jaganmayī | draḍhayiṣyati tāṃ rajjuṃ na truṭtyati yathā tathā

सर्वाणि बीजान्यादाय सवेदान् सप्त वै ऋषीन् । तस्यां नावि निषण्णस्त्वं वर्तमाने जलप्लवे । दक्षेण सह संगम्य स्मरिष्यसि मनो मम

sarvāṇi bījānyādāya savedān sapta vai ṛṣīn | tasyāṃ nāvi niṣaṇṇastvaṃ vartamāne jalaplave | dakṣeṇa saha saṃgamya smariṣyasi mano mama

स्मृतोऽहं तूर्णमायास्ये भवतो निकटं प्रति । श्यामलेनाथ शृङ्गेण त्वं मां ज्ञास्यसि वै तदा

smṛto'haṃ tūrṇamāyāsye bhavato nikaṭaṃ prati | śyāmalenātha śṛṅgeṇa tvaṃ māṃ jñāsyasi vai tadā

यावत् प्रहतविध्वस्त- हतं स्याद्भुवनत्रयम् । तावत् पृष्ठेन तां नावं वोढाहं नात्र संशयः

yāvat prahatavidhvasta- hataṃ syādbhuvanatrayam | tāvat pṛṣṭhena tāṃ nāvaṃ voḍhāhaṃ nātra saṃśayaḥ

जलप्लुते तु सम्पूर्णे शृङ्गे मम च तां तरीम् । त्वं तदा वटीरिकया सन्धानिष्यसि वै दृढम्

jalaplute tu sampūrṇe śṛṅge mama ca tāṃ tarīm | tvaṃ tadā vaṭīrikayā sandhāniṣyasi vai dṛḍham

बद्धायां नावि मे शृङ्गे देवमानेन वत्सरान् । सहस्रं प्रेरयिष्यामि तां नावं शोषयन् जलम्

baddhāyāṃ nāvi me śṛṅge devamānena vatsarān | sahasraṃ prerayiṣyāmi tāṃ nāvaṃ śoṣayan jalam

ततः शुष्केषु तोयेषु प्रोत्तुङ्गे शिखरे गिरेः । हिमाचलस्य बद्वाहं तस्मिन्नावमहं मनो

tataḥ śuṣkeṣu toyeṣu prottuṅge śikhare gireḥ | himācalasya badvāhaṃ tasminnāvamahaṃ mano

अहमाराधितो येन जप्येन भवता मनो । सर्वसिद्धिर्भवेत्तस्य यस्तोषयति तेन माम्

ahamārādhito yena japyena bhavatā mano | sarvasiddhirbhavettasya yastoṣayati tena mām

मार्कण्डेय उवाच ।। इति दत्वा वरं तस्मै मत्स्यस्तेन नमस्कृतः । अन्तर्दधे जगन्नाथो लोकानुग्रहकारकः

mārkaṇḍeya uvāca || iti datvā varaṃ tasmai matsyastena namaskṛtaḥ | antardadhe jagannātho lokānugrahakārakaḥ

स्वायम्भुवोऽपि भगवानन्तर्धानं गते हरौ । यथोक्तं हरिणा पूर्वं नावं रज्जुं तथाकरोत्

svāyambhuvo'pi bhagavānantardhānaṃ gate harau | yathoktaṃ hariṇā pūrvaṃ nāvaṃ rajjuṃ tathākarot

सर्वयज्ञियवृक्षौघा छित्वा स्वायम्भुवस्तदा । उद्धृत्य कारयामास वास्यादिभिरसौ तरिम्

sarvayajñiyavṛkṣaughā chitvā svāyambhuvastadā | uddhṛtya kārayāmāsa vāsyādibhirasau tarim

तेषां वल्कसमुद्भूतसूत्रसङ्घैर्वटीरिकाम् । पूर्वोक्तेन प्रमाणेन कारयामास वै मनुः

teṣāṃ valkasamudbhūtasūtrasaṅghairvaṭīrikām | pūrvoktena pramāṇena kārayāmāsa vai manuḥ

ततः कालेन महता वृत्तं युद्धं महाद्भुतम् । विष्णोर्यज्ञवराहस्य शरभस्य हरस्य च

tataḥ kālena mahatā vṛttaṃ yuddhaṃ mahādbhutam | viṣṇoryajñavarāhasya śarabhasya harasya ca

ततो जलप्लवे जाते विध्वस्ते भुवनत्रये । तथा रज्ज्वा तरिं बध्वा बीजान्यादाय सर्वशः

tato jalaplave jāte vidhvaste bhuvanatraye | tathā rajjvā tariṃ badhvā bījānyādāya sarvaśaḥ

वेदानृषींस्तदा सप्तदशञ्चादाय वै मनुः । तस्यां नावि समाधाय तोयमग्रे चराचरे । स्वायम्भुवस्तदा मत्स्यं हरिं सस्मार नौगतः

vedānṛṣīṃstadā saptadaśañcādāya vai manuḥ | tasyāṃ nāvi samādhāya toyamagre carācare | svāyambhuvastadā matsyaṃ hariṃ sasmāra naugataḥ

ततो जलानामुपरि सशृङ्ग इव पर्वतः

tato jalānāmupari saśṛṅga iva parvataḥ

उदितश्चैकशृङ्गेण विष्णुर्मत्स्यस्वरूपधृक् । आगतस्तत्र नचिराद्यत्रास्ते तरिणा मनुः

uditaścaikaśṛṅgeṇa viṣṇurmatsyasvarūpadhṛk | āgatastatra nacirādyatrāste tariṇā manuḥ

तरिमारुह्य विपुले तोयराशौ भयङ्करे । यावच्चलाचलं तोयं तावत् पृष्ठे तरिं न्यधात्

tarimāruhya vipule toyarāśau bhayaṅkare | yāvaccalācalaṃ toyaṃ tāvat pṛṣṭhe tariṃ nyadhāt

जले प्रकृतिमापन्ने शृङ्गे बध्वा वटीरिकाम् । तां नावं नोदयामास सहस्रं दैववत्सरान्

jale prakṛtimāpanne śṛṅge badhvā vaṭīrikām | tāṃ nāvaṃ nodayāmāsa sahasraṃ daivavatsarān

स्वं नावं च अवष्टभ्य दधार परमेश्वरः । योगनिद्रा जगद्धात्री समासीदतद्वटीरिकाम्

svaṃ nāvaṃ ca avaṣṭabhya dadhāra parameśvaraḥ | yoganidrā jagaddhātrī samāsīdatadvaṭīrikām

ततः शनैः शनैस्तोये शोषं गच्छति वै चिरात् । पश्चिमं हिमवच्छङ्ग सुमग्नं तोयमध्यतः

tataḥ śanaiḥ śanaistoye śoṣaṃ gacchati vai cirāt | paścimaṃ himavacchaṅga sumagnaṃ toyamadhyataḥ

द्वे सहस्त्रे योजनानामुच्छ्रितस्य हिमप्रभोः । पञ्चाशत्तु सहस्राणि शृङ्गं तत्तस्य चोच्छ्रितम्

dve sahastre yojanānāmucchritasya himaprabhoḥ | pañcāśattu sahasrāṇi śṛṅgaṃ tattasya cocchritam

तस्मिन् शृङ्गे ततो नावं बध्वा मत्स्यात्मधृग् हरिः । जगाम शोषणायाशु जलानां जगतां पतिः

tasmin śṛṅge tato nāvaṃ badhvā matsyātmadhṛg hariḥ | jagāma śoṣaṇāyāśu jalānāṃ jagatāṃ patiḥ

एवं हि मत्स्यरूपेण वेदास्त्राताश्च शार्ङ्गिणा

evaṃ hi matsyarūpeṇa vedāstrātāśca śārṅgiṇā

मार्कण्डेय उवाच ।। कपिलस्य तु शापेन कृत आकालिको लयः

mārkaṇḍeya uvāca || kapilasya tu śāpena kṛta ākāliko layaḥ

अकालिकोऽयं प्रलयो यतो भगवता कृतः । इति वः कथितं सर्वं यथावद् द्विजसत्तमाः

akāliko'yaṃ pralayo yato bhagavatā kṛtaḥ | iti vaḥ kathitaṃ sarvaṃ yathāvad dvijasattamāḥ

इति श्रीकालिकापुराणे अकालप्रलयकथने त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः

iti śrīkālikāpurāṇe akālapralayakathane trayastriṃśo'dhyāyaḥ

अथ श्रीकालिका पुराण अध्याय ३४

मार्कण्डेय उवाच ।। यथा पुनरभूत् सृष्टिरकालप्रलये गते । येन चैवोद्धृता पृथ्वी तच्छृणवन्तु द्विजोत्तमाः

mārkaṇḍeya uvāca || yathā punarabhūt sṛṣṭirakālapralaye gate | yena caivoddhṛtā pṛthvī tacchṛṇavantu dvijottamāḥ

व्यतीते प्रलये विष्णुः कूर्मरूपी महाबलः । पृष्ठे निधाय पृथिवीमुद्धृत्याथ सपर्वताम् । समांचकार सकलां पूर्ववत्परमेश्वरः

vyatīte pralaye viṣṇuḥ kūrmarūpī mahābalaḥ | pṛṣṭhe nidhāya pṛthivīmuddhṛtyātha saparvatām | samāṃcakāra sakalāṃ pūrvavatparameśvaraḥ

शरभस्य वराहस्य तत्पुत्राणां पदक्रमैः । यत्र भूमिर्विशीर्णाभूत्तां तां समां कमठोऽकरोत्

śarabhasya varāhasya tatputrāṇāṃ padakramaiḥ | yatra bhūmirviśīrṇābhūttāṃ tāṃ samāṃ kamaṭho'karot

कृत्वा समां ततो भूमिं पूर्ववत् परमेश्वरः । अनन्तं धारयामास पृथिवीतलसंश्रितम्

kṛtvā samāṃ tato bhūmiṃ pūrvavat parameśvaraḥ | anantaṃ dhārayāmāsa pṛthivītalasaṃśritam

ततो ब्रह्मा च विष्णुश्च हरश्च परमेश्वरः । नावोदरस्थितान् सप्तमुनीन्मनुं स्वायम्भुवं तदा । नरनारायणौ चोभौ दक्षञ्चोचुः समागताः

tato brahmā ca viṣṇuśca haraśca parameśvaraḥ | nāvodarasthitān saptamunīnmanuṃ svāyambhuvaṃ tadā | naranārāyaṇau cobhau dakṣañcocuḥ samāgatāḥ

शृण्वन्तु मुनयः सर्वे ब्रूमोधुना च यत्

śṛṇvantu munayaḥ sarve brūmodhunā ca yat

सृष्टिर्नष्टा वराहस्य शरभस्य च सङ्गरात् । अतोऽस्माकं यथाकार्या सृष्टिराकर्णयन्तु तत्

sṛṣṭirnaṣṭā varāhasya śarabhasya ca saṅgarāt | ato'smākaṃ yathākāryā sṛṣṭirākarṇayantu tat

नरनारायणावेतौ सृष्ट्यर्थं समुपस्थितौ । संस्थापनाय देवानां परमं तप्यतां तपः

naranārāyaṇāvetau sṛṣṭyarthaṃ samupasthitau | saṃsthāpanāya devānāṃ paramaṃ tapyatāṃ tapaḥ

आप्याय तपसा चोभौ जनलोकगतान् सुरान् । आनयन्त्वपराञ्छश्वत् संसृजन्तु गणान् बहून्

āpyāya tapasā cobhau janalokagatān surān | ānayantvaparāñchaśvat saṃsṛjantu gaṇān bahūn

नक्षत्राणि ग्रहांश्चैव तेषां स्थानानि वै मुने । एग्रोस्तपसा यान्तु स्थिरतां पूर्ववन्मनो

nakṣatrāṇi grahāṃścaiva teṣāṃ sthānāni vai mune | egrostapasā yāntu sthiratāṃ pūrvavanmano

सूर्यस्य रथसंस्थानं तथा चन्द्ररथस्थितिम् । करोत्वयं महाभागः स्वयमेव जनार्दनः

sūryasya rathasaṃsthānaṃ tathā candrarathasthitim | karotvayaṃ mahābhāgaḥ svayameva janārdanaḥ

पृथिव्यां सर्वबीजानि स्वायम्भुवमनो त्वया । उप्यन्तां सर्वतः शस्यपूर्णा भवतु मेदिनी

pṛthivyāṃ sarvabījāni svāyambhuvamano tvayā | upyantāṃ sarvataḥ śasyapūrṇā bhavatu medinī

प्ररोहयौषधीवृक्षान् लतावल्लीश्च सर्वतः । स्वायम्भुव महान्त्येतत् प्राप्तान्यृतुफलानि च

prarohayauṣadhīvṛkṣān latāvallīśca sarvataḥ | svāyambhuva mahāntyetat prāptānyṛtuphalāni ca

दक्षः सप्तमुनीन्द्रस्तु यज्ञेन यजतां हरिम् । वराहपुत्रदेहोत्थमग्नित्रयमिदं यजन्

dakṣaḥ saptamunīndrastu yajñena yajatāṃ harim | varāhaputradehotthamagnitrayamidaṃ yajan

असौ यज्ञो वराहस्य देहाज्जातस्तु सृष्टये । अनेनैव तु यज्ञेन दक्षः सृष्टिं तनोत्विमाम्

asau yajño varāhasya dehājjātastu sṛṣṭaye | anenaiva tu yajñena dakṣaḥ sṛṣṭiṃ tanotvimām

नरनारायणाभ्यां तु मुनिभिः सप्तभिस्तथा । दक्षेण भवता चापि यज्ञेनैभिस्तथाग्निभिः । सम्पूर्यतामियं सृष्टिः स्वर्गे भुवि रसातले

naranārāyaṇābhyāṃ tu munibhiḥ saptabhistathā | dakṣeṇa bhavatā cāpi yajñenaibhistathāgnibhiḥ | sampūryatāmiyaṃ sṛṣṭiḥ svarge bhuvi rasātale

वयं च सृष्टिमाप्याय्य यथा सम्पद्यते त्वियम् । यतिष्यामस्तथा नित्यं यूयं कुरुत सर्जनम्

vayaṃ ca sṛṣṭimāpyāyya yathā sampadyate tviyam | yatiṣyāmastathā nityaṃ yūyaṃ kuruta sarjanam

ततः सम्पद्यतां सृष्टिर्यथा पूर्वं तथैव च । प्रथमं त्वन्तु बीजानि प्ररोहय मनोऽधुना

tataḥ sampadyatāṃ sṛṣṭiryathā pūrvaṃ tathaiva ca | prathamaṃ tvantu bījāni prarohaya mano'dhunā

मार्कण्डेय उवाच ।। इत्यादिश्य महाभागा विधिविष्णुवृषध्वजाः । यथास्थानं स्थापयितुं पर्वतान् प्रययुस्ततः

mārkaṇḍeya uvāca || ityādiśya mahābhāgā vidhiviṣṇuvṛṣadhvajāḥ | yathāsthānaṃ sthāpayituṃ parvatān prayayustataḥ

मेरुमन्दरकैलासहिमवत्प्रभृतिष्वथ। पुराणि सर्वदेवानां ते वै चक्रुः पृथक् पृथक्

merumandarakailāsahimavatprabhṛtiṣvatha| purāṇi sarvadevānāṃ te vai cakruḥ pṛthak pṛthak

परित्यज्य ततो नावमवधृत्य वसुन्धराम् । स्वायम्भुवःक्षितौ बीजान्यवपत् सर्वसम्पदे

parityajya tato nāvamavadhṛtya vasundharām | svāyambhuvaḥkṣitau bījānyavapat sarvasampade

ततो वृक्षलतावल्लीगुल्मानि च वनानि च । बालशस्यानि धान्यानि तथैवौषधयः समाः

tato vṛkṣalatāvallīgulmāni ca vanāni ca | bālaśasyāni dhānyāni tathaivauṣadhayaḥ samāḥ

बीजकाण्डप्ररोहाश्च प्रताना जलजानि च । प्रफुल्लानि विकोशानि फलकन्ददलानि च । बभुवुः शाद्वलान्येव सर्वेषां प्राणवृद्धये

bījakāṇḍaprarohāśca pratānā jalajāni ca | praphullāni vikośāni phalakandadalāni ca | babhuvuḥ śādvalānyeva sarveṣāṃ prāṇavṛddhaye

पृथिवी शस्यसम्पन्ना वृक्षास्ते शाद्वलाः शुभाः । दृष्टाः पूर्वं यथा तस्मान्मनुना चित्तहर्षिणा

pṛthivī śasyasampannā vṛkṣāste śādvalāḥ śubhāḥ | dṛṣṭāḥ pūrvaṃ yathā tasmānmanunā cittaharṣiṇā

ततो नरो महायोगी तपस्तेपे महत्तमम् । नारायणश्च देवानां भावनाय महामतिः

tato naro mahāyogī tapastepe mahattamam | nārāyaṇaśca devānāṃ bhāvanāya mahāmatiḥ

नारायणो नरश्वोभौ परमावृषिसत्तमौ । तपसाराध्य परमं तेजोमयमनामयम्

nārāyaṇo naraśvobhau paramāvṛṣisattamau | tapasārādhya paramaṃ tejomayamanāmayam

आनित्या जनगणान् देवान् देवर्षिसत्तमान् । ये मृता अमराः पूर्वं गणशस्तान् पृथक् पृथक्

ānityā janagaṇān devān devarṣisattamān | ye mṛtā amarāḥ pūrvaṃ gaṇaśastān pṛthak pṛthak

तपोबलेन महता सर्जयामासतुर्मुनी । सूर्याचन्द्रमसौ देवौ दिक्पालांश्च तथा दश । जनार्दनः स्वयं चक्रे पातालतलवासिनः

tapobalena mahatā sarjayāmāsaturmunī | sūryācandramasau devau dikpālāṃśca tathā daśa | janārdanaḥ svayaṃ cakre pātālatalavāsinaḥ

सूर्याचन्द्रमसोश्चक्रे यथासंस्थानमच्युतः । पूर्ववद् योजयामास दिवारात्रस्थितौ च तौ

sūryācandramasoścakre yathāsaṃsthānamacyutaḥ | pūrvavad yojayāmāsa divārātrasthitau ca tau

ओषधिषु च जातासु यज्ञवृक्षेषु सत्तमाः । शस्यबीजेषु जातेषु देवेषु च पृथक् पृथक् । दक्षः कर्तुं समारेभे ज्योतिष्टोमं महाध्वरम्

oṣadhiṣu ca jātāsu yajñavṛkṣeṣu sattamāḥ | śasyabījeṣu jāteṣu deveṣu ca pṛthak pṛthak | dakṣaḥ kartuṃ samārebhe jyotiṣṭomaṃ mahādhvaram

कश्यपोऽत्रिर्वसिष्ठश्च विश्वामित्रोऽथ गौतमः । जमदग्निर्भरद्वाज एते सप्तर्षयोऽमलाः

kaśyapo'trirvasiṣṭhaśca viśvāmitro'tha gautamaḥ | jamadagnirbharadvāja ete saptarṣayo'malāḥ

एतैः सप्तमुनीन्द्रैस्तु दक्षो ब्रह्मसुतः स्वयम् । महायज्ञं ततश्चक्रे यावद्द्वादशवत्सरान्

etaiḥ saptamunīndraistu dakṣo brahmasutaḥ svayam | mahāyajñaṃ tataścakre yāvaddvādaśavatsarān

हूयमानेषु तत्रैव त्रिष्वग्निषु पुनः पुनः । इज्यमाने वराहे तु यज्ञरूपे तदा द्विजैः । चतुर्विधाः प्रजा जाता यज्ञादेव द्विजोत्तमा

hūyamāneṣu tatraiva triṣvagniṣu punaḥ punaḥ | ijyamāne varāhe tu yajñarūpe tadā dvijaiḥ | caturvidhāḥ prajā jātā yajñādeva dvijottamā

ततो दक्षस्य संजाताः पुत्र्यः पुण्यात्रयोदश । स्वरूपगुणसम्पन्नाःसृष्टयर्थममितप्रजाः

tato dakṣasya saṃjātāḥ putryaḥ puṇyātrayodaśa | svarūpaguṇasampannāḥsṛṣṭayarthamamitaprajāḥ

ताः पुत्रीः प्रददौ दक्षः कश्यपाय महात्मने । ताभ्यो जाताश्च बहवस्तैर्व्याप्तं सकलं जगत्

tāḥ putrīḥ pradadau dakṣaḥ kaśyapāya mahātmane | tābhyo jātāśca bahavastairvyāptaṃ sakalaṃ jagat

स सर्वासां प्रजानां तु कश्यपो जनको ह्यभूत् । निःसृतं द्विजशार्दूलाः कश्यपात् सकलं जगत्

sa sarvāsāṃ prajānāṃ tu kaśyapo janako hyabhūt | niḥsṛtaṃ dvijaśārdūlāḥ kaśyapāt sakalaṃ jagat

तासां नामानि तज्जाताः प्रजाः सर्वाः पृथक् पृथक् । शृण्वन्तु मुनयः सर्वे सम्यक् कथयतो मम

tāsāṃ nāmāni tajjātāḥ prajāḥ sarvāḥ pṛthak pṛthak | śṛṇvantu munayaḥ sarve samyak kathayato mama

अदितिर्दितिर्दनु; काला दनायूः सिंहिका मुनिः । क्रोधा प्रधा वरिष्ठा च विनता कपिला तथा । कद्रूस्त्रयोदशसुता एता दक्षस्य कीर्तिताः

aditirditirdanu; kālā danāyūḥ siṃhikā muniḥ | krodhā pradhā variṣṭhā ca vinatā kapilā tathā | kadrūstrayodaśasutā etā dakṣasya kīrtitāḥ

संजातो दक्षिणाङ्गुष्ठान्मनसा ध्यायतो विधेः । तेन देवमनुष्येषु दक्ष इत्येव कथ्यते

saṃjāto dakṣiṇāṅguṣṭhānmanasā dhyāyato vidheḥ | tena devamanuṣyeṣu dakṣa ityeva kathyate

ब्रह्मणो मानसाः पुत्रा दश पूर्वं प्रकीर्तिताः । तेषां षट्सृष्टिकर्तारो व्यतीतेऽस्मिन् जनक्षये । मरीचिरत्र्यंगिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः

brahmaṇo mānasāḥ putrā daśa pūrvaṃ prakīrtitāḥ | teṣāṃ ṣaṭsṛṣṭikartāro vyatīte'smin janakṣaye | marīciratryaṃgirasau pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ

मरीचेस्तनयो जातः कश्यपो लोकभावनः । अस्यैव दक्षकन्याभ्यः प्रजा जज्ञेऽथ भूरिशः

marīcestanayo jātaḥ kaśyapo lokabhāvanaḥ | asyaiva dakṣakanyābhyaḥ prajā jajñe'tha bhūriśaḥ

अस्य जायाप्रजातानां नामतो विनिबोधत । धाता मित्रोऽर्यमा शक्रो वरुणः सोम एव च

asya jāyāprajātānāṃ nāmato vinibodhata | dhātā mitro'ryamā śakro varuṇaḥ soma eva ca

भर्गो विवस्वान् पूषा च सवितृत्वष्टविष्णवः । अदितेर्द्वादशसुता आदित्यास्ते प्रकीर्तिताः

bhargo vivasvān pūṣā ca savitṛtvaṣṭaviṣṇavaḥ | aditerdvādaśasutā ādityāste prakīrtitāḥ

एषां कनीयान् गुणवान् सदा यस्तपति प्रजाः । स वै वंशकरो मुख्यो गद्यते वो दिवाकरः

eṣāṃ kanīyān guṇavān sadā yastapati prajāḥ | sa vai vaṃśakaro mukhyo gadyate vo divākaraḥ

एक एव दितेः पुत्रो हिरण्यकशिपुर्बली

eka eva diteḥ putro hiraṇyakaśipurbalī

चत्वारस्तस्य तनया हृष्टा मदबलान्विताः । प्रह्लादो ह्यथ संह्लादो वाष्कलः शिविरेव च

catvārastasya tanayā hṛṣṭā madabalānvitāḥ | prahlādo hyatha saṃhlādo vāṣkalaḥ śivireva ca

प्रह्लादस्य त्रयः पुत्रास्तेषामाद्यो विरोचनः । कुम्भो निकुम्भो बलवांस्त्रयः प्राह्लादयः स्मृताः

prahlādasya trayaḥ putrāsteṣāmādyo virocanaḥ | kumbho nikumbho balavāṃstrayaḥ prāhlādayaḥ smṛtāḥ

विरोचनसुतो जातो दानशौण्डो बलिर्महान् । बलेश्च पुत्रो विदितो बाणो नाम महाबली

virocanasuto jāto dānaśauṇḍo balirmahān | baleśca putro vidito bāṇo nāma mahābalī

शम्भोरनुचरः श्रीमान् महाकालाह्वयश्च सः । बाणस्य च शतं पुत्राः कुसुम्भमकरादयः

śambhoranucaraḥ śrīmān mahākālāhvayaśca saḥ | bāṇasya ca śataṃ putrāḥ kusumbhamakarādayaḥ

चत्वारिंशद्दनोः पुत्राः विप्रचित्तिपुरःसराः । शम्बरो नमुचिश्चैव पुलोमा च तथैव च

catvāriṃśaddanoḥ putrāḥ vipracittipuraḥsarāḥ | śambaro namuciścaiva pulomā ca tathaiva ca

असिलोमा तथा केशी दुर्जयोऽयः शिरास्तथा । अश्वशीर्षो क्षयः शङ्कुर्वियन्मूर्धा महाबलः

asilomā tathā keśī durjayo'yaḥ śirāstathā | aśvaśīrṣo kṣayaḥ śaṅkurviyanmūrdhā mahābalaḥ

वेगवान् केतुमांश्चैव स्वयं स्वर्भानुरेव च । अश्वो ह्यश्वपतिः कुण्डो वृषपर्वाजकस्तथा

vegavān ketumāṃścaiva svayaṃ svarbhānureva ca | aśvo hyaśvapatiḥ kuṇḍo vṛṣaparvājakastathā

अश्वग्रीवश्च सूक्ष्मश्च तुरुण्डुर्माण्डलस्तथा । ऊर्धबाहुश्चैकचक्रो विरूपाक्षो हराहरौ

aśvagrīvaśca sūkṣmaśca turuṇḍurmāṇḍalastathā | ūrdhabāhuścaikacakro virūpākṣo harāharau

नियन्त्रश्च निकुम्भश्च कुपटश्चपटुस्तथा । सरभ: सुलभश्चैव सूर्याचन्द्रमसौ तथा

niyantraśca nikumbhaśca kupaṭaścapaṭustathā | sarabha: sulabhaścaiva sūryācandramasau tathā

अन्यावेतौ दनोः पुत्रौ सूर्याचन्द्रमसौ तथा । दिवाकर निशानाथौ तावन्यौ देवपुङ्गवौ

anyāvetau danoḥ putrau sūryācandramasau tathā | divākara niśānāthau tāvanyau devapuṅgavau

एषां पुत्रैश्च पौत्रैश्च तत्पुत्रैश्चैव भूरिभिः । जगद् व्याप्तमिदं सर्वं बलवीर्यसमन्वितैः

eṣāṃ putraiśca pautraiśca tatputraiścaiva bhūribhiḥ | jagad vyāptamidaṃ sarvaṃ balavīryasamanvitaiḥ

दनायूषोऽभवन् पुत्राश्चत्वारो बलवत्तराः । वीरभद्रो विक्षरश्च वत्सो वृत्तस्तथैव च

danāyūṣo'bhavan putrāścatvāro balavattarāḥ | vīrabhadro vikṣaraśca vatso vṛttastathaiva ca

एषां चतुर्णां बहवः पुत्रा जाता द्विजोत्तमाः । रूपसत्वबलोपेता एकैकस्य शतं शतम्

eṣāṃ caturṇāṃ bahavaḥ putrā jātā dvijottamāḥ | rūpasatvabalopetā ekaikasya śataṃ śatam

कालायास्तनया जाता: कालेया इति विश्रुताः । विख्यातास्ते महावीर्याश्चत्वारो दानावाधिपाः

kālāyāstanayā jātā: kāleyā iti viśrutāḥ | vikhyātāste mahāvīryāścatvāro dānāvādhipāḥ

विनाशनश्च क्रोधश्च क्रोधहन्ता तथैव च । क्रोधशक्रस्तथा चैते कालापुत्राः प्रकीर्तिताः

vināśanaśca krodhaśca krodhahantā tathaiva ca | krodhaśakrastathā caite kālāputrāḥ prakīrtitāḥ

सिंहिकायाः सुतो जातो राहुश्चन्द्रार्कमर्दनः । सुचन्द्रश्चन्द्रहन्ता च तथा चन्द्रविमर्दनः

siṃhikāyāḥ suto jāto rāhuścandrārkamardanaḥ | sucandraścandrahantā ca tathā candravimardanaḥ

गणः क्रोधवशोनाम क्रूरकर्मारिमर्दनः । क्रोधायास्तनया जाताःक्रूरकर्मकरास्तथा

gaṇaḥ krodhavaśonāma krūrakarmārimardanaḥ | krodhāyāstanayā jātāḥkrūrakarmakarāstathā

सिंहिका चैव क्रोधा च द्वे सुते क्रूरिके सदा । ताभ्यां च प्रभवो वंशो ह्यत: क्रूरतरः स्मृतः

siṃhikā caiva krodhā ca dve sute krūrike sadā | tābhyāṃ ca prabhavo vaṃśo hyata: krūrataraḥ smṛtaḥ

एक एव मुनेः पुत्रो जातः शुक्रः कविर्महान् । दैत्यदानवकालेयप्रभृतीनां सदा गुरुः

eka eva muneḥ putro jātaḥ śukraḥ kavirmahān | daityadānavakāleyaprabhṛtīnāṃ sadā guruḥ

चत्वारस्तस्य तनया जाता असुरयाजकाः । त्वष्टावरस्तथात्रिश्च सौकलश्चेति वाग्मिनः । तेजसा सूर्यसदृशा ब्रह्मलोक - प्रभावनाः

catvārastasya tanayā jātā asurayājakāḥ | tvaṣṭāvarastathātriśca saukalaśceti vāgminaḥ | tejasā sūryasadṛśā brahmaloka - prabhāvanāḥ

असुराणां सदैत्यानां कालेयानां तथैव च

asurāṇāṃ sadaityānāṃ kāleyānāṃ tathaiva ca

क्रोधात्मजानाञ्च तथा सिंहिकातनयस्य च । सूतिप्रसूतिभिः सर्वं जगद्व्याप्तं चराचरम्

krodhātmajānāñca tathā siṃhikātanayasya ca | sūtiprasūtibhiḥ sarvaṃ jagadvyāptaṃ carācaram

तेषां तु यान्यपत्यानि वर्धितानि क्रमाद्विजाः । तेषां बहुत्वात् सङ्ख्यातुं चिरेणापि न शक्यते

teṣāṃ tu yānyapatyāni vardhitāni kramādvijāḥ | teṣāṃ bahutvāt saṅkhyātuṃ cireṇāpi na śakyate

तार्क्ष्यश्चारिष्टनेमिश्च अनूरुर्गरुडस्तथा । आरुणिर्वारुणिश्चैव विनतातनयाः स्मृताः

tārkṣyaścāriṣṭanemiśca anūrurgaruḍastathā | āruṇirvāruṇiścaiva vinatātanayāḥ smṛtāḥ

शेषो वासुकिराजश्च तक्षकः कुलिकस्तथा । कूर्मश्च सुमनाचेति काद्रवेयाः प्रकीर्तिताः

śeṣo vāsukirājaśca takṣakaḥ kulikastathā | kūrmaśca sumanāceti kādraveyāḥ prakīrtitāḥ

भीमसेनोग्रसेनश्च सुपर्णो गरुडस्तथा । गोपतिर्धृतराष्ट्रश्च सूर्यवर्चाश्च वीर्यवान्

bhīmasenograsenaśca suparṇo garuḍastathā | gopatirdhṛtarāṣṭraśca sūryavarcāśca vīryavān

अर्कदृष्टः प्रयुक्तश्च विश्रुतः सुश्रुतस्तथा । भीमश्चित्ररथश्चैव विख्यातः सर्वविद्दली

arkadṛṣṭaḥ prayuktaśca viśrutaḥ suśrutastathā | bhīmaścitrarathaścaiva vikhyātaḥ sarvaviddalī

शालिशीर्षश्च पर्जन्य:कलिर्नारद एव च । इत्येते देव गन्धर्वा मुनिपुत्राः प्रकीर्तिताः

śāliśīrṣaśca parjanya:kalirnārada eva ca | ityete deva gandharvā muniputrāḥ prakīrtitāḥ

अनवद्यां सानुरागां संवरां मार्गणां प्रियाम् । असूयां सुभगां भीमामिति कन्यामसूयत । प्राधा सर्वगुणोत्थानात् कश्यपात्तु तपोधनात्

anavadyāṃ sānurāgāṃ saṃvarāṃ mārgaṇāṃ priyām | asūyāṃ subhagāṃ bhīmāmiti kanyāmasūyata | prādhā sarvaguṇotthānāt kaśyapāttu tapodhanāt

विश्वावसुः सुचन्द्रश्च सुपर्णः सिद्धः एव च

viśvāvasuḥ sucandraśca suparṇaḥ siddhaḥ eva ca

बर्हिः पूर्णश्च पूर्णाङ्गो ब्रह्मचारी रतिप्रियः । भानुश्च दशमश्चैते प्राधापुत्राः प्रकीर्तिताः

barhiḥ pūrṇaśca pūrṇāṅgo brahmacārī ratipriyaḥ | bhānuśca daśamaścaite prādhāputrāḥ prakīrtitāḥ

इत्येते देवगन्धर्वाः सन्ततं पुण्यलक्षणाः । प्राधासूत महामागा देवी देवर्षिसत्तमात्

ityete devagandharvāḥ santataṃ puṇyalakṣaṇāḥ | prādhāsūta mahāmāgā devī devarṣisattamāt

अलम्बुषा मिश्रकेशी गामिनी च मनोरमा । विद्युत्पन्नानधारम्भा ह्यरुणा रक्षितातुला

alambuṣā miśrakeśī gāminī ca manoramā | vidyutpannānadhārambhā hyaruṇā rakṣitātulā

सुबाहुः सुरता चैव मुरजा सुप्रिया तथा । वपुस्तिलोत्तमा चेति मुख्या अप्सरसः स्मृताः

subāhuḥ suratā caiva murajā supriyā tathā | vapustilottamā ceti mukhyā apsarasaḥ smṛtāḥ

अतिबाहुस्तुम्बुरुश्च हाहा हूहूस्तथैव च । गन्धर्वाणामि मुख्या देवतुल्याः प्रकीर्तिताः

atibāhustumburuśca hāhā hūhūstathaiva ca | gandharvāṇāmi mukhyā devatulyāḥ prakīrtitāḥ

अमृतं ब्राह्मणा गावो मुनयोऽप्सरसस्तथा । कपिलातनयाः प्रोक्ता महाभागा महोत्सवाः

amṛtaṃ brāhmaṇā gāvo munayo'psarasastathā | kapilātanayāḥ proktā mahābhāgā mahotsavāḥ

इति दक्षसुतानां ये कश्यपात्तनयाः स्मृताः । तैरिदं सकलं व्याप्तं जगत्स्थावरजङ्गम्

iti dakṣasutānāṃ ye kaśyapāttanayāḥ smṛtāḥ | tairidaṃ sakalaṃ vyāptaṃ jagatsthāvarajaṅgam

एवं यज्ञवराहस्य यज्ञरूपस्य पातनात् । त्रिभ्योऽग्निभ्यो मनोस्तस्मात् स्वायम्भुवमहात्मनः

evaṃ yajñavarāhasya yajñarūpasya pātanāt | tribhyo'gnibhyo manostasmāt svāyambhuvamahātmanaḥ

मुनिभ्यश्चैव सप्तम्यः कश्यपादिभ्य एव च । नरनारायणाभ्यां तु व्यतीतेऽकालिके लये । पुनः प्रजा: पुरा सृष्टा हरिणानेकरूपिणा

munibhyaścaiva saptamyaḥ kaśyapādibhya eva ca | naranārāyaṇābhyāṃ tu vyatīte'kālike laye | punaḥ prajā: purā sṛṣṭā hariṇānekarūpiṇā

एवं पुनरभूत् सृष्टिः सृष्टिस्थित्यन्तकारिणः । हरेस्तस्य प्रसादेन नरनारायणात्मनः

evaṃ punarabhūt sṛṣṭiḥ sṛṣṭisthityantakāriṇaḥ | harestasya prasādena naranārāyaṇātmanaḥ

इति श्रीकालिकापुराणे पुनः सृष्टिवर्णने चतुस्त्रिंशोऽध्यायः

iti śrīkālikāpurāṇe punaḥ sṛṣṭivarṇane catustriṃśo'dhyāyaḥ

अथ श्रीकालिका पुराण अध्याय ३५

मार्कण्डेय उवाच ।। ईश्वरः शारभं कायं यथा तत्याज यत्नतः । तन्मे निगदतो भूयः शृणुध्वं द्विजसत्तमाः

mārkaṇḍeya uvāca || īśvaraḥ śārabhaṃ kāyaṃ yathā tatyāja yatnataḥ | tanme nigadato bhūyaḥ śṛṇudhvaṃ dvijasattamāḥ

हते यज्ञवराहे तु ब्रह्मा लोकपितामहः । उवाच शरभं गत्वा सामयुक्तं जगद्धितम्

hate yajñavarāhe tu brahmā lokapitāmahaḥ | uvāca śarabhaṃ gatvā sāmayuktaṃ jagaddhitam

ब्रह्मोवाच ।। देहाभोगेन भवत:पूरितं भूरियोजनम् । उपसंहर तस्मात् त्वं कायं लोकभयङ्करम्

brahmovāca || dehābhogena bhavata:pūritaṃ bhūriyojanam | upasaṃhara tasmāt tvaṃ kāyaṃ lokabhayaṅkaram

तव युद्धेन सकलं प्रणष्टं भुवनत्रयम् । आकाशं गन्तुं त्वां दृष्ट्वा विभेत्यद्य जनार्दनः । तस्मात् त्वमूर्धलोकानां हिताय त्यज वै तनुम्

tava yuddhena sakalaṃ praṇaṣṭaṃ bhuvanatrayam | ākāśaṃ gantuṃ tvāṃ dṛṣṭvā vibhetyadya janārdanaḥ | tasmāt tvamūrdhalokānāṃ hitāya tyaja vai tanum

मार्कण्डेय उवाच ।। ततस्तस्य वचः श्रुत्वा सुरज्येष्ठस्य शङ्करः । तत्याज शारभं कायं तोयोपर्येव तत्क्षणात्

mārkaṇḍeya uvāca || tatastasya vacaḥ śrutvā surajyeṣṭhasya śaṅkaraḥ | tatyāja śārabhaṃ kāyaṃ toyoparyeva tatkṣaṇāt

त्यक्तस्य तस्य देहस्य शङ्करेण महात्मना । अष्टौ पादा अष्टमूर्तेस्तेषु चाष्टसु भेजिरे

tyaktasya tasya dehasya śaṅkareṇa mahātmanā | aṣṭau pādā aṣṭamūrtesteṣu cāṣṭasu bhejire

आद्यन्तु दक्षिणं पादमाकाशमगमद्द्द्रुतम् । तद्वामं मिहिरं भेजे पश्चाद् दक्षिणजं विधौ

ādyantu dakṣiṇaṃ pādamākāśamagamadddrutam | tadvāmaṃ mihiraṃ bheje paścād dakṣiṇajaṃ vidhau

वामन्तु ज्वलनं भेजे पृष्ठाग्रं पद्गतं क्षितिम् । पृष्ठाग्रवामं सलिलं तत्पश्चाद् दक्षिणं तथा । ययौ वामपदं भेजे होतारं सर्वतोमुखम्

vāmantu jvalanaṃ bheje pṛṣṭhāgraṃ padgataṃ kṣitim | pṛṣṭhāgravāmaṃ salilaṃ tatpaścād dakṣiṇaṃ tathā | yayau vāmapadaṃ bheje hotāraṃ sarvatomukham

एवं तस्याष्टमूर्तेस्तु अष्टमूर्तिषु तत्क्षणात् । अष्टौ पादास्तथा भेजुः स्वं स्वं तेजो ययुः पदम्

evaṃ tasyāṣṭamūrtestu aṣṭamūrtiṣu tatkṣaṇāt | aṣṭau pādāstathā bhejuḥ svaṃ svaṃ tejo yayuḥ padam

मध्यं तु शारभं कायं शङ्करस्य महात्मनः । कपाली भैरवो भूतश्चण्डरूपी दुरासदः

madhyaṃ tu śārabhaṃ kāyaṃ śaṅkarasya mahātmanaḥ | kapālī bhairavo bhūtaścaṇḍarūpī durāsadaḥ

मस्तिष्कमेदसा युक्तं मांसं जुह्वति ते शुचौ । ब्रह्मकपालपात्रस्थं सुराभिर्देवपूजनम्

mastiṣkamedasā yuktaṃ māṃsaṃ juhvati te śucau | brahmakapālapātrasthaṃ surābhirdevapūjanam

बलिर्मनुष्यमांसेन पानं तु रुधिरं सदा । सुरया पारणं यज्ञे कपालोक्षटधारणम्

balirmanuṣyamāṃsena pānaṃ tu rudhiraṃ sadā | surayā pāraṇaṃ yajñe kapālokṣaṭadhāraṇam

व्याघ्रचर्मपरिधानं समलं त्रिवलीवृतम् । एवं कुर्वन्ति सततं कपालव्रतधारिणः । कपाली भैरवस्तेषां देव: पूज्यंस्तु नित्यशः

vyāghracarmaparidhānaṃ samalaṃ trivalīvṛtam | evaṃ kurvanti satataṃ kapālavratadhāriṇaḥ | kapālī bhairavasteṣāṃ deva: pūjyaṃstu nityaśaḥ

महाभैरव रूप वर्णन श्मशान भैरवो योऽसौ यो महाभैरवाह्वयः

mahābhairava rūpa varṇana śmaśāna bhairavo yo'sau yo mahābhairavāhvayaḥ

बालसूर्यसमोद्योतः सदाष्टादशबाहुभिः । बिभ्राजमानो रक्ताक्षः सर्वदा नायिकाव्रजैः

bālasūryasamodyotaḥ sadāṣṭādaśabāhubhiḥ | bibhrājamāno raktākṣaḥ sarvadā nāyikāvrajaiḥ

कालीप्रचण्डाप्रमुखैः क्रीडमानस्तु नित्यशः । सद्योदग्धनृमांसाशी गलल्लोललसद्भुजः

kālīpracaṇḍāpramukhaiḥ krīḍamānastu nityaśaḥ | sadyodagdhanṛmāṃsāśī galallolalasadbhujaḥ

लोहिताहारविघसः प्रेताशनगतः सदा । स्थूलवक्त्रोऽथ लम्बोष्ठो ह्रस्वस्थलपदालयः । विनोदी वादनो लोके साट्टहासत्सु भैरवः

lohitāhāravighasaḥ pretāśanagataḥ sadā | sthūlavaktro'tha lamboṣṭho hrasvasthalapadālayaḥ | vinodī vādano loke sāṭṭahāsatsu bhairavaḥ

एवं स च महादेवो महाभैरवरूपधृक् । मध्यशार भकायेन कार्य द महाभुजः

evaṃ sa ca mahādevo mahābhairavarūpadhṛk | madhyaśāra bhakāyena kārya da mahābhujaḥ

स जगाम ततो देवा हरस्य प्रमथान् प्रति । गणैः सार्धं तथाकाशे विक्रीडति स भैरवः

sa jagāma tato devā harasya pramathān prati | gaṇaiḥ sārdhaṃ tathākāśe vikrīḍati sa bhairavaḥ

स महाभैरवो देवः पूज्यमानो जगज्जनैः । अद्यापि कुरुते नित्यमिष्टकामस्य साधनम्

sa mahābhairavo devaḥ pūjyamāno jagajjanaiḥ | adyāpi kurute nityamiṣṭakāmasya sādhanam

चैत्र-शुक्लचतुर्दश्यां मध्वासवपयः फलैः । मांसैर्मत्स्यैः सरुधिरैः सकृद्यो भैरवं यजेत्

caitra-śuklacaturdaśyāṃ madhvāsavapayaḥ phalaiḥ | māṃsairmatsyaiḥ sarudhiraiḥ sakṛdyo bhairavaṃ yajet

स सर्वकामान् संसाध्य भोगान् भुक्त्वा यथेष्टतः । प्रयाति शम्भुभवनमारुह्य वृषभं वरम्

sa sarvakāmān saṃsādhya bhogān bhuktvā yatheṣṭataḥ | prayāti śambhubhavanamāruhya vṛṣabhaṃ varam

एतद्वः कथितं सर्व यत्पृष्टोऽहं द्विजोत्तमैः । भवद्भिर्यच्च वोऽन्यद् वा रोचते पृच्छ मां तु तत्

etadvaḥ kathitaṃ sarva yatpṛṣṭo'haṃ dvijottamaiḥ | bhavadbhiryacca vo'nyad vā rocate pṛccha māṃ tu tat

इति श्रीकालिकापुराणे शरभकायत्यागे पञ्चत्रिंशोऽध्यायः

iti śrīkālikāpurāṇe śarabhakāyatyāge pañcatriṃśo'dhyāyaḥ

अथ श्रीकालिका पुराण अध्याय ३६

ऋषय ऊचुः । कथं वराहपुत्रोऽसौ नरको नाम वीर्यवान् । संजातोऽसुरसत्त्वः स देवदेवीसुतोऽपि सन्

ṛṣaya ūcuḥ | kathaṃ varāhaputro'sau narako nāma vīryavān | saṃjāto'surasattvaḥ sa devadevīsuto'pi san

चिरजीवी कथं सोऽभूत् किमर्थमुदरे चिरम् । पृथिव्यां न्यवसञ्जातः कुत्र वा स महाबलः

cirajīvī kathaṃ so'bhūt kimarthamudare ciram | pṛthivyāṃ nyavasañjātaḥ kutra vā sa mahābalaḥ

सोऽसुराणां कथं राजा पुरं तस्य किमाह्वयम् । मलिनीरतिसंजातः स क्षितौ पोत्रिणस्तथा

so'surāṇāṃ kathaṃ rājā puraṃ tasya kimāhvayam | malinīratisaṃjātaḥ sa kṣitau potriṇastathā

श्रूयते मुनिशार्दूल कथं भूतस्तथाविधः । एतत्सर्वमशेषेण पृच्छतां त्वं वदस्व नः

śrūyate muniśārdūla kathaṃ bhūtastathāvidhaḥ | etatsarvamaśeṣeṇa pṛcchatāṃ tvaṃ vadasva naḥ

त्वं नो गुरुश्च शास्ता च सर्वं प्रत्यक्षदर्शिवान् । कथं लब्धवरो भूतो ब्रह्मणा प्रभविष्णुणा

tvaṃ no guruśca śāstā ca sarvaṃ pratyakṣadarśivān | kathaṃ labdhavaro bhūto brahmaṇā prabhaviṣṇuṇā

मार्कण्डेय उवाच ।। शृण्वन्तु मुनयः सर्वे यत् पृष्टोऽहं द्विजोत्तमाः । यथा स नरको जातो धरापुत्रो महासुरः

mārkaṇḍeya uvāca || śṛṇvantu munayaḥ sarve yat pṛṣṭo'haṃ dvijottamāḥ | yathā sa narako jāto dharāputro mahāsuraḥ

रजस्वलाया गोत्राया गर्भे वीर्येण पोत्रिणः । यतो यातस्ततोभूतो देवपुत्रोऽपि सोऽसुरः

rajasvalāyā gotrāyā garbhe vīryeṇa potriṇaḥ | yato yātastatobhūto devaputro'pi so'suraḥ

गर्भसंस्थं महावीरं ज्ञात्वा ब्रह्मादयः सुराः । वराहपुत्रं दुर्धर्षं महाबलपराक्रमम्

garbhasaṃsthaṃ mahāvīraṃ jñātvā brahmādayaḥ surāḥ | varāhaputraṃ durdharṣaṃ mahābalaparākramam

गर्भ एव तदा देवाः शक्त्या दधुश्चिरं दृढम् । यथा कालेऽपि संप्राप्ते नो गर्भाज्जायते स च

garbha eva tadā devāḥ śaktyā dadhuściraṃ dṛḍham | yathā kāle'pi saṃprāpte no garbhājjāyate sa ca

ततस्त्यक्तशरीरस्तु वराहस्तनयैः सह । अतीव शोकसन्तप्ता जगद्धात्र्यभवत् क्षितिः

tatastyaktaśarīrastu varāhastanayaiḥ saha | atīva śokasantaptā jagaddhātryabhavat kṣitiḥ

शोकाकुला सा व्यलपच्चिरकालं मुहुर्मुहुः । प्रकृतिस्था क्षितिर्भूता माधवेन प्रबोधिता

śokākulā sā vyalapaccirakālaṃ muhurmuhuḥ | prakṛtisthā kṣitirbhūtā mādhavena prabodhitā

ततः कालेऽपि सम्प्राप्ते दैवशक्त्या यदा धृतः । न गर्भः प्रसवं याति तदाभूत् पीडिता क्षितिः ।। १२ । । कठोरगर्भा सा देवी गर्भभारं न चाशकत् । यदा वोढुं तदा देवं माधवं शरणं गता

tataḥ kāle'pi samprāpte daivaśaktyā yadā dhṛtaḥ | na garbhaḥ prasavaṃ yāti tadābhūt pīḍitā kṣitiḥ || 12 | | kaṭhoragarbhā sā devī garbhabhāraṃ na cāśakat | yadā voḍhuṃ tadā devaṃ mādhavaṃ śaraṇaṃ gatā

शरण्यं शरणं गत्वा माधवं जगतां पतिम् । प्रणम्य शिरसा देवी वाक्यमेतदुवाच ह

śaraṇyaṃ śaraṇaṃ gatvā mādhavaṃ jagatāṃ patim | praṇamya śirasā devī vākyametaduvāca ha

पृथिव्युवाच ।। नमस्ते जगदव्यक्तरूप-कारणकारण । प्रधान-पुरुषातीत-स्थित्युत्पत्तिलयात्मक

pṛthivyuvāca || namaste jagadavyaktarūpa-kāraṇakāraṇa | pradhāna-puruṣātīta-sthityutpattilayātmaka

जगन्नियोजनपरः स्वाहाभोगधरोत्तम । जगदानन्दनन्दात्मन् भगवन् जगदीश्वर

jaganniyojanaparaḥ svāhābhogadharottama | jagadānandanandātman bhagavan jagadīśvara

नियोजको नियोज्यश्च विभ्राजन् विष्णुरव्यय । नमस्तुभ्यं जगद्धातस्त्रिलोकालय विश्वकृत्

niyojako niyojyaśca vibhrājan viṣṇuravyaya | namastubhyaṃ jagaddhātastrilokālaya viśvakṛt

यः पालयति नित्यानि स्थापयत्येव तत्परः । त्वं त्वां नियमरूपेण नमामि जगदीश्वर

yaḥ pālayati nityāni sthāpayatyeva tatparaḥ | tvaṃ tvāṃ niyamarūpeṇa namāmi jagadīśvara

त्वं माधवः प्रवेकश्च कामः कामालयो लयः । प्रसूतिच्युतिहेत्वर्थ त्राणकारणमीश्वर

tvaṃ mādhavaḥ pravekaśca kāmaḥ kāmālayo layaḥ | prasūticyutihetvartha trāṇakāraṇamīśvara

न यस्य ते क्लेदाय स्युरापो नोष्मा तथोष्मणे । न शीताय भवेच्छीतं तस्मै तुभ्यं नमो नमः

na yasya te kledāya syurāpo noṣmā tathoṣmaṇe | na śītāya bhavecchītaṃ tasmai tubhyaṃ namo namaḥ

न समुद्रः प्लवकरो न शोषाय दहात्मकः । न मृत्यवे यस्य यमस्तस्मै तुभ्यं नमो नमः

na samudraḥ plavakaro na śoṣāya dahātmakaḥ | na mṛtyave yasya yamastasmai tubhyaṃ namo namaḥ

यच्चिद्धार्यं योगिभिः शान्तदेहै-रुन्मार्गाणां यात्यरिध्येयकृत्यम् । नित्यं यद्रूपमार्गावसक्तं स त्वं त्राहि त्राणमिच्छन् धरित्रीम्

yacciddhāryaṃ yogibhiḥ śāntadehai-runmārgāṇāṃ yātyaridhyeyakṛtyam | nityaṃ yadrūpamārgāvasaktaṃ sa tvaṃ trāhi trāṇamicchan dharitrīm

मार्कण्डेय उवाच ।। इति स्तुतो हृषीकेश जगद्धात्र्या तदा हरिः । प्रार्दुभूतस्तदा प्राह धरित्रीं दीनमानसाम्

mārkaṇḍeya uvāca || iti stuto hṛṣīkeśa jagaddhātryā tadā hariḥ | prārdubhūtastadā prāha dharitrīṃ dīnamānasām

श्रीभगवानुवाच ।। कथं दीनमना देवि धरित्र परिदेवसे । तव वा किं कृता पीडा वेत्तुमिच्छामि तामहम्

śrībhagavānuvāca || kathaṃ dīnamanā devi dharitra paridevase | tava vā kiṃ kṛtā pīḍā vettumicchāmi tāmaham

मुखं ते परिशुष्कं तु शरीरं कान्तिवर्जितम् । आकुलं नयनद्वन्द्वं भ्रूविभ्रमविवर्जितम्

mukhaṃ te pariśuṣkaṃ tu śarīraṃ kāntivarjitam | ākulaṃ nayanadvandvaṃ bhrūvibhramavivarjitam

ईदृशं तव रूपं तु दृष्टपूर्वं कदापि न । रूपस्य तु विपर्यासे दुःखबीजं च भाषये

īdṛśaṃ tava rūpaṃ tu dṛṣṭapūrvaṃ kadāpi na | rūpasya tu viparyāse duḥkhabījaṃ ca bhāṣaye

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य माधवस्य जगत्पतेः । विनयावनता देवी पृथ्वी प्राह सगद्गदम्

etacchrutvā vacastasya mādhavasya jagatpateḥ | vinayāvanatā devī pṛthvī prāha sagadgadam

पृथिव्युवाच ।। न गर्भभारं संवोढुं माधवाहं क्षमाधुना । भृशं नित्यं विषीदामि तस्मात् त्वं त्रातुमर्हसि

pṛthivyuvāca || na garbhabhāraṃ saṃvoḍhuṃ mādhavāhaṃ kṣamādhunā | bhṛśaṃ nityaṃ viṣīdāmi tasmāt tvaṃ trātumarhasi

त्वया वराहरूपेण मलिनी कामिता पुरा । तेन कामेन कुक्षौ मे यो गर्भोऽयं त्वयाहितः

tvayā varāharūpeṇa malinī kāmitā purā | tena kāmena kukṣau me yo garbho'yaṃ tvayāhitaḥ

काले प्राप्तेऽपि गर्भोऽयं न प्रच्यवति माधव । कठोरगर्भा तेनाहं पीडितास्मि दिने दिने

kāle prāpte'pi garbho'yaṃ na pracyavati mādhava | kaṭhoragarbhā tenāhaṃ pīḍitāsmi dine dine

यदि न त्राहि मां देव गर्भदुःखाज्जगत्पते । नचिरादेव यास्यामि मृत्योर्वशमसंशयम्

yadi na trāhi māṃ deva garbhaduḥkhājjagatpate | nacirādeva yāsyāmi mṛtyorvaśamasaṃśayam

कयापि नेदृशो गर्भः पूर्वं माधव वै धृतः । योऽचलां चालयति मां सरसीमिव कुञ्जरः

kayāpi nedṛśo garbhaḥ pūrvaṃ mādhava vai dhṛtaḥ | yo'calāṃ cālayati māṃ sarasīmiva kuñjaraḥ

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्याः पृथिव्याः पृथिवीपतिः । आह्लादयन् प्रत्युवाच हरिस्तप्तां लतामिव

etacchrutvā vacastasyāḥ pṛthivyāḥ pṛthivīpatiḥ | āhlādayan pratyuvāca haristaptāṃ latāmiva

श्रीभगवानुवाच ।। न धरे ते महद्दुःखं चिरस्थायी भविष्यति । शृणु येन प्रकारेण चानुभूतमिदं त्वया

śrībhagavānuvāca || na dhare te mahadduḥkhaṃ cirasthāyī bhaviṣyati | śṛṇu yena prakāreṇa cānubhūtamidaṃ tvayā

मलिन्या सहसङ्गेन यो गर्भः सन्धृतस्त्वया । सोऽभूदसुरसत्त्वस्तु घृष्टेः पुत्रोऽपि दारुणः

malinyā sahasaṅgena yo garbhaḥ sandhṛtastvayā | so'bhūdasurasattvastu ghṛṣṭeḥ putro'pi dāruṇaḥ

ज्ञात्वा तस्य च वृत्तान्तं गर्भस्य द्रुहिणादयः । दैवीभिः शक्तिभिर्बद्धस्तव कुक्षौ तु तत् पुरः

jñātvā tasya ca vṛttāntaṃ garbhasya druhiṇādayaḥ | daivībhiḥ śaktibhirbaddhastava kukṣau tu tat puraḥ

सर्गादौ यदि जायेत भवत्यास्तादृशः सुतः । भ्रंशयेत् सकलान् लोकांस्त्रीनिमान् ससुरासुरान्

sargādau yadi jāyeta bhavatyāstādṛśaḥ sutaḥ | bhraṃśayet sakalān lokāṃstrīnimān sasurāsurān

अतस्तस्य बलं वीर्यं ज्ञात्वा ब्रह्मादयः सुराः । प्राक्सृष्टिकाले ते गर्भं तथा धूर्जगतां कृते

atastasya balaṃ vīryaṃ jñātvā brahmādayaḥ surāḥ | prāksṛṣṭikāle te garbhaṃ tathā dhūrjagatāṃ kṛte

अष्टाविंशतितमे प्राप्ते आदिसर्गाच्चतुर्युगे । त्रेतायुगस्य मध्ये तु सुतं त्वं जनयिष्यसि

aṣṭāviṃśatitame prāpte ādisargāccaturyuge | tretāyugasya madhye tu sutaṃ tvaṃ janayiṣyasi

यावत् सत्ययुगं याति त्रेतार्थं च वरानने । तावद् वह महागर्भं दत्तः कालो मया तव

yāvat satyayugaṃ yāti tretārthaṃ ca varānane | tāvad vaha mahāgarbhaṃ dattaḥ kālo mayā tava

न यावज्जायते धात्रि गर्भस्ते ह्यतिदारुणः । तावद् गर्भवती दुःखं न त्वं प्राप्स्यसि भामिनी

na yāvajjāyate dhātri garbhaste hyatidāruṇaḥ | tāvad garbhavatī duḥkhaṃ na tvaṃ prāpsyasi bhāminī

मार्कण्डेय उवाच ।। इत्युक्त्वा भगवान् विष्णुः पृथिवीं गर्भिणीं तदा । नाभौ पस्पर्श दयितां शङ्खाग्रेणातिपीडिताम्

mārkaṇḍeya uvāca || ityuktvā bhagavān viṣṇuḥ pṛthivīṃ garbhiṇīṃ tadā | nābhau pasparśa dayitāṃ śaṅkhāgreṇātipīḍitām

सा स्पृष्टा विष्णुणा पृथ्वी शरीरं लघु चासदत् । गर्भेऽपि लघिमानं सा प्रापातीव सुखप्रदम्

sā spṛṣṭā viṣṇuṇā pṛthvī śarīraṃ laghu cāsadat | garbhe'pi laghimānaṃ sā prāpātīva sukhapradam

अगर्भा यादृशी नारी तादृशी साप्यजायत । धृतगर्भाप मुदिता सा बभूव जगत्प्रसूः

agarbhā yādṛśī nārī tādṛśī sāpyajāyata | dhṛtagarbhāpa muditā sā babhūva jagatprasūḥ

ततः पुनरिदं वाक्यमुक्त्वा स भगवान् क्षितिम् । पुनः प्रसादयामास सामभिर्बहुभिश्च ताम्

tataḥ punaridaṃ vākyamuktvā sa bhagavān kṣitim | punaḥ prasādayāmāsa sāmabhirbahubhiśca tām

जगद्धात्रि महासत्वे त्वं धृतिर्धारणात्मिका । सर्वेषां धारणाद्देवि त्वं धात्रीति प्रगीयसे

jagaddhātri mahāsatve tvaṃ dhṛtirdhāraṇātmikā | sarveṣāṃ dhāraṇāddevi tvaṃ dhātrīti pragīyase

क्षमा यस्माज्जगद्धर्तुं शक्ता क्षान्तियुतात्र यत् । सर्वं वसु त्वयि न्यस्तं यस्माद्वसुमती ततः

kṣamā yasmājjagaddhartuṃ śaktā kṣāntiyutātra yat | sarvaṃ vasu tvayi nyastaṃ yasmādvasumatī tataḥ

तद्दुःखं त्यज पुत्रस्ते यदा संजायते तदा । माँ स्मरिष्यसि देवि त्वं पुत्रं ते पालयाम्यहम्

tadduḥkhaṃ tyaja putraste yadā saṃjāyate tadā | mām̐ smariṣyasi devi tvaṃ putraṃ te pālayāmyaham

इदं रहस्यं कुत्रापि न प्रकाश्यं त्वया धरे । यन्मया कथितं देवि रहस्यं परमं परम्

idaṃ rahasyaṃ kutrāpi na prakāśyaṃ tvayā dhare | yanmayā kathitaṃ devi rahasyaṃ paramaṃ param

गर्भस्तव महाभागे त्रेतायामध्यभागतः । उत्पत्स्यते वीरे रावणे रामसंज्ञिना

garbhastava mahābhāge tretāyāmadhyabhāgataḥ | utpatsyate vīre rāvaṇe rāmasaṃjñinā

मार्कण्डेय उवाच ।। इत्युक्त्वा भगवान् विष्णुस्तत्रैवान्तरधीयत । आज्ञाप्य पृथिवीं देवीं गर्भभारप्रपीडिताम्

mārkaṇḍeya uvāca || ityuktvā bhagavān viṣṇustatraivāntaradhīyata | ājñāpya pṛthivīṃ devīṃ garbhabhāraprapīḍitām

धरापि कुशला क्षामा लघुकाया बलैर्युता । अगर्भेव ययौ देवी मुदा परमया युता

dharāpi kuśalā kṣāmā laghukāyā balairyutā | agarbheva yayau devī mudā paramayā yutā

इति श्रीकालिकापुराणे धरादुःखविमोचने षट्त्रिंशोऽध्यायः

iti śrīkālikāpurāṇe dharāduḥkhavimocane ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ

अथ श्रीकालिका पुराण अध्याय ३७

मार्कण्डेय उवाच ॥ अथ काले वहुतिथे व्यतीते द्विजसत्तमाः । विदेहविषये राजा जनको नाम वीर्यवान्

mārkaṇḍeya uvāca || atha kāle vahutithe vyatīte dvijasattamāḥ | videhaviṣaye rājā janako nāma vīryavān

सर्वराजगुणैर्युक्तो राजनीतिविवर्धितः । सत्यवाक् शीलवान् दक्षो ब्रह्मण्यः प्रयत: शुचिः

sarvarājaguṇairyukto rājanītivivardhitaḥ | satyavāk śīlavān dakṣo brahmaṇyaḥ prayata: śuciḥ

देवद्विजगुरूणां च पूजासु निरतः सदा । बभूव सर्वलोकानां पितेव परिपालकः

devadvijagurūṇāṃ ca pūjāsu nirataḥ sadā | babhūva sarvalokānāṃ piteva paripālakaḥ

तस्य राज्ञः सुतो नाभूत् प्राप्ते कालेऽपि वै सदा । तदा स विमना भूत्वा चिन्ताध्यानपरोऽभवत्

tasya rājñaḥ suto nābhūt prāpte kāle'pi vai sadā | tadā sa vimanā bhūtvā cintādhyānaparo'bhavat

एकदा सोऽथ शुश्राव नारदस्य मुखान्नृपः । अपुत्रो नृपतिर्वृद्धो नाम्ना दशरथो महान्

ekadā so'tha śuśrāva nāradasya mukhānnṛpaḥ | aputro nṛpatirvṛddho nāmnā daśaratho mahān

पुत्रान् लेभे महासत्वानध्वरेण महामतिः । अयोध्यायां नगर्यां तु ऋष्यशृङ्गपुरोगमैः

putrān lebhe mahāsatvānadhvareṇa mahāmatiḥ | ayodhyāyāṃ nagaryāṃ tu ṛṣyaśṛṅgapurogamaiḥ

मुनिभिर्विहितैर्यज्ञैर्लब्धवान् स नृपः सुतान् । रामं च भरतं चैव शत्रुघ्नं लक्ष्मणं तथा । महासत्वान् महावीरान् देवगर्भोपमाञ्छुभान्

munibhirvihitairyajñairlabdhavān sa nṛpaḥ sutān | rāmaṃ ca bharataṃ caiva śatrughnaṃ lakṣmaṇaṃ tathā | mahāsatvān mahāvīrān devagarbhopamāñchubhān

तच्छ्रुत्वा जनको राजा प्रविश्यान्तः पुरं स्वकम् । भार्याभिर्मन्त्रयामास यज्ञार्थं पुत्रजन्मने

tacchrutvā janako rājā praviśyāntaḥ puraṃ svakam | bhāryābhirmantrayāmāsa yajñārthaṃ putrajanmane

मन्त्रयित्वा तदा राजा महिषीप्रमुखैः स्वयम् । चतसृभिस्तु भार्याभिर्यज्ञार्थं दीक्षितोऽभवत्

mantrayitvā tadā rājā mahiṣīpramukhaiḥ svayam | catasṛbhistu bhāryābhiryajñārthaṃ dīkṣito'bhavat

ततः पुरोधसं राजा गौतमं मुनिसत्तमम् । तत्पुत्रं च शतानन्दं पुरोधायोकरोन्मखम्

tataḥ purodhasaṃ rājā gautamaṃ munisattamam | tatputraṃ ca śatānandaṃ purodhāyokaronmakham

द्वौ पुत्रौ तस्य संजातौ यज्ञभूमौ मनोहरौ । एका च दुहिता साध्वी भूम्यन्तरगता शुभा

dvau putrau tasya saṃjātau yajñabhūmau manoharau | ekā ca duhitā sādhvī bhūmyantaragatā śubhā

नारदस्योपदेशेन यज्ञभूमिं ततो नृपः । हलेन दारयामास यज्ञबाटावधिस्वयम्

nāradasyopadeśena yajñabhūmiṃ tato nṛpaḥ | halena dārayāmāsa yajñabāṭāvadhisvayam

तद्भूमिजातसीतायां शुभां कन्यां समुत्थिताम् । लेभे मुदा युक्तः सर्वलक्षणसंयुताम्

tadbhūmijātasītāyāṃ śubhāṃ kanyāṃ samutthitām | lebhe mudā yuktaḥ sarvalakṣaṇasaṃyutām

तस्यां तु जातमात्रायां पृथिव्यन्तर्हिता स्वयम् । जगाद वचनं चेदं गौतमं नारदं नृपम्

tasyāṃ tu jātamātrāyāṃ pṛthivyantarhitā svayam | jagāda vacanaṃ cedaṃ gautamaṃ nāradaṃ nṛpam

पृथिव्युवाच ।। एषा सुता मया दत्ता तव राजन् मनोहरा । एनां गृहाण सुभगां कुलद्वयशुभावहाम्

pṛthivyuvāca || eṣā sutā mayā dattā tava rājan manoharā | enāṃ gṛhāṇa subhagāṃ kuladvayaśubhāvahām

अनया मे महाभारस्तत्त्वतो हेतुभूतया । क्षयं यास्यति भारार्ति मोचयिष्यामि दारुणाम्

anayā me mahābhārastattvato hetubhūtayā | kṣayaṃ yāsyati bhārārti mocayiṣyāmi dāruṇām

रावणाद्या महावीराः कुम्भकर्णादयोऽपरे । नाशं यास्यन्ति दुर्धर्षाः कृतेऽस्या राक्षसाः परे

rāvaṇādyā mahāvīrāḥ kumbhakarṇādayo'pare | nāśaṃ yāsyanti durdharṣāḥ kṛte'syā rākṣasāḥ pare

त्वञ्च मोदं दुराधर्षं दुहितृकृतिजं नृपः । अवाप्स्यसि सुराणां च पितॄणामृणशोधनम्

tvañca modaṃ durādharṣaṃ duhitṛkṛtijaṃ nṛpaḥ | avāpsyasi surāṇāṃ ca pitṝṇāmṛṇaśodhanam

किन्त्वेक: समय: कार्यस्त्वया मम नरोत्तम । तमहं ते प्रवक्ष्यामि पुरो नारदगौतमौ

kintveka: samaya: kāryastvayā mama narottama | tamahaṃ te pravakṣyāmi puro nāradagautamau

निहते रावणे वीरे भारार्ति रहिता सुखम् । सुपुत्रं जनयिष्यामि यज्ञभूमावहं तव

nihate rāvaṇe vīre bhārārti rahitā sukham | suputraṃ janayiṣyāmi yajñabhūmāvahaṃ tava

तं पालयिता भवान् नृपतिसत्तम । यावद्व्यतीतबाल्यः सन् भविता तनयो मम

taṃ pālayitā bhavān nṛpatisattama | yāvadvyatītabālyaḥ san bhavitā tanayo mama

व्यतीतबाल्यं तमहं पालयिष्ये स्वयं नृप । तस्य स्यान्मानुषो भावो यथा त्वं तत्करिष्यसि

vyatītabālyaṃ tamahaṃ pālayiṣye svayaṃ nṛpa | tasya syānmānuṣo bhāvo yathā tvaṃ tatkariṣyasi

मार्कण्डेय उवाच ।। इति पृथिव्या वचनं श्रुत्वा राजा तदा मुदा । प्रणम्य पृथिवीं प्राह साम्रा स जनकाह्वयः

mārkaṇḍeya uvāca || iti pṛthivyā vacanaṃ śrutvā rājā tadā mudā | praṇamya pṛthivīṃ prāha sāmrā sa janakāhvayaḥ

राजोवाच ।। यत् त्वं ब्रूषे जगद्धात्रि करिष्ये तद्वचस्तव । ममापीष्टं प्रयच्छस्व प्रसीद परमेश्वरि

rājovāca || yat tvaṃ brūṣe jagaddhātri kariṣye tadvacastava | mamāpīṣṭaṃ prayacchasva prasīda parameśvari

देवि प्रत्यक्षतो रूपं द्रष्टुमिच्छाम्यहं तव । शक्तिस्त्वं लोकजननी त्वां नमामि प्रसीद मे

devi pratyakṣato rūpaṃ draṣṭumicchāmyahaṃ tava | śaktistvaṃ lokajananī tvāṃ namāmi prasīda me

इति तस्य वचः श्रुत्वा जनकस्य तदा क्षितिः । मुनीनां सन्निधौ रूपं दर्शयामास भूभृते

iti tasya vacaḥ śrutvā janakasya tadā kṣitiḥ | munīnāṃ sannidhau rūpaṃ darśayāmāsa bhūbhṛte

नीलोत्पलदलश्यामामक्षमालाब्जधारिणीम् । बाहुयुग्मेन शुभ्रेण मृणालायतशोभिना । सुन्दरीं लोकधात्रीं तां दृष्ट्वा शश्वत् नृपोऽनमत्

nīlotpaladalaśyāmāmakṣamālābjadhāriṇīm | bāhuyugmena śubhreṇa mṛṇālāyataśobhinā | sundarīṃ lokadhātrīṃ tāṃ dṛṣṭvā śaśvat nṛpo'namat

ततः सा पृथिवी देवी सीतां जातां नृपात्मजाम् । करेण शश्वत् संस्पृश्य वचनं चेदमब्रवीत्

tataḥ sā pṛthivī devī sītāṃ jātāṃ nṛpātmajām | kareṇa śaśvat saṃspṛśya vacanaṃ cedamabravīt

पृथिव्युवाच ।। इयं ते मानुषं भावमवाप्स्यति जगत्प्रसूः । तव पुत्री नृपश्रेष्ठ समयं प्रतिपालय

pṛthivyuvāca || iyaṃ te mānuṣaṃ bhāvamavāpsyati jagatprasūḥ | tava putrī nṛpaśreṣṭha samayaṃ pratipālaya

मार्कण्डेय उवाच ।। इत्युक्त्वा पृथिवी देवी राजानं जनकाह्वयम् । सम्भाष्य नारदादींस्तांस्तत्रैवान्तरधीयत

mārkaṇḍeya uvāca || ityuktvā pṛthivī devī rājānaṃ janakāhvayam | sambhāṣya nāradādīṃstāṃstatraivāntaradhīyata

जनकोऽपि सुतां लब्धा सर्वलक्षणशालिनीम् । सुतद्वयं तथा प्राप्य मुदितः स्वगृहं ययौ

janako'pi sutāṃ labdhā sarvalakṣaṇaśālinīm | sutadvayaṃ tathā prāpya muditaḥ svagṛhaṃ yayau

ततः काले तु सम्प्राप्ते रावणे राक्षसे हते । मानुषेण स्वरूपेण विष्णुना प्रभविष्णुना

tataḥ kāle tu samprāpte rāvaṇe rākṣase hate | mānuṣeṇa svarūpeṇa viṣṇunā prabhaviṣṇunā

गत्वा विदेहराजस्य यज्ञभूमिं तदा क्षितिः । सुषुवे तनयं वीरं यत्र सीता पुराभवत्

gatvā videharājasya yajñabhūmiṃ tadā kṣitiḥ | suṣuve tanayaṃ vīraṃ yatra sītā purābhavat

जाते पुत्रे तदा देवी जगद्धात्री जगत्प्रभुम् । सस्मार समये विष्णुं स्मरन्ती समयं पुरा

jāte putre tadā devī jagaddhātrī jagatprabhum | sasmāra samaye viṣṇuṃ smarantī samayaṃ purā

स्मृतमात्रस्तदा देवः समयं प्रत्यपालयत् । क्षितेर्यत्र सुतो जातस्तत्र प्रादुर्बभूव ह

smṛtamātrastadā devaḥ samayaṃ pratyapālayat | kṣiteryatra suto jātastatra prādurbabhūva ha

प्रादुर्भूतं तदा देवी प्रणम्य परमेश्वरम् । संस्तूय सुनृतं शश्वदिदमाह जगत्प्रभुम्

prādurbhūtaṃ tadā devī praṇamya parameśvaram | saṃstūya sunṛtaṃ śaśvadidamāha jagatprabhum

पृथिव्युवाच ।। एष ते तनयो जातः सुकुमारो महाप्रभः । संस्मरन् समयं पूर्वं त्वमेनं प्रतिपालय

pṛthivyuvāca || eṣa te tanayo jātaḥ sukumāro mahāprabhaḥ | saṃsmaran samayaṃ pūrvaṃ tvamenaṃ pratipālaya

श्रीभगवानुवाच ।। अयं ते तनयो देवी महाबलपराक्रमः । भविता मानुषं भावं तन्वानः सुचिरं बुधः

śrībhagavānuvāca || ayaṃ te tanayo devī mahābalaparākramaḥ | bhavitā mānuṣaṃ bhāvaṃ tanvānaḥ suciraṃ budhaḥ

यावन्मानुषभावं ते तनयो भावयिष्यति । तावत् कल्याणभाग्भूत्वा चिरं राज्यं करिष्यति

yāvanmānuṣabhāvaṃ te tanayo bhāvayiṣyati | tāvat kalyāṇabhāgbhūtvā ciraṃ rājyaṃ kariṣyati

त्यक्तमानुषभावस्तु यदा चायं विचेष्टते । तदा तु नास्य सुचिरं जीवितं सम्भविष्यति

tyaktamānuṣabhāvastu yadā cāyaṃ viceṣṭate | tadā tu nāsya suciraṃ jīvitaṃ sambhaviṣyati

सम्प्राप्ते षोडशे वर्षे राज्यमासादयिष्यति । धनरत्नगजैश्वर्ययुक्तोऽयं रथसञ्चयैः । आसाद्य महतीं नित्यं श्रियं भोक्ष्यति वीर्यवान्

samprāpte ṣoḍaśe varṣe rājyamāsādayiṣyati | dhanaratnagajaiśvaryayukto'yaṃ rathasañcayaiḥ | āsādya mahatīṃ nityaṃ śriyaṃ bhokṣyati vīryavān

यस्मिन् यस्मिन् युगे भावो यो वा भवति वै नृणाम् । तं तं भावं तथैवायं करिष्यति तथा कुरु

yasmin yasmin yuge bhāvo yo vā bhavati vai nṛṇām | taṃ taṃ bhāvaṃ tathaivāyaṃ kariṣyati tathā kuru

एतस्य निभृतं राज्यं यत् प्राग्ज्योतिषसंज्ञकम् । पुरं तत्र चिरं शास्ता राज्यमेष सुतस्तव

etasya nibhṛtaṃ rājyaṃ yat prāgjyotiṣasaṃjñakam | puraṃ tatra ciraṃ śāstā rājyameṣa sutastava

इत्युक्त्वा पृथिवीं विष्णुः समाभाष्य जगत्पतिः । दृश्यमानस्तया क्षिप्रं तत्रैवान्तर्दधे प्रभुः

ityuktvā pṛthivīṃ viṣṇuḥ samābhāṣya jagatpatiḥ | dṛśyamānastayā kṣipraṃ tatraivāntardadhe prabhuḥ

प्रसूय पृथिवी पुत्रं मध्यरात्रे महाद्युतिम् । जनकं ज्ञापयामास रहस्यं पूर्वमीरितम्

prasūya pṛthivī putraṃ madhyarātre mahādyutim | janakaṃ jñāpayāmāsa rahasyaṃ pūrvamīritam

विदेहराजो ज्ञात्वैव पृथिवीजनितं सुतम् । तत्रैव यज्ञवाटं स रात्रावागात् कृतक्रियः

videharājo jñātvaiva pṛthivījanitaṃ sutam | tatraiva yajñavāṭaṃ sa rātrāvāgāt kṛtakriyaḥ

गच्छन्तं यज्ञवाटं तं दृष्ट्वा सर्वंसहा तदा । नोक्त्वा किञ्चन तं शश्वदन्तर्धानं गता नृपम्

gacchantaṃ yajñavāṭaṃ taṃ dṛṣṭvā sarvaṃsahā tadā | noktvā kiñcana taṃ śaśvadantardhānaṃ gatā nṛpam

अथ गत्वा तदा तत्र विदेहाधिपतिः सुतम् । धरायां ददृशे कान्त्या चन्द्रार्कज्वलनोपमम्

atha gatvā tadā tatra videhādhipatiḥ sutam | dharāyāṃ dadṛśe kāntyā candrārkajvalanopamam

रुदन्तं बहुश: स्निग्धं चलद्हस्तपदद्वयम् । वपुष्मन्तं श्रियादीप्तं कार्तिकेयमिवापरम्

rudantaṃ bahuśa: snigdhaṃ caladhastapadadvayam | vapuṣmantaṃ śriyādīptaṃ kārtikeyamivāparam

उद्गच्छन् स रुदन् बालो यज्ञभूमिं व्यतीत्य च । कियद्दूरं जगामाशूत्तानशायी महाद्युतिः

udgacchan sa rudan bālo yajñabhūmiṃ vyatītya ca | kiyaddūraṃ jagāmāśūttānaśāyī mahādyutiḥ

मनुष्यस्य शिरस्तत्र मृतस्य प्राप्य बालकः । स्वशिरस्तत्र विन्यस्य रुदंस्तस्थौ क्षणं तदा

manuṣyasya śirastatra mṛtasya prāpya bālakaḥ | svaśirastatra vinyasya rudaṃstasthau kṣaṇaṃ tadā

ततो विदेहराजोऽपि मार्गमाणः क्षितेः सुतम् । व्यतीत्य यज्ञभूमिं तमाससादाञ्जसा बहिः

tato videharājo'pi mārgamāṇaḥ kṣiteḥ sutam | vyatītya yajñabhūmiṃ tamāsasādāñjasā bahiḥ

आसाद्य बालकं दीप्तं प्रदीप्तमिव पावकम् । कान्त्या चन्द्रमसस्तुल्यं तेजोभिर्भास्करोपमम्

āsādya bālakaṃ dīptaṃ pradīptamiva pāvakam | kāntyā candramasastulyaṃ tejobhirbhāskaropamam

शरमध्यगतं पूर्वं पावकिं पावको यथा । स्वयं जग्राह तं राजा पृथिव्याः समयं स्मरन्

śaramadhyagataṃ pūrvaṃ pāvakiṃ pāvako yathā | svayaṃ jagrāha taṃ rājā pṛthivyāḥ samayaṃ smaran

उद्वृह्णन् तच्छिरोदेशे ददृशे मानुषं शिरः । शशंस चाचिरं शीर्षं मानुषं गौतमाय सः

udvṛhṇan tacchirodeśe dadṛśe mānuṣaṃ śiraḥ | śaśaṃsa cāciraṃ śīrṣaṃ mānuṣaṃ gautamāya saḥ

अथ बालं समादाय प्रविश्यान्तः पुरं स्वकम् । महिष्यै कथयामास प्राप्तं पुत्रं गुहोपमम्

atha bālaṃ samādāya praviśyāntaḥ puraṃ svakam | mahiṣyai kathayāmāsa prāptaṃ putraṃ guhopamam

सा तं दृष्ट्वा विशालाक्षं सिंहस्कन्धं महाभुजम् । विस्तीर्णहृदयं कान्तं नीलोत्पलदलच्छविम् । मुमोद पालनीयोऽयं मयेति न्यवदत् नृपम्

sā taṃ dṛṣṭvā viśālākṣaṃ siṃhaskandhaṃ mahābhujam | vistīrṇahṛdayaṃ kāntaṃ nīlotpaladalacchavim | mumoda pālanīyo'yaṃ mayeti nyavadat nṛpam

तां राजापि ततः प्राह पुत्रोऽयं मम सुन्दरि । यज्ञभूमौ समुत्पन्नः स्वच्छन्दं पाल्यतामयम्

tāṃ rājāpi tataḥ prāha putro'yaṃ mama sundari | yajñabhūmau samutpannaḥ svacchandaṃ pālyatāmayam

यत् पृथिव्या रहः प्रोक्तं न तद्देव्यै न्यवेदयत् । सत्यसन्धो नृपश्रेष्ठः प्रियाया अपि भाषितम्

yat pṛthivyā rahaḥ proktaṃ na taddevyai nyavedayat | satyasandho nṛpaśreṣṭhaḥ priyāyā api bhāṣitam

मम सुतसुतवंशान् पालयित्री घरेय- मिति नरपतिवर्यो मोदवांस्तद्दिने च । सुरतनयसमानं पुत्रमासाद्य देवी । जितरिपुरतिधीमान् स्यादयञ्चेत्यमोदत्

mama sutasutavaṃśān pālayitrī ghareya- miti narapativaryo modavāṃstaddine ca | suratanayasamānaṃ putramāsādya devī | jitaripuratidhīmān syādayañcetyamodat

इति श्रीकालिकापुराणे नरकजन्म-कथने सप्तत्रिंशोऽध्यायः

iti śrīkālikāpurāṇe narakajanma-kathane saptatriṃśo'dhyāyaḥ

अथ श्रीकालिका पुराण अध्याय ३८

मार्कण्डेय उवाच ।। अथ तस्य नृपश्रेष्ठो गौतमेन महर्षिणा । संस्कारं कारयामास विधिना मानुषेण तु

mārkaṇḍeya uvāca || atha tasya nṛpaśreṣṭho gautamena maharṣiṇā | saṃskāraṃ kārayāmāsa vidhinā mānuṣeṇa tu

नरस्य शीर्षे स्वशिरो निधाय स्थितवान् यतः । तस्मात्तस्य मुनिश्रेष्ठो नरकं नाम वै व्यधात्

narasya śīrṣe svaśiro nidhāya sthitavān yataḥ | tasmāttasya muniśreṣṭho narakaṃ nāma vai vyadhāt

अपरान् बालसंस्कारान् क्षात्रेण विधिना मुनिः । केशान्तावधि संचक्रे ऋग्यजुः साममन्त्रकैः

aparān bālasaṃskārān kṣātreṇa vidhinā muniḥ | keśāntāvadhi saṃcakre ṛgyajuḥ sāmamantrakaiḥ

ववृधे तस्य सदने नरको नाम भूसुतः । दिनं दिनं धृतान्यश्रीः शरदीव निशाकरः

vavṛdhe tasya sadane narako nāma bhūsutaḥ | dinaṃ dinaṃ dhṛtānyaśrīḥ śaradīva niśākaraḥ

स राजा तं सदा भावैर्मानुषैयजयन् स्वयम् । गौतमस्य सुतेनाथ शतानन्देन धीमता । ग्राहयामास तन्नित्यं क्षात्रं भावं च मानुषम्

sa rājā taṃ sadā bhāvairmānuṣaiyajayan svayam | gautamasya sutenātha śatānandena dhīmatā | grāhayāmāsa tannityaṃ kṣātraṃ bhāvaṃ ca mānuṣam

तथैव पृथिवी देवी धात्रीवेषेण तं सुतम् । नियतं ग्राहयामास मानुषं चरितं शुभम्

tathaiva pṛthivī devī dhātrīveṣeṇa taṃ sutam | niyataṃ grāhayāmāsa mānuṣaṃ caritaṃ śubham

यदैव पुत्र उत्पन्नस्तदैव पृथिवीस्वयम् । मायामानुषरूपेण नृपान्तःपुरमाविशत्

yadaiva putra utpannastadaiva pṛthivīsvayam | māyāmānuṣarūpeṇa nṛpāntaḥpuramāviśat

प्रविश्य तत्र सा देवी नृपस्यानुमतेऽभवत् । धात्री तस्य द्विजश्रेष्ठाः कात्यायन्यानयस्थया

praviśya tatra sā devī nṛpasyānumate'bhavat | dhātrī tasya dvijaśreṣṭhāḥ kātyāyanyānayasthayā

यावत् षोडशवर्षाणि तस्य बालस्य भावीनि । तावत् स्वयं पालयन्ती ग्राहयामास संनयम्

yāvat ṣoḍaśavarṣāṇi tasya bālasya bhāvīni | tāvat svayaṃ pālayantī grāhayāmāsa saṃnayam

स वर्धमानोऽनुदिनं नरकः पृथिवीसुतः । अत्यक्रामत् सुतान् सर्वान् जनकस्य महात्मनः

sa vardhamāno'nudinaṃ narakaḥ pṛthivīsutaḥ | atyakrāmat sutān sarvān janakasya mahātmanaḥ

शरीरेणाथ वीर्येण रूपेण बलवत्तया । धनुषा गदया वीरो ह्यत्यक्रामन् नृपात्मजान्

śarīreṇātha vīryeṇa rūpeṇa balavattayā | dhanuṣā gadayā vīro hyatyakrāman nṛpātmajān

स शास्त्रवादकुशलो धनुर्वेदे च कोविदः । वर्षैः षोडशभिर्भूतो वीरैरन्यैर्दुरासदः

sa śāstravādakuśalo dhanurvede ca kovidaḥ | varṣaiḥ ṣoḍaśabhirbhūto vīrairanyairdurāsadaḥ

विदेहाधिपतिर्दृष्ट्वा महाबलपराक्रमम् । न्यून्यान् स्वपुत्रांश्च नातिहृष्टमनाभवत्

videhādhipatirdṛṣṭvā mahābalaparākramam | nyūnyān svaputrāṃśca nātihṛṣṭamanābhavat

निरस्यासौ च मत्पुत्रान् मम राज्यं ग्रहीष्यति । काले प्राप्ते महावीरो मतिस्तस्याभवत् पुरा

nirasyāsau ca matputrān mama rājyaṃ grahīṣyati | kāle prāpte mahāvīro matistasyābhavat purā

अन्तःपुरे यदा पुत्रान् सर्वान् रंमयते नृपः । तदा तु नरकं वीक्ष्य हर्षं प्राप्नोति नाधिकम्

antaḥpure yadā putrān sarvān raṃmayate nṛpaḥ | tadā tu narakaṃ vīkṣya harṣaṃ prāpnoti nādhikam

तस्य बुधे देवी नृपस्याथ वसुन्धरा । महिषी विस्मयं चक्रे तस्मिन् भावे तु भूभृतः

tasya budhe devī nṛpasyātha vasundharā | mahiṣī vismayaṃ cakre tasmin bhāve tu bhūbhṛtaḥ

अथैकदा महादेवी जनकस्य महात्मनः । पप्रच्छ नृपतिश्रेष्ठं विदेहाधिपतिं पतिम्

athaikadā mahādevī janakasya mahātmanaḥ | papraccha nṛpatiśreṣṭhaṃ videhādhipatiṃ patim

महादेव्युवाच ।। नाथ पृच्छामि ते किञ्चिद्रहस्यं यदि नो तव । तदा मां तद्वदस्व त्वं कृपा चेद्विद्यते मयि

mahādevyuvāca || nātha pṛcchāmi te kiñcidrahasyaṃ yadi no tava | tadā māṃ tadvadasva tvaṃ kṛpā cedvidyate mayi

यदैव तनयाः सर्वे विहरन्ति पुरस्तव । तदैव नरकं दृष्ट्वा विशीर्ण इव लक्ष्यसे

yadaiva tanayāḥ sarve viharanti purastava | tadaiva narakaṃ dṛṣṭvā viśīrṇa iva lakṣyase

तन्मे रात्रिन्दिवं वाढं विस्मयः प्रतिवर्धते । संशयश्च भयं चैव न जहाति च मां सदा

tanme rātrindivaṃ vāḍhaṃ vismayaḥ prativardhate | saṃśayaśca bhayaṃ caiva na jahāti ca māṃ sadā

रूपवान् वीर्यवानेष नये च विनये तथा । कुशल: प्रतिबुद्धश्च पुत्रस्तव महाबलः

rūpavān vīryavāneṣa naye ca vinaye tathā | kuśala: pratibuddhaśca putrastava mahābalaḥ

स सभाजयते कस्मात् पुत्रमन्यैर्दुरासदम् । तदहं ज्ञातुमिच्छामि यदि तथ्यं वदस्व मे

sa sabhājayate kasmāt putramanyairdurāsadam | tadahaṃ jñātumicchāmi yadi tathyaṃ vadasva me

मार्कण्डेय उवाच ॥ इति तस्य वचः श्रुत्वा प्रियायाः पृथिवीपतिः। तूष्णीं भूत्वा क्षणं देवीमिदं वचनमब्रवीत्

mārkaṇḍeya uvāca || iti tasya vacaḥ śrutvā priyāyāḥ pṛthivīpatiḥ| tūṣṇīṃ bhūtvā kṣaṇaṃ devīmidaṃ vacanamabravīt

राजोवाच ।। कथयिष्ये प्रिये तत्त्वं यत् पृष्टोऽहं त्वयाधुना । मासत्रये व्यतीते तु समयं प्रतिपालय

rājovāca || kathayiṣye priye tattvaṃ yat pṛṣṭo'haṃ tvayādhunā | māsatraye vyatīte tu samayaṃ pratipālaya

निगूढः कश्चिदत्रास्ति देवस्य समयो मम । तेनाधुना न किञ्चित्ते कथयिष्यामि तद्रहः

nigūḍhaḥ kaścidatrāsti devasya samayo mama | tenādhunā na kiñcitte kathayiṣyāmi tadrahaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। राज्ञो ह्ययं सभार्यस्य संवादोऽ भवदन्तिके । मानुषी पृथिवी धात्री तं शुश्राव यदा तदा

mārkaṇḍeya uvāca || rājño hyayaṃ sabhāryasya saṃvādo' bhavadantike | mānuṣī pṛthivī dhātrī taṃ śuśrāva yadā tadā

श्रुत्वा तयोस्तु संवादं महिषीभूपयोः क्षितिः । मासत्रयेण समयं दत्तं देव्यै धराभृता

śrutvā tayostu saṃvādaṃ mahiṣībhūpayoḥ kṣitiḥ | māsatrayeṇa samayaṃ dattaṃ devyai dharābhṛtā

तत्काले विमनस्कं च भूपं नरकसंज्ञया । त्रिभिर्मासैर्व्यतीतैः स्यादस्य षोडशवत्सरः

tatkāle vimanaskaṃ ca bhūpaṃ narakasaṃjñayā | tribhirmāsairvyatītaiḥ syādasya ṣoḍaśavatsaraḥ

ततो नृपो महिष्यास्तु कथयिष्यति तद्रहः । ततो मम रहस्यं तु विदितं सम्भविष्यति

tato nṛpo mahiṣyāstu kathayiṣyati tadrahaḥ | tato mama rahasyaṃ tu viditaṃ sambhaviṣyati

चिन्तयित्वेति सा देवी जगद्धात्री सुतं प्रति । निश्चित्येदं तदा कृत्यं प्राप्तकालमचेष्टत

cintayitveti sā devī jagaddhātrī sutaṃ prati | niścityedaṃ tadā kṛtyaṃ prāptakālamaceṣṭata

ततो रहसि भूपं तं समासाद्य सगौतमम् । इदमाह जगद्धात्री स्वपुत्रार्थे यशस्विनी

tato rahasi bhūpaṃ taṃ samāsādya sagautamam | idamāha jagaddhātrī svaputrārthe yaśasvinī

पृथिव्युवाच ।। यो मया समयो दत्तः पालितः स त्वयानघ । पुत्रश्च पालितो मेऽयं नरको विनयैर्युतः

pṛthivyuvāca || yo mayā samayo dattaḥ pālitaḥ sa tvayānagha | putraśca pālito me'yaṃ narako vinayairyutaḥ

सम्प्राप्तयौवनः पुत्रो योजितश्च त्वया नयैः । तव प्रसादात् पुत्रो मे सुखी वृद्धो गृहे तव

samprāptayauvanaḥ putro yojitaśca tvayā nayaiḥ | tava prasādāt putro me sukhī vṛddho gṛhe tava

तमहं पूर्वसमयान्नयिष्यामि स्वमात्मजम् । अनुजानीहि भयं नरकस्य गतिं प्रति

tamahaṃ pūrvasamayānnayiṣyāmi svamātmajam | anujānīhi bhayaṃ narakasya gatiṃ prati

रक्षितव्यश्च भवता समयः सपुरोधसा । छन्नमेव नयिष्यामि भूपते मा कृथा व्यथाम्

rakṣitavyaśca bhavatā samayaḥ sapurodhasā | channameva nayiṣyāmi bhūpate mā kṛthā vyathām

मार्कण्डेय उवाच ।। इत्युक्त्वा जगतां धात्री विदेहाधिपतिं नृपम् । तत्रैव पश्यता तेषामन्तर्धानमुपागमत्

mārkaṇḍeya uvāca || ityuktvā jagatāṃ dhātrī videhādhipatiṃ nṛpam | tatraiva paśyatā teṣāmantardhānamupāgamat

नृपोऽपि तस्यास्तद्वाक्यमगीकृत्य क्षितिं प्रति । तस्याः प्रत्यक्षतः स्थानं जगाम सपुरोहितः

nṛpo'pi tasyāstadvākyamagīkṛtya kṣitiṃ prati | tasyāḥ pratyakṣataḥ sthānaṃ jagāma sapurohitaḥ

अथैकदा धरा देवी मायामानुषरूपिणी । उपांशु नरकं प्राह धात्री तस्य महात्मनः

athaikadā dharā devī māyāmānuṣarūpiṇī | upāṃśu narakaṃ prāha dhātrī tasya mahātmanaḥ

त्वया समं महाबाहो गङ्गां यातुं मनो मम । यदि त्वं यासि यास्यामि रथेनाद्यैव पुत्रक

tvayā samaṃ mahābāho gaṅgāṃ yātuṃ mano mama | yadi tvaṃ yāsi yāsyāmi rathenādyaiva putraka

नरक उवाच ।। न पितुर्वचनं यास्ये विना मातस्त्वया समम् । अनुज्ञाप्य रथेनाहं यास्ये गङ्गां त्वया समम्

naraka uvāca || na piturvacanaṃ yāsye vinā mātastvayā samam | anujñāpya rathenāhaṃ yāsye gaṅgāṃ tvayā samam

धात्र्युवाच ।। न ते पितायं जनको यः सर्वजगतां प्रभुः । स ते पिता तं गङ्गायां पश्य गत्वा मया सह

dhātryuvāca || na te pitāyaṃ janako yaḥ sarvajagatāṃ prabhuḥ | sa te pitā taṃ gaṅgāyāṃ paśya gatvā mayā saha

अयं पिता पालकस्ते न राज्यं सम्प्रदास्यति । यस्ते वर्धयिता तात तमासादय पुत्रक

ayaṃ pitā pālakaste na rājyaṃ sampradāsyati | yaste vardhayitā tāta tamāsādaya putraka

अत्र यद्मद्रहस्यं तद् गङ्गायामेव पुत्रक । कथयिष्याम्यहं सर्वं रहोभङ्गस्ततोऽन्यथा

atra yadmadrahasyaṃ tad gaṅgāyāmeva putraka | kathayiṣyāmyahaṃ sarvaṃ rahobhaṅgastato'nyathā

मार्कण्डेय उवाच ।। जातसम्प्रत्ययो धात्र्या वचसा नरकस्तथा । विहाय यानं छन्देन पद्भ्यां गङ्गां ययौ तदा

mārkaṇḍeya uvāca || jātasampratyayo dhātryā vacasā narakastathā | vihāya yānaṃ chandena padbhyāṃ gaṅgāṃ yayau tadā

अथ गङ्गां समासाद्य संस्नाप्य विधिवत् सुतम् । आत्मानं दर्शयामास पृथिवी स्वसुताय वै

atha gaṅgāṃ samāsādya saṃsnāpya vidhivat sutam | ātmānaṃ darśayāmāsa pṛthivī svasutāya vai

मायामानुषमूर्तिं तां विहाय जगतां प्रसूः । नीलोत्पलदलश्यामं सर्वलक्षणसंयुतम्

māyāmānuṣamūrtiṃ tāṃ vihāya jagatāṃ prasūḥ | nīlotpaladalaśyāmaṃ sarvalakṣaṇasaṃyutam

सर्वाङ्गसुन्दरं चारु नानालङ्कारभूषितम् । पुत्राय दर्शयामास नरकाय वसुन्धरा

sarvāṅgasundaraṃ cāru nānālaṅkārabhūṣitam | putrāya darśayāmāsa narakāya vasundharā

कथामेताञ्च पूर्वस्मिन्नुद्भूतां पृथिवी तदा । कथयामास पुत्राय प्रतीतिर्जायते यथा

kathāmetāñca pūrvasminnudbhūtāṃ pṛthivī tadā | kathayāmāsa putrāya pratītirjāyate yathā

पृथिव्युवाच ।। मम गर्भे यथा पुत्र वर्धसे त्वं दिने दिने । ब्रह्मादयस्तदा देवा आलोक्य स्वयमेव ते

pṛthivyuvāca || mama garbhe yathā putra vardhase tvaṃ dine dine | brahmādayastadā devā ālokya svayameva te

मलिनीक्षितिसंजातः पुत्रो विष्णोर्महात्मनः । आसुरं भावमास्थाय सर्वानस्मान् हनिष्यति

malinīkṣitisaṃjātaḥ putro viṣṇormahātmanaḥ | āsuraṃ bhāvamāsthāya sarvānasmān haniṣyati

इति चिन्तापरा देवाः कुमन्त्रं चक्रिरे तदा । अयं नोत्पद्यतां गर्भार्भे तिष्ठत्वयं सदा

iti cintāparā devāḥ kumantraṃ cakrire tadā | ayaṃ notpadyatāṃ garbhārbhe tiṣṭhatvayaṃ sadā

ततो मम भवान् गर्भे सुबहूनि युगान्यथ । अवसदुःखवान् पुत्र देवानां च कुमन्त्रतः

tato mama bhavān garbhe subahūni yugānyatha | avasaduḥkhavān putra devānāṃ ca kumantrataḥ

मृतकल्पाभवमहं भवतो धारणात् सुत । ततोऽहं शरणं याता भगवन्तं सनातनम्

mṛtakalpābhavamahaṃ bhavato dhāraṇāt suta | tato'haṃ śaraṇaṃ yātā bhagavantaṃ sanātanam

नारायणस्य वाक्यात् तु भवानुत्पन्नवांस्ततः । इति सत्यं मम वचः पुत्र जानीहि निश्चितम्

nārāyaṇasya vākyāt tu bhavānutpannavāṃstataḥ | iti satyaṃ mama vacaḥ putra jānīhi niścitam

मार्कण्डेय उवाच ॥ अथ यावन्नपुत्रस्य विस्मयः समपद्यत । तावदेव स्वयं देवी प्रोचे पुत्रमिदं वचः

mārkaṇḍeya uvāca || atha yāvannaputrasya vismayaḥ samapadyata | tāvadeva svayaṃ devī proce putramidaṃ vacaḥ

यथा विदेहराजस्य यज्ञभूमावसूयत । विदेहराजेन समं यादृश: समयोऽभवत्

yathā videharājasya yajñabhūmāvasūyata | videharājena samaṃ yādṛśa: samayo'bhavat

यथा मानुषरूपेण धात्री सा समपद्यत । तत् सर्व कथयामास नरकाय महात्मने

yathā mānuṣarūpeṇa dhātrī sā samapadyata | tat sarva kathayāmāsa narakāya mahātmane

अथ तां पृथिवीं प्राह नरकः पुनरेव हि । पृथिव्या: वचनं श्रुत्वा स्वल्पसंशयसंयुतः

atha tāṃ pṛthivīṃ prāha narakaḥ punareva hi | pṛthivyā: vacanaṃ śrutvā svalpasaṃśayasaṃyutaḥ

नरक उवाच ।। यद्येवं मे पिताविष्णुर्माता त्वं पृथिवी शुभे । आगच्छतु जगन्नाथो ममैवाभ्युपपत्तये

naraka uvāca || yadyevaṃ me pitāviṣṇurmātā tvaṃ pṛthivī śubhe | āgacchatu jagannātho mamaivābhyupapattaye

स एव सर्वलोकेशो यदि मां भाषतेऽच्युतः । पिताहं ते त्वियं माता श्रद्धधे तदहं शुभे

sa eva sarvalokeśo yadi māṃ bhāṣate'cyutaḥ | pitāhaṃ te tviyaṃ mātā śraddhadhe tadahaṃ śubhe

त्वया मानुषरूपेण धात्र्याहं प्रतिपालितः । तद्रूपं द्रष्टुमिच्छामि यदि ते रूपमीदृशम्

tvayā mānuṣarūpeṇa dhātryāhaṃ pratipālitaḥ | tadrūpaṃ draṣṭumicchāmi yadi te rūpamīdṛśam

पृथिव्युवाच ।। अहं ते जननी तात मया ज्ञातोऽसि पुत्रक । पृथिव्यहं जगद्धात्री मद्रूपं मृन्मयन्त्विदम्

pṛthivyuvāca || ahaṃ te jananī tāta mayā jñāto'si putraka | pṛthivyahaṃ jagaddhātrī madrūpaṃ mṛnmayantvidam

पिता तव महाबाहो प्रभुर्नारायणोऽव्ययः । अच्युतो जगतां धाता महात्मा शूकरात्मधृक्

pitā tava mahābāho prabhurnārāyaṇo'vyayaḥ | acyuto jagatāṃ dhātā mahātmā śūkarātmadhṛk

तेनाहितस्त्वं मदर्भे सुचिरं त्वं पुरावसः । सम्प्राप्ते समये जातः पालितश्चेह भूभृता

tenāhitastvaṃ madarbhe suciraṃ tvaṃ purāvasaḥ | samprāpte samaye jātaḥ pālitaśceha bhūbhṛtā

मार्कण्डेय उवाच ।। इति तस्य वचः श्रुत्वा हर्षशोकाकुलस्तदा । नरकः पृथिवीदेवीमिदमाह धनुर्धरः

mārkaṇḍeya uvāca || iti tasya vacaḥ śrutvā harṣaśokākulastadā | narakaḥ pṛthivīdevīmidamāha dhanurdharaḥ

नरक उवाच ।। न माता विदिता पूर्व माताहमिति भाससे । विष्णुः पितेति च वचो न पिता विदितो मम

naraka uvāca || na mātā viditā pūrva mātāhamiti bhāsase | viṣṇuḥ piteti ca vaco na pitā vidito mama

जानामि पितरं चाहं विदेहाधिपतिं नृपम् । तस्य भार्य्यं सुमत्याख्यामहं जानामि मातरम्

jānāmi pitaraṃ cāhaṃ videhādhipatiṃ nṛpam | tasya bhāryyaṃ sumatyākhyāmahaṃ jānāmi mātaram

भ्रातरस्तत्सुताः सर्वे सीता मे भगिनी शुभा । सुमतिर्मम मातेति लोको जानाति सन्ततम्

bhrātarastatsutāḥ sarve sītā me bhaginī śubhā | sumatirmama māteti loko jānāti santatam

कात्यायनी च धात्री मे याधुनैव कृता त्वया

kātyāyanī ca dhātrī me yādhunaiva kṛtā tvayā

एतत् सर्वं त्वया मिथ्या शंशितं मम साम्प्रतम् । यथा तवाहं तनयः सत्यमाख्याहि तन्मम

etat sarvaṃ tvayā mithyā śaṃśitaṃ mama sāmpratam | yathā tavāhaṃ tanayaḥ satyamākhyāhi tanmama

मार्कण्डेय उवाच ।। पुत्रस्य वचनं चेति श्रुत्वा सर्वंसहा तदा । सर्वं तत् पूर्ववृत्तान्तं तनयाय न्यवेदयत्

mārkaṇḍeya uvāca || putrasya vacanaṃ ceti śrutvā sarvaṃsahā tadā | sarvaṃ tat pūrvavṛttāntaṃ tanayāya nyavedayat

यथा मलिन्या सम्भोगो वराहस्याभवत् पुरा । यथा गर्भे धृतो देवैर्येन वा कारणेन सः

yathā malinyā sambhogo varāhasyābhavat purā | yathā garbhe dhṛto devairyena vā kāraṇena saḥ

यथा च गर्भदुःखार्ता माधवं शरणं गता । यथा तेन प्रदत्तश्च समयो जनकं प्रति

yathā ca garbhaduḥkhārtā mādhavaṃ śaraṇaṃ gatā | yathā tena pradattaśca samayo janakaṃ prati

ऋषयः ऊचुः ।। किमर्थं समयो दत्तो विष्णुना प्रभुविष्णुना । निहते रावणे वीरे रामेण सुमहात्मना

ṛṣayaḥ ūcuḥ || kimarthaṃ samayo datto viṣṇunā prabhuviṣṇunā | nihate rāvaṇe vīre rāmeṇa sumahātmanā

भविष्यति सुतस्ते वै तत्र नः संशयो महान् । एतान् त्वं संशयान् छिन्धि गुरो शास्तासि नः सदा

bhaviṣyati sutaste vai tatra naḥ saṃśayo mahān | etān tvaṃ saṃśayān chindhi guro śāstāsi naḥ sadā

मार्कण्डेय उवाच ।। भारार्ता रावणादीनां पृथिवी मांसभोगिनाम् । अधोगता योजनानि पञ्च वै द्विजसत्तमाः

mārkaṇḍeya uvāca || bhārārtā rāvaṇādīnāṃ pṛthivī māṃsabhoginām | adhogatā yojanāni pañca vai dvijasattamāḥ

अयं वराहवीर्येण जातो गर्भे क्षितेः पुनः । असावपि महाराजो दशग्रीवो यथाभवत्

ayaṃ varāhavīryeṇa jāto garbhe kṣiteḥ punaḥ | asāvapi mahārājo daśagrīvo yathābhavat

अधो यास्यति भारार्ता सातीव पृथिवीत्विति । समयो दत्तवान् विष्णू रावणे निहते सति । धरायै भारविहतिव्याजेन द्विजसत्तमाः

adho yāsyati bhārārtā sātīva pṛthivītviti | samayo dattavān viṣṇū rāvaṇe nihate sati | dharāyai bhāravihativyājena dvijasattamāḥ

त्वत्पूर्वरूपं दृष्ट्वा वचनाच्च जगद्गुरोः । जातश्श्रद्धो महाभागे स्थास्यामि समये तव

tvatpūrvarūpaṃ dṛṣṭvā vacanācca jagadguroḥ | jātaśśraddho mahābhāge sthāsyāmi samaye tava

पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा पृथिवी प्रथमं तदा । मायामानुषरूपं तत् प्रतिजग्राह तत्पुरः

putrasya vacanaṃ śrutvā pṛthivī prathamaṃ tadā | māyāmānuṣarūpaṃ tat pratijagrāha tatpuraḥ

यथा कात्यायनीरूपं येन रूपेण पालितः । नरकः सा तु तद्गृह्य तत्याज पृथिवीतनुम्

yathā kātyāyanīrūpaṃ yena rūpeṇa pālitaḥ | narakaḥ sā tu tadgṛhya tatyāja pṛthivītanum

अथ दृष्टैव नरको धात्रीं कात्यायनीं तदा । पप्रच्छ पूर्ववृत्तान्तं यद्वृत्तं नृपमन्दिरे

atha dṛṣṭaiva narako dhātrīṃ kātyāyanīṃ tadā | papraccha pūrvavṛttāntaṃ yadvṛttaṃ nṛpamandire

सा तथा कथयामास यथा सम्प्रति पालितः । यद्वृत्तं पूर्वतो गेहे नृपस्य जनकस्य तु

sā tathā kathayāmāsa yathā samprati pālitaḥ | yadvṛttaṃ pūrvato gehe nṛpasya janakasya tu

जातसम्प्रत्ययस्तत्र नरक: समपद्यत । पृथिवी च पुनर्देवीरूपं स्वं जगृहे तदा

jātasampratyayastatra naraka: samapadyata | pṛthivī ca punardevīrūpaṃ svaṃ jagṛhe tadā

अथ सस्मार पृथिवी जगन्नाथं हरिं प्रभुम् । समये पूर्वविहि प्रणभ्य शिरसा मुहुः

atha sasmāra pṛthivī jagannāthaṃ hariṃ prabhum | samaye pūrvavihi praṇabhya śirasā muhuḥ

स्मृतमात्रस्तदा क्षित्या माधवो गरुड़ध्वजः । प्रसन्नो जगतां नाथ: प्रत्यक्षत्वं गतस्तदा

smṛtamātrastadā kṣityā mādhavo garuḍadhvajaḥ | prasanno jagatāṃ nātha: pratyakṣatvaṃ gatastadā

तं दृष्ट्वा पृथिवी देवी देवं गरुड़वाहनम् । नीलोत्पलदलश्यामं शङ्खचक्रगदाधरम्

taṃ dṛṣṭvā pṛthivī devī devaṃ garuḍavāhanam | nīlotpaladalaśyāmaṃ śaṅkhacakragadādharam

पीताम्बरं जगन्नाथं श्रीवत्सोरस्कमव्ययम् । प्रणनाम महाभक्त्या पस्पर्श शिरसा महीम्

pītāmbaraṃ jagannāthaṃ śrīvatsoraskamavyayam | praṇanāma mahābhaktyā pasparśa śirasā mahīm

परमेश जगन्नाथ जगत् कारणकारण । प्रसीदेति वचश्चापि तदा प्रोचे जगत्प्रसूः

parameśa jagannātha jagat kāraṇakāraṇa | prasīdeti vacaścāpi tadā proce jagatprasūḥ

नरकस्तु हरिं दृष्ट्वा निमील्य नयनद्वयम् । तत्तेजसा चाभिभूतस्तदा भूमावुपाविशत्

narakastu hariṃ dṛṣṭvā nimīlya nayanadvayam | tattejasā cābhibhūtastadā bhūmāvupāviśat

उपविष्टे तदा देवी तनये नरकाह्वये । प्रसादयामास तदा पुत्रार्थे वरवर्णिनी

upaviṣṭe tadā devī tanaye narakāhvaye | prasādayāmāsa tadā putrārthe varavarṇinī

प्रसाद्यमानो धरया हरिर्नारायणोऽव्ययः । शङ्खाग्रेण तदा पुत्रं पस्पर्श नरकाह्वयम्

prasādyamāno dharayā harirnārāyaṇo'vyayaḥ | śaṅkhāgreṇa tadā putraṃ pasparśa narakāhvayam

स्पृष्टमात्रोऽथ हरिणा नरकोऽभूत् सुदर्शनः । दृष्टश्चोत्साहवांश्चैव बलवान् समपद्यत

spṛṣṭamātro'tha hariṇā narako'bhūt sudarśanaḥ | dṛṣṭaścotsāhavāṃścaiva balavān samapadyata

तत उत्थाय नरको हरिं नारायणं प्रभुम् । भक्त्या प्रणम्य गोविन्दं साष्टाङ्गं च मुहुर्मुहुः

tata utthāya narako hariṃ nārāyaṇaṃ prabhum | bhaktyā praṇamya govindaṃ sāṣṭāṅgaṃ ca muhurmuhuḥ

ननाम पृथिवीं वीरो जातसम्प्रत्ययस्तदा । प्रणम्य च महाभागां भक्त्या परमया युतः । प्राञ्जलिः पुरतस्तस्थौ नोक्त्वा किञ्चन वै भिया

nanāma pṛthivīṃ vīro jātasampratyayastadā | praṇamya ca mahābhāgāṃ bhaktyā paramayā yutaḥ | prāñjaliḥ puratastasthau noktvā kiñcana vai bhiyā

ततस्तदर्थे पृथिवी माधवं समयाचत । प्रसीद देवदेवेश समयं प्रतिपालय

tatastadarthe pṛthivī mādhavaṃ samayācata | prasīda devadeveśa samayaṃ pratipālaya

त्वयाहं तनयो दत्तो मम सर्वं जगत्पते । एतदर्थे प्रतिज्ञातं यद्दत्तं प्रतिपालय

tvayāhaṃ tanayo datto mama sarvaṃ jagatpate | etadarthe pratijñātaṃ yaddattaṃ pratipālaya

भगवानुवाच ।। भवती यत्सुपुत्रार्थे मामयाचत पुरा मया । तत् सर्वं तव दत्तं वै राज्यं च त्वत्सुते

bhagavānuvāca || bhavatī yatsuputrārthe māmayācata purā mayā | tat sarvaṃ tava dattaṃ vai rājyaṃ ca tvatsute

इत्युक्त्वा भगवान् विष्णुरादाय नरकाह्वयम् । सार्द्धं पृथिव्या गङ्गायां ममज्ज जगतां प्रभुः

ityuktvā bhagavān viṣṇurādāya narakāhvayam | sārddhaṃ pṛthivyā gaṅgāyāṃ mamajja jagatāṃ prabhuḥ

100

निमज्य क्षणमात्रेण प्राग्ज्योतिषपुरं गतः । मध्यगं कामरूपस्य कामाख्या यत्र नायिका

nimajya kṣaṇamātreṇa prāgjyotiṣapuraṃ gataḥ | madhyagaṃ kāmarūpasya kāmākhyā yatra nāyikā

101

स च देशः स्वराज्यार्थे पूर्वं गुप्तश्च शम्भुना । किरातैर्बलिभिः क्रूरैरज्ञैरपि च वासितः

sa ca deśaḥ svarājyārthe pūrvaṃ guptaśca śambhunā | kirātairbalibhiḥ krūrairajñairapi ca vāsitaḥ

102

रुक्मस्तम्भनिभांस्तत्र किरातान् ज्ञानवर्जितान् । अनर्थमुण्डितान् मद्यमांसाशनैकतत्परान् । ददर्श विष्णुः कुपितान् विष्णुं दृष्ट्वा द्विजर्षभाः

rukmastambhanibhāṃstatra kirātān jñānavarjitān | anarthamuṇḍitān madyamāṃsāśanaikatatparān | dadarśa viṣṇuḥ kupitān viṣṇuṃ dṛṣṭvā dvijarṣabhāḥ

103

तेषामधिपतिस्तत्र घटको नाम वीर्यवान् । रुक्मस्तम्भनिभस्तत्रः प्रदीप्त इव पावकः

teṣāmadhipatistatra ghaṭako nāma vīryavān | rukmastambhanibhastatraḥ pradīpta iva pāvakaḥ

104

स क्रोधाच्चतुरङ्गेन बलेन महता युतः । आससाद जगन्नाथं नरकं च महाबलम्

sa krodhāccaturaṅgena balena mahatā yutaḥ | āsasāda jagannāthaṃ narakaṃ ca mahābalam

105

आसाद्य शरवर्षेण ववर्ष प्रभुमव्ययम् । किरातैः सहितो राजा घटकाख्यः किरातराट्

āsādya śaravarṣeṇa vavarṣa prabhumavyayam | kirātaiḥ sahito rājā ghaṭakākhyaḥ kirātarāṭ

106

माधवोपि तदा पुत्रं नरकं वीर्यवत्तरम् । प्रेसयामास युद्धाय किरातनृपतेस्तदा

mādhavopi tadā putraṃ narakaṃ vīryavattaram | presayāmāsa yuddhāya kirātanṛpatestadā

107

नरको धनुरादाय सह तैर्बलवत्तरैः । युयुधे सुचिरं तत्र शस्त्रास्त्रैर्बहुधेरितैः

narako dhanurādāya saha tairbalavattaraiḥ | yuyudhe suciraṃ tatra śastrāstrairbahudheritaiḥ

108

ततोऽसौ भल्लमादाय योजयित्वा धनुर्गुणैः । शिरः किरातराजस्य चिच्छेद नरको बली

tato'sau bhallamādāya yojayitvā dhanurguṇaiḥ | śiraḥ kirātarājasya ciccheda narako balī

109

मुख्यान् मुख्यान् किरातांश्च बहून् सेनाधिपांस्तथा । जघान कुपितो वीरः केशरीव मतङ्गजान्

mukhyān mukhyān kirātāṃśca bahūn senādhipāṃstathā | jaghāna kupito vīraḥ keśarīva mataṅgajān

110

हतेऽथ नृपतौ केचित् पलायनपरायणाः । किराताः केचन पुनर्नरकं शरणं गताः

hate'tha nṛpatau kecit palāyanaparāyaṇāḥ | kirātāḥ kecana punarnarakaṃ śaraṇaṃ gatāḥ

111

निहत्य युध्यमानांस्तु संरक्ष्य शरणं गतान् । नरकः पितरं गत्वा प्रणम्याथ न्यवेदयत्

nihatya yudhyamānāṃstu saṃrakṣya śaraṇaṃ gatān | narakaḥ pitaraṃ gatvā praṇamyātha nyavedayat

112

नरक उवाच ।। हतस्तात किरातानामधिपो घटको मया । सेनाधिपाश्च तस्यान्ये किमन्यत् करवाण्यहम्

naraka uvāca || hatastāta kirātānāmadhipo ghaṭako mayā | senādhipāśca tasyānye kimanyat karavāṇyaham

113

भगवानुवाच । किरातान् जहि यावत्त्वं देवीं दिक्करवासिनीम् । पलायमानान् विद्राव्य पालय शरणं गतान्

bhagavānuvāca | kirātān jahi yāvattvaṃ devīṃ dikkaravāsinīm | palāyamānān vidrāvya pālaya śaraṇaṃ gatān

114

मार्कण्डेय उवाच ॥ ततः स नरको वीरः समारुह्य सितं गजम् । चतुर्दन्तं महाकायं किराताधिपवाहनम्

mārkaṇḍeya uvāca || tataḥ sa narako vīraḥ samāruhya sitaṃ gajam | caturdantaṃ mahākāyaṃ kirātādhipavāhanam

115

ऐरावतसमं वीर्ये वेगेन गरुडोपमम् । किरातान् द्रावयामास यावद् दिक्करवासिनीम् । पितरं पुनरागत्य वचनं चेदमब्रवीत्

airāvatasamaṃ vīrye vegena garuḍopamam | kirātān drāvayāmāsa yāvad dikkaravāsinīm | pitaraṃ punarāgatya vacanaṃ cedamabravīt

116

नरक उवाच ।। विद्राविताः किरातास्ते सागरान्तं समाश्रिताः । हतश्च घटकाख्यो हि किराताधिपतिर्महान्

naraka uvāca || vidrāvitāḥ kirātāste sāgarāntaṃ samāśritāḥ | hataśca ghaṭakākhyo hi kirātādhipatirmahān

117

वेगिनं गजमारुह्य ऐरावतसमं गुणैः । यदन्यत् करणीयं मे तदाज्ञापय सम्प्रति

veginaṃ gajamāruhya airāvatasamaṃ guṇaiḥ | yadanyat karaṇīyaṃ me tadājñāpaya samprati

118

भगवानुवाच । करतोया सदागङ्गा पूर्व भागावधिश्रया । यावल्ललितकान्तास्ति तावदेव पुरं तव

bhagavānuvāca | karatoyā sadāgaṅgā pūrva bhāgāvadhiśrayā | yāvallalitakāntāsti tāvadeva puraṃ tava

119

अत्र देवी महाभागा योगनिद्रा जगत्प्रसूः । कामाख्यारूपमास्थाय सदा तिष्ठति शोभना

atra devī mahābhāgā yoganidrā jagatprasūḥ | kāmākhyārūpamāsthāya sadā tiṣṭhati śobhanā

120

अत्रास्ति नदराजोऽयं लौहित्यो ब्रह्मणः सुतः । अत्रैव दशदिक्पालाः स्वे स्वे पीठे व्यवस्थिताः

atrāsti nadarājo'yaṃ lauhityo brahmaṇaḥ sutaḥ | atraiva daśadikpālāḥ sve sve pīṭhe vyavasthitāḥ

121

अत्र स्वयं महादेवो ब्रह्मा चाहं व्यवस्थितः । चन्द्रः सूर्यश्च सततं वसतोऽत्र च पुत्रक

atra svayaṃ mahādevo brahmā cāhaṃ vyavasthitaḥ | candraḥ sūryaśca satataṃ vasato'tra ca putraka

122

सर्वे क्रीडार्थमायाता रहस्यं देशमुत्तमम् । अत्र श्रीर्वसते भद्रा भोग्यमन्त्र तथा बहु

sarve krīḍārthamāyātā rahasyaṃ deśamuttamam | atra śrīrvasate bhadrā bhogyamantra tathā bahu

123

अस्य मध्ये स्थितो ब्रह्मा प्राङ्नक्षत्रं ससर्ज ह । ततः प्राग्ज्योतिषाख्येयं पुरी शक्रपुरीसमा

asya madhye sthito brahmā prāṅnakṣatraṃ sasarja ha | tataḥ prāgjyotiṣākhyeyaṃ purī śakrapurīsamā

124

अत्र त्वं वस भद्रं ते ह्यभिषिक्तो मया स्वयम् । कृतदार: सहामात्यै राजा भूत्वा महाबलः

atra tvaṃ vasa bhadraṃ te hyabhiṣikto mayā svayam | kṛtadāra: sahāmātyai rājā bhūtvā mahābalaḥ

125

मार्कण्डेय उवाच ।। एवमुक्त्वा स्वयं विष्णुः शम्भोरनुमते तदा । सर्वान् किरातान् पूर्वस्यां सागरान्ते न्यवेशयत्

mārkaṇḍeya uvāca || evamuktvā svayaṃ viṣṇuḥ śambhoranumate tadā | sarvān kirātān pūrvasyāṃ sāgarānte nyaveśayat

126

पूर्वं ललितकान्तायाः समादायावधिं पुनः । यावत् सागरपर्यन्तं किरातास्तावदावसन्

pūrvaṃ lalitakāntāyāḥ samādāyāvadhiṃ punaḥ | yāvat sāgaraparyantaṃ kirātāstāvadāvasan

127

पश्चाल्ललितकान्तायाः देशं कृत्वावधिं पुनः । करतोया नदीं यावत् कमाख्यानिलयं तु तत्

paścāllalitakāntāyāḥ deśaṃ kṛtvāvadhiṃ punaḥ | karatoyā nadīṃ yāvat kamākhyānilayaṃ tu tat

128

तस्मात् किरातानुत्सार्यवेदशास्त्रातिगान् बहून् । द्विजातीन् वासयामास तत्र वर्णान् सनातनान्

tasmāt kirātānutsāryavedaśāstrātigān bahūn | dvijātīn vāsayāmāsa tatra varṇān sanātanān

129

वेदाध्ययनदानानि सततं वर्तते यथा । तथा चकार भगवान् मुनिभिर्वासयन् विभुः

vedādhyayanadānāni satataṃ vartate yathā | tathā cakāra bhagavān munibhirvāsayan vibhuḥ

130

वेदवादरताः सर्वे दानधर्मपरायणाः । नचिरादभवद्देशः कामरूपाह्वयस्तदा

vedavādaratāḥ sarve dānadharmaparāyaṇāḥ | nacirādabhavaddeśaḥ kāmarūpāhvayastadā

131

ततो विदर्भराजस्य पुत्रीं मायाह्वयां हरिः । पुत्रार्थे वरयामास नरकस्य समां गुणैः

tato vidarbharājasya putrīṃ māyāhvayāṃ hariḥ | putrārthe varayāmāsa narakasya samāṃ guṇaiḥ

132

तामुद्वाह्य हृषीकेशस्तस्मिन् पुरवरे स्वयम् । तया समं स्वतनयं राजत्वेनाभ्यषेचयत्

tāmudvāhya hṛṣīkeśastasmin puravare svayam | tayā samaṃ svatanayaṃ rājatvenābhyaṣecayat

133

सुगुप्तां च पुरीं चक्रे गिरिदुर्गेण माधवः । जलदुर्गं सर्वतो भद्रं देवैरपि दुरासदम्

suguptāṃ ca purīṃ cakre giridurgeṇa mādhavaḥ | jaladurgaṃ sarvato bhadraṃ devairapi durāsadam

134

ततः किरातराजस्य चतुर्दन्ताः सुदन्तिनः । पञ्चविंशतिसाहस्रा महामात्रकुथैर्युताः

tataḥ kirātarājasya caturdantāḥ sudantinaḥ | pañcaviṃśatisāhasrā mahāmātrakuthairyutāḥ

135

यानि रत्नान्यनेकानि सैन्यानि विविधानि च । अश्वाश्चाभरणाचैव तत्सर्वं नरकोऽग्रहीत्

yāni ratnānyanekāni sainyāni vividhāni ca | aśvāścābharaṇācaiva tatsarvaṃ narako'grahīt

136

यद्यत् सुभूषणं राज्ञो ध्वजाश्चाभरणानि च । तानि तानि स्वयं विष्णुस्तनयस्य ददौ तदा

yadyat subhūṣaṇaṃ rājño dhvajāścābharaṇāni ca | tāni tāni svayaṃ viṣṇustanayasya dadau tadā

137

रथं च प्रददौ तस्मै त्रिषु लोकेषु दुर्लभम् । लोहाष्टचक्रसञ्छन्नमर्धयोजनविस्तृतम्

rathaṃ ca pradadau tasmai triṣu lokeṣu durlabham | lohāṣṭacakrasañchannamardhayojanavistṛtam

138

युक्तमश्वसहस्रैश्च तथाष्टाभिर्मनोजवैः । रत्नकाञ्चनचित्राढ्यं वेदिका भागविस्तरम्

yuktamaśvasahasraiśca tathāṣṭābhirmanojavaiḥ | ratnakāñcanacitrāḍhyaṃ vedikā bhāgavistaram

139

वज्रध्वजेन महता काञ्चनेन विराजितम् । हेमदण्डपताकाढ्यं वैदूर्यमणिकूवरम्

vajradhvajena mahatā kāñcanena virājitam | hemadaṇḍapatākāḍhyaṃ vaidūryamaṇikūvaram

140

सिंहव्याघ्रसमुद्भूतैश्चर्मभिश्छादितं सदा । लोहजालैश्च सञ्छन्नं किंकिणीजालमालिनम् । सर्वप्रहरणैर्युक्तं बहुमायासमन्वितम्

siṃhavyāghrasamudbhūtaiścarmabhiśchāditaṃ sadā | lohajālaiśca sañchannaṃ kiṃkiṇījālamālinam | sarvapraharaṇairyuktaṃ bahumāyāsamanvitam

141

शक्तिं च प्रददौ तस्मै सर्वशत्रुविशातनीम् । ज्वालामालाभिदीप्ताङ्गीं रिपुकक्षाग्निरूपिणीम्

śaktiṃ ca pradadau tasmai sarvaśatruviśātanīm | jvālāmālābhidīptāṅgīṃ ripukakṣāgnirūpiṇīm

142

इमं च समयं प्रोचे नरकाय महात्मने । नरकस्य हितायेशो वसुधायाः समक्षतः

imaṃ ca samayaṃ proce narakāya mahātmane | narakasya hitāyeśo vasudhāyāḥ samakṣataḥ

143

भगवानुवाच ।। इमां शक्तिं न हि भवान् प्राणस्य संशयं विना । प्रयोक्ष्यति कदाचित्तु मानुषेषु विशेषतः

bhagavānuvāca || imāṃ śaktiṃ na hi bhavān prāṇasya saṃśayaṃ vinā | prayokṣyati kadācittu mānuṣeṣu viśeṣataḥ

144

एषा भार्या च वैदर्भी भवतः सदृशी गुणैः । भवतो जीवनं यावत्तावत् स्थास्यति शोभना

eṣā bhāryā ca vaidarbhī bhavataḥ sadṛśī guṇaiḥ | bhavato jīvanaṃ yāvattāvat sthāsyati śobhanā

145

त्वं तु प्रजायै त्रेतायां यत्नवान् वै भविष्यसि । द्वापरान्ते तु सम्प्राप्ते प्रजा तत्र भविष्यति

tvaṃ tu prajāyai tretāyāṃ yatnavān vai bhaviṣyasi | dvāparānte tu samprāpte prajā tatra bhaviṣyati

146

विरोधो मुनिभिः सार्धं ब्राह्मणैरपि पुत्रक । न कदाचित्त्वया कार्यश्चिरञ्जीवितुमिच्छता

virodho munibhiḥ sārdhaṃ brāhmaṇairapi putraka | na kadācittvayā kāryaścirañjīvitumicchatā

147

न राजभिर्न देवैश्च विरोधो युज्यते तव । महादुर्गस्य वै मध्ये वसतो ह्यपराजिते

na rājabhirna devaiśca virodho yujyate tava | mahādurgasya vai madhye vasato hyaparājite

148

दिव्ययोषिद्गणैः सार्धं वसमानोऽतिभोगवान् । स्वपर्वते कामरूपे चिरं त्वं तिष्ठ पुत्रक

divyayoṣidgaṇaiḥ sārdhaṃ vasamāno'tibhogavān | svaparvate kāmarūpe ciraṃ tvaṃ tiṣṭha putraka

149

महादेवीं महामायां जगन्मातरमम्बिकाम् । कामाख्यां त्वं विना पुत्र नान्यदेवं यजिष्यसि

mahādevīṃ mahāmāyāṃ jaganmātaramambikām | kāmākhyāṃ tvaṃ vinā putra nānyadevaṃ yajiṣyasi

150

इतोऽन्यथा त्वं विहरन् गतप्राणो भविष्यसि । तस्मान्नरक यत्नेन समयं प्रतिपालय

ito'nyathā tvaṃ viharan gataprāṇo bhaviṣyasi | tasmānnaraka yatnena samayaṃ pratipālaya

151

इत्युक्त्वा भगवान् विष्णुर्नरकं तनयं स्वकम् । तमपास्य रहस्येनां पृथिवीं वाक्यमब्रवीत्

ityuktvā bhagavān viṣṇurnarakaṃ tanayaṃ svakam | tamapāsya rahasyenāṃ pṛthivīṃ vākyamabravīt

152

यद् यत् पूर्वं मया प्रोक्तं कर्तव्यं तव सुन्दरि । तत् सर्व नरकायाशु भूत्यै समुपदेशय

yad yat pūrvaṃ mayā proktaṃ kartavyaṃ tava sundari | tat sarva narakāyāśu bhūtyai samupadeśaya

153

यदैनं त्वं स्वयं हन्तुं मां जगद्धात्रि भाषसे । तदा तु मानुषः कश्चिन्नरकं निहनिष्यति

yadainaṃ tvaṃ svayaṃ hantuṃ māṃ jagaddhātri bhāṣase | tadā tu mānuṣaḥ kaścinnarakaṃ nihaniṣyati

154

पृथिव्युवाच ।। प्रजार्थमेष यत्नो मे निन्द्यः स्यात् सन्ततिं विना । तस्मान्नाथ प्रयत्नान्मे सन्ततिं पालयिष्यसि

pṛthivyuvāca || prajārthameṣa yatno me nindyaḥ syāt santatiṃ vinā | tasmānnātha prayatnānme santatiṃ pālayiṣyasi

155

मार्कण्डेय उवाच ।। एवमस्त्विति तां विष्णुः पृथिवींप्रति पावनः । नरकं च समाभाव्य तत्रान्तर्धिमगात् क्षणात्

mārkaṇḍeya uvāca || evamastviti tāṃ viṣṇuḥ pṛthivīṃprati pāvanaḥ | narakaṃ ca samābhāvya tatrāntardhimagāt kṣaṇāt

156

गते हरौ निजस्थानं पृथिवी तनयं स्वकम् । यत् पूर्वं हरिणा प्रोक्तं तत्र तं व्यनयत् स्वयम्

gate harau nijasthānaṃ pṛthivī tanayaṃ svakam | yat pūrvaṃ hariṇā proktaṃ tatra taṃ vyanayat svayam

157

नरकोऽपि तदा धीमान् वेदशास्त्रार्थपारगः । ब्रह्मण्यनीतिकुशलो वदान्यो दानतत्परः

narako'pi tadā dhīmān vedaśāstrārthapāragaḥ | brahmaṇyanītikuśalo vadānyo dānatatparaḥ

158

कामाख्यापूजनरतो नीलकूटे महागिरौ । महाभोगी महाश्रीमान् हीनबाधश्च शत्रुभिः । सुचिरं राज्यमकरोच्छक्रवत्रिदशालये

kāmākhyāpūjanarato nīlakūṭe mahāgirau | mahābhogī mahāśrīmān hīnabādhaśca śatrubhiḥ | suciraṃ rājyamakarocchakravatridaśālaye

159

ततो विदेहराजोऽपि श्रुत्वैव नरकश्रियम् । सपुत्रभार्यः सगणो नरकं द्रष्टुमभ्यगात्

tato videharājo'pi śrutvaiva narakaśriyam | saputrabhāryaḥ sagaṇo narakaṃ draṣṭumabhyagāt

160

प्राग्ज्योतिषं पुरं गत्वा कामरूपान्तरस्थितम् । ददर्श नरकं राजा शरच्चन्द्रसमं श्रिया

prāgjyotiṣaṃ puraṃ gatvā kāmarūpāntarasthitam | dadarśa narakaṃ rājā śaraccandrasamaṃ śriyā

161

प्राग्ज्योतिषं पुरं मेने स राजा त्वमरावतीम् । देवेन्द्रं नरकं मेने सत्परिच्छदभूषणम् । ततो महिष्यै तत् सर्वं जनको वाक्यमब्रवीत्

prāgjyotiṣaṃ puraṃ mene sa rājā tvamarāvatīm | devendraṃ narakaṃ mene satparicchadabhūṣaṇam | tato mahiṣyai tat sarvaṃ janako vākyamabravīt

162

जनक उवाच ।। एष ते पालितसुतः श्रीमान् नरकसंज्ञकः

janaka uvāca || eṣa te pālitasutaḥ śrīmān narakasaṃjñakaḥ

163

पृथिव्या दयितः पुत्रः संजातो घृष्टिरूपिणा । विष्णुना जगदीशेन त्वमेनं पश्य संगतम्

pṛthivyā dayitaḥ putraḥ saṃjāto ghṛṣṭirūpiṇā | viṣṇunā jagadīśena tvamenaṃ paśya saṃgatam

164

मार्कण्डेय उवाच ।। इत्युक्त्वा जनको राजा यथा वृत्तं तथा पुरा । वृत्तान्तं कथयामास नरको जातवान् यथा

mārkaṇḍeya uvāca || ityuktvā janako rājā yathā vṛttaṃ tathā purā | vṛttāntaṃ kathayāmāsa narako jātavān yathā

165

ततस्तत्र चिरं स्थित्वा प्राग्ज्योतिषपुरे मुदा । विदेहाधिपती राजा नरकेण प्रपूजितः

tatastatra ciraṃ sthitvā prāgjyotiṣapure mudā | videhādhipatī rājā narakeṇa prapūjitaḥ

166

स्वस्थानं गतवांस्तस्मात् स्वगणैः परिवारितः

svasthānaṃ gatavāṃstasmāt svagaṇaiḥ parivāritaḥ

167

एवं स नरको जातः पृथिव्यास्तनयस्तदा । हीनासुरस्वभावः संविजहार चिरं क्षितौ

evaṃ sa narako jātaḥ pṛthivyāstanayastadā | hīnāsurasvabhāvaḥ saṃvijahāra ciraṃ kṣitau

इति श्रीकालिकापुराणे नरकाभिषेचनेऽष्टत्रिंशोऽध्यायः

iti śrīkālikāpurāṇe narakābhiṣecane'ṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ

अथ श्रीकालिका पुराण अध्याय ३९

मार्कण्डेय उवाच ।। स राजा नरक: श्रीमांश्चिरञ्जीवी महाभुजः । मानुषेणैव भावेन चिरं राज्यमथाकरोत्

mārkaṇḍeya uvāca || sa rājā naraka: śrīmāṃścirañjīvī mahābhujaḥ | mānuṣeṇaiva bhāvena ciraṃ rājyamathākarot

त्रेतायां च व्यतीतायां द्वापरस्य तु शेषतः । अभवच्छोणितपुरे बाणो नाम महासुरः

tretāyāṃ ca vyatītāyāṃ dvāparasya tu śeṣataḥ | abhavacchoṇitapure bāṇo nāma mahāsuraḥ

तस्याग्निदुर्गं नगरं स च शम्भुसखो बली । सहस्रबाहुर्दुर्धर्षः प्रियः पुत्रः स वै बले:

tasyāgnidurgaṃ nagaraṃ sa ca śambhusakho balī | sahasrabāhurdurdharṣaḥ priyaḥ putraḥ sa vai bale:

नरकेण समं तस्य महामैत्री व्यजायत । गमनागमनान्नित्यमन्योन्यानुग्रहैस्तथा । तयोरभूद् महाप्रीतिः पवनानलयोर्यथा

narakeṇa samaṃ tasya mahāmaitrī vyajāyata | gamanāgamanānnityamanyonyānugrahaistathā | tayorabhūd mahāprītiḥ pavanānalayoryathā

स च बाणः समाराध्य महादेवं जगत्प्रभुम् । सुरेणाथ भावेन व्यचरच्चाकुतोभयः

sa ca bāṇaḥ samārādhya mahādevaṃ jagatprabhum | sureṇātha bhāvena vyacaraccākutobhayaḥ

तत्संसर्गात् स नरको दृष्ट्वा तस्याद्भुतां कृतिम् । तेनैव सह भावेन विहर्तुमुपचक्रमे

tatsaṃsargāt sa narako dṛṣṭvā tasyādbhutāṃ kṛtim | tenaiva saha bhāvena vihartumupacakrame

न ब्राह्मणान् पूजयति यथा पूर्वं तथा द्विजाः । न च यज्ञेषु दानेषु पूर्ववन्मुदितः स च

na brāhmaṇān pūjayati yathā pūrvaṃ tathā dvijāḥ | na ca yajñeṣu dāneṣu pūrvavanmuditaḥ sa ca

न तथा विष्णुमभ्येति पृथिवीं वापि नार्च्चति । कामाख्यायां तथा भक्तिस्तदा तस्थाय नाभवत्

na tathā viṣṇumabhyeti pṛthivīṃ vāpi nārccati | kāmākhyāyāṃ tathā bhaktistadā tasthāya nābhavat

एतस्मिन्नन्तरे धातुस्तनयो मुनिसत्तमः । वसिष्ठो नाम कामाख्यां द्रष्टुं प्राग्ज्योतिषं गतः

etasminnantare dhātustanayo munisattamaḥ | vasiṣṭho nāma kāmākhyāṃ draṣṭuṃ prāgjyotiṣaṃ gataḥ

तां दुर्गाभ्यन्तरे नीलकूटदेवीं व्यवस्थिताम् । द्रष्टुं गन्तुं वसिष्ठस्य न द्वारं नरको ह्यदात्

tāṃ durgābhyantare nīlakūṭadevīṃ vyavasthitām | draṣṭuṃ gantuṃ vasiṣṭhasya na dvāraṃ narako hyadāt

ततो वसिष्ठः कुपितो वचनं परुषं मुनिः । जगाद नरकं वीरं गर्हयन्मुनिसत्तमः

tato vasiṣṭhaḥ kupito vacanaṃ paruṣaṃ muniḥ | jagāda narakaṃ vīraṃ garhayanmunisattamaḥ

वसिष्ठ उवाच ॥ कथं पृथिव्यास्तनयो वराहस्य सुतोऽञ्जसा । देवीं द्रष्टुं ब्राह्मणस्य न ददासि तथागतः

vasiṣṭha uvāca || kathaṃ pṛthivyāstanayo varāhasya suto'ñjasā | devīṃ draṣṭuṃ brāhmaṇasya na dadāsi tathāgataḥ

किं ते कुलोचितं कर्म त्वं करोषि धरात्मज । देवीं प्राग्ज्योतिषं गत्वा पूजयिष्ये जगन्मयीम्

kiṃ te kulocitaṃ karma tvaṃ karoṣi dharātmaja | devīṃ prāgjyotiṣaṃ gatvā pūjayiṣye jaganmayīm

मार्कण्डेय उवाच ।। ततः स नरको राजा प्राप्तकालः क्षितेः सुतः । परुषेणाथ वाक्येन तमाक्षिप्य निरस्तवान् । ततो मुनिः स कुपितः शशाप नरकं नृपम्

mārkaṇḍeya uvāca || tataḥ sa narako rājā prāptakālaḥ kṣiteḥ sutaḥ | paruṣeṇātha vākyena tamākṣipya nirastavān | tato muniḥ sa kupitaḥ śaśāpa narakaṃ nṛpam

वसिष्ठ उवाच ॥ नचिराद् येन जातोऽसि तेन मानुषरूपिणा । मरणं भविता पाप वराहकुंलपांसन

vasiṣṭha uvāca || nacirād yena jāto'si tena mānuṣarūpiṇā | maraṇaṃ bhavitā pāpa varāhakuṃlapāṃsana

मृते त्वयि महादेवीं कामाख्यां जगतां प्रभुम् । पूजयिष्याम्यहं पाप तिष्ठ यास्ये स्वमालयम्

mṛte tvayi mahādevīṃ kāmākhyāṃ jagatāṃ prabhum | pūjayiṣyāmyahaṃ pāpa tiṣṭha yāsye svamālayam

त्वं यावज्जीविता पाप कामाख्यापि जगत्प्रभुः । सर्वैः परिकरैः सार्धमन्तर्धानाय गच्छतु

tvaṃ yāvajjīvitā pāpa kāmākhyāpi jagatprabhuḥ | sarvaiḥ parikaraiḥ sārdhamantardhānāya gacchatu

मार्कण्डेय उवाच ।। इत्युक्त्वा ब्रह्मपुत्रः स स्वस्थानं गतवान् मुनिः । वसिष्ठस्तेन भौमेन निरस्तः कुपितो भृशम्

mārkaṇḍeya uvāca || ityuktvā brahmaputraḥ sa svasthānaṃ gatavān muniḥ | vasiṣṭhastena bhaumena nirastaḥ kupito bhṛśam

गते वसिष्ठे नरकः शीघ्रं विस्मयसंयुतः । जगाम देवीभवनं नीलकूटं महागिरिम्

gate vasiṣṭhe narakaḥ śīghraṃ vismayasaṃyutaḥ | jagāma devībhavanaṃ nīlakūṭaṃ mahāgirim

तत्र गत्वा न चापश्यत् कामाख्यां कामरूपिणीम् । न योनिमण्डलं तस्याः सर्वान् परिकरांस्तथा

tatra gatvā na cāpaśyat kāmākhyāṃ kāmarūpiṇīm | na yonimaṇḍalaṃ tasyāḥ sarvān parikarāṃstathā

ततः स विमना भूत्वा क्षितिं सस्मार मातरम् । पितरं च जगन्नाथं नरकः प्रभुमव्ययम्

tataḥ sa vimanā bhūtvā kṣitiṃ sasmāra mātaram | pitaraṃ ca jagannāthaṃ narakaḥ prabhumavyayam

न तावपि तदा यातौ तस्य प्रत्यक्षतां द्विजाः । व्युत्क्रान्तसमयस्येति नीतिहीनस्य शम्भवे

na tāvapi tadā yātau tasya pratyakṣatāṃ dvijāḥ | vyutkrāntasamayasyeti nītihīnasya śambhave

चिरं प्रतीक्ष्य तौ तत्र भौमो वज्रध्वजस्तदा । अप्राप्तक्षितिविष्णुः स सशोकः स्वं निवेशनम्

ciraṃ pratīkṣya tau tatra bhaumo vajradhvajastadā | aprāptakṣitiviṣṇuḥ sa saśokaḥ svaṃ niveśanam

स गच्छन् स्वगृहं भौमः पुरीं स्वां दृष्टवांस्तु सः । पूर्वश्रिया परित्यक्तां मलिनां वनितामिव

sa gacchan svagṛhaṃ bhaumaḥ purīṃ svāṃ dṛṣṭavāṃstu saḥ | pūrvaśriyā parityaktāṃ malināṃ vanitāmiva

देव्यामन्तर्हितायां तु वेदवादविवर्जितम् । पुण्यस्वल्पदारजनं तत् पुरं समपद्यत

devyāmantarhitāyāṃ tu vedavādavivarjitam | puṇyasvalpadārajanaṃ tat puraṃ samapadyata

न देवास्तत्र गच्छन्ति न विप्रा न महर्षयः । बभूव नगरं तस्य स्वल्पयज्ञक्रियोत्सवम्

na devāstatra gacchanti na viprā na maharṣayaḥ | babhūva nagaraṃ tasya svalpayajñakriyotsavam

ईतयो बहवो जाता मृताश्च बहवो जनाः । लौहित्यनदराजोऽपि हीनतोयस्तदाऽभवत्

ītayo bahavo jātā mṛtāśca bahavo janāḥ | lauhityanadarājo'pi hīnatoyastadā'bhavat

बहूनि विपरीतानि दृष्ट्वा स नरकस्तदा । मेने मरणमासन्नमात्मनो ब्रह्मशापतः

bahūni viparītāni dṛṣṭvā sa narakastadā | mene maraṇamāsannamātmano brahmaśāpataḥ

ततः प्राग्ज्योतिषाध्यक्षः शोकविह्वलचेतनः । चिन्तयन् मनसा मित्रं बाणं बलिसुतं ययौ

tataḥ prāgjyotiṣādhyakṣaḥ śokavihvalacetanaḥ | cintayan manasā mitraṃ bāṇaṃ balisutaṃ yayau

सखा प्राणसमः सोऽस्य सततान्योन्यरक्षणे । तत्परौ बाणनरकौ स्वर्वैद्यावश्विनाविव

sakhā prāṇasamaḥ so'sya satatānyonyarakṣaṇe | tatparau bāṇanarakau svarvaidyāvaśvināviva

एतस्मिन्नन्तरे बाणो मित्रं शम्भुसखो बली । अनुकूलयिता मन्त्रप्रदानेन महाबुधः

etasminnantare bāṇo mitraṃ śambhusakho balī | anukūlayitā mantrapradānena mahābudhaḥ

इति चासीन्मतिस्तस्य वज्रकेतोस्तदाचला । दूतं च प्राहिणोद् दीप्तं बाणस्य नगरं प्रति

iti cāsīnmatistasya vajraketostadācalā | dūtaṃ ca prāhiṇod dīptaṃ bāṇasya nagaraṃ prati

स शोणितपुरं गत्वा स्यन्दनेनाशुगामिना । ततो भौमस्य वृत्तान्तं वाणायाशु न्यवेदयत्

sa śoṇitapuraṃ gatvā syandanenāśugāminā | tato bhaumasya vṛttāntaṃ vāṇāyāśu nyavedayat

यथा शप्तो वसिष्ठेन यथा चान्तर्हिताम्बिका । यथा विघ्नः पुरवरे जातः प्राग्ज्योतिषाह्वये

yathā śapto vasiṣṭhena yathā cāntarhitāmbikā | yathā vighnaḥ puravare jātaḥ prāgjyotiṣāhvaye

समयस्य व्यतिक्रान्तिर्भूमिमाधवयोर्यथा । तथा स दूतो भौमस्य शशंस बलिसूनवे

samayasya vyatikrāntirbhūmimādhavayoryathā | tathā sa dūto bhaumasya śaśaṃsa balisūnave

स समाकारमित्रस्य सम्यग् दैवपराभवम् । स्वयं जगाम नरकं सभाजयितुमीश्वरः

sa samākāramitrasya samyag daivaparābhavam | svayaṃ jagāma narakaṃ sabhājayitumīśvaraḥ

स काञ्चनविचित्राङ्गं युक्तमश्वशतैस्त्रिभिः । लोहचक्रं च वैयाघ्रं मयूरध्वजभूषितम्

sa kāñcanavicitrāṅgaṃ yuktamaśvaśataistribhiḥ | lohacakraṃ ca vaiyāghraṃ mayūradhvajabhūṣitam

हेमदण्डसितच्छत्रच्छादितं किंकिणीगणैः । नानारत्नौघरचितमारुरोह महारथम्

hemadaṇḍasitacchatracchāditaṃ kiṃkiṇīgaṇaiḥ | nānāratnaugharacitamāruroha mahāratham

स सहस्रभुजः श्रीमांश्चतुरङ्गबलैर्युतः । प्राग्ज्योतिषं भौमपुरमचिरादाजगाम ह

sa sahasrabhujaḥ śrīmāṃścaturaṅgabalairyutaḥ | prāgjyotiṣaṃ bhaumapuramacirādājagāma ha

तमासाद्य महाबाहुर्बाणः प्राग्ज्योतिषेश्वरम् । हीनं पूर्वश्रिया मित्रमपश्यन्नगरं च तत्

tamāsādya mahābāhurbāṇaḥ prāgjyotiṣeśvaram | hīnaṃ pūrvaśriyā mitramapaśyannagaraṃ ca tat

स तेन पूजितो बाणो यथायोग्यं सुतेन कोः । पप्रच्छ किं निमित्तं ते हीनश्रीकमभूत् पुरम्

sa tena pūjito bāṇo yathāyogyaṃ sutena koḥ | papraccha kiṃ nimittaṃ te hīnaśrīkamabhūt puram

बाण उवाच ।। शरीरं च यथापूर्वं तथा न तव राजते । मनश्च ते नाति हृष्टं तत्र हेतुं वदस्व मे

bāṇa uvāca || śarīraṃ ca yathāpūrvaṃ tathā na tava rājate | manaśca te nāti hṛṣṭaṃ tatra hetuṃ vadasva me

मार्कण्डेय उवाच ।। एवमादीनि पृष्टः स नरकः क्षितिनन्दनः । यथा वसिष्ठशापोऽभूत् तत् सर्वं तस्य चाब्रवीत्

mārkaṇḍeya uvāca || evamādīni pṛṣṭaḥ sa narakaḥ kṣitinandanaḥ | yathā vasiṣṭhaśāpo'bhūt tat sarvaṃ tasya cābravīt

यच्छुतं भौमवदनात्तद्दूतावेदितं पुरा । ज्ञात्वां तथा तं प्रोवाच बाणो वज्रध्वजं पुनः

yacchutaṃ bhaumavadanāttaddūtāveditaṃ purā | jñātvāṃ tathā taṃ provāca bāṇo vajradhvajaṃ punaḥ

बाण उवाच ।। नहिमन्युस्त्वया कार्यः सुखे दुःखे शरीरिणाम् । चक्रवत् परिवर्तेते नैताभ्यां कोऽपि हीयते

bāṇa uvāca || nahimanyustvayā kāryaḥ sukhe duḥkhe śarīriṇām | cakravat parivartete naitābhyāṃ ko'pi hīyate

परं तत्र प्रतीकारः कार्यो धीरैर्विभूतये । भवानपि प्रतीकारं कर्तुमर्हति सम्प्रति

paraṃ tatra pratīkāraḥ kāryo dhīrairvibhūtaye | bhavānapi pratīkāraṃ kartumarhati samprati

य एष मानुषः पृथ्व्यामसाधारणभूतिभिः । वर्धते दानवो वापि दैत्यो वाप्यथवासुरः । राक्षसः किन्नरो वापि शक्रस्तान् सहते नहि

ya eṣa mānuṣaḥ pṛthvyāmasādhāraṇabhūtibhiḥ | vardhate dānavo vāpi daityo vāpyathavāsuraḥ | rākṣasaḥ kinnaro vāpi śakrastān sahate nahi

स कौटिल्यं देवगणैः सार्धं कुर्वन्नितस्ततः । यथा तथा प्रकारेण भ्रंशयत्येव तं श्रियः

sa kauṭilyaṃ devagaṇaiḥ sārdhaṃ kurvannitastataḥ | yathā tathā prakāreṇa bhraṃśayatyeva taṃ śriyaḥ

तस्य चेष्टतमो देवो विष्णुर्नित्यं सनातनः । स न शक्रस्य कुरुते मनोऽनिष्टं मनागपि

tasya ceṣṭatamo devo viṣṇurnityaṃ sanātanaḥ | sa na śakrasya kurute mano'niṣṭaṃ manāgapi

यः समाराधयेद् विष्णुं शक्रस्यानिष्टकारकः । तस्मै वरं तु सच्छिद्रं दत्त्वा तं शातयत्वितः

yaḥ samārādhayed viṣṇuṃ śakrasyāniṣṭakārakaḥ | tasmai varaṃ tu sacchidraṃ dattvā taṃ śātayatvitaḥ

चिरमाराधितो विष्णुरिष्टान् कामान् प्रयच्छति । महता कायदुःखेन पूजितः सम्प्रसीदति

ciramārādhito viṣṇuriṣṭān kāmān prayacchati | mahatā kāyaduḥkhena pūjitaḥ samprasīdati

विनेष्टदेवतापूजां विभूतिमतुलां पुमान् । कः प्राप्नोति श्रुतः पूर्वं न वा पूर्वतरैः क्वचित्

vineṣṭadevatāpūjāṃ vibhūtimatulāṃ pumān | kaḥ prāpnoti śrutaḥ pūrvaṃ na vā pūrvataraiḥ kvacit

त्वया नाराधितः पूर्वं ब्रह्मा वा विष्णुरीश्वरः । तेन तेऽद्य महाविघ्ना उत्पन्ना विषये तव

tvayā nārādhitaḥ pūrvaṃ brahmā vā viṣṇurīśvaraḥ | tena te'dya mahāvighnā utpannā viṣaye tava

यो वा विष्णुः पालकस्ते न निसर्गानुकम्पकः । किन्तु ते स क्षितेर्वाक्यात्तया चाराधितो मुहुः

yo vā viṣṇuḥ pālakaste na nisargānukampakaḥ | kintu te sa kṣitervākyāttayā cārādhito muhuḥ

दत्तं छिद्रं च ते विष्णुर्नापराध्यास्त्वया द्विजाः । इतोऽन्यथा त्वं भविता हतश्रीरिति नः श्रुतम्

dattaṃ chidraṃ ca te viṣṇurnāparādhyāstvayā dvijāḥ | ito'nyathā tvaṃ bhavitā hataśrīriti naḥ śrutam

अपराध्यस्त्वया भूप वसिष्ठः परमो मुनिः । तेन स्मरणमात्रेण नायातौ क्षितिमाधवौ

aparādhyastvayā bhūpa vasiṣṭhaḥ paramo muniḥ | tena smaraṇamātreṇa nāyātau kṣitimādhavau

तस्मात्त्वं मित्र बुध्यस्व कौटिल्यं हरिमेधसः । नाधुना युज्यते भौम तवोदासीनताकृतिः

tasmāttvaṃ mitra budhyasva kauṭilyaṃ harimedhasaḥ | nādhunā yujyate bhauma tavodāsīnatākṛtiḥ

यत्ते मनसि तातोऽयमिति सम्प्रत्ययः स ते । वराह एव ते तातः स च लोकान्तरं गतः

yatte manasi tāto'yamiti sampratyayaḥ sa te | varāha eva te tātaḥ sa ca lokāntaraṃ gataḥ

वराहोऽपि हरेरंश इति यच्छ्रयते त्वया । तस्यांश इत्यनुक्रोशः केन वा क्रियते वद

varāho'pi hareraṃśa iti yacchrayate tvayā | tasyāṃśa ityanukrośaḥ kena vā kriyate vada

तस्मात्त्वं कुरु शम्भोर्वा ब्रह्मणो वाधुनार्च्चनम् । स ते प्रसन्नः परममिष्टकामं प्रदास्यति

tasmāttvaṃ kuru śambhorvā brahmaṇo vādhunārccanam | sa te prasannaḥ paramamiṣṭakāmaṃ pradāsyati

विघ्नो वा मुनिशापो वा महेतिर्वातिपीडकः । विधौ प्रसन्ने शम्भौ वा नचिरात्क्षयमेष्यति ।। ६१ । । ।। मार्कण्डेय उवाच ।। जातसम्प्रत्ययो भौमो बाणस्य वचनात् तदा । सुप्रीतः समुवाचेदं धीरघर्घरनिःस्वनः

vighno vā muniśāpo vā mahetirvātipīḍakaḥ | vidhau prasanne śambhau vā nacirātkṣayameṣyati || 61 | | || mārkaṇḍeya uvāca || jātasampratyayo bhaumo bāṇasya vacanāt tadā | suprītaḥ samuvācedaṃ dhīraghargharaniḥsvanaḥ

भौम उवाच ।। यत् त्वया गदितं बाण हितं मे मित्रवत्सल । तत् कार्यमचिरादेव तपश्चरणमुत्तमम्

bhauma uvāca || yat tvayā gaditaṃ bāṇa hitaṃ me mitravatsala | tat kāryamacirādeva tapaścaraṇamuttamam

विष्णुर्नाराधनीयो मे तत्र हेतुस्त्वयोदितः । नैवाराध्यस्तथा शम्भुरन्तर्गुप्तः स मे पुरे ।। ६४ । । तस्माद् ब्रह्मा समाराध्यो वचनात् तव मित्रक । तत्पुत्रस्य महाबाहो लौहित्यस्याम्बुसन्निधौ

viṣṇurnārādhanīyo me tatra hetustvayoditaḥ | naivārādhyastathā śambhurantarguptaḥ sa me pure || 64 | | tasmād brahmā samārādhyo vacanāt tava mitraka | tatputrasya mahābāho lauhityasyāmbusannidhau

शिष्योऽथ भवताध्यापितश्चाहं गुरुणा यथा । मित्रं मित्रं यथा धीर साम्ना परमवल्गुना

śiṣyo'tha bhavatādhyāpitaścāhaṃ guruṇā yathā | mitraṃ mitraṃ yathā dhīra sāmnā paramavalgunā

मार्कण्डेय उवाच ।। इत्युक्त्वा स महाबाहुर्बाणं वज्रध्वजस्तदा । यथावत् पूजयामास तन्मित्रं मित्रवत्सलः

mārkaṇḍeya uvāca || ityuktvā sa mahābāhurbāṇaṃ vajradhvajastadā | yathāvat pūjayāmāsa tanmitraṃ mitravatsalaḥ

अर्चयित्वा यथायोग्यं प्रस्थाप्य च बलेः सुतम् । ब्रह्माराधनमत्युग्रं कर्तुमिच्छन् क्षितेः सुतः

arcayitvā yathāyogyaṃ prasthāpya ca baleḥ sutam | brahmārādhanamatyugraṃ kartumicchan kṣiteḥ sutaḥ

स तीरे नदराजस्य लौहित्यस्य महात्मनः । ब्रह्माचलं समारुह्य तपस्तप्तुमुपस्थितः

sa tīre nadarājasya lauhityasya mahātmanaḥ | brahmācalaṃ samāruhya tapastaptumupasthitaḥ

स मानुषेण मानेन क्षितिपुत्रः शतं समाः । जलाहारव्रतेनैव समानर्च पितामहम्

sa mānuṣeṇa mānena kṣitiputraḥ śataṃ samāḥ | jalāhāravratenaiva samānarca pitāmaham

सन्तुष्टः शतवर्षान्ते ब्रह्मा लोकपितामहः । प्रत्यक्षीभूय नरकस्याग्रतः समुपस्थितः

santuṣṭaḥ śatavarṣānte brahmā lokapitāmahaḥ | pratyakṣībhūya narakasyāgrataḥ samupasthitaḥ

प्रीतोऽस्मि ते वरं दास्ये वरं वरय सुव्रत । इति चोवाच नरकं स तदा कमलासनः

prīto'smi te varaṃ dāsye varaṃ varaya suvrata | iti covāca narakaṃ sa tadā kamalāsanaḥ

स दृष्ट्वा सर्वलोकेशं प्रत्यक्षं कमलासनम् । प्रणम्य प्राञ्जलिः प्रोचे विनयानतकन्धरः

sa dṛṣṭvā sarvalokeśaṃ pratyakṣaṃ kamalāsanam | praṇamya prāñjaliḥ proce vinayānatakandharaḥ

भौमो वाच ।। देवासुरेभ्यो रक्षोभ्यः सर्वेभ्यो देवयोनितः । अवध्यत्वं सुरश्रेष्ठ वरमेकं प्रयच्छ मे

bhaumo vāca || devāsurebhyo rakṣobhyaḥ sarvebhyo devayonitaḥ | avadhyatvaṃ suraśreṣṭha varamekaṃ prayaccha me

अविच्छिन्ना सन्ततिर्मे यावच्चन्द्रो रविस्तपेत् । तावद्भवतु लोकेश द्वितीयोऽयं वरो मम

avicchinnā santatirme yāvaccandro ravistapet | tāvadbhavatu lokeśa dvitīyo'yaṃ varo mama

तिलोत्तमाद्या या देव्यः सद्रूपगुणसंयुताः । तास्ता मे दयिताः सन्तु सहस्राणि तु षोडश

tilottamādyā yā devyaḥ sadrūpaguṇasaṃyutāḥ | tāstā me dayitāḥ santu sahasrāṇi tu ṣoḍaśa

अजेयत्वं सदा श्रीर्मां न जहातु कदाचन । इति पञ्च वरा मेऽद्य वृतास्वत्तः पितामह

ajeyatvaṃ sadā śrīrmāṃ na jahātu kadācana | iti pañca varā me'dya vṛtāsvattaḥ pitāmaha

मार्कण्डेय उवाच ।। मायया मोहितो भौमो मुनिशापं विस्मृत्य च । अन्यद्वरान्तरं वव्रे मुनिशापस्तथा स्थितः

mārkaṇḍeya uvāca || māyayā mohito bhaumo muniśāpaṃ vismṛtya ca | anyadvarāntaraṃ vavre muniśāpastathā sthitaḥ

एवमस्त्विति तान् सर्वान् वरान् दत्त्वा पितामहः । उवाचेदं द्वापरान्ते सन्ध्यायां सुरकन्यकाः । तिलोत्तमाद्यास्ते जाया: सम्भविष्यन्ति भूतले

evamastviti tān sarvān varān dattvā pitāmahaḥ | uvācedaṃ dvāparānte sandhyāyāṃ surakanyakāḥ | tilottamādyāste jāyā: sambhaviṣyanti bhūtale

न यावन्नारदो याति वज्रध्वज पुरं तव । तावन्न मैथुने योज्या भवता ताः क्षितेः सुत

na yāvannārado yāti vajradhvaja puraṃ tava | tāvanna maithune yojyā bhavatā tāḥ kṣiteḥ suta

इत्युक्त्वा सर्वलोकेशः क्षणादन्तर्हितोऽभवत् । मुदमासाद्य परमां स्वस्थानं नरकोऽभ्यगात्

ityuktvā sarvalokeśaḥ kṣaṇādantarhito'bhavat | mudamāsādya paramāṃ svasthānaṃ narako'bhyagāt

ततो मुदितलोकं तं नगरं श्रीनिषेवितम् । सदा सोत्साहसम्पूर्णभीतिविघ्नविवर्जितम्

tato muditalokaṃ taṃ nagaraṃ śrīniṣevitam | sadā sotsāhasampūrṇabhītivighnavivarjitam

अभवत् पशुसंधैश्च वाजिवारणकुम्भकैः । सम्पूर्णं देवराजस्य दयितेवामरावती

abhavat paśusaṃdhaiśca vājivāraṇakumbhakaiḥ | sampūrṇaṃ devarājasya dayitevāmarāvatī

उत्तीर्णतपसं श्रुत्वा बाणो दत्तवरं तथा । स्वयं पुनरुपातिष्ठद् भौमं वज्रध्वजं तदा

uttīrṇatapasaṃ śrutvā bāṇo dattavaraṃ tathā | svayaṃ punarupātiṣṭhad bhaumaṃ vajradhvajaṃ tadā

स गत्वा भौमनगरं बाणः प्राग्ज्योतिषाह्वयम् । पप्रच्छ नरकं मित्रं तपसः सन्निवेशनम्

sa gatvā bhaumanagaraṃ bāṇaḥ prāgjyotiṣāhvayam | papraccha narakaṃ mitraṃ tapasaḥ sanniveśanam

बाण उवाच ।। कुत्र त्वया तपस्तप्तं किं वा चीर्णं त्वया व्रतम् । कीदृशो वा वरो लब्धस्त्वं ममाख्यातुमर्हसि

bāṇa uvāca || kutra tvayā tapastaptaṃ kiṃ vā cīrṇaṃ tvayā vratam | kīdṛśo vā varo labdhastvaṃ mamākhyātumarhasi

दृष्टं तव पुरं सर्वं प्रहृष्टजनसंकुलम् । वाजिवारणरत्नौघैः पूरितं मङ्गलस्वनैः

dṛṣṭaṃ tava puraṃ sarvaṃ prahṛṣṭajanasaṃkulam | vājivāraṇaratnaughaiḥ pūritaṃ maṅgalasvanaiḥ

दृश्यतेऽद्य त्वया पाल्यं शस्यपूर्णमनामयम् । कथ्यतां वा कथं ब्रह्मा वरं तुभ्यं प्रदत्तवान्

dṛśyate'dya tvayā pālyaṃ śasyapūrṇamanāmayam | kathyatāṃ vā kathaṃ brahmā varaṃ tubhyaṃ pradattavān

भौम उवाच ।। ब्रह्मा स्वयं पर्वतरूपधारी कामेश्वरीं धर्तुमिहावतीर्णः । तत्र स्वयं सम्प्रति घस्रमेति पुरा न यावच्छपते वसिष्ठः

bhauma uvāca || brahmā svayaṃ parvatarūpadhārī kāmeśvarīṃ dhartumihāvatīrṇaḥ | tatra svayaṃ samprati ghasrameti purā na yāvacchapate vasiṣṭhaḥ

सोऽयं पुरे मे बलिपुत्र राजते देवौघसेव्योऽप्यमरोत्तमांशः। तत्राहमेको वरतोयभोजनो वर्षाण्यकार्षं च तपः शतानि वै

so'yaṃ pure me baliputra rājate devaughasevyo'pyamarottamāṃśaḥ| tatrāhameko varatoyabhojano varṣāṇyakārṣaṃ ca tapaḥ śatāni vai

लौहित्यतीरे घनवायुसेविते मनोहरे प्राणभृतां सुखप्रदे तपः प्रवृत्तस्य सुखं समागमच्छरद् यथैका शरदां शतानि मे

lauhityatīre ghanavāyusevite manohare prāṇabhṛtāṃ sukhaprade tapaḥ pravṛttasya sukhaṃ samāgamaccharad yathaikā śaradāṃ śatāni me

ततः स तुष्टश्चतुराननोऽभवत् प्रत्यक्षतो मां न्यगदच्च मद्धितम् । तव प्रसन्नोऽस्मि वरं तथेप्सितं दास्ये गृहाणेति पुरोऽथ भूत्वा

tataḥ sa tuṣṭaścaturānano'bhavat pratyakṣato māṃ nyagadacca maddhitam | tava prasanno'smi varaṃ tathepsitaṃ dāsye gṛhāṇeti puro'tha bhūtvā

अवध्यता मे सुरयोनित: सुरा-दच्छिन्नसन्तानमजेयता तथा । सदा विभूतिर्न जहातु मामिति वराश्च नार्यो नवयौवनान्विताः

avadhyatā me surayonita: surā-dacchinnasantānamajeyatā tathā | sadā vibhūtirna jahātu māmiti varāśca nāryo navayauvanānvitāḥ

एते वराः पञ्च मया ततो वृताः सोऽपि प्रतिश्रुत्य गतो निजास्पदम्

ete varāḥ pañca mayā tato vṛtāḥ so'pi pratiśrutya gato nijāspadam

ततोऽहमभ्येत्य पुरं निजं मुदा मन्त्रिप्रवीरैः सहितः पुनस्तान् । पौरान् सबन्धून् सगणानमोदयम् दानेन मानेन च भोजनेन

tato'hamabhyetya puraṃ nijaṃ mudā mantripravīraiḥ sahitaḥ punastān | paurān sabandhūn sagaṇānamodayam dānena mānena ca bhojanena

मार्कण्डेय उवाच ।। इतीरितं तस्य बलेः सुतस्तदा भौमस्य श्रुत्वा मुमुदे न तत्क्षणात् । इदं तदोचे वचनं क्षितेः सुतं तत्कालयुक्तं न च सूनृतोद्भवम्

mārkaṇḍeya uvāca || itīritaṃ tasya baleḥ sutastadā bhaumasya śrutvā mumude na tatkṣaṇāt | idaṃ tadoce vacanaṃ kṣiteḥ sutaṃ tatkālayuktaṃ na ca sūnṛtodbhavam

बाण उवाच ।। न ते मुने: शापमतीत्य गन्तुं भूता मतिर्मित्र तदा विधेः पुरः । कथं तु भद्रं भविता तवेह भावीत्यवश्यं क्षितिपुत्र नित्यम्

bāṇa uvāca || na te mune: śāpamatītya gantuṃ bhūtā matirmitra tadā vidheḥ puraḥ | kathaṃ tu bhadraṃ bhavitā taveha bhāvītyavaśyaṃ kṣitiputra nityam

कृतस्य करणं नास्ति दैवाधिष्ठितकर्मणः । भावीत्यवश्यं यद्भाव्यं तत्र ब्रह्माप्यबाधकः

kṛtasya karaṇaṃ nāsti daivādhiṣṭhitakarmaṇaḥ | bhāvītyavaśyaṃ yadbhāvyaṃ tatra brahmāpyabādhakaḥ

तस्मात् त्वं सुमहावीरानसुरान् पावकोपमान् । सन्ध्याय च पुरस्कृत्य साचिव्ये विनियोजय

tasmāt tvaṃ sumahāvīrānasurān pāvakopamān | sandhyāya ca puraskṛtya sācivye viniyojaya

100

द्वारि संस्थाप्य वै वीरान् देवैरपि दुरासदान् । अतिक्रमस्व देवेशं यदि लब्धवरो भवान्

dvāri saṃsthāpya vai vīrān devairapi durāsadān | atikramasva deveśaṃ yadi labdhavaro bhavān

101

विधिना यो वरो दत्तो भवते तत् परीक्षणम् । कतुमर्हसि जायायामपुत्रो जनकात्मजम्

vidhinā yo varo datto bhavate tat parīkṣaṇam | katumarhasi jāyāyāmaputro janakātmajam

102

इत्युक्त्वा प्रययौ बाणो यथावत् तेन पूजितः । नरको मित्रवचनं कर्तुं समुपचक्रमे

ityuktvā prayayau bāṇo yathāvat tena pūjitaḥ | narako mitravacanaṃ kartuṃ samupacakrame

इति श्रीकालिकापुराणे भौमतपस्यायां एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः

iti śrīkālikāpurāṇe bhaumatapasyāyāṃ ekonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ

अथ श्रीकालिका पुराण अध्याय ४०

मार्कण्डेय उवाच ।। ऋतुमत्यां तु जायायां काले स नरकः क्रमात् । भगदत्तं महाशीर्षं मदवन्तं सुमालिनम्

mārkaṇḍeya uvāca || ṛtumatyāṃ tu jāyāyāṃ kāle sa narakaḥ kramāt | bhagadattaṃ mahāśīrṣaṃ madavantaṃ sumālinam

चतुरो जनयामास पुत्रानेतान् क्षितेः सुतः । महासत्त्वान् महावीर्यान् वीरैरन्यैर्दुरासदान्

caturo janayāmāsa putrānetān kṣiteḥ sutaḥ | mahāsattvān mahāvīryān vīrairanyairdurāsadān

ततो बाणस्य वचनाद् हयग्रीवं तथा मुरुम् । सन्धायाथ समानीय सैनापत्येऽभ्यषेचयत्

tato bāṇasya vacanād hayagrīvaṃ tathā murum | sandhāyātha samānīya saināpatye'bhyaṣecayat

मुरुं सन्निहितं श्रुत्वा हयग्रीवं च भौमिना । ये ये क्षितौ तदा ह्यासन्नसुरास्तेऽपि सङ्गताः

muruṃ sannihitaṃ śrutvā hayagrīvaṃ ca bhauminā | ye ye kṣitau tadā hyāsannasurāste'pi saṅgatāḥ

हयग्रीवं मुरुं श्रुत्वा नरकेण समागतम् । निसुन्दसुन्दनामानावसुरौ सैनिकैः सह

hayagrīvaṃ muruṃ śrutvā narakeṇa samāgatam | nisundasundanāmānāvasurau sainikaiḥ saha

विरूपाक्षस्तदा दैत्यः सर्वे तेन समागमन् । ततः स पश्चिमद्वारि नरकः सेनया सह

virūpākṣastadā daityaḥ sarve tena samāgaman | tataḥ sa paścimadvāri narakaḥ senayā saha

मुरुं द्वाराधिपं चक्रे हयग्रीवं तथोत्तरे । पूर्वद्वारि निसुन्दन्तु विरूपाक्षं तु दक्षिणे

muruṃ dvārādhipaṃ cakre hayagrīvaṃ tathottare | pūrvadvāri nisundantu virūpākṣaṃ tu dakṣiṇe

मध्ये पञ्चजनं सुन्दं सैनापत्येऽभ्यषेचयत् । मुरुं क्षुरान्तान् पाशांश्च षट्सहस्राण्ययोजयत् । द्वारि तत् पुररक्षार्थं सत्कृतः क्षितिसूनुना

madhye pañcajanaṃ sundaṃ saināpatye'bhyaṣecayat | muruṃ kṣurāntān pāśāṃśca ṣaṭsahasrāṇyayojayat | dvāri tat purarakṣārthaṃ satkṛtaḥ kṣitisūnunā

एवं पूर्वान् पूर्वतरानवमत्य सुमन्त्रिणः

evaṃ pūrvān pūrvatarānavamatya sumantriṇaḥ

असुरैरेव सततं सोऽसुरो मुदितोऽभवत् । पूर्वं गृहीतं भावं स परित्यज्य क्षितेः सुतः

asuraireva satataṃ so'suro mudito'bhavat | pūrvaṃ gṛhītaṃ bhāvaṃ sa parityajya kṣiteḥ sutaḥ

आसुरं भावमासाद्य बाधते त्रिदिवौकसः । न देवान् न मुनीन् सर्वान् न च जानाति कश्चन

āsuraṃ bhāvamāsādya bādhate tridivaukasaḥ | na devān na munīn sarvān na ca jānāti kaścana

सुरेश्वरं जिगायाशु हयग्रीवसहायवान् । एवं स चासुरं भावं तन्वानो विचरन् क्षितौ

sureśvaraṃ jigāyāśu hayagrīvasahāyavān | evaṃ sa cāsuraṃ bhāvaṃ tanvāno vicaran kṣitau

बाणस्य वचनाच्छक्रं बाधयत्येव वै मुनीन् । देवेश्वरं त्रिधा जित्वा हयग्रीवसहायवान्

bāṇasya vacanācchakraṃ bādhayatyeva vai munīn | deveśvaraṃ tridhā jitvā hayagrīvasahāyavān

अदित्याः कुण्डलयुगं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । सर्वरत्नामृतस्त्रावि दुःखविघ्नहरं परम् । जहार नरको भौमो निर्भीतो मुनिशापतः

adityāḥ kuṇḍalayugaṃ triṣu lokeṣu viśrutam | sarvaratnāmṛtastrāvi duḥkhavighnaharaṃ param | jahāra narako bhaumo nirbhīto muniśāpataḥ

एवं देवान् बाधमानो मुनीन् विप्रान् क्षितेः सुतः । पञ्चवर्षसहस्राणि राज्यं प्राग्ज्योतिषेऽकरोत्

evaṃ devān bādhamāno munīn viprān kṣiteḥ sutaḥ | pañcavarṣasahasrāṇi rājyaṃ prāgjyotiṣe'karot

एतस्मिन्नन्तरे देवी महाभारार्दिता क्षितिः । ब्रह्मविष्णुमुखान् देवान् रक्षार्थं शरणं गता । इदं चोवाच धातारं प्रणम्योर्वी समाधवम्

etasminnantare devī mahābhārārditā kṣitiḥ | brahmaviṣṇumukhān devān rakṣārthaṃ śaraṇaṃ gatā | idaṃ covāca dhātāraṃ praṇamyorvī samādhavam

पृथिव्युवाच ।। दानवा राक्षसा दैत्या हरिणा ये च सूदिताः । ते राज्ञां मन्दिरे जाता अधुना बलगर्विताः

pṛthivyuvāca || dānavā rākṣasā daityā hariṇā ye ca sūditāḥ | te rājñāṃ mandire jātā adhunā balagarvitāḥ

तेषां भारमहं सोढुं न शक्नोमि महत्तरम् । असङ्ख्याताश्च ते सर्वे तान् सङ्ख्यातुं न चोत्सहे

teṣāṃ bhāramahaṃ soḍhuṃ na śaknomi mahattaram | asaṅkhyātāśca te sarve tān saṅkhyātuṃ na cotsahe

अष्टौ शतसहस्राणि तेषां मुख्या महाबलाः । तेष्वप्यतिबलान् वोढुं न ताञ्छन्नोमि चाधुना

aṣṭau śatasahasrāṇi teṣāṃ mukhyā mahābalāḥ | teṣvapyatibalān voḍhuṃ na tāñchannomi cādhunā

बाणं बलेः सुतं वीरं कंसं धेनुकमेव च । अरिष्टं च प्रलम्बं च सुनामानं मुरुं शलम्

bāṇaṃ baleḥ sutaṃ vīraṃ kaṃsaṃ dhenukameva ca | ariṣṭaṃ ca pralambaṃ ca sunāmānaṃ muruṃ śalam

चाणूरमुष्टिकौ मल्लौ जरासन्धं महाबलम् । नरकं च हयग्रीवं निसुन्दं सुन्दमेव च

cāṇūramuṣṭikau mallau jarāsandhaṃ mahābalam | narakaṃ ca hayagrīvaṃ nisundaṃ sundameva ca

विरूपाक्षं पञ्चजनं हिडिम्बं च बकं बलम् । जटासुरं च किर्मीरमनायुधमलम्बुषम्

virūpākṣaṃ pañcajanaṃ hiḍimbaṃ ca bakaṃ balam | jaṭāsuraṃ ca kirmīramanāyudhamalambuṣam

सौभाख्यं च जरासन्धं द्विविदं चापि वानरम् । श्रुतायुधं महादैत्यं शतायुधमथापरम्

saubhākhyaṃ ca jarāsandhaṃ dvividaṃ cāpi vānaram | śrutāyudhaṃ mahādaityaṃ śatāyudhamathāparam

ऋष्यशृङ्गसुतं चैव सुबाहुमतिबाहुकम् । कालकंजांस्तथा दैत्यान् हिरण्यपुरवासिनः

ṛṣyaśṛṅgasutaṃ caiva subāhumatibāhukam | kālakaṃjāṃstathā daityān hiraṇyapuravāsinaḥ

एतेषां तु पदक्षो भैर्विशीर्णाहं दिने दिने । लोकान् वोढुं न शक्नोमि तान्निघ्नन्तु सुरोत्तमाः

eteṣāṃ tu padakṣo bhairviśīrṇāhaṃ dine dine | lokān voḍhuṃ na śaknomi tānnighnantu surottamāḥ

नचेद्रक्षां प्रकुर्वन्ति भवन्तः सुरसत्तमाः । तदा विशीर्णा यास्यामि पातालमवशाऽधुना

nacedrakṣāṃ prakurvanti bhavantaḥ surasattamāḥ | tadā viśīrṇā yāsyāmi pātālamavaśā'dhunā

मार्कण्डेय उवाच ।। ततस्तस्या वचः श्रुत्वा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । इत्यूचुस्ते करिष्यामः क्षितेः भारविमोक्षणम्

mārkaṇḍeya uvāca || tatastasyā vacaḥ śrutvā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ | ityūcuste kariṣyāmaḥ kṣiteḥ bhāravimokṣaṇam

विसृज्य पृथिवीं देवीं सर्वे देवाः सनातनम् । माधवं तोषयामासुर्भारावतरणं प्रति

visṛjya pṛthivīṃ devīṃ sarve devāḥ sanātanam | mādhavaṃ toṣayāmāsurbhārāvataraṇaṃ prati

स तु तुष्टः सुरान् सर्वान् स्वांशैरवतरन्तु वै । क्षितौ भारावतारायेत्युक्त्वा स्वयमिह प्रभुः । अवतीर्णोऽथ देवक्या गर्भे भारावतारणे

sa tu tuṣṭaḥ surān sarvān svāṃśairavatarantu vai | kṣitau bhārāvatārāyetyuktvā svayamiha prabhuḥ | avatīrṇo'tha devakyā garbhe bhārāvatāraṇe

विष्णुं चावतरिष्यन्तं ज्ञात्वा देवाः सनातनम्

viṣṇuṃ cāvatariṣyantaṃ jñātvā devāḥ sanātanam

रम्भातिलोत्तमाद्याश्च देव्यो रूपगुणान्विताः । क्षितावुत्पादयामासुः सहस्राणि तु षोडश

rambhātilottamādyāśca devyo rūpaguṇānvitāḥ | kṣitāvutpādayāmāsuḥ sahasrāṇi tu ṣoḍaśa

ता: सर्वा हिमवत्पृष्ठे क्रीडमाना वरस्त्रियः । अपश्यन्नरको भौमस्तान् जहार तदा हठात्

tā: sarvā himavatpṛṣṭhe krīḍamānā varastriyaḥ | apaśyannarako bhaumastān jahāra tadā haṭhāt

तेन ता धर्षिता देव्यो नीताः प्राग्ज्योतिषं प्रति । नरकं प्रार्थयामासुः समयं मैथुनं प्रति

tena tā dharṣitā devyo nītāḥ prāgjyotiṣaṃ prati | narakaṃ prārthayāmāsuḥ samayaṃ maithunaṃ prati

नारदो यावदायाति नगरं प्रति भौम ते । अस्माकं कुरु रक्षां च तावन्नो मुंच मैथुने

nārado yāvadāyāti nagaraṃ prati bhauma te | asmākaṃ kuru rakṣāṃ ca tāvanno muṃca maithune

स समेष्यति वीर त्वां न चिरान्नो ह्यनुग्रहात् । तेन दृष्टा वयं सार्धमेष्यामः सङ्गमं त्वया

sa sameṣyati vīra tvāṃ na cirānno hyanugrahāt | tena dṛṣṭā vayaṃ sārdhameṣyāmaḥ saṅgamaṃ tvayā

इति सम्प्रार्थितस्ताभिर्नरको भूमिनन्दनः । ब्रह्मवाक्यं तदा स्मृत्वा एवमस्तूचिवान् मुहुः

iti samprārthitastābhirnarako bhūminandanaḥ | brahmavākyaṃ tadā smṛtvā evamastūcivān muhuḥ

एतस्मिन्नन्तरे देवो भगवान् लोकभावनः । देवक्या जठराज्जातो वृद्धो नन्दगृहेऽभवत्

etasminnantare devo bhagavān lokabhāvanaḥ | devakyā jaṭharājjāto vṛddho nandagṛhe'bhavat

कंसकेशिप्रलंबादीन् हत्वा दैत्याननेकशः । अकरोद् द्वारकावासं सागरे सलिलान्तरे

kaṃsakeśipralaṃbādīn hatvā daityānanekaśaḥ | akarod dvārakāvāsaṃ sāgare salilāntare

तत्राष्टौ कन्यकास्तेन स्वधर्मेण च स्वीकृताः । कालिन्दी सत्यभामा च रूक्मिणी रमणी तथा

tatrāṣṭau kanyakāstena svadharmeṇa ca svīkṛtāḥ | kālindī satyabhāmā ca rūkmiṇī ramaṇī tathā

नग्नजित्तनया भद्रा लक्ष्मणा चारुहासिनी । सुशीला मित्रवृन्देति तथा जाम्बवती सती

nagnajittanayā bhadrā lakṣmaṇā cāruhāsinī | suśīlā mitravṛndeti tathā jāmbavatī satī

एतासु स्त्रीषु च ततो ह्यनुरक्तस्य तस्य वै । षट्त्रिंशद्वत्सरा जाता बलदेवसहायिनः

etāsu strīṣu ca tato hyanuraktasya tasya vai | ṣaṭtriṃśadvatsarā jātā baladevasahāyinaḥ

प्रद्युम्नसाम्बप्रमुखाः पुत्रास्तस्य महाबलाः । जातोस्तत्र द्विजश्रेष्ठाः शास्त्रे शस्त्रे च कोविदाः

pradyumnasāmbapramukhāḥ putrāstasya mahābalāḥ | jātostatra dvijaśreṣṭhāḥ śāstre śastre ca kovidāḥ

अनेके निहता दैत्या भारभूतास्तदा क्षितेः । प्रहृष्ट: क्रीडमानश्च द्वारकायामुवास सः

aneke nihatā daityā bhārabhūtāstadā kṣiteḥ | prahṛṣṭa: krīḍamānaśca dvārakāyāmuvāsa saḥ

अथ शक्रस्तदायातो नरकेणार्दितो भृशम् । द्वारकां प्रति कृष्णस्य दर्शनाय गणैः सह ।। ४४ । । तत्र गत्वा परिष्वज्य कृष्णं लोकनमस्कृतम् । पूजितस्तेन बहुशः आसने काञ्चने स्थितः

atha śakrastadāyāto narakeṇārdito bhṛśam | dvārakāṃ prati kṛṣṇasya darśanāya gaṇaiḥ saha || 44 | | tatra gatvā pariṣvajya kṛṣṇaṃ lokanamaskṛtam | pūjitastena bahuśaḥ āsane kāñcane sthitaḥ

कथयामास हरये नरकस्य विचेष्टितम् । शक्रो यथा पूर्ववृत्तं यथा वा वर्ततेऽधुना

kathayāmāsa haraye narakasya viceṣṭitam | śakro yathā pūrvavṛttaṃ yathā vā vartate'dhunā

शक्र उवाच ।। शृणु कृष्ण महाबाहो यदर्थमहमागतः । कथयिष्यामि तत् सर्वं तत्र शङ्कां न संकुरु

śakra uvāca || śṛṇu kṛṣṇa mahābāho yadarthamahamāgataḥ | kathayiṣyāmi tat sarvaṃ tatra śaṅkāṃ na saṃkuru

भूमिपुत्रोऽसुरो नाम्ना नरकः सुरमर्दनः । चिरंजीवी पुरा विष्णुक्षितिभ्यां परिपालितः

bhūmiputro'suro nāmnā narakaḥ suramardanaḥ | ciraṃjīvī purā viṣṇukṣitibhyāṃ paripālitaḥ

अधुना स क्षितिं विष्णुमवज्ञाय दुरासदः । बाणस्य वचनाद् भौमो ब्रह्माणं पर्यंतोषयत्

adhunā sa kṣitiṃ viṣṇumavajñāya durāsadaḥ | bāṇasya vacanād bhaumo brahmāṇaṃ paryaṃtoṣayat

ब्रह्मतः स वरान् लब्ध्वा ह्यतीवाभूत् प्रदर्पितः । माधवं पृथिवीं वापि सस्मार न कदाचन

brahmataḥ sa varān labdhvā hyatīvābhūt pradarpitaḥ | mādhavaṃ pṛthivīṃ vāpi sasmāra na kadācana

पूर्वमासीत् स धर्मात्मा ह्याराधितसुरो व्रती । अधुना बाधते सर्वानासुरं भावमाश्रितः

pūrvamāsīt sa dharmātmā hyārādhitasuro vratī | adhunā bādhate sarvānāsuraṃ bhāvamāśritaḥ

अदितेः कुण्डले मोहाज्जहारामृतसम्भवे । देवानृषीन् बाधमानो विप्राणामप्रिये रतः

aditeḥ kuṇḍale mohājjahārāmṛtasambhave | devānṛṣīn bādhamāno viprāṇāmapriye rataḥ

मां चापि बाधते नित्यं कामगामी दुरासदः । जेता तु सुरदैत्यानामवध्यः सर्वदेहिनाम् । तव चाप्यन्तरप्रेक्षी तं पापं जहि भूतये

māṃ cāpi bādhate nityaṃ kāmagāmī durāsadaḥ | jetā tu suradaityānāmavadhyaḥ sarvadehinām | tava cāpyantaraprekṣī taṃ pāpaṃ jahi bhūtaye

त्वदर्थं सर्वदेवैर्या देवगन्धर्वकन्यकाः ।। ५४ । । पुरा पर्वतमुख्ये तु हिमवत्यवतारिताः । चतुर्दश सहस्राणि सहस्रे द्वे शताधिके

tvadarthaṃ sarvadevairyā devagandharvakanyakāḥ || 54 | | purā parvatamukhye tu himavatyavatāritāḥ | caturdaśa sahasrāṇi sahasre dve śatādhike

ताः सर्वाः कन्यकाः पापः प्रसह्य वरदर्पितः । जहार स दुराधर्षो हयग्रीवसहायवान्

tāḥ sarvāḥ kanyakāḥ pāpaḥ prasahya varadarpitaḥ | jahāra sa durādharṣo hayagrīvasahāyavān

सागरे यानि रत्नानि पृथिव्यां च त्रिविष्टपे । तानि सर्वाणि संहृत्य प्रमथ्य सुरमानुषान्

sāgare yāni ratnāni pṛthivyāṃ ca triviṣṭape | tāni sarvāṇi saṃhṛtya pramathya suramānuṣān

तीरे लौहित्यतीर्थस्य सोऽकरोन्मणिपर्वतम् । तस्मिन् गिरौ पुरीं रम्यां कारयित्वाऽलकाह्वयाम्

tīre lauhityatīrthasya so'karonmaṇiparvatam | tasmin girau purīṃ ramyāṃ kārayitvā'lakāhvayām

ता: सर्वा वासयामास देवगन्धर्वयोषितः । एकवेणीधराः सर्वाः सम्भोगपरिवर्जिताः । त्वामेव ताः प्रतीक्षन्ते सनाथाः कुरु कृष्ण ताः

tā: sarvā vāsayāmāsa devagandharvayoṣitaḥ | ekaveṇīdharāḥ sarvāḥ sambhogaparivarjitāḥ | tvāmeva tāḥ pratīkṣante sanāthāḥ kuru kṛṣṇa tāḥ

यावदागच्छति पुरं भवतो नारदो मुनिः

yāvadāgacchati puraṃ bhavato nārado muniḥ

तावन्न मैथुने यत्नं भौम त्वं संकरिष्यसि । इति ताः समयं चक्रुर्नरकस्य दुरात्मनः

tāvanna maithune yatnaṃ bhauma tvaṃ saṃkariṣyasi | iti tāḥ samayaṃ cakrurnarakasya durātmanaḥ

नारदश्च तदायातः प्राग्ज्योतिषपुरं प्रति । यदा त्वं नरकं हन्तुं गन्ता तत्पुरमुत्तमम्

nāradaśca tadāyātaḥ prāgjyotiṣapuraṃ prati | yadā tvaṃ narakaṃ hantuṃ gantā tatpuramuttamam

तस्मात् त्वं पापकर्माणं नरकं नरकोपमम् । जहि देवमनुष्याणां कण्टकं तं दुरासदम्

tasmāt tvaṃ pāpakarmāṇaṃ narakaṃ narakopamam | jahi devamanuṣyāṇāṃ kaṇṭakaṃ taṃ durāsadam

बधात् तस्य क्षितिर्देवी पुत्रशोकं न चाप्स्यसि । स्वयमेव वधं तस्य देवेभ्यो यदयाचत

badhāt tasya kṣitirdevī putraśokaṃ na cāpsyasi | svayameva vadhaṃ tasya devebhyo yadayācata

तस्मात् तं जहि पापिष्ठं नरकं पापपूरुषम् । स्त्रीरत्नान्यपि रत्नानि तं निहत्य समुद्धर

tasmāt taṃ jahi pāpiṣṭhaṃ narakaṃ pāpapūruṣam | strīratnānyapi ratnāni taṃ nihatya samuddhara

इत्युक्तो जगतां नाथः शक्रेण सुमहात्मना । प्रतिजज्ञे क्षितिसुतं हन्तुं प्रति तदैव हि

ityukto jagatāṃ nāthaḥ śakreṇa sumahātmanā | pratijajñe kṣitisutaṃ hantuṃ prati tadaiva hi

प्रतिज्ञाय वधं तस्य शक्रेण सह केशवः । तदैव यात्रामकरोत् प्राग्ज्योतिषपुरं प्रति

pratijñāya vadhaṃ tasya śakreṇa saha keśavaḥ | tadaiva yātrāmakarot prāgjyotiṣapuraṃ prati

आरुह्य गरुड़ं कृष्णः सत्यभामाद्वितीयकः । प्राग्ज्योतिषमुखोऽगच्छद्वासवस्त्रिदिवं ययौ

āruhya garuḍaṃ kṛṣṇaḥ satyabhāmādvitīyakaḥ | prāgjyotiṣamukho'gacchadvāsavastridivaṃ yayau

दिवमाक्रम्य गच्छन्तौ कृष्णशक्रौ महाद्युती । यादवाः ददृशुस्तत्र सूर्याचन्द्रमसौ यथा

divamākramya gacchantau kṛṣṇaśakrau mahādyutī | yādavāḥ dadṛśustatra sūryācandramasau yathā

संस्तूयमानौ गन्धर्वैर्देवैरप्सरसां गणैः । कृष्णः शक्रः क्षणादेव गतौ खे तावदृश्यताम्

saṃstūyamānau gandharvairdevairapsarasāṃ gaṇaiḥ | kṛṣṇaḥ śakraḥ kṣaṇādeva gatau khe tāvadṛśyatām

ततः क्षणेन गरुडेनाससाद जगत्पतिः । पुरं प्राग्ज्योतिषं रम्यं नरकेण वशीकृतम्

tataḥ kṣaṇena garuḍenāsasāda jagatpatiḥ | puraṃ prāgjyotiṣaṃ ramyaṃ narakeṇa vaśīkṛtam

स दुर्गं मौरवैः पाशैः षट्सहस्रैर्भयङ्करैः । क्षुरान्तैर्वेष्टितं पार्श्वे मृत्युपाशैरिवोच्छ्रितम्

sa durgaṃ mauravaiḥ pāśaiḥ ṣaṭsahasrairbhayaṅkaraiḥ | kṣurāntairveṣṭitaṃ pārśve mṛtyupāśairivocchritam

निर्गच्छन्तं पुरात् तस्मात् नारदं च ददर्श सः । स तु देवमुनिः श्रीमान् यदागान्नरकं प्रति

nirgacchantaṃ purāt tasmāt nāradaṃ ca dadarśa saḥ | sa tu devamuniḥ śrīmān yadāgānnarakaṃ prati

तदा प्राग्ज्योतिषं गत्वा सत्कृतस्तेन नारदः । सङ्गमे समयं प्रोचे नरकाय स योषिताम्

tadā prāgjyotiṣaṃ gatvā satkṛtastena nāradaḥ | saṅgame samayaṃ proce narakāya sa yoṣitām

नारद उवाच ।। प्रवर्ततेऽद्य चैत्रस्य शुक्लपक्षस्य पञ्चमी । नवम्यां तु धरापुत्र प्राप्नोति महदापदम्

nārada uvāca || pravartate'dya caitrasya śuklapakṣasya pañcamī | navamyāṃ tu dharāputra prāpnoti mahadāpadam

तदा यदि चतुर्दश्यां सुस्नाता योषितस्त्विमाः । सुरतेषु त्वया तत्र प्रयोक्तव्या यथासुखम्

tadā yadi caturdaśyāṃ susnātā yoṣitastvimāḥ | surateṣu tvayā tatra prayoktavyā yathāsukham

नारदस्य वचः श्रुत्वा नरको भयमोहितः । आसारं च प्रसारं च नगरे सन्यवेदयत्

nāradasya vacaḥ śrutvā narako bhayamohitaḥ | āsāraṃ ca prasāraṃ ca nagare sanyavedayat

रक्षिभी रक्षितं राज्यं रक्षितं च समन्ततः । भयहर्षयुतो भौमः समयं समवैक्षत

rakṣibhī rakṣitaṃ rājyaṃ rakṣitaṃ ca samantataḥ | bhayaharṣayuto bhaumaḥ samayaṃ samavaikṣata

तस्मिन्नवसरे प्राप कृष्णः प्राग्ज्योतिषं पुरम् । प्रथमं पश्चिमं द्वारमासाद्य गरुडध्वजः

tasminnavasare prāpa kṛṣṇaḥ prāgjyotiṣaṃ puram | prathamaṃ paścimaṃ dvāramāsādya garuḍadhvajaḥ

पाशानां षट्सहस्राणि क्षुरान् सञ्छिद्य नैकधा । जघान स मुरुं दैत्यं सानुगं च सबान्धवम्

pāśānāṃ ṣaṭsahasrāṇi kṣurān sañchidya naikadhā | jaghāna sa muruṃ daityaṃ sānugaṃ ca sabāndhavam

षट्सहस्रा महावीरा दानवा द्वारि संस्थिताः । हताश्चक्रेण हरिणा तदैव मुरुणा सह

ṣaṭsahasrā mahāvīrā dānavā dvāri saṃsthitāḥ | hatāścakreṇa hariṇā tadaiva muruṇā saha

मुरुं हत्वा सहस्राणि पुत्रांस्तस्यापरांश्च षट् । जघान चक्रेण तदा खण्डशोऽन्यांश्च दानवान्

muruṃ hatvā sahasrāṇi putrāṃstasyāparāṃśca ṣaṭ | jaghāna cakreṇa tadā khaṇḍaśo'nyāṃśca dānavān

ततोऽनेकशिलासङ्घानतिक्रम्य जनार्दनः । सगणं सानुगं चैव निसुन्दं समपोथयत्

tato'nekaśilāsaṅghānatikramya janārdanaḥ | sagaṇaṃ sānugaṃ caiva nisundaṃ samapothayat

एको यो योधयेद्देवान् सहस्रं वत्सरान् पुरा । शक्रं च समतिक्रम्य महावीरपराक्रमः । तं जघान हयग्रीवं समतिक्रम्य केशवः

eko yo yodhayeddevān sahasraṃ vatsarān purā | śakraṃ ca samatikramya mahāvīraparākramaḥ | taṃ jaghāna hayagrīvaṃ samatikramya keśavaḥ

मध्ये लौहित्यसंज्ञस्य भगवान् देवकीसुतः

madhye lauhityasaṃjñasya bhagavān devakīsutaḥ

औदकायां विरूपाक्षं सुन्दं हत्वा महाबलः । ततः पञ्चजनं वीरं जघान परमेश्वरः

audakāyāṃ virūpākṣaṃ sundaṃ hatvā mahābalaḥ | tataḥ pañcajanaṃ vīraṃ jaghāna parameśvaraḥ

एतान् हत्वा महाकायान् महावीर्यान् दुरासदान् । आससाद जगन्नाथः पुरं प्राग्ज्योतिषाह्वयम्

etān hatvā mahākāyān mahāvīryān durāsadān | āsasāda jagannāthaḥ puraṃ prāgjyotiṣāhvayam

वियत्स्थैर्दैवतैः सर्वैर्नारदेन महात्मना । जयशब्दैः स्तूयमानः प्रविवेश यथेश्वरः

viyatsthairdaivataiḥ sarvairnāradena mahātmanā | jayaśabdaiḥ stūyamānaḥ praviveśa yatheśvaraḥ

श्रिया युक्तां दीप्यमानां प्राकाराट्टालभूषिताम् । स मेने नगरीं विष्णुः किमिन्द्रस्यामरावती?

śriyā yuktāṃ dīpyamānāṃ prākārāṭṭālabhūṣitām | sa mene nagarīṃ viṣṇuḥ kimindrasyāmarāvatī?

तत्र युद्धं महद्भूतं नानाप्रहरणोद्यतम् । भीरूणां त्रासजननं शूराणां हर्षवर्धनम् । यथा देवासुरं युद्धं तथैव समपद्यत

tatra yuddhaṃ mahadbhūtaṃ nānāpraharaṇodyatam | bhīrūṇāṃ trāsajananaṃ śūrāṇāṃ harṣavardhanam | yathā devāsuraṃ yuddhaṃ tathaiva samapadyata

ततः शार्ङ्गविनिर्मुक्तैर्बाणैस्तान् दानवान् बहून् । निजघान महाबाहुर्गरुडस्थो जनार्दनः

tataḥ śārṅgavinirmuktairbāṇaistān dānavān bahūn | nijaghāna mahābāhurgaruḍastho janārdanaḥ

अष्टौ शतसहस्राणि अष्टौ शतशतानि च । हत्वासुरान् महाबाहुर्नरकं तं समासदत्

aṣṭau śatasahasrāṇi aṣṭau śataśatāni ca | hatvāsurān mahābāhurnarakaṃ taṃ samāsadat

ततः श्रुत्वा स नरकः पतितानसुरान् बहून् । दृष्ट्वा कृष्णं महाबाहु गरुडस्थं महाबलम्

tataḥ śrutvā sa narakaḥ patitānasurān bahūn | dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ mahābāhu garuḍasthaṃ mahābalam

वसिष्ठशापं सस्मार समयं माधवस्य च । नारदस्य वचश्चापि वरच्छिद्रं तथा विधेः

vasiṣṭhaśāpaṃ sasmāra samayaṃ mādhavasya ca | nāradasya vacaścāpi varacchidraṃ tathā vidheḥ

स प्राप्तकालश्च तदा केशवेन समागतः । युद्ध वरं मेने स्मरन् बाणवचस्तदा

sa prāptakālaśca tadā keśavena samāgataḥ | yuddha varaṃ mene smaran bāṇavacastadā

सः काञ्चनं समारुह्य रथं वज्रध्वजं वरम् । लोहचक्राष्टसंयुक्तं त्रिनत्वप्रमितं रथम्

saḥ kāñcanaṃ samāruhya rathaṃ vajradhvajaṃ varam | lohacakrāṣṭasaṃyuktaṃ trinatvapramitaṃ ratham

युक्तमश्वसहस्रैस्तु वज्रध्वजधिराजितम् । नानाप्रहरणोपेतं बहुतूणीरसंयुतम् । अगच्छत् समरायाशु नरकः पृथिवीसुतः

yuktamaśvasahasraistu vajradhvajadhirājitam | nānāpraharaṇopetaṃ bahutūṇīrasaṃyutam | agacchat samarāyāśu narakaḥ pṛthivīsutaḥ

स गच्छन् समरायाशु मानुषं भावमर्चितम् । निन्द्यं तथासुरं मेने स्मरन् पूर्ववचो हरेः

sa gacchan samarāyāśu mānuṣaṃ bhāvamarcitam | nindyaṃ tathāsuraṃ mene smaran pūrvavaco hareḥ

क्षणात् कृष्णं स ददर्श गरुडोपरि संस्थितम् । शङ्खचक्रगदाशार्ङ्गवरासिधरमच्युतम्

kṣaṇāt kṛṣṇaṃ sa dadarśa garuḍopari saṃsthitam | śaṅkhacakragadāśārṅgavarāsidharamacyutam

100

किरीटकुण्डलयुतं श्रीवत्सवक्षसं हरिम् । कौस्तुभोद्भासितोरस्कं पीताम्बरधरं परम्

kirīṭakuṇḍalayutaṃ śrīvatsavakṣasaṃ harim | kaustubhodbhāsitoraskaṃ pītāmbaradharaṃ param

101

स तेन युयुधे वीरो विष्णुना प्रभविष्णुना । प्राग्ज्योतिषाधिपो भीमो नरकः पृथिवीसुतः

sa tena yuyudhe vīro viṣṇunā prabhaviṣṇunā | prāgjyotiṣādhipo bhīmo narakaḥ pṛthivīsutaḥ

102

स युध्यत् कृष्णनिकटे कालिकां कालिकोपमाम् । रक्तास्यनयनां दीर्घा खड्गशक्तिधरां तदा

sa yudhyat kṛṣṇanikaṭe kālikāṃ kālikopamām | raktāsyanayanāṃ dīrghā khaḍgaśaktidharāṃ tadā

103

अपश्यज्जगतां धात्रीं कामाख्यामपि मोहिनीम्

apaśyajjagatāṃ dhātrīṃ kāmākhyāmapi mohinīm

104

स विस्मितस्तदा भीतस्तां दृष्ट्वा जगतां प्रसूम् । योद्धव्यमित्येव तदा युयुधे नरकोऽसुरः

sa vismitastadā bhītastāṃ dṛṣṭvā jagatāṃ prasūm | yoddhavyamityeva tadā yuyudhe narako'suraḥ

105

तेन सार्धं तदा कृष्णः कृत्वा सुमहदद्भुतम् । युद्धं यादृक् पुरा भूतं न देवे न च मानुषे

tena sārdhaṃ tadā kṛṣṇaḥ kṛtvā sumahadadbhutam | yuddhaṃ yādṛk purā bhūtaṃ na deve na ca mānuṣe

106

ततस्तेनाथ भौमेन युद्धकेलिं स माधवः । चिरं कृत्वा जघानाथ देवेन्द्रं प्रतिहर्षयन्

tatastenātha bhaumena yuddhakeliṃ sa mādhavaḥ | ciraṃ kṛtvā jaghānātha devendraṃ pratiharṣayan

107

सुदर्शनेन चक्रेण मध्यदेशे तदा हरिः । द्विधा चिच्छेद नरकं खण्डितोऽभ्यपतद् भुवि

sudarśanena cakreṇa madhyadeśe tadā hariḥ | dvidhā ciccheda narakaṃ khaṇḍito'bhyapatad bhuvi

108

विभक्ततच्छरीरं तु भूमौ निपतितं तदा । विराजते वज्रभिन्नो यथा गैरिकपर्वतः

vibhaktataccharīraṃ tu bhūmau nipatitaṃ tadā | virājate vajrabhinno yathā gairikaparvataḥ

109

पतिते तनये देवी पृथ्वी दृष्ट्वा शरीरकम् । शोकवेगं तदा सेहे ज्ञात्वा कालं तदागतम्

patite tanaye devī pṛthvī dṛṣṭvā śarīrakam | śokavegaṃ tadā sehe jñātvā kālaṃ tadāgatam

110

आदितेः कुण्डलयुगं स्वयमादाय काश्यपी । उपातिष्ठत गोविन्दं वचनं चेदमब्रवीत्

āditeḥ kuṇḍalayugaṃ svayamādāya kāśyapī | upātiṣṭhata govindaṃ vacanaṃ cedamabravīt

111

पृथिव्युवाच ।। त्वया वराहरूपेण यदाहं चोद्धृता पुरा । तदा त्वद्गात्रसंस्पर्शात् पुत्रो मे नरकः स्थितः । सोऽयं त्वया पालितश्च पातितश्चाधुना सुतः

pṛthivyuvāca || tvayā varāharūpeṇa yadāhaṃ coddhṛtā purā | tadā tvadgātrasaṃsparśāt putro me narakaḥ sthitaḥ | so'yaṃ tvayā pālitaśca pātitaścādhunā sutaḥ

112

गृहाण कुण्डले चेमे अदितेः सर्वकामदे । सन्ततिं चास्य गोविन्द प्रतिपालय नित्यदा

gṛhāṇa kuṇḍale ceme aditeḥ sarvakāmade | santatiṃ cāsya govinda pratipālaya nityadā

113

श्रीभगवानुवाच ।। भारावतरणे देवि नरकस्य वधः पुरा । त्वयैव प्रार्थितो यस्मात् तेनासौ निहतो मया

śrībhagavānuvāca || bhārāvataraṇe devi narakasya vadhaḥ purā | tvayaiva prārthito yasmāt tenāsau nihato mayā

114

पालयिष्येऽस्य सन्तानं देवि त्वद्वचनादहम् । प्राग्ज्योतिषेऽभिषेक्ष्यामि नप्तारं भगदत्तकम्

pālayiṣye'sya santānaṃ devi tvadvacanādaham | prāgjyotiṣe'bhiṣekṣyāmi naptāraṃ bhagadattakam

115

एवमुक्त्वा महाबाहुर्भगवान् मधुसूदनः । अन्तःपुरं विवेशाथ नरकस्य धनालयम्

evamuktvā mahābāhurbhagavān madhusūdanaḥ | antaḥpuraṃ viveśātha narakasya dhanālayam

116

स तत्र ददृशे वीरो रत्नानि विविधानि च । राशीभूतानि शुद्धानि पर्वतानिव राजतः

sa tatra dadṛśe vīro ratnāni vividhāni ca | rāśībhūtāni śuddhāni parvatāniva rājataḥ

117

मुक्तामणिप्रवालानां वैदूर्यस्य च पर्वतम् । तथा रजतकूटानि वज्रकूटानि माधवः

muktāmaṇipravālānāṃ vaidūryasya ca parvatam | tathā rajatakūṭāni vajrakūṭāni mādhavaḥ

118

सुवर्ण संचयात् रुक्मदण्डान् रत्नमयध्वजान् । वाहनानि विचित्राणि यानानि शयनानि च

suvarṇa saṃcayāt rukmadaṇḍān ratnamayadhvajān | vāhanāni vicitrāṇi yānāni śayanāni ca

119

खचितानि स्वर्णरत्नैर्महार्हाणि महान्ति च । यद् यद् दृष्टं च यावच्च धनं रत्नं मणिस्तथा । भुवि तादृक् च नो दृष्टमन्यत्र नरकालयात्

khacitāni svarṇaratnairmahārhāṇi mahānti ca | yad yad dṛṣṭaṃ ca yāvacca dhanaṃ ratnaṃ maṇistathā | bhuvi tādṛk ca no dṛṣṭamanyatra narakālayāt

120

न कुबेरस्य नेन्द्रस्य न यमस्याप्यपां पतेः । तावन्ति धनरत्नानि यावन्ति नरकालये

na kuberasya nendrasya na yamasyāpyapāṃ pateḥ | tāvanti dhanaratnāni yāvanti narakālaye

121

केशवोऽप्यथ तत्रैव नारदेन च सङ्गतः

keśavo'pyatha tatraiva nāradena ca saṅgataḥ

122

अवेक्ष्यान्तःपुरधनं सारं सारतरं ततः । तेषां समाददे ग्राह्यं प्रभूतं परवीरहा

avekṣyāntaḥpuradhanaṃ sāraṃ sārataraṃ tataḥ | teṣāṃ samādade grāhyaṃ prabhūtaṃ paravīrahā

123

या दत्ता वैष्णवीशक्तिर्विष्णुना प्रभविष्णुना । हत्वा भौमं तु तां शक्तिं जगृहे देवकीसुतः

yā dattā vaiṣṇavīśaktirviṣṇunā prabhaviṣṇunā | hatvā bhaumaṃ tu tāṃ śaktiṃ jagṛhe devakīsutaḥ

124

पृथिव्या नारदेनैव सहितः केशवस्तदा । भगदत्तं भौमसुतं प्राग्ज्योतिषपुरोत्तमे । अभिषिच्य तदा भूतं पुरमध्ये न्यवेशयत्

pṛthivyā nāradenaiva sahitaḥ keśavastadā | bhagadattaṃ bhaumasutaṃ prāgjyotiṣapurottame | abhiṣicya tadā bhūtaṃ puramadhye nyaveśayat

125

अभिषिक्तं तु तं दृष्ट्वा भगदत्तं तदा क्षितिः । नप्तुरर्थेऽथ तां शक्तिं केशवं समयाचत

abhiṣiktaṃ tu taṃ dṛṣṭvā bhagadattaṃ tadā kṣitiḥ | napturarthe'tha tāṃ śaktiṃ keśavaṃ samayācata

126

केशवोऽपि क्षितेर्वाक्यान्नारदानुमतेन च । तां शक्तिं भगदत्ताय सुप्रीतमनसा ददौ

keśavo'pi kṣitervākyānnāradānumatena ca | tāṃ śaktiṃ bhagadattāya suprītamanasā dadau

127

यच्छत्रं वरुणं जित्वा काञ्चनस्त्राविसंज्ञकम् । समानयत् पुरा भौमस्तच्छत्रं हरिराददे

yacchatraṃ varuṇaṃ jitvā kāñcanastrāvisaṃjñakam | samānayat purā bhaumastacchatraṃ harirādade

129

अष्टभारसुवर्णानि यत्संस्रवति चान्वहम् । यत् क्रोशमात्रविस्तीर्णमर्धयोजनमुच्छ्रितम् ।। १२८ । । रत्नोत्तमानि सर्वाणि चतुर्दन्तांस्तथा गजान् । चतुर्दशसहस्राणि पूजिता: प्रमदास्तथा

aṣṭabhārasuvarṇāni yatsaṃsravati cānvaham | yat krośamātravistīrṇamardhayojanamucchritam || 128 | | ratnottamāni sarvāṇi caturdantāṃstathā gajān | caturdaśasahasrāṇi pūjitā: pramadāstathā

130

द्वारकां प्रति दैत्यौघैर्वाहयामास केशवः

dvārakāṃ prati daityaughairvāhayāmāsa keśavaḥ

131

या देवकन्यकाः पूर्वं नरकेण हृता बलात् । तासां कृत्वा हृषीकेशो वेणीबन्धविमोक्षणम्

yā devakanyakāḥ pūrvaṃ narakeṇa hṛtā balāt | tāsāṃ kṛtvā hṛṣīkeśo veṇībandhavimokṣaṇam

132

वासोभिर्भूषणैर्दिव्यैस्ताः सत्कृत्य मुहुर्मुहुः । आरोप्य च विमाने तु रक्षिभिर्बलिभिर्दृढैः । नारदाधिष्ठिताः सर्वा द्वारकां प्रत्यवाहयत्

vāsobhirbhūṣaṇairdivyaistāḥ satkṛtya muhurmuhuḥ | āropya ca vimāne tu rakṣibhirbalibhirdṛḍhaiḥ | nāradādhiṣṭhitāḥ sarvā dvārakāṃ pratyavāhayat

133

यः कृतः सुरकन्यार्थे भौमेन मणिपर्वतः

yaḥ kṛtaḥ surakanyārthe bhaumena maṇiparvataḥ

134

मणिरत्नौघसम्पूर्णो दिवाकरसमप्रभः । उत्पाट्य तं जगन्नाथस्तार्क्षपृष्ठे न्यधापयत्

maṇiratnaughasampūrṇo divākarasamaprabhaḥ | utpāṭya taṃ jagannāthastārkṣapṛṣṭhe nyadhāpayat

135

तथैव वारुणं छत्रं गरुडोपरि माधवः । आरोप्य सत्यभामा सहासीनः सुमना हरिः

tathaiva vāruṇaṃ chatraṃ garuḍopari mādhavaḥ | āropya satyabhāmā sahāsīnaḥ sumanā hariḥ

136

भगदत्तं समाभाष्य पृथिवीं च जगत्पतिः । प्रतस्थे द्वारकां वीरो वियन्मार्गेण वै द्रुतम्

bhagadattaṃ samābhāṣya pṛthivīṃ ca jagatpatiḥ | pratasthe dvārakāṃ vīro viyanmārgeṇa vai drutam

137

सुपर्णः काञ्चनस्राविच्छत्रं समणिपर्वतम् । केशवं सत्यभामां च हेलया खे वहन् ययौ

suparṇaḥ kāñcanasrāvicchatraṃ samaṇiparvatam | keśavaṃ satyabhāmāṃ ca helayā khe vahan yayau

138

क्षणेन द्वारकां प्राप्य केशवः परवीरहा । मुदं च लेभे सकलैर्बान्धवैश्च तथा गणैः

kṣaṇena dvārakāṃ prāpya keśavaḥ paravīrahā | mudaṃ ca lebhe sakalairbāndhavaiśca tathā gaṇaiḥ

139

एवं काली महामाया कालिकाख्या जगन्मयी । विष्णुं च जगतां नाथं परापरपतिं हरिम्

evaṃ kālī mahāmāyā kālikākhyā jaganmayī | viṣṇuṃ ca jagatāṃ nāthaṃ parāparapatiṃ harim

140

जगत्कारणकर्तारं ज्ञानगम्यं जगन्मयम् । सन्मोहयत्येव तथा ह्यनुरागविरागवान्

jagatkāraṇakartāraṃ jñānagamyaṃ jaganmayam | sanmohayatyeva tathā hyanurāgavirāgavān

141

अनुगृह्णाति मित्राणि ह्यमित्राणि निहन्ति च । नारीषु मूढो रमते द्वन्द्वेनापि च मुह्यते

anugṛhṇāti mitrāṇi hyamitrāṇi nihanti ca | nārīṣu mūḍho ramate dvandvenāpi ca muhyate

142

इति वः कथितं विप्रा यथाभून्नरकोऽसुरः । यथा च वरलाभोऽभूद् यथा चास्य विचेष्टितम्

iti vaḥ kathitaṃ viprā yathābhūnnarako'suraḥ | yathā ca varalābho'bhūd yathā cāsya viceṣṭitam

143

आराधितो यथा ब्रह्मा बाणबुद्ध्याथ भौमिना । किमन्यदुचितं वास्ति तद्ब्रुवन्तु द्विजोत्तमाः

ārādhito yathā brahmā bāṇabuddhyātha bhauminā | kimanyaducitaṃ vāsti tadbruvantu dvijottamāḥ

इति श्रीकालिकापुराणे नरकोपाख्याने चत्वारिंशोऽध्यायः

iti śrīkālikāpurāṇe narakopākhyāne catvāriṃśo'dhyāyaḥ