2. Kālikā Purāṇa (part 2 of 3)

अथ श्रीकालिका पुराण अध्याय ४१

ऋषयः ऊचुः ।। कथं गिरिसुता काली बभूव जगतां प्रसूः । दाक्षायणी त्यक्ततनुः कथमाप हरं पतिम्

ṛṣayaḥ ūcuḥ || kathaṃ girisutā kālī babhūva jagatāṃ prasūḥ | dākṣāyaṇī tyaktatanuḥ kathamāpa haraṃ patim

कथमर्धशरीरं सा जहार च पिनाकिनः । एतन्नः पृच्छतां सम्यक् कथयस्व महामते

kathamardhaśarīraṃ sā jahāra ca pinākinaḥ | etannaḥ pṛcchatāṃ samyak kathayasva mahāmate

मार्कण्डेय उवाच ।। शृणुध्वं मुनिशार्दूलाः यथा दाक्षायणी सती । भूता गिरिसुता पूर्वं यथार्धमहरत्तनुम्

mārkaṇḍeya uvāca || śṛṇudhvaṃ muniśārdūlāḥ yathā dākṣāyaṇī satī | bhūtā girisutā pūrvaṃ yathārdhamaharattanum

यदाऽत्यजत्तनुं देवी पूर्वं दाक्षायणी सती । तदैव मनसागच्छन् मेनकां हिमवद्गिरिम्

yadā'tyajattanuṃ devī pūrvaṃ dākṣāyaṇī satī | tadaiva manasāgacchan menakāṃ himavadgirim

यदा हरेण सहिता दक्षकन्या हिमाचले । चिक्रीड च तदा तस्या मेनकाऽभूद् हितैषिणी

yadā hareṇa sahitā dakṣakanyā himācale | cikrīḍa ca tadā tasyā menakā'bhūd hitaiṣiṇī

तस्याः सुतास्यामिति च आधाय मनसि द्विजाः । त्यक्तप्राणा तदा देवी भूता हिमवतः सुता

tasyāḥ sutāsyāmiti ca ādhāya manasi dvijāḥ | tyaktaprāṇā tadā devī bhūtā himavataḥ sutā

यदा दाक्षायणी प्राणान् दक्षकोपाज्जहौ पुरा । तदैव मेनका देवी आरिराधयिषुः शिवाम्

yadā dākṣāyaṇī prāṇān dakṣakopājjahau purā | tadaiva menakā devī ārirādhayiṣuḥ śivām

महामायां जगद्धात्रीं योगनिद्रां सनातनीम् । मोहिनी सर्वभूतानां शरणं सर्वनाकिनाम्

mahāmāyāṃ jagaddhātrīṃ yoganidrāṃ sanātanīm | mohinī sarvabhūtānāṃ śaraṇaṃ sarvanākinām

मेनका कृताराधन अष्टम्यामुपवासं तु कृत्वा सा नवमीतिथौ । मोदकैर्बलिभिः पिष्टैः पायसैर्गन्धपुष्पकैः

menakā kṛtārādhana aṣṭamyāmupavāsaṃ tu kṛtvā sā navamītithau | modakairbalibhiḥ piṣṭaiḥ pāyasairgandhapuṣpakaiḥ

चैत्रे मासि समारभ्य सप्तविंशतिवत्सरान् । यावत् सम्पूजयामास पुत्रार्थिन्यन्वहं शुचिः

caitre māsi samārabhya saptaviṃśativatsarān | yāvat sampūjayāmāsa putrārthinyanvahaṃ śuciḥ

गङ्गायामोषधिप्रस्थे कृत्वा मूर्तिं महीमयीम् । कदाचित् सा निराहारा कदाचित् सा धृतव्रता

gaṅgāyāmoṣadhiprasthe kṛtvā mūrtiṃ mahīmayīm | kadācit sā nirāhārā kadācit sā dhṛtavratā

शिवाविन्यस्तमनसा सप्तविंशतिवत्सरान् । निनाय मेनका देवी परमां भूतिमिच्छती

śivāvinyastamanasā saptaviṃśativatsarān | nināya menakā devī paramāṃ bhūtimicchatī

सप्तविंशतिवर्षान्ते जगन्माता जगन्मयी । सुप्रीताऽभवदत्यर्थं प्राह प्रत्यक्षतां गता

saptaviṃśativarṣānte jaganmātā jaganmayī | suprītā'bhavadatyarthaṃ prāha pratyakṣatāṃ gatā

देव्युवाच ।। यत् प्रार्थितं त्वया देवि मत्तस्तत्प्रार्थयाधुना । दास्ये तवाहं तत्सर्वं वाञ्छितं यद् हृदा भवेत्

devyuvāca || yat prārthitaṃ tvayā devi mattastatprārthayādhunā | dāsye tavāhaṃ tatsarvaṃ vāñchitaṃ yad hṛdā bhavet

मार्कण्डेय बोले ।। ततः सा मेनका देवी प्रत्यक्षं कालिकां गताम् । दृष्ट्वैव प्रणनामाथ वचनं चेदमब्रवीत्

mārkaṇḍeya bole || tataḥ sā menakā devī pratyakṣaṃ kālikāṃ gatām | dṛṣṭvaiva praṇanāmātha vacanaṃ cedamabravīt

मेनकोवाच ।। देवी प्रत्यक्षतो रूपं तव दृष्टं मयाऽधुना । त्वामहं स्तोतुमिच्छामि प्रसन्ना यदि मे शिवे

menakovāca || devī pratyakṣato rūpaṃ tava dṛṣṭaṃ mayā'dhunā | tvāmahaṃ stotumicchāmi prasannā yadi me śive

मार्कण्डेय उवाच ।। ततः सा मातरित्युक्त्वा कालिका सर्वमोहिनी । बाहुभ्यां चारुवृत्ताभ्यां मेनकां परिषस्वजे

mārkaṇḍeya uvāca || tataḥ sā mātarityuktvā kālikā sarvamohinī | bāhubhyāṃ cāruvṛttābhyāṃ menakāṃ pariṣasvaje

ततः सा मेनका देवी कालिकां परमेश्वरीम् । तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिः शिवां प्रत्यक्षतः स्थिताम्

tataḥ sā menakā devī kālikāṃ parameśvarīm | tuṣṭāva vāgbhiriṣṭābhiḥ śivāṃ pratyakṣataḥ sthitām

मेनकोवाच ।। प्रेरयन्तीं जगद्धाम चण्डिकां लोकधारिणीम् । प्रणमामि जगद्धात्रीं सर्वकामार्थसाधिनीम्

menakovāca || prerayantīṃ jagaddhāma caṇḍikāṃ lokadhāriṇīm | praṇamāmi jagaddhātrīṃ sarvakāmārthasādhinīm

नित्यानन्दां ज्ञानमयीं योगनिद्रां जगत्प्रसूम् । प्रणमामि शिवां शुद्धां विधिशौरिशिवात्मिकाम्

nityānandāṃ jñānamayīṃ yoganidrāṃ jagatprasūm | praṇamāmi śivāṃ śuddhāṃ vidhiśauriśivātmikām

मायामयीं महामायां भक्तशोकविनाशिनीम् । कामस्यवनितां भद्रां त्वां चितिं शिवाम्

māyāmayīṃ mahāmāyāṃ bhaktaśokavināśinīm | kāmasyavanitāṃ bhadrāṃ tvāṃ citiṃ śivām

सत्त्वोद्रेकाद् या भवित्रीह नित्या नित्या चापि प्राणिनां बुद्धिरूपा । सा त्वं बन्धच्छेदहेतुर्यतीनां कस्ते गद्यो मादृशीभिः प्रभावः

sattvodrekād yā bhavitrīha nityā nityā cāpi prāṇināṃ buddhirūpā | sā tvaṃ bandhacchedaheturyatīnāṃ kaste gadyo mādṛśībhiḥ prabhāvaḥ

या त्वं साम्नां सिद्धिरुक्तिस्तथार्चा या वृत्तिर्या यजुषां दीर्घरूपा । हिंसाचैवाथर्ववेदस्य सा त्वं नित्यं कामं त्वं ममेष्टं विधेहि

yā tvaṃ sāmnāṃ siddhiruktistathārcā yā vṛttiryā yajuṣāṃ dīrgharūpā | hiṃsācaivātharvavedasya sā tvaṃ nityaṃ kāmaṃ tvaṃ mameṣṭaṃ vidhehi

नित्यानित्यैर्भागहीनैः पुरस्थै: स्तन्मात्रैयैर्यत्यते भूतवर्ग: । तेषां शक्तिस्त्वं सदा नित्यरूपा का ते योषा योग्यं वक्तुं समर्था

nityānityairbhāgahīnaiḥ purasthai: stanmātraiyairyatyate bhūtavarga: | teṣāṃ śaktistvaṃ sadā nityarūpā kā te yoṣā yogyaṃ vaktuṃ samarthā

क्षितिर्धरित्री जगतां त्वमेव त्वमेव नित्या प्रकृतिस्वरूपा । यया वशः क्रियते ब्रह्मरूपः सा त्वं नित्या मे प्रसीदास्तु मातः

kṣitirdharitrī jagatāṃ tvameva tvameva nityā prakṛtisvarūpā | yayā vaśaḥ kriyate brahmarūpaḥ sā tvaṃ nityā me prasīdāstu mātaḥ

त्वं जातवेदोगतशक्तिरूपा त्वं दाहिका सूर्यकरस्य शक्तिः । आह्लादिका त्वं बहु चन्द्रिकायास्तां त्वामहं स्तौमि नमामि चाम्बिकाम्

tvaṃ jātavedogataśaktirūpā tvaṃ dāhikā sūryakarasya śaktiḥ | āhlādikā tvaṃ bahu candrikāyāstāṃ tvāmahaṃ staumi namāmi cāmbikām

योषा योषित्प्रियाणां त्वं विद्या त्वं चोर्ध्वरेतसाम् । वाञ्छा त्वं सर्वजगतां माया च त्वं तथा हरेः

yoṣā yoṣitpriyāṇāṃ tvaṃ vidyā tvaṃ cordhvaretasām | vāñchā tvaṃ sarvajagatāṃ māyā ca tvaṃ tathā hareḥ

याऽनेकरूपाणि विधाय नित्यं सृष्टिं स्थितिं हानिमपीह कर्त्री । ब्रह्माच्युतस्थाणुशरीरहेतुः सा त्वं प्रसीदाद्य पुनर्नमस्ते

yā'nekarūpāṇi vidhāya nityaṃ sṛṣṭiṃ sthitiṃ hānimapīha kartrī | brahmācyutasthāṇuśarīrahetuḥ sā tvaṃ prasīdādya punarnamaste

मार्कण्डेय उवाच ।। ततः सा जगतां माता कालिका पुनरेव हि । उवाच मेनकां देवीं वाञ्छितं वरयेत्युत

mārkaṇḍeya uvāca || tataḥ sā jagatāṃ mātā kālikā punareva hi | uvāca menakāṃ devīṃ vāñchitaṃ varayetyuta

ततः सा प्रथमं पुत्रशतं वने यशस्विनी । वीर्यवञ्चायुषायुक्तमृद्धिसिद्धिसमन्वितम्

tataḥ sā prathamaṃ putraśataṃ vane yaśasvinī | vīryavañcāyuṣāyuktamṛddhisiddhisamanvitam

पश्चात् तथैकां तनयां सुरूषां गुणशालिनीम् । कुलद्वयानन्दकरीं भुवनत्रयदुर्लभाम्

paścāt tathaikāṃ tanayāṃ surūṣāṃ guṇaśālinīm | kuladvayānandakarīṃ bhuvanatrayadurlabhām

ततो भगवती प्राह मेनकां मुनिसन्निभाम् । स्मितपूर्वं तदा तस्याः पूरयन्ती मनोरथम्

tato bhagavatī prāha menakāṃ munisannibhām | smitapūrvaṃ tadā tasyāḥ pūrayantī manoratham

देव्युवाच ।। शतं पुत्राः सम्भवन्तु भवत्या वीर्यसंयुताः । तत्रैको बलवान्मुख्यः प्रथमं सम्भविष्यति

devyuvāca || śataṃ putrāḥ sambhavantu bhavatyā vīryasaṃyutāḥ | tatraiko balavānmukhyaḥ prathamaṃ sambhaviṣyati

सुता च तव देवानां मानुषाणां च रक्षसाम् । हिताय सर्वजगतां भविष्याम्यहमेव ते

sutā ca tava devānāṃ mānuṣāṇāṃ ca rakṣasām | hitāya sarvajagatāṃ bhaviṣyāmyahameva te

त्वं सुखप्रसवा नित्यं तथा नित्यं पतिव्रता । अम्लाना रूपसम्पन्ना सुभगा च भविष्यसि

tvaṃ sukhaprasavā nityaṃ tathā nityaṃ pativratā | amlānā rūpasampannā subhagā ca bhaviṣyasi

मार्कण्डेय उवाच ।। एवमुक्ता जगद्धात्री तत्रैवान्तरधीयत । मेनका च मुदं लब्धा स्वस्थानं प्रविवेश ह

mārkaṇḍeya uvāca || evamuktā jagaddhātrī tatraivāntaradhīyata | menakā ca mudaṃ labdhā svasthānaṃ praviveśa ha

ततः काले तु सम्प्राप्ते मैनाकमचलोत्तमम् । पक्षेण सह योऽद्यापि सिन्धुमध्ये प्रवर्तते । मेनका सुषुवे देवी देवेन्द्रं स्पर्धयागतम्

tataḥ kāle tu samprāpte mainākamacalottamam | pakṣeṇa saha yo'dyāpi sindhumadhye pravartate | menakā suṣuve devī devendraṃ spardhayāgatam

अन्यानूनशतं पुत्रान् क्रमात् सा सुषुवे सती । महावीर्यान् महासत्त्वान् सम्पन्नान् सर्वतो गुणैः

anyānūnaśataṃ putrān kramāt sā suṣuve satī | mahāvīryān mahāsattvān sampannān sarvato guṇaiḥ

ततः सा कालिका देवी योगनिद्रा जगन्मयी । पूर्वत्यक्तसतीरूपा जन्मार्थं मेनकां ययौ

tataḥ sā kālikā devī yoganidrā jaganmayī | pūrvatyaktasatīrūpā janmārthaṃ menakāṃ yayau

समयस्यानुरूपेण मेनका जठरे शिवा । समुद्धृय समुत्पन्ना सा लक्ष्मीरिव सागरात्

samayasyānurūpeṇa menakā jaṭhare śivā | samuddhṛya samutpannā sā lakṣmīriva sāgarāt

पार्वती - जन्म । वसन्तसमये देवी नवम्यामृक्षयोगतः । अर्धरात्रे समुत्पन्ना गङ्गेव शशिमण्डलात्

pārvatī - janma | vasantasamaye devī navamyāmṛkṣayogataḥ | ardharātre samutpannā gaṅgeva śaśimaṇḍalāt

ततस्तस्यां तु जातायां प्रसन्ना अभवन् दिशः

tatastasyāṃ tu jātāyāṃ prasannā abhavan diśaḥ

अनुकूलो ववौ वायुर्गम्भीरो गन्धवाञ् शुभः । बभूव पुष्पवृष्टिश्च तोयवृष्टिस्तथापरा

anukūlo vavau vāyurgambhīro gandhavāñ śubhaḥ | babhūva puṣpavṛṣṭiśca toyavṛṣṭistathāparā

जज्वलुश्चाग्नयः शान्ता जगर्जुश्च घनाघनम् । तस्यां तु जातमात्रायां सर्वं स्वास्थ्यमपद्यत

jajvaluścāgnayaḥ śāntā jagarjuśca ghanāghanam | tasyāṃ tu jātamātrāyāṃ sarvaṃ svāsthyamapadyata

तां तु दृष्ट्वा तथा जातां नीलोत्पलदलानुगाम् । श्यामां सा मेनका देवी मुदमापातिहर्षिता

tāṃ tu dṛṣṭvā tathā jātāṃ nīlotpaladalānugām | śyāmāṃ sā menakā devī mudamāpātiharṣitā

देवाश्च हर्षमतुलं प्रापुस्तत्र मुहुर्मुहुः । तुष्टुवुश्चान्तरिक्षस्था गन्धर्वाप्सरसां गणाः

devāśca harṣamatulaṃ prāpustatra muhurmuhuḥ | tuṣṭuvuścāntarikṣasthā gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ

तां तु नीलोत्पलदलश्यामां हिमवतः सुताम् । कालीति नाम्ना हिमवानाजुहाव कृतोदने

tāṃ tu nīlotpaladalaśyāmāṃ himavataḥ sutām | kālīti nāmnā himavānājuhāva kṛtodane

बान्धवैस्तु समस्तैस्तन्नाम्ना सा पार्वतीति च । कालिकेति तथा नाम्ना कीर्तिता गिरिनन्दिनी

bāndhavaistu samastaistannāmnā sā pārvatīti ca | kāliketi tathā nāmnā kīrtitā girinandinī

ततः सा ववृधे देवी गिरिराजगृहे शुभा । गङ्गेव वर्षासमये शरदीवाथ चन्द्रिका

tataḥ sā vavṛdhe devī girirājagṛhe śubhā | gaṅgeva varṣāsamaye śaradīvātha candrikā

एधमानानुदिवसं चार्वङ्गी चारुतां मुहुः । दध्रे सानुदिनं काली चन्द्रबिम्बं कलामिव

edhamānānudivasaṃ cārvaṅgī cārutāṃ muhuḥ | dadhre sānudinaṃ kālī candrabimbaṃ kalāmiva

सा बालभावमापन्ना क्रीडन्ती कालिका मुदम् । सखीभिः प्राप विपुलां कालिन्दीव सरिद् व्रजैः

sā bālabhāvamāpannā krīḍantī kālikā mudam | sakhībhiḥ prāpa vipulāṃ kālindīva sarid vrajaiḥ

षड्गुणास्तां स्वयं देवी पूर्वजन्मवशीकृताः । स्वयमीयुर्द्विजश्रेष्ठाः प्रावृषं कालिका यथा

ṣaḍguṇāstāṃ svayaṃ devī pūrvajanmavaśīkṛtāḥ | svayamīyurdvijaśreṣṭhāḥ prāvṛṣaṃ kālikā yathā

अतिचक्राम स्वगुणैः सा देवी देवकन्यकाः । रूपैरप्सरसः सर्वा गीतैर्गन्धर्व कन्यकाः

aticakrāma svaguṇaiḥ sā devī devakanyakāḥ | rūpairapsarasaḥ sarvā gītairgandharva kanyakāḥ

सा बाल्य एव सततं बन्धुवर्गप्रिया शुभा । गुणैः स्वबन्धून् पितरं मातरं चाप्यतोषयत्

sā bālya eva satataṃ bandhuvargapriyā śubhā | guṇaiḥ svabandhūn pitaraṃ mātaraṃ cāpyatoṣayat

मातुः स्तुतिकरी नित्यं पितृपूजनतत्परा । सर्वदा भ्रातृसहिता जगन्माताऽभवत्तदा

mātuḥ stutikarī nityaṃ pitṛpūjanatatparā | sarvadā bhrātṛsahitā jaganmātā'bhavattadā

सर्वदा सा जगन्माता कन्या सा समुपस्थिता । पितुः समीपे वसति कालिन्दीव विभावसोः

sarvadā sā jaganmātā kanyā sā samupasthitā | pituḥ samīpe vasati kālindīva vibhāvasoḥ

अथैकदा तां निकटे निधाय हिमवद्गिरिः । तनयैः सह सङ्गम्य स्थितः परमकौतुकात्

athaikadā tāṃ nikaṭe nidhāya himavadgiriḥ | tanayaiḥ saha saṅgamya sthitaḥ paramakautukāt

अथागतस्तत्र मुनिर्नारदो देवलोकतः । हिमवन्तं सुखासीनं सुतैः सार्धं ददर्श सः

athāgatastatra munirnārado devalokataḥ | himavantaṃ sukhāsīnaṃ sutaiḥ sārdhaṃ dadarśa saḥ

अपश्यन्निकटे कालीं कालिकामिव सूर्यतः । ज्योत्स्नामिव सुधांशोस्तु सम्यग्वृद्धा शरन्निशि

apaśyannikaṭe kālīṃ kālikāmiva sūryataḥ | jyotsnāmiva sudhāṃśostu samyagvṛddhā śaranniśi

पूजितस्तेन गिरिणा कृतासन - परिग्रहः । नारदः प्रथमं शैलं वृत्तान्तं पर्यपृच्छत

pūjitastena giriṇā kṛtāsana - parigrahaḥ | nāradaḥ prathamaṃ śailaṃ vṛttāntaṃ paryapṛcchata

ततो विदितवृत्तान्तो नारदो मेनकां प्रति । उवाच हर्षयन् वाक्यं मुनिर्वाक्यविशारदः

tato viditavṛttānto nārado menakāṃ prati | uvāca harṣayan vākyaṃ munirvākyaviśāradaḥ

नारद उवाच ।। एषा ते तनया रुच्या शुद्धांशोरिव वर्धिता । आद्या कला शैलराज सर्वलक्षणशालिनी

nārada uvāca || eṣā te tanayā rucyā śuddhāṃśoriva vardhitā | ādyā kalā śailarāja sarvalakṣaṇaśālinī

शम्भोर्भवित्री दयिता सानुकूला सदा हरे । तस्य चित्तं वशे चैषा करिष्यति तपस्विनी

śambhorbhavitrī dayitā sānukūlā sadā hare | tasya cittaṃ vaśe caiṣā kariṣyati tapasvinī

स चाप्येनामृ जायां नान्यामुद्वाहयिष्यति । एतयोर्यादृशः प्रेम कयोश्चिन्नैव तादृशः

sa cāpyenāmṛ jāyāṃ nānyāmudvāhayiṣyati | etayoryādṛśaḥ prema kayościnnaiva tādṛśaḥ

भूतो वा भविता वापि नाधुना च प्रवर्तते । अनया सुरकार्याणि कर्तव्यानि बहूनि च

bhūto vā bhavitā vāpi nādhunā ca pravartate | anayā surakāryāṇi kartavyāni bahūni ca

अनयैव गिरिश्रेष्ठ अर्धनारीश्वरो हरः । भविष्यति च सौहार्दोज्योत्स्नयैवामृतात्मनः

anayaiva giriśreṣṭha ardhanārīśvaro haraḥ | bhaviṣyati ca sauhārdojyotsnayaivāmṛtātmanaḥ

शरीरार्ध हरस्यैषा करिष्यति निजास्पदे । स्वर्णगौरी सुवर्णाभा तपसा तोषिते हरे

śarīrārdha harasyaiṣā kariṣyati nijāspade | svarṇagaurī suvarṇābhā tapasā toṣite hare

विद्युद्गौरी त्वियं काली तव पुत्री भविष्यति । गौरीति नाम्ना पश्चात्तु ख्यातिमेषा गमिष्यति

vidyudgaurī tviyaṃ kālī tava putrī bhaviṣyati | gaurīti nāmnā paścāttu khyātimeṣā gamiṣyati

नान्यस्मै त्वमिमां दातुं मनः कर्तुमिहार्हसि । इदं चोपांशु देवानां न प्रकाशं करिष्यसि

nānyasmai tvamimāṃ dātuṃ manaḥ kartumihārhasi | idaṃ copāṃśu devānāṃ na prakāśaṃ kariṣyasi

मार्कण्डेय उवाच ।। इति तस्य वचः श्रुत्वा देवर्षेर्नारदस्य च । उवाच हिमवान् वाक्यं मुनिं प्रति विशारदः

mārkaṇḍeya uvāca || iti tasya vacaḥ śrutvā devarṣernāradasya ca | uvāca himavān vākyaṃ muniṃ prati viśāradaḥ

हिमवान् उवाच ।। श्रूयते त्यक्तसङ्गः स महादेवो यतात्मवान् । तपश्चोपांशु तपति देवानामप्यगोचरः

himavān uvāca || śrūyate tyaktasaṅgaḥ sa mahādevo yatātmavān | tapaścopāṃśu tapati devānāmapyagocaraḥ

स कथं ध्यानमार्गस्थः परब्रह्मार्पितं मनः । प्रभ्रंषिष्यति देवर्षे तत्र मे संशयो महान्

sa kathaṃ dhyānamārgasthaḥ parabrahmārpitaṃ manaḥ | prabhraṃṣiṣyati devarṣe tatra me saṃśayo mahān

अक्षरं परमं ब्रह्म प्रदीपकलिकोपमम् । सोऽन्तः पश्यति सर्वत्र न तु बाह्यं निरीक्षते

akṣaraṃ paramaṃ brahma pradīpakalikopamam | so'ntaḥ paśyati sarvatra na tu bāhyaṃ nirīkṣate

इति स्म श्रूयते नित्यं किन्नराणां मुखाद् द्विज । स कथं तादृशं स्वान्तं शक्तो भ्रंशयितुं हरः

iti sma śrūyate nityaṃ kinnarāṇāṃ mukhād dvija | sa kathaṃ tādṛśaṃ svāntaṃ śakto bhraṃśayituṃ haraḥ

विशेषतः श्रूयते स्म दाक्षायण्या समं हरः । समयं ज्ञातवान् पूर्वं तन्मे निगदतः शृणु

viśeṣataḥ śrūyate sma dākṣāyaṇyā samaṃ haraḥ | samayaṃ jñātavān pūrvaṃ tanme nigadataḥ śṛṇu

त्वामृतेऽन्यां न वनितां दाक्षायणि सति प्रिये । भार्यार्थ संग्रहीष्यामि सत्यमेतद् ब्रवीमि ते

tvāmṛte'nyāṃ na vanitāṃ dākṣāyaṇi sati priye | bhāryārtha saṃgrahīṣyāmi satyametad bravīmi te

इति सत्या समं तेन पुरैव समयः कृतः । तस्यां मृतायां स कथं स्त्रियमन्यां ग्रहीष्यति

iti satyā samaṃ tena puraiva samayaḥ kṛtaḥ | tasyāṃ mṛtāyāṃ sa kathaṃ striyamanyāṃ grahīṣyati

नारदोवाच ।। नात्र कार्या त्वया चिन्ता गिरिराज भवत्सुता । एषा सती समुत्पन्ना हरायैव न संशयः

nāradovāca || nātra kāryā tvayā cintā girirāja bhavatsutā | eṣā satī samutpannā harāyaiva na saṃśayaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। इत्युक्त्वा स तु देवर्षिर्नारदस्तु यथा सती । मेनकायां समुत्पन्ना सर्वं तत् प्रोक्तवान् गिरौ

mārkaṇḍeya uvāca || ityuktvā sa tu devarṣirnāradastu yathā satī | menakāyāṃ samutpannā sarvaṃ tat proktavān girau

तत्सर्वं पूर्ववृत्तान्तं नारदस्य मुखाद् गिरिः । श्रुत्वा सपुत्रदार: स तदा निःसंशयोऽभवत्

tatsarvaṃ pūrvavṛttāntaṃ nāradasya mukhād giriḥ | śrutvā saputradāra: sa tadā niḥsaṃśayo'bhavat

ततः काली कथां श्रुत्वा नारदस्य मुखात् तदा । लज्जया धोमुखी भूत्वा स्मितविस्तारितानना

tataḥ kālī kathāṃ śrutvā nāradasya mukhāt tadā | lajjayā dhomukhī bhūtvā smitavistāritānanā

करेण तां तु संगृह्य प्रोन्नमय्य मुखं गिरिः । मूर्ध्नि सम्यगुपाघ्राय स्वासने संन्यवेशयत्

kareṇa tāṃ tu saṃgṛhya pronnamayya mukhaṃ giriḥ | mūrdhni samyagupāghrāya svāsane saṃnyaveśayat

ततस्तां पुनरेवाह नारदः शैलपुत्रिकाम् । हर्षयन् गिरिराजं तु मेनकां तनयैः सह

tatastāṃ punarevāha nāradaḥ śailaputrikām | harṣayan girirājaṃ tu menakāṃ tanayaiḥ saha

नारद उवाच ।। सिंहासनेन किं स्वस्याः शैलराज भवेत् तव । शम्भोरुरु: सदैवास्या आसनं तु भविष्यति

nārada uvāca || siṃhāsanena kiṃ svasyāḥ śailarāja bhavet tava | śambhoruru: sadaivāsyā āsanaṃ tu bhaviṣyati

हरोरुमासनं प्राप्य तनया तव संततम् । नान्यत्र कुत्रचित्तुष्टिमासने प्राप्यते गिरे

harorumāsanaṃ prāpya tanayā tava saṃtatam | nānyatra kutracittuṣṭimāsane prāpyate gire

मार्कण्डेय उवाच ।। इति वचनमुदारं नारदः शैलराजं त्रिदिवमगमदुक्त्वा तत्क्षणाद् देवयानैः । गिरिपतिरपि चिन्ताहर्षसन्मोहयुक्तः प्रविशदचलयासौ स्वान्तरं पद्मगर्भम्

mārkaṇḍeya uvāca || iti vacanamudāraṃ nāradaḥ śailarājaṃ tridivamagamaduktvā tatkṣaṇād devayānaiḥ | giripatirapi cintāharṣasanmohayuktaḥ praviśadacalayāsau svāntaraṃ padmagarbham

इति श्रीकालिकापुराणे नारदागमने एकचत्वारिंशोऽध्यायः

iti śrīkālikāpurāṇe nāradāgamane ekacatvāriṃśo'dhyāyaḥ

अथ श्रीकालिका पुराण अध्याय ४२

मार्कण्डेय उवाच ।। एतस्मिन्नन्तरे शम्भुः क्षिप्रं त्यक्त्वा तदा सरः । गङ्गावतारमगमद् हिमवत्-प्रस्थमुत्तमम्

mārkaṇḍeya uvāca || etasminnantare śambhuḥ kṣipraṃ tyaktvā tadā saraḥ | gaṅgāvatāramagamad himavat-prasthamuttamam

यत्र गङ्गा निपतिता पुरा ब्रह्मपुरात् सृता । ओषधीप्रस्थनगरस्यादूरे सानुरुत्तमः

yatra gaṅgā nipatitā purā brahmapurāt sṛtā | oṣadhīprasthanagarasyādūre sānuruttamaḥ

तत्र भर्गः स्वमात्मानमक्षरं परमात्परम् । चेतो ज्ञानमयं नित्यं ज्योतीरूपं निराकुलम्

tatra bhargaḥ svamātmānamakṣaraṃ paramātparam | ceto jñānamayaṃ nityaṃ jyotīrūpaṃ nirākulam

जगन्मयं प्रदीपा द्वैतहीनाविशेषकम् । एकाग्रं चिन्तयामास भगवान् वृषभध्वजः

jaganmayaṃ pradīpā dvaitahīnāviśeṣakam | ekāgraṃ cintayāmāsa bhagavān vṛṣabhadhvajaḥ

हरे ध्यानपरे तस्मिन् प्रमथा ध्यानतत्पराः । अभवन् केचिदपरे नन्दिभृंग्यादयो गणाः

hare dhyānapare tasmin pramathā dhyānatatparāḥ | abhavan kecidapare nandibhṛṃgyādayo gaṇāḥ

द्वा: स्था भूता महाभागा ये पूर्वद्वारि योजिताः। तावन्तोऽपि गणास्तत्र नैव किञ्चन कूजितम्

dvā: sthā bhūtā mahābhāgā ye pūrvadvāri yojitāḥ| tāvanto'pi gaṇāstatra naiva kiñcana kūjitam

तेषां संश्रूयते सर्वे निः शब्दाः संस्थितास्ततः । अन्ये तु तत्र क्रीडन्ति गणा दूरान्तरस्थिताः

teṣāṃ saṃśrūyate sarve niḥ śabdāḥ saṃsthitāstataḥ | anye tu tatra krīḍanti gaṇā dūrāntarasthitāḥ

कुसुमैश्च दलैर्भक्तैर्गिरिप्रस्रवणोदकैः । रत्नानि च विचिन्वन्तो भूषिता गैरिकैस्तथा

kusumaiśca dalairbhaktairgiriprasravaṇodakaiḥ | ratnāni ca vicinvanto bhūṣitā gairikaistathā

सगणं तु तथा दृष्ट्वा गिरिराजो गतं हरम् । स्वस्थानमोषधिप्रस्थान्निःसृत्य सहितो गणैः । पूजार्थमुपतस्थे स यथायोग्यं तथार्चयत्

sagaṇaṃ tu tathā dṛṣṭvā girirājo gataṃ haram | svasthānamoṣadhiprasthānniḥsṛtya sahito gaṇaiḥ | pūjārthamupatasthe sa yathāyogyaṃ tathārcayat

स चापि शम्भुस्तस्यार्चा परया श्रद्धया युतः । प्रतिजग्राह कूटस्थो गङ्गाशीर्षे यथा पुरा

sa cāpi śambhustasyārcā parayā śraddhayā yutaḥ | pratijagrāha kūṭastho gaṅgāśīrṣe yathā purā

पूजितस्तेन सहसा गिरिराजं वृषध्वजः । उवाच ध्यानयोगस्थः स्मयन्निव जगत्पतिः ।। ११ । । ।। ईश्वर उवाच ।। तव प्रस्थे तपस्तप्तुं रहस्यमहमागतः । न यथा कोऽपि निकटं समायाति तथा कुरु

pūjitastena sahasā girirājaṃ vṛṣadhvajaḥ | uvāca dhyānayogasthaḥ smayanniva jagatpatiḥ || 11 | | || īśvara uvāca || tava prasthe tapastaptuṃ rahasyamahamāgataḥ | na yathā ko'pi nikaṭaṃ samāyāti tathā kuru

त्वं महात्मा जगद्धाम मुनीनां च सदाश्रयः । देवानां राक्षसानां च यक्षाणां किन्नरस्य च

tvaṃ mahātmā jagaddhāma munīnāṃ ca sadāśrayaḥ | devānāṃ rākṣasānāṃ ca yakṣāṇāṃ kinnarasya ca

सदावासो द्विजातीनां गङ्गापूतश्च नित्यदा । त्वत्पुरस्यास्य निकटे प्रस्थं गङ्गावतारणम्

sadāvāso dvijātīnāṃ gaṅgāpūtaśca nityadā | tvatpurasyāsya nikaṭe prasthaṃ gaṅgāvatāraṇam

आश्रितोऽहं गिरिश्रेष्ठ तद्योग्यं कुरु साम्प्रतम्

āśrito'haṃ giriśreṣṭha tadyogyaṃ kuru sāmpratam

मार्कण्डेय उवाच ।। इत्युक्त्वा जगतां नाथस्तूष्णीमास वृषध्वजः । गिरिराजस्तदा शम्भुं प्रणयादिदमब्रवीत्

mārkaṇḍeya uvāca || ityuktvā jagatāṃ nāthastūṣṇīmāsa vṛṣadhvajaḥ | girirājastadā śambhuṃ praṇayādidamabravīt

गिरिराजोवाच ।। पूतोऽस्मि जगतां नाथ त्वयाऽहं परमेश्वर । आगतेनाद्य विषयमितः कृत्यं किमस्ति मे

girirājovāca || pūto'smi jagatāṃ nātha tvayā'haṃ parameśvara | āgatenādya viṣayamitaḥ kṛtyaṃ kimasti me

तपसा महता त्वं हि देवैर्यत्नपरिस्थितैः । न प्राप्यसे जगन्नाथ स त्वं स्वयमुपस्थितः

tapasā mahatā tvaṃ hi devairyatnaparisthitaiḥ | na prāpyase jagannātha sa tvaṃ svayamupasthitaḥ

मत्तो धन्यतरो नास्ति न मत्तोऽन्योऽस्ति पुण्यवान् । यद्भवान् हिमवत्प्रस्थे तपसे समुपस्थितः

matto dhanyataro nāsti na matto'nyo'sti puṇyavān | yadbhavān himavatprasthe tapase samupasthitaḥ

देवेन्द्रादधिकं मन्ये आत्मानं परमेश्वर । सगणेन त्वया प्राप्तो यदाऽहं कामचारतः

devendrādadhikaṃ manye ātmānaṃ parameśvara | sagaṇena tvayā prāpto yadā'haṃ kāmacārataḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। इत्युक्त्वा गिरिराजोऽथ स्ववेश्म पुनरागमत् । नियमाय परिवारान् गणानप्यवदत् स्वकान्

mārkaṇḍeya uvāca || ityuktvā girirājo'tha svaveśma punarāgamat | niyamāya parivārān gaṇānapyavadat svakān

गिरिराजोवाच ।। अद्य प्रभृति ना गन्ता कोऽपि गङ्गावतारणम् । मच्छासनं न हि विना यो गन्ता दण्डये ह्यहम्

girirājovāca || adya prabhṛti nā gantā ko'pi gaṅgāvatāraṇam | macchāsanaṃ na hi vinā yo gantā daṇḍaye hyaham

मार्कण्डेय उवाच ।। इति स्वान् स नियम्याशु तिलपुष्पकुशान् फलम् । समादायाशु तनयासहितोऽगाद् हरान्तिकम्

mārkaṇḍeya uvāca || iti svān sa niyamyāśu tilapuṣpakuśān phalam | samādāyāśu tanayāsahito'gād harāntikam

अथ गत्वा जगन्नाथं हरं ध्यानपरं तदा । नमयामास तनयां कालीं सर्वगुणान्विताम्

atha gatvā jagannāthaṃ haraṃ dhyānaparaṃ tadā | namayāmāsa tanayāṃ kālīṃ sarvaguṇānvitām

तिलपुष्पादिकं यद् यत्तत्तदग्रे निधाय सः । अग्रे कृत्वा सुतां शम्भुमिदमाह स शैलराट्

tilapuṣpādikaṃ yad yattattadagre nidhāya saḥ | agre kṛtvā sutāṃ śambhumidamāha sa śailarāṭ

गिरिराजोवाच ।। भगवंस्तनयेयं मे त्वमाराधयितुं प्रति । समादिष्टा समानीता त्वदाराधनकांक्षिणी

girirājovāca || bhagavaṃstanayeyaṃ me tvamārādhayituṃ prati | samādiṣṭā samānītā tvadārādhanakāṃkṣiṇī

सखिभ्यां सह नित्यं त्वां सेवतामीश शङ्कर । अनुजानीहि सेवायै मयि ते यद्यनुग्रहः

sakhibhyāṃ saha nityaṃ tvāṃ sevatāmīśa śaṅkara | anujānīhi sevāyai mayi te yadyanugrahaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। अथ तां शङ्करोऽपश्यत् प्रथमारूढयौवनाम् । फुल्लेन्दीवरपत्राभां पूर्णचन्द्रनिभाननाम्

mārkaṇḍeya uvāca || atha tāṃ śaṅkaro'paśyat prathamārūḍhayauvanām | phullendīvarapatrābhāṃ pūrṇacandranibhānanām

समग्रनीलकेशौघ - प्राप्तवेश-विजृम्भिकाम् । कम्बुग्रीवां विशालाक्षीं चारुकर्णयुगोज्ज्वलाम्

samagranīlakeśaugha - prāptaveśa-vijṛmbhikām | kambugrīvāṃ viśālākṣīṃ cārukarṇayugojjvalām

मृणालायतपर्यन्त बाहुयुग्ममनोरमाम् । राजीवकुड्मलप्रख्य घनपीनोन्नतस्तनौ

mṛṇālāyataparyanta bāhuyugmamanoramām | rājīvakuḍmalaprakhya ghanapīnonnatastanau

बिभ्रतीं क्षीणसन्मध्यां रक्तपाणितलद्वयाम् । स्थलपद्मप्रतीकाश पादयुग्ममनोरमाम्

bibhratīṃ kṣīṇasanmadhyāṃ raktapāṇitaladvayām | sthalapadmapratīkāśa pādayugmamanoramām

मध्य क्षीणांमहासत्त्वां वृत्तस्थूलघनोज्ज्वलाम् । सुजङ्घां नागनासोरुं निम्ननाभिविभूषिताम्

madhya kṣīṇāṃmahāsattvāṃ vṛttasthūlaghanojjvalām | sujaṅghāṃ nāganāsoruṃ nimnanābhivibhūṣitām

सुवृत्तचारुजङ्घाग्रां त्रिगम्भीरां षडुन्नताम् । सर्वलक्षणसम्पूर्णां त्रिषु लोकेषु दुर्लभाम्

suvṛttacārujaṅghāgrāṃ trigambhīrāṃ ṣaḍunnatām | sarvalakṣaṇasampūrṇāṃ triṣu lokeṣu durlabhām

ध्यानपंजरनिर्बन्ध मुनिमानसमप्यरम् । दर्शनाद् भ्रंशितुं शक्तां योषिद्- गणशिरोमणिम्

dhyānapaṃjaranirbandha munimānasamapyaram | darśanād bhraṃśituṃ śaktāṃ yoṣid- gaṇaśiromaṇim

तां दृष्ट्वा तपसे नित्यं ध्यानिनां च मनोहराम् । विघ्नहेतुं चानुरागवर्धिनीं कामरूपिणीम्

tāṃ dṛṣṭvā tapase nityaṃ dhyānināṃ ca manoharām | vighnahetuṃ cānurāgavardhinīṃ kāmarūpiṇīm

गिरिराजस्य वचनात्तनयां तस्य शङ्करः । पर्येषणायै जगृहे गौरवादपि गोरथः

girirājasya vacanāttanayāṃ tasya śaṅkaraḥ | paryeṣaṇāyai jagṛhe gauravādapi gorathaḥ

उवाचेदं तव सुता सखिभ्यां सह शैलराट् । नित्यं मे सेवया यत्ता निर्भीता ह्यत्र तिष्ठतु

uvācedaṃ tava sutā sakhibhyāṃ saha śailarāṭ | nityaṃ me sevayā yattā nirbhītā hyatra tiṣṭhatu

एवमुक्त्वा तु तां देवीं सेवायै जगृहे हरः । इदमेव महद्धैर्यं यद् विघ्नो न हि विघ्नयेत् । निर्विघ्नं स्थानमासाद्य यत्तपः क्रियते द्विजैः

evamuktvā tu tāṃ devīṃ sevāyai jagṛhe haraḥ | idameva mahaddhairyaṃ yad vighno na hi vighnayet | nirvighnaṃ sthānamāsādya yattapaḥ kriyate dvijaiḥ

सविघ्नो विघ्नहेतुं यः परिभूय प्रवर्तते । त्त्वन्महत्त्वं च तपसां धीरता च तपस्विनाम्

savighno vighnahetuṃ yaḥ paribhūya pravartate | ttvanmahattvaṃ ca tapasāṃ dhīratā ca tapasvinām

ततः स्वपुरमायातो गिरिराट् परिचारकैः । हरश्च ध्यानयोगेन परं चिन्तयितुं स्थितः

tataḥ svapuramāyāto girirāṭ paricārakaiḥ | haraśca dhyānayogena paraṃ cintayituṃ sthitaḥ

काली सखिभ्यां सहिता प्रत्यहं चन्द्रशेखरम् । सेवमाना महादेवं गमनागमनैः स्थिता

kālī sakhibhyāṃ sahitā pratyahaṃ candraśekharam | sevamānā mahādevaṃ gamanāgamanaiḥ sthitā

कदाचित् सहिता काली सखिभ्यां शङ्कराग्रतः । वितन्वती शुभं गीतां पञ्चमञ्चात्तनोत्तदा

kadācit sahitā kālī sakhibhyāṃ śaṅkarāgrataḥ | vitanvatī śubhaṃ gītāṃ pañcamañcāttanottadā

कदाचित् कुशपुष्पादिसमिद्वारि हराय सा । सखिभ्यां स्नानसत्कारं कुर्वन्ती न्यवसत्तदा

kadācit kuśapuṣpādisamidvāri harāya sā | sakhibhyāṃ snānasatkāraṃ kurvantī nyavasattadā

कदाचिदग्रे नियता स्थिता चन्द्रभृतो मुखम् । वीक्षन्ती चिन्तयामास सकामा चन्द्रशेखरम्

kadācidagre niyatā sthitā candrabhṛto mukham | vīkṣantī cintayāmāsa sakāmā candraśekharam

यदा कार्येषु सा व्यग्रा तदा तत्कर्म चेष्टते । कृत्यहीना यदा सा तु तदैवाचिन्तयद्धरम्

yadā kāryeṣu sā vyagrā tadā tatkarma ceṣṭate | kṛtyahīnā yadā sā tu tadaivācintayaddharam

कदा मामेष भूतेशः कर्ता पाणिगृहीतिकाम् । कदा मया समं रन्ता नानासद्भावभावनैः

kadā māmeṣa bhūteśaḥ kartā pāṇigṛhītikām | kadā mayā samaṃ rantā nānāsadbhāvabhāvanaiḥ

इति चिन्तापरा काली स्वप्नेऽपि परमेश्वरम् । अर्चयत्येव परमं सदाचिन्तनतत्परा

iti cintāparā kālī svapne'pi parameśvaram | arcayatyeva paramaṃ sadācintanatatparā

अग्रं गता यदा काली प्रध्यायति महेश्वरम् । तदा तद् वेदभूतेशस्तां निसर्गपरिस्थिताम्

agraṃ gatā yadā kālī pradhyāyati maheśvaram | tadā tad vedabhūteśastāṃ nisargaparisthitām

किन्तु गर्भगतैर्बीजैर्धूतदेहेति तां तदा । नाग्रहीगिरिश: कालीं भार्यार्थे ह्यधृतव्रताम्

kintu garbhagatairbījairdhūtadeheti tāṃ tadā | nāgrahīgiriśa: kālīṃ bhāryārthe hyadhṛtavratām

महादेवोऽपि तं दृष्ट्वा तदैवेदमचिन्तयत् । कथमेषा तपश्चर्याव्रतं कुर्याद् गिरेः सुता

mahādevo'pi taṃ dṛṣṭvā tadaivedamacintayat | kathameṣā tapaścaryāvrataṃ kuryād gireḥ sutā

कृतव्रतां ग्रहीष्यामि गर्भबीजविवर्जिताम् । कालीं भार्यां स्वंदयितां योनिजामतिदूषिताम्

kṛtavratāṃ grahīṣyāmi garbhabījavivarjitām | kālīṃ bhāryāṃ svaṃdayitāṃ yonijāmatidūṣitām

व्रतेन चाथ संस्कारैर्गर्भबीजं विमुच्यते । तस्माद् व्रतं यथा काली कुर्यात् तद् युज्यते कथम्

vratena cātha saṃskārairgarbhabījaṃ vimucyate | tasmād vrataṃ yathā kālī kuryāt tad yujyate katham

मार्कण्डेय उवाच ।। इति संचिन्त्य भूतेशस्तदा ध्यानमनाः स्थितः । ध्यानासक्तस्य तस्याथ नान्यचिन्ता व्यजायत

mārkaṇḍeya uvāca || iti saṃcintya bhūteśastadā dhyānamanāḥ sthitaḥ | dhyānāsaktasya tasyātha nānyacintā vyajāyata

काली त्वनुदिनं शम्भुं भक्त्या भृशमसेवत । विचिन्तयन्ती सततं तस्य रूपं महात्मनः

kālī tvanudinaṃ śambhuṃ bhaktyā bhṛśamasevata | vicintayantī satataṃ tasya rūpaṃ mahātmanaḥ

हरोध्यानपरः कालीं नित्यं प्रत्यक्षतः स्थिताम् । विस्मृत्य पूर्ववृत्तान्तं पश्यन्नपि न पश्यति

harodhyānaparaḥ kālīṃ nityaṃ pratyakṣataḥ sthitām | vismṛtya pūrvavṛttāntaṃ paśyannapi na paśyati

एतस्मिन्नन्तरे देवांस्तारको नाम दैत्यराट् । बबाधे सर्वलोकांश्च ब्रह्मणो वरदर्पितः

etasminnantare devāṃstārako nāma daityarāṭ | babādhe sarvalokāṃśca brahmaṇo varadarpitaḥ

वशीकृत्य स लोकांस्त्रीन् स्वयमिन्द्रो बभूव ह । विद्राव्य सकलान् देवान् दैत्यान् स्वांस्तत्-पदेषु च । स्वयं नियोजयामास देवयोनिषु चाप्यसौ

vaśīkṛtya sa lokāṃstrīn svayamindro babhūva ha | vidrāvya sakalān devān daityān svāṃstat-padeṣu ca | svayaṃ niyojayāmāsa devayoniṣu cāpyasau

न यमः स्वेच्छया लोकांस्तस्मिन् राज्ञि नियच्छति । न स्वेच्छया तथा सूर्यो लोकांस्तपति तद्भयात्

na yamaḥ svecchayā lokāṃstasmin rājñi niyacchati | na svecchayā tathā sūryo lokāṃstapati tadbhayāt

चन्द्रस्तु नर्मसाचिव्यं तस्य कुर्वन् स रश्मिभिः । वायुना सह संगम्य तत्-सेवां विदधेऽनिशम्

candrastu narmasācivyaṃ tasya kurvan sa raśmibhiḥ | vāyunā saha saṃgamya tat-sevāṃ vidadhe'niśam

सदा सौगन्ध्यगाम्भीर्य - शैत्यस्निग्धत्वसंयुतः । तं वीजयन् ववौ वायुः शासनात्तस्य भूभृतः

sadā saugandhyagāmbhīrya - śaityasnigdhatvasaṃyutaḥ | taṃ vījayan vavau vāyuḥ śāsanāttasya bhūbhṛtaḥ

धनदोऽपि यथासारं धनमादाय यत्नतः । सावधानस्तस्य सेवामकरोत्तारकेच्छया

dhanado'pi yathāsāraṃ dhanamādāya yatnataḥ | sāvadhānastasya sevāmakarottārakecchayā

अग्निस्तस्याभवत् सूदः शासनात्तारकस्य तु । व्यञ्जनान्यथ भोज्यानि चक्रे तस्येच्छया तदा

agnistasyābhavat sūdaḥ śāsanāttārakasya tu | vyañjanānyatha bhojyāni cakre tasyecchayā tadā

निर्ऋतिस्तस्य सततं सहितः सर्वराक्षसैः । अश्वान् गजान् वाहनानि कारयामास साध्वसात्

nirṛtistasya satataṃ sahitaḥ sarvarākṣasaiḥ | aśvān gajān vāhanāni kārayāmāsa sādhvasāt

नृत्यद्धिरप्सरोभिश्च स्तुवद्भिः सूतमागधैः । गायमानैश्च गन्धर्वैः संचिक्रीड सुरान् द्विषन्

nṛtyaddhirapsarobhiśca stuvadbhiḥ sūtamāgadhaiḥ | gāyamānaiśca gandharvaiḥ saṃcikrīḍa surān dviṣan

एवं स सर्वलोकांस्तु त्रिष्वप्यथ विलोडयन् । लोकेषु सारान् सारांश्च देवानामप्यथाग्रहीत्

evaṃ sa sarvalokāṃstu triṣvapyatha viloḍayan | lokeṣu sārān sārāṃśca devānāmapyathāgrahīt

तेनाभिबाधिताः सर्वे देवाः शक्रपुरोगमाः । ब्रह्माणं शरणं जग्मुरनाथा नाथमुत्तमम्

tenābhibādhitāḥ sarve devāḥ śakrapurogamāḥ | brahmāṇaṃ śaraṇaṃ jagmuranāthā nāthamuttamam

ते प्रणम्य सुराः सर्वे पुरुहूतपुरोगमाः । इदमूचुर्महात्मन सर्वलोक पितामहम्

te praṇamya surāḥ sarve puruhūtapurogamāḥ | idamūcurmahātmana sarvaloka pitāmaham

देवा ऊचुः ।। लोकेश तारको दैत्यो वरेण तव दर्पितः । निरस्यास्मान् हठादस्मद्विषयान् स्वयमग्रहीत्

devā ūcuḥ || lokeśa tārako daityo vareṇa tava darpitaḥ | nirasyāsmān haṭhādasmadviṣayān svayamagrahīt

रात्रिंदिवं बाधतेऽस्मान् यत्र तत्र स्थिता वयम् । पलायिताश्च पश्यामः सर्वकाष्ठासु तारकम्

rātriṃdivaṃ bādhate'smān yatra tatra sthitā vayam | palāyitāśca paśyāmaḥ sarvakāṣṭhāsu tārakam

अग्निर्यमोऽथ वरुणो निर्ऋतिर्वायुरेव च । तथा मनुष्यधर्मा च सर्वैः परिकरैर्युतः

agniryamo'tha varuṇo nirṛtirvāyureva ca | tathā manuṣyadharmā ca sarvaiḥ parikarairyutaḥ

एते तेनार्दिता ब्रह्मन् देवास्तस्यैव शासनात् । अनिच्छाकार्यनिरता: सर्वे तस्यानुजीविनः

ete tenārditā brahman devāstasyaiva śāsanāt | anicchākāryaniratā: sarve tasyānujīvinaḥ

या देववनिताः स्वर्गे ये चाप्यप्सरसां गणाः । तान् सर्वानग्रहीद् दैत्यः सारं लोकेषु यच्च यत्

yā devavanitāḥ svarge ye cāpyapsarasāṃ gaṇāḥ | tān sarvānagrahīd daityaḥ sāraṃ lokeṣu yacca yat

न यज्ञाः सम्प्रवर्तन्ते न तपस्यन्ति तापसाः । दानधर्मादिकं किञ्चिद् न लोकेषु प्रवर्तते

na yajñāḥ sampravartante na tapasyanti tāpasāḥ | dānadharmādikaṃ kiñcid na lokeṣu pravartate

तस्य सेनापतिः पापः क्रौंचो नामास्ति दानवः । स पातालतलं गत्वा बाधतेऽहर्निशं प्रजाः

tasya senāpatiḥ pāpaḥ krauṃco nāmāsti dānavaḥ | sa pātālatalaṃ gatvā bādhate'harniśaṃ prajāḥ

तस्मात् तु तारकेणेदं सकलं भुवनत्रयम् । हृतं सर्वं जगत् त्राहि पापात्तस्मात् पितामह

tasmāt tu tārakeṇedaṃ sakalaṃ bhuvanatrayam | hṛtaṃ sarvaṃ jagat trāhi pāpāttasmāt pitāmaha

वयं च यत्र स्थास्यामस्तत्स्थानं विनिदेशय । स्वस्थानाच्च्यावितास्तेन लोकनाथ जगद्गुरोः

vayaṃ ca yatra sthāsyāmastatsthānaṃ vinideśaya | svasthānāccyāvitāstena lokanātha jagadguroḥ

त्वं नो गतिश्च शास्ता च त्वं नस्त्राता पिता प्रसू । त्वमेव भुवनानां च स्थापक: पालकः कृती

tvaṃ no gatiśca śāstā ca tvaṃ nastrātā pitā prasū | tvameva bhuvanānāṃ ca sthāpaka: pālakaḥ kṛtī

तस्माद् यावत्तारकाख्ये वह्नौ दग्धाः प्रजापते । न भवामस्तथा कर्तुं भवता युज्यतेऽधुना

tasmād yāvattārakākhye vahnau dagdhāḥ prajāpate | na bhavāmastathā kartuṃ bhavatā yujyate'dhunā

मार्कण्डेय उवाच ।। सुराणां वचनं श्रुत्वा ब्रह्मलोके पितामहः । प्रत्युवाच सुरान् सर्वास्तत्कालसदृशं वचः

mārkaṇḍeya uvāca || surāṇāṃ vacanaṃ śrutvā brahmaloke pitāmahaḥ | pratyuvāca surān sarvāstatkālasadṛśaṃ vacaḥ

ब्रह्मोवाच ।। ममैव वरदानेन तारकाख्यः समेधितः । न मत्तस्तस्य मरणं युज्यते त्रिदिवौकसः

brahmovāca || mamaiva varadānena tārakākhyaḥ samedhitaḥ | na mattastasya maraṇaṃ yujyate tridivaukasaḥ

युष्माकञ्च प्रतीकार: कर्तव्यः प्रतिकर्मणि । किन्तु सम्यक् न शक्नोमि प्रतिकर्तुं प्रचोदितः

yuṣmākañca pratīkāra: kartavyaḥ pratikarmaṇi | kintu samyak na śaknomi pratikartuṃ pracoditaḥ

तस्माद् यथा तारकाख्यः स्वयमेष्यति संक्षयम् । तथा यूयं संविदध्वमुपदेशकरस्त्वहम्

tasmād yathā tārakākhyaḥ svayameṣyati saṃkṣayam | tathā yūyaṃ saṃvidadhvamupadeśakarastvaham

न मया तारको वध्यो न तथा वनमालिना । न हरेण तथा वध्यो नान्यैरपि सुरैर्नरैः

na mayā tārako vadhyo na tathā vanamālinā | na hareṇa tathā vadhyo nānyairapi surairnaraiḥ

एष एव वरो दत्तो मया तस्मै तपस्यते । उपायश्चिन्तितश्चास्ति तत्कुर्वन्तु सुरोत्तमाः

eṣa eva varo datto mayā tasmai tapasyate | upāyaścintitaścāsti tatkurvantu surottamāḥ

सती दाक्षायणी पूर्वं त्यक्तदेहा स्वजन्मने । अगच्छन्मेनकां देवीं शैलराजस्य योषितम्

satī dākṣāyaṇī pūrvaṃ tyaktadehā svajanmane | agacchanmenakāṃ devīṃ śailarājasya yoṣitam

तां समुत्पादयामास मेनकाजठरे गिरिः । लक्ष्मीमिव पुरा ख्यातां भृगुः स्वतनयो मम

tāṃ samutpādayāmāsa menakājaṭhare giriḥ | lakṣmīmiva purā khyātāṃ bhṛguḥ svatanayo mama

तामवश्यं महादेवः कुर्यात् पाणिगृहीतिकाम् । यथा स नचिरात्तस्यामनुरक्तो भवेत् सुराः । तथा विदध्वं सुतरां तत्तेजः प्रतिकर्तृ वः

tāmavaśyaṃ mahādevaḥ kuryāt pāṇigṛhītikām | yathā sa nacirāttasyāmanurakto bhavet surāḥ | tathā vidadhvaṃ sutarāṃ tattejaḥ pratikartṛ vaḥ

तमूर्ध्वरेतसं शम्भुं सैव प्रच्युतरेतसम् । कर्तुं समर्था नान्यास्ति काचिदप्यबलारा

tamūrdhvaretasaṃ śambhuṃ saiva pracyutaretasam | kartuṃ samarthā nānyāsti kācidapyabalārā

तस्य तेजश्च्युतं यच्च तस्माद् यो जायते सुतः । स एव तारकाख्यस्य हन्ता नान्यस्तु विद्यते

tasya tejaścyutaṃ yacca tasmād yo jāyate sutaḥ | sa eva tārakākhyasya hantā nānyastu vidyate

सा सुता गिरिराजस्य साम्प्रतं रूढयौवना । तपस्यन्तं गिरिप्रस्थे नित्यं पर्येषते हरम्

sā sutā girirājasya sāmprataṃ rūḍhayauvanā | tapasyantaṃ giriprasthe nityaṃ paryeṣate haram

वाक्याद् हिमवतः सा तु काली नाम्ना विषेवते । सखिभ्यां सह सर्वज्ञं ध्यानस्थं परमेश्वरम्

vākyād himavataḥ sā tu kālī nāmnā viṣevate | sakhibhyāṃ saha sarvajñaṃ dhyānasthaṃ parameśvaram

तामग्रतो वर्तमानां त्रिलोकवरवर्णिनीम् । ध्यानासक्तो महादेवो मनसापि न चेच्छति

tāmagrato vartamānāṃ trilokavaravarṇinīm | dhyānāsakto mahādevo manasāpi na cecchati

यथा समीहते भार्यां कालीं च चन्द्रशेखरः । तथा कुरुध्वं त्रिदशा नचिरादेव यत्नतः

yathā samīhate bhāryāṃ kālīṃ ca candraśekharaḥ | tathā kurudhvaṃ tridaśā nacirādeva yatnataḥ

स्वस्थानं भवतां स्वर्गस्तस्मात् तारकमप्यहम् । निवर्तयिष्ये सङ्गम्य गच्छध्वं विगतज्वराः

svasthānaṃ bhavatāṃ svargastasmāt tārakamapyaham | nivartayiṣye saṅgamya gacchadhvaṃ vigatajvarāḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। इत्युक्त्वा सर्वलोकेशस्तारकाख्यमुपस्थितः । उपसङ्गम्य वचनं समाभाष्येदमब्रवीत्

mārkaṇḍeya uvāca || ityuktvā sarvalokeśastārakākhyamupasthitaḥ | upasaṅgamya vacanaṃ samābhāṣyedamabravīt

ब्रह्मोवाच ।। भो भो तारक मा स्वर्गराज्यं त्वं परिशाधि भोः । तदर्थं न तपस्तप्तं समये भवता पुरा

brahmovāca || bho bho tāraka mā svargarājyaṃ tvaṃ pariśādhi bhoḥ | tadarthaṃ na tapastaptaṃ samaye bhavatā purā

वरो नापि मया दत्तो न मया स्वर्गराजता । तस्मात् स्वर्गं परित्यज्य क्षितौ राज्यं समाचर । देवभोग्यानि तत्रैव सम्भविष्यन्ति तेऽसुर

varo nāpi mayā datto na mayā svargarājatā | tasmāt svargaṃ parityajya kṣitau rājyaṃ samācara | devabhogyāni tatraiva sambhaviṣyanti te'sura

मार्कण्डेय उवाच ॥ इत्युक्त्वा सर्वलोकेशस्तत्रैवान्तरधीयत । स तारकः परित्यज्य स्वर्गं क्षितिमथाभ्ययात्

mārkaṇḍeya uvāca || ityuktvā sarvalokeśastatraivāntaradhīyata | sa tārakaḥ parityajya svargaṃ kṣitimathābhyayāt

तत्रैव संस्थितो देवान् बाधते स्म स नित्यशः । इन्द्रं करप्रदं चक्रे निदेशस्थं महाबलम्

tatraiva saṃsthito devān bādhate sma sa nityaśaḥ | indraṃ karapradaṃ cakre nideśasthaṃ mahābalam

100

तमिन्द्रः सततं देवभोग्यानि वितरन् मुहुः । सेवमानः क्षमो नाभूत् सन्तोषयितुमीश्वरम्

tamindraḥ satataṃ devabhogyāni vitaran muhuḥ | sevamānaḥ kṣamo nābhūt santoṣayitumīśvaram

101

एवं तेनार्दिता देवा मन्युना परिपीडिताः । विधातुरुपदेशेन यत्नं चक्रुर्हरान्वये

evaṃ tenārditā devā manyunā paripīḍitāḥ | vidhāturupadeśena yatnaṃ cakrurharānvaye

102

तत इन्द्रोऽथ गुरुणा संगम्य कृतनिश्चयः । कुसुमेषुं समाहूय वचनं चेदमब्रवीत्

tata indro'tha guruṇā saṃgamya kṛtaniścayaḥ | kusumeṣuṃ samāhūya vacanaṃ cedamabravīt

103

इन्द्र उवाच ॥ त्वयेदं पाल्यते विश्वं त्वया विश्वं प्रसूयते । त्वं ब्रह्मविष्णुरुद्राणां प्रीतिहेतुः पुराभवः

indra uvāca || tvayedaṃ pālyate viśvaṃ tvayā viśvaṃ prasūyate | tvaṃ brahmaviṣṇurudrāṇāṃ prītihetuḥ purābhavaḥ

104

ब्रह्मा प्रीत्या यथा पूर्वमगृह्णाच्चरितव्रताम् । सावित्री माधवो लक्ष्मीं सतीं दाक्षायणीं हरः

brahmā prītyā yathā pūrvamagṛhṇāccaritavratām | sāvitrī mādhavo lakṣmīṃ satīṃ dākṣāyaṇīṃ haraḥ

105

ताः प्रीतये पुरा तेषां देवेशानां यथा कृता । तथैव कुरु मे प्रीतिं काम प्राणभृतां सदा

tāḥ prītaye purā teṣāṃ deveśānāṃ yathā kṛtā | tathaiva kuru me prītiṃ kāma prāṇabhṛtāṃ sadā

106

न त्वं न कस्यचित् स्वर्गे पाताले वाथ भूतले । प्रियः प्राणभृतां काम सततं जगतां मतः

na tvaṃ na kasyacit svarge pātāle vātha bhūtale | priyaḥ prāṇabhṛtāṃ kāma satataṃ jagatāṃ mataḥ

107

देवदानवयक्षाणां रक्षसां मानुषस्य च । त्वं पालकश्च कर्ता च हृदये च प्रवर्तसे

devadānavayakṣāṇāṃ rakṣasāṃ mānuṣasya ca | tvaṃ pālakaśca kartā ca hṛdaye ca pravartase

108

तस्मात् त्वं सर्वजगतां हिताय कुरु चेष्टितम् । देवदानवयक्षाणां मानुषाणां महात्मनाम्

tasmāt tvaṃ sarvajagatāṃ hitāya kuru ceṣṭitam | devadānavayakṣāṇāṃ mānuṣāṇāṃ mahātmanām

109

मार्कण्डेय उवाच ।। एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य शक्रस्य मकरध्वजः । देवराजमुवाचेदं सुप्रीतस्तद्वचोऽमृतैः

mārkaṇḍeya uvāca || etacchrutvā vacastasya śakrasya makaradhvajaḥ | devarājamuvācedaṃ suprītastadvaco'mṛtaiḥ

110

काम उवाच ।। यत्राहमीशिता शक्र तत्कर्म विदितं त्वया । तस्मान्ममोचितं शक्यं करिष्ये तन्निदेशय

kāma uvāca || yatrāhamīśitā śakra tatkarma viditaṃ tvayā | tasmānmamocitaṃ śakyaṃ kariṣye tannideśaya

111

पञ्चैव बाणा मृदवस्ते च पुष्पमया मम । चापस्तथा पुष्पमयः शिञ्जिनी भ्रमरात्मिका

pañcaiva bāṇā mṛdavaste ca puṣpamayā mama | cāpastathā puṣpamayaḥ śiñjinī bhramarātmikā

112

रतिर्मे दयिता जाया वसन्तः सचिवो मम । यन्ता मलयजो वायुर्मित्रं मम सुधानिधिः

ratirme dayitā jāyā vasantaḥ sacivo mama | yantā malayajo vāyurmitraṃ mama sudhānidhiḥ

113

सेनाधिपो मे शृङ्गारो हावा भावाश्च सैनिकाः । सर्वे मे मृदवोऽक्रूरा अहं चापि तथाविधः

senādhipo me śṛṅgāro hāvā bhāvāśca sainikāḥ | sarve me mṛdavo'krūrā ahaṃ cāpi tathāvidhaḥ

114

यद् येन युज्यते कार्यं धीमांस्तत्तेन योजयेत् । मम योग्यं तु यत् कर्म तस्मात्तस्मिन् नियोजय

yad yena yujyate kāryaṃ dhīmāṃstattena yojayet | mama yogyaṃ tu yat karma tasmāttasmin niyojaya

115

इन्द्र उवाच । यत् कारयितुमिच्छामि भवता तन्मनोभव । तत्ते समुचितं कर्म तस्मिन् परिवृतो भवान्

indra uvāca | yat kārayitumicchāmi bhavatā tanmanobhava | tatte samucitaṃ karma tasmin parivṛto bhavān

116

कृतकर्मापि तत्र त्वं कृती चापि मनोभव । त्वदन्यैः किन्तु दुःसाध्यं तत्त्वां तत्र नियोजये

kṛtakarmāpi tatra tvaṃ kṛtī cāpi manobhava | tvadanyaiḥ kintu duḥsādhyaṃ tattvāṃ tatra niyojaye

117

श्रूयते हि तपस्यन्तं ध्यानस्थं वृषभध्वजम् । गिरेर्हिमवतः प्रस्थे निराकांक्षं वधूकृतौ

śrūyate hi tapasyantaṃ dhyānasthaṃ vṛṣabhadhvajam | girerhimavataḥ prasthe nirākāṃkṣaṃ vadhūkṛtau

118

तं पितुर्वचनात् काली तपस्यन्तं निषेवते । सखिभ्यां सहिता नित्यं हरस्यानुमतेऽधुना

taṃ piturvacanāt kālī tapasyantaṃ niṣevate | sakhibhyāṃ sahitā nityaṃ harasyānumate'dhunā

119

आरूढयौवनां तां तु स्त्रीरत्नमपि सुन्दरीम् । ध्यानासक्तो महादेवो नेहते मनसापि च

ārūḍhayauvanāṃ tāṃ tu strīratnamapi sundarīm | dhyānāsakto mahādevo nehate manasāpi ca

120

सानुरागो यथा तस्यां जायते वृषभध्वजः । तथा विधत्स्व देवानां हिताय जगतामपि

sānurāgo yathā tasyāṃ jāyate vṛṣabhadhvajaḥ | tathā vidhatsva devānāṃ hitāya jagatāmapi

121

सह सत्या यथा रेमे सानुरागो वृषध्वजः । तथैतया गिरिजया रमतां तत्कृतेन वै

saha satyā yathā reme sānurāgo vṛṣadhvajaḥ | tathaitayā girijayā ramatāṃ tatkṛtena vai

122

तस्याः कृते तु यत्तेजः प्रच्युतं यद् हरस्य वै । ततो यो जायते सोऽस्मांस्तारकादुद्धरिष्यति

tasyāḥ kṛte tu yattejaḥ pracyutaṃ yad harasya vai | tato yo jāyate so'smāṃstārakāduddhariṣyati

123

मार्कण्डेय उवाच ।। ततः स देवराजस्य वचः श्रुत्वा मनोभवः । प्राप्तकालं च सस्मारं शापं ब्रह्मकृतं पुरा

mārkaṇḍeya uvāca || tataḥ sa devarājasya vacaḥ śrutvā manobhavaḥ | prāptakālaṃ ca sasmāraṃ śāpaṃ brahmakṛtaṃ purā

124

सन्ध्यां प्रतिविधातारं यदा शस्त्रं परीक्षितम् । कामोऽहनत् पुष्पबाणैस्तदा तमशपद्विधिः

sandhyāṃ pratividhātāraṃ yadā śastraṃ parīkṣitam | kāmo'hanat puṣpabāṇaistadā tamaśapadvidhiḥ

125

शम्भुनेत्राग्निदग्धस्त्वं भविष्यसि द्विजोत्तमाः । यदा कुर्याद् गिरिसुतां हरः पाणिगृहीतिकाम् । तदा भवान् शरीरेणागमिष्यति समग्रताम्

śambhunetrāgnidagdhastvaṃ bhaviṣyasi dvijottamāḥ | yadā kuryād girisutāṃ haraḥ pāṇigṛhītikām | tadā bhavān śarīreṇāgamiṣyati samagratām

126

इति स्मृत्वा विधेः शापं भीतोऽपि मकरध्वजः । अङ्गीचक्रे शक्रवाक्यात् काल्या योजयितुं हरम् । इदं च वचनं प्रोचे तत्कालसदृशं पुनः

iti smṛtvā vidheḥ śāpaṃ bhīto'pi makaradhvajaḥ | aṅgīcakre śakravākyāt kālyā yojayituṃ haram | idaṃ ca vacanaṃ proce tatkālasadṛśaṃ punaḥ

127

मदन उवाच ।। करिष्ये तद्वचः शक्र हरं सङ्गमयाम्यहम् । काल्या गिरिजया सार्धं दाक्षायण्या यथा पुरा

madana uvāca || kariṣye tadvacaḥ śakra haraṃ saṅgamayāmyaham | kālyā girijayā sārdhaṃ dākṣāyaṇyā yathā purā

128

किन्त्वेकं मम साहाय्यं कर्ता त्वं हरमोहने । यदा सन्मोहनेनाहं हरं सन्मोहयामि च

kintvekaṃ mama sāhāyyaṃ kartā tvaṃ haramohane | yadā sanmohanenāhaṃ haraṃ sanmohayāmi ca

129

तदा कुरु सहायं त्वं स्वस्थमाप्याययस्व माम् । प्रविश्याहं सुरभिणा नचिराच्छंकराश्रमम्

tadā kuru sahāyaṃ tvaṃ svasthamāpyāyayasva mām | praviśyāhaṃ surabhiṇā nacirācchaṃkarāśramam

130

विधाय पूर्वं मनसो विकारं हर्षणेन तु । सम्मोहनेन सुदृढं मोहयिष्ये वृषध्वजम्

vidhāya pūrvaṃ manaso vikāraṃ harṣaṇena tu | sammohanena sudṛḍhaṃ mohayiṣye vṛṣadhvajam

131

स्मरिष्यसि त्वं सम्प्राप्ते काले मां मम पालने । अहं गच्छामि सहितं तत्कर्तुं बलसूदन

smariṣyasi tvaṃ samprāpte kāle māṃ mama pālane | ahaṃ gacchāmi sahitaṃ tatkartuṃ balasūdana

132

मार्कण्डेय उवाच ।। इत्युक्त्वा स जगामाथ मदनः शङ्कराश्रमम् । शक्रोऽपि त्रिदशान् सर्वानिदमाह वचस्तदा

mārkaṇḍeya uvāca || ityuktvā sa jagāmātha madanaḥ śaṅkarāśramam | śakro'pi tridaśān sarvānidamāha vacastadā

133

इन्द्र उवाच ॥ यूयं कुरुध्वं साहाय्यं यत्र याति मनोभवः । तत्र तत्रानुगम्यैव समये मां च बोधत

indra uvāca || yūyaṃ kurudhvaṃ sāhāyyaṃ yatra yāti manobhavaḥ | tatra tatrānugamyaiva samaye māṃ ca bodhata

134

यदा सम्मोहनेनायं सम्मोहयति शङ्करम् । तदाहमपि यास्यामि तत्र बोधत मां सुराः

yadā sammohanenāyaṃ sammohayati śaṅkaram | tadāhamapi yāsyāmi tatra bodhata māṃ surāḥ

135

मार्कण्डेय उवाच ।। इत्युक्तास्तेन शक्रेण देवा जग्मुर्मनोभवम् । सोऽपि गत्वा यत्र हरो गङ्गावतरणे गिरेः । हिमभारभृतः सानौ सुरभिं च न्ययोजयत्

mārkaṇḍeya uvāca || ityuktāstena śakreṇa devā jagmurmanobhavam | so'pi gatvā yatra haro gaṅgāvataraṇe gireḥ | himabhārabhṛtaḥ sānau surabhiṃ ca nyayojayat

136

ततस्तत्र गते सम्यक्सुरभौ तस्य लक्षणम् । अभवन्नचिरादेव तरुगुल्मलतासु च

tatastatra gate samyaksurabhau tasya lakṣaṇam | abhavannacirādeva tarugulmalatāsu ca

137

पुष्पिताः किंशुकास्तत्र मञ्जुला: केतकास्तथा । सरांसि च सपद्मानि सविकाराश्च जन्तवः

puṣpitāḥ kiṃśukāstatra mañjulā: ketakāstathā | sarāṃsi ca sapadmāni savikārāśca jantavaḥ

138

ववौ वायुश्च गम्भीरो गंधिलः पुष्परेणुभिः । शनैः शनैः सुखकरः कर्षयन् स हि मानसम्

vavau vāyuśca gambhīro gaṃdhilaḥ puṣpareṇubhiḥ | śanaiḥ śanaiḥ sukhakaraḥ karṣayan sa hi mānasam

139

पक्षिणश्च मृगाश्चैव ये चान्ये प्राणधारिणः । सिद्धाश्च किन्नराश्चैव द्वन्द्व भावं वितेनिरे

pakṣiṇaśca mṛgāścaiva ye cānye prāṇadhāriṇaḥ | siddhāśca kinnarāścaiva dvandva bhāvaṃ vitenire

140

चूता: कुसुमितास्तत्र नवस्तवक भूषिताः । अशोकाः पाटलाचैव नागकेशरकारुणाः

cūtā: kusumitāstatra navastavaka bhūṣitāḥ | aśokāḥ pāṭalācaiva nāgakeśarakāruṇāḥ

141

सविकारा गणाश्चासन् शङ्करस्य तदा द्विजाः । प्रत्यक्षतो ययुस्तेऽपि विकारं शम्भुसाध्वसात्

savikārā gaṇāścāsan śaṅkarasya tadā dvijāḥ | pratyakṣato yayuste'pi vikāraṃ śambhusādhvasāt

142

भ्रमन्ति स्म तदा तत्र भ्रमराः कुसुमोद्भवम् । पिबन्तो बहुशश्युतं गुञ्जन्तः सह जायया

bhramanti sma tadā tatra bhramarāḥ kusumodbhavam | pibanto bahuśaśyutaṃ guñjantaḥ saha jāyayā

143

एवं प्रवृत्ते सुरभौ शृङ्गारोऽपि गणैः सह । हावभावयुतस्तत्र प्रविवेश हरान्तिकम्

evaṃ pravṛtte surabhau śṛṅgāro'pi gaṇaiḥ saha | hāvabhāvayutastatra praviveśa harāntikam

144

मदनः सगणस्तत्र निवसंश्चिरमेव हि । न दृष्टवांस्तदा शम्भोश्छिद्रं येन प्रवेक्ष्यति

madanaḥ sagaṇastatra nivasaṃścirameva hi | na dṛṣṭavāṃstadā śambhośchidraṃ yena pravekṣyati

145

यदा च प्राप्तविवरस्तदा भयविमोहितः । नाग्रे सरोऽभवत् तस्य मदनो रतिवारितः

yadā ca prāptavivarastadā bhayavimohitaḥ | nāgre saro'bhavat tasya madano rativāritaḥ

146

एवं यातस्तस्य कालः प्रभूतो द्विजसत्तमाः । निरूपयन् न वा चाप छिद्रं तस्य यतेस्तदा

evaṃ yātastasya kālaḥ prabhūto dvijasattamāḥ | nirūpayan na vā cāpa chidraṃ tasya yatestadā

147

ज्वलत्कालाग्निसंकाशं भानुलक्षसमप्रभम् । ध्यानस्थं शङ्करं को वा समासादयितुं क्षमः

jvalatkālāgnisaṃkāśaṃ bhānulakṣasamaprabham | dhyānasthaṃ śaṅkaraṃ ko vā samāsādayituṃ kṣamaḥ

148

अथैकदा गिरिसुता काली तस्याभवत्पुरः । कृत्वा परीष्टिं कर्त्तव्या सखिभ्यां प्रणता स्थिता

athaikadā girisutā kālī tasyābhavatpuraḥ | kṛtvā parīṣṭiṃ karttavyā sakhibhyāṃ praṇatā sthitā

149

शङ्करोऽपि तदा ध्यानं त्यक्त्वा तत् क्षणमास्थितः । योजयन् स्वगणान् कृत्ये ज्योतिश्चिन्ताविवर्जितः

śaṅkaro'pi tadā dhyānaṃ tyaktvā tat kṣaṇamāsthitaḥ | yojayan svagaṇān kṛtye jyotiścintāvivarjitaḥ

150

तच्छिद्रं प्राप्य मदनः प्रथमं हर्षणेन तु । बाणेन हर्षयामास पार्श्वस्थं चन्द्रशेखरम्

tacchidraṃ prāpya madanaḥ prathamaṃ harṣaṇena tu | bāṇena harṣayāmāsa pārśvasthaṃ candraśekharam

151

शृङ्गारश्च तदा भावैर्हावैश्च सहितो हरम् । जगाम कामसाहाय्यं कुर्वन् सुरभिणा सह

śṛṅgāraśca tadā bhāvairhāvaiśca sahito haram | jagāma kāmasāhāyyaṃ kurvan surabhiṇā saha

152

हर्षणेनातिहृषितः शृङ्गाराद्यैर्निषेवितः । शङ्करो वदनं काल्याः साकूतं संव्यलोकयत्

harṣaṇenātihṛṣitaḥ śṛṅgārādyairniṣevitaḥ | śaṅkaro vadanaṃ kālyāḥ sākūtaṃ saṃvyalokayat

153

तत् प्राप्य विवरं कामः पुष्पं चापे न्ययोजयत् । सम्मोहनं पुष्पवृतं पुष्पमालाविवर्धितम्

tat prāpya vivaraṃ kāmaḥ puṣpaṃ cāpe nyayojayat | sammohanaṃ puṣpavṛtaṃ puṣpamālāvivardhitam

154

तदाभूद् दक्षिणे पार्श्वे रतिः प्रीतिस्तु वामतः । पृष्ठे बसन्ततूणीरं पौष्पमादाय सुन्दरः

tadābhūd dakṣiṇe pārśve ratiḥ prītistu vāmataḥ | pṛṣṭhe basantatūṇīraṃ pauṣpamādāya sundaraḥ

155

आकर्णपूरितं पुष्पं चापमाकृष्य संयतः । यदा मनोभवो वायुस्तदा तं समुपेयिवान्

ākarṇapūritaṃ puṣpaṃ cāpamākṛṣya saṃyataḥ | yadā manobhavo vāyustadā taṃ samupeyivān

156

संहिते पुष्पबाणे तु गिरिजां चन्द्रशेखरः । जातेन्द्रियविकारः सन् जिघृक्षुः सङ्गमेऽभवत्

saṃhite puṣpabāṇe tu girijāṃ candraśekharaḥ | jātendriyavikāraḥ san jighṛkṣuḥ saṅgame'bhavat

157

अमरा: शक्रसहितास्तदा सर्वे वियद्गताः । सभ्यं मनोभवं मेने सुरकृत्ये निवेशितम्

amarā: śakrasahitāstadā sarve viyadgatāḥ | sabhyaṃ manobhavaṃ mene surakṛtye niveśitam

158

अथ संस्मृत्य संयम्य निगृह्य विकृति तदा । इन्द्रियस्य महादेवः सहसेदं व्यचिन्तयत्

atha saṃsmṛtya saṃyamya nigṛhya vikṛti tadā | indriyasya mahādevaḥ sahasedaṃ vyacintayat

159

योनिजां गिरिजां कालीं तपोव्रतविवर्जिताम् । कथं सङ्गमकामोऽहं धर्तुमिच्छामि वै हठात्

yonijāṃ girijāṃ kālīṃ tapovratavivarjitām | kathaṃ saṅgamakāmo'haṃ dhartumicchāmi vai haṭhāt

160

तपोव्रतपवित्राङ्गी तपश्चरणसत्कृताम् । स्वयमेव ग्रहीष्यामि सतीं दाक्षायणीमिव

tapovratapavitrāṅgī tapaścaraṇasatkṛtām | svayameva grahīṣyāmi satīṃ dākṣāyaṇīmiva

161

कथं विकृतकामोऽहमनिच्छन्निव साम्प्रतम् । केनापि चाकृष्ट इव चिकीर्षुः सङ्गमोद्भवम्

kathaṃ vikṛtakāmo'hamanicchanniva sāmpratam | kenāpi cākṛṣṭa iva cikīrṣuḥ saṅgamodbhavam

162

एवं विकारहेतुं स निश्चिन्वन्निन्द्रियस्य तु । पुरोवलोकयामास संहितेषु मनोभवम्

evaṃ vikārahetuṃ sa niścinvannindriyasya tu | purovalokayāmāsa saṃhiteṣu manobhavam

163

एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मा विज्ञातसमयः सुरान् । दृष्ट्वा स्थानादाजगाम तत्समाजमनुग्रहात्

etasminnantare brahmā vijñātasamayaḥ surān | dṛṣṭvā sthānādājagāma tatsamājamanugrahāt

164

ततः स कुपितो दृष्ट्वा सन्धितेषु मनोभवम् । जज्वाल ज्वलनप्रख्यस्तं दिधक्षुः प्रसह्य तु

tataḥ sa kupito dṛṣṭvā sandhiteṣu manobhavam | jajvāla jvalanaprakhyastaṃ didhakṣuḥ prasahya tu

165

कामोऽयं समयं ज्ञात्वा मां मोहयितुमिच्छति । मनो मे स्ववशं कर्तुं तन्नयामि यमक्षयम्

kāmo'yaṃ samayaṃ jñātvā māṃ mohayitumicchati | mano me svavaśaṃ kartuṃ tannayāmi yamakṣayam

166

एवं विचिन्तमानस्य नेत्रोद्भाविततेजसा । वर्धतो ज्वलनो भूत्वा क्रोधं नेत्रात् ससर्ज ह

evaṃ vicintamānasya netrodbhāvitatejasā | vardhato jvalano bhūtvā krodhaṃ netrāt sasarja ha

167

तं क्रोधान्निः सरिष्यन्तं जातवेदः स्वरूपिणम् । ज्ञात्वा कामस्य तान् बाणान् पौष्पचापनिषण्णकान्

taṃ krodhānniḥ sariṣyantaṃ jātavedaḥ svarūpiṇam | jñātvā kāmasya tān bāṇān pauṣpacāpaniṣaṇṇakān

168

शक्तिं प्राणांस्तथात्मानमाकृष्यापालयद्विधिः । उत्सारयामास तदा वसन्तं स पितामहः

śaktiṃ prāṇāṃstathātmānamākṛṣyāpālayadvidhiḥ | utsārayāmāsa tadā vasantaṃ sa pitāmahaḥ

169

निजशक्त्या तदा शम्भुक्रोधाद्रक्षन्मनोभवम् । अथाकाशगता देवाः क्रुद्धं दृष्ट्वा महेश्वरम्

nijaśaktyā tadā śambhukrodhādrakṣanmanobhavam | athākāśagatā devāḥ kruddhaṃ dṛṣṭvā maheśvaram

170

प्रसीद जगतां नाथ कामे क्रोधं परित्यज । त्वया यथा पुरा सृष्टः शम्भुरूपेण कर्मणा

prasīda jagatāṃ nātha kāme krodhaṃ parityaja | tvayā yathā purā sṛṣṭaḥ śambhurūpeṇa karmaṇā

171

येन चायोजितं कर्म तत्करोति मनोभवः । तस्मात् त्वं मदने शम्भो क्रोधाग्निमुपसंहर । प्रसीद सर्वभूतेश भक्त्या त्वां प्रणता वयम्

yena cāyojitaṃ karma tatkaroti manobhavaḥ | tasmāt tvaṃ madane śambho krodhāgnimupasaṃhara | prasīda sarvabhūteśa bhaktyā tvāṃ praṇatā vayam

172

इति स्म वदतां तेषाममराणां तदानलः

iti sma vadatāṃ teṣāmamarāṇāṃ tadānalaḥ

173

ललाटचक्षुः सम्भूतो भस्माकार्षीन्मनोभवम् । दग्ध्वा कामं तदा वह्निज्वलामालातिदीपितः

lalāṭacakṣuḥ sambhūto bhasmākārṣīnmanobhavam | dagdhvā kāmaṃ tadā vahnijvalāmālātidīpitaḥ

174

संस्तम्भितोऽथ विधिना हरं गन्तुं शशाक न । महादेवोऽपि तद्भस्म मनोभवशरीरजम् । आदाय सर्वगात्रेषु भूतिलेपं तदाकरोत्

saṃstambhito'tha vidhinā haraṃ gantuṃ śaśāka na | mahādevo'pi tadbhasma manobhavaśarīrajam | ādāya sarvagātreṣu bhūtilepaṃ tadākarot

175

लेपशेषाणि भस्मानि समादाय तदा हरः । सगणोऽन्तर्दधे कालीं विहाय विधिसम्मते

lepaśeṣāṇi bhasmāni samādāya tadā haraḥ | sagaṇo'ntardadhe kālīṃ vihāya vidhisammate

176

ब्रह्मा क्रोधानलं शम्भोर्दहन्तं सकलान् सुरान् । वडवारूपिणं चक्रे देवानां पुरतस्तदा

brahmā krodhānalaṃ śambhordahantaṃ sakalān surān | vaḍavārūpiṇaṃ cakre devānāṃ puratastadā

177

वडवां तां तदा देवाः सौम्यां ज्वालामुखीं शुभाम् । दृष्ट्वा निर्विघ्नमनसो बभूवुः पूर्वपीडिताः

vaḍavāṃ tāṃ tadā devāḥ saumyāṃ jvālāmukhīṃ śubhām | dṛṣṭvā nirvighnamanaso babhūvuḥ pūrvapīḍitāḥ

178

वडवां तां समादाय तदा ज्वालामुखीं विधिः । सागरं प्रययौ लोकहिताय जगतां पतिः

vaḍavāṃ tāṃ samādāya tadā jvālāmukhīṃ vidhiḥ | sāgaraṃ prayayau lokahitāya jagatāṃ patiḥ

179

गत्वाथ सागरं ब्रह्मा प्रोवाच परिपूजितः । यथावत्तेन विप्रेन्द्राः समयं च निवेदयन्

gatvātha sāgaraṃ brahmā provāca paripūjitaḥ | yathāvattena viprendrāḥ samayaṃ ca nivedayan

180

अयं क्रोधो महेशस्य वडवारूपधृक् त्वया । ज्वालामुखः सदा धार्यो यावन्न विनयाम्यहम्

ayaṃ krodho maheśasya vaḍavārūpadhṛk tvayā | jvālāmukhaḥ sadā dhāryo yāvanna vinayāmyaham

181

यदा त्वामहमागम्य वदामि सरितां पते । तदा त्वया परित्याज्यः क्रोधोऽयं वडवामुखः

yadā tvāmahamāgamya vadāmi saritāṃ pate | tadā tvayā parityājyaḥ krodho'yaṃ vaḍavāmukhaḥ

182

भोजनं भवतस्तोयमेतस्य तु भविष्यति । यनादेवं विधार्योऽयं यथा नो याति चान्तरम्

bhojanaṃ bhavatastoyametasya tu bhaviṣyati | yanādevaṃ vidhāryo'yaṃ yathā no yāti cāntaram

183

इत्युक्तो ब्रह्मणा सिन्धुरङ्गीचक्रे तदा क्रुधम् । ग्रहीतुं वडवावक्त्रे शम्भोश्चाशक्यमप्यरम्

ityukto brahmaṇā sindhuraṅgīcakre tadā krudham | grahītuṃ vaḍavāvaktre śambhoścāśakyamapyaram

184

ततः प्रविष्टो जलधौ पावको वडवामुखः । वार्योघान्निदहन् सम्यग् ज्वालामालातिदीपितः

tataḥ praviṣṭo jaladhau pāvako vaḍavāmukhaḥ | vāryoghānnidahan samyag jvālāmālātidīpitaḥ

185

यदाभवच्छम्भुनेत्राद् ददाह मदनं तदा । अभवत् सुमहाशब्दो येनाकाशः प्रपूरितः

yadābhavacchambhunetrād dadāha madanaṃ tadā | abhavat sumahāśabdo yenākāśaḥ prapūritaḥ

186

तेन शब्देन महता कामदाहे क्षणेन च । सखीभ्यां सह भीताभूत् काली शोकयुता तदा

tena śabdena mahatā kāmadāhe kṣaṇena ca | sakhībhyāṃ saha bhītābhūt kālī śokayutā tadā

187

तेन शब्देन हिमवांश्चकितो विस्मितस्तदा । सुतामेव जगामाशु गतां काली हराश्रमम्

tena śabdena himavāṃścakito vismitastadā | sutāmeva jagāmāśu gatāṃ kālī harāśramam

188

तां तत्र कालीं तनयां भयशोकाकुलां शुभाम् । रुदन्तीं शम्भुविरहादाससादाचलेश्वरः

tāṃ tatra kālīṃ tanayāṃ bhayaśokākulāṃ śubhām | rudantīṃ śambhuvirahādāsasādācaleśvaraḥ

189

आसाद्य पाणिना तस्या मार्जयन्नयनद्वयम् । मा भैषीः कालि मा रोदीरित्युक्त्वा तां तदाग्रहीत्

āsādya pāṇinā tasyā mārjayannayanadvayam | mā bhaiṣīḥ kāli mā rodīrityuktvā tāṃ tadāgrahīt

190

क्रोडीकृत्य सुतां तां तु हिमवानचलेश्वरः । स्वमालयमथानिन्ये सान्त्वयामास चार्दिताम्

kroḍīkṛtya sutāṃ tāṃ tu himavānacaleśvaraḥ | svamālayamathāninye sāntvayāmāsa cārditām

191

अन्तर्हिते हरे काली विरहात् तस्य संततम् । निवसन्ती पितुर्गेहे शुशोच च मुमोह च

antarhite hare kālī virahāt tasya saṃtatam | nivasantī piturgehe śuśoca ca mumoha ca

192

शैलाधिराजोऽप्यथ मेनकापि मैनाक मुख्योऽपि सखीद्वयं च । तां सान्त्वयांचक्रुरदीनसत्त्वां हरं विसस्मार तथापि नोमा

śailādhirājo'pyatha menakāpi maināka mukhyo'pi sakhīdvayaṃ ca | tāṃ sāntvayāṃcakruradīnasattvāṃ haraṃ visasmāra tathāpi nomā

इति श्रीकालिकापुराणे कामदहने द्विचत्वारिंशोऽध्यायः

iti śrīkālikāpurāṇe kāmadahane dvicatvāriṃśo'dhyāyaḥ

अथ श्रीकालिका पुराण अध्याय ४३

मार्कण्डेय उवाच ।। अथ देवमुनिर्या हिमवन्मन्दिरं तदा । नियोजितो बलभिदा नारदः कामगः परम्

mārkaṇḍeya uvāca || atha devamuniryā himavanmandiraṃ tadā | niyojito balabhidā nāradaḥ kāmagaḥ param

स गतः पूजितस्तेन धरेशेन महात्मना । तं समुत्सृज्य रहसि कालीं तामाससाद ह

sa gataḥ pūjitastena dhareśena mahātmanā | taṃ samutsṛjya rahasi kālīṃ tāmāsasāda ha

आसाद्य कालीं स मुनिः सम्बोध्य ज्ञानशालिनीम् । उवाचेदं वचस्तथ्यं सर्वेषां जगतां हितम्

āsādya kālīṃ sa muniḥ sambodhya jñānaśālinīm | uvācedaṃ vacastathyaṃ sarveṣāṃ jagatāṃ hitam

नारद उवाच ।। शृणु कालि वचो मह्यं सत्यं तदवधारय । सेवित: स महादेवस्त्वयेह तपसा विना

nārada uvāca || śṛṇu kāli vaco mahyaṃ satyaṃ tadavadhāraya | sevita: sa mahādevastvayeha tapasā vinā

अनुरक्तोऽपि तेन त्वां महादेवो विसृष्टवान् । त्वामृते शङ्करो नान्यां द्वितीयां संग्रहीष्यति

anurakto'pi tena tvāṃ mahādevo visṛṣṭavān | tvāmṛte śaṅkaro nānyāṃ dvitīyāṃ saṃgrahīṣyati

त्वं चापि नान्यं दयितं ग्रहीष्यसि विनेश्वरम् । तस्मात् त्वं तपसा युक्ता चिरमाराधयेश्वरम्

tvaṃ cāpi nānyaṃ dayitaṃ grahīṣyasi vineśvaram | tasmāt tvaṃ tapasā yuktā ciramārādhayeśvaram

तपसा संस्कृतां त्वां तु स द्वितीयां करिष्यति । मन्त्रोऽयं तस्य सुभगे शृणु त्वं येन सोऽचिरात्

tapasā saṃskṛtāṃ tvāṃ tu sa dvitīyāṃ kariṣyati | mantro'yaṃ tasya subhage śṛṇu tvaṃ yena so'cirāt

आराधितस्ते प्रत्यक्षो भविष्यति महेश्वरः । ॐ नमः शिवायेति च सर्वदा शङ्करप्रियः

ārādhitaste pratyakṣo bhaviṣyati maheśvaraḥ | ॐ namaḥ śivāyeti ca sarvadā śaṅkarapriyaḥ

चिन्तयन्ती तु तद्रूपं नियमस्था षडक्षरम् । मन्त्रं जप त्वं गिरिजे तेन तुष्टो भवेद्धरः

cintayantī tu tadrūpaṃ niyamasthā ṣaḍakṣaram | mantraṃ japa tvaṃ girije tena tuṣṭo bhaveddharaḥ

एवमुक्ता तदा काली नारदेन महात्मना । कर्तव्यमनुमेने सा हितं तथ्यञ्च तद्वचः

evamuktā tadā kālī nāradena mahātmanā | kartavyamanumene sā hitaṃ tathyañca tadvacaḥ

अनुमान्य तपस्तप्तुं तदा कालीञ्च नारदः । स्वर्गं जगाम तस्याश्च निश्चिताभून्मतिव्रते

anumānya tapastaptuṃ tadā kālīñca nāradaḥ | svargaṃ jagāma tasyāśca niścitābhūnmativrate

अथ याते देवमुनौ काली सासाद्य मेनकाम् । तपः श्रद्धां समाचख्ये चात्मनो हरसङ्गमे

atha yāte devamunau kālī sāsādya menakām | tapaḥ śraddhāṃ samācakhye cātmano harasaṅgame

काल्युवाच ।। तपस्तप्तुं गमिष्यामि मातः प्राप्तुं महेश्वरम् । अनुजानीहि मां गन्तुं तपसेऽद्य तपोवनम्

kālyuvāca || tapastaptuṃ gamiṣyāmi mātaḥ prāptuṃ maheśvaram | anujānīhi māṃ gantuṃ tapase'dya tapovanam

तपः करणयत्नं मे पितुरावेदय द्रुतम् । यावन्न दह्ये जननि भूतेशविरहाग्निना

tapaḥ karaṇayatnaṃ me piturāvedaya drutam | yāvanna dahye janani bhūteśavirahāgninā

इति तस्या वचः श्रुत्वा मेनका शोककर्शिता । आलिंग्य स्वसुतामूचे मा तपः कुरु वल्लभे

iti tasyā vacaḥ śrutvā menakā śokakarśitā | āliṃgya svasutāmūce mā tapaḥ kuru vallabhe

मृदुदेहासि पुत्रि त्वं मा तपो याहि कर्कशम् । तपः सोढुं मुनेर्गात्रं शक्तं ते न कलेवरम्

mṛdudehāsi putri tvaṃ mā tapo yāhi karkaśam | tapaḥ soḍhuṃ munergātraṃ śaktaṃ te na kalevaram

वनवासश्च ते पुत्रि नेष्टः शत्रुगणैरपि । तस्मात् त्वं सम्परित्यज्य वनवासोद्भवं तपः । आत्मनो ह्यनुरूपेण तपस्तत् कुरु यद्धितम्

vanavāsaśca te putri neṣṭaḥ śatrugaṇairapi | tasmāt tvaṃ samparityajya vanavāsodbhavaṃ tapaḥ | ātmano hyanurūpeṇa tapastat kuru yaddhitam

मार्कण्डेय उवाच ।। मातुः सा वचनं श्रुत्वा गिरिजा दीनमानसा । इत्यूचे च तंदा वाक्यं तपोयत्नपरा प्रसूम्

mārkaṇḍeya uvāca || mātuḥ sā vacanaṃ śrutvā girijā dīnamānasā | ityūce ca taṃdā vākyaṃ tapoyatnaparā prasūm

मा निषेधय मां यास्ये तपसेऽद्य तपोवनम् । प्रच्छन्नमपि यास्यामि नानुज्ञाताप्यहं त्वया

mā niṣedhaya māṃ yāsye tapase'dya tapovanam | pracchannamapi yāsyāmi nānujñātāpyahaṃ tvayā

मेनकोवाच ।। गृहेषु देवाः सततं ब्रह्मविष्णुशिवादयः । तस्माद् गृहे पुत्रि देवानर्चय त्वं यथेप्सितान्

menakovāca || gṛheṣu devāḥ satataṃ brahmaviṣṇuśivādayaḥ | tasmād gṛhe putri devānarcaya tvaṃ yathepsitān

स्त्रीणां तपोवनगतिर्न श्रुता स्वामिना विना । तस्मान्न युज्यते पुत्रि तपोयात्रा वनं प्रति ।। २१ । । यतो निरस्ता तपसे वनं गन्तुं च मेनया । उमेति तेन सोमेति नाम प्राप तदा सती

strīṇāṃ tapovanagatirna śrutā svāminā vinā | tasmānna yujyate putri tapoyātrā vanaṃ prati || 21 | | yato nirastā tapase vanaṃ gantuṃ ca menayā | umeti tena someti nāma prāpa tadā satī

अवज्ञाय तदा मातुर्वचनं हिमवत्सुता । सखीभ्यां ज्ञापयामास पितरं तपसोद्यमम्

avajñāya tadā māturvacanaṃ himavatsutā | sakhībhyāṃ jñāpayāmāsa pitaraṃ tapasodyamam

स तु ज्ञात्वा गिरिपतिस्तपसे चरितोद्यमम् । दुहितुश्चानुमेने च नातिहृष्टमना इव

sa tu jñātvā giripatistapase caritodyamam | duhituścānumene ca nātihṛṣṭamanā iva

सानुज्ञाप्य तदा तातं यत्र दग्धो मनोभवः । शम्भुना प्रययौ तत्र गङ्गावतरणं प्रति

sānujñāpya tadā tātaṃ yatra dagdho manobhavaḥ | śambhunā prayayau tatra gaṅgāvataraṇaṃ prati

गङ्गावतरणं नाम प्रस्थो हिमवतः स च । हरशून्योऽथ ददृशे काल्या तच्चिन्तया तदा

gaṅgāvataraṇaṃ nāma prastho himavataḥ sa ca | haraśūnyo'tha dadṛśe kālyā taccintayā tadā

यत्र स्थित्वा पुरा शम्भुर्ध्यानवानभवद् भृशम् । तत्र क्षणं तु सा स्थित्वा बभूव विरहार्दिता

yatra sthitvā purā śambhurdhyānavānabhavad bhṛśam | tatra kṣaṇaṃ tu sā sthitvā babhūva virahārditā

हा हरेति क्षणं तत्र रोदमाना गिरेः सुता । विललापातिदुःखार्ता चिन्ताशोकसमन्विता

hā hareti kṣaṇaṃ tatra rodamānā gireḥ sutā | vilalāpātiduḥkhārtā cintāśokasamanvitā

क्षणं विलप्य सा काली स्मृत्वा पूर्वोद्भवं तदा । हार्दं हरस्य सा मोहमवाप कमलेक्षणा

kṣaṇaṃ vilapya sā kālī smṛtvā pūrvodbhavaṃ tadā | hārdaṃ harasya sā mohamavāpa kamalekṣaṇā

ततश्चिरेण सा मोहं धैर्यात् संस्तभ्य भामिनी । नियमायाभवत्तत्र दीक्षिता हिमवत्- सुता

tataścireṇa sā mohaṃ dhairyāt saṃstabhya bhāminī | niyamāyābhavattatra dīkṣitā himavat- sutā

प्रथमं नियमस्तस्या बभूव फलभोजनम् । चर्या पञ्चातपा चिन्ता शाम्भवी शाम्भवो जपः

prathamaṃ niyamastasyā babhūva phalabhojanam | caryā pañcātapā cintā śāmbhavī śāmbhavo japaḥ

यज्ञियैर्दारुभिः शुष्कैश्चतुर्दिक्षु चतुष्कृतम् । वह्निसंस्थापनं ग्रीष्मे तीव्रांशुस्तत्र पञ्चमः

yajñiyairdārubhiḥ śuṣkaiścaturdikṣu catuṣkṛtam | vahnisaṃsthāpanaṃ grīṣme tīvrāṃśustatra pañcamaḥ

हस्तान्तरे चतुर्वह्नीन् कृत्वा वैश्वानरेष्टिना । तन्मध्यस्था सूर्यविम्बं वीक्षन्ती वल्कलांशुका । ग्रीष्मं निन्ये वह्निमध्ये शिशिरे तोयवासिनी

hastāntare caturvahnīn kṛtvā vaiśvānareṣṭinā | tanmadhyasthā sūryavimbaṃ vīkṣantī valkalāṃśukā | grīṣmaṃ ninye vahnimadhye śiśire toyavāsinī

प्रथमं फलभोगेन द्वितीयं तोयभोजनम् । तृतीयं तु स्वयम्पाति- वृक्षपल्लव- भोजनम्

prathamaṃ phalabhogena dvitīyaṃ toyabhojanam | tṛtīyaṃ tu svayampāti- vṛkṣapallava- bhojanam

क्रमेण तु तदा पर्णं निरस्य हिमवत् सुता । निराहारव्रता भूत्वा तपश्चरणखिन्निका

krameṇa tu tadā parṇaṃ nirasya himavat sutā | nirāhāravratā bhūtvā tapaścaraṇakhinnikā

आहारे त्यक्तपर्णाभूद्यस्माद्धिमवतः सुता । तेन देवैरपर्णेति कथिता पृथिवीतले

āhāre tyaktaparṇābhūdyasmāddhimavataḥ sutā | tena devairaparṇeti kathitā pṛthivītale

पञ्चातपव्रतेनैव तोयानाञ्च प्रवेशनैः

pañcātapavratenaiva toyānāñca praveśanaiḥ

एकपादस्थिता सा तु वसन्ते हिमवत्सुता । षडक्षरं जपन्ती सा चिरं तेपे तपो महत्

ekapādasthitā sā tu vasante himavatsutā | ṣaḍakṣaraṃ japantī sā ciraṃ tepe tapo mahat

चीरवल्कलसंवीता जटासङ्घातधारिणी । कृशाङ्गी चिन्तने शक्ता जिगाय तपसा मुनीन्

cīravalkalasaṃvītā jaṭāsaṅghātadhāriṇī | kṛśāṅgī cintane śaktā jigāya tapasā munīn

तां तपश्चरणे शक्तां ररक्ष शङ्करः स्वयम् । आप्यायति स्म स तदा भयाद्रक्षति हर्षितः

tāṃ tapaścaraṇe śaktāṃ rarakṣa śaṅkaraḥ svayam | āpyāyati sma sa tadā bhayādrakṣati harṣitaḥ

एवं तस्यास्तपस्यन्त्याश्चिन्तयन्त्या महेश्वरम् । त्रीणि वर्षसहस्राणि जग्मुः काल्यास्तपोवने

evaṃ tasyāstapasyantyāścintayantyā maheśvaram | trīṇi varṣasahasrāṇi jagmuḥ kālyāstapovane

षट्त्रिवर्षसहस्राणि संस्कृता वीक्षणात् स्वयम् । दैवेन विधिना देवी हरयोग्या तथाभवत्

ṣaṭtrivarṣasahasrāṇi saṃskṛtā vīkṣaṇāt svayam | daivena vidhinā devī harayogyā tathābhavat

षट्त्रिवर्षसहस्रान्ते यत्र तेपे तपो हरः । तत्र क्षणमथोषित्वा चिन्तयामास भामिनी

ṣaṭtrivarṣasahasrānte yatra tepe tapo haraḥ | tatra kṣaṇamathoṣitvā cintayāmāsa bhāminī

नियमस्थां महादेवः किं मां जानाति नाधुना । येनाहं सुचिरं तेन नानुज्ञाता तपोरता

niyamasthāṃ mahādevaḥ kiṃ māṃ jānāti nādhunā | yenāhaṃ suciraṃ tena nānujñātā taporatā

लोके नास्त्यत्र गिरिशः किं तत्र मुनिभिः स्तुतः । सर्वज्ञः सर्वगो देवो हरो देवैर्निगद्यते

loke nāstyatra giriśaḥ kiṃ tatra munibhiḥ stutaḥ | sarvajñaḥ sarvago devo haro devairnigadyate

स सर्वगस्तु सर्वज्ञः सर्वात्मा सर्वहृद्गतः । सर्वभूतिप्रदो देवः सर्व भावनभावनः

sa sarvagastu sarvajñaḥ sarvātmā sarvahṛdgataḥ | sarvabhūtiprado devaḥ sarva bhāvanabhāvanaḥ

सती च मेनका माता यदि चाहं वृषध्वजे । सानुरक्ता नचान्यस्मिन् स प्रसीदतु शङ्करः

satī ca menakā mātā yadi cāhaṃ vṛṣadhvaje | sānuraktā nacānyasmin sa prasīdatu śaṅkaraḥ

यदि नारदवक्त्रोत्थो मन्त्रोऽयं स्यात्षडक्षरः । यदि भक्त्या मया जप्तं हरस्तेन प्रसीदतु

yadi nāradavaktrottho mantro'yaṃ syātṣaḍakṣaraḥ | yadi bhaktyā mayā japtaṃ harastena prasīdatu

सत्यं यदि तपस्तप्तं सत्यं चाराधितो हरः । सत्यं भवेद् यदि तपो हरस्तेन प्रसीदतु

satyaṃ yadi tapastaptaṃ satyaṃ cārādhito haraḥ | satyaṃ bhaved yadi tapo harastena prasīdatu

मार्कण्डेय उवाच ।। एवं विचिन्तयन्ती सा वदातिष्ठद्धराश्रमे । अधोमुखी दीनवेशा जटावल्कलमण्डिता

mārkaṇḍeya uvāca || evaṃ vicintayantī sā vadātiṣṭhaddharāśrame | adhomukhī dīnaveśā jaṭāvalkalamaṇḍitā

तदैव ब्राह्मणः कश्चिद् ब्रह्माचारी धृतव्रतः । कृष्णाजिनोत्तरीयेण धृतदण्डकमण्डलुः

tadaiva brāhmaṇaḥ kaścid brahmācārī dhṛtavrataḥ | kṛṣṇājinottarīyeṇa dhṛtadaṇḍakamaṇḍaluḥ

ब्राह्मश्रिया दीप्यमानः स्वर्ण गौरः सुशोभनः । जटाभिः परिवीताभिरुद्रिक्तस्तनुदेहभूत् । उपस्थितस्तदा कालीं शम्भुर्ब्राह्मणरूपधृक्

brāhmaśriyā dīpyamānaḥ svarṇa gauraḥ suśobhanaḥ | jaṭābhiḥ parivītābhirudriktastanudehabhūt | upasthitastadā kālīṃ śambhurbrāhmaṇarūpadhṛk

आसाद्य प्रथमं कालीं समाभाष्य तदा द्विजः । ज्ञातुं प्रत्यक्षतो रागं श्रोतुमिच्छंश्च तद्वचः

āsādya prathamaṃ kālīṃ samābhāṣya tadā dvijaḥ | jñātuṃ pratyakṣato rāgaṃ śrotumicchaṃśca tadvacaḥ

वाग्मी विचित्रवाक्येन पप्रच्छ गिरिजां तदा

vāgmī vicitravākyena papraccha girijāṃ tadā

ब्राह्मण उवाच ।। कां त्वं कस्यासि कल्याणि किमर्थं विजने वने । तपश्चरसि दुर्धर्षं मुनिभिः प्रयतात्मभिः

brāhmaṇa uvāca || kāṃ tvaṃ kasyāsi kalyāṇi kimarthaṃ vijane vane | tapaścarasi durdharṣaṃ munibhiḥ prayatātmabhiḥ

न बाला त्वं नापि वृद्धा तरुणी चातिशोभना । कथं पतिं विनाभीक्ष्णं तपश्चरसि साम्प्रतम्

na bālā tvaṃ nāpi vṛddhā taruṇī cātiśobhanā | kathaṃ patiṃ vinābhīkṣṇaṃ tapaścarasi sāmpratam

किंवा तपस्विनी भद्रे कस्यचित् सहचारिणी । तपस्विनः स पुष्पादि समाहर्तुं गतोऽन्यतः

kiṃvā tapasvinī bhadre kasyacit sahacāriṇī | tapasvinaḥ sa puṣpādi samāhartuṃ gato'nyataḥ

एतन्मम समाचक्ष्व यदि गुह्यं भवेन्न ते । यदि ते हृदये मन्युः कच्चिद्वसति सम्प्रति । तदाचक्ष्व समर्थोऽस्मि तमहं चापि वारितुम्

etanmama samācakṣva yadi guhyaṃ bhavenna te | yadi te hṛdaye manyuḥ kaccidvasati samprati | tadācakṣva samartho'smi tamahaṃ cāpi vāritum

इत्युक्ता तेन विप्रेण गिरिजाथ निजां सखीम् । तस्योत्तरप्रदानाय कटाक्षेण न्ययोजयत्

ityuktā tena vipreṇa girijātha nijāṃ sakhīm | tasyottarapradānāya kaṭākṣeṇa nyayojayat

सा सखी विजया तस्या वचनाद् ब्राह्मणं तदा । प्रोवाचेदं यथातथ्यं वीक्षन्ती गिरिजामुखम्

sā sakhī vijayā tasyā vacanād brāhmaṇaṃ tadā | provācedaṃ yathātathyaṃ vīkṣantī girijāmukham

विजयोवाच ।। एतस्य गिरिराजस्य तनयेयं द्विजोत्तम । ख्याता च पार्वतीनाम्ना कालीति च सुशोभना

vijayovāca || etasya girirājasya tanayeyaṃ dvijottama | khyātā ca pārvatīnāmnā kālīti ca suśobhanā

ऊचे यन्न च केनापि शङ्करं वृषभध्वजम् । वाञ्छन्ती दयितं तीव्रं तपश्चरति वै पतिम्

ūce yanna ca kenāpi śaṅkaraṃ vṛṣabhadhvajam | vāñchantī dayitaṃ tīvraṃ tapaścarati vai patim

षट्त्रि वर्षसहस्राणि तपस्तपति भामिनी । न शङ्करो गिरिसुतामद्याप्यभ्युपपद्यते

ṣaṭtri varṣasahasrāṇi tapastapati bhāminī | na śaṅkaro girisutāmadyāpyabhyupapadyate

शङ्करो गिरिशो देवः सर्वगः परमेश्वरः । इति स्म गद्यते देवैर्मुनिभिश्च तपोधनैः

śaṅkaro giriśo devaḥ sarvagaḥ parameśvaraḥ | iti sma gadyate devairmunibhiśca tapodhanaiḥ

किमेनां स न जानाति किं सानौ नास्ति वा गिरेः । इति चिन्ताविषण्णेयमद्य नो लभते सुखम्

kimenāṃ sa na jānāti kiṃ sānau nāsti vā gireḥ | iti cintāviṣaṇṇeyamadya no labhate sukham

अप्रार्थितस्त्वमनया दयसे यदि वा सुखम् । तदैनां शङ्करेणाद्य त्वं सङ्गमय सुव्रत

aprārthitastvamanayā dayase yadi vā sukham | tadaināṃ śaṅkareṇādya tvaṃ saṅgamaya suvrata

मार्कण्डेय उवाच ।। इति तस्या वचः श्रुत्वा ब्रह्मचारी तदा द्विजः । स्मयमान इदं वाक्यं हेलयोवाच पार्वतीम्

mārkaṇḍeya uvāca || iti tasyā vacaḥ śrutvā brahmacārī tadā dvijaḥ | smayamāna idaṃ vākyaṃ helayovāca pārvatīm

ब्राह्मण उवाच ।। अमोघदर्शनश्चास्मि हरं चानयितुं क्षमः । किन्त्वेकं निगदाम्यद्य निश्चितं मन्मतं शृणु

brāhmaṇa uvāca || amoghadarśanaścāsmi haraṃ cānayituṃ kṣamaḥ | kintvekaṃ nigadāmyadya niścitaṃ manmataṃ śṛṇu

जानाम्यहं महादेवं तं वदामि शृणुष्व मे । वृषध्वजो महादेवो भूतिलेपी जटाधरः

jānāmyahaṃ mahādevaṃ taṃ vadāmi śṛṇuṣva me | vṛṣadhvajo mahādevo bhūtilepī jaṭādharaḥ

व्याघ्रचर्मांशुकश्चैकः संवीतो गजकृत्तिना । कपालधारी सर्पौघैः सर्वगात्रेषु वेष्टितः

vyāghracarmāṃśukaścaikaḥ saṃvīto gajakṛttinā | kapāladhārī sarpaughaiḥ sarvagātreṣu veṣṭitaḥ

विषदग्धगलस्त्रयक्षो विरूपाक्षो विभीषणः । अव्यक्तजन्मा सततं गृहभोग्यविवर्जितः

viṣadagdhagalastrayakṣo virūpākṣo vibhīṣaṇaḥ | avyaktajanmā satataṃ gṛhabhogyavivarjitaḥ

ज्ञातिभिर्बान्धवैर्हीनो भक्ष्यभोज्यविवर्जितः । श्मशानवासी सततं तत्सङ्गपरिवर्जितः

jñātibhirbāndhavairhīno bhakṣyabhojyavivarjitaḥ | śmaśānavāsī satataṃ tatsaṅgaparivarjitaḥ

गर्जद्भिर्विकटैस्तीक्ष्णैर्भूतोघैः परिवारितः । शृङ्गाररसहीनश्च भार्यापुत्रविवर्जितः

garjadbhirvikaṭaistīkṣṇairbhūtoghaiḥ parivāritaḥ | śṛṅgārarasahīnaśca bhāryāputravivarjitaḥ

केन वा कारणेन त्वं भर्तारं तं समीहसे । पूर्वं श्रुतं मया चैव तस्यापरमिदं कृतम्

kena vā kāraṇena tvaṃ bhartāraṃ taṃ samīhase | pūrvaṃ śrutaṃ mayā caiva tasyāparamidaṃ kṛtam

शृणु ते निगदाम्यद्य यदि ते गृह्ण रोचते । दक्षस्य दुहिता साध्वी सती वृषभवाहनम्

śṛṇu te nigadāmyadya yadi te gṛhṇa rocate | dakṣasya duhitā sādhvī satī vṛṣabhavāhanam

वव्रे पतिं पुरा दैवात् सम्भोगपरिवर्जितम् । कपालिजायेति सती दक्षेण परिवर्जिता

vavre patiṃ purā daivāt sambhogaparivarjitam | kapālijāyeti satī dakṣeṇa parivarjitā

यज्ञभागप्रदानाय शम्भुश्चापि विवर्जितः । साथ तेनापमानेन भृशं शोकाकुला सती । तत्याज स्वान् प्रियान् प्राणांस्तया त्यक्तश्च शङ्करः

yajñabhāgapradānāya śambhuścāpi vivarjitaḥ | sātha tenāpamānena bhṛśaṃ śokākulā satī | tatyāja svān priyān prāṇāṃstayā tyaktaśca śaṅkaraḥ

त्वं स्त्रीरत्नं तव पिता राजा निखिलभूभृताम् । तथाविधं पतिं कस्मादुग्रेण तपसेहसे

tvaṃ strīratnaṃ tava pitā rājā nikhilabhūbhṛtām | tathāvidhaṃ patiṃ kasmādugreṇa tapasehase

देवेन्द्रो वा धनेशो वा पवनो वाप्यपांपतिः

devendro vā dhaneśo vā pavano vāpyapāṃpatiḥ

अग्निर्वाऽन्यः सुरो वापि स्वर्वैद्यावश्विनावपि । विद्याधरो वा गन्धर्वो नागो वा मानुषोऽथवा

agnirvā'nyaḥ suro vāpi svarvaidyāvaśvināvapi | vidyādharo vā gandharvo nāgo vā mānuṣo'thavā

रूपयौवनसम्पन्नः समस्तगुणसंयुतः । स ते योग्यः पतिः श्रीमानुदारकुलसम्भवः

rūpayauvanasampannaḥ samastaguṇasaṃyutaḥ | sa te yogyaḥ patiḥ śrīmānudārakulasambhavaḥ

येन त्वं बहुरत्नौघ- पूरितेऽनर्घविस्तृते । माल्यप्रवरसंयुक्ते धूपचूर्णै: सुवासिते

yena tvaṃ bahuratnaugha- pūrite'narghavistṛte | mālyapravarasaṃyukte dhūpacūrṇai: suvāsite

मृद्वास्तरणसंयुक्ते विस्तृते सुमनोहरे । चारुप्रासादगर्भस्थे जाम्बूनदविचित्रिते । शय्यातले समासाद्य स योग्यस्ते भवेत् पतिः

mṛdvāstaraṇasaṃyukte vistṛte sumanohare | cāruprāsādagarbhasthe jāmbūnadavicitrite | śayyātale samāsādya sa yogyaste bhavet patiḥ

एवं ज्ञात्वाऽद्य सुभगे यदि वाञ्छसि शङ्करम् । किं ते तपोभिः सुतरामहं तं योजये त्वया

evaṃ jñātvā'dya subhage yadi vāñchasi śaṅkaram | kiṃ te tapobhiḥ sutarāmahaṃ taṃ yojaye tvayā

मार्कण्डेय उवाच ।। इति श्रुत्वा तदा काली ब्राह्मणस्योत्तरं तदा । मितं तथ्यं जगादैनं ब्राह्मणं कोपसंयुता

mārkaṇḍeya uvāca || iti śrutvā tadā kālī brāhmaṇasyottaraṃ tadā | mitaṃ tathyaṃ jagādainaṃ brāhmaṇaṃ kopasaṃyutā

काल्युवाच ।। न जानासि हरं देवं त्वं जानामीति भाषसे । बहिर्यद् दृश्यते तत्ते कथितं द्विजनन्दन

kālyuvāca || na jānāsi haraṃ devaṃ tvaṃ jānāmīti bhāṣase | bahiryad dṛśyate tatte kathitaṃ dvijanandana

यस्य भावं न जानन्ति सेन्द्रा ब्रह्मादयः सुराः । तस्य त्वं विप्रतनय शिशुर्ज्ञास्यसि किं भवम्

yasya bhāvaṃ na jānanti sendrā brahmādayaḥ surāḥ | tasya tvaṃ vipratanaya śiśurjñāsyasi kiṃ bhavam

यच्छुतं भवता नीचवदनाद् भाषितं लघु । इतस्ततस्तु श्रुत्वैव भाषसे त्वं न दृष्टवान्

yacchutaṃ bhavatā nīcavadanād bhāṣitaṃ laghu | itastatastu śrutvaiva bhāṣase tvaṃ na dṛṣṭavān

तस्मात् त्वत्तो वरं नाहं वाञ्छये नापि वा पतिम् । अन्यद् वद न च त्वत्तो वाञ्छये हरसङ्गमम्

tasmāt tvatto varaṃ nāhaṃ vāñchaye nāpi vā patim | anyad vada na ca tvatto vāñchaye harasaṅgamam

इत्युक्त्वा गिरिजा विप्रमवलोक्य सखीमुखम् । इदमाह तदा काली संशयारूढचेतना

ityuktvā girijā vipramavalokya sakhīmukham | idamāha tadā kālī saṃśayārūḍhacetanā

महता चिन्तनेनेह तपसाराधितो हरः । तन्ममाग्रे विप्रसुतो निन्दितुं वाक्यमुक्तवान् । तदहं चापनेष्यामि स्तुतिवाक्येन साम्प्रतम्

mahatā cintaneneha tapasārādhito haraḥ | tanmamāgre viprasuto nindituṃ vākyamuktavān | tadahaṃ cāpaneṣyāmi stutivākyena sāmpratam

महात्मनां च यो निन्दां शृणोति कुरुतेऽथवा

mahātmanāṃ ca yo nindāṃ śṛṇoti kurute'thavā

तयोरागः समं पूर्वं मया तातमुखाच्छ्रुतम् । तस्मात्तदपनेष्येऽहं तन्निषेधय विप्रकम्

tayorāgaḥ samaṃ pūrvaṃ mayā tātamukhācchrutam | tasmāttadapaneṣye'haṃ tanniṣedhaya viprakam

इत्युक्त्वा सा सखीं काली शम्भुसङ्गतमानसा । अघंसंमार्जनायाशु हरं स्तोतुमुपाक्रमत्

ityuktvā sā sakhīṃ kālī śambhusaṅgatamānasā | aghaṃsaṃmārjanāyāśu haraṃ stotumupākramat

काल्युवाच ।। नमः शिवाय शान्ताय कारणत्रयहेतवे । निवेदयामि चात्मानं त्वं गतिः परमेश्वर

kālyuvāca || namaḥ śivāya śāntāya kāraṇatrayahetave | nivedayāmi cātmānaṃ tvaṃ gatiḥ parameśvara

विज्ञानसौभाग्यसुहृद्गताय ते प्रपञ्चहीनाय हिरण्यबाहवे । नमोऽस्तु नारायणपद्मसम्भव- प्रधानबीजाय जगद्धिताय ते

vijñānasaubhāgyasuhṛdgatāya te prapañcahīnāya hiraṇyabāhave | namo'stu nārāyaṇapadmasambhava- pradhānabījāya jagaddhitāya te

इति स्तुवन्तीं पुनरेव स द्विजस्तदा वचः किञ्चिदुदीरितुं पुनः । समीक्ष्य कालीमकरोत् सयत्नकं बुद्ध्वा समाचष्ट सखीं गिरे: सुता

iti stuvantīṃ punareva sa dvijastadā vacaḥ kiñcidudīrituṃ punaḥ | samīkṣya kālīmakarot sayatnakaṃ buddhvā samācaṣṭa sakhīṃ gire: sutā

अयं द्विज: किञ्चन वक्तुमिच्छत्युग्रं हरं चापि न संविदानः । निन्दन्नहि प्राणहरीं हरस्य निन्दामहं श्रोतुमिह क्षमामि

ayaṃ dvija: kiñcana vaktumicchatyugraṃ haraṃ cāpi na saṃvidānaḥ | nindannahi prāṇaharīṃ harasya nindāmahaṃ śrotumiha kṣamāmi

यावद् भूरिवचोऽस्याहं न शृणोम्यधुना सखि । गच्छामि तावद् दूराय समुत्तिष्ठामि मत्प्रिये

yāvad bhūrivaco'syāhaṃ na śṛṇomyadhunā sakhi | gacchāmi tāvad dūrāya samuttiṣṭhāmi matpriye

100

इत्युक्त्वा सा तया सख्या सहिता हिमवत्सुता । प्रतस्थेऽथ समुत्थाय तमुत्सृज्य द्विजं हठात्

ityuktvā sā tayā sakhyā sahitā himavatsutā | pratasthe'tha samutthāya tamutsṛjya dvijaṃ haṭhāt

101

अथ शम्भुनिजं रूपमास्थाय हिमवत्सुताम् । तं समुत्सृज्य गच्छन्तीं हरः स्मेरमुखोऽन्वयात्

atha śambhunijaṃ rūpamāsthāya himavatsutām | taṃ samutsṛjya gacchantīṃ haraḥ smeramukho'nvayāt

102

अहं हरो महादेवो मां संस्तौषि न चाधुना । सम्मुखीभव हे कालि समाश्वासय शाङ्करि

ahaṃ haro mahādevo māṃ saṃstauṣi na cādhunā | sammukhībhava he kāli samāśvāsaya śāṅkari

103

इत्युक्त्वा स महादेवो गच्छन्त्याः पुरतो गतः । प्रसार्य हस्तौ काल्यास्तु गतिं तस्या विरोधयन्

ityuktvā sa mahādevo gacchantyāḥ purato gataḥ | prasārya hastau kālyāstu gatiṃ tasyā virodhayan

104

सा वीक्ष्य शम्भुवदनं तत्क्षणादभवद्धठात् । अधोमुखी तडिद्वातचकितेव गिरे: सुता

sā vīkṣya śambhuvadanaṃ tatkṣaṇādabhavaddhaṭhāt | adhomukhī taḍidvātacakiteva gire: sutā

105

मन्दाक्षं प्रीतिलज्जाभिः सा जडेव तदाभवत् । वक्तुं च नाशकत् किञ्चिद्विवक्षुरपि भामिनी

mandākṣaṃ prītilajjābhiḥ sā jaḍeva tadābhavat | vaktuṃ ca nāśakat kiñcidvivakṣurapi bhāminī

106

मनोरथानां सिद्ध्या तु सुधाभिरिव पूरितम् । शरीरमभवत्तस्या मुदा पूर्णं द्विजोत्तमाः

manorathānāṃ siddhyā tu sudhābhiriva pūritam | śarīramabhavattasyā mudā pūrṇaṃ dvijottamāḥ

107

षट्त्रिवर्षसहस्रैस्तु तपः क्लेशमविन्दत । यत्तं क्षणात् समुत्सृज्य सम्मोदमुदिताभवत्

ṣaṭtrivarṣasahasraistu tapaḥ kleśamavindata | yattaṃ kṣaṇāt samutsṛjya sammodamuditābhavat

108

तां च वीक्ष्य तथाभूतां प्रणयाद् वृषभध्वजः । कामेन भस्मरूपेण गात्रस्थेन च मोहितः

tāṃ ca vīkṣya tathābhūtāṃ praṇayād vṛṣabhadhvajaḥ | kāmena bhasmarūpeṇa gātrasthena ca mohitaḥ

109

अथ तां विरहोद्रिक्तः समेत्य वृषभध्वजः । सम्बोधयन्निदं चाटुवचनं प्रोक्तवान् मुदा

atha tāṃ virahodriktaḥ sametya vṛṣabhadhvajaḥ | sambodhayannidaṃ cāṭuvacanaṃ proktavān mudā

110

शिव उवाच ।। न तु सुन्दरि मां वक्तुं किञ्चनापि त्वमीहसे । तपः क्लेशं स्मरन्ती किं मह्यं कुप्यसि साम्प्रतम्

śiva uvāca || na tu sundari māṃ vaktuṃ kiñcanāpi tvamīhase | tapaḥ kleśaṃ smarantī kiṃ mahyaṃ kupyasi sāmpratam

112

अहं च परितप्यामि त्वामृते सुभगे मम । समयाद् यत् समारब्धं तपस्तप्तुं त्वया समम् ।। १११ । । सानुरक्तोऽथ संस्कृत्य भविष्यामि त्वया प्रिये । अधुना समतीतो मे यः कृतः समयो मया

ahaṃ ca paritapyāmi tvāmṛte subhage mama | samayād yat samārabdhaṃ tapastaptuṃ tvayā samam || 111 | | sānurakto'tha saṃskṛtya bhaviṣyāmi tvayā priye | adhunā samatīto me yaḥ kṛtaḥ samayo mayā

113

तपसे भवती चापि तपसैव सुसंस्कृता । संचिन्तनेन जप्येन तीव्रेण तपसा तदा । मूल्येन महता क्रीतो दासोऽहं मां नियोजय

tapase bhavatī cāpi tapasaiva susaṃskṛtā | saṃcintanena japyena tīvreṇa tapasā tadā | mūlyena mahatā krīto dāso'haṃ māṃ niyojaya

114

त्वदंगानां संस्करणे जटानां च प्रसाधने । प्रमुच्य वल्कल गात्राच्चार्वंशुकनिवेशने

tvadaṃgānāṃ saṃskaraṇe jaṭānāṃ ca prasādhane | pramucya valkala gātrāccārvaṃśukaniveśane

115

हारनूपुरकेयूरकाच्यादिपरिधापने । द्रुतं नियोजय शुभे यदि स्नेहोऽस्ति मादृशि

hāranūpurakeyūrakācyādiparidhāpane | drutaṃ niyojaya śubhe yadi sneho'sti mādṛśi

116

निर्दग्धो योमया कामो भस्मरूपेण मत्तनौ । स्थितो मां प्रतिकृत्येव त्वद दग्धुमिच्छति

nirdagdho yomayā kāmo bhasmarūpeṇa mattanau | sthito māṃ pratikṛtyeva tvada dagdhumicchati

117

तस्मादुद्धर मां कामादग्नेरिव मनोहरे । त्वदङ्गामृत दानेन प्रसीद दयिते मम

tasmāduddhara māṃ kāmādagneriva manohare | tvadaṅgāmṛta dānena prasīda dayite mama

इति श्रीकालिकापुराणे पार्वतीतपोवर्णने त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः

iti śrīkālikāpurāṇe pārvatītapovarṇane tricatvāriṃśo'dhyāyaḥ

अथ श्रीकालिका पुराण अध्याय ४४

मार्कण्डेय उवाच ।। अथ श्रुत्वा वचः शम्भोर्गिरिजातीव हर्षिता । मेने प्राप्तं तदा शम्भुं सुन्दरं दयितं पतिम्

mārkaṇḍeya uvāca || atha śrutvā vacaḥ śambhorgirijātīva harṣitā | mene prāptaṃ tadā śambhuṃ sundaraṃ dayitaṃ patim

अथ प्राह तदा काली सखीवक्त्रेण शङ्करम् । यथा स शृणुते वाक्यं श्रोतुमिच्छंश्च शङ्करः

atha prāha tadā kālī sakhīvaktreṇa śaṅkaram | yathā sa śṛṇute vākyaṃ śrotumicchaṃśca śaṅkaraḥ

न सन्धावतिभेदेन प्रवर्तन्तेऽत्र सज्जनाः । मर्यादया हरस्तं मे पाणिं गृह्णातु शङ्करः

na sandhāvatibhedena pravartante'tra sajjanāḥ | maryādayā harastaṃ me pāṇiṃ gṛhṇātu śaṅkaraḥ

पितृदत्ता भवेत् कन्या तपोदत्ता भवेन्नहि । तपसा चेत् प्रदत्ताहं मां तातश्च प्रदास्यति

pitṛdattā bhavet kanyā tapodattā bhavennahi | tapasā cet pradattāhaṃ māṃ tātaśca pradāsyati

तस्मात् सम्प्रार्थ्य पितरं हिमवन्तं नगेश्वरम् । वैवाहिकेन विधिना पाणिं गृह्णातु मे हरः

tasmāt samprārthya pitaraṃ himavantaṃ nageśvaram | vaivāhikena vidhinā pāṇiṃ gṛhṇātu me haraḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। इत्युक्त्वा विररामाथ काली लज्जासमन्विता । हरोऽपि तद्वचः सत्यं तथ्यं योग्यं तदाग्रहीत्

mārkaṇḍeya uvāca || ityuktvā virarāmātha kālī lajjāsamanvitā | haro'pi tadvacaḥ satyaṃ tathyaṃ yogyaṃ tadāgrahīt

ततः स सगणः शम्भुस्तत्र वासं तदाकरोत् । गङ्गावतरणे सानौ यथापूर्वं तथाधुना

tataḥ sa sagaṇaḥ śambhustatra vāsaṃ tadākarot | gaṅgāvataraṇe sānau yathāpūrvaṃ tathādhunā

काली पितुर्गृहं याता सखीभिः परिवारिता । नालोकयन्ती सा दीना गुरूणां वदनं सती

kālī piturgṛhaṃ yātā sakhībhiḥ parivāritā | nālokayantī sā dīnā gurūṇāṃ vadanaṃ satī

एतस्मिन्नन्तरे सप्तमरीचिप्रमुखान् मुनीन् । चिन्तयामास शशिभृत् कालीं प्रार्थयितुं तदा

etasminnantare saptamarīcipramukhān munīn | cintayāmāsa śaśibhṛt kālīṃ prārthayituṃ tadā

चिन्तिताः सप्तमुनयस्तत्क्षणान्मदनारिणा । आकृष्टा इव केनापि तत्सकाशमुपागताः

cintitāḥ saptamunayastatkṣaṇānmadanāriṇā | ākṛṣṭā iva kenāpi tatsakāśamupāgatāḥ

तान् मुनीन् ददृशे शम्भुः सप्ताग्नीनिव दीपितान् । अरुन्धतीं वसिष्ठस्य सकाशे ददृशे सतीम्

tān munīn dadṛśe śambhuḥ saptāgnīniva dīpitān | arundhatīṃ vasiṣṭhasya sakāśe dadṛśe satīm

अरुन्धतीं ततो दृष्ट्वा वसिष्ठस्य समीपतः । मेने योषिद्ग्रहं धर्म मुनिभिश्चाप्यवर्जितम्

arundhatīṃ tato dṛṣṭvā vasiṣṭhasya samīpataḥ | mene yoṣidgrahaṃ dharma munibhiścāpyavarjitam

ततस्ते मुनयः सर्वे सम्पूज्य वृषभध्वजम् । इदमूचुः प्रहर्षेण स्मरणाकर्षिताः प्रियम्

tataste munayaḥ sarve sampūjya vṛṣabhadhvajam | idamūcuḥ praharṣeṇa smaraṇākarṣitāḥ priyam

ऋषय ऊचुः ।। यत् प्रत्यक्षं दृश्यते शुद्धरूपं चन्द्रप्रख्यं चन्द्रखण्डोपशोभि । अन्तः प्रज्ञं भावितं तन्मुनीनां भाग्यं दृष्टं भागधेयेन मुक्तैः

ṛṣaya ūcuḥ || yat pratyakṣaṃ dṛśyate śuddharūpaṃ candraprakhyaṃ candrakhaṇḍopaśobhi | antaḥ prajñaṃ bhāvitaṃ tanmunīnāṃ bhāgyaṃ dṛṣṭaṃ bhāgadheyena muktaiḥ

प्रज्ञातन्त्रं ध्यानतन्त्रं पुरस्तान्नित्यं ध्येयं ध्यायिनां स्वप्रकाशम् । पुञ्जीभूतं बाह्यतत्त्वेन शश्वद् योग्यप्राप्यं धाम शम्भोरुदारम्

prajñātantraṃ dhyānatantraṃ purastānnityaṃ dhyeyaṃ dhyāyināṃ svaprakāśam | puñjībhūtaṃ bāhyatattvena śaśvad yogyaprāpyaṃ dhāma śambhorudāram

दृष्ट्वा यस्यैवाग्रभागं स नेत्रं त्राणाय स्याद् दर्शनं सूर्यतुल्यम् । तद्धामेदं स्थान सर्वस्य नित्यं भक्त्या स्तुत्यं तं नमः शम्भुदेहम्

dṛṣṭvā yasyaivāgrabhāgaṃ sa netraṃ trāṇāya syād darśanaṃ sūryatulyam | taddhāmedaṃ sthāna sarvasya nityaṃ bhaktyā stutyaṃ taṃ namaḥ śambhudeham

प्रकाशते यः प्रथमादिभागतः स्थित: स वामे य इहैव नेता । सोऽस्माकमस्तु प्रथमं स्वसिद्ध्यै हरस्य शक्त्या विधृतो ललाटे

prakāśate yaḥ prathamādibhāgataḥ sthita: sa vāme ya ihaiva netā | so'smākamastu prathamaṃ svasiddhyai harasya śaktyā vidhṛto lalāṭe

यः प्रधानात्मकः सत्त्वरजोभ्यां तमसान्वितः । पुरुष: सर्वजगतां स हरो नः प्रसीदतु

yaḥ pradhānātmakaḥ sattvarajobhyāṃ tamasānvitaḥ | puruṣa: sarvajagatāṃ sa haro naḥ prasīdatu

मार्कण्डेय उवाच ।। इति संस्तुत्य देवेशं मुनयो विनयानताः । ऊचुः किमर्थं भवता स्मृतास्तन्नो निगद्यताम्

mārkaṇḍeya uvāca || iti saṃstutya deveśaṃ munayo vinayānatāḥ | ūcuḥ kimarthaṃ bhavatā smṛtāstanno nigadyatām

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा शङ्करः प्रहसन्निव । जगाद तान्मुनीन् सर्वानाभाष्य च पृथक् पृथक्

teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā śaṅkaraḥ prahasanniva | jagāda tānmunīn sarvānābhāṣya ca pṛthak pṛthak

ईश्वर उवाच ।। हिताय सर्वजगतां सम्भोगायात्मनस्तथा । दारान् ग्रहीतुमिच्छामि तथा सन्तानवृद्धये

īśvara uvāca || hitāya sarvajagatāṃ sambhogāyātmanastathā | dārān grahītumicchāmi tathā santānavṛddhaye

सहायं तत्र कुर्वन्तु भवन्तो मम साम्प्रतम् । मदर्थे च ततः कालीं याचन्तां तुहिनाचलम्

sahāyaṃ tatra kurvantu bhavanto mama sāmpratam | madarthe ca tataḥ kālīṃ yācantāṃ tuhinācalam

महता तपसा काली मां पतिं लघु विन्दताम् । किन्तु ग्रहीष्ये विधिना तस्माद् याचन्तु तं गिरिम्

mahatā tapasā kālī māṃ patiṃ laghu vindatām | kintu grahīṣye vidhinā tasmād yācantu taṃ girim

यथा यथा स्वयं कालीं शैलो दातुं समुत्सहेत् । तथा तथा विदध्वं हि यूयं वाग्विभवान्विताः

yathā yathā svayaṃ kālīṃ śailo dātuṃ samutsahet | tathā tathā vidadhvaṃ hi yūyaṃ vāgvibhavānvitāḥ

मार्कण्डेय उवाच ।। हरं सम्बोध्य मुनयो ह्यगच्छन् गिरिराड्गृहम् । तेन प्रपूजितास्ते तु प्रोचुस्तं मुनयो गिरिम्

mārkaṇḍeya uvāca || haraṃ sambodhya munayo hyagacchan girirāḍgṛham | tena prapūjitāste tu procustaṃ munayo girim

मुनयः ऊचुः ।। यश्चन्द्रशेखरो देवो देवदेवश्च यो मतः । शापानुग्रहणे शक्तो य एको जगतां पतिः

munayaḥ ūcuḥ || yaścandraśekharo devo devadevaśca yo mataḥ | śāpānugrahaṇe śakto ya eko jagatāṃ patiḥ

यः संहरति सर्वाणि जगन्ति प्रलयोद्भवे । यो विभूतिप्रदो भक्ते नानारूपो मनोहरः । स ते दुहितरं कालीं भार्यामादातुमिच्छति

yaḥ saṃharati sarvāṇi jaganti pralayodbhave | yo vibhūtiprado bhakte nānārūpo manoharaḥ | sa te duhitaraṃ kālīṃ bhāryāmādātumicchati

यदि पश्यसि त्वं योग्यं वरं तं दुहितुः समम् । तदा प्रयच्छ तनयां कालीं शशिभृते गिरे

yadi paśyasi tvaṃ yogyaṃ varaṃ taṃ duhituḥ samam | tadā prayaccha tanayāṃ kālīṃ śaśibhṛte gire

मार्कण्डेय उवाच ।। इत्युक्तस्तैर्गिरिपतिश्चिरं स्वहृदयस्थितम्

mārkaṇḍeya uvāca || ityuktastairgiripatiściraṃ svahṛdayasthitam

दुहितुश्च प्रियं ज्ञात्वा प्राप्य सद्वचनान्मुदम् । आह चेदं प्रकाशेन युष्माभिस्त्वहमागतैः

duhituśca priyaṃ jñātvā prāpya sadvacanānmudam | āha cedaṃ prakāśena yuṣmābhistvahamāgataiḥ

पावितो मुनिशार्दूलैः पूरितश्च मनोरथः । दास्यामि शम्भवे पुत्रीं युष्माभिः प्रार्थितस्त्वहम्

pāvito muniśārdūlaiḥ pūritaśca manorathaḥ | dāsyāmi śambhave putrīṃ yuṣmābhiḥ prārthitastvaham

पूर्वमेव तपस्तप्त्वा तयेशः पतिरीहितः । धातुर्नियोजनमिदं कोऽन्यथा कर्तुमुत्सहेत्

pūrvameva tapastaptvā tayeśaḥ patirīhitaḥ | dhāturniyojanamidaṃ ko'nyathā kartumutsahet

कोऽन्यः प्रार्थयितुं शक्तः सुतां मम विना हरात् । हरेणावगृहीताया तामन्यः कः समुत्सहेत्

ko'nyaḥ prārthayituṃ śaktaḥ sutāṃ mama vinā harāt | hareṇāvagṛhītāyā tāmanyaḥ kaḥ samutsahet

हरं गृहीत्वा मनसा नान्यं सापीह वाञ्छति । इत्युक्त्वा मेनया सार्धं सुतां दातुं च शम्भवे । अङ्गीकृत्य विसृष्टास्ते ह्यनुप्रापुर्महेश्वरम्

haraṃ gṛhītvā manasā nānyaṃ sāpīha vāñchati | ityuktvā menayā sārdhaṃ sutāṃ dātuṃ ca śambhave | aṅgīkṛtya visṛṣṭāste hyanuprāpurmaheśvaram

ते गत्वा मुनयः सर्वे मरीचिप्रमुखा द्विजाः

te gatvā munayaḥ sarve marīcipramukhā dvijāḥ

शैलराजो यदाचष्ट तदूचुर्मदनारये । हिमवांस्तनयां दातुं तुभ्यमुत्सहते हरः

śailarājo yadācaṣṭa tadūcurmadanāraye | himavāṃstanayāṃ dātuṃ tubhyamutsahate haraḥ

यदिदानीं त्वया कुर्तुं युज्यते क्रियतां तु तत् । अस्मांश्चाप्यनुजानीहि हर गन्तुं निजास्पदम्

yadidānīṃ tvayā kurtuṃ yujyate kriyatāṃ tu tat | asmāṃścāpyanujānīhi hara gantuṃ nijāspadam

सिद्धं ज्ञात्वा हरः साध्यं मुदितस्तान् विसृष्टवान् । यथायोग्यं समाभाष्य क्रमादेकैकशो मुनीन्

siddhaṃ jñātvā haraḥ sādhyaṃ muditastān visṛṣṭavān | yathāyogyaṃ samābhāṣya kramādekaikaśo munīn

कालीविवाहावसरे यूयमायात मां प्रति । इति ते वै हरेणोक्तं प्रतिश्रुत्यर्षयो ययुः

kālīvivāhāvasare yūyamāyāta māṃ prati | iti te vai hareṇoktaṃ pratiśrutyarṣayo yayuḥ

अथान्योन्यप्रियतया कृत्वा कृत्वा गतागतम् । समयं कारयामास विवाहाय हरो गिरिम्

athānyonyapriyatayā kṛtvā kṛtvā gatāgatam | samayaṃ kārayāmāsa vivāhāya haro girim

माधवे मासि पञ्चम्यां सिते पक्षे गुरोर्दिने । चन्द्रे चोत्तरफाल्गुन्यां भरण्यादौ स्थिते रवौ

mādhave māsi pañcamyāṃ site pakṣe gurordine | candre cottaraphālgunyāṃ bharaṇyādau sthite ravau

आगता मुनयस्तत्र मरीचिप्रमुखा मुहुः । हरेण चिन्तिताः सर्वे तथा ब्रह्मादयः सुराः

āgatā munayastatra marīcipramukhā muhuḥ | hareṇa cintitāḥ sarve tathā brahmādayaḥ surāḥ

तथा च सर्वे दिक्पाला मुनयश्च तपोधनाः । शच्या सह तथा शक्रो ब्रह्माण्याद्यास्तु मातरः । नारदश्च गतस्तत्र देवर्षिर्ब्रह्मणः सुतः

tathā ca sarve dikpālā munayaśca tapodhanāḥ | śacyā saha tathā śakro brahmāṇyādyāstu mātaraḥ | nāradaśca gatastatra devarṣirbrahmaṇaḥ sutaḥ

एतैः परिचरैः सार्धं गणैराप्यायितः स्वकैः । वैवाहिकेन विधिना गिरिपुत्रीं हरोऽग्रहीत् ।। ४४ । । विवाहे गिरिजा शम्भोः सर्पा येऽष्टौ तनौ स्थिताः । ते जाम्बुनदसंनद्धा अलङ्कारास्तदाभवन्

etaiḥ paricaraiḥ sārdhaṃ gaṇairāpyāyitaḥ svakaiḥ | vaivāhikena vidhinā giriputrīṃ haro'grahīt || 44 | | vivāhe girijā śambhoḥ sarpā ye'ṣṭau tanau sthitāḥ | te jāmbunadasaṃnaddhā alaṅkārāstadābhavan

द्विभुजोऽभून्महादेवो जटाः केशत्वमागताः । शिरस्थितश्चन्द्रखण्ड: सोऽर्चिषा ज्वलितोऽभवत्

dvibhujo'bhūnmahādevo jaṭāḥ keśatvamāgatāḥ | śirasthitaścandrakhaṇḍa: so'rciṣā jvalito'bhavat

विचित्रवसनं व्याघ्रकृत्तिरासीत्तदा द्विजाः । विभूतिलेपो ह्यस्याभूत् सुगन्धिमलयोद्भवः

vicitravasanaṃ vyāghrakṛttirāsīttadā dvijāḥ | vibhūtilepo hyasyābhūt sugandhimalayodbhavaḥ

गौररूपो हरस्तत्र बभूवाद्भुतदर्शनः

gaurarūpo harastatra babhūvādbhutadarśanaḥ

ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धविद्याधरोरगाः । विस्मयं परमं जग्मुर्हरं दृष्ट्वा तथाविधम्

tato devāḥ sagandharvāḥ siddhavidyādharoragāḥ | vismayaṃ paramaṃ jagmurharaṃ dṛṣṭvā tathāvidham

हिमवान् मुदितश्चासीत् सहपुत्रैश्च मेनया । ज्ञातयश्चास्य मुमुहुर्हरं दृष्ट्वा तथाविधम्

himavān muditaścāsīt sahaputraiśca menayā | jñātayaścāsya mumuhurharaṃ dṛṣṭvā tathāvidham

ब्रह्मोवाच ।। इदं ब्रह्मा तत्र जगौ हरं दृष्ट्वा मनोहरम्

brahmovāca || idaṃ brahmā tatra jagau haraṃ dṛṣṭvā manoharam

सर्वं शिवकरं यस्मात् सुवेशमभवत्सुराः । तस्माच्छिवोऽयं लोकेषु नाम्नाख्यातोऽधिकः शिवः

sarvaṃ śivakaraṃ yasmāt suveśamabhavatsurāḥ | tasmācchivo'yaṃ lokeṣu nāmnākhyāto'dhikaḥ śivaḥ

महेश्वरमुमायुक्तमीदृशं यः स्मरेद्धृदा । सततं तस्य कल्याणं वाञ्छितं च भविष्यति

maheśvaramumāyuktamīdṛśaṃ yaḥ smareddhṛdā | satataṃ tasya kalyāṇaṃ vāñchitaṃ ca bhaviṣyati

मार्कण्डेय उवाच ।। एवं काली महामाया योगनिद्रा जगत्प्रसूः । पूर्वं दाक्षायणी भूत्वा पश्चाद् गिरिसुताभवत्

mārkaṇḍeya uvāca || evaṃ kālī mahāmāyā yoganidrā jagatprasūḥ | pūrvaṃ dākṣāyaṇī bhūtvā paścād girisutābhavat

स्वयं समर्थापि सती काली सम्मोहितुं हरम् । तथाप्युग्रं तपस्तेपे हिताय जगतां शिवा । एवं सम्मोहयामास कालिका चन्द्रशेखरम्

svayaṃ samarthāpi satī kālī sammohituṃ haram | tathāpyugraṃ tapastepe hitāya jagatāṃ śivā | evaṃ sammohayāmāsa kālikā candraśekharam

इत्येतत् कथितं सर्वं त्यक्तदेहा सती यथा । हिमवत्तनया भूत्वा पुनः प्राप महेश्वरम्

ityetat kathitaṃ sarvaṃ tyaktadehā satī yathā | himavattanayā bhūtvā punaḥ prāpa maheśvaram

इदं यः कीर्तयेत् पुण्यं कालिकाचरितं द्विजाः । नाधयो व्याधयस्तस्य दीर्घायुः स च जायते

idaṃ yaḥ kīrtayet puṇyaṃ kālikācaritaṃ dvijāḥ | nādhayo vyādhayastasya dīrghāyuḥ sa ca jāyate

इदं पवित्रं परममिदं कल्याणवर्धनम् । श्रुत्वापि सकृदेवेदं शिवलोकाय गच्छति

idaṃ pavitraṃ paramamidaṃ kalyāṇavardhanam | śrutvāpi sakṛdevedaṃ śivalokāya gacchati

यः श्राद्धे श्रावयेद्विप्रान् कालिकाचरितं महत् । पितरस्तस्य कैवल्यमाप्नुवन्ति न संशयः

yaḥ śrāddhe śrāvayedviprān kālikācaritaṃ mahat | pitarastasya kaivalyamāpnuvanti na saṃśayaḥ

यः श्रावयेद् ब्राह्मणानां सन्निधौ वा समागतः । तत्र स्वयं हरो गत्वा शृणोति सह मायया

yaḥ śrāvayed brāhmaṇānāṃ sannidhau vā samāgataḥ | tatra svayaṃ haro gatvā śṛṇoti saha māyayā

इति वः कथितं पुण्यं सर्वपापप्रणाशनम् । युष्मभ्यं रोचते चान्यद्यत्तत् पृच्छन्तु सत्तमाः

iti vaḥ kathitaṃ puṇyaṃ sarvapāpapraṇāśanam | yuṣmabhyaṃ rocate cānyadyattat pṛcchantu sattamāḥ

इति श्रीकालिकापुराणे कालीहरसमागमो नाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः

iti śrīkālikāpurāṇe kālīharasamāgamo nāma catuścatvāriṃśo'dhyāyaḥ

अथ श्रीकालिका पुराण अध्याय ४५

ऋषय ऊचुः । विचित्रमिदमाख्यानं ब्रह्मन् कालीहरागमम् । पुण्यं पापहरं नित्यं श्रुतिसौख्यप्रदं वरम्

ṛṣaya ūcuḥ | vicitramidamākhyānaṃ brahman kālīharāgamam | puṇyaṃ pāpaharaṃ nityaṃ śrutisaukhyapradaṃ varam

भूयः कथय शर्वस्य कालीतन्वार्धमुत्तमम् । कथं जहार गौरी वा कथम्भूताथ कालिका

bhūyaḥ kathaya śarvasya kālītanvārdhamuttamam | kathaṃ jahāra gaurī vā kathambhūtātha kālikā

केन वा कारणेनाशु कृष्णा गौरीत्वमागता । तन्न: कथय तत्त्वेन मुनिश्रेष्ठ द्विजोत्तम

kena vā kāraṇenāśu kṛṣṇā gaurītvamāgatā | tanna: kathaya tattvena muniśreṣṭha dvijottama

मार्कण्डेय उवाच ।। इदं तु महदाख्यानं कथयिष्यामि वोऽधुना । महर्षयस्तच्छृण्वन्तु तत्त्वेन शुभदं परम्

mārkaṇḍeya uvāca || idaṃ tu mahadākhyānaṃ kathayiṣyāmi vo'dhunā | maharṣayastacchṛṇvantu tattvena śubhadaṃ param

एतदौर्व पुरा राजा सगरः पृष्टवान्मुनिम् । स तं यथा समाचष्ट तद्वोऽथ निगदाम्यहम्

etadaurva purā rājā sagaraḥ pṛṣṭavānmunim | sa taṃ yathā samācaṣṭa tadvo'tha nigadāmyaham

पुराभूत् सोमवंशे च सगरो नाम पार्थिवः । स श्रीमान् बलवान् दक्षः सर्वशास्त्रार्थपारगः

purābhūt somavaṃśe ca sagaro nāma pārthivaḥ | sa śrīmān balavān dakṣaḥ sarvaśāstrārthapāragaḥ

सोऽभूदेकरथेनैव जित्वा सर्वान् महीभुजः । सार्वभौमो नरपति: सर्वराजगुणैर्युतः

so'bhūdekarathenaiva jitvā sarvān mahībhujaḥ | sārvabhaumo narapati: sarvarājaguṇairyutaḥ

तं प्राप्तराज्यं राजानं सगरं पार्थिवोत्तमम् । सभाजयितुमत्यर्थं मुनयः समुपागताः

taṃ prāptarājyaṃ rājānaṃ sagaraṃ pārthivottamam | sabhājayitumatyarthaṃ munayaḥ samupāgatāḥ

प्राच्योदीच्या महात्मानो दाक्षिणात्यास्तथोत्तराः । मुनयो ब्राह्मणाश्चैव नृपं द्रष्टुं समागमन्

prācyodīcyā mahātmāno dākṣiṇātyāstathottarāḥ | munayo brāhmaṇāścaiva nṛpaṃ draṣṭuṃ samāgaman

आगतेष्वथ सर्वेषु महात्मा ज्वलनोपमः । और्वो नाम मुनिः श्रीमानागतो नन्दितुं नृपम्

āgateṣvatha sarveṣu mahātmā jvalanopamaḥ | aurvo nāma muniḥ śrīmānāgato nandituṃ nṛpam

तमागतं मुनिं दृष्ट्वा ज्वलन्तमिव पावकम् । सपर्यया महत्या तु सगरस्तमपूजयत्

tamāgataṃ muniṃ dṛṣṭvā jvalantamiva pāvakam | saparyayā mahatyā tu sagarastamapūjayat

पाद्यमाचमनीयं च दत्त्वैवार्धपुरोगमम् । निवेशयामास च तं मुनिश्रेष्ठं वरासने

pādyamācamanīyaṃ ca dattvaivārdhapurogamam | niveśayāmāsa ca taṃ muniśreṣṭhaṃ varāsane

उवाच च महात्मानमौर्वं स सगरो नृपः । प्रणम्य च यथायोग्यं कुशलं तु इति द्विजम्

uvāca ca mahātmānamaurvaṃ sa sagaro nṛpaḥ | praṇamya ca yathāyogyaṃ kuśalaṃ tu iti dvijam

स च प्राह मुनिश्रेष्ठो नरराज सदा मम । सर्वत्र कुशलं त्वां तु द्रष्टुं कुशलमुत्सहे

sa ca prāha muniśreṣṭho nararāja sadā mama | sarvatra kuśalaṃ tvāṃ tu draṣṭuṃ kuśalamutsahe

त्वत्तः कोन्योऽस्ति कुशली पृथिव्यां सर्वराजसु । य एकः सञ्जिगायाशु भवान् सकलपार्थिवान्

tvattaḥ konyo'sti kuśalī pṛthivyāṃ sarvarājasu | ya ekaḥ sañjigāyāśu bhavān sakalapārthivān

कुशलं वर्धतां नित्यं तव राजवरोत्तम । यथा नीत्या सदाचारैः पृथिवीं शाधि भूपते

kuśalaṃ vardhatāṃ nityaṃ tava rājavarottama | yathā nītyā sadācāraiḥ pṛthivīṃ śādhi bhūpate

तव वृद्धौ जगद्वृद्धिर्वृद्धौ चेष्टां ततः कुरु । शुभ्रांशुवृद्धौ सततं सागरस्येव वर्धनम्

tava vṛddhau jagadvṛddhirvṛddhau ceṣṭāṃ tataḥ kuru | śubhrāṃśuvṛddhau satataṃ sāgarasyeva vardhanam

प्रथमं सद्गुणैरात्मा क्रियतां नृप योजनम् । ततः स्वभार्या महिषी क्रियतां तद्गुणैर्युता

prathamaṃ sadguṇairātmā kriyatāṃ nṛpa yojanam | tataḥ svabhāryā mahiṣī kriyatāṃ tadguṇairyutā

नित्या संयोजिता चेत् स्याद्वनिता स्वयमेव हि । स्वगुणेषु प्रवेक्ष्यन्ती महत्यपि धृतव्रता

nityā saṃyojitā cet syādvanitā svayameva hi | svaguṇeṣu pravekṣyantī mahatyapi dhṛtavratā

श्रूयते हिमवत्पुत्री शम्भुसंगतमानसा । क्रियाभ्युपायैर्बहुभिः शम्भुना सा प्रयोजिता

śrūyate himavatputrī śambhusaṃgatamānasā | kriyābhyupāyairbahubhiḥ śambhunā sā prayojitā

ततोऽतिमहता प्रेम्णा शङ्करस्याथ पार्वती । शरीरमर्धमहरत्तस्यैवानुमते सती

tato'timahatā premṇā śaṅkarasyātha pārvatī | śarīramardhamaharattasyaivānumate satī

अर्धनारीश्वरस्तेन तदा प्रभृति शङ्करः । अभवन् नृपशार्दूल नान्यां भार्यां गृहीतवान्

ardhanārīśvarastena tadā prabhṛti śaṅkaraḥ | abhavan nṛpaśārdūla nānyāṃ bhāryāṃ gṛhītavān

तस्मात् त्वमपि राजेन्द्र स्वजायामात्मनोत्तरे । गुणैः संयोजय लघु संयोजय ततः सुतम्

tasmāt tvamapi rājendra svajāyāmātmanottare | guṇaiḥ saṃyojaya laghu saṃyojaya tataḥ sutam

मार्कण्डेय उवाच ।। इत्यौर्वभाषितं श्रुत्वा सगरोऽपि मुदान्वितः । इदं मुनिमपृच्छत् स नृपतिः स्मितसन्ततः

mārkaṇḍeya uvāca || ityaurvabhāṣitaṃ śrutvā sagaro'pi mudānvitaḥ | idaṃ munimapṛcchat sa nṛpatiḥ smitasantataḥ

सगर उवाच ।। कथं सा गिरिजा देवी कायार्धमहरत् सती । शङ्करस्य द्विजश्रेष्ठ तदहं श्रोतुमुत्सहे

sagara uvāca || kathaṃ sā girijā devī kāyārdhamaharat satī | śaṅkarasya dvijaśreṣṭha tadahaṃ śrotumutsahe

नीत्या यया वा योक्तव्या स्वात्मा भार्या सुतोऽथवा । तां नीतिं च सदाचारसंहितां श्रोतुमुत्सहे

nītyā yayā vā yoktavyā svātmā bhāryā suto'thavā | tāṃ nītiṃ ca sadācārasaṃhitāṃ śrotumutsahe

राजनीतिं सतां नीतिमन्येषां च कृतात्मनाम् । पृथक् पृथक् श्रोतुमिच्छुरहं त्वां नाथये द्विज

rājanītiṃ satāṃ nītimanyeṣāṃ ca kṛtātmanām | pṛthak pṛthak śrotumicchurahaṃ tvāṃ nāthaye dvija

यदि गुह्यमिदं ब्रह्मन्न तदा श्रोतुमुत्सहे । तथा नाज्ञापयामि त्वां श्रोतुमिच्छुश्च तत्समम् । कृपया कथनीयं चेत्तदा कथय तन्मुने

yadi guhyamidaṃ brahmanna tadā śrotumutsahe | tathā nājñāpayāmi tvāṃ śrotumicchuśca tatsamam | kṛpayā kathanīyaṃ cettadā kathaya tanmune

मार्कण्डेय उवाच ।। इत्येवं सगरेणोक्तमौर्वोऽपि द्विजसत्तम । प्रत्युवाच महात्मानं कृपालुस्तत्र भूपतौ

mārkaṇḍeya uvāca || ityevaṃ sagareṇoktamaurvo'pi dvijasattama | pratyuvāca mahātmānaṃ kṛpālustatra bhūpatau

और्व उवाच ।। शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि यद् यत् पृष्टमिह त्वया । यथा हरस्य तन्वर्ध भूभृत्पुत्री पुराहरत्

aurva uvāca || śṛṇu rājan pravakṣyāmi yad yat pṛṣṭamiha tvayā | yathā harasya tanvardha bhūbhṛtputrī purāharat

यथा नीतिस्त्वया कार्या यत्र यत्र नृपोत्तम । सर्वेषां च सदाचारं क्रमाद् वक्ष्यामि तच्छृणु

yathā nītistvayā kāryā yatra yatra nṛpottama | sarveṣāṃ ca sadācāraṃ kramād vakṣyāmi tacchṛṇu

यदोढा हिमवत्पुत्री शङ्करेण महात्मना । कियन्तं स तदा कालं तत्र निन्ये समोमया

yadoḍhā himavatputrī śaṅkareṇa mahātmanā | kiyantaṃ sa tadā kālaṃ tatra ninye samomayā

रममाणस्तया सार्धं सानौ कुञ्जे दरीषु च । विजहार चिरं तत्र पार्वतीं मोदयन् हरः

ramamāṇastayā sārdhaṃ sānau kuñje darīṣu ca | vijahāra ciraṃ tatra pārvatīṃ modayan haraḥ

अथ काले तु सम्प्राप्ते शम्भुः कैलासपर्वतम् । सगणो भार्यया सार्धमगच्छत्त्रिदिवोपमम्

atha kāle tu samprāpte śambhuḥ kailāsaparvatam | sagaṇo bhāryayā sārdhamagacchattridivopamam

स तया क्रीडमानश्च त्यक्तध्यानात्मचिन्तनः । तद्वक्त्रचन्द्रे नेत्राणि चकोरानिव चाकरोत्

sa tayā krīḍamānaśca tyaktadhyānātmacintanaḥ | tadvaktracandre netrāṇi cakorāniva cākarot

पुष्पाणि क्वचिदाहृत्य गिरिजां प्रति शङ्करः । सर्वाङ्गसङ्गिनीं मालां विदधेऽतिमनोहराम्

puṣpāṇi kvacidāhṛtya girijāṃ prati śaṅkaraḥ | sarvāṅgasaṅginīṃ mālāṃ vidadhe'timanoharām

कदाचिदादर्शतले युगपच्चात्मनो मुखम् । मुखं तथैवापर्णायाः वीक्षाञ्चक्रे वृषध्वजः

kadācidādarśatale yugapaccātmano mukham | mukhaṃ tathaivāparṇāyāḥ vīkṣāñcakre vṛṣadhvajaḥ

कदाचिन्मृगनाभीनां विलेपैर्गन्धपत्रकम् । तस्या घनस्तनयुगे विलिलेख स्मरान्तकः

kadācinmṛganābhīnāṃ vilepairgandhapatrakam | tasyā ghanastanayuge vililekha smarāntakaḥ

गन्धसारविलेपेन तिलकान्यम्बिकातनौ । ललाटे चाकरोच्चारु चन्द्रवद्घनसन्धिषु

gandhasāravilepena tilakānyambikātanau | lalāṭe cākaroccāru candravadghanasandhiṣu

उमानिर्याससंसक्तकेशपाशेषु चित्रकम् । चन्दनागुरुकस्तूरीकुंकुमस्य विलेपनैः

umāniryāsasaṃsaktakeśapāśeṣu citrakam | candanāgurukastūrīkuṃkumasya vilepanaiḥ

चकार येन तस्यास्तु केशपाशो व्यराजत । नर्तनायावतीर्णस्य शिखिपुच्छस्य साम्यधृक्

cakāra yena tasyāstu keśapāśo vyarājata | nartanāyāvatīrṇasya śikhipucchasya sāmyadhṛk

जाम्बूनदमयाञ् शुद्धान् कुण्डलाद्यान् मनोहरान् । अलङ्कारानुमा देहे समाकार्षीद् वृषध्वज:

jāmbūnadamayāñ śuddhān kuṇḍalādyān manoharān | alaṅkārānumā dehe samākārṣīd vṛṣadhvaja:

तैर्जाम्बूनदसम्भूतैर्योजितैर्गिरिजातनुः। विभाति जलदापूर्णे कालिकेव तडिद्गणैः

tairjāmbūnadasambhūtairyojitairgirijātanuḥ| vibhāti jaladāpūrṇe kālikeva taḍidgaṇaiḥ

सर्वैर्दिव्यैरलङ्कारैर्नानारत्नैः सदंशुकैः । सम्पूर्णमण्डिता काली सादृश्यं प्रकृतेर्दधौ

sarvairdivyairalaṅkārairnānāratnaiḥ sadaṃśukaiḥ | sampūrṇamaṇḍitā kālī sādṛśyaṃ prakṛterdadhau

एवं सदा सानुरागस्तस्यां शम्भुर्जगत्पतिः । जगद्धिताय चिक्रीड काल्या दयितया सह

evaṃ sadā sānurāgastasyāṃ śambhurjagatpatiḥ | jagaddhitāya cikrīḍa kālyā dayitayā saha

काली च जगतां माता महामाया जगन्मयी । योगनिद्रा जगद्बुद्धिर्विद्याविद्यात्मिकाखिला

kālī ca jagatāṃ mātā mahāmāyā jaganmayī | yoganidrā jagadbuddhirvidyāvidyātmikākhilā

प्रकृतिः परमामूर्तिः सर्गान्तस्थितिकारिणी । सम्मोह्य शङ्करं यत्नाज्जगतां च हितैषिणी । रेमे तेन समं देवी चन्द्रिकेव सुधांशुना

prakṛtiḥ paramāmūrtiḥ sargāntasthitikāriṇī | sammohya śaṅkaraṃ yatnājjagatāṃ ca hitaiṣiṇī | reme tena samaṃ devī candrikeva sudhāṃśunā

अथैकदा स्मरहरः कैलासाग्रे सहोमया । रममाणो मुदा युक्तो ददृशेऽप्सरसः शुभाः

athaikadā smaraharaḥ kailāsāgre sahomayā | ramamāṇo mudā yukto dadṛśe'psarasaḥ śubhāḥ

रूपयौवनसम्पन्नाः सर्वलक्षणसंयुताः । तासां मध्यगता वेश्या उर्वशी च मनोहरा ।। ४९ ।। . ता: सर्वा रक्तगौरांग्यः सर्वालङ्कारभूषिताः । मुनीनां च मनोऽत्यर्थं शक्ता मोहयितुं हठात्

rūpayauvanasampannāḥ sarvalakṣaṇasaṃyutāḥ | tāsāṃ madhyagatā veśyā urvaśī ca manoharā || 49 || . tā: sarvā raktagaurāṃgyaḥ sarvālaṅkārabhūṣitāḥ | munīnāṃ ca mano'tyarthaṃ śaktā mohayituṃ haṭhāt

ताः प्रणम्य हरं दृष्ट्वा गिरिजां च मनोरमाम् । अग्रे प्राञ्जलयस्तस्थुस्तद्भीतिनतमस्तकाः

tāḥ praṇamya haraṃ dṛṣṭvā girijāṃ ca manoramām | agre prāñjalayastasthustadbhītinatamastakāḥ

अथ प्राह तदा भर्गः पार्वतीमिदमद्भुतम् । तासां समक्षं तस्यां तु भाषितुं स्याद् यदप्रियम्

atha prāha tadā bhargaḥ pārvatīmidamadbhutam | tāsāṃ samakṣaṃ tasyāṃ tu bhāṣituṃ syād yadapriyam

भर्ग उवाच । कालि भिन्नाञ्जनश्यामे उर्वश्याद्यप्सरोगणैः । त्वयेह स्त्रीस्वभावेन संलापः क्रियतामिति

bharga uvāca | kāli bhinnāñjanaśyāme urvaśyādyapsarogaṇaiḥ | tvayeha strīsvabhāvena saṃlāpaḥ kriyatāmiti

और्व उवाच ।। तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य यथायोग्यं च सोर्वशी । अप्सरसः समाभाष्य विसृष्टा गिरिजा तया

aurva uvāca || tacchrutvā vacanaṃ tasya yathāyogyaṃ ca sorvaśī | apsarasaḥ samābhāṣya visṛṣṭā girijā tayā

अथ सा क्रोधवशगा पार्वती भर्गभावितात् । काली भिन्नाञ्जनश्यामेत्युदिता ह्यभवत् क्षणात्

atha sā krodhavaśagā pārvatī bhargabhāvitāt | kālī bhinnāñjanaśyāmetyuditā hyabhavat kṣaṇāt

सा चाप्सरसां पुरतो वर्णोद्देशविकत्थनम् । न सेहे मन्युना युक्ता गिरिजेन्दुकलाभृतः

sā cāpsarasāṃ purato varṇoddeśavikatthanam | na sehe manyunā yuktā girijendukalābhṛtaḥ

अथ सा रोषसंयुक्ता त्यक्त्वा वृषभवाहनम् । अपह्नुते शैलसानौ रोषापह्नुतिमागता

atha sā roṣasaṃyuktā tyaktvā vṛṣabhavāhanam | apahnute śailasānau roṣāpahnutimāgatā

मार्गमाणोऽथ विरहव्याकुलो वृषवाहनः । नाससाद कियत्कालं पार्वतीं पर्वतोत्तमे

mārgamāṇo'tha virahavyākulo vṛṣavāhanaḥ | nāsasāda kiyatkālaṃ pārvatīṃ parvatottame

विरहव्याकुलं ज्ञात्वा स्वयं सा पार्वती हरम् । आत्मानं दर्शयामास गिरसानापह्नुते

virahavyākulaṃ jñātvā svayaṃ sā pārvatī haram | ātmānaṃ darśayāmāsa girasānāpahnute

तामासाद्य ततः शम्भुः किमर्थमभजः प्रिये । मानं मनोनुदं देवि विशीर्ण इव चाब्रवीत्

tāmāsādya tataḥ śambhuḥ kimarthamabhajaḥ priye | mānaṃ manonudaṃ devi viśīrṇa iva cābravīt

शिव उवाच ।। भर्तुरागः पुरन्ध्रीणां मानग्रहणकारणम् । तद्विना ग्रहणात्तस्य भीरु प्राप्नोति वाच्यताम्

śiva uvāca || bharturāgaḥ purandhrīṇāṃ mānagrahaṇakāraṇam | tadvinā grahaṇāttasya bhīru prāpnoti vācyatām

तस्मात् किमर्थमकरो रोषं त्वं जलजानने । तदाचक्ष्व द्रुतं कान्ते मनो मे न प्रसीदति

tasmāt kimarthamakaro roṣaṃ tvaṃ jalajānane | tadācakṣva drutaṃ kānte mano me na prasīdati

और्व उवाच ।। इत्युक्त्वा शङ्करो देवीं तामालिङ्गितुमुद्यतः । काली तं वारयामास वचनं चाब्रवीदिदम्

aurva uvāca || ityuktvā śaṅkaro devīṃ tāmāliṅgitumudyataḥ | kālī taṃ vārayāmāsa vacanaṃ cābravīdidam

काल्युवाच ।। न दृष्टपूर्वा किमहं येन भिन्नाञ्जनोपमा । क्रियते मयि भूतेश भवताप्सरसां पुरः

kālyuvāca || na dṛṣṭapūrvā kimahaṃ yena bhinnāñjanopamā | kriyate mayi bhūteśa bhavatāpsarasāṃ puraḥ

जातिहीनं वृत्तिहीनं रूपहीनमदक्षिणम् । हीनांगमतिरिक्ताङ्गं तेन दोषेण नाक्षिपेत्

jātihīnaṃ vṛttihīnaṃ rūpahīnamadakṣiṇam | hīnāṃgamatiriktāṅgaṃ tena doṣeṇa nākṣipet

इति ब्रह्मा पुरा प्राह वैदौघार्थावनिश्चयम् । तं चावमन्य भवता परिहासोऽभ्यभाष्यत

iti brahmā purā prāha vaidaughārthāvaniścayam | taṃ cāvamanya bhavatā parihāso'bhyabhāṣyata

यावन्न मे शरीरस्य भवित्री स्वर्णगौरता । न समेष्ये त्वया तावदिति सत्यं ब्रवीमि ते

yāvanna me śarīrasya bhavitrī svarṇagauratā | na sameṣye tvayā tāvaditi satyaṃ bravīmi te

शरीरगौरतां शम्भो न समेष्ये त्वया विना । तत्र मे शृणु सन्धाय आत्मनः शिरसा शपे

śarīragauratāṃ śambho na sameṣye tvayā vinā | tatra me śṛṇu sandhāya ātmanaḥ śirasā śape

और्व उवाच ।। इत्युक्त्वा सा तदा देवी तस्यैव पुरतो ययौ । महाकोषीप्रपाताख्यं हिमवत्सानुमुत्तमम्

aurva uvāca || ityuktvā sā tadā devī tasyaiva purato yayau | mahākoṣīprapātākhyaṃ himavatsānumuttamam

महादेवोऽपि तां भाव्यं ज्ञानेन कृतनिश्चयम् । अर्थं ज्ञात्वा तदापर्णां सर्वज्ञो नाप्यवारयत्

mahādevo'pi tāṃ bhāvyaṃ jñānena kṛtaniścayam | arthaṃ jñātvā tadāparṇāṃ sarvajño nāpyavārayat

कालीतपवर्णन ॥ सा गत्वा पूर्ववत्तत्र शम्भुसङ्गतमानसा । शतमाराधयामास वर्षाणि वृषभध्वजम्

kālītapavarṇana || sā gatvā pūrvavattatra śambhusaṅgatamānasā | śatamārādhayāmāsa varṣāṇi vṛṣabhadhvajam

एकं पादं समुत्क्षिप्य वामेनाक्रम्य सा क्षितिम् । उत्तराभिमुखी भूत्वा निराहारा निरन्तरम्

ekaṃ pādaṃ samutkṣipya vāmenākramya sā kṣitim | uttarābhimukhī bhūtvā nirāhārā nirantaram

वैयाघ्रचर्मवसना सोर्ध्वमूर्द्धानना सती । ज्योतिर्मयं परं शान्तं शिवं शिवकरं वरम् । आत्मस्वरूपतत्त्वज्ञा तत्त्वेनाराधयद्धरम्

vaiyāghracarmavasanā sordhvamūrddhānanā satī | jyotirmayaṃ paraṃ śāntaṃ śivaṃ śivakaraṃ varam | ātmasvarūpatattvajñā tattvenārādhayaddharam

तां चिन्तयन्तीं परमनिश्चलां तत्त्वमानसाम् । मेने मुनिगण: स्थाणुर्यो न जानाति तत्त्वतः

tāṃ cintayantīṃ paramaniścalāṃ tattvamānasām | mene munigaṇa: sthāṇuryo na jānāti tattvataḥ

एवं तस्यास्तपस्यन्त्या जग्मुर्वर्षाणि वै शताम् । अन्येषां च यथा शश्वदेकं नृपतिसत्तम

evaṃ tasyāstapasyantyā jagmurvarṣāṇi vai śatām | anyeṣāṃ ca yathā śaśvadekaṃ nṛpatisattama

ततस्तां शतवर्षान्त शङ्करो योगतत्परः । आत्मानं दर्शयामास क्रमादेकं स सत्रयम्

tatastāṃ śatavarṣānta śaṅkaro yogatatparaḥ | ātmānaṃ darśayāmāsa kramādekaṃ sa satrayam

प्रथमं दर्शयामास ब्रह्माणं च हरिं ततः । ततस्तु शाम्भवं देहं ततस्तेषामथैकताम्

prathamaṃ darśayāmāsa brahmāṇaṃ ca hariṃ tataḥ | tatastu śāmbhavaṃ dehaṃ tatasteṣāmathaikatām

ज्योतिर्मयत्वं शुद्धत्वं सर्वेषां हेतुतां तथा

jyotirmayatvaṃ śuddhatvaṃ sarveṣāṃ hetutāṃ tathā

ततस्तु शम्भुरूपं स दर्शयामास शङ्करः । योगनिद्रां महामायां योगिनीं कालिकाम्बिकाम्

tatastu śambhurūpaṃ sa darśayāmāsa śaṅkaraḥ | yoganidrāṃ mahāmāyāṃ yoginīṃ kālikāmbikām

प्रथमं दर्शयित्वा तु तस्याः प्रकृतिरूपताम् । पश्चात् सा पार्वतीत्येव क्रमात्तस्या अदर्शयत्

prathamaṃ darśayitvā tu tasyāḥ prakṛtirūpatām | paścāt sā pārvatītyeva kramāttasyā adarśayat

तपसा सम्भृतेनाशु ज्ञानमासाद्य पार्वती । अन्तर्दृष्ट्या बहिर्दृष्ट्या तत्त्वं ज्ञात्वा यथातथम्

tapasā sambhṛtenāśu jñānamāsādya pārvatī | antardṛṣṭyā bahirdṛṣṭyā tattvaṃ jñātvā yathātatham

शम्भुं जगन्मयं मेने तथात्मानं जगन्मयीम् । ब्रह्मा विष्णुर्हरश्चापि ततः सर्वमिदं जगत्

śambhuṃ jaganmayaṃ mene tathātmānaṃ jaganmayīm | brahmā viṣṇurharaścāpi tataḥ sarvamidaṃ jagat

अहं समस्तप्रकृतिर्योगनिद्रा तथा सती । इति ध्यानेन सा देवी प्राप्य ध्यानं तदात्यजत् । उन्मील्य नयनद्वन्द्वं बहिः शम्भुं ददर्श च

ahaṃ samastaprakṛtiryoganidrā tathā satī | iti dhyānena sā devī prāpya dhyānaṃ tadātyajat | unmīlya nayanadvandvaṃ bahiḥ śambhuṃ dadarśa ca

सा दृष्ट्वा शङ्करं देवं देवदेवमुमापतिम् । तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिर्यमिनं योगतत्परम्

sā dṛṣṭvā śaṅkaraṃ devaṃ devadevamumāpatim | tuṣṭāva vāgbhiriṣṭābhiryaminaṃ yogatatparam

पार्वत्युवाच ।। नमस्ते जगतां नाथ नमस्ते केशवाव्यय । प्रधानपुरुषातीत कारणत्रयकारण

pārvatyuvāca || namaste jagatāṃ nātha namaste keśavāvyaya | pradhānapuruṣātīta kāraṇatrayakāraṇa

योगमोहमनोराग धर्माधर्ममयस्तथा । विद्याविद्यास्वरूपश्च शाम्भवः काय एष ते

yogamohamanorāga dharmādharmamayastathā | vidyāvidyāsvarūpaśca śāmbhavaḥ kāya eṣa te

त्वं निःश्रेयः श्रेयसा युज्यमानो दृश्योऽदृश्यो योगमूर्तिर्मनीषी । सम्यक् श्रद्धा पौरुषे तत्त्वरूपं त्वं वै ज्योतिः शान्तिरूपं पुरस्तात्

tvaṃ niḥśreyaḥ śreyasā yujyamāno dṛśyo'dṛśyo yogamūrtirmanīṣī | samyak śraddhā pauruṣe tattvarūpaṃ tvaṃ vai jyotiḥ śāntirūpaṃ purastāt

ब्रह्मा विष्णुस्त्वं हरस्त्वं महेन्द्रः सूर्य: सोमो वायुरग्निर्धनेशः । त्वं तोयेश: शमनो राक्षसश्च शेषस्त्वत्तो विद्यते कोऽपि नास्मिन्

brahmā viṣṇustvaṃ harastvaṃ mahendraḥ sūrya: somo vāyuragnirdhaneśaḥ | tvaṃ toyeśa: śamano rākṣasaśca śeṣastvatto vidyate ko'pi nāsmin

त्वं भूमिर्द्यौर्द्युसदां चापि पन्था- स्त्वं स्थावरो जङ्गमो भूर्वलस्थ: । ज्ञानं ज्ञेयं ध्यानगम्यं च तत्त्वं परात्परं व्यक्तरूपं परेषाम्

tvaṃ bhūmirdyaurdyusadāṃ cāpi panthā- stvaṃ sthāvaro jaṅgamo bhūrvalastha: | jñānaṃ jñeyaṃ dhyānagamyaṃ ca tattvaṃ parātparaṃ vyaktarūpaṃ pareṣām

त्वं पुरुष: परमात्मा प्रधानं त्वं हि ज्यायानागमो ज्ञानगम्यः । भावः कृत्यं पञ्चरूपी समस्तै- रासाद्यस्ते गोचरास्तद्भवाय

tvaṃ puruṣa: paramātmā pradhānaṃ tvaṃ hi jyāyānāgamo jñānagamyaḥ | bhāvaḥ kṛtyaṃ pañcarūpī samastai- rāsādyaste gocarāstadbhavāya

कीर्तिः कीर्त्यः स्तुत्यरूपी स्तुतिश्च द्रष्टा दृश्य: स्थैर्यधृक् स्थावरश्च । नित्योऽनित्यो मुक्तयोगो वियोगो दानादाने भेदसामप्रयोगः

kīrtiḥ kīrtyaḥ stutyarūpī stutiśca draṣṭā dṛśya: sthairyadhṛk sthāvaraśca | nityo'nityo muktayogo viyogo dānādāne bhedasāmaprayogaḥ

नीतिर्नेयो दीक्षितो दक्षिणाश्च सारात् सार: संविधाता विधेयः । आर्योऽनार्यो रूपधृग्रूपहीनो दिव्यो देवो मानुषोऽमानुषश्च

nītirneyo dīkṣito dakṣiṇāśca sārāt sāra: saṃvidhātā vidheyaḥ | āryo'nāryo rūpadhṛgrūpahīno divyo devo mānuṣo'mānuṣaśca

सृज्य: स्रष्टा पालक: पाल्यरूप- श्चेता चेयो नोर्मियुक्तस्तथोर्मिः । विद्याविद्यावेदवादैकरूपो रूपारूपस्तीक्ष्णसौम्यैकरूपः

sṛjya: sraṣṭā pālaka: pālyarūpa- ścetā ceyo normiyuktastathormiḥ | vidyāvidyāvedavādaikarūpo rūpārūpastīkṣṇasaumyaikarūpaḥ

भावाभावः शोभनः शुद्धरूपी शश्वद्दान्तः शान्तिरूग्रा मुनीनाम् । द्वन्द्वोऽद्वन्द्व: सर्वगोऽसर्वगश्च भ्रान्तोऽ भ्रान्तः सिद्धसिद्धिप्रदश्च

bhāvābhāvaḥ śobhanaḥ śuddharūpī śaśvaddāntaḥ śāntirūgrā munīnām | dvandvo'dvandva: sarvago'sarvagaśca bhrānto' bhrāntaḥ siddhasiddhipradaśca

एकस्थस्त्वं सर्वगोप्ता सुदेहो निर्देहस्त्वं देह एक: सुराणाम् । स्थूलः सूक्ष्मो निर्विकारः शरीरी विश्वात्मा त्वं नास्ति भिन्नो भवत्तः

ekasthastvaṃ sarvagoptā sudeho nirdehastvaṃ deha eka: surāṇām | sthūlaḥ sūkṣmo nirvikāraḥ śarīrī viśvātmā tvaṃ nāsti bhinno bhavattaḥ

कार्याकार्ये यस्य रूपे समस्ते व्याप्याव्याप्ये भोगहीनोऽतिपूर्णः । योगज्ञानस्थात्मकं यस्य नित्यं रूपं यस्य श्रीद तस्मै नमस्ते

kāryākārye yasya rūpe samaste vyāpyāvyāpye bhogahīno'tipūrṇaḥ | yogajñānasthātmakaṃ yasya nityaṃ rūpaṃ yasya śrīda tasmai namaste

प्रधानपुंसोरपि यो विधाता यः कालरूपी पुरुष: परेशः । तमीशमुग्रं वरदं वरेण्यं नमामि चिन्नीतिवितानकं त्वाम्

pradhānapuṃsorapi yo vidhātā yaḥ kālarūpī puruṣa: pareśaḥ | tamīśamugraṃ varadaṃ vareṇyaṃ namāmi cinnītivitānakaṃ tvām

अक्षयो योऽव्ययः साक्षी क्षेत्रज्ञः क्षेत्रधृग्वरः । तस्मै नमस्ते विश्वात्मन् वृषध्वज महेश्वर

akṣayo yo'vyayaḥ sākṣī kṣetrajñaḥ kṣetradhṛgvaraḥ | tasmai namaste viśvātman vṛṣadhvaja maheśvara

ज्ञानामृतविनिस्यन्दि यस्य चिच्चन्द्रमाः सदा । तद्रूपमेकं यं ज्ञेयं भक्तिमात्रं नमोऽस्तु ते

jñānāmṛtavinisyandi yasya ciccandramāḥ sadā | tadrūpamekaṃ yaṃ jñeyaṃ bhaktimātraṃ namo'stu te

100

और्व उवाच ॥ इति स्तुतो महादेवः सर्वभूतानुकम्पकः । प्रसन्नवदनः प्राह पार्वतीं प्रतिहर्षयन्

aurva uvāca || iti stuto mahādevaḥ sarvabhūtānukampakaḥ | prasannavadanaḥ prāha pārvatīṃ pratiharṣayan

101

ईश्वर उवाच ।। प्रीतोऽस्मि देवि भद्रं ते वरं वरय वाञ्छितम् । तपसाप्यायितश्चाहं त्वया ब्रह्मा तथा हरिः

īśvara uvāca || prīto'smi devi bhadraṃ te varaṃ varaya vāñchitam | tapasāpyāyitaścāhaṃ tvayā brahmā tathā hariḥ

102

तपसा त्वत्समो नास्ति शीलेन च गुणेन च । त्वां विना न हि तृप्यामि प्रिये कुरु यथेप्सितम्

tapasā tvatsamo nāsti śīlena ca guṇena ca | tvāṃ vinā na hi tṛpyāmi priye kuru yathepsitam

103

ततः सा मोहिता प्राह मायया हिमवत्सुता । जाम्बुनदाभगौरो मे देहो भवतु साम्प्रतम् । अनन्यकान्तस्त्वं चापि भूया मत्तो विना हर

tataḥ sā mohitā prāha māyayā himavatsutā | jāmbunadābhagauro me deho bhavatu sāmpratam | ananyakāntastvaṃ cāpi bhūyā matto vinā hara

104

एवमुक्तो महादेवः पार्वत्या पार्वती ततः । आकाशगङ्गातोयौघे मज्जयामास भामिनीम्

evamukto mahādevaḥ pārvatyā pārvatī tataḥ | ākāśagaṅgātoyaughe majjayāmāsa bhāminīm

105

सा निमज्ज्य समुत्तीर्णा विद्युद्गौरी व्यजायत । सिताम्भोमध्यगा देवी शारदाभ्रे तडिद्यथा

sā nimajjya samuttīrṇā vidyudgaurī vyajāyata | sitāmbhomadhyagā devī śāradābhre taḍidyathā

106

शम्भुश्चाङ्गीचकराशु नाहं त्वत्तो विना प्रिये । मनसापि ग्रहीष्यामि नान्यां सत्यं ब्रवीमि ते

śambhuścāṅgīcakarāśu nāhaṃ tvatto vinā priye | manasāpi grahīṣyāmi nānyāṃ satyaṃ bravīmi te

107

और्व उवाच ।। अथ तोयात् समुत्तीर्णा पार्वती मोदसंयुता । तपः क्लेशपरित्यक्ता चन्द्रिकेव विधोर्यथा

aurva uvāca || atha toyāt samuttīrṇā pārvatī modasaṃyutā | tapaḥ kleśaparityaktā candrikeva vidhoryathā

108

अथ तां पार्वतीं देवीमादाय वृषभध्वजः । जगाम शैलं कैलासं स्वमाश्रमपदं लघु

atha tāṃ pārvatīṃ devīmādāya vṛṣabhadhvajaḥ | jagāma śailaṃ kailāsaṃ svamāśramapadaṃ laghu

109

तदा गत्वा हरो देवीमधिवास्य विभूष्य च । पूर्ववन्मोदयामास नर्महासकथादिभिः

tadā gatvā haro devīmadhivāsya vibhūṣya ca | pūrvavanmodayāmāsa narmahāsakathādibhiḥ

110

सापि सौवर्णगौराङ्गी वीक्ष्य रूपं मनोहरम् । गृहीतसमयं शम्भुं प्राप्यातीव मुमोद ह

sāpi sauvarṇagaurāṅgī vīkṣya rūpaṃ manoharam | gṛhītasamayaṃ śambhuṃ prāpyātīva mumoda ha

111

एवं तयोस्तु शिवयोरन्योन्यरममाणयोः । जगाम सुचिरं कालं कैलासे पर्वतोत्तमे

evaṃ tayostu śivayoranyonyaramamāṇayoḥ | jagāma suciraṃ kālaṃ kailāse parvatottame

112

अथैकदा महादेवसमीपे हिमवत्सुता । आसीना ददृशे तस्य स्वां छायामुरसि स्थिताम्

athaikadā mahādevasamīpe himavatsutā | āsīnā dadṛśe tasya svāṃ chāyāmurasi sthitām

113

स्फटिकाभ्रसमे स्वच्छे हृदि शम्भोर्मनोहरे । योगिज्ञानादर्शतले चार्वङ्गीं प्रतिबिम्बिताम्

sphaṭikābhrasame svacche hṛdi śambhormanohare | yogijñānādarśatale cārvaṅgīṃ pratibimbitām

114

आत्मच्छायां गिरिसुता वामभागे मनोहरे । ददर्श वनितारूपं स्मितवक्त्रां मनोहराम्

ātmacchāyāṃ girisutā vāmabhāge manohare | dadarśa vanitārūpaṃ smitavaktrāṃ manoharām

115

भ्रान्त्या दृष्ट्याथ पार्वत्यास्तदा ज्ञानमजायत । कृतसत्योऽपि गिरिशः किमन्यां वनितां दधौ । मायया स्थापितां गात्रे वीक्षन्तीं कुटिलं च माम्

bhrāntyā dṛṣṭyātha pārvatyāstadā jñānamajāyata | kṛtasatyo'pi giriśaḥ kimanyāṃ vanitāṃ dadhau | māyayā sthāpitāṃ gātre vīkṣantīṃ kuṭilaṃ ca mām

116

इति तस्यास्तदा वक्त्रं मलिनं भ्रुकुटीयुतम् । बभूव वृषकेतुश्च श्याम उत्पातको यथा

iti tasyāstadā vaktraṃ malinaṃ bhrukuṭīyutam | babhūva vṛṣaketuśca śyāma utpātako yathā

117

सा दृष्ट्वाथ तदा छायां विष्णुमाया-विमोहिता । अपह्नुतं गिरे: शृङ्गं मानाद्रोषाद्विवेश ह

sā dṛṣṭvātha tadā chāyāṃ viṣṇumāyā-vimohitā | apahnutaṃ gire: śṛṅgaṃ mānādroṣādviveśa ha

118

अथ तां मार्गमाणस्तु शङ्करो विरहाकुलः । चिरादपह्नुतां देवीमाससाद ततो हरः

atha tāṃ mārgamāṇastu śaṅkaro virahākulaḥ | cirādapahnutāṃ devīmāsasāda tato haraḥ

119

तामासाद्य महादेवो विवर्णवदनां प्रियाम् । उवाच रोषणे हेतुं ज्ञातुमिच्छुर्यथातथम्

tāmāsādya mahādevo vivarṇavadanāṃ priyām | uvāca roṣaṇe hetuṃ jñātumicchuryathātatham

120

ईश्वर उवाच ।। किमर्थस्त्वं वरारोहे मह्यं कुप्यसि कोपने । रोषहेतुमहं वक्तुं तवेच्छामीह वल्लभे

īśvara uvāca || kimarthastvaṃ varārohe mahyaṃ kupyasi kopane | roṣahetumahaṃ vaktuṃ tavecchāmīha vallabhe

121

न तुभ्यमपराध्यामि वाचा वा मानसाथवा । कायेन वा कथं कोपं कर्तुमर्हसि भामिनि

na tubhyamaparādhyāmi vācā vā mānasāthavā | kāyena vā kathaṃ kopaṃ kartumarhasi bhāmini

122

देव्युवाच । समयेन मया पूर्वं तथा सम्प्रार्थितो भवान् । कथं तं परिहाय त्वमन्यां भार्यां समीहसे

devyuvāca | samayena mayā pūrvaṃ tathā samprārthito bhavān | kathaṃ taṃ parihāya tvamanyāṃ bhāryāṃ samīhase

123

प्रत्यक्षेण मया दृष्टा तव हृद्यन्तरे हर । चार्वङ्गी वनिता काचित्तोयनिर्यातभस्मनि

pratyakṣeṇa mayā dṛṣṭā tava hṛdyantare hara | cārvaṅgī vanitā kācittoyaniryātabhasmani

124

भवान् सर्वज्ञानमयः सर्वगः परमेश्वरः । तोषितो मे तपोव्रातैर्न तुष्टस्त्वं महेश्वर

bhavān sarvajñānamayaḥ sarvagaḥ parameśvaraḥ | toṣito me tapovrātairna tuṣṭastvaṃ maheśvara

125

तस्मादहं तपस्तप्तुं शश्वद्गन्तुं समुत्सहे । अनुजानीहि मां शम्भो मा विलम्बं वृथा कृथाः

tasmādahaṃ tapastaptuṃ śaśvadgantuṃ samutsahe | anujānīhi māṃ śambho mā vilambaṃ vṛthā kṛthāḥ

126

इति श्रुत्वा वचस्तस्याः स्मितविस्तारिताननः । शङ्करः पार्वतीं प्राह सन्दिग्धामिव भामिनीम्

iti śrutvā vacastasyāḥ smitavistāritānanaḥ | śaṅkaraḥ pārvatīṃ prāha sandigdhāmiva bhāminīm

127

ईश्वर उवाच ।। नाहमन्यां स्त्रियं वोढा नाहं समयभेदकः । तव मिथ्यामतिर्जाता मुग्धे मूढतयाधुना

īśvara uvāca || nāhamanyāṃ striyaṃ voḍhā nāhaṃ samayabhedakaḥ | tava mithyāmatirjātā mugdhe mūḍhatayādhunā

128

त्वमिच्छसि यदि श्रोतुं तत्र हेतुं च पार्वति । तदहं कथये तत्त्वं मानं मानिनि मा कृथाः

tvamicchasi yadi śrotuṃ tatra hetuṃ ca pārvati | tadahaṃ kathaye tattvaṃ mānaṃ mānini mā kṛthāḥ

129

मम वक्षसि विस्तीर्णे दर्पणस्वच्छभासिनि । तवैव वपुषश्छायाबिम्बितालोकिता त्वया

mama vakṣasi vistīrṇe darpaṇasvacchabhāsini | tavaiva vapuṣaśchāyābimbitālokitā tvayā

130

इदानीमेव बुध्यस्व त्वामृते नास्ति सा मयि । नात्र मानस्त्वया कार्यों हृदयान्तरसंस्थिते

idānīmeva budhyasva tvāmṛte nāsti sā mayi | nātra mānastvayā kāryoṃ hṛdayāntarasaṃsthite

131

देव्युवाच ।। मयि स्थितायां छायास्ति मामृते नास्ति सा पुनः । कथमेतन्मया ज्ञेयं तन्मे वद वृषध्वज

devyuvāca || mayi sthitāyāṃ chāyāsti māmṛte nāsti sā punaḥ | kathametanmayā jñeyaṃ tanme vada vṛṣadhvaja

132

ईश्वर उवाच ।। गवाक्षाभ्यन्तरे स्थित्वा तज्जालेन मनोहरे । पश्य तोयौघनिर्यातभूतिलेपमुरो मम

īśvara uvāca || gavākṣābhyantare sthitvā tajjālena manohare | paśya toyaughaniryātabhūtilepamuro mama

133

तथा त्वं मण्डितं देहं वीक्ष्यादर्शतले पुनः । मद्धृदासन्नमासाद्य तादृक्छायां विलोकय

tathā tvaṃ maṇḍitaṃ dehaṃ vīkṣyādarśatale punaḥ | maddhṛdāsannamāsādya tādṛkchāyāṃ vilokaya

134

यथा द्रक्ष्यसि देहे स्वं तत् कुरु त्वं तथा मम । आलोकय निजां छायां त्वां विना नास्ति तत् पुनः

yathā drakṣyasi dehe svaṃ tat kuru tvaṃ tathā mama | ālokaya nijāṃ chāyāṃ tvāṃ vinā nāsti tat punaḥ

135

त्वमेव ज्ञास्यसि च्छायां मद्वक्षसि मनोहरे । ज्ञात्वा विसृज्यमानं मां त्वं चाप्युपपत्स्यसि

tvameva jñāsyasi cchāyāṃ madvakṣasi manohare | jñātvā visṛjyamānaṃ māṃ tvaṃ cāpyupapatsyasi

136

और्व्व उवाच । एवमुक्ता हरेणाथ पार्वतीन्दुकलाभृतः । तोयैर्निर्धाव्य हृदयं स्वां छायां पुनरैक्षत

aurvva uvāca | evamuktā hareṇātha pārvatīndukalābhṛtaḥ | toyairnirdhāvya hṛdayaṃ svāṃ chāyāṃ punaraikṣata

137

दृष्ट्वादर्शत वक्त्रं निजं देहं च पार्वती । आलोकयामास तदा शश्वच्छंकरवक्षसि

dṛṣṭvādarśata vaktraṃ nijaṃ dehaṃ ca pārvatī | ālokayāmāsa tadā śaśvacchaṃkaravakṣasi

138

यथा सा कुरुते देवी कापट्यं नेत्रविभ्रमम् । तथा सा कुरुते च्छाया करकम्पादिकं तथा

yathā sā kurute devī kāpaṭyaṃ netravibhramam | tathā sā kurute cchāyā karakampādikaṃ tathā

139

ततः पुनर्गवाक्षस्य जाले स्थित्वा हिमाद्रिजा । तथा व्यलोकयच्छम्भोर्हृदयं वीतभूतिकम्

tataḥ punargavākṣasya jāle sthitvā himādrijā | tathā vyalokayacchambhorhṛdayaṃ vītabhūtikam

140

तया तत्र तु पार्वत्या वृषभध्वजवक्षसि । न कापि दृष्टा वनिता दृष्टं जालस्य मण्डलम्

tayā tatra tu pārvatyā vṛṣabhadhvajavakṣasi | na kāpi dṛṣṭā vanitā dṛṣṭaṃ jālasya maṇḍalam

141

एवं बहुविधैर्देवी तदोपायैस्तथेतरैः । निर्यातसंशया भूत्वा लज्जां प्राप वराङ्गना

evaṃ bahuvidhairdevī tadopāyaistathetaraiḥ | niryātasaṃśayā bhūtvā lajjāṃ prāpa varāṅganā

142

तां लज्जितां गिरिसुतामीषद्धीतामधोमुखीम् । शम्भुरालिंग्य पाणिभ्यां मुखं चास्याश्चचुम्ब च । स तामाह महादेवो देवीमाश्वासयन् मुहुः

tāṃ lajjitāṃ girisutāmīṣaddhītāmadhomukhīm | śambhurāliṃgya pāṇibhyāṃ mukhaṃ cāsyāścacumba ca | sa tāmāha mahādevo devīmāśvāsayan muhuḥ

143

महादेव उवाच ॥ मा व्रीडस्व महाभागे भ्रान्तिः कस्य न जायते

mahādeva uvāca || mā vrīḍasva mahābhāge bhrāntiḥ kasya na jāyate

145

मानस्त्वयि वरस्त्रीभिः कार्यः प्रेमकरो यतः । त्वयापि विरल: कार्यों मानो देवि न सर्वदा ।। १४४ । । ।। और्व उवाच ।। इत्युक्ता देवदेवेन मैनाकसहजाम्बिका । शङ्करं प्रणयात् प्राह सूनृतं मधुरं वचः

mānastvayi varastrībhiḥ kāryaḥ premakaro yataḥ | tvayāpi virala: kāryoṃ māno devi na sarvadā || 144 | | || aurva uvāca || ityuktā devadevena mainākasahajāmbikā | śaṅkaraṃ praṇayāt prāha sūnṛtaṃ madhuraṃ vacaḥ

146

देव्युवाच ।। यथा तवाहं सततं छायेवानुगता हर । भवेयं साहचर्येण तथा मां कर्तुमर्हसि

devyuvāca || yathā tavāhaṃ satataṃ chāyevānugatā hara | bhaveyaṃ sāhacaryeṇa tathā māṃ kartumarhasi

147

सर्वगात्रेण संस्पर्श नित्यालिङ्गनविभ्रमम् । अहमिच्छामि भवतस्तत्त्वं चेत् कर्तुमर्हसि

sarvagātreṇa saṃsparśa nityāliṅganavibhramam | ahamicchāmi bhavatastattvaṃ cet kartumarhasi

148

भगवानुवाच । रोचते तन्मह्यमपि यस्त्वमिच्छसि भामिनि । तत्रोपायमहं वक्ष्ये यदि शक्नोषि तं कुरु

bhagavānuvāca | rocate tanmahyamapi yastvamicchasi bhāmini | tatropāyamahaṃ vakṣye yadi śaknoṣi taṃ kuru

149

अर्धं मम गृहाण त्वं शरीरस्य मनोहरे । अर्धं भवतु मे नारी अथैवार्धं पुमानिति

ardhaṃ mama gṛhāṇa tvaṃ śarīrasya manohare | ardhaṃ bhavatu me nārī athaivārdhaṃ pumāniti

150

यदि त्वमपि शक्नोषि कर्तुं तदर्धमीदृशम् । तदाहं हरिष्यामि शरीरार्धं वरानने

yadi tvamapi śaknoṣi kartuṃ tadardhamīdṛśam | tadāhaṃ hariṣyāmi śarīrārdhaṃ varānane

151

तवैवार्धं तथा नारी ह्यर्धं भवतु पूरुषः । विद्यते तत्र शक्तिर्मे त्वमनुज्ञातुमर्हसि

tavaivārdhaṃ tathā nārī hyardhaṃ bhavatu pūruṣaḥ | vidyate tatra śaktirme tvamanujñātumarhasi

152

देव्युवाच ।। तवैवाहं हरिष्यामि शरीरार्धं वृषध्वज । किं त्वहं त्वेकमिच्छामि तच्चेत्त्वं कर्तुमिच्छसि

devyuvāca || tavaivāhaṃ hariṣyāmi śarīrārdhaṃ vṛṣadhvaja | kiṃ tvahaṃ tvekamicchāmi taccettvaṃ kartumicchasi

153

यदाहमर्धं भवतो भूत्वा तिष्ठामि तावता । त्यजाम्यहं यदा तेऽर्धं सम्पूर्णं स्यात्तदा द्वयम्

yadāhamardhaṃ bhavato bhūtvā tiṣṭhāmi tāvatā | tyajāmyahaṃ yadā te'rdhaṃ sampūrṇaṃ syāttadā dvayam

154

इत्यर्धभागहरणं भवेद्यदि यथेप्सितम् । तवैवाहं तदा शम्भो शरीरार्धं हराम्यहम्

ityardhabhāgaharaṇaṃ bhavedyadi yathepsitam | tavaivāhaṃ tadā śambho śarīrārdhaṃ harāmyaham

155

ईश्वर उवाच ।। एवमस्तु भवेन्नित्यं यथार्थं हर्तुमर्हसि । शरीरस्यार्धहरणं भूयस्तव यथेप्सितम्

īśvara uvāca || evamastu bhavennityaṃ yathārthaṃ hartumarhasi | śarīrasyārdhaharaṇaṃ bhūyastava yathepsitam

156

और्व्व उवाच ।। अथ गौरी तदा पूर्वमनुभूतं तपः स्थितौ । योगनिद्रास्वरूपं तदात्मनोऽचिन्तयद्धिया

aurvva uvāca || atha gaurī tadā pūrvamanubhūtaṃ tapaḥ sthitau | yoganidrāsvarūpaṃ tadātmano'cintayaddhiyā

157

हरं प्रणम्य प्रथमं ब्रह्माणं च ततः परम् । ततस्त्रिजगतामीशं हरिं नारायणं प्रभुम्

haraṃ praṇamya prathamaṃ brahmāṇaṃ ca tataḥ param | tatastrijagatāmīśaṃ hariṃ nārāyaṇaṃ prabhum

158

चिन्तयित्वा यदा तेषामेकतां सा जगन्मयी । आत्मानं योगनिद्रां च चिन्तयित्वा तपस्विनी

cintayitvā yadā teṣāmekatāṃ sā jaganmayī | ātmānaṃ yoganidrāṃ ca cintayitvā tapasvinī

159

दक्षिणे स्वशरीरस्य भागार्धं शशभृद्भृतः । शरीरस्य तदा वाममतिप्रेम्णा निजं हरे

dakṣiṇe svaśarīrasya bhāgārdhaṃ śaśabhṛdbhṛtaḥ | śarīrasya tadā vāmamatipremṇā nijaṃ hare

160

हरोऽपि स्वशरीरार्धं गौरीकाये तदा स्वयम् । प्रेम्णा न्यवेशयत्तस्याश्चिकीर्षुः प्रियमद्भुतम्

haro'pi svaśarīrārdhaṃ gaurīkāye tadā svayam | premṇā nyaveśayattasyāścikīrṣuḥ priyamadbhutam

161

अथ स्थित्वा तदा भर्गः काल्या सह चिरं तदा । परित्यज्य शरीरार्धं पृथगेव बभौ रुचा

atha sthitvā tadā bhargaḥ kālyā saha ciraṃ tadā | parityajya śarīrārdhaṃ pṛthageva babhau rucā

162

काली भूत्वा स्वर्णगौरी शरीरार्द्ध च शङ्करम् । प्राप्तमोदा तदात्मानं सन्तुष्टा च जगन्मयी

kālī bhūtvā svarṇagaurī śarīrārddha ca śaṅkaram | prāptamodā tadātmānaṃ santuṣṭā ca jaganmayī

163

एवं यदा शरीरार्धमादाय परमेश्वरी । रहस्ये तिष्ठति तदा राजतेऽतीव शोभना

evaṃ yadā śarīrārdhamādāya parameśvarī | rahasye tiṣṭhati tadā rājate'tīva śobhanā

164

अर्द्धं धम्मिल्लसंयुक्तं जटाजूटार्द्धयोजितम् । एकस्मिन् श्रवणे भोगी भागे जाम्बूनदार्चितम्

arddhaṃ dhammillasaṃyuktaṃ jaṭājūṭārddhayojitam | ekasmin śravaṇe bhogī bhāge jāmbūnadārcitam

165

कुण्डलं श्रवणेऽन्यस्मिन् शीर्षे तस्या व्यराजत । अर्द्धं मृगाक्षि चान्यार्द्धं वृषभाक्षि व्यजायत

kuṇḍalaṃ śravaṇe'nyasmin śīrṣe tasyā vyarājata | arddhaṃ mṛgākṣi cānyārddhaṃ vṛṣabhākṣi vyajāyata

166

अर्द्धं स्थूलनसं चारु तिलपुष्पनसं परम् । दीर्घश्मश्रु तथैवार्द्धमर्द्धं श्मश्रुविवर्जितम्

arddhaṃ sthūlanasaṃ cāru tilapuṣpanasaṃ param | dīrghaśmaśru tathaivārddhamarddhaṃ śmaśruvivarjitam

167

आरक्तचारुदर्शनं रक्तौष्ठमेकतस्तथा । अपरं शुक्लविपुलं दीर्घाकृतिरदं परम्

āraktacārudarśanaṃ raktauṣṭhamekatastathā | aparaṃ śuklavipulaṃ dīrghākṛtiradaṃ param

168

अर्द्धनीलगलं चार्द्धमपरं हारसंयुतम् । अर्द्धं कंकणकेयूरयुक्तबाहु तथापरम्

arddhanīlagalaṃ cārddhamaparaṃ hārasaṃyutam | arddhaṃ kaṃkaṇakeyūrayuktabāhu tathāparam

169

नागकेयूरसंयुक्तं स्थूलबाहुनिरूर्मिकम् । अर्धं विलोलसुभुजं परिहस्तभुजं परम्

nāgakeyūrasaṃyuktaṃ sthūlabāhunirūrmikam | ardhaṃ vilolasubhujaṃ parihastabhujaṃ param

170

एकत्र सोर्मिकाशाखा करस्यान्यत्र तां विना । एकस्तनं तु हृदयं रोमावल्यर्धसंयुतम्

ekatra sormikāśākhā karasyānyatra tāṃ vinā | ekastanaṃ tu hṛdayaṃ romāvalyardhasaṃyutam

171

रम्भास्तम्भसमानोरू सुपार्णितम मृदुपादकम् । एकं तथापरं स्थूलं संहतोरुपदाम्बुजम्

rambhāstambhasamānorū supārṇitama mṛdupādakam | ekaṃ tathāparaṃ sthūlaṃ saṃhatorupadāmbujam

172

एकं चारुमृदुस्थूलजघनं सुमनोहरम् । तथापरं दृढकटि संहतोर्द्धपदान्वयम्

ekaṃ cārumṛdusthūlajaghanaṃ sumanoharam | tathāparaṃ dṛḍhakaṭi saṃhatorddhapadānvayam

173

एकं वैयाघ्रचर्मोद्ययुक्तं भूतिविलेपनम् । अपरं मृदु कौशेयवसनं चन्दनोक्षितम्

ekaṃ vaiyāghracarmodyayuktaṃ bhūtivilepanam | aparaṃ mṛdu kauśeyavasanaṃ candanokṣitam

174

एवमर्द्धं तथा जातं योषिल्लक्षणसंयुतम् । अपरं बलवद् भूरि सुगूढं पुरुषाकृति

evamarddhaṃ tathā jātaṃ yoṣillakṣaṇasaṃyutam | aparaṃ balavad bhūri sugūḍhaṃ puruṣākṛti

175

एवमर्द्धं स्मररिपोर्जहार गिरिजा सती । हिताय सर्वजगतां कालिका कालिकोपमा

evamarddhaṃ smarariporjahāra girijā satī | hitāya sarvajagatāṃ kālikā kālikopamā

176

तस्याः शरीरं राजेन्द्र हरतन्वर्द्धसंयुतम् । येनोपमेयं तत्रास्ति मार्गितं भुवनत्रये

tasyāḥ śarīraṃ rājendra haratanvarddhasaṃyutam | yenopameyaṃ tatrāsti mārgitaṃ bhuvanatraye

177

सन्तानः पारिजातो वा एकान्तविशदस्तरुः । अमोघया यथा वल्ल्या तौ चापि ययतुर्नहि

santānaḥ pārijāto vā ekāntaviśadastaruḥ | amoghayā yathā vallyā tau cāpi yayaturnahi

178

बहुधा च पृथक् तेन तौ रेमाते नरेश्वर । अर्द्धनारीश्वरो भूत्वा स तु रेमे कदाचन

bahudhā ca pṛthak tena tau remāte nareśvara | arddhanārīśvaro bhūtvā sa tu reme kadācana

179

इति यद्यपि भूतेशः स्वयं शक्नोति कालिकाम् । गौरीं कर्तुं तदा सर्वभूतकारणकारणः

iti yadyapi bhūteśaḥ svayaṃ śaknoti kālikām | gaurīṃ kartuṃ tadā sarvabhūtakāraṇakāraṇaḥ

180

तथापि तां गिरिसुतां संयोज्य विविधैः पुरा । तपस्ययोजयद् देव; क्रियोपायैरनेकशः

tathāpi tāṃ girisutāṃ saṃyojya vividhaiḥ purā | tapasyayojayad deva; kriyopāyairanekaśaḥ

181

तपोनिर्धूतसर्वाङ्गी पश्चाद् गौरीमथाकरोत् । अर्द्धं च प्रददौ तस्यै शरीरस्य महेश्वरः

taponirdhūtasarvāṅgī paścād gaurīmathākarot | arddhaṃ ca pradadau tasyai śarīrasya maheśvaraḥ

182

नैवास्य तत्त्वं जानन्ति शक्राद्याः सकलाः सुराः । शरीरार्द्धप्रदानस्य तपसे योजनस्य च

naivāsya tattvaṃ jānanti śakrādyāḥ sakalāḥ surāḥ | śarīrārddhapradānasya tapase yojanasya ca

183

एतस्य तत्त्वं जानन्ति महात्मानो महाबलाः । नन्दी भृङ्गी महाकालो वेतालौ भैरवस्तथा

etasya tattvaṃ jānanti mahātmāno mahābalāḥ | nandī bhṛṅgī mahākālo vetālau bhairavastathā

184

अङ्गभूता महेशस्य वीतभीतास्तपोधनाः । ये मानुषशरीरेण प्रापिरे तपसो बलात् । गणानामाधिपत्यं तु ते जानन्ति हरं परम्

aṅgabhūtā maheśasya vītabhītāstapodhanāḥ | ye mānuṣaśarīreṇa prāpire tapaso balāt | gaṇānāmādhipatyaṃ tu te jānanti haraṃ param

185

एवं सदा त्वया योज्याः सानुगा नृपसत्तम । वनिता सत्क्रियोपायैस्ततो भद्रमवाप्स्यसि

evaṃ sadā tvayā yojyāḥ sānugā nṛpasattama | vanitā satkriyopāyaistato bhadramavāpsyasi

186

य इदं शृणुयान्नित्यमद्भुतं पुण्यदायकम् । शिवयो: प्रीतिकरणं शरीरार्द्धग्रहं तथा

ya idaṃ śṛṇuyānnityamadbhutaṃ puṇyadāyakam | śivayo: prītikaraṇaṃ śarīrārddhagrahaṃ tathā

187

गौरीत्वसाधनञ्चैव कालिकायाः शुभावहम्

gaurītvasādhanañcaiva kālikāyāḥ śubhāvaham

188

न तस्य विघ्ना जायन्ते स च पुण्यतमो मतः । दीर्घायुः स सुखी भूयात् पुत्रपौत्रसमन्वितः

na tasya vighnā jāyante sa ca puṇyatamo mataḥ | dīrghāyuḥ sa sukhī bhūyāt putrapautrasamanvitaḥ

189

सततं परिशृण्वानः शिवयोश्चरितं महत् । शिवलोकमवाप्नोति सुचिरं शिववल्लभः

satataṃ pariśṛṇvānaḥ śivayoścaritaṃ mahat | śivalokamavāpnoti suciraṃ śivavallabhaḥ

इति श्रीकालिकापुराणेऽर्द्धनारीश्वरचरिते पञ्चचत्वारिंशोध्यायः

iti śrīkālikāpurāṇe'rddhanārīśvaracarite pañcacatvāriṃśodhyāyaḥ

अथ श्रीकालिका पुराण अध्याय ४६

ॐ भं भद्रकालिकायै आगच्छ आगच्छ भं ॐ नमः ॥ ॥ क्रीं कालिकायै नमः ॥ षट्चत्वारिंशोऽध्यायः भृङ्गी-महाकालजन्मवर्णनम् ।। सगर उवाच ।। कोऽसौ भैरवनामाभूत् को वा वेतालसंज्ञकः । कथं वा तौ शरीरेण मानुषेण गणाधिपौ । अभूतां द्विजशार्दूल तन्मे वद महामुने

ॐ bhaṃ bhadrakālikāyai āgaccha āgaccha bhaṃ ॐ namaḥ || || krīṃ kālikāyai namaḥ || ṣaṭcatvāriṃśo'dhyāyaḥ bhṛṅgī-mahākālajanmavarṇanam || sagara uvāca || ko'sau bhairavanāmābhūt ko vā vetālasaṃjñakaḥ | kathaṃ vā tau śarīreṇa mānuṣeṇa gaṇādhipau | abhūtāṃ dvijaśārdūla tanme vada mahāmune

जानामि नन्दिनं विप्र सहायं शशभृद्धृत । यथाभवद्गणाध्यक्षस्तन्नारदमुखाच्छ्रुतम्

jānāmi nandinaṃ vipra sahāyaṃ śaśabhṛddhṛta | yathābhavadgaṇādhyakṣastannāradamukhācchrutam

यथा भृङ्गिमहाकालौ विश्रुतौ हि हरात्मजौ । कथं वा तौ समुत्पन्नौ त्वत्तः श्रोतुं समुत्सहे

yathā bhṛṅgimahākālau viśrutau hi harātmajau | kathaṃ vā tau samutpannau tvattaḥ śrotuṃ samutsahe

योऽसौ शरभरूपस्य महादेवस्य वै पुरा । कायभागः श्रुतः पूर्वं स महाभैरवाह्वयः

yo'sau śarabharūpasya mahādevasya vai purā | kāyabhāgaḥ śrutaḥ pūrvaṃ sa mahābhairavāhvayaḥ

स एव किं भैरवाख्यः किं वान्यो द्विजसत्तम । वेत्तुं तत्त्वेन तत् सर्वमिच्छामि द्विजसत्तम

sa eva kiṃ bhairavākhyaḥ kiṃ vānyo dvijasattama | vettuṃ tattvena tat sarvamicchāmi dvijasattama

कस्य वा तनयौ भूत्वा गणाध्यक्षत्वमागतौ । तच्चापि कथयस्वाद्य यथा तौ वानराननौ

kasya vā tanayau bhūtvā gaṇādhyakṣatvamāgatau | taccāpi kathayasvādya yathā tau vānarānanau

और्व उवाच ॥ शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि महाकालस्य भृङ्गिणः । भैरवस्यापि चरितं वेतालस्य महात्मनः

aurva uvāca || śṛṇu rājan pravakṣyāmi mahākālasya bhṛṅgiṇaḥ | bhairavasyāpi caritaṃ vetālasya mahātmanaḥ

योऽसौ भृङ्गी हरसुतो महाकालोऽपि भर्गजः । तावेव गौरीशापेन सम्भूय नरयोनिजौ । वेतालभैरवौ जातौ पृथिव्यां नृपवेश्मनि

yo'sau bhṛṅgī harasuto mahākālo'pi bhargajaḥ | tāveva gaurīśāpena sambhūya narayonijau | vetālabhairavau jātau pṛthivyāṃ nṛpaveśmani

यथा भृङ्गिमहाकालाव्युत्पन्नौ प्राक् तथा शृणु । योऽसौ महाभैरवाख्यः स कायः शरभो हरः

yathā bhṛṅgimahākālāvyutpannau prāk tathā śṛṇu | yo'sau mahābhairavākhyaḥ sa kāyaḥ śarabho haraḥ

भैरवः पृथगेवायं गणाध्यक्षो हरात्मजः । ऊढायां हिमवत्पुत्र्यां भर्गेण सुमहात्मना

bhairavaḥ pṛthagevāyaṃ gaṇādhyakṣo harātmajaḥ | ūḍhāyāṃ himavatputryāṃ bhargeṇa sumahātmanā

तारकस्य वधार्थाय देवैः शक्रपुरोगमैः । स्तुतिभिर्नतिभिः शम्भुं सन्ततिर्याचिता पुरा

tārakasya vadhārthāya devaiḥ śakrapurogamaiḥ | stutibhirnatibhiḥ śambhuṃ santatiryācitā purā

स याचितो देवगणैर्भगवान् वृषभध्वजः । महामैथुनमारेभे सन्तानायोमया सह

sa yācito devagaṇairbhagavān vṛṣabhadhvajaḥ | mahāmaithunamārebhe santānāyomayā saha

आरब्धे मैथुने तेन नरवर्येण वै ययुः । द्वात्रिंशद् वत्सरा राजन् क्षणवच्चन्द्रधारिणः

ārabdhe maithune tena naravaryeṇa vai yayuḥ | dvātriṃśad vatsarā rājan kṣaṇavaccandradhāriṇaḥ

स महामैथुनं कुर्वंस्तृप्तिं नाप महेश्वरः । नाप्यस्य प्रच्युतं तेजो न तृप्तिं प्राप पार्वती

sa mahāmaithunaṃ kurvaṃstṛptiṃ nāpa maheśvaraḥ | nāpyasya pracyutaṃ tejo na tṛptiṃ prāpa pārvatī

तन्महासङ्गसमये चकम्पे वसुधा स्फुटम् । आकुलाः सकला देवा: स्युः स्वर्गस्थाश्च येऽपरे

tanmahāsaṅgasamaye cakampe vasudhā sphuṭam | ākulāḥ sakalā devā: syuḥ svargasthāśca ye'pare

सर्वं जगत्तदा भूतमाकुलं शिवयोस्तयोः । ततो निवृत्तिजातेन महामैथुनकर्मणा

sarvaṃ jagattadā bhūtamākulaṃ śivayostayoḥ | tato nivṛttijātena mahāmaithunakarmaṇā

अथ सेन्द्राः सुराः सर्वं ब्रह्माणं जगतां पतिम् । शरण्यं शरणं जग्मुर्भीताः शङ्करकेलिभिः

atha sendrāḥ surāḥ sarvaṃ brahmāṇaṃ jagatāṃ patim | śaraṇyaṃ śaraṇaṃ jagmurbhītāḥ śaṅkarakelibhiḥ

ते सम्भूयाथ धातारं प्रणम्य च सुरोत्तमाः । आकुलं सर्वमाचक्षुर्हरमैथुनकर्मणा

te sambhūyātha dhātāraṃ praṇamya ca surottamāḥ | ākulaṃ sarvamācakṣurharamaithunakarmaṇā

ततः सर्वान् देवगणान् पश्चात् कृत्वैव वृत्रहा । स्वयमाह विधातारं तत्कालभयभाषितम् ।। १९ ।।. ।। इन्द्र उवाच ॥ आकुलाः सकलालोका हरमैथुनकर्मणा । अहं महद्भयं प्राप्य शरणं त्वामिहागतः

tataḥ sarvān devagaṇān paścāt kṛtvaiva vṛtrahā | svayamāha vidhātāraṃ tatkālabhayabhāṣitam || 19 ||. || indra uvāca || ākulāḥ sakalālokā haramaithunakarmaṇā | ahaṃ mahadbhayaṃ prāpya śaraṇaṃ tvāmihāgataḥ

एवम्भूते सङ्गमे च शङ्करस्योमया सह । यः पुत्रो जायते ब्रह्मन् स मामभिभविष्यति

evambhūte saṅgame ca śaṅkarasyomayā saha | yaḥ putro jāyate brahman sa māmabhibhaviṣyati

तत्क्रियादर्शनादेव सूत्पन्नादपि तत्सुतात् । ब्रह्मन् जातं भयं मेऽद्य तारकादपि चाधिकम्

tatkriyādarśanādeva sūtpannādapi tatsutāt | brahman jātaṃ bhayaṃ me'dya tārakādapi cādhikam

तस्मादेवं त्वं विधेहि तत्सुतो मां सुरान्यथा । न बाधेत तथा यत्नात्तारयास्मान्महाभयात्

tasmādevaṃ tvaṃ vidhehi tatsuto māṃ surānyathā | na bādheta tathā yatnāttārayāsmānmahābhayāt

ब्रह्मोवाच ।। उमायां जायते पुत्रो यदि शङ्करतेजसा । अशक्यः सर्वलोकेशैः सेन्द्रैरपि सुरासुरैः

brahmovāca || umāyāṃ jāyate putro yadi śaṅkaratejasā | aśakyaḥ sarvalokeśaiḥ sendrairapi surāsuraiḥ

तस्माद्धरो यथोमायां न प्रसूतो भविष्यति । तथाहं संविधास्यामि गत्वा देवैर्हरान्तिकम्

tasmāddharo yathomāyāṃ na prasūto bhaviṣyati | tathāhaṃ saṃvidhāsyāmi gatvā devairharāntikam

तारकस्य विघातश्च यथा स्याद्धरतेजसा । तच्चाप्यहं करिष्यामि व्येतु ते मानसो ज्वरः

tārakasya vighātaśca yathā syāddharatejasā | taccāpyahaṃ kariṣyāmi vyetu te mānaso jvaraḥ

और्व उवाच ।। इत्युक्त्वा सह देवौघैः कैलासाद्रि प्रजापतिः । जगाम रेमे गिरिशो गिरिपुत्र्या समं भृशम्

aurva uvāca || ityuktvā saha devaughaiḥ kailāsādri prajāpatiḥ | jagāma reme giriśo giriputryā samaṃ bhṛśam

तत्र गत्वा महादेवं ब्रह्मा लोकपितामहः । सर्वैः सुरगणैः सार्धं तुष्टाव वृषभध्वजम्

tatra gatvā mahādevaṃ brahmā lokapitāmahaḥ | sarvaiḥ suragaṇaiḥ sārdhaṃ tuṣṭāva vṛṣabhadhvajam

देवा ऊचुः ।। प्रीतये यस्य न रतिर्न कामो यन्मनोभवः । न यस्य जन्मनो हेतुस्तस्मै तुभ्यं नमो नमः

devā ūcuḥ || prītaye yasya na ratirna kāmo yanmanobhavaḥ | na yasya janmano hetustasmai tubhyaṃ namo namaḥ

यस्य लोकहितायैव जातो जायापरिग्रहः । त्र्यम्बकाय नमस्तस्मै स शिवो नः प्रसीदतु

yasya lokahitāyaiva jāto jāyāparigrahaḥ | tryambakāya namastasmai sa śivo naḥ prasīdatu

यन्मन्मथं विना देवं शृङ्गाराद्या विशन्ति च । स्वबलेनैव तं देवं त्वां वयं प्रणता हरम्

yanmanmathaṃ vinā devaṃ śṛṅgārādyā viśanti ca | svabalenaiva taṃ devaṃ tvāṃ vayaṃ praṇatā haram

हिरण्यरेताः स्वर्णाभो यो हिरण्यभुजाह्वयः । स त्वं सर्गहरो देवो नित्यं नोऽभिप्रसीदतु

hiraṇyaretāḥ svarṇābho yo hiraṇyabhujāhvayaḥ | sa tvaṃ sargaharo devo nityaṃ no'bhiprasīdatu

जगन्मयी योगनिद्रा विष्णुमाया बलीयसी । तस्याभवत् स्वयं जाया तस्मै तुभ्यं नमो नमः

jaganmayī yoganidrā viṣṇumāyā balīyasī | tasyābhavat svayaṃ jāyā tasmai tubhyaṃ namo namaḥ

पञ्चभूतमयं यस्य पञ्चशीर्षं विराजते । तं पञ्चवदनं देवं भक्त्या त्वां प्रणमामहे

pañcabhūtamayaṃ yasya pañcaśīrṣaṃ virājate | taṃ pañcavadanaṃ devaṃ bhaktyā tvāṃ praṇamāmahe

सद्योजातमघोरं च वामदेवमुमापतिम् । ईशानं प्रणमामोऽद्य यं तत्पुरुषमाह वै

sadyojātamaghoraṃ ca vāmadevamumāpatim | īśānaṃ praṇamāmo'dya yaṃ tatpuruṣamāha vai

योऽसतामशिवो नित्यं यो वा भक्तिमतां शिवः । शिवाशिवस्वरूपाय नमस्तस्मै शिवाय ते

yo'satāmaśivo nityaṃ yo vā bhaktimatāṃ śivaḥ | śivāśivasvarūpāya namastasmai śivāya te

रूपैस्त्रिभिर्य: स्थितिसृष्टिनाशं विष्ण्वात्मभिः शम्भुरिति प्रसिद्धैः । करोति शश्वजगतां नुमस्तं शिवं विरूपाक्षममुं शिवेशम्

rūpaistribhirya: sthitisṛṣṭināśaṃ viṣṇvātmabhiḥ śambhuriti prasiddhaiḥ | karoti śaśvajagatāṃ numastaṃ śivaṃ virūpākṣamamuṃ śiveśam

यः शूलखट्वाङ्गमृगाङ्कधारी यो गोध्वजः शक्तिमान् पञ्चरूपी । तस्मै तुभ्यं जातवेदः प्रभाय भूयो भूयो नो नमः शङ्कराय

yaḥ śūlakhaṭvāṅgamṛgāṅkadhārī yo godhvajaḥ śaktimān pañcarūpī | tasmai tubhyaṃ jātavedaḥ prabhāya bhūyo bhūyo no namaḥ śaṅkarāya

ब्रह्मर्चिष्मान् भोगभृद्दैत्यहन्ता यन्ता योद्धा वीतगर्भो जगत्याः । स त्वं स्तुतो नः प्रसीदत्वनन्तो नित्योद्रेकी मुक्तरूप: प्रधानः

brahmarciṣmān bhogabhṛddaityahantā yantā yoddhā vītagarbho jagatyāḥ | sa tvaṃ stuto naḥ prasīdatvananto nityodrekī muktarūpa: pradhānaḥ

परब्रह्मरूपी नियतैकमुक्तः परज्योतिरूपी नियतस्त्वनन्तः । परः पाररूपी नियतात्मभागी स नो भर्गरूपी गिरिशोऽस्तु भूत्यै

parabrahmarūpī niyataikamuktaḥ parajyotirūpī niyatastvanantaḥ | paraḥ pārarūpī niyatātmabhāgī sa no bhargarūpī giriśo'stu bhūtyai

उमापतिं महामायं महादेवं जगत्पतिम् । शिवं शिवकरं शान्तं नमामः स प्रसीदतु

umāpatiṃ mahāmāyaṃ mahādevaṃ jagatpatim | śivaṃ śivakaraṃ śāntaṃ namāmaḥ sa prasīdatu

और्व उवाच ॥ इति स्तुतो महादेव: शक्राद्यैस्त्रिदशैः स्वयम् । उमासङ्गं परित्यज्य भर्गोऽगात्त्रिदिवौकसः

aurva uvāca || iti stuto mahādeva: śakrādyaistridaśaiḥ svayam | umāsaṅgaṃ parityajya bhargo'gāttridivaukasaḥ

येन भावेन स तदा महामैथुनतत्परः । आसीत् तेनैव भावेन ब्रह्मादीनां ससादह

yena bhāvena sa tadā mahāmaithunatatparaḥ | āsīt tenaiva bhāvena brahmādīnāṃ sasādaha

अथ तान् स सुरान् प्राह महादेवस्त्वरन्निव । किमर्थमागता यूयं तन्मे वदत निर्जराः । तमूचुस्त्रिदशाः सर्वे ब्रह्मशक्रपुरोगमाः

atha tān sa surān prāha mahādevastvaranniva | kimarthamāgatā yūyaṃ tanme vadata nirjarāḥ | tamūcustridaśāḥ sarve brahmaśakrapurogamāḥ

ब्रह्मादयः ऊचुः ।। त्वन्महामैथुनाद्धर्ग व्याकुलं सकलं जगत् । पृथिवी कम्पतेऽतीव सशैलवनकानना

brahmādayaḥ ūcuḥ || tvanmahāmaithunāddharga vyākulaṃ sakalaṃ jagat | pṛthivī kampate'tīva saśailavanakānanā

सागराः क्षुभिताः सर्वे नदा नद्यश्च शङ्कर । देवाश्च सर्वे दिक्पालान शान्तिं प्राप्नुवन्ति वै

sāgarāḥ kṣubhitāḥ sarve nadā nadyaśca śaṅkara | devāśca sarve dikpālāna śāntiṃ prāpnuvanti vai

तस्मात् त्वं सर्वलोकेश सकलाननुकम्पय । त्यक्त्वा महामैथुनं तु रतिमात्रं नियोजय

tasmāt tvaṃ sarvalokeśa sakalānanukampaya | tyaktvā mahāmaithunaṃ tu ratimātraṃ niyojaya

और्व उवाच । एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य ब्रह्मणः परमात्मनः । उवाच शङ्करो देव नातिहृष्टमना इव

aurva uvāca | etacchrutvā vacastasya brahmaṇaḥ paramātmanaḥ | uvāca śaṅkaro deva nātihṛṣṭamanā iva

ईश्वर उवाच ।। इयं प्रवृत्तिर्भवतां शिवायामरसत्तमाः । त्यक्ते महामैथुने तु रतिमात्रं प्रयोजिते । नोमायां भविता पुत्रस्तदर्थमयमुद्यमः

īśvara uvāca || iyaṃ pravṛttirbhavatāṃ śivāyāmarasattamāḥ | tyakte mahāmaithune tu ratimātraṃ prayojite | nomāyāṃ bhavitā putrastadarthamayamudyamaḥ

उमाशरीरज: पुत्रो यो भवेन्मम तेजसा । स एव तु रिपून् हत्वा त्रिदशान् वर्धयिष्यति

umāśarīraja: putro yo bhavenmama tejasā | sa eva tu ripūn hatvā tridaśān vardhayiṣyati

तस्मान्महामैथुने मेऽतीव भीताः सुरोत्तमाः । स्वं स्वं स्थानं प्रगच्छन्तु अहं तदनुचिन्तये

tasmānmahāmaithune me'tīva bhītāḥ surottamāḥ | svaṃ svaṃ sthānaṃ pragacchantu ahaṃ tadanucintaye

देवा ऊचुः ।। उमाशरीरज: पुत्रो यथा न भविता हर । तथा कुरु जगन्नाथ तन्महामैथुनं त्यज

devā ūcuḥ || umāśarīraja: putro yathā na bhavitā hara | tathā kuru jagannātha tanmahāmaithunaṃ tyaja

ईश्वर उवाच ।। रतिमात्रेण नोमायां मत्पुत्रः सम्भविष्यति । महामैथुनसन्त्यागात् स्यादपुत्री तु पार्वती

īśvara uvāca || ratimātreṇa nomāyāṃ matputraḥ sambhaviṣyati | mahāmaithunasantyāgāt syādaputrī tu pārvatī

तस्मादहं तु देवानां वचनाद् ब्रह्मणस्तथा । त्यक्ष्ये महामैथुनं तु किं त्वेकं कुरुतामराः

tasmādahaṃ tu devānāṃ vacanād brahmaṇastathā | tyakṣye mahāmaithunaṃ tu kiṃ tvekaṃ kurutāmarāḥ

येन मे प्रसृतं तेजो महामैथुनकारणात् । धार्यं तेजस्विनं देवमानयन्त्वमरास्तु तम्

yena me prasṛtaṃ tejo mahāmaithunakāraṇāt | dhāryaṃ tejasvinaṃ devamānayantvamarāstu tam

यो निष्कम्पो निर्विकारो भूत्वा तेजोग्रहीष्यति । तन्मे वदन्तु त्रिदशास्त्यक्ष्ये तेजः शरीरजम्

yo niṣkampo nirvikāro bhūtvā tejograhīṣyati | tanme vadantu tridaśāstyakṣye tejaḥ śarīrajam

और्व उवाच ॥ वृषध्वजवचः श्रुत्वा देवा ब्रह्मपुरोगमाः । हरतेजोग्रहायाथ वीतिहोत्रं ययुर्द्धिया

aurva uvāca || vṛṣadhvajavacaḥ śrutvā devā brahmapurogamāḥ | haratejograhāyātha vītihotraṃ yayurddhiyā

अथ ब्रह्माणमांमन्त्र्य तथानुज्ञाप्य पावकम् । सेन्द्रा देवगणाः सर्वे हरमूचुरिदं वचः

atha brahmāṇamāṃmantrya tathānujñāpya pāvakam | sendrā devagaṇāḥ sarve haramūcuridaṃ vacaḥ

देवा ऊचुः ।। एष वैश्वानरः श्रीमान् भूरितेजमयो बली । महामैथुनबीजं तु त्वत्तेजः संग्रहीष्यति

devā ūcuḥ || eṣa vaiśvānaraḥ śrīmān bhūritejamayo balī | mahāmaithunabījaṃ tu tvattejaḥ saṃgrahīṣyati

और्व उवाच ॥ इत्युक्त्वा त्रिदशाः सर्वे वीतिहोत्रं पुरः स्थितम् । तस्मै निदेशयामासुः शम्भवे सर्वहेतवे

aurva uvāca || ityuktvā tridaśāḥ sarve vītihotraṃ puraḥ sthitam | tasmai nideśayāmāsuḥ śambhave sarvahetave

ततः षडङ्गं स्वं रेतो व्यादिते दहनानने । उत्ससर्ज महाबाहुर्महामैथुनकारणम्

tataḥ ṣaḍaṅgaṃ svaṃ reto vyādite dahanānane | utsasarja mahābāhurmahāmaithunakāraṇam

अग्नावुत्सृज्यमानस्य तेजस: शशभृद्धृतः । अद्वयमतिस्वल्पं गिरिप्रस्थे पपात ह

agnāvutsṛjyamānasya tejasa: śaśabhṛddhṛtaḥ | advayamatisvalpaṃ giriprasthe papāta ha

तयोस्तु कणयोः सद्यः सम्भूतौ शङ्करात्मजौ । एको भृङ्गसमः कृष्णो भिन्नाञ्जननिभोऽपरः

tayostu kaṇayoḥ sadyaḥ sambhūtau śaṅkarātmajau | eko bhṛṅgasamaḥ kṛṣṇo bhinnāñjananibho'paraḥ

भृङ्गाभस्य तदा ब्रह्मा नाम भृङ्गीति चाकरोत् । महाकृष्णैकरूपस्य महाकालेति लोकभृत्

bhṛṅgābhasya tadā brahmā nāma bhṛṅgīti cākarot | mahākṛṣṇaikarūpasya mahākāleti lokabhṛt

ततस्तौ पालयामास शङ्करः प्रमथोत्करैः । अपर्णा चापि तथा क्रमात् तावति वर्द्धितौ

tatastau pālayāmāsa śaṅkaraḥ pramathotkaraiḥ | aparṇā cāpi tathā kramāt tāvati varddhitau

प्रवृद्धौ तौ महात्मानौ हरोमाप्रतिपालितौ । क्रमाद् गणेशौ कृत्वा तौ हरो द्वारि न्ययोजयत्

pravṛddhau tau mahātmānau haromāpratipālitau | kramād gaṇeśau kṛtvā tau haro dvāri nyayojayat

सगर उवाच ।। उत्सृष्टमग्नौ यत्तेजस्तत् किं वृत्तं द्विजोत्तम । तदप्यहं श्रोतुमिच्छुः संक्षेपात् तद्वदस्व मे

sagara uvāca || utsṛṣṭamagnau yattejastat kiṃ vṛttaṃ dvijottama | tadapyahaṃ śrotumicchuḥ saṃkṣepāt tadvadasva me

और्व उवाच ॥ अग्नावुत्सृज्य तेजांसि तावत्कालं वृषध्वजः । आकाशगङ्गामुद्दिश्य देवानिदमुवाच ह

aurva uvāca || agnāvutsṛjya tejāṃsi tāvatkālaṃ vṛṣadhvajaḥ | ākāśagaṅgāmuddiśya devānidamuvāca ha

वृषध्वजोवाच ।। एतत् तेजो दुराधर्षं स्त्रीभिरन्यैः सुरोत्तमाः । योगनिद्रामृते देवीं शैलपुत्रीमृतेऽथवा

vṛṣadhvajovāca || etat tejo durādharṣaṃ strībhiranyaiḥ surottamāḥ | yoganidrāmṛte devīṃ śailaputrīmṛte'thavā

तस्मादहं प्रवक्ष्यामि यथेदं तेजसा सुतः । यत्र वा भविता देवो या च वा तद्ग्रहीष्यति

tasmādahaṃ pravakṣyāmi yathedaṃ tejasā sutaḥ | yatra vā bhavitā devo yā ca vā tadgrahīṣyati

इयं त्वाकाशगा गङ्गा शैलराजसुतापरा । उमाया भगिनी ज्येष्ठा ततोऽपत्यं हुताशनात्

iyaṃ tvākāśagā gaṅgā śailarājasutāparā | umāyā bhaginī jyeṣṭhā tato'patyaṃ hutāśanāt

जनिष्यत्यात्मवीर्येण तेजसानुपमद्युतिः । भविष्यति स वः श्रीमान् सेनापतिररिन्दमः

janiṣyatyātmavīryeṇa tejasānupamadyutiḥ | bhaviṣyati sa vaḥ śrīmān senāpatirarindamaḥ

स तारकं वः पुरतो विजेष्यति शिखिध्वजः । अमोघया महाशक्त्या मयैव प्रतिवर्द्धितः

sa tārakaṃ vaḥ purato vijeṣyati śikhidhvajaḥ | amoghayā mahāśaktyā mayaiva prativarddhitaḥ

और्व उवाच ॥ इत्युक्त्वा स महादेवो विसृज्य सकलान् सुरान् । पार्वतीमभिसंमन्त्र्य शौचार्थं गतवांस्तदा

aurva uvāca || ityuktvā sa mahādevo visṛjya sakalān surān | pārvatīmabhisaṃmantrya śaucārthaṃ gatavāṃstadā

पार्वतीवचनं श्रुत्वा देवानामप्रियं सती । चुकोप त्रिदशौघाय पुत्राशा परिवर्जिता

pārvatīvacanaṃ śrutvā devānāmapriyaṃ satī | cukopa tridaśaughāya putrāśā parivarjitā

मन्युना दह्यमानेव स्फुरदोष्ठाधरा तदा । इदमाह सुरान् दृष्ट्वा हरं च त्यक्तमैथुनम्

manyunā dahyamāneva sphuradoṣṭhādharā tadā | idamāha surān dṛṣṭvā haraṃ ca tyaktamaithunam

देव्युवाच ।। यस्माद्वियोजितः शम्भुर्युष्माभिर्मम मैथुने । अजातपुत्रा च कृता वारस्त्रीवाहम्मर्दिता

devyuvāca || yasmādviyojitaḥ śambhuryuṣmābhirmama maithune | ajātaputrā ca kṛtā vārastrīvāhammarditā

तस्मात् सर्वे सुरगणा अद्यावधि निरन्तरम् । महामैथुनविभ्रष्टा भवन्तु निजयोषिति

tasmāt sarve suragaṇā adyāvadhi nirantaram | mahāmaithunavibhraṣṭā bhavantu nijayoṣiti

तेषामपि तथा पुत्रा न जनिष्यन्ति मे यथा । भार्याश्च सन्त्वपत्येन हीना देव्यो वराङ्गनाः

teṣāmapi tathā putrā na janiṣyanti me yathā | bhāryāśca santvapatyena hīnā devyo varāṅganāḥ

यथाहं परितप्यामि पुत्राशा परिवर्जिता । तथा सन्तु समस्तास्ता देव्यः पुत्राशयाच्युताः

yathāhaṃ paritapyāmi putrāśā parivarjitā | tathā santu samastāstā devyaḥ putrāśayācyutāḥ

और्व उवाच ।। एवं सुरान् गिरिसुता शशाप कुपिता भृशम् । तत्कालावधि न स्वर्गे जायन्ते देवपुत्रकाः । नाद्यापि सम्प्रजायन्ते पुत्रास्तासु सुधाशिनाम्

aurva uvāca || evaṃ surān girisutā śaśāpa kupitā bhṛśam | tatkālāvadhi na svarge jāyante devaputrakāḥ | nādyāpi samprajāyante putrāstāsu sudhāśinām

दहनोऽपि तथा काले प्राप्ते गङ्गोदरे स्वयम् । रेतः संक्रामयामास शाम्भवं स्वर्णसन्निभम्

dahano'pi tathā kāle prāpte gaṅgodare svayam | retaḥ saṃkrāmayāmāsa śāmbhavaṃ svarṇasannibham

सा तेन रेतसा देवी सर्वलक्षणसंयुतम् । एकः स्कन्दो विशाखाख्यो द्वितीयश्चारुरूपधृक् । शक्तिद्वयधरौ द्वौ तौ तेजः कान्तिविवर्द्धितौ

sā tena retasā devī sarvalakṣaṇasaṃyutam | ekaḥ skando viśākhākhyo dvitīyaścārurūpadhṛk | śaktidvayadharau dvau tau tejaḥ kāntivivarddhitau

तावेकत्वं जगामाशु विशाखः स्कन्द एव च । शिशुश्चाप्यभवद् यातो यथान्यस्य सुतस्तथा

tāvekatvaṃ jagāmāśu viśākhaḥ skanda eva ca | śiśuścāpyabhavad yāto yathānyasya sutastathā

ततस्तं तनयं जातं तथा दृष्ट्वातिविस्मिता । मध्ये शरवणस्याशु गङ्गा तं व्यसृजद्धठात्

tatastaṃ tanayaṃ jātaṃ tathā dṛṣṭvātivismitā | madhye śaravaṇasyāśu gaṅgā taṃ vyasṛjaddhaṭhāt

विसृज्य गर्भं तं गङ्गा बहुलायै स्वयं तदा । गर्भवृत्तान्तमाचख्यौ जातं च व्यसृजद् यथा

visṛjya garbhaṃ taṃ gaṅgā bahulāyai svayaṃ tadā | garbhavṛttāntamācakhyau jātaṃ ca vyasṛjad yathā

तच्छ्रुत्वा बहुला ज्ञात्वा महादेवतनूद्भवम् । परिगृह्य सुतं तं तु पालयामास कृत्तिका

tacchrutvā bahulā jñātvā mahādevatanūdbhavam | parigṛhya sutaṃ taṃ tu pālayāmāsa kṛttikā

उमायाः शङ्करस्यापि विज्ञाप्यानुमते तयोः । ततो नीत्वा ददौ देव्यै तं पुत्रमरिमर्दनम्

umāyāḥ śaṅkarasyāpi vijñāpyānumate tayoḥ | tato nītvā dadau devyai taṃ putramarimardanam

सोऽतिवृद्धः शक्तिधरो महाबलपराक्रमः । वर्द्धितः शङ्करेणाशु देवसेनाधिपोऽभवत्

so'tivṛddhaḥ śaktidharo mahābalaparākramaḥ | varddhitaḥ śaṅkareṇāśu devasenādhipo'bhavat

ततः सुरारिं सगणं तारकं लोकतारकम् । शक्तिहस्तो हरसुतः प्रममाथ महाबलम्

tataḥ surāriṃ sagaṇaṃ tārakaṃ lokatārakam | śaktihasto harasutaḥ pramamātha mahābalam

एवमग्नौ समुत्सृष्टं तेजो भर्गेण सङ्गतम् । यथा वृत्तं तथा तेऽद्य कथितं नृपसत्तम

evamagnau samutsṛṣṭaṃ tejo bhargeṇa saṅgatam | yathā vṛttaṃ tathā te'dya kathitaṃ nṛpasattama

साम्प्रतं प्रस्तुतं श्राव्यं महाकालस्य भृङ्गिणः । वृत्तान्तं शृणु राजेन्द्र तौ भूतौ मनुजौ यथा

sāmprataṃ prastutaṃ śrāvyaṃ mahākālasya bhṛṅgiṇaḥ | vṛttāntaṃ śṛṇu rājendra tau bhūtau manujau yathā

इति श्रीकालिकापुराणे भृङ्गीमहाकालजन्मवर्णननाम षट्चत्वारिंशोऽध्यायः

iti śrīkālikāpurāṇe bhṛṅgīmahākālajanmavarṇananāma ṣaṭcatvāriṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः ४७

और्व्य उवाच।। हरो यावद् जगत्यर्थे देववर्गैः प्रसादितः। तावन्महामैथुनेन हीनोऽभूदुमया सह।। ४७..

aurvya uvāca|| haro yāvad jagatyarthe devavargaiḥ prasāditaḥ| tāvanmahāmaithunena hīno'bhūdumayā saha|| 47..

वर्तते रतिमात्रेण स्वेच्छां सम्पूरयन् सदा। यथामनोरथं देव्याः सततं पूरयन्मृडः।। ४७..

vartate ratimātreṇa svecchāṃ sampūrayan sadā| yathāmanorathaṃ devyāḥ satataṃ pūrayanmṛḍaḥ|| 47..

अथैकदोमया सार्धं निगूढे रतिमन्दिरे। नर्माकरोन्महादेवो मोदयुक्तो रतिप्रियः।। ४७..

athaikadomayā sārdhaṃ nigūḍhe ratimandire| narmākaronmahādevo modayukto ratipriyaḥ|| 47..

यदा सा नर्मणे याता गौरी स्मरहरन्तिकम्। तदा भृङ्गिमहाकालौ द्वाःस्थौ द्वारि प्रतिष्ठितौ।। ४७..

yadā sā narmaṇe yātā gaurī smaraharantikam| tadā bhṛṅgimahākālau dvāḥsthau dvāri pratiṣṭhitau|| 47..

नर्मावसाने सा देवी मुक्तधम्मिल्लबन्धना। बन्धहीनं गलद्‌गात्राद्वस्त्रमालम्ब्य पाणिना।। ४७..

narmāvasāne sā devī muktadhammillabandhanā| bandhahīnaṃ galadgātrādvastramālambya pāṇinā|| 47..

व्यस्तहारा गन्धपुष्पैराकुलैर्नातिशोभना । विलुप्तकुङ्कुमा दष्टदशनच्छदविभ्रमा।। ४७..

vyastahārā gandhapuṣpairākulairnātiśobhanā | viluptakuṅkumā daṣṭadaśanacchadavibhramā|| 47..

निःसृतारतिसङ्केलिनिलयाज्जलजानना । ईषदाघूर्णनयना निचितास्वेदबिन्दुभिः।। ४७..

niḥsṛtāratisaṅkelinilayājjalajānanā | īṣadāghūrṇanayanā nicitāsvedabindubhiḥ|| 47..

तां निःसरन्तीं सदनात् तथाभूतामनिन्दिताम्। अयोग्यां वीक्षितुञ्चन्यैर्वृषध्वजमृते पतिम् ।। ४७..

tāṃ niḥsarantīṃ sadanāt tathābhūtāmaninditām| ayogyāṃ vīkṣituñcanyairvṛṣadhvajamṛte patim || 47..

ददशृतुर्महात्मानौ नातिहृष्टात्ममानसौ। भृङ्गी चापि महाकालः प्राप्तकालं चुकोपतुः।। ४७..

dadaśṛturmahātmānau nātihṛṣṭātmamānasau| bhṛṅgī cāpi mahākālaḥ prāptakālaṃ cukopatuḥ|| 47..

दृष्ट् वा तां मातरं दीनौ तथाभूतावधोमुखौ। चिन्तां च जग्मतुस्तीव्रां निशश्वसतुरुत्तमौ।। ४७..

dṛṣṭ vā tāṃ mātaraṃ dīnau tathābhūtāvadhomukhau| cintāṃ ca jagmatustīvrāṃ niśaśvasaturuttamau|| 47..

तौ पश्यन्तौ तदा देवी ददर्श हिमवत्सुता। चुकोप च तदापर्णा वाक्यं चैतदुवाच ह।। ४७..

tau paśyantau tadā devī dadarśa himavatsutā| cukopa ca tadāparṇā vākyaṃ caitaduvāca ha|| 47..

एवंभूतं च मां कस्मादसम्बद्धावपश्यताम्। भवन्ती तनयौ शुद्धौ ह्नीमर्यादाविवर्जितौ।। ४७..

evaṃbhūtaṃ ca māṃ kasmādasambaddhāvapaśyatām| bhavantī tanayau śuddhau hnīmaryādāvivarjitau|| 47..

यष्मादिमाममर्यादां भवन्तौ निरपत्रपौ। अकुर्वतां ततो भूयाद् सवतोर्जन्म मानुषे।। ४७..

yaṣmādimāmamaryādāṃ bhavantau nirapatrapau| akurvatāṃ tato bhūyād savatorjanma mānuṣe|| 47..

मानुषीं योनिमासाद्य मदवेक्षवणदोषतः। भविष्यन्तौ भवन्तौ तु शाखामृगमुखौ भुवि।। ४७..

mānuṣīṃ yonimāsādya madavekṣavaṇadoṣataḥ| bhaviṣyantau bhavantau tu śākhāmṛgamukhau bhuvi|| 47..

इति तावुमया शप्तौ हरपुत्रौ महामती। भृङ्गी चैव महाकालः स्वमातुरन्तिकं तदा।। ४७..

iti tāvumayā śaptau haraputrau mahāmatī| bhṛṅgī caiva mahākālaḥ svamāturantikaṃ tadā|| 47..

तौ प्रप्तदुःकौ तु तदा दुर्मस्कौ हरात्मजौ। शापं तस्या न सेहाते प्रोचतुश्चेदमद्रिजाम्।। ४७..

tau praptaduḥkau tu tadā durmaskau harātmajau| śāpaṃ tasyā na sehāte procatuścedamadrijām|| 47..

अनागसौ सदैवावां भवत्या हिमवत्सुते। कथं शप्तौ त्वया मातर्हठादेवं प्रकोपया।। ४७..

anāgasau sadaivāvāṃ bhavatyā himavatsute| kathaṃ śaptau tvayā mātarhaṭhādevaṃ prakopayā|| 47..

नियोजितौ यथा द्वारि महेशे न त्वया सह। तथा नियोगं कुर्वन्तो तिष्ठावो द्वारि संयतौ।। ४७..

niyojitau yathā dvāri maheśe na tvayā saha| tathā niyogaṃ kurvanto tiṣṭhāvo dvāri saṃyatau|| 47..

हठान्निः सरणं गेहात् तवैव न हि युज्यते। आगच्छन्त्या भवत्या तु दृष्टावावां सुसंयतौ।। ४७..

haṭhānniḥ saraṇaṃ gehāt tavaiva na hi yujyate| āgacchantyā bhavatyā tu dṛṣṭāvāvāṃ susaṃyatau|| 47..

तस्मान्निरर्थकः कोपः को दोषस्तत्र चावयोः। तस्मात् तत्र प्रतीकां शृणु मातरनिन्दिते।। ४७..

tasmānnirarthakaḥ kopaḥ ko doṣastatra cāvayoḥ| tasmāt tatra pratīkāṃ śṛṇu mātaranindite|| 47..

त्वं मानुषी क्षितौ भूया हरो भवतु मानुषः। मानुषस्य हरस्याथ जायायां हरतेजसा।। ४७..

tvaṃ mānuṣī kṣitau bhūyā haro bhavatu mānuṣaḥ| mānuṣasya harasyātha jāyāyāṃ haratejasā|| 47..

भवत्याश्चापि मानुष्यां भविष्यावस्तथोदरे। यदि सत्यं हरसुतावावां यदि निरागसौ।। ४७..

bhavatyāścāpi mānuṣyāṃ bhaviṣyāvastathodare| yadi satyaṃ harasutāvāvāṃ yadi nirāgasau|| 47..

तदावयोरिदं वाक्यं सत्यमस्तु गिरेः सुते। इत्यन्योन्यमथो शापं दत्त्ता दत्त्वा सुदारुणम्।। ४७..

tadāvayoridaṃ vākyaṃ satyamastu gireḥ sute| ityanyonyamatho śāpaṃ datttā dattvā sudāruṇam|| 47..

विनेशु विविशुर्नृ पशार्दूल गौरी हरसुतौ च तौ। अथ काले व्यतीते तु सर्वज्ञो वृषभध्वजः।। ४७..

vineśu viviśurnṛ paśārdūla gaurī harasutau ca tau| atha kāle vyatīte tu sarvajño vṛṣabhadhvajaḥ|| 47..

तद्‌भावि कर्म ज्ञात्वैव मानुषो ह्यभवत् स्वयम्। ब्रह्मणो दक्षिणाङ्गु ष्ठाद् दक्षो ब्रह्मसुतोऽभवत्।। ४७..

tadbhāvi karma jñātvaiva mānuṣo hyabhavat svayam| brahmaṇo dakṣiṇāṅgu ṣṭhād dakṣo brahmasuto'bhavat|| 47..

अदितिस्तत्सुता जाता ततः पूषाह्वयोऽभवत्। पूष्णः पुत्रोऽभवत् पौष्यः सर्वशास्त्रार्थपारगः।। ४७..

aditistatsutā jātā tataḥ pūṣāhvayo'bhavat| pūṣṇaḥ putro'bhavat pauṣyaḥ sarvaśāstrārthapāragaḥ|| 47..

यस्य तुल्यो नृपो न भूमौ न भूतो न भविष्यति। स पुत्रहीनो राजाभूत् पौष्यो नृपतिसत्तमः।। ४७..

yasya tulyo nṛpo na bhūmau na bhūto na bhaviṣyati| sa putrahīno rājābhūt pauṣyo nṛpatisattamaḥ|| 47..

शेषे वयसि संप्राप्ते भार्याभिस्तिसभिः सह। पौष्यः परमया भक्त्या ब्रह्माणं पर्यतोषयत्।। ४७..

śeṣe vayasi saṃprāpte bhāryābhistisabhiḥ saha| pauṣyaḥ paramayā bhaktyā brahmāṇaṃ paryatoṣayat|| 47..

ब्रह्मोवाच।। तस्य प्रसन्नो भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः। तमुवाच च राजानं किमिच्छसि वदस्व मे।। ४७..

brahmovāca|| tasya prasanno bhagavān brahmā lokapitāmahaḥ| tamuvāca ca rājānaṃ kimicchasi vadasva me|| 47..

प्रसन्नोऽस्मि नृपश्रेष्ठ प्रदास्यामि यथेप्सितम्। यदिष्टं तव जायानां तद्‌वदिष्यसि साम्प्रतम्।। ४७..

prasanno'smi nṛpaśreṣṭha pradāsyāmi yathepsitam| yadiṣṭaṃ tava jāyānāṃ tadvadiṣyasi sāmpratam|| 47..

पौष्य उवाच।। हिरण्यगर्भपुत्रोऽहं हिरण्यगर्भपुत्रोऽहं पुत्रार्थी त्वामुपास्महे। त्वयि प्रसन्ने पुत्रो मे मूयाल्लक्षणसंयुतः।। ४७..

pauṣya uvāca|| hiraṇyagarbhaputro'haṃ hiraṇyagarbhaputro'haṃ putrārthī tvāmupāsmahe| tvayi prasanne putro me mūyāllakṣaṇasaṃyutaḥ|| 47..

एतदर्थे सभार्योऽहं भक्त्या त्वां समुपस्थितः। यथा मे जायते पुत्रस्तथा कुरु जगत्पते।। ४७..

etadarthe sabhāryo'haṃ bhaktyā tvāṃ samupasthitaḥ| yathā me jāyate putrastathā kuru jagatpate|| 47..

पुन्नाम्नो नरकात् पुत्रस्त्रायते पितरं प्रसूम्। अतस्तस्माद् भयं ब्रह्मं स्त्वं नाशयितेमर्हसि।। ४७..

punnāmno narakāt putrastrāyate pitaraṃ prasūm| atastasmād bhayaṃ brahmaṃ stvaṃ nāśayitemarhasi|| 47..

ब्रह्मोवाच।। शृणु पौष्य यथा भावी पुत्रस्तव कुलोद्वहः। तदहं ते वदाम्यद्य भार्याभिस्तत् समाचार।। ४७..

brahmovāca|| śṛṇu pauṣya yathā bhāvī putrastava kulodvahaḥ| tadahaṃ te vadāmyadya bhāryābhistat samācāra|| 47..

इदं फलं गृहाण त्वं मया दत्तं नृपोत्तम्। अजीर्णं बहुले काले प्राप्तेऽपि सुरसं सदासुरसंसदि ।। ४७..

idaṃ phalaṃ gṛhāṇa tvaṃ mayā dattaṃ nṛpottam| ajīrṇaṃ bahule kāle prāpte'pi surasaṃ sadāsurasaṃsadi || 47..

फलमेतत् समादाय तावत् संवत्सरत्रयम् द्वयम् आराधय महादेवं स प्रसन्नो भविष्यति।। ४७..

phalametat samādāya tāvat saṃvatsaratrayam dvayam ārādhaya mahādevaṃ sa prasanno bhaviṣyati|| 47..

यथा सम्भाषते भर्गः फलमेतत् तथा भवान्। करिष्यति फलं राजन् भार्याभिस्तिसृभिः सह।। ४७..

yathā sambhāṣate bhargaḥ phalametat tathā bhavān| kariṣyati phalaṃ rājan bhāryābhistisṛbhiḥ saha|| 47..

ततस्ते लक्षणोपेतस्तनयः कुलवर्धनः। भविष्यति स्वयं शास्ता चक्रवर्ती वसुन्धराम्।। ४७..

tataste lakṣaṇopetastanayaḥ kulavardhanaḥ| bhaviṣyati svayaṃ śāstā cakravartī vasundharām|| 47..

और्व्य उवाच।। इत्युक्त्वा प्रययौ ब्रह्मा राजापि सह भीरुभिः। हरं यष्टुं समारेभे भक्त्या परमया युतः।। ४७..

aurvya uvāca|| ityuktvā prayayau brahmā rājāpi saha bhīrubhiḥ| haraṃ yaṣṭuṃ samārebhe bhaktyā paramayā yutaḥ|| 47..

निराशीः संयताहारः कदाचित् फलभोजनः। दृषद्वतीनदीतीरे फलं संस्थाप्य चाग्रतः।। ४७..

nirāśīḥ saṃyatāhāraḥ kadācit phalabhojanaḥ| dṛṣadvatīnadītīre phalaṃ saṃsthāpya cāgrataḥ|| 47..

पुष्पार्घदीपधूपैश्च वृषभध्वजमतर्पयत्। स तु वर्षत्रयेऽतीते द्वयातीते महादेवो जगत्पतिः।। ४७..

puṣpārghadīpadhūpaiśca vṛṣabhadhvajamatarpayat| sa tu varṣatraye'tīte dvayātīte mahādevo jagatpatiḥ|| 47..

पौष्यस्य नृपतेः सम्यक् प्रससादार्थसिद्धये। प्रसन्नः प्राह नृपतिं सहादेवो हसन्निव। उपाससे किमर्थं मां तन्मे वद ददामि ते।। ४७..

pauṣyasya nṛpateḥ samyak prasasādārthasiddhaye| prasannaḥ prāha nṛpatiṃ sahādevo hasanniva| upāsase kimarthaṃ māṃ tanme vada dadāmi te|| 47..

पौष्य उवाच।। अपुत्रोऽहं पुत्रकामस्तच्छुणुष्वपूजयामि मुद्रितपुस्तके अधिकः। यथाहं पुत्रवान् वै स्यां वृषध्वज तथा कुरु।। ४७..

pauṣya uvāca|| aputro'haṃ putrakāmastacchuṇuṣvapūjayāmi mudritapustake adhikaḥ| yathāhaṃ putravān vai syāṃ vṛṣadhvaja tathā kuru|| 47..

और्व्य उवाच।। इति स न्यगदद्राजा भार्याभिः सह हर्षितः। मुद्रितपुस्तके अधिकः। प्रणम्य स्तुतिपूर्वेण भक्तिनम्रात्ममानसः।। ४७..

aurvya uvāca|| iti sa nyagadadrājā bhāryābhiḥ saha harṣitaḥ| mudritapustake adhikaḥ| praṇamya stutipūrveṇa bhaktinamrātmamānasaḥ|| 47..

ततः पूत्रार्थिनं भूपं प्रसन्नो वृषभध्वजः। मुद्रितपुस्तके अधिकः। ब्रह्मदत्तं फलं हस्ते कृत्वेदं तमुवाच ह।। ४७..

tataḥ pūtrārthinaṃ bhūpaṃ prasanno vṛṣabhadhvajaḥ| mudritapustake adhikaḥ| brahmadattaṃ phalaṃ haste kṛtvedaṃ tamuvāca ha|| 47..

ईश्वर उवाच।। इदं फलं ब्रह्मदत्तं विभज्य नृपते त्रिधा। भोजयेथाः स्वजायास्त्वं प्रहृष्टः सुस्थमानसः।। ४७..

īśvara uvāca|| idaṃ phalaṃ brahmadattaṃ vibhajya nṛpate tridhā| bhojayethāḥ svajāyāstvaṃ prahṛṣṭaḥ susthamānasaḥ|| 47..

ततः प्रवृत्ते भवत एतासु ऋतुसङ्गमे। आधास्यन्ति तु गर्भास्तु भार्यास्ते युगपन्नृप।। ४७..

tataḥ pravṛtte bhavata etāsu ṛtusaṅgame| ādhāsyanti tu garbhāstu bhāryāste yugapannṛpa|| 47..

कालं प्राप्ते च युगपत् प्रसवो योषितां तव। भविष्यति नृपश्रेष्ठ तत्रेत्थं त्वं करिष्यसि।। ४७..

kālaṃ prāpte ca yugapat prasavo yoṣitāṃ tava| bhaviṣyati nṛpaśreṣṭha tatretthaṃ tvaṃ kariṣyasi|| 47..

एकस्या जठरे शीर्षभागस्ते सम्भविष्यति। अपरस्यास्तदा कुक्षेर्मध्यभागो भविष्यति।। ४७..

ekasyā jaṭhare śīrṣabhāgaste sambhaviṣyati| aparasyāstadā kukṣermadhyabhāgo bhaviṣyati|| 47..

अधो नाभ्यास्तु यो भागः सोऽपरस्यां भविष्यति। तच्च खण्डत्रयं भूप यथास्थानं पृथक् पृथक्।। ४७..

adho nābhyāstu yo bhāgaḥ so'parasyāṃ bhaviṣyati| tacca khaṇḍatrayaṃ bhūpa yathāsthānaṃ pṛthak pṛthak|| 47..

योजयिष्यसि पश्चात् ते पुत्र एको भविष्यति। तस्य शीर्षे चन्द्ररेखा सहजा सम्भविष्यति।। ४७..

yojayiṣyasi paścāt te putra eko bhaviṣyati| tasya śīrṣe candrarekhā sahajā sambhaviṣyati|| 47..

तेनैव नाम्ना स ख्यातिं गमिष्यति च भूतले। ।।और्व्य उवाच।। इत्युक्त्वा स महादेवस्तासां गर्भान् स्वयं तदा।। ४७..

tenaiva nāmnā sa khyātiṃ gamiṣyati ca bhūtale| ||aurvya uvāca|| ityuktvā sa mahādevastāsāṃ garbhān svayaṃ tadā|| 47..

संस्कर्तुं जाह्नवीतोयमात्मवासाय वै न्यधात्। ततः फले स्वयं देवः प्रविवेश वृषध्वजः।। ४७..

saṃskartuṃ jāhnavītoyamātmavāsāya vai nyadhāt| tataḥ phale svayaṃ devaḥ praviveśa vṛṣadhvajaḥ|| 47..

तत्क्षणात् तत्फलं भूतं त्रिभागं स्वयमेव हि। पौष्यस्तत्फलमादाय मुदितः सह भार्यया।। ४७..

tatkṣaṇāt tatphalaṃ bhūtaṃ tribhāgaṃ svayameva hi| pauṣyastatphalamādāya muditaḥ saha bhāryayā|| 47..

प्रययौ मन्दिरं हृष्टो अनुज्ञाप्य वृषध्वजम्। ततः समुचिते काले प्राप्ते ताभिस्तु भक्षितम्।। ४७..

prayayau mandiraṃ hṛṣṭo anujñāpya vṛṣadhvajam| tataḥ samucite kāle prāpte tābhistu bhakṣitam|| 47..

तत्फलं नृपशार्दूल गर्भाश्चाप्यायिताः शुभाः। सम्पूर्णे गर्भकाले तु गर्भेभ्यः समजायत।। ४७..

tatphalaṃ nṛpaśārdūla garbhāścāpyāyitāḥ śubhāḥ| sampūrṇe garbhakāle tu garbhebhyaḥ samajāyata|| 47..

खण्डत्रयं पृथग्राजंस्तथा यथा भर्गेण भाषितम्। तच्च खण्त्रयं पौष्यौ यथास्थानं नियोज्य च।। ४७..

khaṇḍatrayaṃ pṛthagrājaṃstathā yathā bhargeṇa bhāṣitam| tacca khaṇtrayaṃ pauṣyau yathāsthānaṃ niyojya ca|| 47..

एकपिण्डं चकाराशु तत्र पुत्रो व्यजायत। तस्य शीर्षे तदा राजन् सहजेन्दुकला शुभा।। ४७..

ekapiṇḍaṃ cakārāśu tatra putro vyajāyata| tasya śīrṣe tadā rājan sahajendukalā śubhā|| 47..

विरराज यथा स्वस्था शरत्काले कला विधोः। तं सर्वलक्षणोपेतं पीनोरस्कं सुनासिकम्।। ४७..

virarāja yathā svasthā śaratkāle kalā vidhoḥ| taṃ sarvalakṣaṇopetaṃ pīnoraskaṃ sunāsikam|| 47..

सिंहग्रीवं विशालाक्षं दीर्घायतभुजं तदा। दृष्ट्वा पौष्योऽथ भार्याभिस्तिसृभिः सह सम्मुदम्।। ४७..

siṃhagrīvaṃ viśālākṣaṃ dīrghāyatabhujaṃ tadā| dṛṣṭvā pauṣyo'tha bhāryābhistisṛbhiḥ saha sammudam|| 47..

लेभे दरिद्रः सत्कोषं प्राप्येव विपुलं ततः। तस्य नामाकरोद्राजा ब्राह्मणैः स्वैः पुरोहितैः।। ४७..

lebhe daridraḥ satkoṣaṃ prāpyeva vipulaṃ tataḥ| tasya nāmākarodrājā brāhmaṇaiḥ svaiḥ purohitaiḥ|| 47..

चन्द्रशेखर इत्येव कान्त्या चन्द्रमसः समः। ववृधे स महाभागः प्रत्यहं चन्द्रवत् सुतः।। ४७..

candraśekhara ityeva kāntyā candramasaḥ samaḥ| vavṛdhe sa mahābhāgaḥ pratyahaṃ candravat sutaḥ|| 47..

कलाभिरिव तेजस्वी शरदीव निशाकरः। एवं तिसृणामम्बानां गर्भे जातो यतो हरः।। ४७..

kalābhiriva tejasvī śaradīva niśākaraḥ| evaṃ tisṛṇāmambānāṃ garbhe jāto yato haraḥ|| 47..

अतस्त्र्यम्बक नामाभूत्सुतोऽभुत् प्रथितो लोकवेदयोः। स राजपुत्रः कौमारीमवस्थां प्रापयत् तदा।। ४७..

atastryambaka nāmābhūtsuto'bhut prathito lokavedayoḥ| sa rājaputraḥ kaumārīmavasthāṃ prāpayat tadā|| 47..

सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो विष्णोस्तुल्यो बभूव ह। बले वीर्ये प्रहरणे शास्त्रे शीले च तत्समः।। ४७..

sarvaśāstrārthatattvajño viṣṇostulyo babhūva ha| bale vīrye praharaṇe śāstre śīle ca tatsamaḥ|| 47..

नान्योऽभूद् नृपशार्दूल नो वा भूमौ भविष्यति। अभिषिच्याथ तं राख्ये कुमारं बलवत्तरम्।। ४७..

nānyo'bhūd nṛpaśārdūla no vā bhūmau bhaviṣyati| abhiṣicyātha taṃ rākhye kumāraṃ balavattaram|| 47..

दशपञ्चैकवर्षीयं सर्वराजगुणैर्युतम्। तिसृभिः सहभार्याभिर्वनं पौष्यो विवेश ह। वृद्धोचितक्रियां कर्तुं राजा परमधार्मिकः।। ४७..

daśapañcaikavarṣīyaṃ sarvarājaguṇairyutam| tisṛbhiḥ sahabhāryābhirvanaṃ pauṣyo viveśa ha| vṛddhocitakriyāṃ kartuṃ rājā paramadhārmikaḥ|| 47..

गते पितरि राजा स वनवासं महाबलः।। ४७..

gate pitari rājā sa vanavāsaṃ mahābalaḥ|| 47..

सर्वां क्षितिं वशे चक्रे सामातयैः सामात्यश्चन्द्रशेखरः। सार्वभौमो नृपो भूत्वा राजभिः परिसेवितः।। ४७..

sarvāṃ kṣitiṃ vaśe cakre sāmātayaiḥ sāmātyaścandraśekharaḥ| sārvabhaumo nṛpo bhūtvā rājabhiḥ parisevitaḥ|| 47..

अमरैरिव देवेन्द्रो विजहार श्रिया युतः। एवं पौष्यसुतो भूत्वा त्र्यम्बकः पुण्यनिर्वृतः।। ४७..

amarairiva devendro vijahāra śriyā yutaḥ| evaṃ pauṣyasuto bhūtvā tryambakaḥ puṇyanirvṛtaḥ|| 47..

ब्रह्मावर्ताह्वये रम्ये करवीराह्वये पुरे। दृषद्वतीनदीतीरे राजा भूत्वा मुमोद ह।। ४७..

brahmāvartāhvaye ramye karavīrāhvaye pure| dṛṣadvatīnadītīre rājā bhūtvā mumoda ha|| 47..

अथैकदा स पितर वनवासगतं स्वयम्। मातृश्चापि नृपश्रेष्ठ द्रष्टुकामोऽभवन्नृपः।। ४७..

athaikadā sa pitara vanavāsagataṃ svayam| mātṛścāpi nṛpaśreṣṭha draṣṭukāmo'bhavannṛpaḥ|| 47..

स एकस्यन्दनेनैव एकाकी चन्द्रशेखरः। विपुलं धनुरादाय समार्गणगणं तदा।। ४७..

sa ekasyandanenaiva ekākī candraśekharaḥ| vipulaṃ dhanurādāya samārgaṇagaṇaṃ tadā|| 47..

तपोवनं पुण्यमयं विषयान्ते व्यवस्थितम्। आससाद दिदृक्षुः स तातं वृद्धं समातृकम।। ४७..

tapovanaṃ puṇyamayaṃ viṣayānte vyavasthitam| āsasāda didṛkṣuḥ sa tātaṃ vṛddhaṃ samātṛkama|| 47..

स गच्छन् पितुरभ्याशं नृपतिं चन्द्रशेखरः। ददर्श नमुचं नाम तपस्यन्तं महामुनिम्।। ४७..

sa gacchan piturabhyāśaṃ nṛpatiṃ candraśekharaḥ| dadarśa namucaṃ nāma tapasyantaṃ mahāmunim|| 47..

कृषणाजिनोत्तरीयेण संवीतं सूर्यसन्निभम्। ऊर्ध्वगाभिर्जटाभिश्च संयुतं ध्यानिनं कृशम्।। ४७..

kṛṣaṇājinottarīyeṇa saṃvītaṃ sūryasannibham| ūrdhvagābhirjaṭābhiśca saṃyutaṃ dhyāninaṃ kṛśam|| 47..

तपसा द्योतिततनुं निश्चलं कुशजासनम्। तं दृष्ट्वा दूरतो वीरो रथोपस्थादवातरत्।। ४७..

tapasā dyotitatanuṃ niścalaṃ kuśajāsanam| taṃ dṛṣṭvā dūrato vīro rathopasthādavātarat|| 47..

उपतस्थे च विप्रेन्द्रं विनयानतकन्धरः। प्रणनाम मुनिं तं च वाक्यमेतदुदीरयनुदाहरन् ।। ४७..

upatasthe ca viprendraṃ vinayānatakandharaḥ| praṇanāma muniṃ taṃ ca vākyametadudīrayanudāharan || 47..

पौष्यस्य तनयो ब्रह्मन् नाम्नाहं चन्द्रशेखरः। प्रणमामि महाभक्त्या भवन्तं मुनिसत्तमम्।। ४७..

pauṣyasya tanayo brahman nāmnāhaṃ candraśekharaḥ| praṇamāmi mahābhaktyā bhavantaṃ munisattamam|| 47..

इत्युक्त्वा प्राञ्जलिस्तस्थौ मुनेस्तस्याग्रतो नृपः। नमुचस्य मुखं वीक्ष्य भक्तिनम्रात्ममानसः कन्धरः ।। ४७..

ityuktvā prāñjalistasthau munestasyāgrato nṛpaḥ| namucasya mukhaṃ vīkṣya bhaktinamrātmamānasaḥ kandharaḥ || 47..

पूर्वमेव यदा राजा प्राविशत् तपसे वनम्। तदैव सह भार्याभिस्तं मुनिं प्रत्यपूजयत्।। ४७..

pūrvameva yadā rājā prāviśat tapase vanam| tadaiva saha bhāryābhistaṃ muniṃ pratyapūjayat|| 47..

चिरमाराध्य नमुचं पौष्यः परमपण्डितः। प्रसादयामास मुनिं पुत्रार्थे सूनृताक्षरैः।। ४७..

ciramārādhya namucaṃ pauṣyaḥ paramapaṇḍitaḥ| prasādayāmāsa muniṃ putrārthe sūnṛtākṣaraiḥ|| 47..

विषयान्ते तपः कुर्वन् मुनिश्रेष्ठेह तिष्ठसि। एकन्तु प्रार्थये त्वत्तो यदि मां दयसे मुने।। ४७..

viṣayānte tapaḥ kurvan muniśreṣṭheha tiṣṭhasi| ekantu prārthaye tvatto yadi māṃ dayase mune|| 47..

शिशुर्मे तनयो राजा चन्द्रशेखरसंज्ञकः। सहजेन्दुकलायुक्तो बालभावाच्च चञ्चलः।। ४७..

śiśurme tanayo rājā candraśekharasaṃjñakaḥ| sahajendukalāyukto bālabhāvācca cañcalaḥ|| 47..

स चेदं भवन्तमासाद्य कराचिदपराध्यति। तदा क्षमिष्यसि मुने मयैतत् प्रार्थितं त्वयि।। ४७..

sa cedaṃ bhavantamāsādya karācidaparādhyati| tadā kṣamiṣyasi mune mayaitat prārthitaṃ tvayi|| 47..

पौष्यस्य वचनं श्रुत्वा मुनिश्चाङ्गीचकार ह। दृष्ट्वा तत्तनयं विप्रः पौष्यवाक्यमथास्मरत्।। ४७..

pauṣyasya vacanaṃ śrutvā muniścāṅgīcakāra ha| dṛṣṭvā tattanayaṃ vipraḥ pauṣyavākyamathāsmarat|| 47..

स्मृत्वाग्रतः स्थितं नम्रं सुचिरं चन्द्रशेखरम्। इदं प्रोवाच स मुनिर्दयावान्नमुचाह्वयः।। ४७..

smṛtvāgrataḥ sthitaṃ namraṃ suciraṃ candraśekharam| idaṃ provāca sa munirdayāvānnamucāhvayaḥ|| 47..

विनयेनाद्य तुष्टोऽस्मि भवतः चन्द्रशेखर। वरं वरय दास्यामि वाञ्छितं मे महत्तरम्।। ४७..

vinayenādya tuṣṭo'smi bhavataḥ candraśekhara| varaṃ varaya dāsyāmi vāñchitaṃ me mahattaram|| 47..

तस्य श्रुत्वा ततो वाक्यं नृपतिश्चन्द्रशेखरः। पुनः प्रणम्य नमुचमिदमाहातिसूनृतम्।। ४७..

tasya śrutvā tato vākyaṃ nṛpatiścandraśekharaḥ| punaḥ praṇamya namucamidamāhātisūnṛtam|| 47..

कायेन मनसा वाचा यदर्थद्विजसत्तम । तत्सर्वं विषये मेऽस्ति त्वादृशा यस्य दक्षिणाः।। ४७..

kāyena manasā vācā yadarthadvijasattama | tatsarvaṃ viṣaye me'sti tvādṛśā yasya dakṣiṇāḥ|| 47..

मनोगतं मे दुष्प्रापं वाञ्छनीयं न विद्यते। तदेव वरणीयं मे यद् ददाति स्वयं भवान्।। ४७..

manogataṃ me duṣprāpaṃ vāñchanīyaṃ na vidyate| tadeva varaṇīyaṃ me yad dadāti svayaṃ bhavān|| 47..

नमुच उवाच।। त्वं सप्तदशवर्षाणां प्राप्ते संवत्सरे परे। भविष्यसि नृपश्रेष्ठ वररामापतिःस्वयम्।। ४७..

namuca uvāca|| tvaṃ saptadaśavarṣāṇāṃ prāpte saṃvatsare pare| bhaviṣyasi nṛpaśreṣṭha vararāmāpatiḥsvayam|| 47..

यथा गिरिसुता शम्भोर्यथा लक्ष्मीर्गदाभृतः। यथा सुरेशस्य शची तथा तेऽपि भविष्यति।। ४७..

yathā girisutā śambhoryathā lakṣmīrgadābhṛtaḥ| yathā sureśasya śacī tathā te'pi bhaviṣyati|| 47..

इत्युक्त्वा स मुनिर्भूपं नमुचस्तपसां निधिः। विसर्जयामास तदा स चापि मुदितो ययौ।। ४७..

ityuktvā sa munirbhūpaṃ namucastapasāṃ nidhiḥ| visarjayāmāsa tadā sa cāpi mudito yayau|| 47..

स गत्वा पितरं प्राप्य मातृश्च चन्द्रशेखरः। अपूजयद् यथार्हन्तु तैरप्याश्वासितः सुतः।। ४७..

sa gatvā pitaraṃ prāpya mātṛśca candraśekharaḥ| apūjayad yathārhantu tairapyāśvāsitaḥ sutaḥ|| 47..

अथागतो नृपः स्वीयां करवीरपुरीं प्रति। मुदितः सचिवै, सार्द्धं रेमे देवेन्द्रसन्निभः।। ४७..

athāgato nṛpaḥ svīyāṃ karavīrapurīṃ prati| muditaḥ sacivai, sārddhaṃ reme devendrasannibhaḥ|| 47..

इति श्रीकालिकापुराणे नवचत्वारिंश सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः

iti śrīkālikāpurāṇe navacatvāriṃśa saptacatvāriṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः ४८

48.1

और्व्व उवाच।। अवतीर्णे महादेवे पौष्यजायासुखेच्छया। मानुषेण प्रमाणेन गते संवत्सरत्रये

aurvva uvāca|| avatīrṇe mahādeve pauṣyajāyāsukhecchayā| mānuṣeṇa pramāṇena gate saṃvatsaratraye

48.2

गिरिजापि ककुत्स्थस्य राज्ञो भार्यास्वजायत। मेनकायां यथापूर्वं स्वेच्छया परमेश्वरी

girijāpi kakutsthasya rājño bhāryāsvajāyata| menakāyāṃ yathāpūrvaṃ svecchayā parameśvarī

48.3

अथार्यावर्तविषये ब्रह्मण्यः शूरसत्तमः। इक्ष्वाकुवंशजो राजा ककुत्स्थो नाम धार्मिकः

athāryāvartaviṣaye brahmaṇyaḥ śūrasattamaḥ| ikṣvākuvaṃśajo rājā kakutstho nāma dhārmikaḥ

48.4

भोगत्वयाह्वयायां तु पुर्यां रिपुनिषूदनः। सर्वलक्षणसम्पन्नो भूपालगुणसंयुतः

bhogatvayāhvayāyāṃ tu puryāṃ ripuniṣūdanaḥ| sarvalakṣaṇasampanno bhūpālaguṇasaṃyutaḥ

48.5

तस्य भार्या महाभागा भर्गदेवस्य पुत्रिका। सा मनोन्मथिनी नाम्ना पूजिता पतिवल्लभा

tasya bhāryā mahābhāgā bhargadevasya putrikā| sā manonmathinī nāmnā pūjitā pativallabhā

48.6

तस्याः पुत्रशतं यज्ञे देवगर्भाभमच्युतम्। बलवीर्यसमायुक्तं ककुत्स्थनृपसत्तमात्

tasyāḥ putraśataṃ yajñe devagarbhābhamacyutam| balavīryasamāyuktaṃ kakutsthanṛpasattamāt

48.7

पुत्री न विद्यते तस्यास्तदर्थ सा गृहान्तरे। निभृतं स्थण्डिलं कृत्वा चण्डिकां समपूजयत्

putrī na vidyate tasyāstadartha sā gṛhāntare| nibhṛtaṃ sthaṇḍilaṃ kṛtvā caṇḍikāṃ samapūjayat

48.8

पूज्यमाना महादेवी चण्डिका राजभार्यया। प्रसन्नग सा त्रिभिर्वर्षैस्तां स्वप्ने चाब्रवीदिदम्

pūjyamānā mahādevī caṇḍikā rājabhāryayā| prasannaga sā tribhirvarṣaistāṃ svapne cābravīdidam

48.9

योषिल्लक्षणसम्पन्नासार्वभौमस्य भामिनी। नक्षत्रमालया युक्ता पुत्री तव भविष्यति

yoṣillakṣaṇasampannāsārvabhaumasya bhāminī| nakṣatramālayā yuktā putrī tava bhaviṣyati

48.10

सापि स्वप्ने वरं प्राप्य मुदिताभून्नृपाङ्गना। सापि स्वप्ने वरं प्राप्य मुदिताभून्नपाङ्गना

sāpi svapne varaṃ prāpya muditābhūnnṛpāṅganā| sāpi svapne varaṃ prāpya muditābhūnnapāṅganā

48.11

पार्वत्यपि स्वयं तस्या गर्भे काले विवेश ह। सा मनोन्मथिनी देवी प्रवृत्ते ऋतुसंगमे। गर्भं दधौ महासत्त्वं चन्द्रिकेवामृतोत्करम्

pārvatyapi svayaṃ tasyā garbhe kāle viveśa ha| sā manonmathinī devī pravṛtte ṛtusaṃgame| garbhaṃ dadhau mahāsattvaṃ candrikevāmṛtotkaram

48.12

सम्पूर्णे तु ततः काले प्राप्ते नक्षत्रमालिनीम्। सा मनोन्मथिनी देवी सुषुवे तनयां शुभाम्

sampūrṇe tu tataḥ kāle prāpte nakṣatramālinīm| sā manonmathinī devī suṣuve tanayāṃ śubhām

48.13

तां दृष्ट्वा हारसंयुक्तां शरज्ज्योत्स्नोपमां शुभाम्। ककुत्स्थो भार्यया सार्धमत्यर्थमुदितोऽभवत्

tāṃ dṛṣṭvā hārasaṃyuktāṃ śarajjyotsnopamāṃ śubhām| kakutstho bhāryayā sārdhamatyarthamudito'bhavat

48.14

सहजेनाथ हारेण भूषिता तु ककुत्स्थजा। ववृधे मन्दिरे तस्य वर्षास्विव सुरापगा

sahajenātha hāreṇa bhūṣitā tu kakutsthajā| vavṛdhe mandire tasya varṣāsviva surāpagā

48.15

तेनैव हारचिह्नेन तस्यास्तारावतीति वै। नामाकरोत पिता काले यथोक्ते नृपसत्तम्

tenaiva hāracihnena tasyāstārāvatīti vai| nāmākarota pitā kāle yathokte nṛpasattam

48.16

कालक्रमेण सा बाल्यं व्यतीता वरवर्णिनी। मञ्जुलं यौवनोद्भेदं प्राप श्रीरिव माधवे

kālakrameṇa sā bālyaṃ vyatītā varavarṇinī| mañjulaṃ yauvanodbhedaṃ prāpa śrīriva mādhave

48.17

सी श्रिया श्रियमन्वेति शौचेनाथ सती शुभा। सुशीलां शीलचरितैः स्वरूपेण च पार्वतीम्

sī śriyā śriyamanveti śaucenātha satī śubhā| suśīlāṃ śīlacaritaiḥ svarūpeṇa ca pārvatīm

48.18

तस्यास्तु यौवनोद्भेदं तृष्ट्वा राजा सुतैः सह। ककुत्स्थः कारयामास समयेऽथ स्वयंवरम्

tasyāstu yauvanodbhedaṃ tṛṣṭvā rājā sutaiḥ saha| kakutsthaḥ kārayāmāsa samaye'tha svayaṃvaram

48.19

माधवे मासि सम्प्राप्ते चन्द्रवृद्धौ शुभे दिने। स्वयंवरसभां चक्रे तारावत्याः पिता सुतैः

mādhave māsi samprāpte candravṛddhau śubhe dine| svayaṃvarasabhāṃ cakre tārāvatyāḥ pitā sutaiḥ

48.20

वार्तिकांस्तु बहून् राजा वडवाभिः क्रमेलकैः। तूर्णं प्रस्थापयामास नानादेशनृपान् प्रति

vārtikāṃstu bahūn rājā vaḍavābhiḥ kramelakaiḥ| tūrṇaṃ prasthāpayāmāsa nānādeśanṛpān prati

48.21

ते राजानस्तदा श्रुत्वा वार्ता वे वार्तिकाननात्। तूर्णमेव समाजग्मुस्तारावत्याः स्वयंवरम्

te rājānastadā śrutvā vārtā ve vārtikānanāt| tūrṇameva samājagmustārāvatyāḥ svayaṃvaram

48.22

तं श्रुत्वा पौष्यतनयश्चतुरङ्गबलैर्युतः। स्वयंवरं जगामाशु दिव्यालङ्कारसंयुतः

taṃ śrutvā pauṣyatanayaścaturaṅgabalairyutaḥ| svayaṃvaraṃ jagāmāśu divyālaṅkārasaṃyutaḥ

48.23

तत्र गत्वा नृपश्रेष्ठाः ककुत्स्थेन विनिर्मिते। स्वयंवरसभामध्ये यथायोग्यमुपस्थिताः

tatra gatvā nṛpaśreṣṭhāḥ kakutsthena vinirmite| svayaṃvarasabhāmadhye yathāyogyamupasthitāḥ

48.24

आसीनेष्वथ भूपेषु ककुत्स्थस्तनयां स्वकाम्। शुभे मुहूर्ते सम्प्राप्ते सभां नेतुं मनोऽकरोत्

āsīneṣvatha bhūpeṣu kakutsthastanayāṃ svakām| śubhe muhūrte samprāpte sabhāṃ netuṃ mano'karot

48.25

एतस्मिन्नन्तरे राज्ञः कुमारी वरवर्णिनी। वृद्धां धात्रीं निजां सम्यक्‌सम्पूर्णज्ञानशालिनीम्

etasminnantare rājñaḥ kumārī varavarṇinī| vṛddhāṃ dhātrīṃ nijāṃ samyaksampūrṇajñānaśālinīm

48.26

स्वयंवरसभां द्रष्टुं प्राहिणोत् सदसं प्रति। उवाच च तदा धात्रीं राजपुत्री सुमङ्गलाम्

svayaṃvarasabhāṃ draṣṭuṃ prāhiṇot sadasaṃ prati| uvāca ca tadā dhātrīṃ rājaputrī sumaṅgalām

48.27

स्वयंवरसभां गत्वा चारुरूपं सुलक्षणम्। नृपं निरूप्य भो धात्रि समक्षं मे निवेदय

svayaṃvarasabhāṃ gatvā cārurūpaṃ sulakṣaṇam| nṛpaṃ nirūpya bho dhātri samakṣaṃ me nivedaya

48.28

त्वं मातर्मम कल्याणं सौभाग्यमपि वाच्छसि। यथा सौभाग्यदः स्वामी मम स्यात् त्वं तथा कुरु

tvaṃ mātarmama kalyāṇaṃ saubhāgyamapi vācchasi| yathā saubhāgyadaḥ svāmī mama syāt tvaṃ tathā kuru

48.29

एवं तां प्रेषयित्वाथ धात्रीं तां नृपपुत्रिका। सा मनोन्मथिनी यत्र प्राराधयत चण्डिकाम्

evaṃ tāṃ preṣayitvātha dhātrīṃ tāṃ nṛpaputrikā| sā manonmathinī yatra prārādhayata caṇḍikām

48.30

तत्र प्रायान्-महाभागा शुभा तारावती तदा। तत्र गत्वा महादेवीं प्रणम्य कालिकाह्वयाम्

tatra prāyān-mahābhāgā śubhā tārāvatī tadā| tatra gatvā mahādevīṃ praṇamya kālikāhvayām

48.31

मानुषेणाथ भावेन तां ज्ञात्वात्मानमात्मना। प्रणनाम महाशक्त्या वाक्यं चैतदुवाच ह

mānuṣeṇātha bhāvena tāṃ jñātvātmānamātmanā| praṇanāma mahāśaktyā vākyaṃ caitaduvāca ha

48.32

प्रणमामि महामायां योगनिद्रां जगन्मयीम्। सा मे प्रसीदतां गौरी चण्डिका भक्तवत्सला

praṇamāmi mahāmāyāṃ yoganidrāṃ jaganmayīm| sā me prasīdatāṃ gaurī caṇḍikā bhaktavatsalā

48.33

यदि सत्यं जनन्या मे मदर्थे त्वं प्रपूजिता। तेन सत्येन सुभगः पतिर्मम नृपोत्तमः

yadi satyaṃ jananyā me madarthe tvaṃ prapūjitā| tena satyena subhagaḥ patirmama nṛpottamaḥ

48.34

स्वयंवरेऽद्य भवतु प्रसीद हरवल्लभे। इति तस्या वचः श्रुत्वा चण्डिका हरमोहिनी

svayaṃvare'dya bhavatu prasīda haravallabhe| iti tasyā vacaḥ śrutvā caṇḍikā haramohinī

48.35

मोहयन्ति नृपसुतां यथात्मानं न वेत्ति च। तथा प्राहादृश्यमूर्तिरदं सा सूनृतं वचः

mohayanti nṛpasutāṃ yathātmānaṃ na vetti ca| tathā prāhādṛśyamūrtiradaṃ sā sūnṛtaṃ vacaḥ

48.36

देव्युवाच।। पौष्यस्य तनयो योऽसौ नाम्नाभूच्चन्द्रशेखरः। स मनोहररूपस्ते प्रियः स्वामी भविष्यति

devyuvāca|| pauṣyasya tanayo yo'sau nāmnābhūccandraśekharaḥ| sa manohararūpaste priyaḥ svāmī bhaviṣyati

48.37

तमिन्दुकलया शीर्षे चिह्नितं नृपसत्तमम्। वरयस्व वरारोह पार्वतीव वृषध्वजम्

tamindukalayā śīrṣe cihnitaṃ nṛpasattamam| varayasva varāroha pārvatīva vṛṣadhvajam

48.38

इत्युक्त्वा विवरामाशु पार्वती नृपपुत्रिकाम्। सापि नत्वा तथादृश्यां हर्षोत्फुल्लविलोचना

ityuktvā vivarāmāśu pārvatī nṛpaputrikām| sāpi natvā tathādṛśyāṃ harṣotphullavilocanā

48.39

जगाम मङ्गलगृहं जनन्या यत्र वासिता। अथाजगाम शा धात्री निरूप्य सदृश पतितम्

jagāma maṅgalagṛhaṃ jananyā yatra vāsitā| athājagāma śā dhātrī nirūpya sadṛśa patitam

48.40

तारावत्यास्तदाचष्ट रहस्यं नृपसत्तम। दृष्ट्वा तामग्रतो धात्रीं प्रहृष्टां नृपतेः सुता

tārāvatyāstadācaṣṭa rahasyaṃ nṛpasattama| dṛṣṭvā tāmagrato dhātrīṃ prahṛṣṭāṃ nṛpateḥ sutā

48.41

पप्रच्छ निभृतं कीदृक् को वा दुष्टस्त्वया नृपः। सा प्राह धात्री वचनात् तव भूपा विलोकिताः

papraccha nibhṛtaṃ kīdṛk ko vā duṣṭastvayā nṛpaḥ| sā prāha dhātrī vacanāt tava bhūpā vilokitāḥ

48.42

चारुरूपाः कुलीनाश्च शास्त्रै शस्त्रे च पारगाः। तेषामहं न शक्नोमि प्रवक्तुं सुबहून् गुणान्

cārurūpāḥ kulīnāśca śāstrai śastre ca pāragāḥ| teṣāmahaṃ na śaknomi pravaktuṃ subahūn guṇān

48.43

येषु मे रोचते तांस्तु कथयामि शुभप्रभे। चारुरूपा मया तेषु चत्वारः पुरुषाः शुभे

yeṣu me rocate tāṃstu kathayāmi śubhaprabhe| cārurūpā mayā teṣu catvāraḥ puruṣāḥ śubhe

48.44

दृष्टास्तत्रापि नासत्यौ देवौ द्वावपरौ नरौ। देवयोः कथने कृत्यं किंचिन्नापिन विद्यते

dṛṣṭāstatrāpi nāsatyau devau dvāvaparau narau| devayoḥ kathane kṛtyaṃ kiṃcinnāpina vidyate

48.45

यौ पुनः पृथिवीपालौ तयोरेकः सदारकः। नाम्ना सर्वांगकल्याणोऽथापरश्चन्द्रशेखरः

yau punaḥ pṛthivīpālau tayorekaḥ sadārakaḥ| nāmnā sarvāṃgakalyāṇo'thāparaścandraśekharaḥ

48.46

नासत्ययोरेतयोस्तु विशेषो नास्ति कश्चन। रूपे शरीरसौभाग्ये सर्वे चातिमनोहराः

nāsatyayoretayostu viśeṣo nāsti kaścana| rūpe śarīrasaubhāgye sarve cātimanoharāḥ

48.47

नृपौ पुनर्महासत्तवौ सिंहस्कन्धौ महाभुजौ। आरक्तपाणिनयनमुखपादकरोद्भवौ

nṛpau punarmahāsattavau siṃhaskandhau mahābhujau| āraktapāṇinayanamukhapādakarodbhavau

48.48

पीनोरस्कौ विशालाक्षौ लग्तभ्रूयुगलावुभौ। सर्वलणसम्पूर्णौ देवालङ्कारमण्डितौ

pīnoraskau viśālākṣau lagtabhrūyugalāvubhau| sarvalaṇasampūrṇau devālaṅkāramaṇḍitau

48.49

तयोरपि वयःस्थत्वात् प्रशस्तश्चन्द्रशेखरः। सुशीलः सूनृतवचाः शास्त्रे शस्त्रे च सम्मतः

tayorapi vayaḥsthatvāt praśastaścandraśekharaḥ| suśīlaḥ sūnṛtavacāḥ śāstre śastre ca sammataḥ

48.50

ईषदुद्‌भिन्नरोम्णा तु नीले चारु निर्मलम्। राजते वदनं तस्य लक्ष्मणेव निशाकरः

īṣadudbhinnaromṇā tu nīle cāru nirmalam| rājate vadanaṃ tasya lakṣmaṇeva niśākaraḥ

48.51

दीप्तिमत्यापि कलया राजते स निशापतेः। सहजेन शिरस्थेन साक्षात् स चन्द्रशेखरः

dīptimatyāpi kalayā rājate sa niśāpateḥ| sahajena śirasthena sākṣāt sa candraśekharaḥ

48.52

स एव ते पतिर्योग्यश्चिह्नेनानेन सुन्दरि। तं त्वं वरय राजानं तव योग्यं शुभोदयम्

sa eva te patiryogyaścihnenānena sundari| taṃ tvaṃ varaya rājānaṃ tava yogyaṃ śubhodayam

48.53

धात्र्याश्चैवं वचः श्रुत्वा राजपुत्री जगाद ताम्। मत्पार्श्वचारिणी भूत्वा निदेशय नृपोत्तमम्

dhātryāścaivaṃ vacaḥ śrutvā rājaputrī jagāda tām| matpārśvacāriṇī bhūtvā nideśaya nṛpottamam

48.54

धात्रि स्वयंवरसभाप्रवेशसमये मम। तयोरायात्तदा राजा त्वन्योन्यं भाषमाणयोः

dhātri svayaṃvarasabhāpraveśasamaye mama| tayorāyāttadā rājā tvanyonyaṃ bhāṣamāṇayoḥ

48.55

सुतां स्वयंवरसभां नेतुं काले सुभोदये। स्वयं तदा ककुत्स्थस्तु सुताया मङ्गलालये

sutāṃ svayaṃvarasabhāṃ netuṃ kāle subhodaye| svayaṃ tadā kakutsthastu sutāyā maṅgalālaye

48.56

आसाद्य पुत्रीं दयितां योषिद्भिः कृतमङ्गलाम्। माल्यं सुगन्धिपुष्पाणां करेणादाय तत्करे

āsādya putrīṃ dayitāṃ yoṣidbhiḥ kṛtamaṅgalām| mālyaṃ sugandhipuṣpāṇāṃ kareṇādāya tatkare

48.57

दत्त्वा चेदमुवाचाशु प्रापयन् मङ्गलालयात्। प्रविश्य समितौ मातर्माल्येनान्येन सत्तमम्

dattvā cedamuvācāśu prāpayan maṅgalālayāt| praviśya samitau mātarmālyenānyena sattamam

48.58

यं त्वमिच्छसि राजानं द्विजं वा त्वं वरिष्यसि। एवमुक्त्वा शिविकया स्वाप्तैर्वृद्धैश्च पूरुषैः

yaṃ tvamicchasi rājānaṃ dvijaṃ vā tvaṃ variṣyasi| evamuktvā śivikayā svāptairvṛddhaiśca pūruṣaiḥ

48.59

प्रवेशयामास सुतां ककुत्स्थः समितिं मुदा। तामागतां सभां दृष्ट्वा शक्राद्यास्त्रिदशास्तदा

praveśayāmāsa sutāṃ kakutsthaḥ samitiṃ mudā| tāmāgatāṃ sabhāṃ dṛṣṭvā śakrādyāstridaśāstadā

48.60

अन्ये दिक्पतयश्चापि सभां तत्क्षणमागताः। सावतीर्य तदावाप्य यानात् तारावती मुदा

anye dikpatayaścāpi sabhāṃ tatkṣaṇamāgatāḥ| sāvatīrya tadāvāpya yānāt tārāvatī mudā

48.61

धात्र्या चानुगया युक्ता व्यचरत् सदसोऽन्तरे। सभामध्ये चिरं सा तु विहृत्य वरवर्णिनी

dhātryā cānugayā yuktā vyacarat sadaso'ntare| sabhāmadhye ciraṃ sā tu vihṛtya varavarṇinī

48.62

भावित्वान्नियतेर्योगाच्चण्डिकायाः प्रसादतः। तयोः समत्वादेकत्वात्तया धात्र्या विबोधिता

bhāvitvānniyateryogāccaṇḍikāyāḥ prasādataḥ| tayoḥ samatvādekatvāttayā dhātryā vibodhitā

48.63

गतिस्वेदर्जघर्माम्भः कणिकानिचितानना। पतिं पूर्वतरं पुत्री राज्ञस्तारावती सती

gatisvedarjagharmāmbhaḥ kaṇikānicitānanā| patiṃ pūrvataraṃ putrī rājñastārāvatī satī

48.64

स्वयं सा पार्वती देवी वव्रे च चन्द्रशेखरम्। वृतं दृष्ट्वा तदा तन्तु ब्राह्मणाः सामगीतिभिः

svayaṃ sā pārvatī devī vavre ca candraśekharam| vṛtaṃ dṛṣṭvā tadā tantu brāhmaṇāḥ sāmagītibhiḥ

48.65

तयोर्वैवाहिकं चक्रुर्मङ्गलं यतमानसाः। वैतालिकागायकाश्च तथा तौर्यत्रिका नृप

tayorvaivāhikaṃ cakrurmaṅgalaṃ yatamānasāḥ| vaitālikāgāyakāśca tathā tauryatrikā nṛpa

48.66

प्रशंसन्ति स्म गायन्ति वादयन्ति च कौतुकात्। सर्वे च त्रिदशा मोदमवापुश्चन्द्रशेखरे

praśaṃsanti sma gāyanti vādayanti ca kautukāt| sarve ca tridaśā modamavāpuścandraśekhare

48.67

तारावत्या वृते चाथ ककुत्स्थोऽप्यतिहर्षितः। वृत्तान्तं वीक्ष्य ये भूपाः सुबाहुप्रमुखाः परे

tārāvatyā vṛte cātha kakutstho'pyatiharṣitaḥ| vṛttāntaṃ vīkṣya ye bhūpāḥ subāhupramukhāḥ pare

48.68

रुष्टास्तान् वारयामास समितौ चन्द्रशेखरः। ततो यातेषु देवेषु त्रिदिवं प्रति स्वेच्छया

ruṣṭāstān vārayāmāsa samitau candraśekharaḥ| tato yāteṣu deveṣu tridivaṃ prati svecchayā

48.69

भूपेषु च प्रयातेषु ककुत्स्थेनार्चितेषु च। वैवाहिकेन विधिना स राजा चन्द्रशेखरः

bhūpeṣu ca prayāteṣu kakutsthenārciteṣu ca| vaivāhikena vidhinā sa rājā candraśekharaḥ

48.70

तारावतीं तदा भार्यां ककुत्स्थानुमते पुनः। संस्कृत्य ज्ञापयामास देवेभ्यो वैदिकैर्मखैः

tārāvatīṃ tadā bhāryāṃ kakutsthānumate punaḥ| saṃskṛtya jñāpayāmāsa devebhyo vaidikairmakhaiḥ

48.71

पाणिग्रहणसंस्कारान्कृत्वा तां सहचारिणीम्। करवीरपुरायाशु प्रययौ चन्द्रशेखरः

pāṇigrahaṇasaṃskārānkṛtvā tāṃ sahacāriṇīm| karavīrapurāyāśu prayayau candraśekharaḥ

48.72

द्वाविंशत् तु सहस्राणि दासीनां प्रददौ पुनः। ककुत्स्थाख्यो विट्पतये तस्मिन्नुद्वाहकर्मणि

dvāviṃśat tu sahasrāṇi dāsīnāṃ pradadau punaḥ| kakutsthākhyo viṭpataye tasminnudvāhakarmaṇi

48.73

गवां षष्टिसहस्राणि सौरभीणां तथैव च। दुहित्रे प्रददौ दायं दासान् दासीः प्रमाणतः

gavāṃ ṣaṣṭisahasrāṇi saurabhīṇāṃ tathaiva ca| duhitre pradadau dāyaṃ dāsān dāsīḥ pramāṇataḥ

48.74

अपरा या निजा पुत्री ककुत्स्थाख्यस्य भूपतेः। नाम्ना चित्राङ्गदा ख्याता रूपैस्तारावती समा

aparā yā nijā putrī kakutsthākhyasya bhūpateḥ| nāmnā citrāṅgadā khyātā rūpaistārāvatī samā

48.75

दासीनामधिपा भूत्वा स्वयं चानुययौ तदा। तारावतीं भूपसुतां ज्येष्ठां स्वां भगिनीं शुभाम्

dāsīnāmadhipā bhūtvā svayaṃ cānuyayau tadā| tārāvatīṃ bhūpasutāṃ jyeṣṭhāṃ svāṃ bhaginīṃ śubhām

48.76

तान् दासान् सुसमादाय ककुत्स्थतनयो महान्। ज्येष्ठो विश्वावसुर्नाम गच्छन्तं चन्द्रशेखरम्

tān dāsān susamādāya kakutsthatanayo mahān| jyeṣṭho viśvāvasurnāma gacchantaṃ candraśekharam

48.77

तारावत्या च सहितं स्यन्दनेनाशुगामिना। धीमाननुययौ पश्चात् करवीरपुरं प्रति

tārāvatyā ca sahitaṃ syandanenāśugāminā| dhīmānanuyayau paścāt karavīrapuraṃ prati

48.78

तारावत्या समं राजा पौष्यजश्चन्द्रशेखरः। करवीरपुरे रम्ये रेमे नृपतिशेखरः

tārāvatyā samaṃ rājā pauṣyajaścandraśekharaḥ| karavīrapure ramye reme nṛpatiśekharaḥ

48.79

इति स्वयं महादेवो मानुषीं योनिमाश्रितः। पार्वती च स्वयं जाता नरयोनिमनिन्दिता

iti svayaṃ mahādevo mānuṣīṃ yonimāśritaḥ| pārvatī ca svayaṃ jātā narayonimaninditā

48.80

तथा भृङ्गी महाकाल एतयोरभवत् सुतः। तथा त्वं शृणु राजेन्द्र कथयामि समुद्भवम्

tathā bhṛṅgī mahākāla etayorabhavat sutaḥ| tathā tvaṃ śṛṇu rājendra kathayāmi samudbhavam

श्रीकालिकापुराणेऽष्टचत्वारिंशोध्यायः

śrīkālikāpurāṇe'ṣṭacatvāriṃśodhyāyaḥ

अध्यायः ४९

49.1

मार्कण्डे उवाच।। अथ काले व्यतीते तु ककुत्स्थतनया सती। विधातुमार्तवं स्नानं योषिद्भिः परिवारिता

mārkaṇḍe uvāca|| atha kāle vyatīte tu kakutsthatanayā satī| vidhātumārtavaṃ snānaṃ yoṣidbhiḥ parivāritā

49.2

शीतामलजलां हृद्यां कलुषध्वंसकोविदाम्। प्रभिन्नाञ्जनसङ्काशां कलुषध्वंसकोविदाम्

śītāmalajalāṃ hṛdyāṃ kaluṣadhvaṃsakovidām| prabhinnāñjanasaṅkāśāṃ kaluṣadhvaṃsakovidām

49.3

कृतस्नानामनुत्तीर्णामर्धमग्नां महासतीम्। ददृशे स्वर्णगौराङ्गी कपोतो मुनिसत्तमः

kṛtasnānāmanuttīrṇāmardhamagnāṃ mahāsatīm| dadṛśe svarṇagaurāṅgī kapoto munisattamaḥ

49.4

कापोतं वपुरास्थाय प्राणिनां वधशङ्कया। विचचार यतः पुर्वं कपोतस्तेन स स्मृतः

kāpotaṃ vapurāsthāya prāṇināṃ vadhaśaṅkayā| vicacāra yataḥ purvaṃ kapotastena sa smṛtaḥ

49.5

तां दृष्ट्वा हेमगर्भाभां चन्द्रिकां शारदीमिव। कपोतः कामयामास कामबाणादितो भृशम्

tāṃ dṛṣṭvā hemagarbhābhāṃ candrikāṃ śāradīmiva| kapotaḥ kāmayāmāsa kāmabāṇādito bhṛśam

49.6

कामाग्निपरितप्तः स ककुत्स्थतनयां मुनिः। अभिगम्याथ कल्याणीमिदं वचनमब्रवीत्

kāmāgniparitaptaḥ sa kakutsthatanayāṃ muniḥ| abhigamyātha kalyāṇīmidaṃ vacanamabravīt

49.7

कपोत उवाच।। का त्वं कस्यासि वनिता पुत्री वा कस्य सुन्दरि। कस्मात् समागता वा त्वमुपांशु तटिनीजलम्

kapota uvāca|| kā tvaṃ kasyāsi vanitā putrī vā kasya sundari| kasmāt samāgatā vā tvamupāṃśu taṭinījalam

49.8

रूपं ते सौम्यमाह्लादि पूर्णचन्द्रनिभं मुखम्। तिलपुष्पप्रतीकाशं नासिकायुगलं तव

rūpaṃ te saumyamāhlādi pūrṇacandranibhaṃ mukham| tilapuṣpapratīkāśaṃ nāsikāyugalaṃ tava

49.9

वातकम्पितनीलाब्जसदृशे लौचने तव। बाहू मनोहरौ वृत्तौ मृणालमृदुलायतौ। ऊरू गजकरप्रख्यौ मध्यं वेदिविलग्नकम्

vātakampitanīlābjasadṛśe laucane tava| bāhū manoharau vṛttau mṛṇālamṛdulāyatau| ūrū gajakaraprakhyau madhyaṃ vedivilagnakam

49.10

ईदृशेन तु रूपेण न त्वं मानुषभामिनी। देवी वा दानवी वा त्वमप्सरागुणशालिनी

īdṛśena tu rūpeṇa na tvaṃ mānuṣabhāminī| devī vā dānavī vā tvamapsarāguṇaśālinī

49.11

अथवा भोग्यभोगाय श्रीस्त्वं नारीत्वमागता। अपर्णा वा शची वा त्वं तन्मे वद मनोहरे

athavā bhogyabhogāya śrīstvaṃ nārītvamāgatā| aparṇā vā śacī vā tvaṃ tanme vada manohare

49.12

और्व्व उवाच।। इति वाक्यं मुनेः श्रुत्वा जलादुत्तीर्य भामिनी। प्रणम्य तं मुनिं नम्रा वचनं चेदमब्रवीत्

aurvva uvāca|| iti vākyaṃ muneḥ śrutvā jalāduttīrya bhāminī| praṇamya taṃ muniṃ namrā vacanaṃ cedamabravīt

49.13

अहं तारावती नाम्ना ककुत्स्थस्य सुता सती। चन्द्रशेखरभूपस्य भार्यां जानीहि मां मुने

ahaṃ tārāvatī nāmnā kakutsthasya sutā satī| candraśekharabhūpasya bhāryāṃ jānīhi māṃ mune

49.14

नाहं देवी न गन्धर्वी न यक्षी न च राक्षसी। मानुष्यहं नृपसुता चारित्रव्रतधारिणी

nāhaṃ devī na gandharvī na yakṣī na ca rākṣasī| mānuṣyahaṃ nṛpasutā cāritravratadhāriṇī

49.15

कपोत उवाच।। त्वां तृष्ट्वा मां स्वयं कामः सङ्गतः सङ्गमाय ते। पीडितश्चापि तेनाहं त्वया शक्त्या समक्षया

kapota uvāca|| tvāṃ tṛṣṭvā māṃ svayaṃ kāmaḥ saṅgataḥ saṅgamāya te| pīḍitaścāpi tenāhaṃ tvayā śaktyā samakṣayā

49.16

स्मरसागरकल्लोलपतितं मां निराकुलम्। त्वदूरुतरिणा त्राहि तूर्णं त्वं मृदुभाषिणी

smarasāgarakallolapatitaṃ māṃ nirākulam| tvadūrutariṇā trāhi tūrṇaṃ tvaṃ mṛdubhāṣiṇī

49.17

मत्तः पुत्रद्वयं चारु रूपलक्षणसंयुतम्। भविष्यति महाभागे बलवीर्ययुतं महत्

mattaḥ putradvayaṃ cāru rūpalakṣaṇasaṃyutam| bhaviṣyati mahābhāge balavīryayutaṃ mahat

49.18

मार्कण्डेय उवाच।। कपोतस्य वचः श्रुत्वा भयदुःखसमाकुला। जगाद गद्गदं वाक्यं वाग्मिन्यथ ककुत्स्थजा

mārkaṇḍeya uvāca|| kapotasya vacaḥ śrutvā bhayaduḥkhasamākulā| jagāda gadgadaṃ vākyaṃ vāgminyatha kakutsthajā

49.19

तारावत्युवाच।। वाक्यमन्यन्मया कार्यं न कार्यमतिनिन्दितम्। तस्मान्मा वदं मामित्थं प्रणम्य त्वां प्रसादये

tārāvatyuvāca|| vākyamanyanmayā kāryaṃ na kāryamatininditam| tasmānmā vadaṃ māmitthaṃ praṇamya tvāṃ prasādaye

49.20

तवापि नैतद् योग्यं स्यान्मुनेरिह तपोधन। तपःक्षयकरं गर्ह्य सतीत्वभ्रंशकं मम

tavāpi naitad yogyaṃ syānmuneriha tapodhana| tapaḥkṣayakaraṃ garhya satītvabhraṃśakaṃ mama

49.21

कपोत उवाच।। तपोव्ययो वा चान्यद्वा दूषण तन्ममास्त्विह। तथापि त्वामहं त्यक्तुं नेच्छामि सुरतौ शुभे

kapota uvāca|| tapovyayo vā cānyadvā dūṣaṇa tanmamāstviha| tathāpi tvāmahaṃ tyaktuṃ necchāmi suratau śubhe

49.22

अवश्यं मम कामेभ्यस्त्राणं कर्तुमिहार्हसि। अन्यथा कामदग्धोऽहं त्वया त्यक्तो मनोहरे

avaśyaṃ mama kāmebhyastrāṇaṃ kartumihārhasi| anyathā kāmadagdho'haṃ tvayā tyakto manohare

49.23

भवतीं च करिष्यामि शापदग्धां सबान्धवाम्। ततस्तद्वचनं श्रुत्वा देवी तारावती तदा। ऋषिसापभयात् साध्वी न किञ्चिच्चोत्तरं ददौ

bhavatīṃ ca kariṣyāmi śāpadagdhāṃ sabāndhavām| tatastadvacanaṃ śrutvā devī tārāvatī tadā| ṛṣisāpabhayāt sādhvī na kiñciccottaraṃ dadau

49.24

सम्भाषयेऽहं स्वसखीरिह तिष्ठ महामुने

sambhāṣaye'haṃ svasakhīriha tiṣṭha mahāmune

49.25

एवमुक्त्वा तदा देवी दासीनां मध्यमागता। चित्राङ्गदां समाहूय वचनं चेदमब्रवीत्

evamuktvā tadā devī dāsīnāṃ madhyamāgatā| citrāṅgadāṃ samāhūya vacanaṃ cedamabravīt

49.26

चित्राङ्गदे मुनिरसौ मां वै कामयते भृशम्। किं करिष्ये सतीभावान्न भ्रष्टा स्यामहं कथम्

citrāṅgade munirasau māṃ vai kāmayate bhṛśam| kiṃ kariṣye satībhāvānna bhraṣṭā syāmahaṃ katham

49.27

पतिं बन्धूश्च कपोतः सद्यः शापाग्निना दहेत्। नाहं मुनिं कामये चेत् संशये पतिता त्वहम्

patiṃ bandhūśca kapotaḥ sadyaḥ śāpāgninā dahet| nāhaṃ muniṃ kāmaye cet saṃśaye patitā tvaham

49.28

ततश्चित्राङ्गदा प्राह मा भैस्त्वं सत्यभाषिणि। तत्रोपायमहं वक्ष्ये यत्कृत्वा त्वं प्रमोक्ष्यसे

tataścitrāṅgadā prāha mā bhaistvaṃ satyabhāṣiṇi| tatropāyamahaṃ vakṣye yatkṛtvā tvaṃ pramokṣyase

49.29

न जहाति मुनिश्चेत्त्वां दासीमेकां मनोहराम्। सुभूषणैर्भूषयित्वा मुनये त्वं नियोजय

na jahāti muniścettvāṃ dāsīmekāṃ manoharām| subhūṣaṇairbhūṣayitvā munaye tvaṃ niyojaya

49.30

कामातुरो मुनिर्मोहात् कृपणो ज्ञास्यते न हि। दासीं त्वद्भूषणाच्छन्नां ज्योत्स्नाच्छन्यां मृगीमिव

kāmāturo munirmohāt kṛpaṇo jñāsyate na hi| dāsīṃ tvadbhūṣaṇācchannāṃ jyotsnācchanyāṃ mṛgīmiva

49.31

एवं कुरु महाभागे मा त्वं चिन्तां गमः शुभे। त्वं चेत् सतीति नियतं न ज्ञास्यति तदा मुनिः

evaṃ kuru mahābhāge mā tvaṃ cintāṃ gamaḥ śubhe| tvaṃ cet satīti niyataṃ na jñāsyati tadā muniḥ

49.32

ततस्तारावती प्राह तां रूपगुणशालिनीम्। चित्राङ्गदां भूपपुत्रीं शश्वद्‌विनयसूनृताम्

tatastārāvatī prāha tāṃ rūpaguṇaśālinīm| citrāṅgadāṃ bhūpaputrīṃ śaśvadvinayasūnṛtām

49.33

त्वमेव गच्छ भगिनी कपोताख्यमनिन्दते। मद्भूषणैर्भूषयित्वा स्वशरीरं मनस्विनि

tvameva gaccha bhaginī kapotākhyamanindate| madbhūṣaṇairbhūṣayitvā svaśarīraṃ manasvini

49.34

अन्यां प्रस्थापितां विप्रः सम्बुध्य क्रोधवह्निना। धक्ष्यत्यवश्यं सकुलां मां तस्माद् गच्छ सुन्दरि

anyāṃ prasthāpitāṃ vipraḥ sambudhya krodhavahninā| dhakṣyatyavaśyaṃ sakulāṃ māṃ tasmād gaccha sundari

49.35

त्वं मत्समा सर्वगुणैः सर्वभूषणभूषिता। मुनिं सङ्गमयस्वाद्य रक्ष मां सकुलां शुभे

tvaṃ matsamā sarvaguṇaiḥ sarvabhūṣaṇabhūṣitā| muniṃ saṅgamayasvādya rakṣa māṃ sakulāṃ śubhe

49.36

ततस्तस्या वचः श्रुत्वा विनयं च सकातरम्। तूष्णीं भूत्वा क्षणं तस्थौ नातिहृष्टमना इव

tatastasyā vacaḥ śrutvā vinayaṃ ca sakātaram| tūṣṇīṃ bhūtvā kṣaṇaṃ tasthau nātihṛṣṭamanā iva

49.37

जगाद च महाभागां चित्राङ्गदा ककुत्स्थजाम्। करिष्ये वचनं तेऽद्य समये मां स्मरिष्यति

jagāda ca mahābhāgāṃ citrāṅgadā kakutsthajām| kariṣye vacanaṃ te'dya samaye māṃ smariṣyati

49.38

यदर्थे पितरं चेमं भूपं च चन्द्रशेखरम्। आश्वासयिष्यति तथा समस्तां च सखींगणान्

yadarthe pitaraṃ cemaṃ bhūpaṃ ca candraśekharam| āśvāsayiṣyati tathā samastāṃ ca sakhīṃgaṇān

49.30

एवमुक्त्वा भूषणानि तारावत्याः पिधाय सा। चित्राङ्गदा जगामाशु मुनेः कामोत्सवाय च

evamuktvā bhūṣaṇāni tārāvatyāḥ pidhāya sā| citrāṅgadā jagāmāśu muneḥ kāmotsavāya ca

49.40

तारावती तदा दीन वस्त्रालङ्कारवर्जिता। दासीमध्यगता भूत्वा तामेवानुययौ प्रियाम्

tārāvatī tadā dīna vastrālaṅkāravarjitā| dāsīmadhyagatā bhūtvā tāmevānuyayau priyām

49.41

तामायान्तीं ततो दृष्ट्वा कपोतः काममोहितः। मुनीनां परजायासु सस्मार सङ्गमं तदा

tāmāyāntīṃ tato dṛṣṭvā kapotaḥ kāmamohitaḥ| munīnāṃ parajāyāsu sasmāra saṅgamaṃ tadā

49.42

प्रम्लोचा कामिता पूर्वं वतण्डस्य सुतेन वै। यथा वा कामिता पद्मा भरद्वाजेन धीमता

pramlocā kāmitā pūrvaṃ vataṇḍasya sutena vai| yathā vā kāmitā padmā bharadvājena dhīmatā

49.43

तथाहं कामयिष्यामि साम्प्रतं वरवर्णिनीम्। पश्चात् तपोबलात् तद्वज्जायापापाद् विमोक्षये

tathāhaṃ kāmayiṣyāmi sāmprataṃ varavarṇinīm| paścāt tapobalāt tadvajjāyāpāpād vimokṣaye

49.44

इति चिन्तयतस्तस्य तदा चित्राङ्गदा शुभा। समेत्य तं मुनिं लज्जायुक्ता चैषाह किञ्चन

iti cintayatastasya tadā citrāṅgadā śubhā| sametya taṃ muniṃ lajjāyuktā caiṣāha kiñcana

49.45

तामासाद्य महाभागः कपोतो मुनिसत्तमः। शृङ्गारवेषभावाय मदनं मनसास्मरत्

tāmāsādya mahābhāgaḥ kapoto munisattamaḥ| śṛṅgāraveṣabhāvāya madanaṃ manasāsmarat

49.46

स्मृतमात्रोऽथ मदनः स्वयमेत्य महामुनिम्। गन्धमाल्यैः सुवासोभिरध्युवासातिहर्षितः

smṛtamātro'tha madanaḥ svayametya mahāmunim| gandhamālyaiḥ suvāsobhiradhyuvāsātiharṣitaḥ

49.47

तेनाधिवासितो विप्रः कपोतश्चारुरूपधृक्। जज्वाल तेजसा चापि द्वितीय इव भास्करः

tenādhivāsito vipraḥ kapotaścārurūpadhṛk| jajvāla tejasā cāpi dvitīya iva bhāskaraḥ

49.48

मनोहरं तथा दृष्टवा कपोतं मदनोपमम्। तारावतीमृते सर्वाः सकामाश्चाभवन् स्त्रियः

manoharaṃ tathā dṛṣṭavā kapotaṃ madanopamam| tārāvatīmṛte sarvāḥ sakāmāścābhavan striyaḥ

49.49

तारावती मुनिं दृष्ट्वा सुन्दरं मदनोपमम्। विस्मयं परमं प्राप्ता मुनिं कामममन्यत

tārāvatī muniṃ dṛṣṭvā sundaraṃ madanopamam| vismayaṃ paramaṃ prāptā muniṃ kāmamamanyata

49.50

अथ चित्राङ्गदा विप्रः कामुकः कामसङ्गमे। तदा नियोजयामास सुप्रीतश्नाभवत् क्षणात्

atha citrāṅgadā vipraḥ kāmukaḥ kāmasaṅgame| tadā niyojayāmāsa suprītaśnābhavat kṣaṇāt

49.51

ततस्तस्यां समुत्पन्नं सद्योजातं सुतद्वयम्। देवगर्भोपमं दीप्तज्वलनार्कसमप्रभम्

tatastasyāṃ samutpannaṃ sadyojātaṃ sutadvayam| devagarbhopamaṃ dīptajvalanārkasamaprabham

49.52

जाते सुतद्वये तां तु मुनिः संसृज्य पाणिना। निनाय पूर्ववद्भावं वचनं चेदमब्रवीत्

jāte sutadvaye tāṃ tu muniḥ saṃsṛjya pāṇinā| nināya pūrvavadbhāvaṃ vacanaṃ cedamabravīt

49.53

मत्सङ्गमे कियत्कालं प्रिये तिष्ठ शुभानने। ममेच्छया यास्यसि त्वं भयं ते नास्ति राजतः

matsaṅgame kiyatkālaṃ priye tiṣṭha śubhānane| mamecchayā yāsyasi tvaṃ bhayaṃ te nāsti rājataḥ

49.54

एवमस्त्विति सा प्राह ऋषिं शापभयात् सति। ततो विसर्जयामास मुनिरन्याश्च योषितः

evamastviti sā prāha ṛṣiṃ śāpabhayāt sati| tato visarjayāmāsa muniranyāśca yoṣitaḥ

49.55

ततस्तारावती देवी दासीभिः परिवारिता। भगिनीमनुशोचन्ती जगाम भवनं निजम्

tatastārāvatī devī dāsībhiḥ parivāritā| bhaginīmanuśocantī jagāma bhavanaṃ nijam

49.56

गत्वा तं सर्ववृत्तान्तं कपोतकृतमद्भुतम्। ब्रह्मावर्ताधिपायाशु शशंसाथ ककुत्स्थजा

gatvā taṃ sarvavṛttāntaṃ kapotakṛtamadbhutam| brahmāvartādhipāyāśu śaśaṃsātha kakutsthajā

49.57

स श्रुत्वा नृपर्शादूलः क्षणमात्रं विचिन्त्य च। चित्राङ्गदायाः साहाय्यं कपोतानुमतेऽकरोत्

sa śrutvā nṛparśādūlaḥ kṣaṇamātraṃ vicintya ca| citrāṅgadāyāḥ sāhāyyaṃ kapotānumate'karot

49.58

कपोतोऽपि तदा तस्यां जातयोसुतयोस्तयोः। यथोक्तेनाथ विधिना संस्कारमकमोत्तदा

kapoto'pi tadā tasyāṃ jātayosutayostayoḥ| yathoktenātha vidhinā saṃskāramakamottadā

49.59

सगर उवाच।। चित्राङ्गदा कथं पुत्री ककुत्स्थस्याभवत् तदा। तदहं श्रोतुमिच्छामि कथयस्य द्विजोत्तम

sagara uvāca|| citrāṅgadā kathaṃ putrī kakutsthasyābhavat tadā| tadahaṃ śrotumicchāmi kathayasya dvijottama

49.60

और्व्व उवाच।। एकदा तु ककुत्स्थोऽसौ हिमवन्तं महागिरिम्। मृगयायै जगामाथ मृगाश्चापि निपातिताः

aurvva uvāca|| ekadā tu kakutstho'sau himavantaṃ mahāgirim| mṛgayāyai jagāmātha mṛgāścāpi nipātitāḥ

49.61

लम्बन्तीं सुरलोकात् तु भूमिं प्रति तदोर्वशीम्। विश्रामायोपविष्टस्तु सानौ वेश्यां ददर्श ह

lambantīṃ suralokāt tu bhūmiṃ prati tadorvaśīm| viśrāmāyopaviṣṭastu sānau veśyāṃ dadarśa ha

49.62

तामासाद्य महाराजः कामबाणप्रपीडितः। अवतीर्णा गिरौ शश्वदङ्गसङ्गमयाचत

tāmāsādya mahārājaḥ kāmabāṇaprapīḍitaḥ| avatīrṇā girau śaśvadaṅgasaṅgamayācata

49.63

सा ज्ञात्वा नृपशार्दूलं ककुत्स्थं शक्रसन्निभम्। उर्वशी रमयामास गिरिकुञ्जे यथेप्सितम्

sā jñātvā nṛpaśārdūlaṃ kakutsthaṃ śakrasannibham| urvaśī ramayāmāsa girikuñje yathepsitam

49.64

ततो राज्ञः ककुत्स्थस्य स्वर्वेश्यायां तदा सुता। अभवन् नृपशार्दूलात् सद्योजाता मनोहरा

tato rājñaḥ kakutsthasya svarveśyāyāṃ tadā sutā| abhavan nṛpaśārdūlāt sadyojātā manoharā

49.65

अथ कामेन सन्तुष्टं ककुत्स्थं सा तदोर्वशी। अथेष्टदेशं विज्ञाप्य गन्तुमैच्छदनिन्दिता

atha kāmena santuṣṭaṃ kakutsthaṃ sā tadorvaśī| atheṣṭadeśaṃ vijñāpya gantumaicchadaninditā

49.66

तामाह राजा तनयां परित्यज्य कथं शुभे। गन्तुमिच्छसि चार्वङ्गि सुतामेनां तु पालय

tāmāha rājā tanayāṃ parityajya kathaṃ śubhe| gantumicchasi cārvaṅgi sutāmenāṃ tu pālaya

49.67

सा प्राहाहं स्वर्गगणिका मयि कस्य न चाभवत्। तनयस्तनया वापि सद्योजाता नृपात्मजा

sā prāhāhaṃ svargagaṇikā mayi kasya na cābhavat| tanayastanayā vāpi sadyojātā nṛpātmajā

49.68

स्वतेजसा शरीरस्य विकारो मे न विद्यते। सुताश्चापि न पाल्यन्ते वेश्याभावात् स्वभावतः

svatejasā śarīrasya vikāro me na vidyate| sutāścāpi na pālyante veśyābhāvāt svabhāvataḥ

49.69

दयास्ति यदि ते पुत्र्यां नीत्वैनां वर्धय स्वयम्। गन्तुं मामनुजानीहि सत्यमेतद् ब्रवीमि ते

dayāsti yadi te putryāṃ nītvaināṃ vardhaya svayam| gantuṃ māmanujānīhi satyametad bravīmi te

49.70

इत्युक्त्वा सा जगामाशु यथेष्टं सोर्वशी नृपः। पुत्रीं तां समुपादाय नगरं स्वं विवेश ह

ityuktvā sā jagāmāśu yatheṣṭaṃ sorvaśī nṛpaḥ| putrīṃ tāṃ samupādāya nagaraṃ svaṃ viveśa ha

49.71

तस्याश्चित्राङ्गदा नाम स चकार नृपः स्वयम्। मनोन्मथिन्यै चादात् तां भार्यायै पुत्रिकां शुभाम्

tasyāścitrāṅgadā nāma sa cakāra nṛpaḥ svayam| manonmathinyai cādāt tāṃ bhāryāyai putrikāṃ śubhām

49.72

इदं च वचनं देवीं तदा प्राह नृपोत्तमः। देवि पुत्री ममेयं त्वमेनां पालय सद्गुणाम्

idaṃ ca vacanaṃ devīṃ tadā prāha nṛpottamaḥ| devi putrī mameyaṃ tvamenāṃ pālaya sadguṇām

49.73

मयानीतां शैलजातां मा हेलां कर्तुमर्हसि। इत्युक्ता राजपुत्री सा पालेन चाकरोन्मतिम्

mayānītāṃ śailajātāṃ mā helāṃ kartumarhasi| ityuktā rājaputrī sā pālena cākaronmatim

49.74

भर्तुराज्ञां पुरस्कृत्य नान्यत् किञ्चिदुवाच ह। सा चैकदा बाल्यभावादष्टावक्रं महामुनिम्

bharturājñāṃ puraskṛtya nānyat kiñciduvāca ha| sā caikadā bālyabhāvādaṣṭāvakraṃ mahāmunim

49.75

व्रजन्तं जिह्ममेवाशु जहासोपजहास च। स चुकोप मुनिस्तस्यै शापं परमदारुणम्

vrajantaṃ jihmamevāśu jahāsopajahāsa ca| sa cukopa munistasyai śāpaṃ paramadāruṇam

49.76

ददौ दासी स्ववंशस्य भवितेति ककुत्स्थजे। दासी भूत्वा स्ववंशस्य ह्यनूढैव सुतद्वयम्

dadau dāsī svavaṃśasya bhaviteti kakutsthaje| dāsī bhūtvā svavaṃśasya hyanūḍhaiva sutadvayam

49.77

जनयिष्यसि पापिष्ठे ततो भद्रमवाप्स्यसि। एवं ककुत्स्थतनया जाता चित्राङ्गदा नृप

janayiṣyasi pāpiṣṭhe tato bhadramavāpsyasi| evaṃ kakutsthatanayā jātā citrāṅgadā nṛpa

49.78

दासी च भूता सा ते तारावत्या निवासिता। अनूढाप्यलभत् पुत्रयुग्मं मुनिवराच्छुभात्

dāsī ca bhūtā sā te tārāvatyā nivāsitā| anūḍhāpyalabhat putrayugmaṃ munivarācchubhāt

49.79

तौ च पुत्रौ महाभागौ महाकार्यं करिष्यतः। इति ते कथितं राजन् यथाचित्राङ्गदाऽभवत्। ककुत्स्थस्य सुता साध्वी प्रस्तुतं शृणु साम्प्रतम्

tau ca putrau mahābhāgau mahākāryaṃ kariṣyataḥ| iti te kathitaṃ rājan yathācitrāṅgadā'bhavat| kakutsthasya sutā sādhvī prastutaṃ śṛṇu sāmpratam

अध्यायः ५०

50.1

और्व्व उवाच।। अथ काले व्यतीते तु पुनस्तारावती शुभा। आर्तवं विहितं स्नानं नदीं प्राप्ता दृषद्वतीम्

aurvva uvāca|| atha kāle vyatīte tu punastārāvatī śubhā| ārtavaṃ vihitaṃ snānaṃ nadīṃ prāptā dṛṣadvatīm

50.2

दासीसहस्रैः संयुक्ता नानालङ्कारमण्डिता। रम्भादिभिर्यथेन्द्राणी तथा सा प्रत्यदृश्यत

dāsīsahasraiḥ saṃyuktā nānālaṅkāramaṇḍitā| rambhādibhiryathendrāṇī tathā sā pratyadṛśyata

50.3

सावतीर्णा जले देवी गौराङ्गी तडिदुज्ज्वला। नदीमुज्ज्वलयामास भिन्नाञ्जनसमाम्भसम्

sāvatīrṇā jale devī gaurāṅgī taḍidujjvalā| nadīmujjvalayāmāsa bhinnāñjanasamāmbhasam

50.4

स्थलीं काचमयीं स्वच्छां काञ्चनीप्रतिमा यथा। स्वभासा ज्वलयामास प्रतिबिम्बेन सा तथा

sthalīṃ kācamayīṃ svacchāṃ kāñcanīpratimā yathā| svabhāsā jvalayāmāsa pratibimbena sā tathā

50.5

अथ तां पुनरेवाथ कपोतो मुनिसत्तमः। आनाभिमग्नां तोयौर्घैर्ददर्श सुमनोहराम्

atha tāṃ punarevātha kapoto munisattamaḥ| ānābhimagnāṃ toyaurghairdadarśa sumanoharām

50.6

दृष्ट्वा तामथ पप्रच्छ तदा चित्राङ्गदां मुनिः। केयं जले दृषद्वत्यामवतीर्णा सखीशतैः

dṛṣṭvā tāmatha papraccha tadā citrāṅgadāṃ muniḥ| keyaṃ jale dṛṣadvatyāmavatīrṇā sakhīśataiḥ

50.7

श्रिया ज्वलन्ती श्रीतुल्या किमपर्णा गिरेः सुता। अतीव भ्राजते रूपैर्न संस्तौषि च तां किमु

śriyā jvalantī śrītulyā kimaparṇā gireḥ sutā| atīva bhrājate rūpairna saṃstauṣi ca tāṃ kimu

50.8

अथ तस्य वचः श्रुत्वा मुनेश्चित्राङ्गदा तदा। ऋषिशापभयात् साध्वी संस्तौमीति तदाऽब्रवीत्

atha tasya vacaḥ śrutvā muneścitrāṅgadā tadā| ṛṣiśāpabhayāt sādhvī saṃstaumīti tadā'bravīt

50.9

इयं तारावती नाम ककुत्स्थस्य सुता सती। चन्द्रशेखरभूपालभार्याऽतिदयिता शुभा

iyaṃ tārāvatī nāma kakutsthasya sutā satī| candraśekharabhūpālabhāryā'tidayitā śubhā

50.10

एषा त्वया कामिता तु कामार्थं पूर्वतो मुने। स्वालङ्कारैरङ्कृत्य मां दत्त्वा ते गृहं गता

eṣā tvayā kāmitā tu kāmārthaṃ pūrvato mune| svālaṅkārairaṅkṛtya māṃ dattvā te gṛhaṃ gatā

50.11

सेयं पुननर्दीं स्नातुं भगिनी मे समागता। ज्येष्ठां तां तु मुने वक्तुं न ते किञ्चिच्च युज्यते

seyaṃ punanardīṃ snātuṃ bhaginī me samāgatā| jyeṣṭhāṃ tāṃ tu mune vaktuṃ na te kiñcicca yujyate

50.12

त्वमत्र तिष्ठ विप्रेन्द्र ज्येष्ठां तां भगिनीं प्रियाम् । समाभाष्य समेष्ये त्वामनुजानासि चेद् गतौ

tvamatra tiṣṭha viprendra jyeṣṭhāṃ tāṃ bhaginīṃ priyām | samābhāṣya sameṣye tvāmanujānāsi ced gatau

50.13

इति श्रुत्वा वचस्तस्या मुनिः स्नेहेन वञ्चनाम्। तारावत्या कृतां पूर्वं मुनिस्तस्यै चुकोप ह

iti śrutvā vacastasyā muniḥ snehena vañcanām| tārāvatyā kṛtāṃ pūrvaṃ munistasyai cukopa ha

50.14

इयं पापीयसी रामा वञ्चनामकरोन्मयि। तस्याः सङ्कालनञ्चाहं करिष्याम्यद्यनिश्चितम्

iyaṃ pāpīyasī rāmā vañcanāmakaronmayi| tasyāḥ saṅkālanañcāhaṃ kariṣyāmyadyaniścitam

50.15

इत्युक्त्वा स तया सार्धं मुनिश्चित्राङ्गदाख्यया। जगाम यत्र सा देवी स्थिता तारावती शुभा

ityuktvā sa tayā sārdhaṃ muniścitrāṅgadākhyayā| jagāma yatra sā devī sthitā tārāvatī śubhā

50.16

गत्वा तां तु समासाद्य कपोतो मुनिसत्तमः। इदं तारावतीं प्राह कुपितः प्रहसन्निव

gatvā tāṃ tu samāsādya kapoto munisattamaḥ| idaṃ tārāvatīṃ prāha kupitaḥ prahasanniva

50.17

कामार्थं प्रार्थिता पूर्वं त्वं मया च्छद्मना त्वया। वञ्चितोऽस्मि दुराधर्षे धलं तस्य समाप्नुहि

kāmārthaṃ prārthitā pūrvaṃ tvaṃ mayā cchadmanā tvayā| vañcito'smi durādharṣe dhalaṃ tasya samāpnuhi

50.18

ममापि पुरतः पापे त्वं सतीति विकत्थसे। सतीत्वभ्रंशकं मां त्वं नैव कामितवत्यसि

mamāpi purataḥ pāpe tvaṃ satīti vikatthase| satītvabhraṃśakaṃ māṃ tvaṃ naiva kāmitavatyasi

50.19

तस्माद बीभत्सवेषस्त्वां कपाली पलितो रहः। विरूपो धनहीनश्च कामयिष्यति वै हठात्

tasmāda bībhatsaveṣastvāṃ kapālī palito rahaḥ| virūpo dhanahīnaśca kāmayiṣyati vai haṭhāt

50.20

सद्योजातं पुत्रयुगं सश्रीकं वानराननम्। भविष्यति च ते पापे त्वेकाब्दाभ्यन्तरेऽधुना

sadyojātaṃ putrayugaṃ saśrīkaṃ vānarānanam| bhaviṣyati ca te pāpe tvekābdābhyantare'dhunā

50.21

एतच्छ्रुत्वा मुनेर्वाक्यं प्राह तारावती मुनिम्। कोपाद् भयाच्च सा देवी स्फुरदोष्ठपुटा तदा

etacchrutvā munervākyaṃ prāha tārāvatī munim| kopād bhayācca sā devī sphuradoṣṭhapuṭā tadā

50.22

यदि सा पूजयित्वा तु चण्डिकां प्राप मां प्रसूः। यद्यहं व्रतिनी नित्यं भूपतौ चन्द्रशेखरे

yadi sā pūjayitvā tu caṇḍikāṃ prāpa māṃ prasūḥ| yadyahaṃ vratinī nityaṃ bhūpatau candraśekhare

50.23

ककुत्स्थस्य सुता सत्यं यद्यहं द्विजसत्तम। तेन सत्येन मे देवान्नान्यो मां कामयिष्यति

kakutsthasya sutā satyaṃ yadyahaṃ dvijasattama| tena satyena me devānnānyo māṃ kāmayiṣyati

50.24

यदि सत्यं महादेवो नित्यमाराध्यते मया। तेन सत्येन मे देवादाराध्याच्चन्द्रशेखरात्

yadi satyaṃ mahādevo nityamārādhyate mayā| tena satyena me devādārādhyāccandraśekharāt

50.25

स्वप्नेऽपि मुनिशार्दूल नान्यो मां कामयिष्यति। इत्युक्त्वा सा मुनिं नत्वा स्वामिविन्यस्तमानसा

svapne'pi muniśārdūla nānyo māṃ kāmayiṣyati| ityuktvā sā muniṃ natvā svāmivinyastamānasā

50.26

ययौ तारावती देवी स्वस्थानमिति भामिनी। तस्यां गतायां देव्यां तु चिन्तयामास तां मुनिः

yayau tārāvatī devī svasthānamiti bhāminī| tasyāṃ gatāyāṃ devyāṃ tu cintayāmāsa tāṃ muniḥ

50.27

ममैव पुरतश्चैषा निर्भीताति प्रवल्गते । अत्रान्तर्विनिगूढं तु बीजं शुद्धं भविष्यति

mamaiva purataścaiṣā nirbhītāti pravalgate | atrāntarvinigūḍhaṃ tu bījaṃ śuddhaṃ bhaviṣyati

50.28

एवं विचिन्त्य स मुनिर्ध्यानसंयुक्तमानसः। दिव्यज्ञानपरो भूत्वा सर्ववृत्तान्तमाददे

evaṃ vicintya sa munirdhyānasaṃyuktamānasaḥ| divyajñānaparo bhūtvā sarvavṛttāntamādade

50.29

यथा भृङ्गिमहाकालौ देव्या शप्तौ सुतावुभौ। प्रतिशापं यथा तौ तु ददतुः पार्वतीं हरम्

yathā bhṛṅgimahākālau devyā śaptau sutāvubhau| pratiśāpaṃ yathā tau tu dadatuḥ pārvatīṃ haram

50.30

यथावतीर्णौ मानुष्ययोनौ तौ तु यदर्थतः। चित्राङ्गदा यथा जाता यदर्थं देवकन्यका

yathāvatīrṇau mānuṣyayonau tau tu yadarthataḥ| citrāṅgadā yathā jātā yadarthaṃ devakanyakā

50.31

दिव्यज्ञानेन तज्ज्ञात्वा मुनिः किञ्चन नाकरोत्। चित्राङ्गदामादरेण समादाय मुनिस्ततः

divyajñānena tajjñātvā muniḥ kiñcana nākarot| citrāṅgadāmādareṇa samādāya munistataḥ

50.32

स्वस्थानं गतवान् विप्रः पूजयामास तां मुनिः। तारावती च तत्सर्वं चन्द्रशेखर भूपतेः

svasthānaṃ gatavān vipraḥ pūjayāmāsa tāṃ muniḥ| tārāvatī ca tatsarvaṃ candraśekhara bhūpateḥ

50.33

वृत्तान्त मुनिशापस्य कथयामास भामिनी। तत्सर्वं पौष्यजो राजा स्वगतं चिन्तया युतः

vṛttānta muniśāpasya kathayāmāsa bhāminī| tatsarvaṃ pauṣyajo rājā svagataṃ cintayā yutaḥ

50.34

आश्वास्य दयितां भार्यां माभैर्देवीति सोऽचिरात् । सततं सेवया पत्युर्धर्मार्थपरिसेवनैः

āśvāsya dayitāṃ bhāryāṃ mābhairdevīti so'cirāt | satataṃ sevayā patyurdharmārthaparisevanaiḥ

50.35

वर्जनादप्रशस्तानां मुनिशापोऽपनीयते। तस्मात् त्वं देवि सुभगे चारित्रव्रतधारिणी

varjanādapraśastānāṃ muniśāpo'panīyate| tasmāt tvaṃ devi subhage cāritravratadhāriṇī

50.36

कल्याणभागिनी नित्यं नापदं समवाप्स्यसि। एवमुक्त्वा स राजा तु करवीरपुराधिपः

kalyāṇabhāginī nityaṃ nāpadaṃ samavāpsyasi| evamuktvā sa rājā tu karavīrapurādhipaḥ

50.37

प्रासादं कारयामास उच्चैरभ्रंकषं बहु। उच्चैश्चतुःशतं व्यामं त्रिंशद्‌योजनविस्तृतम्

prāsādaṃ kārayāmāsa uccairabhraṃkaṣaṃ bahu| uccaiścatuḥśataṃ vyāmaṃ triṃśadyojanavistṛtam

50.38

रत्नस्फटिकभूम्यन्तःखचितं रत्नकर्बुरैः। वैदूर्यपटलैः शुभ्रैश्छादितं सुमनोहरम्

ratnasphaṭikabhūmyantaḥkhacitaṃ ratnakarburaiḥ| vaidūryapaṭalaiḥ śubhraiśchāditaṃ sumanoharam

50.39

स्वर्णं रत्नतुलास्तम्भं विश्वकर्मविनिर्मितम्। रक्षार्थं कारयामास तारावत्याः प्रियङ्करम्

svarṇaṃ ratnatulāstambhaṃ viśvakarmavinirmitam| rakṣārthaṃ kārayāmāsa tārāvatyāḥ priyaṅkaram

50.40

रत्नसोपानसंयुक्तं वैदूर्यवलभीयुतम्। सौवर्णनीपसम्बद्धसुधर्मा सदृशं गुणैः

ratnasopānasaṃyuktaṃ vaidūryavalabhīyutam| sauvarṇanīpasambaddhasudharmā sadṛśaṃ guṇaiḥ

50.41

तस्यां समस्तभोग्यानि स्वादूनि च मृदूनि च। आप्तैरासादयामास पुरुषैश्चन्द्रशेखरः

tasyāṃ samastabhogyāni svādūni ca mṛdūni ca| āptairāsādayāmāsa puruṣaiścandraśekharaḥ

50.42

ततस्तारावतीं देवीमादाय चन्द्रशेखरः। नित्यं प्रासादपृष्ठं तमारुह्य रमते नृपः

tatastārāvatīṃ devīmādāya candraśekharaḥ| nityaṃ prāsādapṛṣṭhaṃ tamāruhya ramate nṛpaḥ

50.43

एवं संवत्सरं यावदन्यैरप्राप्यवेश्मनि। आप्तैरधिष्ठितद्वारि तां देवीं समरक्षत

evaṃ saṃvatsaraṃ yāvadanyairaprāpyaveśmani| āptairadhiṣṭhitadvāri tāṃ devīṃ samarakṣata

50.44

एकदा तु विना तेन करवीराधिपेन तु। उच्चैः प्रासादमारुह्य स्थिता तारावती सदा

ekadā tu vinā tena karavīrādhipena tu| uccaiḥ prāsādamāruhya sthitā tārāvatī sadā

50.45

चिन्तयन्ती नृपं तं तु दयितं चन्द्रशेखरम्। तत्पदे न्यस्तमनसा सावित्रीव पतिव्रता

cintayantī nṛpaṃ taṃ tu dayitaṃ candraśekharam| tatpade nyastamanasā sāvitrīva pativratā

50.46

आराध्य च महादेवं पार्वत्या सहितं तदा। इष्टां देवीं च सा देवी चिन्तयन्ती स्म च स्थिता

ārādhya ca mahādevaṃ pārvatyā sahitaṃ tadā| iṣṭāṃ devīṃ ca sā devī cintayantī sma ca sthitā

50.47

तत्र सा चिन्तयन्ती तु त्र्यम्बकं चन्द्रशेखरम्। विवेद भेदं न तयोश्चन्द्रशेखरयोर्द्वयोः

tatra sā cintayantī tu tryambakaṃ candraśekharam| viveda bhedaṃ na tayoścandraśekharayordvayoḥ

50.48

एवं प्रासादपृष्ठे तु स्थिता तारावती सती। सुधर्मामध्यगा देवी शक्रश्रीरिव भूषिता

evaṃ prāsādapṛṣṭhe tu sthitā tārāvatī satī| sudharmāmadhyagā devī śakraśrīriva bhūṣitā

50.49

अथोमया समं देवो वियता चन्द्रशेखरः। आजगाम तदा गच्छन् प्रासादं प्रति तं नृप

athomayā samaṃ devo viyatā candraśekharaḥ| ājagāma tadā gacchan prāsādaṃ prati taṃ nṛpa

50.50

ददृशे सूत्तरन्ती सा उमायाः सदृशी गुणैः। सर्वलक्षण सम्पूर्णा माधवस्येव माधवी

dadṛśe sūttarantī sā umāyāḥ sadṛśī guṇaiḥ| sarvalakṣaṇa sampūrṇā mādhavasyeva mādhavī

50.51

तां दृष्ट्वा न्यगदद् देवीं गौरीं वृषभकेतनः। स्मितप्रसन्नवदनः प्रहसन्निव भामिनीम्

tāṃ dṛṣṭvā nyagadad devīṃ gaurīṃ vṛṣabhaketanaḥ| smitaprasannavadanaḥ prahasanniva bhāminīm

50.52

ईश्वर उवाच।। इयं ते मानुषी मूर्तिः प्रिये तारावतीति या। भृङ्गिमहाकालयोस्ते जन्मनो विहता स्वयम्

īśvara uvāca|| iyaṃ te mānuṣī mūrtiḥ priye tārāvatīti yā| bhṛṅgimahākālayoste janmano vihatā svayam

50.53

त्वत्तो ह्यनन्यकान्तोऽहं नान्यं गन्तुमिहोत्सहे। त्वमिदानीं स्वयं चास्यां मूर्त्यां प्रविश भामिनि। तत उत्पादयिष्यामि महाकालं च भृङ्गिणम्

tvatto hyananyakānto'haṃ nānyaṃ gantumihotsahe| tvamidānīṃ svayaṃ cāsyāṃ mūrtyāṃ praviśa bhāmini| tata utpādayiṣyāmi mahākālaṃ ca bhṛṅgiṇam

50.54

देव्युवाच।। ममैव मानुषी मूर्तिरस्यां वृषभकेतन। विशामि तेऽत्र वचनादुत्पादय सुतद्वयम्

devyuvāca|| mamaiva mānuṣī mūrtirasyāṃ vṛṣabhaketana| viśāmi te'tra vacanādutpādaya sutadvayam

50.55

मम भृङ्गिमहाकाल कपोतानां च शापतः। एवं मोक्षो भवेद् भर्ग तस्मात् त्वं कुरुमत्प्रियम्

mama bhṛṅgimahākāla kapotānāṃ ca śāpataḥ| evaṃ mokṣo bhaved bharga tasmāt tvaṃ kurumatpriyam

50.56

और्व्व उवाच।। प्रविशेश ततो देवी स्वयं तारावतीतनौ। महादेवोऽपि तस्यां तु कामार्थं समुपस्थितः

aurvva uvāca|| praviśeśa tato devī svayaṃ tārāvatītanau| mahādevo'pi tasyāṃ tu kāmārthaṃ samupasthitaḥ

50.57

ततः सापर्णयाविष्टा देवी तारावती सती। कामयानं महादेवं स्वयमेवाभजन्मुदा

tataḥ sāparṇayāviṣṭā devī tārāvatī satī| kāmayānaṃ mahādevaṃ svayamevābhajanmudā

50.58

तस्मिन्कालेऽभवद्गर्गः कपाली चास्थिमाल्यधृक्। बीभत्सवेशो दुर्गन्धः पलितोऽतिविरूपधृक्

tasminkāle'bhavadgargaḥ kapālī cāsthimālyadhṛk| bībhatsaveśo durgandhaḥ palito'tivirūpadhṛk

50.59

कामावसाने तस्यां तु सद्योजातं सुतद्वयम्। अभवन्नृपशार्दूल तथाशाखामृगाननम्

kāmāvasāne tasyāṃ tu sadyojātaṃ sutadvayam| abhavannṛpaśārdūla tathāśākhāmṛgānanam

50.60

तद्‌देहान्निःसृतापर्णा जातयोः सुतयोस्तयोः। मोहयित्वा यथात्मानं न जानाति ककुत्स्थजा।। अहं गौरी तथा भर्गभावेन मानुषेण तु

taddehānniḥsṛtāparṇā jātayoḥ sutayostayoḥ| mohayitvā yathātmānaṃ na jānāti kakutsthajā|| ahaṃ gaurī tathā bhargabhāvena mānuṣeṇa tu

50.61

अथ तारावती देवी सुतौ दृष्ट्वा क्षितिस्थितौ। पातिव्रत्यात् परिभ्रष्टा आत्मानं वीक्ष्य भामिनी

atha tārāvatī devī sutau dṛṣṭvā kṣitisthitau| pātivratyāt paribhraṣṭā ātmānaṃ vīkṣya bhāminī

50.62

तथा बीभत्सवेशं तु हरं दृष्ट्वाग्रतः स्थितम्। मुनिशापं तदा मेने प्राप्तं कालान्तकोपमम्

tathā bībhatsaveśaṃ tu haraṃ dṛṣṭvāgrataḥ sthitam| muniśāpaṃ tadā mene prāptaṃ kālāntakopamam

50.63

इति शोकविमूढा च निनिन्द च सतीव्रतम्। इदं चोवाच त वीक्ष्य महादेव त्रिशूलिनम्

iti śokavimūḍhā ca nininda ca satīvratam| idaṃ covāca ta vīkṣya mahādeva triśūlinam

50.64

मुनिव्रतादपि वरं नानीणां च सतीव्रतम्। इति स्म सततं धीरा व्याहरन्ति पुराविदः

munivratādapi varaṃ nānīṇāṃ ca satīvratam| iti sma satataṃ dhīrā vyāharanti purāvidaḥ

50.65

न तत्सत्यमहं मन्ये यत्प्रवृत्तं ममेदृशम्। इत्युक्त्वा सा तदा देवी शुशोच च मुमोह च

na tatsatyamahaṃ manye yatpravṛttaṃ mamedṛśam| ityuktvā sā tadā devī śuśoca ca mumoha ca

50.66

तामाहाथ महादेवो मा कार्षिस्त्वं वरानने। शोकं सतीव्रतं चापि मा निन्द त्वं सुचेतने

tāmāhātha mahādevo mā kārṣistvaṃ varānane| śokaṃ satīvrataṃ cāpi mā ninda tvaṃ sucetane

50.67

कपोतेन यदा शप्ता त्वं तदैव तदग्रतः। उक्तवत्यसि दीर्घाक्षि यत् तद्‌भूतं तवाधुना

kapotena yadā śaptā tvaṃ tadaiva tadagrataḥ| uktavatyasi dīrghākṣi yat tadbhūtaṃ tavādhunā

50.68

yadi satyaṃ mahādevo nityamārādhyate mayā| tena satyena me devādārādhyāccandraśekharāt

50.69

स्वप्नेऽपि मुनिशार्दूल नान्यो मां कामयिष्यति। सोऽहमेव महादेव आराध्यश्चन्द्रशेखरः

svapne'pi muniśārdūla nānyo māṃ kāmayiṣyati| so'hameva mahādeva ārādhyaścandraśekharaḥ

50.70

त्वं मया कामिता चापि मा कार्षीः शोकमङ्गने। इत्युक्त्वा स महादेवस्तत्रैवान्तरधीयत

tvaṃ mayā kāmitā cāpi mā kārṣīḥ śokamaṅgane| ityuktvā sa mahādevastatraivāntaradhīyata

50.71

मायया मोहिता देवी तत्र तारावती सती। भूमौ मलिनवेशेन मन्युना समुपाविशत्

māyayā mohitā devī tatra tārāvatī satī| bhūmau malinaveśena manyunā samupāviśat

50.72

सुतौ च पतितौ भूमौ सा देवी नासभाजयत्। भर्तुरागमनं शश्वत् काङ्क्षन्ती भर्गभाषितम्

sutau ca patitau bhūmau sā devī nāsabhājayat| bharturāgamanaṃ śaśvat kāṅkṣantī bhargabhāṣitam

50.73

न रराज गृहे चापि मुक्तकेशी तथास्थिता। अथ क्षणान्महाभागः स राजा चन्द्रशेखर

na rarāja gṛhe cāpi muktakeśī tathāsthitā| atha kṣaṇānmahābhāgaḥ sa rājā candraśekhara

50.74

प्रासादपृष्ठमागच्छद् द्रष्टुं तारावतीं तदा। स तं प्रासादमारुह्य जायां तारावतीं तदा

prāsādapṛṣṭhamāgacchad draṣṭuṃ tārāvatīṃ tadā| sa taṃ prāsādamāruhya jāyāṃ tārāvatīṃ tadā

50.75

ददर्श पतितां भूमौ मुक्तकेशीं निरुत्सवाम्। श्यामाननां श्वसन्तीं च सत्यगर्हण तत्पराम्

dadarśa patitāṃ bhūmau muktakeśīṃ nirutsavām| śyāmānanāṃ śvasantīṃ ca satyagarhaṇa tatparām

50.76

सुतौ च पतितौ भूमौ सूर्याचन्द्रमसौ तदा । वानरास्यौ स ददृशे पदक्षोभं वृषस्य च

sutau ca patitau bhūmau sūryācandramasau tadā | vānarāsyau sa dadṛśe padakṣobhaṃ vṛṣasya ca

50.77

इति सर्वमवेक्ष्याथ सा राजा चन्द्रशेखरः। भीतश्च विस्मितश्चैव भार्यां पप्रच्छ सम्भ्रमात्

iti sarvamavekṣyātha sā rājā candraśekharaḥ| bhītaśca vismitaścaiva bhāryāṃ papraccha sambhramāt

50.78

किं किं तारावति तव प्रवृत्तं निर्जनेगृ हे। को वा धषितवांस्त्वां हि शिवः सिंहवधूमिव

kiṃ kiṃ tārāvati tava pravṛttaṃ nirjanegṛ he| ko vā dhaṣitavāṃstvāṃ hi śivaḥ siṃhavadhūmiva

50.79

कस्य वा पृथुकावैतौ प्रोद्दीप्तौ वानराननौ। तन्मे द्रुतं समाचक्ष्व को वा त्वां कामितोऽपरः

kasya vā pṛthukāvaitau proddīptau vānarānanau| tanme drutaṃ samācakṣva ko vā tvāṃ kāmito'paraḥ

50.80

और्व्य उवाच।। एवमुक्ता तु भूपेन तदा तारावती सती। वृत्तान्तं कथयामास सकलं चन्द्रशेखरे

aurvya uvāca|| evamuktā tu bhūpena tadā tārāvatī satī| vṛttāntaṃ kathayāmāsa sakalaṃ candraśekhare

50.81

यथा समागतो भर्ग उत्तरं च यथोक्तवान्। तत्सर्वं कथयामास बाष्पकण्ठा सगद्गदा

yathā samāgato bharga uttaraṃ ca yathoktavān| tatsarvaṃ kathayāmāsa bāṣpakaṇṭhā sagadgadā

50.82

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा चिन्तयंश्चन्द्रशेखरः। किं वृत्तमिति विज्ञातुं भूतले समुपाविशत्

tasyāstadvacanaṃ śrutvā cintayaṃścandraśekharaḥ| kiṃ vṛttamiti vijñātuṃ bhūtale samupāviśat

50.83

स्वगतं चिन्तयन् राजा चकारेमां विचारणाम्। अनन्यकान्तो गिरिशः स नान्यां पार्वतीमृते

svagataṃ cintayan rājā cakāremāṃ vicāraṇām| ananyakānto giriśaḥ sa nānyāṃ pārvatīmṛte

50.84

कामयिष्यति तस्मात् स न भर्गः परमेश्वरः। ऋषिशापो हि बलवांस्तच्छापादेव राक्षसः

kāmayiṣyati tasmāt sa na bhargaḥ parameśvaraḥ| ṛṣiśāpo hi balavāṃstacchāpādeva rākṣasaḥ

50.85

कोऽपि मायाबलोपेतः शङ्करच्छद्मनागतः। एषा सती प्रिया भार्या राक्षसेनापि दूषिता

ko'pi māyābalopetaḥ śaṅkaracchadmanāgataḥ| eṣā satī priyā bhāryā rākṣasenāpi dūṣitā

50.86

कथं चेयं मया ग्राह्या पूर्ववत् सर्वकर्मसु। एतौ च तनयौ तस्य सद्योजातौ च राक्षसौ

kathaṃ ceyaṃ mayā grāhyā pūrvavat sarvakarmasu| etau ca tanayau tasya sadyojātau ca rākṣasau

50.87

अन्यथा वा कथंभूतौ शाखामृगमुखौ सुतौ । एवं चिन्तयतस्तस्य देवौघविनियोजिता

anyathā vā kathaṃbhūtau śākhāmṛgamukhau sutau | evaṃ cintayatastasya devaughaviniyojitā

50.88

सरस्वती वियत्स्था तु राजानमिति चाब्रवीत्। न त्वया संशयः कार्यस्तारावत्यां

sarasvatī viyatsthā tu rājānamiti cābravīt| na tvayā saṃśayaḥ kāryastārāvatyāṃ

50.89

सत्यमेव महादेवो भार्यां वव समेयिवान्। एमौ च तनयौ तस्य राजंस्त्वं परिपालय

satyameva mahādevo bhāryāṃ vava sameyivān| emau ca tanayau tasya rājaṃstvaṃ paripālaya

50.90

योऽन्यस्ते संशयोऽत्रास्ति नारदस्तं विनेष्यति। इत्युक्त्वा विररामाशु वाग्देवी प्रियवादिनी

yo'nyaste saṃśayo'trāsti nāradastaṃ vineṣyati| ityuktvā virarāmāśu vāgdevī priyavādinī

50.91

जातसम्प्रत्ययो राजा भार्यामाश्वासयत्तदा। सुतौ तु देवदेवस्य संस्कृत्य विधिना तदा

jātasampratyayo rājā bhāryāmāśvāsayattadā| sutau tu devadevasya saṃskṛtya vidhinā tadā

50.92

पालयामास नृपतिराकाङ्क्षान्नारदागमम्। अथाजगाम देवर्षिर्नारदस्तस्य मन्दिरम्

pālayāmāsa nṛpatirākāṅkṣānnāradāgamam| athājagāma devarṣirnāradastasya mandiram

50.93

पूजाभिर्बहुभिस्तं तु प्रत्यगृह्णात् स भूपतिः। पूजयित्वा यथान्यायं तारावत्या समं नृपः

pūjābhirbahubhistaṃ tu pratyagṛhṇāt sa bhūpatiḥ| pūjayitvā yathānyāyaṃ tārāvatyā samaṃ nṛpaḥ

50.94

उच्चैः प्रासादमतुलं सुरेशभवनोपमम्। आरोहयामास तदा तं मुनिं चन्द्रशेखरः

uccaiḥ prāsādamatulaṃ sureśabhavanopamam| ārohayāmāsa tadā taṃ muniṃ candraśekharaḥ

50.95

तत्रोपांशु तदा राजा सभार्यश्चन्द्रशेखरः। पूर्वप्रवृत्तवृत्तान्तमपृच्छच्चन्द्रशेखरः

tatropāṃśu tadā rājā sabhāryaścandraśekharaḥ| pūrvapravṛttavṛttāntamapṛcchaccandraśekharaḥ

50.96

पूतोस्स्म्यनुगृहीतोऽस्मि भवता ब्रह्मसूनुना। अन्तर्बहिश्च विप्रेन्द्र तुङ्गप्रासादगामिना

pūtossmyanugṛhīto'smi bhavatā brahmasūnunā| antarbahiśca viprendra tuṅgaprāsādagāminā

50.97

एकं मे संशयं ब्रह्मं श्छेत्तुमर्हसि हृद्गतम्। त्वदन्यः संशयस्यास्य च्छेत्ता नैवास्ति कुत्रचित्

ekaṃ me saṃśayaṃ brahmaṃ śchettumarhasi hṛdgatam| tvadanyaḥ saṃśayasyāsya cchettā naivāsti kutracit

50.98

ऋषिशापेन भार्येयं मम तारावती सती। बीभत्सवेशाकृतिना धर्षिता कृत्तिवाससा

ṛṣiśāpena bhāryeyaṃ mama tārāvatī satī| bībhatsaveśākṛtinā dharṣitā kṛttivāsasā

50.99

तस्यात्मजौ समुत्पन्नौ सद्योजाता विमौ पुनः। तत्र मे संशयं शाश्वन्नित्यं चित्ते प्रवर्तते

tasyātmajau samutpannau sadyojātā vimau punaḥ| tatra me saṃśayaṃ śāśvannityaṃ citte pravartate

50.100

अनन्यकान्तो गिरिशो गिरिजां पार्वतीमृते। कथं सङ्गमयामास मानुषीं हीनजन्मजाम्

ananyakānto giriśo girijāṃ pārvatīmṛte| kathaṃ saṅgamayāmāsa mānuṣīṃ hīnajanmajām

50.101

कथमुत्पादयामास मनुष्यौ तनयौ स्वकौ। एदत्सर्वं समाचक्ष्व यदि गुह्यं न ते भवेत्

kathamutpādayāmāsa manuṣyau tanayau svakau| edatsarvaṃ samācakṣva yadi guhyaṃ na te bhavet

50.102

और्व्व उवाच।। इति पृष्टः स तु मुनिश्चन्द्रशेखरभूभृता। कथयामास तत्सर्वं नारदो मुनिसत्तमः

aurvva uvāca|| iti pṛṣṭaḥ sa tu muniścandraśekharabhūbhṛtā| kathayāmāsa tatsarvaṃ nārado munisattamaḥ

50.103

यथा भृङ्गिमहाकालौ समुत्पन्नौ पुरातनौ। यथा शप्तौ च पार्वत्या तौ चोदाहरतां यथा

yathā bhṛṅgimahākālau samutpannau purātanau| yathā śaptau ca pārvatyā tau codāharatāṃ yathā

50.104

यथा पौष्यसुतो जातो भर्गः स चन्द्रशेखरः। तारावती ककुत्स्थस्य गृहे गौरी यथाभवत्

yathā pauṣyasuto jāto bhargaḥ sa candraśekharaḥ| tārāvatī kakutsthasya gṛhe gaurī yathābhavat

50.105

तत्सर्वं कथयामास नारदश्चन्द्रशेखरे। इदं च परमाख्यानं कथयामास नारदः

tatsarvaṃ kathayāmāsa nāradaścandraśekhare| idaṃ ca paramākhyānaṃ kathayāmāsa nāradaḥ

50.106

नारद उवाच।। व्याजहार यदापर्णां कालीति वृषभध्वजः। तदोमा तपसे याता वपुर्गौरत्वकाङ्क्षया

nārada uvāca|| vyājahāra yadāparṇāṃ kālīti vṛṣabhadhvajaḥ| tadomā tapase yātā vapurgauratvakāṅkṣayā

50.107

अमर्षयुक्ता वचनाच्छङ्करस्य गिरेः सुता। विनीयमाना भर्गेण सानुं हिमवतो गिरेः

amarṣayuktā vacanācchaṅkarasya gireḥ sutā| vinīyamānā bhargeṇa sānuṃ himavato gireḥ

50.108

तस्यां गतायां पार्वत्यां शङ्करो विरहार्दितः। कैलासाद्रिं परित्यज्य मेरुपृष्ठं तदा ययौ

tasyāṃ gatāyāṃ pārvatyāṃ śaṅkaro virahārditaḥ| kailāsādriṃ parityajya merupṛṣṭhaṃ tadā yayau

50.109

तत्रापि शर्म नो लेभे पार्वत्या च विनाकृतः। मोहितः कामदेवेन तथा वै योगनिद्रया

tatrāpi śarma no lebhe pārvatyā ca vinākṛtaḥ| mohitaḥ kāmadevena tathā vai yoganidrayā

50.110

अथैकदा मेरुपृष्ठे चरन्तीं सुमनोहराम्। सावित्रीं ददृशे शम्भुः पार्वत्याः सदृशीं गुणैः

athaikadā merupṛṣṭhe carantīṃ sumanoharām| sāvitrīṃ dadṛśe śambhuḥ pārvatyāḥ sadṛśīṃ guṇaiḥ

50.111

तां दृष्ट्वा मदनाविष्टः पार्वत्या विरहार्दितः। अविद्यया समाविष्टो बभूव प्राकृतो यथा

tāṃ dṛṣṭvā madanāviṣṭaḥ pārvatyā virahārditaḥ| avidyayā samāviṣṭo babhūva prākṛto yathā

50.112

अथ तां पार्वतीभ्रान्त्या चरन्तीमन्वधावत। एहि मां पार्वति शुभे भवद्विरहपीडितम्

atha tāṃ pārvatībhrāntyā carantīmanvadhāvata| ehi māṃ pārvati śubhe bhavadvirahapīḍitam

50.113

प्रहरत्येष मां कामः पर्ववैरमनुस्मरन्। मम तत्र प्रतीकारं कुरु सम्प्रति वल्लभे

praharatyeṣa māṃ kāmaḥ parvavairamanusmaran| mama tatra pratīkāraṃ kuru samprati vallabhe

50.114

इत्युक्त्वा विमुखीं यान्तीं सावित्रीं वृषभध्वजः। स्कन्धे हस्तेन पस्पर्श सा चुकोप ततो भृशम्

ityuktvā vimukhīṃ yāntīṃ sāvitrīṃ vṛṣabhadhvajaḥ| skandhe hastena pasparśa sā cukopa tato bhṛśam

50.115

अथ सा सम्मुखी भूत्वा सावित्र्यतिपतिव्रता। इदमाह महादेवं गर्हयन्ती वृषध्वजम्

atha sā sammukhī bhūtvā sāvitryatipativratā| idamāha mahādevaṃ garhayantī vṛṣadhvajam

50.116

किं त्वं पशुपते मूर्ख मानुषः प्राकृतो यथा। निरस्य कलहैर्भार्यामनुनेतुमिहार्हसि

kiṃ tvaṃ paśupate mūrkha mānuṣaḥ prākṛto yathā| nirasya kalahairbhāryāmanunetumihārhasi

50.117

विमूढचेतनः कामैस्त्वं संस्तौषि परस्त्रियम्। असंस्तुत्वापि सम्प्रष्टुं मादृशीं युज्यते तव

vimūḍhacetanaḥ kāmaistvaṃ saṃstauṣi parastriyam| asaṃstutvāpi sampraṣṭuṃ mādṛśīṃ yujyate tava

50.118

किमहं पार्वती मूढ येन मत्स्कन्धदेशतः। हस्तं ददास्यविज्ञाय सावित्रीं विद्धि मां सतीम्

kimahaṃ pārvatī mūḍha yena matskandhadeśataḥ| hastaṃ dadāsyavijñāya sāvitrīṃ viddhi māṃ satīm

50.119

यस्मान्मानुषवन्मां त्वमनुजानासि बर्बर। तस्मात् त्वं मानुषीयोन्यां सुरतं संविधास्यसि

yasmānmānuṣavanmāṃ tvamanujānāsi barbara| tasmāt tvaṃ mānuṣīyonyāṃ surataṃ saṃvidhāsyasi

50.120

गौरीमृते नान्यकान्तस्त्वमन्यां तु समीहसे। तस्यैतत्फलितं भर्ग गच्छ मां त्वं परित्यज

gaurīmṛte nānyakāntastvamanyāṃ tu samīhase| tasyaitatphalitaṃ bharga gaccha māṃ tvaṃ parityaja

50.121

इत्युक्त्वा सा गता देवी स्वमाश्रमपदं सती। लज्जाविस्मयसंयुक्तो हरोऽप्यायात् निजास्पदम्

ityuktvā sā gatā devī svamāśramapadaṃ satī| lajjāvismayasaṃyukto haro'pyāyāt nijāspadam

50.122

अतोऽयं मानुषीयोनौ सुरत शङ्करोऽकरोत्। तस्मान्निः संशयं राजन्निमां तारावतीं सतीम्। दयस्व तनयावेतौ भगंस्य प्रतिपालय

ato'yaṃ mānuṣīyonau surata śaṅkaro'karot| tasmānniḥ saṃśayaṃ rājannimāṃ tārāvatīṃ satīm| dayasva tanayāvetau bhagaṃsya pratipālaya

50.123

और्व्व उवाच।। ततः स राजा श्रुत्वैव नारदस्य मुखात् तदा। आत्मनः शम्भुरूपत्वं गौरी तारावतीति च। मनुष्ययोनावुत्पन्नावुमावृषभकेतनौ

aurvva uvāca|| tataḥ sa rājā śrutvaiva nāradasya mukhāt tadā| ātmanaḥ śambhurūpatvaṃ gaurī tārāvatīti ca| manuṣyayonāvutpannāvumāvṛṣabhaketanau

50.124

श्रुत्वातिहर्षितो राजा विस्मितो नारदं पुनः। पप्रच्छ मुनिशार्दूल विज्ञातुमिति चात्मनः

śrutvātiharṣito rājā vismito nāradaṃ punaḥ| papraccha muniśārdūla vijñātumiti cātmanaḥ

50.125

शङ्करत्वं च गौरीत्व तारावत्याः समक्षतः। यथाहं तत्तु पश्यामि तं मां ज्ञापय निश्चितम्

śaṅkaratvaṃ ca gaurītva tārāvatyāḥ samakṣataḥ| yathāhaṃ tattu paśyāmi taṃ māṃ jñāpaya niścitam

50.126

नारद उवाच।। अङ्के तारावतीं कृत्वा अक्षिणी त्वं निमीलय। क्षणं तारावती चापि निमीलयतु चक्षुषी

nārada uvāca|| aṅke tārāvatīṃ kṛtvā akṣiṇī tvaṃ nimīlaya| kṣaṇaṃ tārāvatī cāpi nimīlayatu cakṣuṣī

50.127

निमील्य पश्चाद्राजेन्द्र उन्मीलय ततो द्रुतम्। ततस्ते शाम्भवं ज्ञानं रूपं चापि भविष्यति

nimīlya paścādrājendra unmīlaya tato drutam| tataste śāmbhavaṃ jñānaṃ rūpaṃ cāpi bhaviṣyati

50.128

इत्युक्तो नारदेनाथ स राजा चन्द्रशेखरः। वामेन पाणिना धृत्वा देवीं तारावतीं सतीम्

ityukto nāradenātha sa rājā candraśekharaḥ| vāmena pāṇinā dhṛtvā devīṃ tārāvatīṃ satīm

50.129

चक्षुषी च तया सार्धं निमील्योन्मील्य तत्क्षणात्। तन्निमीलनकाले तु तस्याभूच्छम्भूरूपता

cakṣuṣī ca tayā sārdhaṃ nimīlyonmīlya tatkṣaṇāt| tannimīlanakāle tu tasyābhūcchambhūrūpatā

50.130

गौरीरूपाऽभवद् देवी ततस्तारावती सती । अहं शम्भुरहं गौरीति विज्ञानं तयोरभूत्

gaurīrūpā'bhavad devī tatastārāvatī satī | ahaṃ śambhurahaṃ gaurīti vijñānaṃ tayorabhūt

50.131

ततः प्रोवाच तं शम्भुं नारदः प्रहसन्निव। शम्भुः साक्षाद् भवान् गौरी देवी तारावती स्वयम्

tataḥ provāca taṃ śambhuṃ nāradaḥ prahasanniva| śambhuḥ sākṣād bhavān gaurī devī tārāvatī svayam

50.132

प्रत्यक्षं ते महाभाग सम्पश्यात्मानमात्मना। ततो राजा भवत्वेवमित्युक्त्वाथ स्वकां तनुम्

pratyakṣaṃ te mahābhāga sampaśyātmānamātmanā| tato rājā bhavatvevamityuktvātha svakāṃ tanum

50.133

व्याघ्रचर्मपरीधानां दशभिर्बाहुभिर्युताम् । त्रिशूलखट्वाङ्गधरां शक्त्यादिधृतहस्तकाम्

vyāghracarmaparīdhānāṃ daśabhirbāhubhiryutām | triśūlakhaṭvāṅgadharāṃ śaktyādidhṛtahastakām

50.134

वृषभोपरि संस्था तु जटाजूटविभूषिताम् । तारां च विद्युद्गौराङ्गी पद्महस्तां शुभाननाम्

vṛṣabhopari saṃsthā tu jaṭājūṭavibhūṣitām | tārāṃ ca vidyudgaurāṅgī padmahastāṃ śubhānanām

50.135

वीक्ष्य सम्प्रत्ययं प्राप ज्ञानेनापि तदात्मनि। ततस्तु नारदः प्राह शृणु राजन् वचो मम

vīkṣya sampratyayaṃ prāpa jñānenāpi tadātmani| tatastu nāradaḥ prāha śṛṇu rājan vaco mama

50.136

नृयोनौ वैष्णवी माया युवां पूर्वममोहयत्। तेन तेन शरीरेण शम्भुत्वं नेक्षितं त्वया

nṛyonau vaiṣṇavī māyā yuvāṃ pūrvamamohayat| tena tena śarīreṇa śambhutvaṃ nekṣitaṃ tvayā

50.137

अधुना दर्शिता देऽद्य शम्भुना शम्भुरूपता। निमील्य नयनद्वन्द्वं पुनस्त्वं याहि मर्त्यताम्

adhunā darśitā de'dya śambhunā śambhurūpatā| nimīlya nayanadvandvaṃ punastvaṃ yāhi martyatām

50.138

आसाद्य मानुषं भावमादेहान्तं स्थिरो भव। तथा तारावती देवी तूर्णं भवतु मानुषी

āsādya mānuṣaṃ bhāvamādehāntaṃ sthiro bhava| tathā tārāvatī devī tūrṇaṃ bhavatu mānuṣī

50.139

और्व्व उवाच।। आत्मनो देवरूपत्वं ज्ञात्वा दृष्ट्वाऽथ चक्षुषा। जात सम्प्रत्ययो राजा न्यमीलयत लोचने

aurvva uvāca|| ātmano devarūpatvaṃ jñātvā dṛṣṭvā'tha cakṣuṣā| jāta sampratyayo rājā nyamīlayata locane

50.140

ततस्तारावती देवी न्यमीलयत चक्षुषी। पुनस्तौ मानवौ जातौ महिषी नृपतिस्तथा

tatastārāvatī devī nyamīlayata cakṣuṣī| punastau mānavau jātau mahiṣī nṛpatistathā

50.141

उन्मील्य तौ तु नेत्राणि मानुषत्वं तदात्मनोः। दृष्ट्वा आवां तथा मर्त्याविति ज्ञानमभूत् तयोः

unmīlya tau tu netrāṇi mānuṣatvaṃ tadātmanoḥ| dṛṣṭvā āvāṃ tathā martyāviti jñānamabhūt tayoḥ

50.142

ततो विमोहितौ तौ तु दम्पती विष्णुमायया। अहं राजा च महिषी अहमित्यभवन्मतिः

tato vimohitau tau tu dampatī viṣṇumāyayā| ahaṃ rājā ca mahiṣī ahamityabhavanmatiḥ

50.143

तस्यां सुतौ तु जाययां देवांशाविति तन्मती । आवां स्थिता कला मूर्ध्नि अभूतां जातचिह्नितौ

tasyāṃ sutau tu jāyayāṃ devāṃśāviti tanmatī | āvāṃ sthitā kalā mūrdhni abhūtāṃ jātacihnitau

50.144

ततः स राजा न्यगदत् तं मुनिं नारदं मुदा। सत्यमेतत् त्वया प्रोक्तं करिष्ये वचनं तव

tataḥ sa rājā nyagadat taṃ muniṃ nāradaṃ mudā| satyametat tvayā proktaṃ kariṣye vacanaṃ tava

50.145

पालयिष्ये शम्भुपुत्रौ सत्यलभ्ये सदैव हि। किन्त्वेतौ मुनिशार्दूल त्वं संस्कुरु यथाविधि

pālayiṣye śambhuputrau satyalabhye sadaiva hi| kintvetau muniśārdūla tvaṃ saṃskuru yathāvidhi

50.146

और्व्व उवाच।। ततस्तयोर्न्नाम चक्रे नारदो वचनान्नृप। ज्येष्ठो भैरवनामाऽभूद् गौरीपुत्रो भयङ्करः

aurvva uvāca|| tatastayornnāma cakre nārado vacanānnṛpa| jyeṣṭho bhairavanāmā'bhūd gaurīputro bhayaṅkaraḥ

50.147

वेतालसदृशः कृष्णो वेतालोऽभूत् तथापरः। इति चक्रे तयोर्नाम देवर्षिब्रह्मणः सुतः

vetālasadṛśaḥ kṛṣṇo vetālo'bhūt tathāparaḥ| iti cakre tayornāma devarṣibrahmaṇaḥ sutaḥ

50.148

अन्यांश्च सर्वान् संस्कारान्नारदो भुनिसत्तमः। चकार क्रमशो वाक्याच्चन्द्रशेखरभूभृतः

anyāṃśca sarvān saṃskārānnārado bhunisattamaḥ| cakāra kramaśo vākyāccandraśekharabhūbhṛtaḥ

50.149

एवं सर्वान् संशयांस्तु सञ्छिद्य मुनिसत्तमः। संस्कृत्य भर्गतनयौ विसृष्टस्तेन भूभृता

evaṃ sarvān saṃśayāṃstu sañchidya munisattamaḥ| saṃskṛtya bhargatanayau visṛṣṭastena bhūbhṛtā

50.150

ययावाकाशमार्गेण नाकपृष्ठं स नारदः। नारदे तु गते राजा मुदितश्चन्द्रशेखरः

yayāvākāśamārgeṇa nākapṛṣṭhaṃ sa nāradaḥ| nārade tu gate rājā muditaścandraśekharaḥ

50.151

तारावत्या समं रेमे करवीराह्वये पुरे। शम्भोरंशोऽहमित्येवं गौर्यास्तारावतीति च

tārāvatyā samaṃ reme karavīrāhvaye pure| śambhoraṃśo'hamityevaṃ gauryāstārāvatīti ca

50.152

जातश्रद्धस्तदा राजा शशास सुचिरं क्षितिम्। तन्यौ च हरस्याथ तदा वैतालभैरवौ

jātaśraddhastadā rājā śaśāsa suciraṃ kṣitim| tanyau ca harasyātha tadā vaitālabhairavau

50.153

ववृधाते महात्मानौ शरच्चन्द्राविवोद्यतौ। चन्द्रशेखरभूपस्य तारावत्यां नृपोत्तमः

vavṛdhāte mahātmānau śaraccandrāvivodyatau| candraśekharabhūpasya tārāvatyāṃ nṛpottamaḥ

50.154

त्रयः पुत्रा महावीर्या रूपसम्पत्-समन्विताः। ज्येष्ठस्तत्रोपरिचरो दमनोऽलर्क एव च

trayaḥ putrā mahāvīryā rūpasampat-samanvitāḥ| jyeṣṭhastatroparicaro damano'larka eva ca

50.155

वैतालभैरवाम्यां तु ज्यायांसस्तेऽभवंस्त्रयः। एवमेते त्रयः पुत्राश्चन्द्रशेखरभूभृतः

vaitālabhairavāmyāṃ tu jyāyāṃsaste'bhavaṃstrayaḥ| evamete trayaḥ putrāścandraśekharabhūbhṛtaḥ

50.156

वेतालभैरवौ चापि सद्योजातौ हरात्मजौ। समानभोगा ववृधुश्चन्द्रशेखरभूभृतः। पालितास्तु सभार्येण समानासनवाहनाः

vetālabhairavau cāpi sadyojātau harātmajau| samānabhogā vavṛdhuścandraśekharabhūbhṛtaḥ| pālitāstu sabhāryeṇa samānāsanavāhanāḥ

50.157

पञ्चसुता महाबलाः पञ्चभूतसदृशाः कृता विधेः। ववृधिरे प्रथमं सकलं जगत् समतीत्य मुदा बलदर्पिताः

pañcasutā mahābalāḥ pañcabhūtasadṛśāḥ kṛtā vidheḥ| vavṛdhire prathamaṃ sakalaṃ jagat samatītya mudā baladarpitāḥ

अध्यायः ५१

51.1

और्व्व उवाच।। अथ कालक्रमेणैव प्रवृद्धास्ते महाबलाः। शस्त्रास्त्रज्ञानकुशलाः शास्त्रार्थपरिनिष्ठिताः

aurvva uvāca|| atha kālakrameṇaiva pravṛddhāste mahābalāḥ| śastrāstrajñānakuśalāḥ śāstrārthapariniṣṭhitāḥ

51.2

सम्प्राप्तयौवना दीप्ता दुर्धर्षाः परिपन्थिभिः। धमार्थज्ञानकुशला ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः

samprāptayauvanā dīptā durdharṣāḥ paripanthibhiḥ| dhamārthajñānakuśalā brahmaṇyāḥ satyavādinaḥ

51.3

सदा सहचरौ तत्र प्रीत्या वेतालभैरवौ। अलर्कौ दमनश्चैव तथोपरिचरस्त्रयः। सदा सहचरा नित्यं भ्रातरश्चान्द्रशेखराः

sadā sahacarau tatra prītyā vetālabhairavau| alarkau damanaścaiva tathoparicarastrayaḥ| sadā sahacarā nityaṃ bhrātaraścāndraśekharāḥ

51.4

त्रिष्वात्मजेषु नृपतेः सदोपरिचरादिषु। ममत्वमधिकं नित्यं प्रीतिस्नेहौ तथाधिकौ

triṣvātmajeṣu nṛpateḥ sadoparicarādiṣu| mamatvamadhikaṃ nityaṃ prītisnehau tathādhikau

51.5

वेताले भैरवे चापि चन्द्रसेखरभूभृतः। नास्त्येव तादृशी प्रीतिर्यादृशी तेषु जायते

vetāle bhairave cāpi candrasekharabhūbhṛtaḥ| nāstyeva tādṛśī prītiryādṛśī teṣu jāyate

51.6

न तौ दृष्ट्वा स नृपतिः कदाचिच्चन्द्रशेखरः। अत्याह्लादयतेऽजस्रं पुत्रबुद्ध्येष्यतेऽथवा

na tau dṛṣṭvā sa nṛpatiḥ kadāciccandraśekharaḥ| atyāhlādayate'jasraṃ putrabuddhyeṣyate'thavā

51.7

तौ वीरौ धर्मकुशलौ महाबलपराक्रमौ। त्रैलोक्यविजये दक्षौ शस्त्रास्त्रग्रामपारगौ

tau vīrau dharmakuśalau mahābalaparākramau| trailokyavijaye dakṣau śastrāstragrāmapāragau

51.8

ताभ्यां बिभेति च नृपः कदा किंवा करिष्यतः। वेतालभैरवावेतौ मां सुतान् राज्यमेव वा

tābhyāṃ bibheti ca nṛpaḥ kadā kiṃvā kariṣyataḥ| vetālabhairavāvetau māṃ sutān rājyameva vā

51.9

इति चिन्तापरो राजा नित्यमेव निरीक्षते। प्रणतावपि तत्पुत्रौ सम्यग् वेतालभैरवौ

iti cintāparo rājā nityameva nirīkṣate| praṇatāvapi tatputrau samyag vetālabhairavau

51.10

अथोपरिचरं राजा यौवराज्येऽभ्यषेचयत्। ज्यायांसमौरसं पुत्रं सर्वराजगुणैर्युतम्

athoparicaraṃ rājā yauvarājye'bhyaṣecayat| jyāyāṃsamaurasaṃ putraṃ sarvarājaguṇairyutam

51.11

यः पश्चात् सर्वभूपालान् योजयिष्यति नीतिभिः। राजोपरिचरो नाम सर्वशास्त्रार्थपारगः

yaḥ paścāt sarvabhūpālān yojayiṣyati nītibhiḥ| rājoparicaro nāma sarvaśāstrārthapāragaḥ

51.12

दमनाय ददौ दायं तथालर्काय भूमिभृत्। प्रभूतधनरत्नानि तथासनरथान् बहून्

damanāya dadau dāyaṃ tathālarkāya bhūmibhṛt| prabhūtadhanaratnāni tathāsanarathān bahūn

51.13

तावन्ति न ददौ ताभ्यां दायवित्तानि भागशः। वेतालभैरवाभ्यां तु ततस्तौ मन्युराविशत्

tāvanti na dadau tābhyāṃ dāyavittāni bhāgaśaḥ| vetālabhairavābhyāṃ tu tatastau manyurāviśat

51.14

मन्युनाभिपरीतौ तौ विचरन्तावितस्ततः। न भोगमीप्सतां वीरौ तपसे च कृतोद्यमौ। अनूढभार्यौ सततं निर्जने वसतः सदा

manyunābhiparītau tau vicarantāvitastataḥ| na bhogamīpsatāṃ vīrau tapase ca kṛtodyamau| anūḍhabhāryau satataṃ nirjane vasataḥ sadā

51.15

तथाभूतौ तदा पुत्रौ देवौ वेतालभैरवौ। बुबुधे चिन्तयाक्रान्ता देवी तारावती तदा

tathābhūtau tadā putrau devau vetālabhairavau| bubudhe cintayākrāntā devī tārāvatī tadā

51.16

राजोपरिचराद् भीता पत्युश्च चन्द्रशेखरात्। नोवाच किञ्चित सुदतीच्छन्नं तौ बोधयत्यपि

rājoparicarād bhītā patyuśca candraśekharāt| novāca kiñcita sudatīcchannaṃ tau bodhayatyapi

51.17

एतस्मिन्नन्तरे विद्वान् कपोतो मुनिसत्तमः। चित्राङ्गदासङ्गभोगी सन्तुष्टः सुरतोत्सवैः

etasminnantare vidvān kapoto munisattamaḥ| citrāṅgadāsaṅgabhogī santuṣṭaḥ suratotsavaiḥ

51.18

चित्राङ्गदां परित्यज्य सपुत्रां सहचारिणीम्। इयेष गन्तुं स प्रोचे तदा चित्राङ्गदां वचः

citrāṅgadāṃ parityajya saputrāṃ sahacāriṇīm| iyeṣa gantuṃ sa proce tadā citrāṅgadāṃ vacaḥ

51.19

मुनिरुवाच।। चित्राङ्गदे तपस्तप्तुं गमिष्यामि तपोवनम्। किं ते प्रियं करोमीह तं मे वद मनोहरे

muniruvāca|| citrāṅgade tapastaptuṃ gamiṣyāmi tapovanam| kiṃ te priyaṃ karomīha taṃ me vada manohare

51.20

चित्राङ्गदोवाच।। तम्बुरुश्च सुवर्चाश्च तनयौ तव सुव्रत। एतयोस्त्वं मुनिश्रेष्ठ प्रियं कुरु यथोचितम्

citrāṅgadovāca|| tamburuśca suvarcāśca tanayau tava suvrata| etayostvaṃ muniśreṣṭha priyaṃ kuru yathocitam

51.21

मां चापि भगिनीगेहे संस्थाप्य द्विजसत्तम्। तदा तपोवनं गच्छ यदि ते रोचतेऽनघ

māṃ cāpi bhaginīgehe saṃsthāpya dvijasattam| tadā tapovanaṃ gaccha yadi te rocate'nagha

51.22

इति श्रुत्वा वचस्तस्याः कपोतो मुनिसत्तमः। हिरण्यार्थं समालोच्य कुबेरसदनं ययौ

iti śrutvā vacastasyāḥ kapoto munisattamaḥ| hiraṇyārthaṃ samālocya kuberasadanaṃ yayau

51.23

प्रार्थयित्वा कुबेरं तु सुवर्णानां शतानि षट्। निष्काणां तु सहस्राणि स लेभे मुनिसत्तमः

prārthayitvā kuberaṃ tu suvarṇānāṃ śatāni ṣaṭ| niṣkāṇāṃ tu sahasrāṇi sa lebhe munisattamaḥ

51.24

शतं भारांश्च रत्नानामानीय व सवीवधैः। पुत्राभ्यां प्रददौ विप्रो भार्यायै च विशेषतः

śataṃ bhārāṃśca ratnānāmānīya va savīvadhaiḥ| putrābhyāṃ pradadau vipro bhāryāyai ca viśeṣataḥ

51.25

ततस्तां सहपुत्राभ्यां तैर्धनैरपि भूरिभिः। चित्राङ्गदामतेनाथ पुत्रयोरपि सम्मते

tatastāṃ sahaputrābhyāṃ tairdhanairapi bhūribhiḥ| citrāṅgadāmatenātha putrayorapi sammate

51.26

सुवर्चसं तुम्बुरुं च तथा चित्राङ्गदामपि। आमन्त्र्य मुनिशार्दूलः करवीरपुरं ययौ

suvarcasaṃ tumburuṃ ca tathā citrāṅgadāmapi| āmantrya muniśārdūlaḥ karavīrapuraṃ yayau

51.27

तत्र गत्वा स कपोतो राजानं चन्द्रशेखरम्। राजोपरिचरं चैव वाक्यमेतदुवाच ह

tatra gatvā sa kapoto rājānaṃ candraśekharam| rājoparicaraṃ caiva vākyametaduvāca ha

51.28

इयं ककुत्स्थजा भूप तवैव विदिता पुरा। सद्योजातौ तथैवास्यामेतौ मे तनयौ शुची

iyaṃ kakutsthajā bhūpa tavaiva viditā purā| sadyojātau tathaivāsyāmetau me tanayau śucī

51.29

एभिर्वित्तैः समं पुत्रौ मम त्वं प्रतिपालय। राजोपरिचरश्चापि पालयत्विह मे सुतौ

ebhirvittaiḥ samaṃ putrau mama tvaṃ pratipālaya| rājoparicaraścāpi pālayatviha me sutau

51.30

अपुत्रस्य नृपः पुत्रो निर्धनस्य धनं नृपः। अमातुर्जननी राजा ह्यतातस्य पिता नृपः

aputrasya nṛpaḥ putro nirdhanasya dhanaṃ nṛpaḥ| amāturjananī rājā hyatātasya pitā nṛpaḥ

51.31

अनाथस्य नृपो नाथो ह्यभर्तुः पार्थिवः पतिः। अभृत्यस्य नृपो भृत्यो नृप एव नृणां सखा। सर्वदेवमयो राजा तस्मात् त्वामर्थये नृपः

anāthasya nṛpo nātho hyabhartuḥ pārthivaḥ patiḥ| abhṛtyasya nṛpo bhṛtyo nṛpa eva nṛṇāṃ sakhā| sarvadevamayo rājā tasmāt tvāmarthaye nṛpaḥ

51.32

और्व्व उवाच।। ततः स राजा तं प्राह मुनिमेवं द्विजोत्तमम्। करिष्ये त्वद्वचश्चाहं राजोपरिचरश्च सः

aurvva uvāca|| tataḥ sa rājā taṃ prāha munimevaṃ dvijottamam| kariṣye tvadvacaścāhaṃ rājoparicaraśca saḥ

51.33

अथ चित्राङ्गदा राजा जग्राह मिनिसम्मते। सुतौ च तस्य सधनौ ज्यायसे सूनवे ददौ

atha citrāṅgadā rājā jagrāha minisammate| sutau ca tasya sadhanau jyāyase sūnave dadau

51.34

स चोपरिचरः प्रादाद्राज्यमर्धं सुवर्चसे। तथैव सचिवाध्यक्षमकरोत्तुम्बुरुं तदा

sa coparicaraḥ prādādrājyamardhaṃ suvarcase| tathaiva sacivādhyakṣamakarottumburuṃ tadā

51.35

कपोत श्चापि सुप्रीतः पुत्रार्ध समवेक्ष्य च। जगामामन्त्र्य नृपतिं तपसे च तपोवनम्

kapota ścāpi suprītaḥ putrārdha samavekṣya ca| jagāmāmantrya nṛpatiṃ tapase ca tapovanam

51.36

पथि गच्छन् स कपोतः शम्भुपुत्रौ मनोहरौ। एकाकिनौ चरन्तौ तु सूर्याचन्द्रमसाविब

pathi gacchan sa kapotaḥ śambhuputrau manoharau| ekākinau carantau tu sūryācandramasāviba

51.37

तयोर्ददृदर्श च तदा वदने वानराकृती। स्मृत्वा पूर्वकथां दृष्ट्वा तावपृच्छत् तपोधनः

tayordadṛdarśa ca tadā vadane vānarākṛtī| smṛtvā pūrvakathāṃ dṛṣṭvā tāvapṛcchat tapodhanaḥ

51.38

कौ युवां देवगर्भाभौ चरन्तौ विजने पथि। एकाकिनौ नरश्रेष्ठौ तन्मे वदतमीरितम्

kau yuvāṃ devagarbhābhau carantau vijane pathi| ekākinau naraśreṣṭhau tanme vadatamīritam

51.39

अथ तौ प्रणिपत्यैनं सम्भाष्य च समञ्जसम्। कपोताख्यं मुनिश्रेष्ठमूचतुः शङ्करात्मजौ

atha tau praṇipatyainaṃ sambhāṣya ca samañjasam| kapotākhyaṃ muniśreṣṭhamūcatuḥ śaṅkarātmajau

51.40

चन्द्रशेखरपुत्रौ नौ तारावत्यां समुद्गतौ। विद्धि त्वं मुनिशार्दूल प्रणमावः पदं तव

candraśekharaputrau nau tārāvatyāṃ samudgatau| viddhi tvaṃ muniśārdūla praṇamāvaḥ padaṃ tava

51.41

अवज्ञां वीक्ष्य नृपतेरावयोः सततं मुने। एकाकिनौ निर्जनेषु भ्रभावो मन्युना सदा

avajñāṃ vīkṣya nṛpaterāvayoḥ satataṃ mune| ekākinau nirjaneṣu bhrabhāvo manyunā sadā

51.42

किमर्थमात्मजौ पुत्रौ प्रणतौ सततं नृपः। अवज्ञाय महाभाग दायमात्रं न दित्सति

kimarthamātmajau putrau praṇatau satataṃ nṛpaḥ| avajñāya mahābhāga dāyamātraṃ na ditsati

51.43

तस्मादावां तपस्तप्तुमिच्छावो द्विजसत्तम। उपदेशप्रदानेन चानुगृह्णाति चेद्भवान्

tasmādāvāṃ tapastaptumicchāvo dvijasattama| upadeśapradānena cānugṛhṇāti cedbhavān

51.44

ततस्तयोर्वचः श्रुत्वा प्रहस्य मुनिसत्तमः। भूतभव्यभवज्ज्ञानस्ताविदं मुनिरब्रवीत्

tatastayorvacaḥ śrutvā prahasya munisattamaḥ| bhūtabhavyabhavajjñānastāvidaṃ munirabravīt

51.45

मुनिरुवाच।। न युवां तनयौ तस्य चन्द्रशेखरभूपतेः। तारावत्यां समुत्पन्नौ भवन्तौ शङ्करात्मजौ

muniruvāca|| na yuvāṃ tanayau tasya candraśekharabhūpateḥ| tārāvatyāṃ samutpannau bhavantau śaṅkarātmajau

51.46

सद्यौ जातौ महावीर्यौ वेतालत्वे च सम्मतौ । भृङ्गिमहाकालसंज्ञौ शापाद् धरणिमागतौ

sadyau jātau mahāvīryau vetālatve ca sammatau | bhṛṅgimahākālasaṃjñau śāpād dharaṇimāgatau

51.47

युवयोरत्र तेनैव न दायं दित्सति प्रियम्। गच्छतं शरणं तातं शङ्करं वृषभध्वजम्

yuvayoratra tenaiva na dāyaṃ ditsati priyam| gacchataṃ śaraṇaṃ tātaṃ śaṅkaraṃ vṛṣabhadhvajam

51.48

स एव युवयोः सर्वं कारिष्यति महेश्वरः। किं वात्युग्रेण तपसा चिरकालफलेन वै

sa eva yuvayoḥ sarvaṃ kāriṣyati maheśvaraḥ| kiṃ vātyugreṇa tapasā cirakālaphalena vai

51.49

इत्युक्त्वा मुनिशार्दूलः कपोतः परमात्मधृक्। भूतभव्यभवजज्ञानन्ताभ्यां सर्वमथोचिवान्

ityuktvā muniśārdūlaḥ kapotaḥ paramātmadhṛk| bhūtabhavyabhavajajñānantābhyāṃ sarvamathocivān

51.50

यथा भृङ्गिमहाकालौ शप्ताववनिमागतौ। यथा हरश्च गौरी च पृथिवीमागतौ नृपः

yathā bhṛṅgimahākālau śaptāvavanimāgatau| yathā haraśca gaurī ca pṛthivīmāgatau nṛpaḥ

51.51

तारावती यथा शप्ता तेनैव मुनिना पुरा।? यता तौ च समुत्पन्नौ तारावत्युदरे पुरा

tārāvatī yathā śaptā tenaiva muninā purā|? yatā tau ca samutpannau tārāvatyudare purā

51.52

यथा वा नारदेनैव संशयच्छेदनं नृपे। तत्सर्वं कथयामास पुत्राभ्यां गिरिशस्य तु

yathā vā nāradenaiva saṃśayacchedanaṃ nṛpe| tatsarvaṃ kathayāmāsa putrābhyāṃ giriśasya tu

51.53

तच्छ्रुत्वा तौ महात्मानौ तदा वेतालभैरवौ। मुदा परमया युक्तौ बभूवतुरनिन्दितौ

tacchrutvā tau mahātmānau tadā vetālabhairavau| mudā paramayā yuktau babhūvaturaninditau

51.54

मोदपूर्णौ तदा भूत्वा सिक्त्वाविव सुधारसैः। पुनः पप्रच्छ कपोतं वेतालो भैरवोऽपि च

modapūrṇau tadā bhūtvā siktvāviva sudhārasaiḥ| punaḥ papraccha kapotaṃ vetālo bhairavo'pi ca

51.55

पितावयोर्महादेवस्त्वया सत्यमितीरितम्। सोऽर्चनीयो यथावाभ्यां सिद्धये मुनिसत्तम

pitāvayormahādevastvayā satyamitīritam| so'rcanīyo yathāvābhyāṃ siddhaye munisattama

51.56

आवाभ्यां च यथाराध्यो यत्र वाराधितो हरः। प्रसादमेष्यत्यचिरात् तन्नो वद महामते

āvābhyāṃ ca yathārādhyo yatra vārādhito haraḥ| prasādameṣyatyacirāt tanno vada mahāmate

51.57

धन्यावनुगृहीतौ नौ यत् त्वया मुनिसत्तम। विज्ञापितमिदं सर्वं हृच्छल्यं चोद्‌धृतं च नौ

dhanyāvanugṛhītau nau yat tvayā munisattama| vijñāpitamidaṃ sarvaṃ hṛcchalyaṃ coddhṛtaṃ ca nau

51.58

पुनरावां दयस्व त्वं कृपामय मुनीश्वर। प्राप्स्यावो न चिराद् भर्गं यथा वद तथैव नौ

punarāvāṃ dayasva tvaṃ kṛpāmaya munīśvara| prāpsyāvo na cirād bhargaṃ yathā vada tathaiva nau

51.59

मनिरुवाच।। शृणु त्वं कथयाम्यद्य यत्र चाराधितो हरः। नचिरादेव भवतोरायास्यति समक्षताम्

maniruvāca|| śṛṇu tvaṃ kathayāmyadya yatra cārādhito haraḥ| nacirādeva bhavatorāyāsyati samakṣatām

51.60

नित्यं यत्र महादेवो वसन् भवति तुष्टये। युवां तत् सम्प्रवंक्ष्यामि स्थानं गुह्यं प्रकाशितम्

nityaṃ yatra mahādevo vasan bhavati tuṣṭaye| yuvāṃ tat sampravaṃkṣyāmi sthānaṃ guhyaṃ prakāśitam

51.61

वाराणसी नाम पुरी गङ्गातीरे मनोहरे। वरणायास्तथा चासेर्मध्ये चापाकृतिः सदा

vārāṇasī nāma purī gaṅgātīre manohare| varaṇāyāstathā cāsermadhye cāpākṛtiḥ sadā

51.62

स्वयं वृषध्वजस्तत्र नित्यं वसति योगिनाम्। सदा प्रीतिकरो योगी स्वयं चाप्यात्मचिन्तकः

svayaṃ vṛṣadhvajastatra nityaṃ vasati yoginām| sadā prītikaro yogī svayaṃ cāpyātmacintakaḥ

51.63

वियत्स्था सा पुरी नित्यं भर्गयोगबलाद् धृता। दिव्यज्ञानं ददात्येषा तत्र यो म्रियते नरः

viyatsthā sā purī nityaṃ bhargayogabalād dhṛtā| divyajñānaṃ dadātyeṣā tatra yo mriyate naraḥ

51.64

तस्मै स्वयं महादेवः संसारग्रन्थिमुक्तये। स भूत्वा परमो योगी मृतस्तत्र भवान्तरे

tasmai svayaṃ mahādevaḥ saṃsāragranthimuktaye| sa bhūtvā paramo yogī mṛtastatra bhavāntare

51.65

सुलभेनैव निर्वाणमाप्नोति हरसम्मतः। योगयुक्तो महादेवः पार्वत्या सहितः सदा

sulabhenaiva nirvāṇamāpnoti harasammataḥ| yogayukto mahādevaḥ pārvatyā sahitaḥ sadā

51.66

देवगन्धर्वयक्षाणां मानुषाणां च नित्यशः। ज्ञेयो हरः प्रकाशश्च क्षेत्रं तच्च प्रकाशितम्

devagandharvayakṣāṇāṃ mānuṣāṇāṃ ca nityaśaḥ| jñeyo haraḥ prakāśaśca kṣetraṃ tacca prakāśitam

51.67

न तत्र कामदो देवो नचिराच्च प्रसीदिति। आराधितश्चिरं प्रीत्या निर्वाणाय प्रसीदति

na tatra kāmado devo nacirācca prasīditi| ārādhitaściraṃ prītyā nirvāṇāya prasīdati

51.68

गौर्या विवजिता सा तु पुरी तत्र न गच्छति। योगस्थानं महाक्षेत्रं कदाचिदपि शाङ्करी

gauryā vivajitā sā tu purī tatra na gacchati| yogasthānaṃ mahākṣetraṃ kadācidapi śāṅkarī

51.69

आसन्नं युवयोः क्षेत्रमिदं वाराणसी तु यत्। कथितं नातिदूरे च वर्तते नरसत्तमौ

āsannaṃ yuvayoḥ kṣetramidaṃ vārāṇasī tu yat| kathitaṃ nātidūre ca vartate narasattamau

51.70

अपरं तु प्रवक्ष्यामि गुह्यं पीठं सदार्चितम्। हरगौरीसमायुक्तं परं धर्मार्थकामदम्

aparaṃ tu pravakṣyāmi guhyaṃ pīṭhaṃ sadārcitam| haragaurīsamāyuktaṃ paraṃ dharmārthakāmadam

51.71

तपसा चाति तीव्रोण चिराद् भवति मोक्षदम्। नचिरात् कामदं पुण्यं क्षेत्रं पीठं निगद्यते

tapasā cāti tīvroṇa cirād bhavati mokṣadam| nacirāt kāmadaṃ puṇyaṃ kṣetraṃ pīṭhaṃ nigadyate

51.72

चिरात् तु कामदो देवो न चिराद् यत्र ज्ञानदः। तत्क्षेत्रमिति लोकेषु गद्यते पूर्ववन्दिभिः

cirāt tu kāmado devo na cirād yatra jñānadaḥ| tatkṣetramiti lokeṣu gadyate pūrvavandibhiḥ

51.73

कामरूपं महापीठं गुह्याद् गुह्यतमं परम्। सदा सन्निहितस्तत्र पार्वत्या सह शङ्करः

kāmarūpaṃ mahāpīṭhaṃ guhyād guhyatamaṃ param| sadā sannihitastatra pārvatyā saha śaṅkaraḥ

51.74

न चिरात् पूजितो देवस्तस्मिन् पीठे प्रसीदति। पार्वती चानुगृह्णाति भर्गभक्तं तु तत्र वै

na cirāt pūjito devastasmin pīṭhe prasīdati| pārvatī cānugṛhṇāti bhargabhaktaṃ tu tatra vai

51.75

ददाति नचिरात् कामं भक्ताय परमेश्वरः। तत् तु पीठं प्रवक्ष्यामि शृणुत साम्प्रतं युवाम्

dadāti nacirāt kāmaṃ bhaktāya parameśvaraḥ| tat tu pīṭhaṃ pravakṣyāmi śṛṇuta sāmprataṃ yuvām

51.76

करतोया नदीपूर्वं यावद् दिक्करवासिनीम्। त्रिंशद्योजनविस्तीर्णं योजनैकशतायतम्

karatoyā nadīpūrvaṃ yāvad dikkaravāsinīm| triṃśadyojanavistīrṇaṃ yojanaikaśatāyatam

51.77

त्रिकोणं कृष्णवर्णं च प्रभूताचलपूरितम्। नदीशतसमायुक्तं कामरूपं प्रकीर्तितम्

trikoṇaṃ kṛṣṇavarṇaṃ ca prabhūtācalapūritam| nadīśatasamāyuktaṃ kāmarūpaṃ prakīrtitam

51.78

शम्भुनेत्राग्निनिर्दग्धः कामः शम्भोरनुग्रहात्। तत्र रूपं यतः प्राप कामरूपं ततोऽभवत्

śambhunetrāgninirdagdhaḥ kāmaḥ śambhoranugrahāt| tatra rūpaṃ yataḥ prāpa kāmarūpaṃ tato'bhavat

51.79

तस्य पीठस्य वायव्यां नैर्ऋत्यां मध्यभागतः। ऐशान्यां च तथाग्नेय्यां मध्ये पार्श्वे च शङ्करः

tasya pīṭhasya vāyavyāṃ nairṛtyāṃ madhyabhāgataḥ| aiśānyāṃ ca tathāgneyyāṃ madhye pārśve ca śaṅkaraḥ

51.80

स्वमाश्रमपदं कृत्वा षट्सु स्थानेषु शोभनम्। नित्यं वसति तत्रापि पार्वत्या सह नर्मभिः

svamāśramapadaṃ kṛtvā ṣaṭsu sthāneṣu śobhanam| nityaṃ vasati tatrāpi pārvatyā saha narmabhiḥ

51.81

मध्ये देवीगृहं तत्र तदधीनं तु शङ्करः। नीलाख्ये पर्वतश्रेष्ठे पार्वती तत्र तिष्ठति

madhye devīgṛhaṃ tatra tadadhīnaṃ tu śaṅkaraḥ| nīlākhye parvataśreṣṭhe pārvatī tatra tiṣṭhati

51.82

ऐशान्यां नाटके शैले शङ्करस्य महाश्रमः। नित्यं वसति तत्रेशस्तदधीना च पार्वती

aiśānyāṃ nāṭake śaile śaṅkarasya mahāśramaḥ| nityaṃ vasati tatreśastadadhīnā ca pārvatī

51.83

अपरे चाश्रमाः सन्ति हरगौर्योः सदातनाः । नैतयो सदृशः कोऽपि विद्यते शङ्कराश्रमः

apare cāśramāḥ santi haragauryoḥ sadātanāḥ | naitayo sadṛśaḥ ko'pi vidyate śaṅkarāśramaḥ

51.84

यत्राराध्यो महादेवो भवद्भयां नरसत्तमौ। तत्स्थानं मनसादाय प्रसादय वृषध्वजम्

yatrārādhyo mahādevo bhavadbhayāṃ narasattamau| tatsthānaṃ manasādāya prasādaya vṛṣadhvajam

51.85

वेतालभैरवावूचतुः।। कामरूपं गमिष्यावौ रहस्यं नाटकाचलम्। गौरीहरौ स्थितौ यत्र नित्यं सन्निहितौ मुने

vetālabhairavāvūcatuḥ|| kāmarūpaṃ gamiṣyāvau rahasyaṃ nāṭakācalam| gaurīharau sthitau yatra nityaṃ sannihitau mune

51.86

आराधनीयो भूतेशो ह्यवश्यमिह चावयोः। यथैवाराधयिष्यावस्तथाचक्ष्व द्विजोत्तम

ārādhanīyo bhūteśo hyavaśyamiha cāvayoḥ| yathaivārādhayiṣyāvastathācakṣva dvijottama

51.87

येन मन्त्रेण वा देवो नचिरात् तु प्रसीदति। तत् त्वं वद महाभागानुग्रहोऽस्त्यावयोर्यदि

yena mantreṇa vā devo nacirāt tu prasīdati| tat tvaṃ vada mahābhāgānugraho'styāvayoryadi

51.88

ऋषिरुवाच।। नाटकं पर्वतश्रेष्ठं गच्छतं नरसत्तमौ। तत्र नित्यं महादेवी रमतेऽपर्णया सह

ṛṣiruvāca|| nāṭakaṃ parvataśreṣṭhaṃ gacchataṃ narasattamau| tatra nityaṃ mahādevī ramate'parṇayā saha

51.89

सन्ध्याचले तत्र मुनिराराधयति शङ्करम्। वशिष्ठो ब्रह्मणः पुत्रस्तं युवामनुगच्छतम्

sandhyācale tatra munirārādhayati śaṅkaram| vaśiṣṭho brahmaṇaḥ putrastaṃ yuvāmanugacchatam

51.90

स च मन्त्रं सतन्त्रं च हराराधनकर्मणि। ज्ञापयिष्यति वां पृष्टः किल वेतालभैरवौ

sa ca mantraṃ satantraṃ ca harārādhanakarmaṇi| jñāpayiṣyati vāṃ pṛṣṭaḥ kila vetālabhairavau

51.91

तपसे गन्तुमिच्छामि नेदानीं कालयापना। युज्यते मम तस्मान्मां त्यजतं वीरसत्तमौ

tapase gantumicchāmi nedānīṃ kālayāpanā| yujyate mama tasmānmāṃ tyajataṃ vīrasattamau

51.92

एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठः कपोतः प्रययौ वनम्। तौ तं मुनिं नमस्कृत्य जग्मतुर्भवनं निजम्

evamuktvā muniśreṣṭhaḥ kapotaḥ prayayau vanam| tau taṃ muniṃ namaskṛtya jagmaturbhavanaṃ nijam

51.93

अथ तौ समयं कृत्वा दीक्षितौ तपसे तदा। पितरावप्यनुज्ञाप्य भ्रातृनन्यांश्च बान्धवान्। प्रस्थानं कामरूपाय चक्रतुस्तौ महामती

atha tau samayaṃ kṛtvā dīkṣitau tapase tadā| pitarāvapyanujñāpya bhrātṛnanyāṃśca bāndhavān| prasthānaṃ kāmarūpāya cakratustau mahāmatī

51.94

तौ गच्छन्तौ परिज्ञाय शङ्करोऽपि सहोमया। देवान् सर्वानुवाचेदं सान्त्वयन्निव सेन्द्रकान्

tau gacchantau parijñāya śaṅkaro'pi sahomayā| devān sarvānuvācedaṃ sāntvayanniva sendrakān

51.95

ईश्वर उवाच।। पुत्रौ मे तपसे यातः साम्प्रतं सुरसत्तमाः। ममाराधनचित्तौ तु तौ दयध्वं सुरेश्वराः

īśvara uvāca|| putrau me tapase yātaḥ sāmprataṃ surasattamāḥ| mamārādhanacittau tu tau dayadhvaṃ sureśvarāḥ

51.96

संस्कृत्य तपसा चैतौ पुत्रौ वेतालभैरवौ। गाणपत्ये नियोक्ष्यामि तौ संस्कुर्वन्तु निर्जराः

saṃskṛtya tapasā caitau putrau vetālabhairavau| gāṇapatye niyokṣyāmi tau saṃskurvantu nirjarāḥ

51.97

अनेनैव शरीरेण तौ गणेशत्वमाप्स्यतः। तपसा तु तयोः कायौ भावं त्यत्क्वा तु मानुषम्

anenaiva śarīreṇa tau gaṇeśatvamāpsyataḥ| tapasā tu tayoḥ kāyau bhāvaṃ tyatkvā tu mānuṣam

51.98

यथाप्नुतः सौरभावं विधास्यामि ह्यहं तथा। इत्युक्त्वा वामदेवोऽपि पार्वत्या सह पुत्रकौ। गच्छन्तौ वियता स्नेहात् पश्चादनुययौ शिवः

yathāpnutaḥ saurabhāvaṃ vidhāsyāmi hyahaṃ tathā| ityuktvā vāmadevo'pi pārvatyā saha putrakau| gacchantau viyatā snehāt paścādanuyayau śivaḥ

51.99

शक्राद्यास्त्रिदशाः सर्वे दिक्पालाश्च तथापरे

śakrādyāstridaśāḥ sarve dikpālāśca tathāpare

51.100

सर्वे हरं चानुजग्मुरनुगच्छन्तमात्मजौ। अथ तौ तु नदीं प्राप्य कृष्णाजिनधरौ तदा

sarve haraṃ cānujagmuranugacchantamātmajau| atha tau tu nadīṃ prāpya kṛṣṇājinadharau tadā

51.101

आदाय तापसं भावं गङ्गातुल्यां दृषद्वतीम्। तपस्विनौ तु देवेन त्र्यम्बकेणाथ पालितौ

ādāya tāpasaṃ bhāvaṃ gaṅgātulyāṃ dṛṣadvatīm| tapasvinau tu devena tryambakeṇātha pālitau

51.102

देवैः सह तदायातौ कामरूपाह्वयाश्रमम्। आसाद्य कामरूपं तु करतोयानदीजले

devaiḥ saha tadāyātau kāmarūpāhvayāśramam| āsādya kāmarūpaṃ tu karatoyānadījale

51.103

उपस्पृश्य ततस्तौ तु नन्दिकुण्डं नृपोत्तम। तत्र स्नात्वाप्युपस्पृश्य नदीं गत्वा जटोद्भवाम्

upaspṛśya tatastau tu nandikuṇḍaṃ nṛpottama| tatra snātvāpyupaspṛśya nadīṃ gatvā jaṭodbhavām

51.104

उपस्पृश्य च तौ नन्दिनं तपसा धृतम्। प्रणम्य जल्पिशं देवं जग्मतुर्न्नाटकाचलम्

upaspṛśya ca tau nandinaṃ tapasā dhṛtam| praṇamya jalpiśaṃ devaṃ jagmaturnnāṭakācalam

51.105

नाटकाचलमासाद्य प्रणम्य वृषभध्वजम्। आराधनोपदेशाय कपोतकवचःस्मरौ

nāṭakācalamāsādya praṇamya vṛṣabhadhvajam| ārādhanopadeśāya kapotakavacaḥsmarau

51.106

जग्मतुर्दक्षिणां काष्ठां यत्र सन्ध्याचलः स्थितः। कान्ता नाम नदी तत्र वशिष्ठेनावतारिता

jagmaturdakṣiṇāṃ kāṣṭhāṃ yatra sandhyācalaḥ sthitaḥ| kāntā nāma nadī tatra vaśiṣṭhenāvatāritā

51.107

तस्यास्तीरे महाशैलः स्निग्धच्छायलतातरुः। सन्ध्यां वशिष्ठः कृतवांस्तत्र यस्माद् विधेः सुतः

tasyāstīre mahāśailaḥ snigdhacchāyalatātaruḥ| sandhyāṃ vaśiṣṭhaḥ kṛtavāṃstatra yasmād vidheḥ sutaḥ

51.108

अतः सन्ध्याचलं नाम तस्य गायन्ति देवताः। तत्रासाद्य वशिष्ठं तु साक्षादिव हुताशनम्

ataḥ sandhyācalaṃ nāma tasya gāyanti devatāḥ| tatrāsādya vaśiṣṭhaṃ tu sākṣādiva hutāśanam

51.109

आराधयन्तं गिरिशं ध्यानसंयुक्तमानसम्। तपःश्रिया दीप्यमानं द्वितीयमिव भास्करम्

ārādhayantaṃ giriśaṃ dhyānasaṃyuktamānasam| tapaḥśriyā dīpyamānaṃ dvitīyamiva bhāskaram

51.110

प्रणम्य पुरतस्तस्य तदा वेतालभैरवौ। प्राञ्जली तस्थतुर्भूप विनयानतकन्धरौ

praṇamya puratastasya tadā vetālabhairavau| prāñjalī tasthaturbhūpa vinayānatakandharau

51.111

इदं चाप्यूचतुस्तौ तु प्रणमन्तौ विधेः सुतम्। तारावत्यां समुत्पन्नौ चन्द्रशेखरभूभृतः

idaṃ cāpyūcatustau tu praṇamantau vidheḥ sutam| tārāvatyāṃ samutpannau candraśekharabhūbhṛtaḥ

51.112

क्षेत्रे भर्गस्य तनयावावां जानीहि मानुषौ। आराधयितुमिच्छावो हरं कार्यस्य सिद्धये

kṣetre bhargasya tanayāvāvāṃ jānīhi mānuṣau| ārādhayitumicchāvo haraṃ kāryasya siddhaye

51.113

वाञ्छितस्य यदि त्वं नावनुगृह्णासि सुव्रत। तयोस्तद् वचनं श्रुत्वा वशिष्ठो मुनिसत्तमः

vāñchitasya yadi tvaṃ nāvanugṛhṇāsi suvrata| tayostad vacanaṃ śrutvā vaśiṣṭho munisattamaḥ

51.114

उवाचेति युवां ज्ञातौ मया सत्यं हरात्मजौ। हरस्याराधनं कार्यं युवयोर्नरसत्तमौ

uvāceti yuvāṃ jñātau mayā satyaṃ harātmajau| harasyārādhanaṃ kāryaṃ yuvayornarasattamau

51.115

तत्रास्ति मम कृत्यं किं तद्‌भाषतमनिन्दितौ । वृषध्वजाराधनाय युवयोस्तु प्रयोजनम्। विद्यते तन्निमित्तं यत् तत् सिद्धमिति चिन्त्यताम्

tatrāsti mama kṛtyaṃ kiṃ tadbhāṣatamaninditau | vṛṣadhvajārādhanāya yuvayostu prayojanam| vidyate tannimittaṃ yat tat siddhamiti cintyatām

51.116

वेतालभैरवावूचतुः।। येन मन्त्रेण नचिरात् सम्यगाराधितो हरः। प्रसादमेष्यत्यवनौ तन्नो वद महामुने

vetālabhairavāvūcatuḥ|| yena mantreṇa nacirāt samyagārādhito haraḥ| prasādameṣyatyavanau tanno vada mahāmune

51.117

यथा चाराधयिष्यावस्तन्त्रं यद् यादृशः क्रमः। तत्सर्वं मुनिशार्दूल वक्तुमर्हसि चोत्तरम्

yathā cārādhayiṣyāvastantraṃ yad yādṛśaḥ kramaḥ| tatsarvaṃ muniśārdūla vaktumarhasi cottaram

51.118

यथा त्वदुपदेशेन प्राप्स्यावो नचिराद् हरम्। वाचां मुनिश्रेष्ठ ह्यनुशाधि नतौ त्वयि

yathā tvadupadeśena prāpsyāvo nacirād haram| vācāṃ muniśreṣṭha hyanuśādhi natau tvayi

51.119

वसिष्ठ उवाच।। प्रसन्न एव भवतोर्वृषकेतुः सहोमया। नचिरात् स्वयमेवात्र प्रसादं च समेष्यति

vasiṣṭha uvāca|| prasanna eva bhavatorvṛṣaketuḥ sahomayā| nacirāt svayamevātra prasādaṃ ca sameṣyati

51.120

सर्वैर्देवगणैः सार्धं सभार्यो वृषभध्वजः। आकाशमार्गेणायातः पालयन् स्वसुतौ गृहात्

sarvairdevagaṇaiḥ sārdhaṃ sabhāryo vṛṣabhadhvajaḥ| ākāśamārgeṇāyātaḥ pālayan svasutau gṛhāt

51.121

किन्तु मानुषदेहौ वामधिवास्य तपोव्रतैः। स्वयन्नेष्यति कैलासं गाणपत्ये नियोज्य वाम्

kintu mānuṣadehau vāmadhivāsya tapovrataiḥ| svayanneṣyati kailāsaṃ gāṇapatye niyojya vām

51.122

अहं चाप्युपदेक्ष्यामि यथा भर्गं युवां द्रुतम्। प्राप्स्यथः पार्वतीपुत्रवेकाग्रं शृणुतं तु तत्

ahaṃ cāpyupadekṣyāmi yathā bhargaṃ yuvāṃ drutam| prāpsyathaḥ pārvatīputravekāgraṃ śṛṇutaṃ tu tat

51.123

चिरात् प्रसीदति ध्यानान्नचिराद् ध्यानपूजनात्। तस्माद् ध्यानं पूजनं च कथयाम्यद्य तत्त्वतः

cirāt prasīdati dhyānānnacirād dhyānapūjanāt| tasmād dhyānaṃ pūjanaṃ ca kathayāmyadya tattvataḥ

51.124

तेजोमयः सदा शुद्धो ज्ञानामृतविवर्धितः । जगन्मयश्चिदानन्दः शौरिब्रह्मस्वरूपधृक्

tejomayaḥ sadā śuddho jñānāmṛtavivardhitaḥ | jaganmayaścidānandaḥ śauribrahmasvarūpadhṛk

51.125

महादेवो महामूर्तिर्महायोगयुतः सदा। जगन्ति तस्य रूपाणि तानि को गदितु क्षमः

mahādevo mahāmūrtirmahāyogayutaḥ sadā| jaganti tasya rūpāṇi tāni ko gaditu kṣamaḥ

51.126

किन्तु यैरिह रूपैस्तु विहरत्येष शङ्करः। तेषां यन्मे ज्ञानगम्यं तत्रेष्टं निगदामि वाम्

kintu yairiha rūpaistu viharatyeṣa śaṅkaraḥ| teṣāṃ yanme jñānagamyaṃ tatreṣṭaṃ nigadāmi vām

51.127

प्रथमं शृणुतं मन्त्रं ततोऽनुध्यानगोचरम्। ततः क्रमं तु पूजायाः क्रमाद् वृत्तं नरर्षभौ

prathamaṃ śṛṇutaṃ mantraṃ tato'nudhyānagocaram| tataḥ kramaṃ tu pūjāyāḥ kramād vṛttaṃ nararṣabhau

51.128

समस्तानां स्वराणां तु दीर्घाः शेषाः सबिन्दुकाः। ऋलृशून्याः सार्धचन्द्रा उपान्तेनाभिसंहिताः

samastānāṃ svarāṇāṃ tu dīrghāḥ śeṣāḥ sabindukāḥ| ṛlṛśūnyāḥ sārdhacandrā upāntenābhisaṃhitāḥ

51.129

एभिः पञ्चाक्षरैर्मन्त्रं पञ्चवक्त्रस्य कीर्तितम्। क्रमात् सम्मदसन्दोह नादगौरवसंज्ञकाः

ebhiḥ pañcākṣarairmantraṃ pañcavaktrasya kīrtitam| kramāt sammadasandoha nādagauravasaṃjñakāḥ

51.130

प्रासादस्तु भवेच्छेषः पञ्चमन्त्राः प्रकीर्तिताः। एकैकेन तथैकेकं वक्त्त्रं देवं प्रपूजयेत्

prāsādastu bhaveccheṣaḥ pañcamantrāḥ prakīrtitāḥ| ekaikena tathaikekaṃ vakttraṃ devaṃ prapūjayet

51.131

एकं समुदितं कृत्वा पञ्चभिर्वा प्रपूजयेत्। प्रसादेनाथ वा पञ्चवक्त्रं देवं प्रपूजयेत्

ekaṃ samuditaṃ kṛtvā pañcabhirvā prapūjayet| prasādenātha vā pañcavaktraṃ devaṃ prapūjayet

51.132

सम्मदादिषु मन्त्रेषु प्रासादस्तु प्रशस्यते। शम्भोः प्रसादनेनैष यस्माद् वृत्तस्तु मन्त्रकः

sammadādiṣu mantreṣu prāsādastu praśasyate| śambhoḥ prasādanenaiṣa yasmād vṛttastu mantrakaḥ

51.133

तेन प्रासादसंज्ञोऽयं कथ्यते मुनिसत्तमैः । तस्मात् सर्वेषु मन्त्रेषु प्रासादः प्रीतिदः परः

tena prāsādasaṃjño'yaṃ kathyate munisattamaiḥ | tasmāt sarveṣu mantreṣu prāsādaḥ prītidaḥ paraḥ

51.134

आमोदकारकः शम्भोर्मन्त्रः सम्मद उच्यते। मनःप्रपूरणाच्चापि सन्दोहः परिकीर्तितः

āmodakārakaḥ śambhormantraḥ sammada ucyate| manaḥprapūraṇāccāpi sandohaḥ parikīrtitaḥ

51.135

आकर्षको भवेन्नादो गुरुत्वाद् गौरवाह्वयः। एतद्‌व्यस्तं समस्तं च मन्त्रं शम्भोः प्रकीर्तितम्

ākarṣako bhavennādo gurutvād gauravāhvayaḥ| etadvyastaṃ samastaṃ ca mantraṃ śambhoḥ prakīrtitam

51.136

पञ्चाक्षरं तु यन्मन्त्रं पञ्चवक्त्रस्य कीर्तितम्। युवां तेनैव मन्त्रेण आराधयतमीश्वरम्

pañcākṣaraṃ tu yanmantraṃ pañcavaktrasya kīrtitam| yuvāṃ tenaiva mantreṇa ārādhayatamīśvaram

51.137

ध्यानं वक्ष्यामि शृणुतं सम्यग् वेतालभैरवौ। पञ्चवक्त्रं महाकायं जटाजूटविभूषितम्

dhyānaṃ vakṣyāmi śṛṇutaṃ samyag vetālabhairavau| pañcavaktraṃ mahākāyaṃ jaṭājūṭavibhūṣitam

51.138

चारुचन्द्रकलायुक्तं मूर्ध्नि बालौघभूषितम् । बाहुभिर्दशभिर्युक्तं व्याघ्रचर्मामराम्बरम्

cārucandrakalāyuktaṃ mūrdhni bālaughabhūṣitam | bāhubhirdaśabhiryuktaṃ vyāghracarmāmarāmbaram

51.139

कालकूटधरं कण्ठे नागहारोपशोभितम्। किरीटबन्धनं बाहुभूषणं च भुजङ्गमान्

kālakūṭadharaṃ kaṇṭhe nāgahāropaśobhitam| kirīṭabandhanaṃ bāhubhūṣaṇaṃ ca bhujaṅgamān

51.140

बिभ्रतं सर्वगात्रेषु ज्योत्स्नार्पितसुरोचिषम्। भूतिसंलिप्तसर्वाङ्गमेकैकत्र त्रिभिस्त्रिभिः

bibhrataṃ sarvagātreṣu jyotsnārpitasurociṣam| bhūtisaṃliptasarvāṅgamekaikatra tribhistribhiḥ

51.141

नेत्रैस्तु पञ्चदशभिर्ज्योर्तिष्मद्‌भिर्विराजितम्। वृषभोपरि संस्थं तु गजकृत्तिपरिच्छदम्

netraistu pañcadaśabhirjyortiṣmadbhirvirājitam| vṛṣabhopari saṃsthaṃ tu gajakṛttiparicchadam

51.142

सद्योजातं वामदेवमघोरं च ततः परम्। तत्पुरुषं तथेशानं पञ्चवक्त्रं प्रकीर्तितम्

sadyojātaṃ vāmadevamaghoraṃ ca tataḥ param| tatpuruṣaṃ tatheśānaṃ pañcavaktraṃ prakīrtitam

51.143

सद्योजातं भवेच्छुक्लं शुद्धस्फटिकसंनिभम्। पीतवर्णं तथा सौम्यं वामदेवं मनोहरम्

sadyojātaṃ bhavecchuklaṃ śuddhasphaṭikasaṃnibham| pītavarṇaṃ tathā saumyaṃ vāmadevaṃ manoharam

51.144

नीलवर्णमघोरं तु दंष्ट्वा भीतिविवर्धनम्। रक्तं तत्पुरुषं देवं दिव्यमूर्तिं मनोहरम्

nīlavarṇamaghoraṃ tu daṃṣṭvā bhītivivardhanam| raktaṃ tatpuruṣaṃ devaṃ divyamūrtiṃ manoharam

51.145

श्यामलं च तथेशानं सर्वदैव शिवात्मकम्। चिन्तयेत् पश्चिमे त्वाद्यं द्वितीयं तु तथोत्तरे

śyāmalaṃ ca tatheśānaṃ sarvadaiva śivātmakam| cintayet paścime tvādyaṃ dvitīyaṃ tu tathottare

51.146

अघोरं दक्षिणे देवं पूर्वे तत्पुरुषं तथा। ईशानं मध्यतो ज्ञेयं चिन्तयेद् भक्तितत्परः

aghoraṃ dakṣiṇe devaṃ pūrve tatpuruṣaṃ tathā| īśānaṃ madhyato jñeyaṃ cintayed bhaktitatparaḥ

51.147

शक्तित्रिशूलखटवाङ्गवरदाभयदं शिवम्। दक्षिणेष्वथ हस्तेषु वामेष्वपि ततः शुभम्

śaktitriśūlakhaṭavāṅgavaradābhayadaṃ śivam| dakṣiṇeṣvatha hasteṣu vāmeṣvapi tataḥ śubham

51.148

अक्षसूत्रं बीजपूरं भुजगं डमरूत्पलम्। अष्टैश्वर्यसमायुक्तं ध्यायेत् तु हृद्गतं शिवम्

akṣasūtraṃ bījapūraṃ bhujagaṃ ḍamarūtpalam| aṣṭaiśvaryasamāyuktaṃ dhyāyet tu hṛdgataṃ śivam

51.149

एवं विचिन्तयेद् ध्याने महादेवं जगत्पतिम्। चिन्तयित्वा द्वारपालान् गणेशादीन् प्रपूजयेत्

evaṃ vicintayed dhyāne mahādevaṃ jagatpatim| cintayitvā dvārapālān gaṇeśādīn prapūjayet

51.150

विशुद्धिं पञ्चभूतानां चिन्तयित्वा ततो मुहुः। अष्टमूर्तीस्ततः पश्चात् पूजयेदष्टनामभिः

viśuddhiṃ pañcabhūtānāṃ cintayitvā tato muhuḥ| aṣṭamūrtīstataḥ paścāt pūjayedaṣṭanāmabhiḥ

51.151

आसनानि च तस्याथ पूजयेत् सकलानि तु । भावादीन्यष्टपुष्पाणि हृदैव विनियोजयेत्

āsanāni ca tasyātha pūjayet sakalāni tu | bhāvādīnyaṣṭapuṣpāṇi hṛdaiva viniyojayet

51.152

नाराचमुद्रया तस्य ताडनं परिकीर्तितम्। विसर्जनं धेनुमुद्रां दर्शयित्वा विधानतः

nārācamudrayā tasya tāḍanaṃ parikīrtitam| visarjanaṃ dhenumudrāṃ darśayitvā vidhānataḥ

51.153

निर्माल्यधारणं कुर्यात् सदा चण्डेश्वरं धिया। प्रत्येकं पञ्चभिर्मन्त्रैरङ्गादीनि प्रमार्जयेत्

nirmālyadhāraṇaṃ kuryāt sadā caṇḍeśvaraṃ dhiyā| pratyekaṃ pañcabhirmantrairaṅgādīni pramārjayet

51.154

सम्मदादिभिरेतस्य पूर्वोक्तैर्नरसत्तमौ। बालां ज्येष्ठां तथा रौद्रीं कालीं च तदनन्तरम्

sammadādibhiretasya pūrvoktairnarasattamau| bālāṃ jyeṣṭhāṃ tathā raudrīṃ kālīṃ ca tadanantaram

51.155

कलविकरिणीं देवीं बलप्रमथिनीं तथा। दमनीं सर्वभूतानां मनोन्मथिनीं तथैव च

kalavikariṇīṃ devīṃ balapramathinīṃ tathā| damanīṃ sarvabhūtānāṃ manonmathinīṃ tathaiva ca

51.156

अष्टौ ताः पूजयेद् देवीः क्रमाच्छम्भोश्च प्रीतये। एवं शिवं पूजयित्वा ध्यानतत्परमानसः

aṣṭau tāḥ pūjayed devīḥ kramācchambhośca prītaye| evaṃ śivaṃ pūjayitvā dhyānatatparamānasaḥ

51.157

जपेन्मालां समादाय मन्त्रं ध्यात्वा तथा गुरुम्। एकं पञ्चाक्षरं मन्त्रमेकं प्रासादमेव वा

japenmālāṃ samādāya mantraṃ dhyātvā tathā gurum| ekaṃ pañcākṣaraṃ mantramekaṃ prāsādameva vā

51.158

तत्सक्तमनसौ जप्त्वा शीघ्रं सिद्धिमवाप्स्यथः । इति वां कथितं मन्त्रं ध्यानपूजाक्रमं तथा। गच्छतं नाटकं शैलं तत्राराधयतं हरम्

tatsaktamanasau japtvā śīghraṃ siddhimavāpsyathaḥ | iti vāṃ kathitaṃ mantraṃ dhyānapūjākramaṃ tathā| gacchataṃ nāṭakaṃ śailaṃ tatrārādhayataṃ haram

51.159

वैतालभैरवावूचतुः।। पञ्चाक्षरस्तु मन्त्रोऽयं धृतस्त्वत्सम्मते मुने। अनेनैव हरं देवं पूजयिष्यावहे मुदा

vaitālabhairavāvūcatuḥ|| pañcākṣarastu mantro'yaṃ dhṛtastvatsammate mune| anenaiva haraṃ devaṃ pūjayiṣyāvahe mudā

51.160

इत्युक्त्वा तन्नमस्कृत्य तदा वेतालभैरवौ। जग्मुतुर्नाटकं शैलं वशिष्ठानुमते नृप

ityuktvā tannamaskṛtya tadā vetālabhairavau| jagmuturnāṭakaṃ śailaṃ vaśiṣṭhānumate nṛpa

51.161

तत्रास्ति सरसी रम्या सुसम्पूर्णमनीहरा । सर्वदा स्वच्छसलिला प्रफुल्लकमलोत्पला

tatrāsti sarasī ramyā susampūrṇamanīharā | sarvadā svacchasalilā praphullakamalotpalā

51.162

तस्यास्तीरे तु विपुलः सुमनोज्ञो हराश्रमः। सर्वदा दानवैर्देवैः किन्नरैः प्रमथैस्तथा

tasyāstīre tu vipulaḥ sumanojño harāśramaḥ| sarvadā dānavairdevaiḥ kinnaraiḥ pramathaistathā

51.163

रक्ष्यते नृपशार्दूल नृत्यवादनतत्परैः। यस्मान्नटनि तत्रेशो नित्यं कौतुकतत्परः

rakṣyate nṛpaśārdūla nṛtyavādanatatparaiḥ| yasmānnaṭani tatreśo nityaṃ kautukatatparaḥ

51.164

तस्मान्नाटकनान्नासौ शैलराजः प्रगीयते। छत्राकारं तु तं शैलं मनोज्ञं शङ्करप्रियम्

tasmānnāṭakanānnāsau śailarājaḥ pragīyate| chatrākāraṃ tu taṃ śailaṃ manojñaṃ śaṅkarapriyam

51.165

आसाद्य यत्र सरसी तत्र गत्वा तु तौ तदा। न चैवापश्यतां तत्र हराश्रममनुत्तमम्

āsādya yatra sarasī tatra gatvā tu tau tadā| na caivāpaśyatāṃ tatra harāśramamanuttamam

51.166

गन्तुं चैवाश्रमस्थानं तौ नैवाशकतां नृप। ततो हरं प्रणम्याशु स्यैव सरसस्तटे

gantuṃ caivāśramasthānaṃ tau naivāśakatāṃ nṛpa| tato haraṃ praṇamyāśu syaiva sarasastaṭe

51.167

निर्माय स्थण्डिलं चारु वशिष्ठोक्तक्रमेण तु। हरमाराद्‌धुमारेभे वेतालो भैरवोऽपि च

nirmāya sthaṇḍilaṃ cāru vaśiṣṭhoktakrameṇa tu| haramārāddhumārebhe vetālo bhairavo'pi ca

51.168

आराधयन्तौ बूतेशां तौ तदा शङ्करात्मजौ। दृष्ट्वा हरो देवगणैः सार्धं तस्मिंस्तु पर्वते। अधित्यकायां न्यवसत् स्वाश्रमेऽपर्णया सह

ārādhayantau būteśāṃ tau tadā śaṅkarātmajau| dṛṣṭvā haro devagaṇaiḥ sārdhaṃ tasmiṃstu parvate| adhityakāyāṃ nyavasat svāśrame'parṇayā saha

51.169

अधोभागे सरस्तीरे तपस्यन्तौ हरात्मजौ। स्थितौ दृष्ट्वा देवगणैः सहितः शङ्करः स्थितः

adhobhāge sarastīre tapasyantau harātmajau| sthitau dṛṣṭvā devagaṇaiḥ sahitaḥ śaṅkaraḥ sthitaḥ

51.170

नृत्यमर्दलशब्दो यो हरस्य सततं भवेत्। शृणुतस्तौ तदा शब्दं गन्तुं द्रष्टुं न लभ्यते

nṛtyamardalaśabdo yo harasya satataṃ bhavet| śṛṇutastau tadā śabdaṃ gantuṃ draṣṭuṃ na labhyate

51.171

हरेणाधिष्ठितः शैलः सर्वदेवगणैः सह। राजते स्म तदा भूप सुधर्मा वासवी यथा

hareṇādhiṣṭhitaḥ śailaḥ sarvadevagaṇaiḥ saha| rājate sma tadā bhūpa sudharmā vāsavī yathā

51.172

ध्यायतोस्तु तदा तत्र भगवान् वृषभध्वजः। नचिरादेव तस्याभूद् ध्यानमार्गेषु निश्चलः

dhyāyatostu tadā tatra bhagavān vṛṣabhadhvajaḥ| nacirādeva tasyābhūd dhyānamārgeṣu niścalaḥ

51.173

तौ पूजयन्तौ गच्छन्तौ स्थितौ वा चन्द्रशेखरम्। नैव तत्यजतुश्चित्तैः कदाचिदपि भूमिप

tau pūjayantau gacchantau sthitau vā candraśekharam| naiva tatyajatuścittaiḥ kadācidapi bhūmipa

51.174

पञ्चाक्षरेण मन्त्रेण पूजयन्तौ वृषध्वजम्। व्यतिचक्रमतुस्तौ तु सहस्रं परिवत्सरान्

pañcākṣareṇa mantreṇa pūjayantau vṛṣadhvajam| vyaticakramatustau tu sahasraṃ parivatsarān

51.175

निराहारौ यताहारौ हरसंसक्तमानसौ। तपसा निन्यतुर्वर्षान् सहस्रं चैकवर्षवत्

nirāhārau yatāhārau harasaṃsaktamānasau| tapasā ninyaturvarṣān sahasraṃ caikavarṣavat

51.176

गते वर्षसहस्रे तु स्वयमेव वृषध्वजः। प्रसङ्गस्तु तयोर्भूत्वा प्रत्यक्षत्वमुपागतः

gate varṣasahasre tu svayameva vṛṣadhvajaḥ| prasaṅgastu tayorbhūtvā pratyakṣatvamupāgataḥ

51.177

तं तु प्रत्यक्षतो दृष्टवा तदा वेतालभैरवौ। वृषध्वजं तुष्टुवतुर्ध्यानगम्यं पुरःस्थितम्

taṃ tu pratyakṣato dṛṣṭavā tadā vetālabhairavau| vṛṣadhvajaṃ tuṣṭuvaturdhyānagamyaṃ puraḥsthitam

51.178

हररूपं यथाध्यातं हृद्गतं तेजसोज्ज्वलम्। तथा दृष्ट्वा ततस्ताभ्यां वशिष्ठस्यानुमानतः

hararūpaṃ yathādhyātaṃ hṛdgataṃ tejasojjvalam| tathā dṛṣṭvā tatastābhyāṃ vaśiṣṭhasyānumānataḥ

51.179

वेतालभैरवावूचतुः।। प़ञ्चवक्त्रं महाकाव्यं सर्वज्ञानमयं परम्। संसारसागरत्राणं प्रणमावो वृषध्वजम्

vetālabhairavāvūcatuḥ|| pañcavaktraṃ mahākāvyaṃ sarvajñānamayaṃ param| saṃsārasāgaratrāṇaṃ praṇamāvo vṛṣadhvajam

51.180

त्वं परः परमात्मा च परेशः पुरुषोत्तमः। त्वं कूटस्थो जगद्‌व्यापी प्रधानः परमेश्वरः

tvaṃ paraḥ paramātmā ca pareśaḥ puruṣottamaḥ| tvaṃ kūṭastho jagadvyāpī pradhānaḥ parameśvaraḥ

51.181

रूपात्मा त्वं महातत्त्वं तत्त्वज्ञानालयः प्रभुः। सांख्ययोगालयः शुद्धो गुणत्रयविभागवित्

rūpātmā tvaṃ mahātattvaṃ tattvajñānālayaḥ prabhuḥ| sāṃkhyayogālayaḥ śuddho guṇatrayavibhāgavit

51.182

त्वं नित यस्त्वमनित्यश्च जगत्कर्ता लयः स्मृतः। एकोऽनेकस्वरूपश्च शान्तचेष्टो जगन्मयः

tvaṃ nita yastvamanityaśca jagatkartā layaḥ smṛtaḥ| eko'nekasvarūpaśca śāntaceṣṭo jaganmayaḥ

51.183

निर्विकारो निराधारो नित्यानन्दः सनातनः। त्वं विष्णुस्त्वं महेन्द्रस्त्वं ब्रह्मा त्वं जगतां पतिः

nirvikāro nirādhāro nityānandaḥ sanātanaḥ| tvaṃ viṣṇustvaṃ mahendrastvaṃ brahmā tvaṃ jagatāṃ patiḥ

51.184

यो रूपरूपेश्वररत्नमालः सम्भूतिभूतो निरवग्रहश्च। कांक्ष्यावतीर्णावगतप्रमाथी योगेश्वरो ज्ञानगतिस्त्वगम्यः

yo rūparūpeśvararatnamālaḥ sambhūtibhūto niravagrahaśca| kāṃkṣyāvatīrṇāvagatapramāthī yogeśvaro jñānagatistvagamyaḥ

51.185

प्रमेयरूपात्मधराधराभो भोगीन्द्रबद्धामृतभोगतन्त्रः। सूक्ष्माक्षरस्तत्त्वविदप्रमाथी त्वं देवदेवः शरणं सुराणाम्

prameyarūpātmadharādharābho bhogīndrabaddhāmṛtabhogatantraḥ| sūkṣmākṣarastattvavidapramāthī tvaṃ devadevaḥ śaraṇaṃ surāṇām

51.186

विकल्पमानापरिहीनदेहः शुद्धान्तधामानुगतैकविद्यः। वर्धिष्णुरुग्रः पुरुषः परात्मा त्वमिन्द्रियौघस्य विचारबुद्धि

vikalpamānāparihīnadehaḥ śuddhāntadhāmānugataikavidyaḥ| vardhiṣṇurugraḥ puruṣaḥ parātmā tvamindriyaughasya vicārabuddhi

51.187

त्वं नाथनाथ प्रभवः परेषां गतिर्मुनीनां परयोगिगम्यः। त्वंभूधरो भागधरो ह्यनन्तो विश्वात्मनस्ते बहवः प्रपञ्चाः

tvaṃ nāthanātha prabhavaḥ pareṣāṃ gatirmunīnāṃ parayogigamyaḥ| tvaṃbhūdharo bhāgadharo hyananto viśvātmanaste bahavaḥ prapañcāḥ

51.188

ज्ञानामृतस्यन्दकपूर्णचन्द्रो मोहान्धकारस्य परः प्रदीपः । भक्तात्मजानां परमः पिता त्वं कामे च पञ्चाननरूपधारी

jñānāmṛtasyandakapūrṇacandro mohāndhakārasya paraḥ pradīpaḥ | bhaktātmajānāṃ paramaḥ pitā tvaṃ kāme ca pañcānanarūpadhārī

51.189

शास्ताखिलानां प्रथमो विवस्वांस्तनूनपात् त्वं तनुषे गुणैधान्। त्वं ब्रह्मरूपेण करोषि सृष्टिं विष्णुस्वरूपैः सततं स्थितिं च

śāstākhilānāṃ prathamo vivasvāṃstanūnapāt tvaṃ tanuṣe guṇaidhān| tvaṃ brahmarūpeṇa karoṣi sṛṣṭiṃ viṣṇusvarūpaiḥ satataṃ sthitiṃ ca

51.190

त्वं रुद्ररूपी कुरुषे तथान्तं त्वत्तौ न चान्यज्जगतीह वस्तु। त्वं रात्रिनाथो दिवसेश्वरश्च त्वमग्निरापः पवनो धरित्री

tvaṃ rudrarūpī kuruṣe tathāntaṃ tvattau na cānyajjagatīha vastu| tvaṃ rātrinātho divaseśvaraśca tvamagnirāpaḥ pavano dharitrī

51.191

नभस्तथा त्वं क्रतुतन्त्रहोता त्वमष्टमूर्तिर्भवतो न चान्यत्। अनन्तमूर्तिस्त्विह मुख्यभावान्निगाद्यते चाष्टमयी त्रिमूर्तिः

nabhastathā tvaṃ kratutantrahotā tvamaṣṭamūrtirbhavato na cānyat| anantamūrtistviha mukhyabhāvānnigādyate cāṣṭamayī trimūrtiḥ

51.192

अनन्तमूर्ते कथमन्यथा ते संख्यास्ति रूपस्य यदष्टमूर्तिः। त्वं त्र्यम्बकस्त्वं त्रिपुरान्तकश्च त्व शम्भुरीशः शमनो विधाता

anantamūrte kathamanyathā te saṃkhyāsti rūpasya yadaṣṭamūrtiḥ| tvaṃ tryambakastvaṃ tripurāntakaśca tva śambhurīśaḥ śamano vidhātā

51.193

सहस्रबाहुश्च हिरण्यबाहुः सहस्रमूर्तिस्त्विह पञ्चवक्त्रः। प्रभूतनेत्रस्तु षडर्द्धनेत्रः प्रभूतबाहुर्दशबाहुरीशः

sahasrabāhuśca hiraṇyabāhuḥ sahasramūrtistviha pañcavaktraḥ| prabhūtanetrastu ṣaḍarddhanetraḥ prabhūtabāhurdaśabāhurīśaḥ

51.194

प्रभूतभोगी मितभोगयुक्तो भोग्यानुसारो निरवग्रहश्च

prabhūtabhogī mitabhogayukto bhogyānusāro niravagrahaśca

51.195

नित्यानित्यस्वरूपाय नित्यधामस्वरूपिणे। परतत्त्वस्वरूपाय नमस्तुभ्यं शिवात्मने

nityānityasvarūpāya nityadhāmasvarūpiṇe| paratattvasvarūpāya namastubhyaṃ śivātmane

अध्यायः ५१ (cont. 2)

51.196

नान्तं लिङ्गस्य यस्याप्तं विष्णुना ब्रह्मणा तव। तस्यावां कि विधास्यावः स्तुतिवाक्यं वृषध्वजः

nāntaṃ liṅgasya yasyāptaṃ viṣṇunā brahmaṇā tava| tasyāvāṃ ki vidhāsyāvaḥ stutivākyaṃ vṛṣadhvajaḥ

51.197

स्वरूपं यस्य जानन्ति न देवा नापि दानवाः। बालावावां कथन्तु त्वां स्तोष्यावः परमेश्वर

svarūpaṃ yasya jānanti na devā nāpi dānavāḥ| bālāvāvāṃ kathantu tvāṃ stoṣyāvaḥ parameśvara

51.198

भक्तिमात्रेण देवेश तवावां वृषभध्वज। कुर्वः प्रणामं गौरीश भूयस्तुभ्यं नमो नमः

bhaktimātreṇa deveśa tavāvāṃ vṛṣabhadhvaja| kurvaḥ praṇāmaṃ gaurīśa bhūyastubhyaṃ namo namaḥ

51.199

और्व्व उवाच।। इति स्तुतो महादेवो वेतालेन महात्मना। भैरवेणापि राजेन्द्र प्रसन्नः प्राह तौ तदा

aurvva uvāca|| iti stuto mahādevo vetālena mahātmanā| bhairaveṇāpi rājendra prasannaḥ prāha tau tadā

51.200

श्री भगवानुवाच।। तुष्टोऽस्मि युवयोः पुत्रौ वृणुतं वाञ्छितं वरम्। दास्यामि युवयोरिष्टं प्रसन्नोऽहं तपोव्रतैः

śrī bhagavānuvāca|| tuṣṭo'smi yuvayoḥ putrau vṛṇutaṃ vāñchitaṃ varam| dāsyāmi yuvayoriṣṭaṃ prasanno'haṃ tapovrataiḥ

51.201

स्तुतिभिस्तु दमैश्चापि तथैकान्तानुचिन्तनैः। मुहुर्मुहुः सुप्रसन्न इष्टं दास्यामि वां सुतौ

stutibhistu damaiścāpi tathaikāntānucintanaiḥ| muhurmuhuḥ suprasanna iṣṭaṃ dāsyāmi vāṃ sutau

51.202

वेतालभैरवावूचतुः।। तुष्टोऽसि यदि सत्यं नौ सत्यमावां सुतौ यदि। वृषध्वज तवैवेह तदेष्टं देहि नौ वरम्

vetālabhairavāvūcatuḥ|| tuṣṭo'si yadi satyaṃ nau satyamāvāṃ sutau yadi| vṛṣadhvaja tavaiveha tadeṣṭaṃ dehi nau varam

51.203

सुतभावेन पितरं भवन्तं जगतां पतिम्। नित्यं यथावगच्छावस्तथा देहि वरं तु नौ

sutabhāvena pitaraṃ bhavantaṃ jagatāṃ patim| nityaṃ yathāvagacchāvastathā dehi varaṃ tu nau

51.204

न राज्यमभिकांक्षावो न धनं नान्यदेव वा। त्वद्भक्त्या सेवनं कर्तुं तवेच्छावो वृषध्वज

na rājyamabhikāṃkṣāvo na dhanaṃ nānyadeva vā| tvadbhaktyā sevanaṃ kartuṃ tavecchāvo vṛṣadhvaja

51.205

त्वत्पादपङ्कजद्वन्द्वे नित्यं मधुकरात्मताम्। त्वयि प्रसन्ने नेत्राणां युगले प्राप्नुतां सदा

tvatpādapaṅkajadvandve nityaṃ madhukarātmatām| tvayi prasanne netrāṇāṃ yugale prāpnutāṃ sadā

51.206

इतोऽन्यथा त्वच्चिन्ताभिस्त्वद्ध्‌यानैस्त्वत्प्रपूजनैः। कल्पकोटिसहस्राणि यान्तु सम्यक्तथावयोः

ito'nyathā tvaccintābhistvaddhyānaistvatprapūjanaiḥ| kalpakoṭisahasrāṇi yāntu samyaktathāvayoḥ

51.207

और्व्व उवाच।। ततस्तद् वचनं श्रुत्वा महादेवो हसन्निव। सर्वैर्देवगणैः सार्धं देवत्वमकरोत्तयोः

aurvva uvāca|| tatastad vacanaṃ śrutvā mahādevo hasanniva| sarvairdevagaṇaiḥ sārdhaṃ devatvamakarottayoḥ

51.208

देवेन्द्रसम्मतेनैव सुधामानीय नाकतः। वेतालभैरवौ तान्तु पाययामास शङ्करः

devendrasammatenaiva sudhāmānīya nākataḥ| vetālabhairavau tāntu pāyayāmāsa śaṅkaraḥ

51.209

पीतेऽमृते ततस्तौ तु मर्त्यतां नरसत्तमौ। अमर्त्यतां परित्यज्य प्रापतुः शिवशक्तितः

pīte'mṛte tatastau tu martyatāṃ narasattamau| amartyatāṃ parityajya prāpatuḥ śivaśaktitaḥ

51.210

तस्मिन्काले स्वपन्तौ तु दिव्यज्ञानबलान्वितौ। दिव्यरूपोपसम्पन्नौ बभूवतुररिन्दमौ

tasminkāle svapantau tu divyajñānabalānvitau| divyarūpopasampannau babhūvaturarindamau

51.211

अभिन्नेनैव देहेन देवत्वं गतयोस्तयोः। प्राह शम्भुस्तदा तौ तु सुतौ परमहर्षितौ

abhinnenaiva dehena devatvaṃ gatayostayoḥ| prāha śambhustadā tau tu sutau paramaharṣitau

51.212

भगवानुवाच।। अहं तृष्टस्तु युवयोः पार्वतीं दयितां मम। मद्‌दत्तं काममिच्छन्तावाराधयतमीश्वरीम्

bhagavānuvāca|| ahaṃ tṛṣṭastu yuvayoḥ pārvatīṃ dayitāṃ mama| maddattaṃ kāmamicchantāvārādhayatamīśvarīm

51.213

तामृते तु न शक्नोमि दातुमिष्टं सनातनम्। सेवितिं च सुतौ नित्यं शरणं व्रजतं शिवाम्

tāmṛte tu na śaknomi dātumiṣṭaṃ sanātanam| sevitiṃ ca sutau nityaṃ śaraṇaṃ vrajataṃ śivām

51.214

अचिराद् येन भावेन प्रीतिं देवी गमिष्यति। अत्र वा तत्र वा गत्वा भावेन चार्य्यताम्

acirād yena bhāvena prītiṃ devī gamiṣyati| atra vā tatra vā gatvā bhāvena cāryyatām

अध्यायः ५२

52.1

और्व्व उवाच।। एवं वदति भूतेशे तदा वेतालभैरवौ। प्राहतुर्व्योमकेशं तौ हर्षोत्फुल्लविलोचनौ

aurvva uvāca|| evaṃ vadati bhūteśe tadā vetālabhairavau| prāhaturvyomakeśaṃ tau harṣotphullavilocanau

52.2

वेतालभैरवावूचतुः।। पार्वत्या न हि जानीवो ध्यानं मन्त्रं विधिं तथा। कथमाराधयिष्यावो भगवन् सम्यगुच्यताम्

vetālabhairavāvūcatuḥ|| pārvatyā na hi jānīvo dhyānaṃ mantraṃ vidhiṃ tathā| kathamārādhayiṣyāvo bhagavan samyagucyatām

52.3

भीगवानुवाच।। महामायाविधिं मन्त्रं च भवतोः सुतौ। उपदेक्ष्यामि तत्त्वेन येन सर्वं भविष्यति

bhīgavānuvāca|| mahāmāyāvidhiṃ mantraṃ ca bhavatoḥ sutau| upadekṣyāmi tattvena yena sarvaṃ bhaviṣyati

52.4

और्व्व उवाच।। इत्युक्त्वा स महामायाध्यानं मन्त्रं विधिं तथा। कथयामास गिरिशस्तयोः सम्यङ् नृपोत्तम

aurvva uvāca|| ityuktvā sa mahāmāyādhyānaṃ mantraṃ vidhiṃ tathā| kathayāmāsa giriśastayoḥ samyaṅ nṛpottama

52.5

यदष्टादशभिः पश्चात्पटलैश्च स भैरवः। स निर्णयविधिं कल्पं निबबन्ध शिवामृते

yadaṣṭādaśabhiḥ paścātpaṭalaiśca sa bhairavaḥ| sa nirṇayavidhiṃ kalpaṃ nibabandha śivāmṛte

52.6

सगर उवाच।। कीदृङ् मन्त्रं पुरा शम्भुरवोचदुभयोस्तयोः। येनाराध्य महामायां तौ गणेशत्वमापतुः

sagara uvāca|| kīdṛṅ mantraṃ purā śambhuravocadubhayostayoḥ| yenārādhya mahāmāyāṃ tau gaṇeśatvamāpatuḥ

52.7

सकल्पं सरहस्यं च साङ्गं तच्छ्रीतुमुत्सहे। दशाष्टपटलैर्यत् तु निबबन्ध स भैरवः

sakalpaṃ sarahasyaṃ ca sāṅgaṃ tacchrītumutsahe| daśāṣṭapaṭalairyat tu nibabandha sa bhairavaḥ

52.8

और्व्व उवाच।। बहुत्वाद् वदितुं तस्य चिरेणैव तु शक्यते। तस्मात् सद्यः समुद्‌धृत्य यन्महादेवभाषितम्। संक्षेपात् कथये तत्त्वं तच्छृणुष्व नृपोत्तम

aurvva uvāca|| bahutvād vadituṃ tasya cireṇaiva tu śakyate| tasmāt sadyaḥ samuddhṛtya yanmahādevabhāṣitam| saṃkṣepāt kathaye tattvaṃ tacchṛṇuṣva nṛpottama

52.9

पृच्छन्तौ पार्वती मन्त्रं तदा वेतालभैरवौ। जगाद स महादेवः शृणुत मन्त्रकल्पकौ

pṛcchantau pārvatī mantraṃ tadā vetālabhairavau| jagāda sa mahādevaḥ śṛṇuta mantrakalpakau

52.10

श्रीभगवानुवाच।। शृणु मन्त्रं प्रवक्ष्यामि गुह्याद् गुह्यतमं परम्। अष्टाक्षरं तु वैष्णव्या महामायामहोत्सवम्

śrībhagavānuvāca|| śṛṇu mantraṃ pravakṣyāmi guhyād guhyatamaṃ param| aṣṭākṣaraṃ tu vaiṣṇavyā mahāmāyāmahotsavam

52.11

अस्य श्रीवैष्णवीमन्त्रस्य नारऋषिः शम्भुर्देवता। अनुष्टुप् छन्दः सर्वार्थसाधने विनियोगः

asya śrīvaiṣṇavīmantrasya nāraṛṣiḥ śambhurdevatā| anuṣṭup chandaḥ sarvārthasādhane viniyogaḥ

52.12

हान्तान्तयुर्वो रान्तश्च नान्तो णान्तस्तथैव च। कैकादशाष्टादिषष्ठः खान्तो विष्णुपुरःसरः

hāntāntayurvo rāntaśca nānto ṇāntastathaiva ca| kaikādaśāṣṭādiṣaṣṭhaḥ khānto viṣṇupuraḥsaraḥ

52.13

एभिरष्टाक्षरैर्मन्त्रं शोणपत्रसमप्रभम्। ॐकारं पूर्वतः कृत्वा जप्यं सर्वैस्तु साधकैः

ebhiraṣṭākṣarairmantraṃ śoṇapatrasamaprabham| ॐkāraṃ pūrvataḥ kṛtvā japyaṃ sarvaistu sādhakaiḥ

52.14

महामन्त्रमिदं गुह्यं वैष्णवीमन्त्रसंज्ञकम्। मन्त्रं कलेवरगतं तस्मादङ्गं प्रकीर्तितम्

mahāmantramidaṃ guhyaṃ vaiṣṇavīmantrasaṃjñakam| mantraṃ kalevaragataṃ tasmādaṅgaṃ prakīrtitam

52.15

महादेवस्योर्ध्वमुखं बीजमेतत् प्रकीर्तितम्। ॐकाराक्षरबीजं च यकारः शक्तिरुच्यते

mahādevasyordhvamukhaṃ bījametat prakīrtitam| ॐkārākṣarabījaṃ ca yakāraḥ śaktirucyate

52.16

सबीजं कथितं मन्त्रं कल्पं च शृणु भैरव। तीर्थे नद्यां देवखाते गर्तप्रस्रवणादिके

sabījaṃ kathitaṃ mantraṃ kalpaṃ ca śṛṇu bhairava| tīrthe nadyāṃ devakhāte gartaprasravaṇādike

52.17

परकीयेतरे तोये स्नानं पूर्वं समाचरेत्। आचान्तः शुचितां प्राप्तः कृतासनपरिग्रहः

parakīyetare toye snānaṃ pūrvaṃ samācaret| ācāntaḥ śucitāṃ prāptaḥ kṛtāsanaparigrahaḥ

52.18

उत्तराभिमुखो भूत्वा स्थण्डिलं मार्जयेत् ततः। करेणानेन मन्त्रेण यूं सहः क्षित्या इति स्वयम्

uttarābhimukho bhūtvā sthaṇḍilaṃ mārjayet tataḥ| kareṇānena mantreṇa yūṃ sahaḥ kṣityā iti svayam

52.19

ॐ ह्रीं स इति मन्त्रेण आशापूरणकेन च। तोयैरभ्युक्षयेत् स्थानं भूतानामपसारणे

ॐ hrīṃ sa iti mantreṇa āśāpūraṇakena ca| toyairabhyukṣayet sthānaṃ bhūtānāmapasāraṇe

52.20

ततः सव्येन हस्तेन गृहीत्वा स्थण्डिलं शुचिः। मन्त्रं लिखेत् सुवर्णेन याज्ञिकेन कुशेन वा

tataḥ savyena hastena gṛhītvā sthaṇḍilaṃ śuciḥ| mantraṃ likhet suvarṇena yājñikena kuśena vā

52.21

ॐ वैष्णव्यै नमः इति मन्त्रराजमथापि वा। ततस्त्रिमण्डलं कुर्यात् तेनैव समरेखया

ॐ vaiṣṇavyai namaḥ iti mantrarājamathāpi vā| tatastrimaṇḍalaṃ kuryāt tenaiva samarekhayā

52.22

नित्यासु न हि पूजासु रजोभिर्मण्डलं लिखेत्। पुरश्चरणकार्येषु तत्काम्येषु प्रयोजयेत्

nityāsu na hi pūjāsu rajobhirmaṇḍalaṃ likhet| puraścaraṇakāryeṣu tatkāmyeṣu prayojayet

52.23

रेखामुदीच्यां प्रथमं पश्चिमे तदनन्तरम्। दक्षिणे तु ततः पश्चात् पूर्वभागे तु शेषतः

rekhāmudīcyāṃ prathamaṃ paścime tadanantaram| dakṣiṇe tu tataḥ paścāt pūrvabhāge tu śeṣataḥ

52.24

वर्णानां च सहद्वारैरेवमेव क्रमो भवेत्। ॐ ह्रीं श्रीं स इति मन्त्रेण मण्डलं पूजयेत् ततः

varṇānāṃ ca sahadvārairevameva kramo bhavet| ॐ hrīṃ śrīṃ sa iti mantreṇa maṇḍalaṃ pūjayet tataḥ

52.25

हस्तेन मण्डलं कृत्वा कुर्याद् दिग्बन्धनं ततः। आशाबन्धनमन्त्रेण पूर्वोक्तेन यथाक्रमम्

hastena maṇḍalaṃ kṛtvā kuryād digbandhanaṃ tataḥ| āśābandhanamantreṇa pūrvoktena yathākramam

52.26

फडन्तेनात्मनाप्यत्र करेणैव निबन्धयेत्। यवानां मण्डलैरेकमङ्गुलं चाष्टभिर्भवेत्

phaḍantenātmanāpyatra kareṇaiva nibandhayet| yavānāṃ maṇḍalairekamaṅgulaṃ cāṣṭabhirbhavet

52.27

अदीर्घयोजितैर्हस्तैस्चतुर्विंशतिरङ्गुलैः। तत्प्रमाणेन हस्तेन हस्तैकं तस्य मण्डलम्

adīrghayojitairhastaiscaturviṃśatiraṅgulaiḥ| tatpramāṇena hastena hastaikaṃ tasya maṇḍalam

52.28

पद्मं वितस्तिमात्रं स्यात् कर्णिकारं तदर्धकम्। दलान्यन्योन्यसक्तानि ह्यायतानि नियोजयेत्

padmaṃ vitastimātraṃ syāt karṇikāraṃ tadardhakam| dalānyanyonyasaktāni hyāyatāni niyojayet

52.29

न न्यूनाधिकभागानि सबहिर्वेष्टितानि च। मध्यभागे न्यसेद् द्वारं न्यूने नाधिके तथा। सुबद्धं मण्डलं तच्च रक्तवर्णं विचिन्तयेत्

na nyūnādhikabhāgāni sabahirveṣṭitāni ca| madhyabhāge nyased dvāraṃ nyūne nādhike tathā| subaddhaṃ maṇḍalaṃ tacca raktavarṇaṃ vicintayet

52.30

इतोऽन्यथा मण्डलमुग्रमस्याः करोति यो लक्षणभागहीनम्। फलं न चाप्नोति न काममिष्टं तस्मादिदं मण्डलमत्र लेख्यम्

ito'nyathā maṇḍalamugramasyāḥ karoti yo lakṣaṇabhāgahīnam| phalaṃ na cāpnoti na kāmamiṣṭaṃ tasmādidaṃ maṇḍalamatra lekhyam

अध्यायः ५३

53.1

श्रीभगवानुवाच।। ततो लमिति मन्त्रेण अर्घपात्रस्य मण्डलम्। चतुष्कोणं विधायाशु द्वारपद्मविवर्जितम्

śrībhagavānuvāca|| tato lamiti mantreṇa arghapātrasya maṇḍalam| catuṣkoṇaṃ vidhāyāśu dvārapadmavivarjitam

53.2

ओं ह्रीं श्रीमितिमन्त्रेण अर्घपात्रं तु मण्डले। विन्यसेत् प्रथमं तत्र पूजयित्वा समिध्यति

oṃ hrīṃ śrīmitimantreṇa arghapātraṃ tu maṇḍale| vinyaset prathamaṃ tatra pūjayitvā samidhyati

53.3

ओं ह्री ह्रौमितिमन्त्रेण गन्धपुष्पे तथा जलम्। अर्घपात्रे क्षिपेत् तत्र मण्डलं विन्यसेत् ततः

oṃ hrī hraumitimantreṇa gandhapuṣpe tathā jalam| arghapātre kṣipet tatra maṇḍalaṃ vinyaset tataḥ

53.4

पूर्ववन्मण्डलं कृत्वा अर्घपात्रे ततो जलैः। त्रिभागैः पूरयेत् पात्रं पुष्पं तत्र विनिःक्षिपेत्

pūrvavanmaṇḍalaṃ kṛtvā arghapātre tato jalaiḥ| tribhāgaiḥ pūrayet pātraṃ puṣpaṃ tatra viniḥkṣipet

53.5

ततो ह्रीमिति मन्त्रेण आसनं पूजयेत् स्वकम्। ततः क्षौमितिमन्त्रेण आत्मानं पूजयेद् बुधः

tato hrīmiti mantreṇa āsanaṃ pūjayet svakam| tataḥ kṣaumitimantreṇa ātmānaṃ pūjayed budhaḥ

53.6

गन्धैः पुष्पैः शिरोदेशे ततः पूजां समाचरेत् । ओं ह्रीं स इति मन्त्रेण पुष्पं हस्ततलस्थितम्

gandhaiḥ puṣpaiḥ śirodeśe tataḥ pūjāṃ samācaret | oṃ hrīṃ sa iti mantreṇa puṣpaṃ hastatalasthitam

53.7

संमृज्य सव्यहस्तेन घ्रात्वा वामकरेण तु। ऐशान्यां निक्षिपेदेतत् पूर्वमन्त्रेण कोविदः

saṃmṛjya savyahastena ghrātvā vāmakareṇa tu| aiśānyāṃ nikṣipedetat pūrvamantreṇa kovidaḥ

53.8

रक्तं पुष्पं गृहीत्वा तु कराभ्यां पाणिकच्छपम्। बद्‌ध्वा कुर्यात् ततः पश्चाद् दहनप्लवनादिकम्

raktaṃ puṣpaṃ gṛhītvā tu karābhyāṃ pāṇikacchapam| baddhvā kuryāt tataḥ paścād dahanaplavanādikam

53.9

वामहस्तस्य तर्जन्यां दक्षिणस्य कनिष्ठिकाम् । तता दक्षिणतर्जन्यां वामाङ्गष्ठं नियोजयेत्

vāmahastasya tarjanyāṃ dakṣiṇasya kaniṣṭhikām | tatā dakṣiṇatarjanyāṃ vāmāṅgaṣṭhaṃ niyojayet

53.10

उन्नतं दक्षिणाङ्गुष्ठं वामस्य मध्यमादिकाः। अङ्गुलीर्योजयेत् पृष्ठे दक्षिणस्य करस्य च

unnataṃ dakṣiṇāṅguṣṭhaṃ vāmasya madhyamādikāḥ| aṅgulīryojayet pṛṣṭhe dakṣiṇasya karasya ca

53.11

वामस्य पितृतीर्थेन मध्यमानामिके तथा। अधोमुखे तु ते कुर्याद् दक्षिणस्य करस्य च

vāmasya pitṛtīrthena madhyamānāmike tathā| adhomukhe tu te kuryād dakṣiṇasya karasya ca

53.12

कूर्मपृष्ठसमं पृष्ठं कुर्याद् दक्षिणहस्ततः । एवं बद्धः सर्वसिद्धिं ददाति पाणिकच्छपः

kūrmapṛṣṭhasamaṃ pṛṣṭhaṃ kuryād dakṣiṇahastataḥ | evaṃ baddhaḥ sarvasiddhiṃ dadāti pāṇikacchapaḥ

53.13

कुर्यात् तद्‌धृदयासन्नं निमील्य नयनद्वयम्। समं कायशिरोग्रीवं कृत्वा स्थिरमना बुधः

kuryāt taddhṛdayāsannaṃ nimīlya nayanadvayam| samaṃ kāyaśirogrīvaṃ kṛtvā sthiramanā budhaḥ

53.14

ध्यानं समारभेद् देव्या दाहप्लवनपूर्वकम्। अग्निं वायौ विनिक्षिप्य वायुं तोये जलं हृदि

dhyānaṃ samārabhed devyā dāhaplavanapūrvakam| agniṃ vāyau vinikṣipya vāyuṃ toye jalaṃ hṛdi

53.15

हृदयं निश्चले दत्त्वा आकाशे निक्षिपेत्स्वनम् स्वकम् । ॐ हूं फडिति मन्त्रेण भित्त्वा रन्ध्रं तु मस्तके

hṛdayaṃ niścale dattvā ākāśe nikṣipetsvanam svakam | ॐ hūṃ phaḍiti mantreṇa bhittvā randhraṃ tu mastake

53.16

शब्देन सहितं जीवमाकाशे स्थापयेत् ततः। वाय्वग्नियमशक्राणां बीजेन वरुणस्य च

śabdena sahitaṃ jīvamākāśe sthāpayet tataḥ| vāyvagniyamaśakrāṇāṃ bījena varuṇasya ca

53.17

परास्थानपराश्चैतैः सार्धचन्द्रैः सविन्दुकैः। शोषं दाहं तथोच्छादं पीयूषासेवनं परम्

parāsthānaparāścaitaiḥ sārdhacandraiḥ savindukaiḥ| śoṣaṃ dāhaṃ tathocchādaṃ pīyūṣāsevanaṃ param

53.18

यथाक्रमेण कर्तव्यं चिन्तामात्रं विशुद्धये। ततस्तु देवीबीजेन अणुं जाम्बूनदाकृतिम्

yathākrameṇa kartavyaṃ cintāmātraṃ viśuddhaye| tatastu devībījena aṇuṃ jāmbūnadākṛtim

53.19

तत्रासाद्य द्विधा कुर्यात् उम् ह्रीं श्रीमिति मन्त्रकाः। तदूर्ध्वभागेषु हृद्लोकं स्वर्गं च खं तथा

tatrāsādya dvidhā kuryāt um hrīṃ śrīmiti mantrakāḥ| tadūrdhvabhāgeṣu hṛdlokaṃ svargaṃ ca khaṃ tathā

53.20

निष्पाद्य शेषभागेन भुवं पातालवारिणि धारिणीम् । चिन्तयेत्तत्र सर्वाणि सप्तद्वीपां च मेदिनीम्

niṣpādya śeṣabhāgena bhuvaṃ pātālavāriṇi dhāriṇīm | cintayettatra sarvāṇi saptadvīpāṃ ca medinīm

53.21

तत्तेषु सागरांस्तांस्तु स्वर्णद्वीपं विचिन्तयेत्। तन्मध्ये रत्नपयङ्क रत्नमण्डपसंस्थितम्

tatteṣu sāgarāṃstāṃstu svarṇadvīpaṃ vicintayet| tanmadhye ratnapayaṅka ratnamaṇḍapasaṃsthitam

53.22

आकाशगङ्गातोयोधैः सदैव सेवितं शुभम्। तत्पर्यङ्के रक्तपद्मं प्रसन्नं सर्वदाशिवम्

ākāśagaṅgātoyodhaiḥ sadaiva sevitaṃ śubham| tatparyaṅke raktapadmaṃ prasannaṃ sarvadāśivam

53.23

चिन्तयेत् स्वर्णमानाङ्कं सप्तपातालनालकम्। आब्रह्मभुवनस्पर्शि सुवर्णाचलकर्णिकम्

cintayet svarṇamānāṅkaṃ saptapātālanālakam| ābrahmabhuvanasparśi suvarṇācalakarṇikam

53.24

तत्रस्थितां महामायां ध्यायेदेकाग्रमानसः। शोणपद्मप्रतीकाशां मुक्तमूर्धजलम्बिनीं

tatrasthitāṃ mahāmāyāṃ dhyāyedekāgramānasaḥ| śoṇapadmapratīkāśāṃ muktamūrdhajalambinīṃ

53.25

चलत्काञ्चनामारुह्य कुण्डलोज्ज्वलशालिनीम्। सुवर्णरत्नसम्पन्न द्वयधारिणीम्

calatkāñcanāmāruhya kuṇḍalojjvalaśālinīm| suvarṇaratnasampanna dvayadhāriṇīm

53.26

शुक्लकृष्णारुणैर्नेत्रै स्त्रिभिश्चारुविभूषिताम्। सन्ध्याचन्द्रसमप्रख्य-कपोलां लोललोचनाम्

śuklakṛṣṇāruṇairnetrai stribhiścāruvibhūṣitām| sandhyācandrasamaprakhya-kapolāṃ lolalocanām

53.27

विपक्व दाडिमीबीजदन्तान् सुभ्रू योगोज्ज्वलाम्। बन्धूकदन्तवसनां शिरीषप्रभनासिकाम्

vipakva dāḍimībījadantān subhrū yogojjvalām| bandhūkadantavasanāṃ śirīṣaprabhanāsikām

53.28

कम्बुग्रीवां विशालाक्षीं सूर्यकोटिसमप्रभाम्। चतुर्भुजां विवसनां पीनोन्नतपयोधराम्

kambugrīvāṃ viśālākṣīṃ sūryakoṭisamaprabhām| caturbhujāṃ vivasanāṃ pīnonnatapayodharām

53.29

दक्षिणोर्ध्वेन निस्त्रिंशत्परेण सिद्धसूत्रकम्। बिभ्रतीं वामहस्ताभ्यामभीति वरदायिनीम्

dakṣiṇordhvena nistriṃśatpareṇa siddhasūtrakam| bibhratīṃ vāmahastābhyāmabhīti varadāyinīm

53.30

निम्ननाभि क्रमायातां क्षीणमध्यां मनोहराम्। आनमन्नागपाशोरूं गुप्तगुल्फां सुपार्ष्णिकाम्

nimnanābhi kramāyātāṃ kṣīṇamadhyāṃ manoharām| ānamannāgapāśorūṃ guptagulphāṃ supārṣṇikām

53.31

बद्धपर्यङ्कसङ्कल्पां निवीरासनराजिताम्। गात्रेण रत्नसंस्तम्भं सम्यगालम्ब्य संस्थिताम्

baddhaparyaṅkasaṅkalpāṃ nivīrāsanarājitām| gātreṇa ratnasaṃstambhaṃ samyagālambya saṃsthitām

53.32

किमिच्छसीति वचनं व्याहरन्तीं मुहुर्मुहुः। पञ्चाननं पुरःसंस्थं निरीक्षन्तीं सुवाहनम्

kimicchasīti vacanaṃ vyāharantīṃ muhurmuhuḥ| pañcānanaṃ puraḥsaṃsthaṃ nirīkṣantīṃ suvāhanam

53.33

मुक्तावली स्वर्णरत्नहा रकङ्कणादिभिः। सर्वैरलङ्कारगणैरुज्ज्वलां सस्मिताननाम्

muktāvalī svarṇaratnahā rakaṅkaṇādibhiḥ| sarvairalaṅkāragaṇairujjvalāṃ sasmitānanām

53.34

सूर्यकोटिप्रतीकाशां सर्वलक्षणसंयुताम्। नवयौवनसम्पन्नां तथा सर्वाङ्गसुन्दरीम्

sūryakoṭipratīkāśāṃ sarvalakṣaṇasaṃyutām| navayauvanasampannāṃ tathā sarvāṅgasundarīm

53.35

ईदृशीमम्बिकां ध्यात्वा नमः फडिति मस्तके। स्वकीये प्रथमं साऽहमेव विचिन्त्य च

īdṛśīmambikāṃ dhyātvā namaḥ phaḍiti mastake| svakīye prathamaṃ sā'hameva vicintya ca

53.36

अङ्गन्यासकरन्यासौ ततः कुर्यात् क्रमेण च । एभिर्मन्त्रैः स्वरैः सह सृमीसूमैः क्रमान्वितैः

aṅganyāsakaranyāsau tataḥ kuryāt krameṇa ca | ebhirmantraiḥ svaraiḥ saha sṛmīsūmaiḥ kramānvitaiḥ

53.37

ओम् क्षौम् चैते सप्रणवां रक्तवर्णां मनोहराम्। अङ्गुष्ठादिकनिष्ठान्तमन्त्रसंबेष्टनं फट्

om kṣaum caite sapraṇavāṃ raktavarṇāṃ manoharām| aṅguṣṭhādikaniṣṭhāntamantrasaṃbeṣṭanaṃ phaṭ

53.38

प्रान्तेन कुर्याद् विन्यासं पूर्वं करतलद्वये । हृच्छिरः शिखाकवचनेत्रेषु क्रमतो न्यसेत्

prāntena kuryād vinyāsaṃ pūrvaṃ karataladvaye | hṛcchiraḥ śikhākavacanetreṣu kramato nyaset

53.39

ततस्तु मूलमन्त्रस्य वक्त्रे पृष्ठे तथोदरे। बाह्वोर्गुह्ये पादयोश्च जङ्घयोर्जघने क्रमात्

tatastu mūlamantrasya vaktre pṛṣṭhe tathodare| bāhvorguhye pādayośca jaṅghayorjaghane kramāt

53.40

विन्यसेदक्षराण्यष्टौ ओंकारं च तथा स्मरन्। एभिः प्रकारैरति शुद्धदेहः पूजां सदैवार्हति नान्यथा हि। शरीरशुद्धिं मनसो निवेशं भूतप्रसारं कुरुते नृणां तत्

vinyasedakṣarāṇyaṣṭau oṃkāraṃ ca tathā smaran| ebhiḥ prakārairati śuddhadehaḥ pūjāṃ sadaivārhati nānyathā hi| śarīraśuddhiṃ manaso niveśaṃ bhūtaprasāraṃ kurute nṛṇāṃ tat

अध्यायः ५४

2.54.1

श्रीभगवानुवाच।। ततोऽर्घपात्रे तन्मन्त्रमष्टधाकृत्य सञ्जजपेत्। तेन तोयानि पुष्पाणि स्वं मण्डलमथासनम्

śrībhagavānuvāca|| tato'rghapātre tanmantramaṣṭadhākṛtya sañjajapet| tena toyāni puṣpāṇi svaṃ maṇḍalamathāsanam

2.54.2

आशोधयेत् ततः पश्चात् पूजोपकरणं समम्। ॐ ऐं ह्रीं ह्रौ मिंति मन्त्रेण शब्दप्रांशुविवर्जितम्

āśodhayet tataḥ paścāt pūjopakaraṇaṃ samam| ॐ aiṃ hrīṃ hrau miṃti mantreṇa śabdaprāṃśuvivarjitam

2.54.3

द्वारपालं ततो देव्या आसनानि च पूजयेत्। नन्दिभृङ्गिमहाकालगणेशा द्वारपालकाः। उत्तरादिक्रमात् पूज्या आसनानि च मध्यतः

dvārapālaṃ tato devyā āsanāni ca pūjayet| nandibhṛṅgimahākālagaṇeśā dvārapālakāḥ| uttarādikramāt pūjyā āsanāni ca madhyataḥ

2.54.4

आधारशक्तिप्रभृति हेमाद्यन्तात् प्रपूजयेत्। प्रसिद्धात् सर्वतन्त्रेषु पूजाकल्पेषु भैरव

ādhāraśaktiprabhṛti hemādyantāt prapūjayet| prasiddhāt sarvatantreṣu pūjākalpeṣu bhairava

2.54.5

दशदिक्पालसहितान् धर्माधर्मादिकांस्तथा। मण्डलाग्न्यादिकोणेषु पूजयेत् पार्श्वदेशतः

daśadikpālasahitān dharmādharmādikāṃstathā| maṇḍalāgnyādikoṇeṣu pūjayet pārśvadeśataḥ

2.54.6

सूर्याग्निसोममरुतां मण्डलानि च पद्मकम्। रजस्तथा तमः सत्त्वं योगपीठं गुरोः पदम्

sūryāgnisomamarutāṃ maṇḍalāni ca padmakam| rajastathā tamaḥ sattvaṃ yogapīṭhaṃ guroḥ padam

2.54.7

सारादीन् भद्रपीठान्तान् साङ्गोपाङ्गान् प्रपूजयेत्। ब्रह्माण्डं स्वर्णडिम्बं च ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान्

sārādīn bhadrapīṭhāntān sāṅgopāṅgān prapūjayet| brahmāṇḍaṃ svarṇaḍimbaṃ ca brahmaviṣṇumaheśvarān

2.54.7

ससागरान् सप्तद्वीपान् स्वर्णद्वीपं समण्डपम्। रत्नपद्मं सपर्यङ्कं रत्नस्तम्भं तथैव च

sasāgarān saptadvīpān svarṇadvīpaṃ samaṇḍapam| ratnapadmaṃ saparyaṅkaṃ ratnastambhaṃ tathaiva ca

2.54.9

पञ्चाननं मण्डलस्य मध्येऽवश्यं प्रपूजयेत्। ह्रीं मन्त्रेण ततः कूर्मपृष्ठं पाण्योर्निबध्य च

pañcānanaṃ maṇḍalasya madhye'vaśyaṃ prapūjayet| hrīṃ mantreṇa tataḥ kūrmapṛṣṭhaṃ pāṇyornibadhya ca

2.54.10

ध्यायेच्च पूर्ववद् देवीमासाद्यासनमुत्तमम्। हृन्मध्ये चिन्तयेत् स्वर्णद्वीपं पर्यङ्कसम्भृतम्

dhyāyecca pūrvavad devīmāsādyāsanamuttamam| hṛnmadhye cintayet svarṇadvīpaṃ paryaṅkasambhṛtam

2.54.11

पश्यन्निव ततो देवीमेकाग्रमनसा स्मरेत्। प्रत्यक्षीकृत्य हृदये मानसैरुपचारकैः

paśyanniva tato devīmekāgramanasā smaret| pratyakṣīkṛtya hṛdaye mānasairupacārakaiḥ

2.54.12

षोडशानां प्रकारैस्तु हृदिस्थां पूजयेच्छिवाम्। ततस्तु वायुबीजेन दक्षिणे च पुटेन च

ṣoḍaśānāṃ prakāraistu hṛdisthāṃ pūjayecchivām| tatastu vāyubījena dakṣiṇe ca puṭena ca

2.54.13

नासिकाया विनिःसार्यं क्रीं मन्त्रेण च भैरव। स्थापयेत् पद्ममध्ये तु तद्‌धस्तं न वियोजयेत्

nāsikāyā viniḥsāryaṃ krīṃ mantreṇa ca bhairava| sthāpayet padmamadhye tu taddhastaṃ na viyojayet

2.54.14

कृते वियोगे हस्तस्य पुष्पात् तस्माच्च भैरव। गन्धर्वैः पूज्यते देवी पूजकैर्नाप्यते फलम्

kṛte viyoge hastasya puṣpāt tasmācca bhairava| gandharvaiḥ pūjyate devī pūjakairnāpyate phalam

2.54.15

आवाहनं ततः कुर्याद् गायत्र्या शिरसा सह । महामायायै विद्महे त्वां चण्डिकाख्यां धीमहि

āvāhanaṃ tataḥ kuryād gāyatryā śirasā saha | mahāmāyāyai vidmahe tvāṃ caṇḍikākhyāṃ dhīmahi

2.54.16

एतदुक्त्वा ततः पश्चाद् धियो यो नः प्रचोदयात्। स्नानीयं देवि ते तुभ्यं ॐ ह्रीं श्रीं नम इत्यतः

etaduktvā tataḥ paścād dhiyo yo naḥ pracodayāt| snānīyaṃ devi te tubhyaṃ ॐ hrīṃ śrīṃ nama ityataḥ

2.54.17

स्नानीयं च ततो दैव्यै दद्याल्लक्षणलक्षितम्। ततस्तु मूलमन्त्रेण गन्धपुष्पं सदीपकम्

snānīyaṃ ca tato daivyai dadyāllakṣaṇalakṣitam| tatastu mūlamantreṇa gandhapuṣpaṃ sadīpakam

2.54.17

धूपादिकं प्रदद्यात् तु मोदकं पायसं तथा। सितां गुडं दधिक्षीरं सर्पिर्नानाविधैः फलैः

dhūpādikaṃ pradadyāt tu modakaṃ pāyasaṃ tathā| sitāṃ guḍaṃ dadhikṣīraṃ sarpirnānāvidhaiḥ phalaiḥ

2.54.19

रक्तपुष्पं पुष्पमालां सुवर्णरजतादिकम्। नैवेद्यमुत्तमं देव्या लाङ्गलं मोदकं सिताम्

raktapuṣpaṃ puṣpamālāṃ suvarṇarajatādikam| naivedyamuttamaṃ devyā lāṅgalaṃ modakaṃ sitām

2.54.20

शाण्डिल्यकरताम्राख्यकूष्माण्डानां फलानि च। हरीतकीफलं चापि नागरङ्गकमेलकम्

śāṇḍilyakaratāmrākhyakūṣmāṇḍānāṃ phalāni ca| harītakīphalaṃ cāpi nāgaraṅgakamelakam

2.54.21

बालप्रियं च यद् द्रव्यं कसेरुकबिसादिकम्। तोयं च नारिकेलस्य देव्यै देयं प्रयत्नतः

bālapriyaṃ ca yad dravyaṃ kaserukabisādikam| toyaṃ ca nārikelasya devyai deyaṃ prayatnataḥ

2.54.22

रक्तं कौशेयवस्त्रं च देयं नीलं कदापि न। देव्याः प्रियाणि पुष्पाणि बकुलं केशरं तथा

raktaṃ kauśeyavastraṃ ca deyaṃ nīlaṃ kadāpi na| devyāḥ priyāṇi puṣpāṇi bakulaṃ keśaraṃ tathā

2.54.23

माध्यं कह्लारवज्राणि करवीरकुरुण्टकान्। अर्कपुष्पं शाल्मलकं दूर्वाङ्कुरं सुकोमलम्

mādhyaṃ kahlāravajrāṇi karavīrakuruṇṭakān| arkapuṣpaṃ śālmalakaṃ dūrvāṅkuraṃ sukomalam

2.54.24

कुशमञ्जरिका दर्भा बन्धूककमले तथा। मालूरपत्रं पुष्पं च त्रिसन्ध्यारक्तपर्णके

kuśamañjarikā darbhā bandhūkakamale tathā| mālūrapatraṃ puṣpaṃ ca trisandhyāraktaparṇake

2.54.25

सुमनांसि प्रियाण्येतान्यम्बिकायाश्च भैरव। बन्धूकं बकुलं माध्यं बिल्वपत्राणि सन्ध्यकम्

sumanāṃsi priyāṇyetānyambikāyāśca bhairava| bandhūkaṃ bakulaṃ mādhyaṃ bilvapatrāṇi sandhyakam

2.54.26

उत्तमं सर्वपुष्पेषु द्रव्ये पायसमोदकौ। माल्यं बन्धूकपुष्पस्य शिवायै बकुलस्य वा

uttamaṃ sarvapuṣpeṣu dravye pāyasamodakau| mālyaṃ bandhūkapuṣpasya śivāyai bakulasya vā

2.54.27

करवीरस्य माध्यस्य सहस्राणां ददाति यः। स कामान् प्राप्य चाभीष्टान् मम लोके प्रमोदते

karavīrasya mādhyasya sahasrāṇāṃ dadāti yaḥ| sa kāmān prāpya cābhīṣṭān mama loke pramodate

2.54.27

चन्दनं शीतलं चैव कालीयकसमन्वितम्। अनुलेपनमुख्यं तु देव्यै दद्यात् प्रयत्नतः

candanaṃ śītalaṃ caiva kālīyakasamanvitam| anulepanamukhyaṃ tu devyai dadyāt prayatnataḥ

2.54.29

कर्पूरं कुङ्कुमं कूर्चं मृगनाभिं सुगन्धिकम् । कालीयकं सुगन्धेषु देव्याः प्रीतिकरं परम्

karpūraṃ kuṅkumaṃ kūrcaṃ mṛganābhiṃ sugandhikam | kālīyakaṃ sugandheṣu devyāḥ prītikaraṃ param

2.54.30

यक्षधूपः प्रतीवाहः पिण्डधूपः सगोलकः । अगुरुः सिन्धुवारश्च धूपाः प्रीतिकरा मताः

yakṣadhūpaḥ pratīvāhaḥ piṇḍadhūpaḥ sagolakaḥ | aguruḥ sindhuvāraśca dhūpāḥ prītikarā matāḥ

2.54.31

अङ्गरागेषु सिन्दूरं देव्याः प्रीतिकरं परम्। सुगन्धि शालिजं चान्नं मधुमांससमन्वितम्

aṅgarāgeṣu sindūraṃ devyāḥ prītikaraṃ param| sugandhi śālijaṃ cānnaṃ madhumāṃsasamanvitam

2.54.32

अपूपं पायसं क्षीरमन्नं देव्याः प्रशस्यते। रत्नोदकं सकर्पूरं पिण्डीतककुमारकौ

apūpaṃ pāyasaṃ kṣīramannaṃ devyāḥ praśasyate| ratnodakaṃ sakarpūraṃ piṇḍītakakumārakau

2.54.33

रोचनं पुष्पकं देव्याः स्नानीयं परिकीर्तितम्। घृतप्रदीपो दीपेषु प्रशस्तः परिकीर्तितः

rocanaṃ puṣpakaṃ devyāḥ snānīyaṃ parikīrtitam| ghṛtapradīpo dīpeṣu praśastaḥ parikīrtitaḥ

2.54.34

पुष्पाञ्जलित्रयं दद्याद् मूलमन्त्रेण शोभनम्। दत्त्वोपचारानखिलान्मध्ये चैताः प्रपूजयेत्

puṣpāñjalitrayaṃ dadyād mūlamantreṇa śobhanam| dattvopacārānakhilānmadhye caitāḥ prapūjayet

2.54.35

कामेश्वरीं गुप्तदुर्गां विन्ध्यकन्दरवासिनीम्। कोटेश्वरी दीर्घिकाख्यां प्रकटीं भवनेश्वरीम्

kāmeśvarīṃ guptadurgāṃ vindhyakandaravāsinīm| koṭeśvarī dīrghikākhyāṃ prakaṭīṃ bhavaneśvarīm

2.54.36

आकाशगङ्गां कामाख्यां यदा दिक्करवासिनीम् । मातङ्गी ललितां दुर्गां भैरवी सिद्धिदां तथा

ākāśagaṅgāṃ kāmākhyāṃ yadā dikkaravāsinīm | mātaṅgī lalitāṃ durgāṃ bhairavī siddhidāṃ tathā

2.54.37

बलप्रमथिनीं चण्डीं चण्डोग्रां चण्डनायिकाम्। उग्रां भीमां शिवां शान्तां जयन्तीं कालिकां तथा

balapramathinīṃ caṇḍīṃ caṇḍogrāṃ caṇḍanāyikām| ugrāṃ bhīmāṃ śivāṃ śāntāṃ jayantīṃ kālikāṃ tathā

2.54.37

मङ्गलां भद्रकालीं च च शिवां धात्रीं कपालिनीम् । स्वाहां स्वधामपर्णां च पञ्चपुष्करिणीं तथा

maṅgalāṃ bhadrakālīṃ ca ca śivāṃ dhātrīṃ kapālinīm | svāhāṃ svadhāmaparṇāṃ ca pañcapuṣkariṇīṃ tathā

2.54.39

मदनीं सर्वभूतानां मनः प्रोत्साहकारिणीम् । दमनीं सर्वभूतानां चतुःषष्टिं च योगिनीः

madanīṃ sarvabhūtānāṃ manaḥ protsāhakāriṇīm | damanīṃ sarvabhūtānāṃ catuḥṣaṣṭiṃ ca yoginīḥ

2.54.40

एताः सम्पूज्य मध्ये तु मन्त्रेणाङ्गानि पूजयेत्। हृच्छिरस्तु शिखावर्मनेत्रबाहुपदानि च

etāḥ sampūjya madhye tu mantreṇāṅgāni pūjayet| hṛcchirastu śikhāvarmanetrabāhupadāni ca

2.54.41

मूलमन्त्राद्यक्षरैस्तु त्रिभिराद्यङ्गपूजनम्। एकैकं वर्द्धयेत् पश्चान्मन्त्राण्यङ्गौघपूजने

mūlamantrādyakṣaraistu tribhirādyaṅgapūjanam| ekaikaṃ varddhayet paścānmantrāṇyaṅgaughapūjane

2.54.42

सिद्धसूत्रं च खड्गं च खड्गमन्त्रेण पूजयेत्। ततोऽष्टपत्रमध्ये तु पूजयेदष्टयोगिनीः

siddhasūtraṃ ca khaḍgaṃ ca khaḍgamantreṇa pūjayet| tato'ṣṭapatramadhye tu pūjayedaṣṭayoginīḥ

2.54.43

शैलपुत्रीं चण्डघण्टां स्कन्दमातरमेव च। कालरात्रिं च पूर्वादिचतुर्दिक्षु प्रपूजयेत्

śailaputrīṃ caṇḍaghaṇṭāṃ skandamātarameva ca| kālarātriṃ ca pūrvādicaturdikṣu prapūjayet

2.54.44

चण्डिकामथ कूष्माण्डीं तता कात्यायनीं शुभाम्। महागौरीं चाग्निकोणे तैऋत्यादिषु पूजयेत्

caṇḍikāmatha kūṣmāṇḍīṃ tatā kātyāyanīṃ śubhām| mahāgaurīṃ cāgnikoṇe taiṛtyādiṣu pūjayet

2.54.45

महामायां क्षमस्वेति मूलमन्त्रेण चाष्टधा। पूजयेत् पद्ममध्ये तु बलिदानं ततः परम्

mahāmāyāṃ kṣamasveti mūlamantreṇa cāṣṭadhā| pūjayet padmamadhye tu balidānaṃ tataḥ param

2.54.46

एवं यदा कल्पविधानमानैः सम्पूज्यते भैरव कामदेवी। तदा स्वयं मण्डलमेत्य देयं गृह्णाति कामं च ददाति सम्यक्

evaṃ yadā kalpavidhānamānaiḥ sampūjyate bhairava kāmadevī| tadā svayaṃ maṇḍalametya deyaṃ gṛhṇāti kāmaṃ ca dadāti samyak

अध्यायः ५५

55.1

श्रीभगवानुवाच।। बलिदानं ततः पश्चात् कुर्याद् देव्याः प्रमोदकम् । मोदकैर्गजवक्त्रं च हविषा तोषयेद्रविम्

śrībhagavānuvāca|| balidānaṃ tataḥ paścāt kuryād devyāḥ pramodakam | modakairgajavaktraṃ ca haviṣā toṣayedravim

55.2

तौर्यत्रिकैश्च नियमैः शङ्करं तोषयेद्‌धरिम् । चण्डिकां बलिदानेन तोषयेत् साधकः सदा

tauryatrikaiśca niyamaiḥ śaṅkaraṃ toṣayeddharim | caṇḍikāṃ balidānena toṣayet sādhakaḥ sadā

55.3

पक्षिणः कच्छपा ग्राहाश्छागलाश्च वराहकाः। महिषो गोधिकाशोषा तता नवविधा मृगाः

pakṣiṇaḥ kacchapā grāhāśchāgalāśca varāhakāḥ| mahiṣo godhikāśoṣā tatā navavidhā mṛgāḥ

55.4

चामरः कृष्णसारश्च शशः पञ्चाननस्तथा। मत्स्याः स्वगात्ररुधिरैश्चाष्टधा बलयो मताः

cāmaraḥ kṛṣṇasāraśca śaśaḥ pañcānanastathā| matsyāḥ svagātrarudhiraiścāṣṭadhā balayo matāḥ

55.5

अभावे च तथैवैषां कदाचिद्धयहस्तिनौ। छागलाः शरभाश्चैव नरश्चैव यथाक्रमात्

abhāve ca tathaivaiṣāṃ kadāciddhayahastinau| chāgalāḥ śarabhāścaiva naraścaiva yathākramāt

55.6

बलिर्महाबलिरिति बलयः परिकीर्तितताः। स्नापयित्वा बलिं तत्र पुष्पचन्दनधूपकैः

balirmahābaliriti balayaḥ parikīrtitatāḥ| snāpayitvā baliṃ tatra puṣpacandanadhūpakaiḥ

55.7

पूजयेत् साधको देवीं बलिमन्त्रैर्मुहुर्म्मुहुः। उत्तराभिमुखो भूत्वा बलिं पूर्वमुखं तथा

pūjayet sādhako devīṃ balimantrairmuhurmmuhuḥ| uttarābhimukho bhūtvā baliṃ pūrvamukhaṃ tathā

55.8

निरीक्ष्य साधकः पश्चादिमं मन्त्रमुदीरयेत्। वरस्त्वं बलिरूपेण मम भाग्यादुपस्थितः

nirīkṣya sādhakaḥ paścādimaṃ mantramudīrayet| varastvaṃ balirūpeṇa mama bhāgyādupasthitaḥ

55.9

प्रणमामि ततः सर्वरूपिणं बलिरूपिणम्। चण्डिका प्रीतिदानेन दातुरापद्‌विनाशनः

praṇamāmi tataḥ sarvarūpiṇaṃ balirūpiṇam| caṇḍikā prītidānena dāturāpadvināśanaḥ

55.10

वैष्णवीबलिरूपाय बले तुभ्यं नमो नमः । यज्ञार्थे पशवः सृष्टाः स्वयमेव स्वयम्भुवा

vaiṣṇavībalirūpāya bale tubhyaṃ namo namaḥ | yajñārthe paśavaḥ sṛṣṭāḥ svayameva svayambhuvā

55.11

अतस्त्वां घातयाम्यद्य तस्माद् यज्ञे वधोऽवधः। ऐं ह्रीं श्रीं इति मन्त्रेण तं बलिं कामरूपिणम्

atastvāṃ ghātayāmyadya tasmād yajñe vadho'vadhaḥ| aiṃ hrīṃ śrīṃ iti mantreṇa taṃ baliṃ kāmarūpiṇam

55.12

चिन्तयित्वा न्यसेत् पुष्पं मूर्ध्नि तस्य च भैरव। ततो देवीं समुद्दिश्य काममुद्दिश्य चात्मनः

cintayitvā nyaset puṣpaṃ mūrdhni tasya ca bhairava| tato devīṃ samuddiśya kāmamuddiśya cātmanaḥ

55.13

अभिषिच्च बलिं पश्चात् करवालं प्रपूज्येत्। रसना त्वं चण्डिकायाः सुरलोकप्रसाधक

abhiṣicca baliṃ paścāt karavālaṃ prapūjyet| rasanā tvaṃ caṇḍikāyāḥ suralokaprasādhaka

55.14

ऐं ह्रीं श्रीमिति मन्त्रेण ध्यात्वा खड्गं प्रपूजयेत्। कृष्णं पिनाकपाणिं च कालरात्रिस्वरूपिणम्

aiṃ hrīṃ śrīmiti mantreṇa dhyātvā khaḍgaṃ prapūjayet| kṛṣṇaṃ pinākapāṇiṃ ca kālarātrisvarūpiṇam

55.15

उग्रं रक्तास्यनयनं रक्तमाल्यानुलेपनम्। रक्ताम्बरधरं चैकं पाशहस्तं कुटुम्बिनम्

ugraṃ raktāsyanayanaṃ raktamālyānulepanam| raktāmbaradharaṃ caikaṃ pāśahastaṃ kuṭumbinam

55.16

पीयमानं च रुधिरं भुञ्जानं क्रव्यसंहतिम् । असिर्विशसनः खड्गस्तीक्ष्णधारो दुरासदः

pīyamānaṃ ca rudhiraṃ bhuñjānaṃ kravyasaṃhatim | asirviśasanaḥ khaḍgastīkṣṇadhāro durāsadaḥ

55.17

श्रीगर्वो विजयश्चैव धर्मपाल नमोऽस्तु ते। पूजयित्वा ततः खड्गं ॐ आं ह्रीं फडितिमन्त्रकैः

śrīgarvo vijayaścaiva dharmapāla namo'stu te| pūjayitvā tataḥ khaḍgaṃ ॐ āṃ hrīṃ phaḍitimantrakaiḥ

55.18

गृहीत्वा विमलं कड्गं छेदयेद् बलिमुत्तमम्। ततो बलीनां रुधिरं तोयसैन्धवसत्फलैः

gṛhītvā vimalaṃ kaḍgaṃ chedayed balimuttamam| tato balīnāṃ rudhiraṃ toyasaindhavasatphalaiḥ

55.19

मधुभिर्गन्धपुष्पैश्च अधिवास्य प्रयत्नतः। ॐ ऐं ह्रीं श्रीं कौशिकीति रुधिरं दापयामि ते

madhubhirgandhapuṣpaiśca adhivāsya prayatnataḥ| ॐ aiṃ hrīṃ śrīṃ kauśikīti rudhiraṃ dāpayāmi te

55.20

स्थाने नियोजयेद्रक्तं शिरश्च सप्रदीपकम्। एवं दत्त्वा बलिं पूर्णं फलं प्राप्नोति साधकः

sthāne niyojayedraktaṃ śiraśca sapradīpakam| evaṃ dattvā baliṃ pūrṇaṃ phalaṃ prāpnoti sādhakaḥ

55.21

हीनं स्याद्धीनतामूलं निष्फलं स्याद् विपर्ययात्। बलिदाने तु दुर्गाया अन्यत्रापि विधिः सदा

hīnaṃ syāddhīnatāmūlaṃ niṣphalaṃ syād viparyayāt| balidāne tu durgāyā anyatrāpi vidhiḥ sadā

55.22

अयमेव प्रयोक्तव्यः सद्‌भिर्वेतालभैरवौ। जपं समारभेत् पश्चात् पूर्ववद्‌ध्यानमानमास्थितः

ayameva prayoktavyaḥ sadbhirvetālabhairavau| japaṃ samārabhet paścāt pūrvavaddhyānamānamāsthitaḥ

55.23

हस्तेन स्रजमादाय चिन्तयेन्मनसा शिवाम्। चिन्तयित्वा गुरुं मूर्ध्नि यथा वर्णादिकं भवेत्

hastena srajamādāya cintayenmanasā śivām| cintayitvā guruṃ mūrdhni yathā varṇādikaṃ bhavet

55.24

मन्त्रं च कण्ठतो ध्यात्वा सितवर्णं हिरण्मयम्। महामायां च हृदये आत्मानं गुरुपादयोः

mantraṃ ca kaṇṭhato dhyātvā sitavarṇaṃ hiraṇmayam| mahāmāyāṃ ca hṛdaye ātmānaṃ gurupādayoḥ

55.25

आचक्षेत ततः पश्चाद् गुरोर्मन्त्रस्य चात्मनः। देव्याश्चाप्येकतां ध्यात्वा सुषुम्नावर्त्मना ततः

ācakṣeta tataḥ paścād gurormantrasya cātmanaḥ| devyāścāpyekatāṃ dhyātvā suṣumnāvartmanā tataḥ

55.26

तत्त्वस्वरूपमेकं तु षट्‌चक्रं प्रति लम्बयेत्। षट्चक्रेऽपि महामायां क्षणं ध्यात्वा प्रयत्नतः

tattvasvarūpamekaṃ tu ṣaṭcakraṃ prati lambayet| ṣaṭcakre'pi mahāmāyāṃ kṣaṇaṃ dhyātvā prayatnataḥ

55.27

लम्बयेन्मूलमात्रेण वादिषोडशचक्रकम्। आदिषोडशचक्रस्थां साधकानन्दकारिणीम्

lambayenmūlamātreṇa vādiṣoḍaśacakrakam| ādiṣoḍaśacakrasthāṃ sādhakānandakāriṇīm

55.28

चिन्तयन् साधको देवीं जपकर्म समारभेत्। भ्रवोरुपरि नाडीनां त्रयाणां प्रान्त उच्यते

cintayan sādhako devīṃ japakarma samārabhet| bhravorupari nāḍīnāṃ trayāṇāṃ prānta ucyate

55.29

तत्प्रान्तं त्रिपथस्थानं षट्कोणं चतुरङ्गुलम्। रक्तवर्णं तु योगज्ञैराज्ञाचक्रमितीर्यते

tatprāntaṃ tripathasthānaṃ ṣaṭkoṇaṃ caturaṅgulam| raktavarṇaṃ tu yogajñairājñācakramitīryate

55.30

कण्ठे त्रयाणां नाडीनां वेष्ठनं विद्यते नृणाम्। सुषुम्नेडापिङ्गलानां षट्कोणं तत्षडङ्गुलम्

kaṇṭhe trayāṇāṃ nāḍīnāṃ veṣṭhanaṃ vidyate nṛṇām| suṣumneḍāpiṅgalānāṃ ṣaṭkoṇaṃ tatṣaḍaṅgulam

55.31

तत् षट्चक्रमिति प्रोक्तं शुक्लं कण्ठस्य मद्यगम् । त्रयाणामथ नीडीनां हृदये चैकता भवेत्

tat ṣaṭcakramiti proktaṃ śuklaṃ kaṇṭhasya madyagam | trayāṇāmatha nīḍīnāṃ hṛdaye caikatā bhavet

55.32

तत्स्थानं षोडशारं स्यात् सप्ताङ्गुलप्रमाणतः। तत्प्रयुक्तं तु योगज्ञैरादिषोडशचक्रकम्

tatsthānaṃ ṣoḍaśāraṃ syāt saptāṅgulapramāṇataḥ| tatprayuktaṃ tu yogajñairādiṣoḍaśacakrakam

55.33

ध्यानानामथ मन्त्राणां चिन्तनस्य जपस्य च। यस्मादाद्यं तु हृदयं तस्मादादीति गद्यते

dhyānānāmatha mantrāṇāṃ cintanasya japasya ca| yasmādādyaṃ tu hṛdayaṃ tasmādādīti gadyate

55.34

जपादौ पूजयेन्मालां तोयैरभ्युक्ष्य यत्नतः। निधाय मण्डलस्यान्तः सव्यहस्तगतां च वा

japādau pūjayenmālāṃ toyairabhyukṣya yatnataḥ| nidhāya maṇḍalasyāntaḥ savyahastagatāṃ ca vā

55.35

ॐ माले माले महामाये सर्वशक्तिस्वरूपिणि। चतुर्वर्गस्त्वयि न्यस्तस्तस्मान्मे सिद्धिदा भव

ॐ māle māle mahāmāye sarvaśaktisvarūpiṇi| caturvargastvayi nyastastasmānme siddhidā bhava

55.36

पूजयित्वा ततो मालां गृह्णीयाद् दक्षिणे करे। मध्यमाया मध्यभागे वर्जयित्वाथ तर्जनीम्

pūjayitvā tato mālāṃ gṛhṇīyād dakṣiṇe kare| madhyamāyā madhyabhāge varjayitvātha tarjanīm

55.37

अनामिकाकनिष्ठाभ्यां युताया नम्रभागतः। स्थापयित्वा तत्र मालामङ्गुष्ठाग्रेण तद्गतम्

anāmikākaniṣṭhābhyāṃ yutāyā namrabhāgataḥ| sthāpayitvā tatra mālāmaṅguṣṭhāgreṇa tadgatam

55.38

प्रत्येकं बीजमादाय जप्यादर्धेन भैरव। प्रतिवारं पठेन्मन्त्रं शनैरोष्ठं च चालयेत्

pratyekaṃ bījamādāya japyādardhena bhairava| prativāraṃ paṭhenmantraṃ śanairoṣṭhaṃ ca cālayet

55.39

मालाबीजं तु जप्तव्यं स्पृशेन्नहि परस्परम्। पूर्वजापप्रयुक्तेन नैवाङ्गुष्ठेन भैरव

mālābījaṃ tu japtavyaṃ spṛśennahi parasparam| pūrvajāpaprayuktena naivāṅguṣṭhena bhairava

55.40

पूर्वबीजं जपन् यस्तु परबीजं च संस्पृशेत्। अङ्गुष्ठेन भवेत् तस्य निष्फलस्तस्य तज्जपः

pūrvabījaṃ japan yastu parabījaṃ ca saṃspṛśet| aṅguṣṭhena bhavet tasya niṣphalastasya tajjapaḥ

55.41

मालां स्वहृदयासन्ने धृत्वा दक्षिणपाणिना। देवीं विचिन्तयन् जप्यं कुर्याद् वामेन न स्पृशेत्

mālāṃ svahṛdayāsanne dhṛtvā dakṣiṇapāṇinā| devīṃ vicintayan japyaṃ kuryād vāmena na spṛśet

55.42

स्फटिकेन्द्राक्षरुद्राक्षैः पुत्रञ्जीवसमुद्भवैः। सुवर्णमणिभिः सम्यक् प्रवालैरथवाब्जजैः

sphaṭikendrākṣarudrākṣaiḥ putrañjīvasamudbhavaiḥ| suvarṇamaṇibhiḥ samyak pravālairathavābjajaiḥ

55.43

अक्षमाला तु कर्तव्या देवीप्रीतिकरी परा। जपेदुपांशु सततं कुशग्रन्थ्याथ पाणिना

akṣamālā tu kartavyā devīprītikarī parā| japedupāṃśu satataṃ kuśagranthyātha pāṇinā

55.44

मालाबीजेषु सर्वेषु रुद्राक्षो मत्प्रियाप्रियः। रुद्रप्रीतिकरी यस्मात् तेन रुद्राक्षरोचनी

mālābījeṣu sarveṣu rudrākṣo matpriyāpriyaḥ| rudraprītikarī yasmāt tena rudrākṣarocanī

55.45

प्रवालैरथवा कुर्यादष्टाविंशतिबीजकैः। पञ्चपञ्चाशता वापि न न्यूनैरधिकैश्च वा

pravālairathavā kuryādaṣṭāviṃśatibījakaiḥ| pañcapañcāśatā vāpi na nyūnairadhikaiśca vā

55.46

रुद्राक्षर्यदि जप्येत इन्द्राक्षैः स्फटिकैस्तथा। नान्यं मध्ये प्रयोक्तव्यं पुत्रञ्जीवादिकं च यत्

rudrākṣaryadi japyeta indrākṣaiḥ sphaṭikaistathā| nānyaṃ madhye prayoktavyaṃ putrañjīvādikaṃ ca yat

55.47

यद्यन्यत् तु प्रयुज्येत मालायां जपकर्मणि। तस्य कामं च मोक्षं च ददाति न प्रियङ्करी

yadyanyat tu prayujyeta mālāyāṃ japakarmaṇi| tasya kāmaṃ ca mokṣaṃ ca dadāti na priyaṅkarī

55.48

मिश्रीभावं ततो याति चाण्डालैः पापकर्मभिः। जन्मान्तरे जायते स वेदवेदाङ्गपारगः

miśrībhāvaṃ tato yāti cāṇḍālaiḥ pāpakarmabhiḥ| janmāntare jāyate sa vedavedāṅgapāragaḥ

55.49

एको मेरुस्तत्र देयः सर्वेभ्यः स्थूलसम्भवः। आद्यं स्थूलं ततस्तस्माद् न्यूनं न्यूनतरं तथा

eko merustatra deyaḥ sarvebhyaḥ sthūlasambhavaḥ| ādyaṃ sthūlaṃ tatastasmād nyūnaṃ nyūnataraṃ tathā

55.50

विन्यसेत् क्रमतस्तस्मात् सर्पाकारा हि सा यतः। ब्रह्मग्रन्थियुतं कुर्यात् प्रतिबीजं यथास्थितम्

vinyaset kramatastasmāt sarpākārā hi sā yataḥ| brahmagranthiyutaṃ kuryāt pratibījaṃ yathāsthitam

55.51

अथवा ग्रन्थिरहितं दृढरज्जुसमन्वितम्। द्विरावृत्याथ मध्येन चार्धवृत्यान्तदेशतः

athavā granthirahitaṃ dṛḍharajjusamanvitam| dvirāvṛtyātha madhyena cārdhavṛtyāntadeśataḥ

55.52

ग्रन्थिः प्रदक्षिणावर्तः स ब्रह्मग्रन्थिसंज्ञकः। आत्मना योजयेन्मालां नामन्त्रो योजयेन्नरः

granthiḥ pradakṣiṇāvartaḥ sa brahmagranthisaṃjñakaḥ| ātmanā yojayenmālāṃ nāmantro yojayennaraḥ

55.53

दृढं सूत्रं नियुञ्जीत जपे त्रुट्यति नो यथा। यथा हस्तान्न च्यवेत जपतः स्रक् तमाचरेत्

dṛḍhaṃ sūtraṃ niyuñjīta jape truṭyati no yathā| yathā hastānna cyaveta japataḥ srak tamācaret

55.54

हस्तच्युतायां विघ्नं स्याच्छिन्नायां मरणं भवेत्। एवं यः कुरुते मालां जपं च जपकोविदः

hastacyutāyāṃ vighnaṃ syācchinnāyāṃ maraṇaṃ bhavet| evaṃ yaḥ kurute mālāṃ japaṃ ca japakovidaḥ

55.55

स प्राप्नोतीप्सितं कामं हीने स्यात् तु विपर्ययः। अन्यत्रापि जपेन्मालां जप्यं देवमनोहरम्

sa prāpnotīpsitaṃ kāmaṃ hīne syāt tu viparyayaḥ| anyatrāpi japenmālāṃ japyaṃ devamanoharam

55.56

तादृशः साधकः कुर्यान्नान्यथा तु कदाचन। यथाशक्ति जपं कुर्यात् सङ्ख्ययैव प्रयत्नतः

tādṛśaḥ sādhakaḥ kuryānnānyathā tu kadācana| yathāśakti japaṃ kuryāt saṅkhyayaiva prayatnataḥ

55.57

असङ्ख्यातं च यज्जप्तं तस्य तन्निष्फलं भवेत्। जप्त्वा मालां शिरोदेशे प्रांशुस्थानेऽथ वा न्यसेत्

asaṅkhyātaṃ ca yajjaptaṃ tasya tanniṣphalaṃ bhavet| japtvā mālāṃ śirodeśe prāṃśusthāne'tha vā nyaset

55.58

स्तुतिपाठं ततः कुर्यादिष्टं कामं निवेद्य च। स्ततिश्चापि महामन्त्रं साधनं सर्वकर्मणाम्

stutipāṭhaṃ tataḥ kuryādiṣṭaṃ kāmaṃ nivedya ca| statiścāpi mahāmantraṃ sādhanaṃ sarvakarmaṇām

55.59

वक्ष्ये युवां महाभागौ सर्वसिद्धिप्रदायकम्। सर्वमङ्गलमङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके

vakṣye yuvāṃ mahābhāgau sarvasiddhipradāyakam| sarvamaṅgalamaṅgalye śive sarvārthasādhike

55.60

शरण्ये त्र्यम्बके गौरि नारायणि नमोऽस्तु ते। सप्तदावर्तनं कृत्वा स्तुतिमेनां च साधकः

śaraṇye tryambake gauri nārāyaṇi namo'stu te| saptadāvartanaṃ kṛtvā stutimenāṃ ca sādhakaḥ

55.61

पञ्चप्रणामान् कृत्वाथ ऐं ह्रीं श्रीमितिमन्त्रकैः। अन्येषां पुरतश्चैव अधिकं वा यथेच्छया

pañcapraṇāmān kṛtvātha aiṃ hrīṃ śrīmitimantrakaiḥ| anyeṣāṃ purataścaiva adhikaṃ vā yathecchayā

55.62

योनिमुद्रां ततः पश्चाद् दर्शयित्वा विसर्जयेत्। द्वौ पाणि प्रसृतीकृत्य कृत्वा चोत्तान्जलिम्

yonimudrāṃ tataḥ paścād darśayitvā visarjayet| dvau pāṇi prasṛtīkṛtya kṛtvā cottānjalim

55.63

अङ्गुष्ठाग्रद्वंय न्यस्य कनिष्ठाग्रद्वयोस्ततः। अनामिकायां वामस्य तत्कनिष्ठां पुरो न्यसेत्

aṅguṣṭhāgradvaṃya nyasya kaniṣṭhāgradvayostataḥ| anāmikāyāṃ vāmasya tatkaniṣṭhāṃ puro nyaset

55.64

दक्षिणस्यानामिकायां कनिष्ठां दक्षिणस्य च। अनामिकायाः पृष्ठे तु मध्यमे द्वे निवेशयेत्

dakṣiṇasyānāmikāyāṃ kaniṣṭhāṃ dakṣiṇasya ca| anāmikāyāḥ pṛṣṭhe tu madhyame dve niveśayet

55.65

द्वे तर्जन्यौ कनिष्ठाग्रे तदग्रेणैव योजयेत्। योनिमुद्रा समाख्याता देव्याः प्रीतिकरी मता

dve tarjanyau kaniṣṭhāgre tadagreṇaiva yojayet| yonimudrā samākhyātā devyāḥ prītikarī matā

55.66

त्रिवारं दर्शयेत् तां तु मूलमन्त्रेण साधकः। तां मुद्रां शिरसि न्यस्य मण्डलं विन्यसेत् ततः

trivāraṃ darśayet tāṃ tu mūlamantreṇa sādhakaḥ| tāṃ mudrāṃ śirasi nyasya maṇḍalaṃ vinyaset tataḥ

55.67

ऐशान्यामग्रहस्तेन द्वारपद्मविवर्जितम्। तत्र नत्वा रक्तचण्डां ह्रीं श्रीं मन्त्रेण साधकः

aiśānyāmagrahastena dvārapadmavivarjitam| tatra natvā raktacaṇḍāṃ hrīṃ śrīṃ mantreṇa sādhakaḥ

55.68

रक्तचण्डायै नम इति निर्माल्यं तत्र निक्षिपेत् । उदके तरुमूले वा निर्माल्यं तत्र संत्यजेत्

raktacaṇḍāyai nama iti nirmālyaṃ tatra nikṣipet | udake tarumūle vā nirmālyaṃ tatra saṃtyajet

55.69

एवं यः पूजयेद् देवीं विधानेन शिवां नरः। सोऽचिरेण लभेत्कामान् सर्वानेव मनोगतान्

evaṃ yaḥ pūjayed devīṃ vidhānena śivāṃ naraḥ| so'cireṇa labhetkāmān sarvāneva manogatān

55.70

अर्धलक्षजपं जप्त्वा प्रथमं चैव साधकः । पुरश्चरेद् विशेषेण नानानैवेद्यवेदनैः

ardhalakṣajapaṃ japtvā prathamaṃ caiva sādhakaḥ | puraścared viśeṣeṇa nānānaivedyavedanaiḥ

55.71

कुण्डं मण्डलवत् कृत्वा चाष्टम्यां समुपोषितः। नवम्यां शुक्लपक्षस्य रजोभिः पञ्चभिर्नरः

kuṇḍaṃ maṇḍalavat kṛtvā cāṣṭamyāṃ samupoṣitaḥ| navamyāṃ śuklapakṣasya rajobhiḥ pañcabhirnaraḥ

55.72

पूर्ववन्मण्डलं कृत्वा गुरुपित्रोश्च सन्निधौ। अनेनैव विधानेन पूजयित्वा तु चण्डिकाम्

pūrvavanmaṇḍalaṃ kṛtvā gurupitrośca sannidhau| anenaiva vidhānena pūjayitvā tu caṇḍikām

55.73

सहितैर्बिल्वपत्रैश्च अष्टोत्तरशतत्रयम्। तिलैर्होमं चरेत् तस्यां सहस्रत्रितयं जपेत्

sahitairbilvapatraiśca aṣṭottaraśatatrayam| tilairhomaṃ caret tasyāṃ sahasratritayaṃ japet

55.74

नैवेद्यं गन्धपुष्पे च वस्त्रं दद्याच्छ यत्प्रियम्। पूर्वोक्तं चान्यदप्यस्यै प्रदद्यात् पायसं तथा

naivedyaṃ gandhapuṣpe ca vastraṃ dadyāccha yatpriyam| pūrvoktaṃ cānyadapyasyai pradadyāt pāyasaṃ tathā

55.75

पूजावसाने देयं स्यात् तज्जातीयं बलित्रयम्। सिन्दूरं स्वर्णरत्नानि स्त्रीणां विभूषणम्

pūjāvasāne deyaṃ syāt tajjātīyaṃ balitrayam| sindūraṃ svarṇaratnāni strīṇāṃ vibhūṣaṇam

55.76

निवेदयेद् यथाशक्त्या पुष्पमाल्यं च भूरिशः। महाशक्तुं सशाल्यन्नं गव्यव्यञ्जनसंयुतम्

nivedayed yathāśaktyā puṣpamālyaṃ ca bhūriśaḥ| mahāśaktuṃ saśālyannaṃ gavyavyañjanasaṃyutam

55.77

देव्यै नवम्यां सम्पूर्णं बलिं दद्याद् घृतादिभिः। दक्षिणां गुरवे दद्यात् सुवर्णं गां तथा तिलम्

devyai navamyāṃ sampūrṇaṃ baliṃ dadyād ghṛtādibhiḥ| dakṣiṇāṃ gurave dadyāt suvarṇaṃ gāṃ tathā tilam

55.78

अभिशप्तमपुत्रं च सावद्यं कितवं तथा। क्रियाहीनमकल्पज्ञं वामनं गुरुनिन्दकम्

abhiśaptamaputraṃ ca sāvadyaṃ kitavaṃ tathā| kriyāhīnamakalpajñaṃ vāmanaṃ gurunindakam

55.79

सदा मत्सरसंयुक्तं गुरुं मन्त्रेषु वर्जयेत्। गुरुर्मन्त्रस्य मूलं स्यान्मूलशुद्धौ तदुद्गतम्

sadā matsarasaṃyuktaṃ guruṃ mantreṣu varjayet| gururmantrasya mūlaṃ syānmūlaśuddhau tadudgatam

55.80

सफलं जायते यस्मान्मन्त्रं यत्नात्परीक्षयेत्। शाठ्यात् क्रोधात्तु मोहाद्वा नासन्मत्या गुरोर्मुखात्

saphalaṃ jāyate yasmānmantraṃ yatnātparīkṣayet| śāṭhyāt krodhāttu mohādvā nāsanmatyā gurormukhāt

55.81

कल्पेषु दृष्ट्वा वा मन्त्रं गृह्णीयाच्छद्मनाऽथ वा। स मन्त्रस्तेय पापेन तामिस्रे नरके नरः

kalpeṣu dṛṣṭvā vā mantraṃ gṛhṇīyācchadmanā'tha vā| sa mantrasteya pāpena tāmisre narake naraḥ

55.82

मन्वन्तरत्रयं स्थित्वा पापयोनिषु जायते। शठे क्रूरे च मूर्खे च छद्मकारिण्यभक्तिके

manvantaratrayaṃ sthitvā pāpayoniṣu jāyate| śaṭhe krūre ca mūrkhe ca chadmakāriṇyabhaktike

55.83

मन्त्रं न दूषिते दद्यात् सुबीजं विपिने तथा । लक्षेण साधयेत् कामं पुरश्चरणपूर्वकम्

mantraṃ na dūṣite dadyāt subījaṃ vipine tathā | lakṣeṇa sādhayet kāmaṃ puraścaraṇapūrvakam

55.84

पापक्षयो भवेद् यस्मात् पुरश्चरणकर्मणा। लक्षद्वयेन मन्त्रस्य जपेन नरसत्तमौ

pāpakṣayo bhaved yasmāt puraścaraṇakarmaṇā| lakṣadvayena mantrasya japena narasattamau

55.85

त्रिसन्ध्यासुत प्रतिदिनं बीजसंघातकेन च। कविर्वाग्मी पण्डितश्च यशस्वी च प्रजायते

trisandhyāsuta pratidinaṃ bījasaṃghātakena ca| kavirvāgmī paṇḍitaśca yaśasvī ca prajāyate

55.86

साधकः साधकश्रेष्ठ पूजास्थानं ततः शृणु। यत्र यत्र नरः पूजां निर्जने कुरुते च यः

sādhakaḥ sādhakaśreṣṭha pūjāsthānaṃ tataḥ śṛṇu| yatra yatra naraḥ pūjāṃ nirjane kurute ca yaḥ

55.87

तस्यादत्ते स्वयं देवी पत्रं पुष्पं फलं जलम्। शिला प्रशस्ता पूजायां स्थण्डिलं निर्जनं तथा

tasyādatte svayaṃ devī patraṃ puṣpaṃ phalaṃ jalam| śilā praśastā pūjāyāṃ sthaṇḍilaṃ nirjanaṃ tathā

55.88

जपश्चोपांशु सर्वेषामुत्तमः परिकीर्तितः। अशुचिर्न महामायां पूजयेत् तु कदाचन

japaścopāṃśu sarveṣāmuttamaḥ parikīrtitaḥ| aśucirna mahāmāyāṃ pūjayet tu kadācana

55.89

अवश्यं तु स्मरेन्मन्त्रं योऽतिभक्तियुतो नरः। दन्तरक्ते समुत्पन्ने स्मरणं च न विद्यते

avaśyaṃ tu smarenmantraṃ yo'tibhaktiyuto naraḥ| dantarakte samutpanne smaraṇaṃ ca na vidyate

55.90

सर्वेषामेव मन्त्राणां स्मरणन्नरकं व्रजेत्। जानूर्ध्वे क्षतजे जाते नित्यं कर्म न चाचरेत्

sarveṣāmeva mantrāṇāṃ smaraṇannarakaṃ vrajet| jānūrdhve kṣataje jāte nityaṃ karma na cācaret

55.91

नैमित्तिकं च तदधः स्रवद्रक्तो न चाचरेत्। सूतके च समुत्पन्ने क्षुरकर्मणि मैथुने

naimittikaṃ ca tadadhaḥ sravadrakto na cācaret| sūtake ca samutpanne kṣurakarmaṇi maithune

55.92

धूमोद्गारे तता वान्ते नित्यकर्माणि संत्यजेत्। द्रव्ये भुक्ते त्वजीर्णे च न वै भुक्त्वा च किञ्चन

dhūmodgāre tatā vānte nityakarmāṇi saṃtyajet| dravye bhukte tvajīrṇe ca na vai bhuktvā ca kiñcana

55.93

कर्म कुर्यान्नरो नित्यं सूतके मृतके तथा। पत्रं पुष्पं च ताम्बूलं भेषजत्वेन कल्पितम्

karma kuryānnaro nityaṃ sūtake mṛtake tathā| patraṃ puṣpaṃ ca tāmbūlaṃ bheṣajatvena kalpitam

55.94

कणादिपिप्पल्यन्तं च फलं भुक्त्वा न चाचरेत्। जलस्यापि नरश्रेष्ठ भोजनाद् भेषजादृते

kaṇādipippalyantaṃ ca phalaṃ bhuktvā na cācaret| jalasyāpi naraśreṣṭha bhojanād bheṣajādṛte

55.95

नित्यक्रिया निवर्तेत सह नैमित्तिकैः सदा। जलौकां गूढ़पादं च कृमिगण्डूपदादिकम्

nityakriyā nivarteta saha naimittikaiḥ sadā| jalaukāṃ gūḍhapādaṃ ca kṛmigaṇḍūpadādikam

55.96

कामाद्धस्तेन संस्पृश्य नित्यकर्माणि संत्यजेत्। विशेषतः शिवापूजां प्रमीतपितृको नरः

kāmāddhastena saṃspṛśya nityakarmāṇi saṃtyajet| viśeṣataḥ śivāpūjāṃ pramītapitṛko naraḥ

55.97

यावद् वत्सरपर्यन्तं मनसापि न चाचरेत्। महागुरुनिपाते तु काम्यं किञ्चिन्न चाचरेत्

yāvad vatsaraparyantaṃ manasāpi na cācaret| mahāgurunipāte tu kāmyaṃ kiñcinna cācaret

55.98

आर्त्विज्यं ब्रह्मयज्ञं च श्राद्धं देवयजं च यत्। गुरुमाक्षिप्य विप्रं च प्रहृत्यैव च पाणिना

ārtvijyaṃ brahmayajñaṃ ca śrāddhaṃ devayajaṃ ca yat| gurumākṣipya vipraṃ ca prahṛtyaiva ca pāṇinā

55.99

न कुर्यान्नित्यकर्माणि रेतःपाते च भैरव। आसनं चार्ध्यपात्रं च भग्नमासादयेन्नतु

na kuryānnityakarmāṇi retaḥpāte ca bhairava| āsanaṃ cārdhyapātraṃ ca bhagnamāsādayennatu

55.100

ऊषरे कृमिसंयुक्ते स्थाने मृष्टेऽपि नार्चयेत्। नीचैरासनमासाद्य शुचिः प्रयतमानसः

ūṣare kṛmisaṃyukte sthāne mṛṣṭe'pi nārcayet| nīcairāsanamāsādya śuciḥ prayatamānasaḥ

55.101

अर्चयेच्चण्डिकां देवीं देवमन्यं च भैरव। दिग्विभागे तु कौबेरी दिक् छिवा प्रतिदायिनी

arcayeccaṇḍikāṃ devīṃ devamanyaṃ ca bhairava| digvibhāge tu kauberī dik chivā pratidāyinī

55.102

तस्मात् तन्मुख आसीनः पूजयेच्चण्डिकां सदा। पुष्पं च कृमिसंमिश्रं विशीर्णं भग्नमृद्गते

tasmāt tanmukha āsīnaḥ pūjayeccaṇḍikāṃ sadā| puṣpaṃ ca kṛmisaṃmiśraṃ viśīrṇaṃ bhagnamṛdgate

55.103

सकेश मूषिकोद्‌धूतं यत्नेन परिवर्जयेत्। याचितं परकीयं च तथा पर्युषितं च यत्। अन्त्यसृष्टं पदा स्पृष्टं यत्नेन परिवर्जयेत्

sakeśa mūṣikoddhūtaṃ yatnena parivarjayet| yācitaṃ parakīyaṃ ca tathā paryuṣitaṃ ca yat| antyasṛṣṭaṃ padā spṛṣṭaṃ yatnena parivarjayet

55.104

इदं शिवायाः परमं मनोहरं करोति योऽनेन तदीयपूजनम्। स वाञ्छितार्थं समवाप्य चण्डिकागृहं प्रयाता नचिरेण भैरव

idaṃ śivāyāḥ paramaṃ manoharaṃ karoti yo'nena tadīyapūjanam| sa vāñchitārthaṃ samavāpya caṇḍikāgṛhaṃ prayātā nacireṇa bhairava

अध्यायः ५६

56.0

श्रीभगवानुवाच।। अस्य मन्त्रस्य कवचं शृणु वेतालभैरव। वैष्णवीतन्त्रसंज्ञस्य वैष्णव्याश्च विशेषतः

śrībhagavānuvāca|| asya mantrasya kavacaṃ śṛṇu vetālabhairava| vaiṣṇavītantrasaṃjñasya vaiṣṇavyāśca viśeṣataḥ

56.2

तत्र मन्त्राद्यक्षरं तु वासुदेवस्वरूपधृक्। वर्णो द्वितीयो ब्रह्मैव तृतीयश्चन्द्रशेखरः

tatra mantrādyakṣaraṃ tu vāsudevasvarūpadhṛk| varṇo dvitīyo brahmaiva tṛtīyaścandraśekharaḥ

56.3

चतुर्थो गजवक्त्रश्च पञ्चमस्तु दिवाकरः। शक्तिः स्वयं पकारश्च महामाया जगन्मयी

caturtho gajavaktraśca pañcamastu divākaraḥ| śaktiḥ svayaṃ pakāraśca mahāmāyā jaganmayī

56.4

यकारस्तु महालक्ष्मीः शेषवर्णः सरस्वतो। योगिनीपूर्ववर्णस्य शैलपुत्री प्रकीर्तिता

yakārastu mahālakṣmīḥ śeṣavarṇaḥ sarasvato| yoginīpūrvavarṇasya śailaputrī prakīrtitā

56.5

द्वितीयस्य तु वर्णस्य चण्डिका योगिनी मता। चन्द्रघण्टा तृतीयस्य कुष्माण्डी तत् परस्य च

dvitīyasya tu varṇasya caṇḍikā yoginī matā| candraghaṇṭā tṛtīyasya kuṣmāṇḍī tat parasya ca

56.6

स्कन्दमाता तकारस्य पस्य कात्यायनी स्वयम्। कालरात्रिः सप्तमस्य महादेवीति संस्थिता

skandamātā takārasya pasya kātyāyanī svayam| kālarātriḥ saptamasya mahādevīti saṃsthitā

56.7

प्रथमं वर्णकवचं योगिनीकवचं तथा ततः । देवौघकवचं पश्चाद् देवीदिक्‌कवचं तथा

prathamaṃ varṇakavacaṃ yoginīkavacaṃ tathā tataḥ | devaughakavacaṃ paścād devīdikkavacaṃ tathā

56.8

ततस्तु पार्श्वकवचं द्वितीयान्ताव्यस्य च। कवचं तु ततः पश्चात् षड्वर्णं कवचं तथा

tatastu pārśvakavacaṃ dvitīyāntāvyasya ca| kavacaṃ tu tataḥ paścāt ṣaḍvarṇaṃ kavacaṃ tathā

56.9

अभेद्यकवचं चेति सर्वत्राणपरायणम्। इमानि कवचान्यष्टौ यो जानाति नरोत्तमः

abhedyakavacaṃ ceti sarvatrāṇaparāyaṇam| imāni kavacānyaṣṭau yo jānāti narottamaḥ

56.00

सोऽहमेव महादेवी देवीरूपश्च शक्तिमान्। अस्य वैष्णवीतन्त्रकवचस्य नारदऋषि रनुष्टुप्छन्दः

so'hameva mahādevī devīrūpaśca śaktimān| asya vaiṣṇavītantrakavacasya nāradaṛṣi ranuṣṭupchandaḥ

56.00

कात्यायनी देवता सर्वकामार्थसाधने विनियोगः। अः पातु पूर्वकाष्ठायामाग्नेय्यां पातु कः सदा

kātyāyanī devatā sarvakāmārthasādhane viniyogaḥ| aḥ pātu pūrvakāṣṭhāyāmāgneyyāṃ pātu kaḥ sadā

56.02

पातु चो यमकाष्ठायां दो नैऋत्यां च सर्वदा। मां पातु तोऽसौ पाश्चात्ये शक्तिर्वायव्यदिग्गता

pātu co yamakāṣṭhāyāṃ do naiṛtyāṃ ca sarvadā| māṃ pātu to'sau pāścātye śaktirvāyavyadiggatā

56.03

यः पातु मां चोत्तरस्यामैशान्यां यस्तथावतु। मूर्ध्नि रक्षतु मां सोऽसौ बाहौ मां दक्षिणे तु कः

yaḥ pātu māṃ cottarasyāmaiśānyāṃ yastathāvatu| mūrdhni rakṣatu māṃ so'sau bāhau māṃ dakṣiṇe tu kaḥ

56.04

मां वामबाहौ चः पातु हृदि टो मां सदावतु। तः पातु कण्ठदेशे मां कट्योः शक्तिस्तथावतु

māṃ vāmabāhau caḥ pātu hṛdi ṭo māṃ sadāvatu| taḥ pātu kaṇṭhadeśe māṃ kaṭyoḥ śaktistathāvatu

56.05

यः पातु दक्षिणे पादे षो मां वामपादे तथा। शैलपुत्री तु पूर्वस्यामाग्नेय्यां पातु चण्डिका

yaḥ pātu dakṣiṇe pāde ṣo māṃ vāmapāde tathā| śailaputrī tu pūrvasyāmāgneyyāṃ pātu caṇḍikā

56.06

चन्द्रघण्टा पातु याम्यां यमभीतिविवर्धिनी। नैर्ऋत्ये त्वथ कूष्माण्डी पातु मां जगतां प्रसूः

candraghaṇṭā pātu yāmyāṃ yamabhītivivardhinī| nairṛtye tvatha kūṣmāṇḍī pātu māṃ jagatāṃ prasūḥ

56.07

स्कन्दमाता पश्चिमायां मां रक्षतु सदैव हि। कात्यायनी मां वायव्ये पातु लोकेश्वरी सदा

skandamātā paścimāyāṃ māṃ rakṣatu sadaiva hi| kātyāyanī māṃ vāyavye pātu lokeśvarī sadā

56.08

कालरात्री तु कौबेर्यां सदा रक्षतु मां स्वयम्। महागौरी तथैशान्यां सततं पातु पावनी

kālarātrī tu kauberyāṃ sadā rakṣatu māṃ svayam| mahāgaurī tathaiśānyāṃ satataṃ pātu pāvanī

56.09

नेत्रयोर्वासुदेवो मां पातु नित्यं सनातनः। ब्रह्मा मां पातु वदने पद्मयोनिरयोनिजः

netrayorvāsudevo māṃ pātu nityaṃ sanātanaḥ| brahmā māṃ pātu vadane padmayonirayonijaḥ

56.20

नासाभागे रक्षतु मां सर्वदा चन्द्रशेखरः। गजवक्त्रः स्तनयुग्मे पातु नित्यं हरात्मजः

nāsābhāge rakṣatu māṃ sarvadā candraśekharaḥ| gajavaktraḥ stanayugme pātu nityaṃ harātmajaḥ

56.20

वामदक्षिणपाण्योर्मां नित्यं पातु दिवाकरः। महामाया स्वयं नाभौ मां पातु परमेश्वरी

vāmadakṣiṇapāṇyormāṃ nityaṃ pātu divākaraḥ| mahāmāyā svayaṃ nābhau māṃ pātu parameśvarī

56.22

महालक्ष्मीः पातु गुह्ये जानुनोश्च सरस्वती। महामाया पूर्वभागे नित्यं रक्षतु मां शुभा

mahālakṣmīḥ pātu guhye jānunośca sarasvatī| mahāmāyā pūrvabhāge nityaṃ rakṣatu māṃ śubhā

56.23

अग्निज्वाला तथाग्नेय्यां पायान्नित्यं वरासिनी। रुद्राणी पातु मां याम्यां नैर्ऋत्यां चण्डनायिका

agnijvālā tathāgneyyāṃ pāyānnityaṃ varāsinī| rudrāṇī pātu māṃ yāmyāṃ nairṛtyāṃ caṇḍanāyikā

56.24

उग्रचण्डा पश्चिमायां पातु नित्यं महेश्वरी। प्रचण्डा पातु वायव्ये कौबेर्यां घोररूपिणी

ugracaṇḍā paścimāyāṃ pātu nityaṃ maheśvarī| pracaṇḍā pātu vāyavye kauberyāṃ ghorarūpiṇī

56.25

ईश्वरी च तथैशान्यां पातु नित्यं सनातनी। ऊर्ध्वं पातु महामाया पात्वधः परमेश्वरी

īśvarī ca tathaiśānyāṃ pātu nityaṃ sanātanī| ūrdhvaṃ pātu mahāmāyā pātvadhaḥ parameśvarī

56.26

अग्रतः पातु मामुग्रा पृष्ठतो वैष्णवी तथा। ब्रह्माणी दक्षिणे पार्श्वे नित्यं रक्षतु शोभना

agrataḥ pātu māmugrā pṛṣṭhato vaiṣṇavī tathā| brahmāṇī dakṣiṇe pārśve nityaṃ rakṣatu śobhanā

56.27

माहेश्वरी वामपार्श्वे नित्यं पायाद् वृषध्वजा। कौमारी पर्वते पातु वाराही सलिले च माम्

māheśvarī vāmapārśve nityaṃ pāyād vṛṣadhvajā| kaumārī parvate pātu vārāhī salile ca mām

56.28

नारसिंही दंष्टिभये पातु मां विपिनेषु च। ऐन्द्री मां पातु चाकाशे तथा सर्वजले स्थले

nārasiṃhī daṃṣṭibhaye pātu māṃ vipineṣu ca| aindrī māṃ pātu cākāśe tathā sarvajale sthale

56.29

सेतुः सर्वाङ्गुलीः पातु देवादिः पातु कर्णयोः। देवान्तश्चिबुके पातु पार्श्वयोः शक्तिप़ञ्चमः

setuḥ sarvāṅgulīḥ pātu devādiḥ pātu karṇayoḥ| devāntaścibuke pātu pārśvayoḥ śaktipañcamaḥ

56.30

हा पातु मां तथैवोर्वोर्माया रक्षतु जङ्घयोः। सर्वैन्द्रियाणि यः पातु रोमकूपेषु सर्वदा

hā pātu māṃ tathaivorvormāyā rakṣatu jaṅghayoḥ| sarvaindriyāṇi yaḥ pātu romakūpeṣu sarvadā

56.30

त्वचि मां वै सदा पातु मां शम्भुः पातु सर्वदा। नखदन्तकरोष्ठादौ राँ मां पातु सदैव हि

tvaci māṃ vai sadā pātu māṃ śambhuḥ pātu sarvadā| nakhadantakaroṣṭhādau rām̐ māṃ pātu sadaiva hi

56.32

देवादिः पातु मां वस्तौ देवान्तः स्तनकक्षयोः। एतदादौ तु यः सेतुर्बाह्ये मां पातु देहतः

devādiḥ pātu māṃ vastau devāntaḥ stanakakṣayoḥ| etadādau tu yaḥ seturbāhye māṃ pātu dehataḥ

56.33

आज्ञाचक्रे सुषम्नायां षट्चक्रे हृदि सन्धिषु। आदिषोडशचक्रे च ललाटाकाश एव च

ājñācakre suṣamnāyāṃ ṣaṭcakre hṛdi sandhiṣu| ādiṣoḍaśacakre ca lalāṭākāśa eva ca

56.34

वैष्णवी तन्त्रमन्त्रो मां नित्यं रक्षंश्च तिष्ठतु। कर्णनाडीषु सर्वासु पार्श्वकक्षशिखासु च

vaiṣṇavī tantramantro māṃ nityaṃ rakṣaṃśca tiṣṭhatu| karṇanāḍīṣu sarvāsu pārśvakakṣaśikhāsu ca

56.35

रुधिरस्नायुमज्जासु मस्तिष्केषु च पर्वसु। द्वितीयाष्टाक्षरो मन्त्रः कवचं पातु सर्वतः

rudhirasnāyumajjāsu mastiṣkeṣu ca parvasu| dvitīyāṣṭākṣaro mantraḥ kavacaṃ pātu sarvataḥ

56.36

रेतो वायौ नाभिरन्ध्रे पृष्ठसन्धिषु सर्वतः। षडक्षरस्तृतीयोऽयं मन्त्रो मां पातु सर्वदा

reto vāyau nābhirandhre pṛṣṭhasandhiṣu sarvataḥ| ṣaḍakṣarastṛtīyo'yaṃ mantro māṃ pātu sarvadā

56.37

नासारन्ध्रे महामाया कण्ठरन्ध्रे तु वैष्णवी। सर्वसन्धिषु मां पातु दुर्गा दुर्गातिहारिणी

nāsārandhre mahāmāyā kaṇṭharandhre tu vaiṣṇavī| sarvasandhiṣu māṃ pātu durgā durgātihāriṇī

56.38

श्रोत्रयोर्हूं फडित्येवं नित्यं रक्षतु कालिका। नेत्रबीजत्रयं नेत्रे सदा तिष्ठतु रक्षितुम्

śrotrayorhūṃ phaḍityevaṃ nityaṃ rakṣatu kālikā| netrabījatrayaṃ netre sadā tiṣṭhatu rakṣitum

56.39

ॐ ऐं ह्रीं ह्रैं नासिकायां रक्षन्ती चास्तु चण्डिका। ॐ ह्रीं हूं मां सदा तारा जिह्वामूले तु तिष्ठतु

ॐ aiṃ hrīṃ hraiṃ nāsikāyāṃ rakṣantī cāstu caṇḍikā| ॐ hrīṃ hūṃ māṃ sadā tārā jihvāmūle tu tiṣṭhatu

56.40

हृदि तिष्ठतु मे सेतुर्ज्ञानं रक्षितुमुत्तमम्। ॐ क्षौं फट् च महामाया पातु मां सर्वतः सदा

hṛdi tiṣṭhatu me seturjñānaṃ rakṣitumuttamam| ॐ kṣauṃ phaṭ ca mahāmāyā pātu māṃ sarvataḥ sadā

56.40

ॐ युँ सः प्राणान् कौशिकी मां प्राणान् रक्षतु रक्षिका। ॐ ह्रीं हूं सौं भर्गदयिता देहशून्येषु पातु माम्

ॐ yum̐ saḥ prāṇān kauśikī māṃ prāṇān rakṣatu rakṣikā| ॐ hrīṃ hūṃ sauṃ bhargadayitā dehaśūnyeṣu pātu mām

56.42

ॐ नमः सदा शैलपुत्री सर्वान् रोगान् प्रमृज्यताम् प्रमार्जनाम् । ॐ ह्रीं सः स्फें क्षः फडस्त्राय सिंहव्याघ्रभयाद्रणात्

ॐ namaḥ sadā śailaputrī sarvān rogān pramṛjyatām pramārjanām | ॐ hrīṃ saḥ spheṃ kṣaḥ phaḍastrāya siṃhavyāghrabhayādraṇāt

56.43

शिवदूती पातु नित्यं ह्रीं सर्वास्त्रेषु तिष्ठत्। ॐ हां हीं सश्चण्डघण्टा कर्णच्छिद्रेषु पातु माम्

śivadūtī pātu nityaṃ hrīṃ sarvāstreṣu tiṣṭhat| ॐ hāṃ hīṃ saścaṇḍaghaṇṭā karṇacchidreṣu pātu mām

56.44

ॐ क्रीं सः कामेश्वरी कामानभितिष्ठतु रक्षतु। ॐ आं हं फडुग्रचण्डा रिपून् विघ्नान् विमर्दताम्

ॐ krīṃ saḥ kāmeśvarī kāmānabhitiṣṭhatu rakṣatu| ॐ āṃ haṃ phaḍugracaṇḍā ripūn vighnān vimardatām

56.45

ओ पं पातु नारसिंही मां क्रव्यादेभ्यस्रयास्त्रतः। ओं श्रीं ह्रीं ह्रां ह्रँ कालरात्रिः खड्गाद्‌रक्षतु मां सदा।। ॐ अं शूलात् पातु नित्यं वैष्णवी जगदीश्वरी। ॐ कं ब्रह्माणी पातु चक्रात् चं रुद्राणी तु शक्तितः

o paṃ pātu nārasiṃhī māṃ kravyādebhyasrayāstrataḥ| oṃ śrīṃ hrīṃ hrāṃ hram̐ kālarātriḥ khaḍgādrakṣatu māṃ sadā|| ॐ aṃ śūlāt pātu nityaṃ vaiṣṇavī jagadīśvarī| ॐ kaṃ brahmāṇī pātu cakrāt caṃ rudrāṇī tu śaktitaḥ

56.46

ओं टं कौमारी पातु वज्रात् ओं तं वाराही तु काण्डतः। ॐ पं पातु नारसिंही मां क्रव्यादेभ्यस्तथास्त्रतः

oṃ ṭaṃ kaumārī pātu vajrāt oṃ taṃ vārāhī tu kāṇḍataḥ| ॐ paṃ pātu nārasiṃhī māṃ kravyādebhyastathāstrataḥ

56.47

शस्त्रास्त्रेभ्यः समस्तेभ्यो यन्त्रेभ्योऽनिष्टमन्त्रतः। चण्डिका मां साद पातु यं सं देव्यै नमो नमः। विश्वासघातकेभ्यो मामैन्द्री रक्षतु मन्मनः

śastrāstrebhyaḥ samastebhyo yantrebhyo'niṣṭamantrataḥ| caṇḍikā māṃ sāda pātu yaṃ saṃ devyai namo namaḥ| viśvāsaghātakebhyo māmaindrī rakṣatu manmanaḥ

56.48

ओं नमो महामायायै ओं वैष्णव्यै नमे नमः। रक्ष मां सर्वभूतेभ्यः सर्वत्र परमेश्वरि

oṃ namo mahāmāyāyai oṃ vaiṣṇavyai name namaḥ| rakṣa māṃ sarvabhūtebhyaḥ sarvatra parameśvari

56.49

आधारे वायुमार्गे हृदि कमलदले चान्द्रवत् स्मेरसूर्ये । वस्तौ वह्नौ समिद्धे विशतुवरदया मन्त्रमष्टाक्षरन्तत्। यद्ब्रह्मा मूर्ध्नि धत्ते हरिरवति गले चन्द्रचूडो हृदिस्थं तं मां पातु प्रधानं निखिलमतिशयं पद्मगर्भाभबीजम्

ādhāre vāyumārge hṛdi kamaladale cāndravat smerasūrye | vastau vahnau samiddhe viśatuvaradayā mantramaṣṭākṣarantat| yadbrahmā mūrdhni dhatte hariravati gale candracūḍo hṛdisthaṃ taṃ māṃ pātu pradhānaṃ nikhilamatiśayaṃ padmagarbhābhabījam

56.50

आद्याः शेषाः स्वरौघैर्म मयवलवरैरस्वरेणापि युक्तैः सानुस्वाराविसर्गैर्हरिहरविदितं यत्सहस्रं च साष्टम्। मन्त्राणां सेतुबन्धं निवसति सततं वैष्णवीतन्त्रमन्त्रे तन्मां पायात्पवित्रं परमपरमजं भूजल भूतलव्योमभागे

ādyāḥ śeṣāḥ svaraughairma mayavalavarairasvareṇāpi yuktaiḥ sānusvārāvisargairhariharaviditaṃ yatsahasraṃ ca sāṣṭam| mantrāṇāṃ setubandhaṃ nivasati satataṃ vaiṣṇavītantramantre tanmāṃ pāyātpavitraṃ paramaparamajaṃ bhūjala bhūtalavyomabhāge

56.50

अङ्गान्यष्टौ तताष्टौ वसव इह तथैवाष्टमूर्तिर्दलानि प्रोक्तान्यष्टौ तथाष्टौ मधुमतिरचिताः सिद्धयोऽष्टौ तथैव। अष्टावष्टाष्टसंख्या जगति रतिकलाः क्षिप्रकाष्ठाङ्गयोगा मय्यष्टावक्षराणि क्षरतु न हि गणो यद्‌धृदो यस्त्वमूषाम्

aṅgānyaṣṭau tatāṣṭau vasava iha tathaivāṣṭamūrtirdalāni proktānyaṣṭau tathāṣṭau madhumatiracitāḥ siddhayo'ṣṭau tathaiva| aṣṭāvaṣṭāṣṭasaṃkhyā jagati ratikalāḥ kṣiprakāṣṭhāṅgayogā mayyaṣṭāvakṣarāṇi kṣaratu na hi gaṇo yaddhṛdo yastvamūṣām

56.52

इयि तत्कवचं प्रोक्तं धर्मकामार्थसाधनम् । इदं रहस्यं परममिदं सर्वार्थसाधकम्

iyi tatkavacaṃ proktaṃ dharmakāmārthasādhanam | idaṃ rahasyaṃ paramamidaṃ sarvārthasādhakam

56.53

यः सकृच्छृणुयादेतत् कवचं मयकोदितम्। स सर्वांल्लभते कामान् परत्र शिवरूपताम्

yaḥ sakṛcchṛṇuyādetat kavacaṃ mayakoditam| sa sarvāṃllabhate kāmān paratra śivarūpatām

56.54

सकृद् यस्तु पठेदेतत् कवचं मयकोदितम्। स सर्वयज्ञस्य फलं लभते नात्र संशयः

sakṛd yastu paṭhedetat kavacaṃ mayakoditam| sa sarvayajñasya phalaṃ labhate nātra saṃśayaḥ

56.55

सङ्ग्रामेषु जयेच्छत्रुं मातङ्गानिव केशरी। दहेत् तृणं यतावह्निस्तथा शत्रुं दहेत् सदा

saṅgrāmeṣu jayecchatruṃ mātaṅgāniva keśarī| dahet tṛṇaṃ yatāvahnistathā śatruṃ dahet sadā

56.56

नास्त्राणि तस्य शस्त्राणि शरीरे प्रविशन्ति वै। न तस्य जायते व्याधिर्न च दुःखं कदाचन

nāstrāṇi tasya śastrāṇi śarīre praviśanti vai| na tasya jāyate vyādhirna ca duḥkhaṃ kadācana

56.57

गुटिकाञ्जनपातालपादलेपरसाञ्जनम्। उच्चाटनाद्यास्ताः सर्वाः प्रसीदन्ति च सिद्धयः

guṭikāñjanapātālapādaleparasāñjanam| uccāṭanādyāstāḥ sarvāḥ prasīdanti ca siddhayaḥ

56.58

वायोरिव गतिस्तस्य भवेदन्यैरवारिता। दीर्घायुः कामभोगी च धनवानभिजायते

vāyoriva gatistasya bhavedanyairavāritā| dīrghāyuḥ kāmabhogī ca dhanavānabhijāyate

56.59

अष्टम्यां संयतो भूत्वा नवम्यां विधिवच्छिवाम्। पूजयित्वा विधानेन विचिन्त्य मनमा शिवाम्

aṣṭamyāṃ saṃyato bhūtvā navamyāṃ vidhivacchivām| pūjayitvā vidhānena vicintya manamā śivām

56.60

यो न्यसेत् कवचं देह तस्य पुण्यफल शृणु। जितव्याधिः शतायुश्च रूपवान् गुणवान् सदा

yo nyaset kavacaṃ deha tasya puṇyaphala śṛṇu| jitavyādhiḥ śatāyuśca rūpavān guṇavān sadā

56.60

धनरत्नौघसम्पूर्णो विद्यावान् स च जायते। नाग्निर्दहति तत्कायं नापः सङ्क्लेदयन्ति च

dhanaratnaughasampūrṇo vidyāvān sa ca jāyate| nāgnirdahati tatkāyaṃ nāpaḥ saṅkledayanti ca

56.62

न शोषयति तं वायुः क्रव्यात् तं न हिनस्ति च। शस्त्राणि नैनं छिन्दन्ति न तापयति भास्करः

na śoṣayati taṃ vāyuḥ kravyāt taṃ na hinasti ca| śastrāṇi nainaṃ chindanti na tāpayati bhāskaraḥ

56.63

न तस्य जायते विघ्नो नास्ति तस्य च सञ्ज्वरः। वेतालाश्च पिशाचाश्च राक्षसा गणनायकाः

na tasya jāyate vighno nāsti tasya ca sañjvaraḥ| vetālāśca piśācāśca rākṣasā gaṇanāyakāḥ

56.64

सर्वे तस्य वशं यान्ति भूतग्रामाश्चतुर्विधाः। नित्यं पठति यो भक्तया कवचं हरिनिर्मितम्

sarve tasya vaśaṃ yānti bhūtagrāmāścaturvidhāḥ| nityaṃ paṭhati yo bhaktayā kavacaṃ harinirmitam

56.65

सोऽहमेव महादेवो महामाया च मातृका। धर्मार्थकाममोक्षाश्च तस्य नित्यं करे स्थिताः

so'hameva mahādevo mahāmāyā ca mātṛkā| dharmārthakāmamokṣāśca tasya nityaṃ kare sthitāḥ

56.66

अन्यस्य वरदः सोऽर्थैर्नित्यं भवति पण्डितः। कवित्वं सत्यवादित्वं सततं तस्य जायते

anyasya varadaḥ so'rthairnityaṃ bhavati paṇḍitaḥ| kavitvaṃ satyavāditvaṃ satataṃ tasya jāyate

56.67

वदेच्छ्लोकसहस्राणि भवेच्छ्रुतिधरस्तथा। लिखितं यस्य गेहे तु कवचं भैरव स्थितम्

vadecchlokasahasrāṇi bhavecchrutidharastathā| likhitaṃ yasya gehe tu kavacaṃ bhairava sthitam

56.68

न तस्य दुर्गतिः क्वापि जायते तस्य दूषणम्। ग्रहाश्च सर्वे तुष्यन्ति वशं गच्छन्ति भूमिपाः

na tasya durgatiḥ kvāpi jāyate tasya dūṣaṇam| grahāśca sarve tuṣyanti vaśaṃ gacchanti bhūmipāḥ

56.69

यद्राज्ये कवचज्ञोऽस्ति जायन्ते तत्र नेतयः। सेतुर्देवः शक्तिबीजं पञ्चमोहाय ते नमः

yadrājye kavacajño'sti jāyante tatra netayaḥ| seturdevaḥ śaktibījaṃ pañcamohāya te namaḥ

56.70

वायुर्बलेन चैतायै द्वितीयाष्टाक्षरं त्विदम्। सेतुर्देवोऽथ वैष्णव्यै षडक्षरमिदं स्मृतम्

vāyurbalena caitāyai dvitīyāṣṭākṣaraṃ tvidam| seturdevo'tha vaiṣṇavyai ṣaḍakṣaramidaṃ smṛtam

56.70

एतद् द्वयं तु जिह्वाग्रे सततं यस्य वर्तते। तस्य देवी महामाया काये तिष्ठति वै सदा

etad dvayaṃ tu jihvāgre satataṃ yasya vartate| tasya devī mahāmāyā kāye tiṣṭhati vai sadā

56.72

मन्त्राणां प्रणवः सेतुस्तत्सेतुः प्रणवः स्मृतः। क्षरत्यनोङ्कृतः पूर्वं परस्ताच्च विशीर्यते

mantrāṇāṃ praṇavaḥ setustatsetuḥ praṇavaḥ smṛtaḥ| kṣaratyanoṅkṛtaḥ pūrvaṃ parastācca viśīryate

56.73

नमस्कारो महामन्त्रो देव इत्युच्यते सुरैः। द्विजातीनामयं मन्त्रः शूद्राणां सर्वकर्मणि

namaskāro mahāmantro deva ityucyate suraiḥ| dvijātīnāmayaṃ mantraḥ śūdrāṇāṃ sarvakarmaṇi

56.74

अकार चात्युकारं च मकारं च प्रजापतिः। वेदत्रयात्समुद्‌धृत्य प्रणवं निर्ममे पुरा

akāra cātyukāraṃ ca makāraṃ ca prajāpatiḥ| vedatrayātsamuddhṛtya praṇavaṃ nirmame purā

56.75

स उदात्तो द्विजातीनां राज्ञां स्यादनुदात्तकः। प्रचितश्चोरुजातानां मनसापि तथा स्मरेत्

sa udātto dvijātīnāṃ rājñāṃ syādanudāttakaḥ| pracitaścorujātānāṃ manasāpi tathā smaret

56.76

चतुर्दशस्वरो योऽसौ शेष औकारसंज्ञकः। स चानुस्वारचन्द्राभ्यां शूद्राणां सेतुरुच्यते

caturdaśasvaro yo'sau śeṣa aukārasaṃjñakaḥ| sa cānusvāracandrābhyāṃ śūdrāṇāṃ seturucyate

56.77

निःसेतु च यथा तोयं क्षणान्निम्नं प्रसर्पति। मन्त्रस्तथैव निःसेतुः क्षणात् क्षरति यज्वनाम्

niḥsetu ca yathā toyaṃ kṣaṇānnimnaṃ prasarpati| mantrastathaiva niḥsetuḥ kṣaṇāt kṣarati yajvanām

56.78

तस्मात् सर्वत्र मन्त्रेषु चतुर्वर्णा द्विजातयः। पार्श्वयोः सेतुमादाय जतकर्मसमारभेत्

tasmāt sarvatra mantreṣu caturvarṇā dvijātayaḥ| pārśvayoḥ setumādāya jatakarmasamārabhet

56.79

शूद्राणामादिसेतुर्वा द्विःसेतुर्वा यथेच्छतः। द्विःसेतवः समाख्याताः सर्वदैव द्विजातयः

śūdrāṇāmādiseturvā dviḥseturvā yathecchataḥ| dviḥsetavaḥ samākhyātāḥ sarvadaiva dvijātayaḥ

56.80

और्व्व उवाच।। एतत् ते सर्वमाख्यातं कवचं त्र्यम्बकोदितम्। अभेद्यं कवचं तत् तु कवचाष्टकमुत्तमम्

aurvva uvāca|| etat te sarvamākhyātaṃ kavacaṃ tryambakoditam| abhedyaṃ kavacaṃ tat tu kavacāṣṭakamuttamam

56.80

महामायामन्त्रकल्पं कवचं मन्त्रसंयुतम्। षडक्षरसमायुक्तं त्रिषु लोकेषु दुर्लभम्

mahāmāyāmantrakalpaṃ kavacaṃ mantrasaṃyutam| ṣaḍakṣarasamāyuktaṃ triṣu lokeṣu durlabham

56.82

एतत् त्वं नृपषार्दूल नित्यभक्तियुतः पठन्। जपन् मन्त्रं च वैष्णव्याः सर्वसिद्धिमवाप्स्यसि

etat tvaṃ nṛpaṣārdūla nityabhaktiyutaḥ paṭhan| japan mantraṃ ca vaiṣṇavyāḥ sarvasiddhimavāpsyasi

अध्यायः ५७

57.1

मार्कण्डेय उवाच।। श्रुत्वेमं सगरो राजा संवादं भैरवेण वै। वेतालेनापि भर्गस्य पुनरौर्व्वमपृच्छत

mārkaṇḍeya uvāca|| śrutvemaṃ sagaro rājā saṃvādaṃ bhairaveṇa vai| vetālenāpi bhargasya punaraurvvamapṛcchata

57.2

सगर उवाच।। मन्त्रं कलेवरगतं साङ्गं प्रोक्तं त्वया द्विज। अङ्गमन्त्राणि मे देव्याः कथ्यन्तां भो द्विजोत्तम

sagara uvāca|| mantraṃ kalevaragataṃ sāṅgaṃ proktaṃ tvayā dvija| aṅgamantrāṇi me devyāḥ kathyantāṃ bho dvijottama

57.3

तथा मन्त्राणि सर्वाणि पूजास्थानानि सर्वशः। तथैवोत्तरमन्त्राणि कवचानि पृथक् पृथक्

tathā mantrāṇi sarvāṇi pūjāsthānāni sarvaśaḥ| tathaivottaramantrāṇi kavacāni pṛthak pṛthak

57.4

कामाख्यायाश्च माहात्म्यं सरहस्यं समन्त्रकम्। यथा शशंस भगवान् महादेव उमापतिः

kāmākhyāyāśca māhātmyaṃ sarahasyaṃ samantrakam| yathā śaśaṃsa bhagavān mahādeva umāpatiḥ

57.5

वेतालभैरवाभ्यां तत् समाचक्ष्व सविस्तरात्। शृण्वतो न हि मे तृप्तिर्जायते महदद्‌भुतम्

vetālabhairavābhyāṃ tat samācakṣva savistarāt| śṛṇvato na hi me tṛptirjāyate mahadadbhutam

57.6

भवता कथ्यमानं हि परं कौतूहलं मम। ।।और्व्व उवाच।। शृणुत्वं राजशार्दूल यत्पुत्राभ्यामुमापतिः

bhavatā kathyamānaṃ hi paraṃ kautūhalaṃ mama| ||aurvva uvāca|| śṛṇutvaṃ rājaśārdūla yatputrābhyāmumāpatiḥ

57.7

उवाच महादाख्यानं तन्मे निगदतोऽधुना। एतद्रहस्यं परमं पवित्रं पापनाशनम्

uvāca mahādākhyānaṃ tanme nigadato'dhunā| etadrahasyaṃ paramaṃ pavitraṃ pāpanāśanam

57.8

परं स्वस्त्ययनं पुंसां गर्भे पुं सवनं स्मृतम्। कल्याणकारकं भद्रं चतुर्वर्गफलप्रदम्

paraṃ svastyayanaṃ puṃsāṃ garbhe puṃ savanaṃ smṛtam| kalyāṇakārakaṃ bhadraṃ caturvargaphalapradam

57.9

शठाय चलचित्ताय नास्तिकायाजितात्मने। देवद्विजगुरूणां च मिथ्यानिर्बन्धकारिणे

śaṭhāya calacittāya nāstikāyājitātmane| devadvijagurūṇāṃ ca mithyānirbandhakāriṇe

57.10

न पापायाभिशस्ताय खञ्जकाणादिरोगिणे। न कथ्यं न च वा देयं श्रद्धाविरहिताय च

na pāpāyābhiśastāya khañjakāṇādirogiṇe| na kathyaṃ na ca vā deyaṃ śraddhāvirahitāya ca

57.11

महामायामन्त्रकल्पं प्रोक्त्वा ताभ्यामुमापतिः। वेतालभैरवाभ्यां तु पुनरेवाभ्यभाषत

mahāmāyāmantrakalpaṃ proktvā tābhyāmumāpatiḥ| vetālabhairavābhyāṃ tu punarevābhyabhāṣata

57.12

भगवानुवाच।। अङ्गमन्त्रं प्रवक्ष्यामि प्रोक्तवाँस्तन्त्रमुत्तमम् । तदेव प्रथमं विद्धि सर्वपूजासु सङ्गतम्

bhagavānuvāca|| aṅgamantraṃ pravakṣyāmi proktavām̐stantramuttamam | tadeva prathamaṃ viddhi sarvapūjāsu saṅgatam

57.13

आचान्तः शुचितां प्राप्तः सुस्नातो देवपूजने। पूजावेद्या बहिःस्थित्वा चतुर्हस्तान्तरे धिया

ācāntaḥ śucitāṃ prāptaḥ susnāto devapūjane| pūjāvedyā bahiḥsthitvā caturhastāntare dhiyā

57.14

गृहे वां द्वारदेशस्थः प्रणम्य शिरसा गुरुम्। प्रणमेदिष्टदेवं स्वं दिक्‌पालानपि चेतसा

gṛhe vāṃ dvāradeśasthaḥ praṇamya śirasā gurum| praṇamediṣṭadevaṃ svaṃ dikpālānapi cetasā

57.15

यत् पूर्वमर्जितं पापं तद्‌दिनेऽन्यदिनेऽपि वा। प्रायश्चित्तैर्नापनुन्नं तच्च पापं स्मरेद्धिया

yat pūrvamarjitaṃ pāpaṃ taddine'nyadine'pi vā| prāyaścittairnāpanunnaṃ tacca pāpaṃ smareddhiyā

57.16

तत्पापस्यापनोदाय मन्त्रद्वयमुदीरयेत्। देवि त्वं प्राकृतं चित्तं पापाक्रान्तमभून्मम

tatpāpasyāpanodāya mantradvayamudīrayet| devi tvaṃ prākṛtaṃ cittaṃ pāpākrāntamabhūnmama

57.17

तन्निःसारय चित्तन्मे पापं हूं फट् च ते नमः। सूर्यः सोमो यमः कालो महाभूतानि पञ्च वै

tanniḥsāraya cittanme pāpaṃ hūṃ phaṭ ca te namaḥ| sūryaḥ somo yamaḥ kālo mahābhūtāni pañca vai

57.18

एते शुभाशुभस्येह कर्मणो नव साक्षिणः। ततः पुनर्हूं फडिति पार्श्वमूर्ध्वमधस्तथा

ete śubhāśubhasyeha karmaṇo nava sākṣiṇaḥ| tataḥ punarhūṃ phaḍiti pārśvamūrdhvamadhastathā

57.19

आत्मानं क्रोधदृष्ट्याथ निरीक्ष्य सुमना भवेत्। एवं कृते प्रथमतः पापोत्सारणकर्मणि

ātmānaṃ krodhadṛṣṭyātha nirīkṣya sumanā bhavet| evaṃ kṛte prathamataḥ pāpotsāraṇakarmaṇi

57.20

यत् स्याद् दृढतरं पापं तद् दूरे चावतिष्ठते। अतीते पूजने स्थानं स्वं प्रयाति पुनश्च यत्

yat syād dṛḍhataraṃ pāpaṃ tad dūre cāvatiṣṭhate| atīte pūjane sthānaṃ svaṃ prayāti punaśca yat

57.21

यत् स्यादल्पतरं पापं तन्नाशमुपगच्छति। ॐ अः फडितिमन्त्रेण पूजावेदीं ततो विशेत्

yat syādalpataraṃ pāpaṃ tannāśamupagacchati| ॐ aḥ phaḍitimantreṇa pūjāvedīṃ tato viśet

57.22

पूजने त्यक्तपापस्य काममिष्टं क्षणाद् भवेत्। नाराचमुद्रया दृष्ट्वा समया सम्प्रलोकयेत्

pūjane tyaktapāpasya kāmamiṣṭaṃ kṣaṇād bhavet| nārācamudrayā dṛṣṭvā samayā sampralokayet

57.23

पुष्पनैवेद्यगन्धादि ह्रीं हूँ फडिति मन्त्रकैः। यदात्मनानवज्ञातं सम्यक् पुष्पादिदूषणम्

puṣpanaivedyagandhādi hrīṃ hūm̐ phaḍiti mantrakaiḥ| yadātmanānavajñātaṃ samyak puṣpādidūṣaṇam

57.24

अस्पृश्यस्पर्शनं वापि यदन्यायार्जितं च वा। तथा निर्माल्यसंसृष्टं कीटाद्यारोहणं च यत्

aspṛśyasparśanaṃ vāpi yadanyāyārjitaṃ ca vā| tathā nirmālyasaṃsṛṣṭaṃ kīṭādyārohaṇaṃ ca yat

57.25

तत्सर्वं नाशमायाति नैवेद्याद्यवलोकनात्। ततो रमितिमन्त्रेण शिखां दीपस्य संस्पृशेत्

tatsarvaṃ nāśamāyāti naivedyādyavalokanāt| tato ramitimantreṇa śikhāṃ dīpasya saṃspṛśet

57.26

स तस्य सुभगो दीपो भवेत् स्पर्शनामात्रतः । पतङ्गकीटकेशादि-दाहात् क्रव्यादसंहतः

sa tasya subhago dīpo bhavet sparśanāmātrataḥ | pataṅgakīṭakeśādi-dāhāt kravyādasaṃhataḥ

57.27

वसामज्जास्थिसम्पूतिर्यज्ञादावुपयोजनम् । अज्ञतरूपं तत्सर्वं दोषं स्पर्शाद् विनाशयेत्

vasāmajjāsthisampūtiryajñādāvupayojanam | ajñatarūpaṃ tatsarvaṃ doṣaṃ sparśād vināśayet

57.28

नारसिंहेन मन्त्रेण देवतीर्थेन संस्पृशेत्। पानीयं घटमध्यस्थं वीक्षन्नभ्युक्ष्य याजकः

nārasiṃhena mantreṇa devatīrthena saṃspṛśet| pānīyaṃ ghaṭamadhyasthaṃ vīkṣannabhyukṣya yājakaḥ

57.29

वामेन पाणिना धृत्वा वामपार्श्वे स्थितं तदा। पात्रमाधारमन्त्रेण संस्कुर्वन् संस्पृशेज्जलम्

vāmena pāṇinā dhṛtvā vāmapārśve sthitaṃ tadā| pātramādhāramantreṇa saṃskurvan saṃspṛśejjalam

57.30

यज्ञदानादपेयादि संसृष्टिरिह शङ्गता। यदन्यद् दूषणं पात्रे तोये वा ज्ञानतो भवेत्

yajñadānādapeyādi saṃsṛṣṭiriha śaṅgatā| yadanyad dūṣaṇaṃ pātre toye vā jñānato bhavet

57.31

जलाशयं शवस्पर्शाज्जलं स्ननाच्च सङ्गतम्। दूषणानि विनश्यन्ति तानि वै देवपूजने

jalāśayaṃ śavasparśājjalaṃ snanācca saṅgatam| dūṣaṇāni vinaśyanti tāni vai devapūjane

57.32

प्रजापतिसुतो हान्तप्रान्तः स्वरसमन्वितः। चन्द्रार्धबिन्दुसहितो मन्त्रोऽयं नारसिंहकः

prajāpatisuto hāntaprāntaḥ svarasamanvitaḥ| candrārdhabindusahito mantro'yaṃ nārasiṃhakaḥ

57.33

स्वसंज्ञाद्यक्षरं बिन्दुचन्द्रार्धपरियोजितम्। आधारमन्त्रं जानीयात् साधकः कार्यसिद्धये

svasaṃjñādyakṣaraṃ binducandrārdhapariyojitam| ādhāramantraṃ jānīyāt sādhakaḥ kāryasiddhaye

57.34

तत आधारमन्त्रेण पाणिभ्यामासनं स्वकम्। आदाय विनिधायाशु पुनः संस्पृश्य पाणिना

tata ādhāramantreṇa pāṇibhyāmāsanaṃ svakam| ādāya vinidhāyāśu punaḥ saṃspṛśya pāṇinā

57.35

आत्ममन्त्रेणोपविशेत् तदा तस्मिन् वरासने। दुःशिल्पिरचितत्वादि यद्‌वान्यासन दूषणम्

ātmamantreṇopaviśet tadā tasmin varāsane| duḥśilpiracitatvādi yadvānyāsana dūṣaṇam

57.36

अज्ञातं विलयं याति उपवेशात् समन्त्रकात् । आहूय स्वाक्षरं पूर्वं सोमसामिसमन्वितम्

ajñātaṃ vilayaṃ yāti upaveśāt samantrakāt | āhūya svākṣaraṃ pūrvaṃ somasāmisamanvitam

57.37

सबिन्दुकं विजानीयादात्ममन्त्रं तु साधकः। ततस्तु मातृकान्यासं नादबिन्दुसमन्वितम्

sabindukaṃ vijānīyādātmamantraṃ tu sādhakaḥ| tatastu mātṛkānyāsaṃ nādabindusamanvitam

57.38

कुर्यात् तु मातृकामन्त्रैः स्वशरीरे विचक्षणः। कल्पेषु च यदज्ञातं मन्त्रोच्चारणकर्मणि

kuryāt tu mātṛkāmantraiḥ svaśarīre vicakṣaṇaḥ| kalpeṣu ca yadajñātaṃ mantroccāraṇakarmaṇi

57.39

यद् दुष्टं वा तथा स्पृष्टं माताभ्रष्टादिदूषणम्। तन्न्यस्ता मातृकामन्त्रा नाशयन्ति सदैव हि

yad duṣṭaṃ vā tathā spṛṣṭaṃ mātābhraṣṭādidūṣaṇam| tannyastā mātṛkāmantrā nāśayanti sadaiva hi

57.40

व्यञ्जनानि च सर्वाणि तथा विष्ण्वादयः स्वराः। सर्वे ते मातृकामन्त्राश्चन्द्रबिन्दुविभूषणा

vyañjanāni ca sarvāṇi tathā viṣṇvādayaḥ svarāḥ| sarve te mātṛkāmantrāścandrabinduvibhūṣaṇā

57.41

सर्वे युगान्तवन्द्येषु न्यस्तेषु न्यूनपूरणम्। मन्त्रे कल्पे च कुर्वन्ति विन्यस्ता मातृकाः स्वयम्

sarve yugāntavandyeṣu nyasteṣu nyūnapūraṇam| mantre kalpe ca kurvanti vinyastā mātṛkāḥ svayam

57.42

एकमात्रो भवेद्‌ध्रस्वो द्विमात्रो दीर्घ उच्यते। प्लुतस्त्रिमात्रो विज्ञेयो वर्णा एते व्यवस्थिताः

ekamātro bhaveddhrasvo dvimātro dīrgha ucyate| plutastrimātro vijñeyo varṇā ete vyavasthitāḥ

57.43

सर्वषामेव वर्णानां मात्रादेव्यस्तु मातृकाः। शिवदूतीप्रभृतयस्तन्न्यासास्तत्तनुस्थिताः

sarvaṣāmeva varṇānāṃ mātrādevyastu mātṛkāḥ| śivadūtīprabhṛtayastannyāsāstattanusthitāḥ

57.44

पूरयन्ति च तान् न्यूनांश्चतुर्वर्गं तथाचिरात्। ददत्येव सदा रक्षां कुर्वन्ति सुरपूजने

pūrayanti ca tān nyūnāṃścaturvargaṃ tathācirāt| dadatyeva sadā rakṣāṃ kurvanti surapūjane

57.45

चतुर्वर्गप्रदश्चायं सर्वकामफलप्रदः। सर्वदामातृकान्यासस्तुष्टिपुष्टिप्रदायकः

caturvargapradaścāyaṃ sarvakāmaphalapradaḥ| sarvadāmātṛkānyāsastuṣṭipuṣṭipradāyakaḥ

57.46

यः कुर्याद् मातृकान्यासं विनापि सुरपूजनात्। तस्माद् बिभेति सततं भूतग्रामश्चतुर्विधः

yaḥ kuryād mātṛkānyāsaṃ vināpi surapūjanāt| tasmād bibheti satataṃ bhūtagrāmaścaturvidhaḥ

57.47

तं द्रष्टुमपि देवाश्च स्पृहयन्ति महौजसम्। स सर्वं च वशं कुर्याद् न च याति पराभवम्

taṃ draṣṭumapi devāśca spṛhayanti mahaujasam| sa sarvaṃ ca vaśaṃ kuryād na ca yāti parābhavam

57.48

कुसुमं विष्णुमन्त्रेण अङ्गुल्यग्रेण साधकः। विमर्दनार्थं गृह्णीयात करशोधनकर्मणि

kusumaṃ viṣṇumantreṇa aṅgulyagreṇa sādhakaḥ| vimardanārthaṃ gṛhṇīyāta karaśodhanakarmaṇi

57.49

उपान्तः सामि चन्द्रेण रञ्जितः शून्यसंयुतः। रुद्रान्तोपरिसंसृष्टो मन्त्रोऽयं वैष्णवो मतः

upāntaḥ sāmi candreṇa rañjitaḥ śūnyasaṃyutaḥ| rudrāntoparisaṃsṛṣṭo mantro'yaṃ vaiṣṇavo mataḥ

57.50

प्रासादेन तु मन्त्रेण अङ्गुल्यग्रेण साधकः। गृहीत्वा च ततः कुर्यात् कराभ्यां पुष्पमर्दनम्

prāsādena tu mantreṇa aṅgulyagreṇa sādhakaḥ| gṛhītvā ca tataḥ kuryāt karābhyāṃ puṣpamardanam

57.51

निर्मथेत् कामबीजेन जिघ्रेद् ब्राह्मेण तत् पुनः। प्रासादेन परित्यागो दिश्यैशान्यां विशेषतः

nirmathet kāmabījena jighred brāhmeṇa tat punaḥ| prāsādena parityāgo diśyaiśānyāṃ viśeṣataḥ

57.52

एवं कृते तु करयोर्विशुद्धिरतुला भवेत्। जलौकागूढपादादिस्पर्शाच्छुद्धिर्विशोधनात्

evaṃ kṛte tu karayorviśuddhiratulā bhavet| jalaukāgūḍhapādādisparśācchuddhirviśodhanāt

57.53

दुर्गन्ध्युच्छिष्टसंस्पर्शाद् दूषणं करयोस्तु यत्। अज्ञातरूपं तत्सर्वं नाशयेत् सुविधानतः

durgandhyucchiṣṭasaṃsparśād dūṣaṇaṃ karayostu yat| ajñātarūpaṃ tatsarvaṃ nāśayet suvidhānataḥ

57.54

अङ्गुल्यग्राणि शुद्धानि पुष्पाणां ग्रहणाद् भवेत्। तलद्वयं मर्दनात् तु विशुद्धमभिजायते

aṅgulyagrāṇi śuddhāni puṣpāṇāṃ grahaṇād bhavet| taladvayaṃ mardanāt tu viśuddhamabhijāyate

57.55

निर्मञ्छनात् पाणिपृष्ठं घ्राणान्नासाग्रमुत्तमम्। तीर्थानि च समायान्ति नासिकायां करं प्रति

nirmañchanāt pāṇipṛṣṭhaṃ ghrāṇānnāsāgramuttamam| tīrthāni ca samāyānti nāsikāyāṃ karaṃ prati

57.56

तस्माद् यत्नेन कार्याणि कर्माण्येतानि भैरव। प्रान्तादिर्वासुदेवेन वर्णेनापि च संहितः

tasmād yatnena kāryāṇi karmāṇyetāni bhairava| prāntādirvāsudevena varṇenāpi ca saṃhitaḥ

57.57

शम्भुचूडाबिन्दुयुक्तः प्रासाद च स उच्यते। कामबीजं तु विज्ञेयं वासुदेवेन्दुबिन्दुभिः

śambhucūḍābinduyuktaḥ prāsāda ca sa ucyate| kāmabījaṃ tu vijñeyaṃ vāsudevendubindubhiḥ

57.58

व्यञ्जनं चाद्यदन्तं च प्रान्तदन्त्या तु पूर्वकम्। आद्यदन्त्यद्वयं पश्चाद् व्यञ्जनं प्रणवोत्तरम्

vyañjanaṃ cādyadantaṃ ca prāntadantyā tu pūrvakam| ādyadantyadvayaṃ paścād vyañjanaṃ praṇavottaram

57.59

ब्रह्मबीजमिदं प्रोक्त सर्वपापप्रणाशनम्। प्रणवं दीर्घमुच्चार्यं प्रथमं मुखशुद्धये

brahmabījamidaṃ prokta sarvapāpapraṇāśanam| praṇavaṃ dīrghamuccāryaṃ prathamaṃ mukhaśuddhaye

57.60

वासुदेवस्य बीजेन प्राणायामं समाचरेत्। यस्य देवस्य यद्रूपं तथा भूषणवाहनम्

vāsudevasya bījena prāṇāyāmaṃ samācaret| yasya devasya yadrūpaṃ tathā bhūṣaṇavāhanam

57.61

तदेव पूजने तस्य चिन्तयेत् पूरकादिभिः । वैष्मवीतन्त्रमन्त्रस्य कण्ठाद्यं यत्पुरःसरम्

tadeva pūjane tasya cintayet pūrakādibhiḥ | vaiṣmavītantramantrasya kaṇṭhādyaṃ yatpuraḥsaram

57.62

तद् बीजं वासुदेवस्य पूर्णचन्द्रनिभं सदा। गङ्गावतारबीजेन प्रथमं धेनुमुद्रया

tad bījaṃ vāsudevasya pūrṇacandranibhaṃ sadā| gaṅgāvatārabījena prathamaṃ dhenumudrayā

57.63

अमृतीकरणं कुर्यादर्घपात्राहिते जले। शशिखण्डयुतः कण्ठ्यः पञ्चमीबलबीजकः

amṛtīkaraṇaṃ kuryādarghapātrāhite jale| śaśikhaṇḍayutaḥ kaṇṭhyaḥ pañcamībalabījakaḥ

57.64

गङ्गावतारमन्त्रोऽयं सर्वपापप्रणाशकः। मात्राद्वययुतो विष्णुर्बलबीजमुदाहृतम्

gaṅgāvatāramantro'yaṃ sarvapāpapraṇāśakaḥ| mātrādvayayuto viṣṇurbalabījamudāhṛtam

57.65

अमृतीकरणे वृत्ते तोयं यद् दीयतेऽमृतम्। भूत्वा प्रयाति देवस्य प्रीयते सुरपूजने

amṛtīkaraṇe vṛtte toyaṃ yad dīyate'mṛtam| bhūtvā prayāti devasya prīyate surapūjane

57.66

गङ्गापि स्वयमायाति पूजापात्रजलं प्रति। अमृतीकरणं कुर्याद् धर्मकामार्थसिद्धये

gaṅgāpi svayamāyāti pūjāpātrajalaṃ prati| amṛtīkaraṇaṃ kuryād dharmakāmārthasiddhaye

57.67

स्वस्तिकं गोमुखं पद्ममर्धस्वस्तिकमेव च। पर्यङ्कमासनं शस्तमभीष्टसुरपूजने

svastikaṃ gomukhaṃ padmamardhasvastikameva ca| paryaṅkamāsanaṃ śastamabhīṣṭasurapūjane

57.68

पादयन्त्रमिदं प्रोक्तं सर्वमन्त्रोत्तमोत्तमम्। तद् गृह्णीयाद् वराहस्य बीजेन प्रथमं बुधः

pādayantramidaṃ proktaṃ sarvamantrottamottamam| tad gṛhṇīyād varāhasya bījena prathamaṃ budhaḥ

57.69

मायादिरग्निबीजस्य चतुर्थः समव्याप्तिकः । षष्ठस्वरोपरिचरो वाराहं बीजमुच्यते

māyādiragnibījasya caturthaḥ samavyāptikaḥ | ṣaṣṭhasvaroparicaro vārāhaṃ bījamucyate

57.70

वाराहबीजसंशुद्धं मन्त्रपादद्वये कृतम्। पश्यन्नभीष्टदेवं तु पाददोषं न पश्यति

vārāhabījasaṃśuddhaṃ mantrapādadvaye kṛtam| paśyannabhīṣṭadevaṃ tu pādadoṣaṃ na paśyati

57.71

न युक्तमन्यथा पाददर्शनं सुरपूजने। मन्त्रेण लभतेऽभीष्टांस्तस्मान्मन्त्रपरो भवेत्

na yuktamanyathā pādadarśanaṃ surapūjane| mantreṇa labhate'bhīṣṭāṃstasmānmantraparo bhavet

57.72

पाणिकच्छपिकां कुर्यात् कूर्ममन्त्रेण साधकः। तत्र संस्कृतपुष्पेण पूजयेदात्मनो वपुः

pāṇikacchapikāṃ kuryāt kūrmamantreṇa sādhakaḥ| tatra saṃskṛtapuṣpeṇa pūjayedātmano vapuḥ

57.73

पूजिते तेन पुष्पेण देवत्वं स्वस्य जायते। द्वितीयं वैष्णवीतन्त्रं बीजं बिन्द्विन्दुसंयुतम्

pūjite tena puṣpeṇa devatvaṃ svasya jāyate| dvitīyaṃ vaiṣṇavītantraṃ bījaṃ bindvindusaṃyutam

57.74

षष्ठस्वरोपरिचरं कूर्मबीजं प्रकीर्तितम्। दहनप्लवनस्यादौ रन्ध्रस्य दशमस्य तु

ṣaṣṭhasvaroparicaraṃ kūrmabījaṃ prakīrtitam| dahanaplavanasyādau randhrasya daśamasya tu

57.75

भेदनं साधकः कुर्यान्मन्त्रेण प्रणवेन तु। बीजेन वासुदेवस्य आकाशे विनिधापयेत्

bhedanaṃ sādhakaḥ kuryānmantreṇa praṇavena tu| bījena vāsudevasya ākāśe vinidhāpayet

57.76

प्राणेन सहितं बीजं ततपूर्वं प्रतिपादितम्। अज्ञाता प्रयतानां तु मण्डलस्थानमार्जनात्

prāṇena sahitaṃ bījaṃ tatapūrvaṃ pratipāditam| ajñātā prayatānāṃ tu maṇḍalasthānamārjanāt

57.77

द्रव्याणां विप्रकारः स्यात् संसर्गाणां तथैव च। मधुकैटभयोर्मेदः संघातैर्दृढतां गता

dravyāṇāṃ viprakāraḥ syāt saṃsargāṇāṃ tathaiva ca| madhukaiṭabhayormedaḥ saṃghātairdṛḍhatāṃ gatā

57.78

मेदिनी सर्वदा शुद्धा सुरपूजासु सर्वतः। अद्यापि सर्वे त्रिदशा न स्पृशन्ति पदा क्षितिम्

medinī sarvadā śuddhā surapūjāsu sarvataḥ| adyāpi sarve tridaśā na spṛśanti padā kṣitim

57.79

न च स्वीयतनुच्छायां योजयन्ति च भूतले। तस्य दोषस्य मोक्षार्थं मन्त्रराजं लिखेत् क्षितौ

na ca svīyatanucchāyāṃ yojayanti ca bhūtale| tasya doṣasya mokṣārthaṃ mantrarājaṃ likhet kṣitau

57.80

प्रोक्षणाद् वीक्षणाद् वापिशुद्धा भवति मेदिनी। वीक्षणं धर्मबीजेन स्थण्डिलस्य समाचरेत्

prokṣaṇād vīkṣaṇād vāpiśuddhā bhavati medinī| vīkṣaṇaṃ dharmabījena sthaṇḍilasya samācaret

57.81

दान्तो बलेन संयुक्तश्चूडाबिन्दुसमन्वितः। धर्मबीजमिति प्रोक्तं धर्मकामार्थसाधनम्

dānto balena saṃyuktaścūḍābindusamanvitaḥ| dharmabījamiti proktaṃ dharmakāmārthasādhanam

57.82

आदानं धारणं तथा संस्थानपूजने। पूरणं संलिलेनैव निःक्षेपो गन्धपुष्पयोः

ādānaṃ dhāraṇaṃ tathā saṃsthānapūjane| pūraṇaṃ saṃlilenaiva niḥkṣepo gandhapuṣpayoḥ

57.83

मण्डलस्याथ विन्यासः पुनः पुष्पस्य संश्रयः। अमृतीकरण पात्रप्रतिपत्तिरियं नरः

maṇḍalasyātha vinyāsaḥ punaḥ puṣpasya saṃśrayaḥ| amṛtīkaraṇa pātrapratipattiriyaṃ naraḥ

57.84

आनिरुद्धेन चादाय अस्त्रमन्त्रेण धारणम्। पात्रे तु मण्डलन्यासं वाग्बीजाग्रेण योजयेत्

āniruddhena cādāya astramantreṇa dhāraṇam| pātre tu maṇḍalanyāsaṃ vāgbījāgreṇa yojayet

57.85

आनिरुद्धं भवेद्‌बीजमाद्यं बिन्दुद्वयोत्तरम् । फडन्तेनानिरुद्धं तु अस्त्रमन्त्रं प्रकीर्तितम्

āniruddhaṃ bhavedbījamādyaṃ bindudvayottaram | phaḍantenāniruddhaṃ tu astramantraṃ prakīrtitam

57.86

शम्भुराद्यवलः प्रान्तः सम्पूर्णा सहिता इमे। परतः परतः पूर्वं समाप्त्यन्ताः सबिन्दुकाः

śambhurādyavalaḥ prāntaḥ sampūrṇā sahitā ime| parataḥ parataḥ pūrvaṃ samāptyantāḥ sabindukāḥ

57.87

तृतीयं वाग्‌भवं बीजं सकलं निष्कलाह्वतम्। स्वरश्चतुर्थः सकलः संसृष्टौ बिन्दुनेन्दुना

tṛtīyaṃ vāgbhavaṃ bījaṃ sakalaṃ niṣkalāhvatam| svaraścaturthaḥ sakalaḥ saṃsṛṣṭau bindunendunā

57.88

वर्गाद्यादिर्द्वितीयं तु वाग्‌भवं बीजमुच्यते। कामराजाह्वयं चैतद् धर्मकामार्थसाधनम्

vargādyādirdvitīyaṃ tu vāgbhavaṃ bījamucyate| kāmarājāhvayaṃ caitad dharmakāmārthasādhanam

57.89

मनोभवस्य बीज तु कुण्डलीशक्तिसंयुतम्। वासुदेवेन सम्पृक्तमाद्यं वाग्भवमुच्यते

manobhavasya bīja tu kuṇḍalīśaktisaṃyutam| vāsudevena sampṛktamādyaṃ vāgbhavamucyate

57.90

इदं सारस्वतं नाम यदाद्यं वाग्भवं स्मृतम्। एकैकं कामबीजादि त्रिभिस्तु त्रिपुरामहः

idaṃ sārasvataṃ nāma yadādyaṃ vāgbhavaṃ smṛtam| ekaikaṃ kāmabījādi tribhistu tripurāmahaḥ

57.91

आद्यं तृतीयं सामीन्दुबिन्दुभ्यः समलंकृतम्। मदनस्य तु मन्त्रोऽयं कामभोगफलप्रदः

ādyaṃ tṛtīyaṃ sāmīndubindubhyaḥ samalaṃkṛtam| madanasya tu mantro'yaṃ kāmabhogaphalapradaḥ

57.92

औदेतोरूपविन्यस्तं यन्त्रं भास्करसन्निभम्। तद् वक्ष्ये कुण्डलीशक्तिमभेदात् तु निगद्यते

audetorūpavinyastaṃ yantraṃ bhāskarasannibham| tad vakṣye kuṇḍalīśaktimabhedāt tu nigadyate

57.93

भूतापसारणं कुर्यान्मन्त्रेणानेन याजकः। यस्मिन् कृते स्थानभूता दूरं यान्ति सुरार्चने

bhūtāpasāraṇaṃ kuryānmantreṇānena yājakaḥ| yasmin kṛte sthānabhūtā dūraṃ yānti surārcane

57.94

स्थितेषु तत्र भूतेषु नैवेद्यमाण्डलं तथा। विलुम्पन्ति सदा लुब्धा न गृह्णन्ति च देवता

sthiteṣu tatra bhūteṣu naivedyamāṇḍalaṃ tathā| vilumpanti sadā lubdhā na gṛhṇanti ca devatā

57.95

तस्माद् यत्नेन कर्तव्यं भूतानामपसारणम्। अस्त्रमन्त्रेण सहितं तस्य मन्त्रमिदं स्मृतम्

tasmād yatnena kartavyaṃ bhūtānāmapasāraṇam| astramantreṇa sahitaṃ tasya mantramidaṃ smṛtam

57.96

अपसर्पन्तु ते भूता ये भूता भूमिपालकः। भूतानामविरोधेन पूजाकर्म करोम्यहम्

apasarpantu te bhūtā ye bhūtā bhūmipālakaḥ| bhūtānāmavirodhena pūjākarma karomyaham

57.97

अनेन स्थण्डिलाद् भूतानपसार्याथ साधकः। ततो दिग्बन्धनं कृत्वा दिग्भ्यस्तानपसारयेत्

anena sthaṇḍilād bhūtānapasāryātha sādhakaḥ| tato digbandhanaṃ kṛtvā digbhyastānapasārayet

57.98

विष्णुबीजं फडन्तं तु मन्त्रं दिग्बन्धने स्थितम्। करेण छोटिकापूर्वं वेष्टनं बन्धनं दिशः

viṣṇubījaṃ phaḍantaṃ tu mantraṃ digbandhane sthitam| kareṇa choṭikāpūrvaṃ veṣṭanaṃ bandhanaṃ diśaḥ

57.99

आत्मनः पूजनेनाथ कर्मारम्भाधिकारिता। पूजितं चासनं योगपीठस्य सदृशं भवेत्

ātmanaḥ pūjanenātha karmārambhādhikāritā| pūjitaṃ cāsanaṃ yogapīṭhasya sadṛśaṃ bhavet

57.100

स्वभावतः सदा शुद्धं पञ्चभूतात्मकं वपुः। मलपूतिसमायुक्त श्लेष्मविण्मूत्रपिच्छिलम्

svabhāvataḥ sadā śuddhaṃ pañcabhūtātmakaṃ vapuḥ| malapūtisamāyukta śleṣmaviṇmūtrapicchilam

57.101

रेतोनिष्ठीवलालाभिः स्रवद्भिरपरिष्कृतम्। बीजभूतानि चैतस्य महाभूतानि पञ्च वै

retoniṣṭhīvalālābhiḥ sravadbhirapariṣkṛtam| bījabhūtāni caitasya mahābhūtāni pañca vai

57.102

तेषां तु सर्वभूतानां बीजानां देहसङ्गिनाम्। वायुतेजःपृथव्यम्भोवियतां शुद्धये क्रमात्

teṣāṃ tu sarvabhūtānāṃ bījānāṃ dehasaṅginām| vāyutejaḥpṛthavyambhoviyatāṃ śuddhaye kramāt

57.103

शोषणं दहनं भस्मप्रोत्सादोऽमृतवर्षणम्। आप्लावनं च कर्तव्यं चिन्तामात्रविशुद्धये

śoṣaṇaṃ dahanaṃ bhasmaprotsādo'mṛtavarṣaṇam| āplāvanaṃ ca kartavyaṃ cintāmātraviśuddhaye

57.104

अण्डस्य चिन्तनाद् भेदात्तन्मध्ये देवचिन्तनात्। स्वकीयस्येष्टदेवस्य चिन्ता सर्वात्मना भवेत्

aṇḍasya cintanād bhedāttanmadhye devacintanāt| svakīyasyeṣṭadevasya cintā sarvātmanā bhavet

57.105

सोऽहमित्यस्य सततं चिन्तनाद् देवरूपता। आत्मनो जायते सम्यक् संस्कृतिः पुष्पदानतः

so'hamityasya satataṃ cintanād devarūpatā| ātmano jāyate samyak saṃskṛtiḥ puṣpadānataḥ

57.106

अहं देवोऽथ नैवेद्यं पुष्पगन्धादिकं च यत्। पूजोपकरणार्थं च देवत्वमिह जायते

ahaṃ devo'tha naivedyaṃ puṣpagandhādikaṃ ca yat| pūjopakaraṇārthaṃ ca devatvamiha jāyate

57.107

देवाधारो ह्यहं देवो देवं देवाय योजयेत्। सर्वेषां देवतासृष्टया जायते शुद्धतापि च

devādhāro hyahaṃ devo devaṃ devāya yojayet| sarveṣāṃ devatāsṛṣṭayā jāyate śuddhatāpi ca

57.108

मनोजीवात्मनोः शुद्धिः प्राणायामेन जायते। अन्तर्गतं यच्च मलं तच्च शुद्धं प्रजायते

manojīvātmanoḥ śuddhiḥ prāṇāyāmena jāyate| antargataṃ yacca malaṃ tacca śuddhaṃ prajāyate

57.109

गृहे चेत् पूजयेद् देवं तदा तस्य विलोकनम्। कुर्यादादित्यबीजेन चतुः पार्श्वष्वपि क्रमात्

gṛhe cet pūjayed devaṃ tadā tasya vilokanam| kuryādādityabījena catuḥ pārśvaṣvapi kramāt

57.110

हान्तः समाप्तिसहितो वह्निबीजेन संहितः। उपान्तः सचतुर्थस्तु स तथा सकलोऽग्रतः

hāntaḥ samāptisahito vahnibījena saṃhitaḥ| upāntaḥ sacaturthastu sa tathā sakalo'grataḥ

57.111

आदित्यबीजं कथितं सर्वरोगविनाशनम्। धर्मार्थकाममोक्षाणां कारणं तोषदायकम्

ādityabījaṃ kathitaṃ sarvarogavināśanam| dharmārthakāmamokṣāṇāṃ kāraṇaṃ toṣadāyakam

57.112

अशुद्धपक्षिसंयोग-पक्षिविष्ठाप्रसेचने। मूषिकाणां तथा स्पर्शः कृमिकीटादिसङ्गमः

aśuddhapakṣisaṃyoga-pakṣiviṣṭhāprasecane| mūṣikāṇāṃ tathā sparśaḥ kṛmikīṭādisaṅgamaḥ

57.113

एवमादीनि नश्यन्ति लोकनाद् गृहदूषणम्। ततस्तु योगपीठस्य ध्यानं प्रथमतश्चरेत्

evamādīni naśyanti lokanād gṛhadūṣaṇam| tatastu yogapīṭhasya dhyānaṃ prathamataścaret

57.114

ध्यानमात्रं योगपीठं प्रविशत्येव मण्डलम्। योगपीठे स्मृते सर्व योगपीठमय समम्

dhyānamātraṃ yogapīṭhaṃ praviśatyeva maṇḍalam| yogapīṭhe smṛte sarva yogapīṭhamaya samam

57.115

न योगपीठादधिकं विद्यते परमासनम्। यस्य ध्यानाज्जगद् व्याप्तं सचराचरमानुषम्

na yogapīṭhādadhikaṃ vidyate paramāsanam| yasya dhyānājjagad vyāptaṃ sacarācaramānuṣam

57.116

तच्चिन्तनस्य माहात्म्यं को वा वक्तुं समुत्सहेत्। चिन्तामात्रेण मानुष्यं पश्य शोकविनाशनम्

taccintanasya māhātmyaṃ ko vā vaktuṃ samutsahet| cintāmātreṇa mānuṣyaṃ paśya śokavināśanam

57.117

धारणाद् योगपीठं तु चतुर्वर्गफलप्रदम्। शुद्धफटिकसंकाशं चतुष्कोणं चतुर्वृतिम्

dhāraṇād yogapīṭhaṃ tu caturvargaphalapradam| śuddhaphaṭikasaṃkāśaṃ catuṣkoṇaṃ caturvṛtim

57.118

आधारशक्त्या विहितं प्रग्रहं सूर्यसन्निभम्। आग्नेयादिषु कोणेषु चतुर्षु क्रमतः स्थितम्

ādhāraśaktyā vihitaṃ pragrahaṃ sūryasannibham| āgneyādiṣu koṇeṣu caturṣu kramataḥ sthitam

57.119

धर्मो ज्ञानं तथैश्वर्यं वैराग्यं क्रमतः सदा। पूर्वादिदिक्षु चैतानि स्थितानि क्रमतो यथा

dharmo jñānaṃ tathaiśvaryaṃ vairāgyaṃ kramataḥ sadā| pūrvādidikṣu caitāni sthitāni kramato yathā

57.120

अधर्मश्च तथाज्ञानमनैश्वर्यं ततः परम्। अवैराग्यं परं तस्माद्धारणार्थं व्यवस्थितम्

adharmaśca tathājñānamanaiśvaryaṃ tataḥ param| avairāgyaṃ paraṃ tasmāddhāraṇārthaṃ vyavasthitam

57.121

तस्योपरि जलौघस्तु तस्मिन् ब्रह्मण्डमास्थितम्। ब्रह्माण्डाभ्यन्तरे तोयं कूर्मस्तस्योपरि स्थितः

tasyopari jalaughastu tasmin brahmaṇḍamāsthitam| brahmāṇḍābhyantare toyaṃ kūrmastasyopari sthitaḥ

57.122

कूर्मोपरि तथानन्तः पृथ्वी तस्योपरि स्थिता। अनन्तगात्रसंयुक्तं नालं पातालगोचरम्

kūrmopari tathānantaḥ pṛthvī tasyopari sthitā| anantagātrasaṃyuktaṃ nālaṃ pātālagocaram

57.123

पृथ्वीमध्ये स्थितं पद्मं दिक्पत्रं गिरिकेशरम्। तस्याष्टदिक्षु दिक्‌पालाः स्वर्गो मध्ये व्यवस्थितः

pṛthvīmadhye sthitaṃ padmaṃ dikpatraṃ girikeśaram| tasyāṣṭadikṣu dikpālāḥ svargo madhye vyavasthitaḥ

57.124

कर्णिकायां ब्रह्मलोको महर्लोकादयो ह्यधः। स्वर्गे ज्योतींषि देवाश्च चतुर्वेदास्तदन्तरे

karṇikāyāṃ brahmaloko maharlokādayo hyadhaḥ| svarge jyotīṃṣi devāśca caturvedāstadantare

57.125

सत्तंव रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः। सदा स्थिता पद्ममध्ये परं तत्त्वं तथैव च

sattaṃva rajastama iti guṇāḥ prakṛtisambhavāḥ| sadā sthitā padmamadhye paraṃ tattvaṃ tathaiva ca

57.126

आत्मतत्त्वं तत्र संस्थमूर्ध्वच्छदनमूर्धतः। अधोऽधश्छदनं तत्र केशराग्रे स्थितं पुनः

ātmatattvaṃ tatra saṃsthamūrdhvacchadanamūrdhataḥ| adho'dhaśchadanaṃ tatra keśarāgre sthitaṃ punaḥ

57.127

सूर्याग्निचन्द्रमरुता मण्डलानि क्रमात् ततः। शावासनं योगपीठे सुखासनमतः परे

sūryāgnicandramarutā maṇḍalāni kramāt tataḥ| śāvāsanaṃ yogapīṭhe sukhāsanamataḥ pare

57.128

आराध्यासनमस्माच्च ततश्च विमलासनम्। मध्ये विचिन्तयेत् सर्वं जगद्वै सचराचरम्

ārādhyāsanamasmācca tataśca vimalāsanam| madhye vicintayet sarvaṃ jagadvai sacarācaram

57.129

ब्रह्मविष्णुशिवंश्चैव भागत्रयविनिश्चितान्। आत्मानं चिन्तयेत् तत्र पूजने समुपस्थितम्

brahmaviṣṇuśivaṃścaiva bhāgatrayaviniścitān| ātmānaṃ cintayet tatra pūjane samupasthitam

57.130

मण्डलं योगपीठं तु पद्मं पद्मं तु चिन्तयेत्। शावादीन्यासनानीह चत्वार्यपि विचन्तयेत्

maṇḍalaṃ yogapīṭhaṃ tu padmaṃ padmaṃ tu cintayet| śāvādīnyāsanānīha catvāryapi vicantayet

57.131

योगपीठं पृथग्ध्यात्वा मण्डलेन सहैकताम्। पुनर्ध्यात्वा ततः पश्चात् पूजयेदासनं ततः

yogapīṭhaṃ pṛthagdhyātvā maṇḍalena sahaikatām| punardhyātvā tataḥ paścāt pūjayedāsanaṃ tataḥ

57.132

ध्यानेन योगपीठस्य यथा यद्दीयते जलम्। नैवेद्यपुष्पधूपादि तत् स्वयं चोपतिष्ठते

dhyānena yogapīṭhasya yathā yaddīyate jalam| naivedyapuṣpadhūpādi tat svayaṃ copatiṣṭhate

57.133

सर्वे देवाः सगन्धर्वाः सचराचरगुह्यकाः। चिन्तताः पूजिताश्च स्युर्योगपीठस्य पूजने

sarve devāḥ sagandharvāḥ sacarācaraguhyakāḥ| cintatāḥ pūjitāśca syuryogapīṭhasya pūjane

57.134

अभीष्टदेवतापूजां विना यस्य विचिन्तनात्। लभते वै चतुर्वर्गं तुष्टिः पुष्ठिश्च जायते

abhīṣṭadevatāpūjāṃ vinā yasya vicintanāt| labhate vai caturvargaṃ tuṣṭiḥ puṣṭhiśca jāyate

57.135

आवाहनानन्तरतः पाणिभ्यामवतारयेत्। प्रागुत्तानौ करौ कृत्वा ऊर्ध्वमुत्क्षिप्य सान्तरौ

āvāhanānantarataḥ pāṇibhyāmavatārayet| prāguttānau karau kṛtvā ūrdhvamutkṣipya sāntarau

57.136

निरन्तरावधः कुर्यान्नामयन् पूजकस्तथा। हेरम्बस्य तु बीजेन तस्मादवतरेति च

nirantarāvadhaḥ kuryānnāmayan pūjakastathā| herambasya tu bījena tasmādavatareti ca

57.137

आम्रेडितेन चाभीष्टदेवानां लम्बनाय वै। नासिकावायुनिःसाराद्वियत्स्था देवना भवेत्

āmreḍitena cābhīṣṭadevānāṃ lambanāya vai| nāsikāvāyuniḥsārādviyatsthā devanā bhavet

57.138

एवं कृते मण्डले तु स्थितिस्तस्य प्रजायते। स्वान्तः शुद्धांशुबिन्दुभ्यां हैरम्बं बीजमुच्यते

evaṃ kṛte maṇḍale tu sthitistasya prajāyate| svāntaḥ śuddhāṃśubindubhyāṃ hairambaṃ bījamucyate

57.139

नाशनं विघ्नबीजानां धर्मकामार्थसाधनम्। गन्धपुष्पे तथा धूपदीपौ नैवेद्यमेव च

nāśanaṃ vighnabījānāṃ dharmakāmārthasādhanam| gandhapuṣpe tathā dhūpadīpau naivedyameva ca

57.140

यदन्यद् दीयते वस्त्रमलङ्कारादिकं च यत् । तेषां दैवतमुच्चार्य कृत्वा प्रोक्षणपूजने

yadanyad dīyate vastramalaṅkārādikaṃ ca yat | teṣāṃ daivatamuccārya kṛtvā prokṣaṇapūjane

57.141

उत्सृज्य मूलमन्त्रेण प्रतिनाम्ना निवेदयेत्। वरुणस्य तु बीजेन तेषां प्रोक्षणमाचरेत्

utsṛjya mūlamantreṇa pratināmnā nivedayet| varuṇasya tu bījena teṣāṃ prokṣaṇamācaret

57.142

इष्टेन मूलमन्त्रेण तथोत्सर्गनिवेदने। लपरश्चन्द्रबिन्दुभ्यां बीजं वारुणमुच्यते

iṣṭena mūlamantreṇa tathotsarganivedane| laparaścandrabindubhyāṃ bījaṃ vāruṇamucyate

57.143

विलोकनं पूजनं च तथा दानं पृथक् पृथक्। जपकर्मणि मालायाः प्रतिपत्तिरिदं त्रयम्

vilokanaṃ pūjanaṃ ca tathā dānaṃ pṛthak pṛthak| japakarmaṇi mālāyāḥ pratipattiridaṃ trayam

57.144

इष्टमन्त्रेण मालायाः प्रोक्षणं परिकीर्तितम्। बीजं गाणपतं पूर्वमुच्चार्यं तदनन्तरम्

iṣṭamantreṇa mālāyāḥ prokṣaṇaṃ parikīrtitam| bījaṃ gāṇapataṃ pūrvamuccāryaṃ tadanantaram

57.145

अविघ्नं कुरु माले त्वं गृह्णीयादित्यनेन च। जपान्ते शिरसि न्यासो मालायाः परिकीर्तितः

avighnaṃ kuru māle tvaṃ gṛhṇīyādityanena ca| japānte śirasi nyāso mālāyāḥ parikīrtitaḥ

57.146

स्रजमादाय पाणिभ्यां श्रीबीजेन तथार्चयेत्। अन्त्यदन्त्यान्तमात्राभ्यां चादिवर्गतृतीयकौ

srajamādāya pāṇibhyāṃ śrībījena tathārcayet| antyadantyāntamātrābhyāṃ cādivargatṛtīyakau

57.147

परतः परतः पूर्वं श्रीबीजं बिन्दुनेन्दुना। मालाया अवतारस्तु शिरसः क्रियते तदा

parataḥ parataḥ pūrvaṃ śrībījaṃ bindunendunā| mālāyā avatārastu śirasaḥ kriyate tadā

57.148

तां समादाय पाणिभ्यां कुर्यात् सारस्वतेन वै। श्रीबीजानामाद्यमाद्यं बिन्दुचन्द्रार्धसंयुतम्

tāṃ samādāya pāṇibhyāṃ kuryāt sārasvatena vai| śrībījānāmādyamādyaṃ binducandrārdhasaṃyutam

57.149

एतच्चतुष्टयं बीजं सारस्वतमुदीरितम्। पौराणिकैर्वैदिकैश्च मूलमन्त्रेण चैव हि

etaccatuṣṭayaṃ bījaṃ sārasvatamudīritam| paurāṇikairvaidikaiśca mūlamantreṇa caiva hi

57.150

प्रदक्षिणां प्रणामं च कुयाद्धर्मार्थसाधकम्। भूमिं वीक्ष्य तथाभ्युक्ष्य क्षितिबीजेन पूर्वतः

pradakṣiṇāṃ praṇāmaṃ ca kuyāddharmārthasādhakam| bhūmiṃ vīkṣya tathābhyukṣya kṣitibījena pūrvataḥ

57.151

स्पृशंस्तां शिरसा भूमिं प्रणमेदिष्टदेवताः। समाप्तिहीनं बाराहं बीजं बिन्द्विन्दुसंयुतम्

spṛśaṃstāṃ śirasā bhūmiṃ praṇamediṣṭadevatāḥ| samāptihīnaṃ bārāhaṃ bījaṃ bindvindusaṃyutam

57.152

क्षितिबीजं विजानीयाच्चतुर्वर्गप्रदायकम्। दर्पणं व्यजनं घण्टां चामरं प्रोक्षयेत् पुनः

kṣitibījaṃ vijānīyāccaturvargapradāyakam| darpaṇaṃ vyajanaṃ ghaṇṭāṃ cāmaraṃ prokṣayet punaḥ

57.153

नैवेद्यालोकमन्त्रेण पूर्वप्रोक्तेन भैरव। नामाक्षराणि चाद्यानि चैतेषां बिन्दुनेन्दुना

naivedyālokamantreṇa pūrvaproktena bhairava| nāmākṣarāṇi cādyāni caiteṣāṃ bindunendunā

57.154

तस्मै नम इति प्रान्ते ग्रहणे मन्त्र उच्यते। निवेदनमथैतेषामिष्टमन्त्रेण चाचरेत्

tasmai nama iti prānte grahaṇe mantra ucyate| nivedanamathaiteṣāmiṣṭamantreṇa cācaret

57.155

वाग्‌भवस्य द्वितीयेन कामबीजेन भैरव। मुद्राया बन्धनं कार्यं मूलमन्त्रेण दर्शनम्

vāgbhavasya dvitīyena kāmabījena bhairava| mudrāyā bandhanaṃ kāryaṃ mūlamantreṇa darśanam

57.156

परित्यागं तु मुद्रायास्ताराबीजेन चाचरेत्। प्रान्तादिश्चन्द्रबिन्दुभ्यां षष्ठस्वरसमन्वितः

parityāgaṃ tu mudrāyāstārābījena cācaret| prāntādiścandrabindubhyāṃ ṣaṣṭhasvarasamanvitaḥ

57.157

ताराबीजमिति प्रोक्तं धर्मकामार्थसाधनम्। मुदं ददाति यस्मात् सा मुद्रा तेन प्रकीर्तिता

tārābījamiti proktaṃ dharmakāmārthasādhanam| mudaṃ dadāti yasmāt sā mudrā tena prakīrtitā

57.158

दर्शितायां तु मुद्रायां भवेत् पूजासमापनम्। कामं मोक्षं तथा धर्ममर्थमोदयुता स्वयम्

darśitāyāṃ tu mudrāyāṃ bhavet pūjāsamāpanam| kāmaṃ mokṣaṃ tathā dharmamarthamodayutā svayam

57.159

ददाति साधकायाशु देवता गन्तुमुत्सुका। मुद्रान्ते तु महामन्त्रान् षडिमान् समुदीरयेत्

dadāti sādhakāyāśu devatā gantumutsukā| mudrānte tu mahāmantrān ṣaḍimān samudīrayet

57.160

यद् दत्तं भक्तिमात्रेण पत्रं पुष्पं फलं जलम्। आवेदितं च नैवेद्यं तद्‌गृहाणानुकम्पया

yad dattaṃ bhaktimātreṇa patraṃ puṣpaṃ phalaṃ jalam| āveditaṃ ca naivedyaṃ tadgṛhāṇānukampayā

57.161

आवाहनं न जामामि न जानामि विसर्जनम्। पूजाभावं न जानामि त्वं गतिः परमेश्वरि

āvāhanaṃ na jāmāmi na jānāmi visarjanam| pūjābhāvaṃ na jānāmi tvaṃ gatiḥ parameśvari

57.162

कर्मणा मनसा वाचा त्वत्तो नान्यं गतिर्मम। अन्तश्चरेण भूतानां त्वं गतिः परमेश्वरि

karmaṇā manasā vācā tvatto nānyaṃ gatirmama| antaścareṇa bhūtānāṃ tvaṃ gatiḥ parameśvari

57.163

मातर्योनिसहस्रेषु येषु येषु व्रजाम्यहम्। तेषु तेष्वच्युता भक्तिरच्युतेऽस्तु सदा त्वयि

mātaryonisahasreṣu yeṣu yeṣu vrajāmyaham| teṣu teṣvacyutā bhaktiracyute'stu sadā tvayi

57.164

देवी दात्री च भोक्त्री च देवी सर्वमिदं जगत्। देवी जयति सर्वत्र या देवी सोऽहमेव च

devī dātrī ca bhoktrī ca devī sarvamidaṃ jagat| devī jayati sarvatra yā devī so'hameva ca

57.165

यदक्षरपरिभ्रष्टं मात्राहीनं च यद् भवेत्। तत्सर्वं क्ष्म्यतां देवि कस्य न स्खलितं मनः

yadakṣaraparibhraṣṭaṃ mātrāhīnaṃ ca yad bhavet| tatsarvaṃ kṣmyatāṃ devi kasya na skhalitaṃ manaḥ

57.166

मन्त्रेषु पठितेष्वेषु स्वयमेव प्रसीदति। दातुं देवीं चतुर्वर्गं न चिरादेव भैरव

mantreṣu paṭhiteṣveṣu svayameva prasīdati| dātuṃ devīṃ caturvargaṃ na cirādeva bhairava

57.167

ऐशान्यां मण्डलं कुर्याद् द्वारपद्मविवर्जितम्। विसर्जनार्थ निर्माल्यधारिण्याः पूजनाय वै

aiśānyāṃ maṇḍalaṃ kuryād dvārapadmavivarjitam| visarjanārtha nirmālyadhāriṇyāḥ pūjanāya vai

57.168

पाद्मादिभिः पूजयित्वा ध्यात्वा निर्माल्यधारिणीम्। निःक्षिप्य तस्मिन् निर्माल्यं मन्त्रेम तु विसर्जयेत्

pādmādibhiḥ pūjayitvā dhyātvā nirmālyadhāriṇīm| niḥkṣipya tasmin nirmālyaṃ mantrema tu visarjayet

57.169

गच्छ गच्छ पदं स्थानं स्वस्थानं परमेश्वरि। यत्र ब्रह्मादयो देवा न विदुः परमं पदम्

gaccha gaccha padaṃ sthānaṃ svasthānaṃ parameśvari| yatra brahmādayo devā na viduḥ paramaṃ padam

57.170

विसृज्य मन्त्रेणानेन ततः पूरकवायुना। ध्यायंस्तु मन्त्रेणानेन नत्वा तां स्थापयेद्‌धृदि

visṛjya mantreṇānena tataḥ pūrakavāyunā| dhyāyaṃstu mantreṇānena natvā tāṃ sthāpayeddhṛdi

57.171

तिष्ठ देवि परे स्थाने स्वस्थाने परमेश्वरि। यत्र ब्रह्मादयः सर्वे सुरास्तिष्ठन्ति मे हृदि

tiṣṭha devi pare sthāne svasthāne parameśvari| yatra brahmādayaḥ sarve surāstiṣṭhanti me hṛdi

57.172

तत एकजटाबीजैरिष्टदेवीं धिया स्मरन्। निर्माल्यं मूर्घ्नि गृह्णीयाद् धर्मकामार्थसाधनम्

tata ekajaṭābījairiṣṭadevīṃ dhiyā smaran| nirmālyaṃ mūrghni gṛhṇīyād dharmakāmārthasādhanam

57.173

मण्डलप्रतिपत्तिं तु ततः कुर्याद् विभूतये। सर्वाङ्गुलीनामग्रौधैः पद्ममष्टदलान्वितम्

maṇḍalapratipattiṃ tu tataḥ kuryād vibhūtaye| sarvāṅgulīnāmagraudhaiḥ padmamaṣṭadalānvitam

57.174

निर्मन्थेत् क्षितिबीजेन मण्डलं चापि भैरव। ततस्तु मूलमन्त्रेण सर्ववश्येन वा पुनः

nirmanthet kṣitibījena maṇḍalaṃ cāpi bhairava| tatastu mūlamantreṇa sarvavaśyena vā punaḥ

57.175

अनामिकानामग्रेण ललाटमपि संस्पृशेत्। समाप्तिसहितः प्रान्तस्ताराबीजं ततः परम्

anāmikānāmagreṇa lalāṭamapi saṃspṛśet| samāptisahitaḥ prāntastārābījaṃ tataḥ param

57.176

स्मरबीजं विसर्गेण परतः परतः परम्। भबेदेकजटाबीजं धर्मकामार्थसाधनम्

smarabījaṃ visargeṇa parataḥ parataḥ param| bhabedekajaṭābījaṃ dharmakāmārthasādhanam

57.177

ततो भास्करबीजेन सहितेनात्मना पुनः। मन्त्रेण भास्करायार्धमच्छिद्रार्थं निवेदयेत्

tato bhāskarabījena sahitenātmanā punaḥ| mantreṇa bhāskarāyārdhamacchidrārthaṃ nivedayet

57.178

नमो विवस्वते ब्रह्मन् भास्वते विष्णुतेजसे। जगत्सवित्रे शुचये सवित्रे कर्मदायिने

namo vivasvate brahman bhāsvate viṣṇutejase| jagatsavitre śucaye savitre karmadāyine

57.179

ततः कृताञ्जलिर्भूत्वा पठित्वा मन्त्रमीरितम्। एकाग्रमनसा वाग्भिरच्छिद्रमवधारयेत्

tataḥ kṛtāñjalirbhūtvā paṭhitvā mantramīritam| ekāgramanasā vāgbhiracchidramavadhārayet

57.180

यज्ञच्चिद्रं तपश्छिद्रं यच्छिद्रं पूजने मम। सर्वं तदच्छिद्रमस्तु भास्करस्य प्रसादतः

yajñaccidraṃ tapaśchidraṃ yacchidraṃ pūjane mama| sarvaṃ tadacchidramastu bhāskarasya prasādataḥ

57.181

ततस्तु पुष्पनैवेद्य तोयपात्रादिकं च यत्। देवीबीजेन तत्सर्वं पुनरेव विलोकयेत्

tatastu puṣpanaivedya toyapātrādikaṃ ca yat| devībījena tatsarvaṃ punareva vilokayet

57.182

हस्तेन चक्षुषा वापि यत्र यत्र कृतः पुरा। मन्त्रन्यासस्तत्र तत्र विसृष्टिरमुना भवेत्

hastena cakṣuṣā vāpi yatra yatra kṛtaḥ purā| mantranyāsastatra tatra visṛṣṭiramunā bhavet

57.183

प्रान्तादिपञ्चमो वह्निबीजषष्ठस्वराहितः। तथोपान्तं वाग्भवाद्यं दुर्गाबीजं प्रचक्षते

prāntādipañcamo vahnibījaṣaṣṭhasvarāhitaḥ| tathopāntaṃ vāgbhavādyaṃ durgābījaṃ pracakṣate

57.184

स्थण्डिले ज्वलदग्नौ च तोये सूर्यमरीचिषु। प्रतिमासु च शुद्धासु शालग्रामशिलासु च

sthaṇḍile jvaladagnau ca toye sūryamarīciṣu| pratimāsu ca śuddhāsu śālagrāmaśilāsu ca

57.185

शिवलिंगे शिलायां तु पूजा कार्या विभूतये। सर्वत्र मण्डलन्यासं कुर्यादेकाग्रमानसः

śivaliṃge śilāyāṃ tu pūjā kāryā vibhūtaye| sarvatra maṇḍalanyāsaṃ kuryādekāgramānasaḥ

57.186

योगपीठस्य बीजेन स्थण्डिलादिषु साधकः। वासुदेवस्य रुद्रस्य ब्रह्मणो मिहिरस्य च

yogapīṭhasya bījena sthaṇḍilādiṣu sādhakaḥ| vāsudevasya rudrasya brahmaṇo mihirasya ca

57.187

कुर्यात् सर्वत्र पूजासु प्रतिपत्तिमिमां बुधः। एवं यः पूजयेद् विष्णुममीभिः प्रतिपत्तिभिः

kuryāt sarvatra pūjāsu pratipattimimāṃ budhaḥ| evaṃ yaḥ pūjayed viṣṇumamībhiḥ pratipattibhiḥ

57.188

चतुर्वर्गप्रदस्तस्य न चिराज्जायते हरिः। शिवो वा मिहिरो वापि येऽन्ये लम्बोदरादयः

caturvargapradastasya na cirājjāyate hariḥ| śivo vā mihiro vāpi ye'nye lambodarādayaḥ

57.189

प्रसीदन्ति सुराः सर्वे पूजाया विधिनामुना। विशेषतो महादेवी महामाया जगन्मयी

prasīdanti surāḥ sarve pūjāyā vidhināmunā| viśeṣato mahādevī mahāmāyā jaganmayī

57.190

प्रतिपत्तिमिमां नित्यं स्पृहयत्येव पूजने। एवं यः कुरुते पूजां सम्यक् स फलभाग्भवेत्

pratipattimimāṃ nityaṃ spṛhayatyeva pūjane| evaṃ yaḥ kurute pūjāṃ samyak sa phalabhāgbhavet

57.191

एतैर्विहीना या पूजा ततोऽल्पापं फलं भवेत्। अङ्गहीनस्तु पुरुषो न सम्यग्याझिको यथा

etairvihīnā yā pūjā tato'lpāpaṃ phalaṃ bhavet| aṅgahīnastu puruṣo na samyagyājhiko yathā

57.192

अंगहीना तथा पूजा न सम्यक् फलभाग्भवेत्। इदं रहस्यं परममिदं स्वस्त्ययनं परम्। मन्त्रवेदमयं शुद्धं सर्वपापप्रणाशनम्

aṃgahīnā tathā pūjā na samyak phalabhāgbhavet| idaṃ rahasyaṃ paramamidaṃ svastyayanaṃ param| mantravedamayaṃ śuddhaṃ sarvapāpapraṇāśanam

57.193

यः श्रावयेद् ब्राह्मणसन्निधाने श्राद्धेषु यज्ञे सुरपूजनेषु। सम्यक् फलं तस्य लभेत् स कर्मणो विनापि पूजां तदनन्तरमश्नुते

yaḥ śrāvayed brāhmaṇasannidhāne śrāddheṣu yajñe surapūjaneṣu| samyak phalaṃ tasya labhet sa karmaṇo vināpi pūjāṃ tadanantaramaśnute

अध्यायः ५८

58.1

श्री भगवानुवाच।। देव्यास्तन्त्रं विशेषेण शृणुतं साम्प्रतं युवाम्। येन चाराधिता देवी नचिराद्वरदा भवेत

śrī bhagavānuvāca|| devyāstantraṃ viśeṣeṇa śṛṇutaṃ sāmprataṃ yuvām| yena cārādhitā devī nacirādvaradā bhaveta

58.2

पूर्वतन्त्राद्विशेषण तथा वै तन्त्रमुत्तरम्। विशेषेण च सामान्यात् कथितं भवतोः पुरा

pūrvatantrādviśeṣaṇa tathā vai tantramuttaram| viśeṣeṇa ca sāmānyāt kathitaṃ bhavatoḥ purā

58.3

पुनर्देव्या विशेषेण पूजायां भक्तिकर्मणि। यानि तन्त्राणि शेषाणि तानि वक्ष्याम्यहं पुनः

punardevyā viśeṣeṇa pūjāyāṃ bhaktikarmaṇi| yāni tantrāṇi śeṣāṇi tāni vakṣyāmyahaṃ punaḥ

58.4

यः कुर्यात् तु महामायाभक्तिमेकाग्रमानसः। अङ्गिना वाङ्गिमन्त्रेण तेन कार्यमिदं शुभम्

yaḥ kuryāt tu mahāmāyābhaktimekāgramānasaḥ| aṅginā vāṅgimantreṇa tena kāryamidaṃ śubham

58.5

फलं पुष्पं च ताम्बूलमन्नपानादिकं च यत्। अदत्त्वा तु महादेव्यै न भोक्तव्य कदाचन

phalaṃ puṣpaṃ ca tāmbūlamannapānādikaṃ ca yat| adattvā tu mahādevyai na bhoktavya kadācana

58.6

पथि वा पर्वताग्रे वा सभायामपि साधकः। यथा तथा निवेद्यैव स्वमर्थमुपकल्पयेत्

pathi vā parvatāgre vā sabhāyāmapi sādhakaḥ| yathā tathā nivedyaiva svamarthamupakalpayet

58.7

दृष्ट्वैव मदिराभाण्डं रक्तवर्णास्तथा स्त्रियः । सिंहं शवं रक्तपद्मं व्याघ्रवाराणसङ्गमम्

dṛṣṭvaiva madirābhāṇḍaṃ raktavarṇāstathā striyaḥ | siṃhaṃ śavaṃ raktapadmaṃ vyāghravārāṇasaṅgamam

58.8

गुरुं राजानमथवा महामायां ततो नमेत्। पतिव्रतायां भार्यायां सदैव ऋतुसङ्गमः

guruṃ rājānamathavā mahāmāyāṃ tato namet| pativratāyāṃ bhāryāyāṃ sadaiva ṛtusaṅgamaḥ

58.9

क्रियते चण्डिकां ध्यात्वा तदा कार्यो विभूतये। शान्तिकं पौष्टिकं वापि तथेष्टापूर्त्तकर्मणी

kriyate caṇḍikāṃ dhyātvā tadā kāryo vibhūtaye| śāntikaṃ pauṣṭikaṃ vāpi tatheṣṭāpūrttakarmaṇī

58.10

यदा कुर्यात् तदा नत्वा देवीयात्रां समाचरेत्। तौर्य्यत्रिकं यदा पश्येत् केवलं गीतमेव वा

yadā kuryāt tadā natvā devīyātrāṃ samācaret| tauryyatrikaṃ yadā paśyet kevalaṃ gītameva vā

58.11

तच्च देव्यै निवेद्यैव कर्तव्यं स्वोपयोजनम्। यदेव भूषणं वासो मलयोद्भवमेव वा

tacca devyai nivedyaiva kartavyaṃ svopayojanam| yadeva bhūṣaṇaṃ vāso malayodbhavameva vā

58.12

स्वकाये परियुञ्जीत तत्र मन्त्रं धिया न्यसेत। व्यायामे च विधाने च सभायां वा जले स्थले

svakāye pariyuñjīta tatra mantraṃ dhiyā nyaseta| vyāyāme ca vidhāne ca sabhāyāṃ vā jale sthale

58.13

यत्र यत्र स्वयं गच्छेत् तत्र देवीं सदा स्मरेत्। यद् यत् कर्म तु पूजाङ्गं तत्तन्मन्त्रेण चाचरेत्

yatra yatra svayaṃ gacchet tatra devīṃ sadā smaret| yad yat karma tu pūjāṅgaṃ tattanmantreṇa cācaret

58.14

मन्त्रहीनं पूजनाङ्गं कर्म यत् तत्तु निष्फलम्। यस्मिन् कर्मणि योद्दिष्टो मन्त्रर्पूजासु भैरव

mantrahīnaṃ pūjanāṅgaṃ karma yat tattu niṣphalam| yasmin karmaṇi yoddiṣṭo mantrarpūjāsu bhairava

58.15

नैवेद्यालोकमन्त्रेण तत् तत् कर्म समाचरेत्। देव्यास्तु मण्डलन्यासमिष्टमन्त्रेण चाचरेत्

naivedyālokamantreṇa tat tat karma samācaret| devyāstu maṇḍalanyāsamiṣṭamantreṇa cācaret

58.16

पूजान्ते मण्डलं लिप्त्वा तिलकं तेन कारयेत् । सर्ववश्येन मन्त्रेण धर्मकामार्थदायिना

pūjānte maṇḍalaṃ liptvā tilakaṃ tena kārayet | sarvavaśyena mantreṇa dharmakāmārthadāyinā

58.17

बलिदाने बलिं छित्वा खड्गस्थै रुधिरैः स्वकैः। सर्ववश्येन मन्त्रेण ललाटे तिलकं न्यसेत्

balidāne baliṃ chitvā khaḍgasthai rudhiraiḥ svakaiḥ| sarvavaśyena mantreṇa lalāṭe tilakaṃ nyaset

58.18

जगद्‌वशे भवेत् तस्य चतुर्थः कस्य वह्निना । षष्ठस्वरेण संयुक्तः कलाबिन्दुसमन्वितः

jagadvaśe bhavet tasya caturthaḥ kasya vahninā | ṣaṣṭhasvareṇa saṃyuktaḥ kalābindusamanvitaḥ

58.19

अथोपान्तस्थकारान्तः सपरोऽपि तथा पुनः। द्विर्मोहीति हकारास्य तुर्यो द्विस्वरसंयुतः

athopāntasthakārāntaḥ saparo'pi tathā punaḥ| dvirmohīti hakārāsya turyo dvisvarasaṃyutaḥ

58.20

तृतीयवर्गप्रान्तेन तृतीयस्वरसंज्ञिना। पूरितान्तो द्विधा वर्णस्तथा वादिचतुर्थकः

tṛtīyavargaprāntena tṛtīyasvarasaṃjñinā| pūritānto dvidhā varṇastathā vādicaturthakaḥ

58.21

स्वरो द्वितीयश्च तथा क्षोभशब्दः पुरः सरः। पुरेति सहितः सोऽपि मित्रं शत्रुश्च राक्षसः

svaro dvitīyaśca tathā kṣobhaśabdaḥ puraḥ saraḥ| pureti sahitaḥ so'pi mitraṃ śatruśca rākṣasaḥ

58.22

दक्षप्रजा तथा राजा सर्वशास्त्र इति श्रुतः। विनापि पूजनं कुर्याद् यो रहिस्तिलकं नरः

dakṣaprajā tathā rājā sarvaśāstra iti śrutaḥ| vināpi pūjanaṃ kuryād yo rahistilakaṃ naraḥ

58.23

मन्त्रेणानेन सततं सर्वं तस्य वशे भवेत्। राजा वा राजुपत्रो वा स्त्रियो वा यक्षराक्षसाः

mantreṇānena satataṃ sarvaṃ tasya vaśe bhavet| rājā vā rājupatro vā striyo vā yakṣarākṣasāḥ

58.24

सर्वे तस्य वशं यान्ति भूतग्रामाश्चतुर्विधाः। प्रवासे पथि वा दुर्गे स्थानापाप्तौ जलेऽपि वा

sarve tasya vaśaṃ yānti bhūtagrāmāścaturvidhāḥ| pravāse pathi vā durge sthānāpāptau jale'pi vā

58.25

कारागारे निबद्धो वा प्रायोवेशगतोऽपि वा। कुर्यात् तत्र महामायापूजां वै मानसीं बुधः

kārāgāre nibaddho vā prāyoveśagato'pi vā| kuryāt tatra mahāmāyāpūjāṃ vai mānasīṃ budhaḥ

58.26

मनोभये समुत्पन्ने सिंहव्याघ्रसमाकुले। परचक्रागमे वापि कुर्यान्मानसपूजनम्

manobhaye samutpanne siṃhavyāghrasamākule| paracakrāgame vāpi kuryānmānasapūjanam

58.27

मनसा हृदयस्यान्तर्ध्यात्वा योगाख्यपीठकम्। तत्रैव पृथिवीमध्ये पूजां तत्र समाचरेत्

manasā hṛdayasyāntardhyātvā yogākhyapīṭhakam| tatraiva pṛthivīmadhye pūjāṃ tatra samācaret

58.28

मैत्रं प्रसाधनं स्नानं दन्तधावनकर्म वै। अन्यच्च सर्वं मनसा कृत्वा कुर्याच्च पूजनम्

maitraṃ prasādhanaṃ snānaṃ dantadhāvanakarma vai| anyacca sarvaṃ manasā kṛtvā kuryācca pūjanam

58.29

पश्चात् पुष्पादिभिः पूजा बहिर्देशे विधीयते। तथा हृद्यपि कर्तव्या सर्वाश्च प्रतिपत्तयः

paścāt puṣpādibhiḥ pūjā bahirdeśe vidhīyate| tathā hṛdyapi kartavyā sarvāśca pratipattayaḥ

58.30

अष्टम्यां सततं देवीयाजकः स्यात् सदा व्रती। नवम्यां तु तथा पूजा कर्तव्या निजशोणितैः

aṣṭamyāṃ satataṃ devīyājakaḥ syāt sadā vratī| navamyāṃ tu tathā pūjā kartavyā nijaśoṇitaiḥ

58.31

लिङ्गस्थां पूजयेद् देवीं पुस्तकस्थां तथैव च। स्थण्डिलस्थां महामायां पादुकाप्रतिमासु च

liṅgasthāṃ pūjayed devīṃ pustakasthāṃ tathaiva ca| sthaṇḍilasthāṃ mahāmāyāṃ pādukāpratimāsu ca

58.32

चित्रे च त्रिशिखे खड्गं जलस्थां वापि पूजयेत्। पञ्चाशदङ्गुलं खड्गं त्रिशिखं च त्रिशूलकम्

citre ca triśikhe khaḍgaṃ jalasthāṃ vāpi pūjayet| pañcāśadaṅgulaṃ khaḍgaṃ triśikhaṃ ca triśūlakam

58.33

शिलायां पर्वतस्याग्रे तथा पर्वतगह्वरे। देवीं सम्पूजयेन्नित्यं भक्तिश्रद्धासमन्वितः

śilāyāṃ parvatasyāgre tathā parvatagahvare| devīṃ sampūjayennityaṃ bhaktiśraddhāsamanvitaḥ

58.34

वाराणस्यां सदा पूजा सम्पूर्णफलदायिनी। ततस्तद्‌द्विगुणा प्रोक्ता पुरुषोत्तमसन्निधौ

vārāṇasyāṃ sadā pūjā sampūrṇaphaladāyinī| tatastaddviguṇā proktā puruṣottamasannidhau

58.35

ततोऽपि द्विगुणा प्रोक्ता द्वारावत्यां विशेषतः। सर्वक्षेत्रेषु तीर्थेषु पूजा द्वारावतीसमा

tato'pi dviguṇā proktā dvārāvatyāṃ viśeṣataḥ| sarvakṣetreṣu tīrtheṣu pūjā dvārāvatīsamā

58.36

विन्ध्ये शतगुणा प्रोक्ता गङ्गायामपि तत्समा। आर्यावर्ते मध्यदेशे ब्रह्मावर्ते तथैव च

vindhye śataguṇā proktā gaṅgāyāmapi tatsamā| āryāvarte madhyadeśe brahmāvarte tathaiva ca

58.37

विन्ध्यवत् फलदा पूजा प्रयागे पुष्करे तथा। ततश्चतुर्गुणा प्रोक्ता करतोया नदीजले

vindhyavat phaladā pūjā prayāge puṣkare tathā| tataścaturguṇā proktā karatoyā nadījale

58.38

तस्माच्चतुर्गुणफला नन्दिकुण्डे च भैरव। ततश्चतुर्गुणा प्रोक्ता जल्पिषे श्वरसन्निधौ

tasmāccaturguṇaphalā nandikuṇḍe ca bhairava| tataścaturguṇā proktā jalpiṣe śvarasannidhau

58.39

तत्र सिद्धेश्वरीयोनौ ततोऽपि द्विगुणा स्मृता। ततश्चतुर्गुणा प्रोक्ता लौहित्यनदपाथसि

tatra siddheśvarīyonau tato'pi dviguṇā smṛtā| tataścaturguṇā proktā lauhityanadapāthasi

58.40

तत्समा कामरूपे तु सर्वत्रैव जले स्थले। सर्वश्रेष्ठो यता विष्णुर्लक्ष्मीः सर्वोत्तमा यथा

tatsamā kāmarūpe tu sarvatraiva jale sthale| sarvaśreṣṭho yatā viṣṇurlakṣmīḥ sarvottamā yathā

58.41

देवीपूजा तथा शस्ता कामरूपे सुरालये। देवीक्षेत्रं कामरूपं विद्यतेऽन्यत्र ततत्समम्

devīpūjā tathā śastā kāmarūpe surālaye| devīkṣetraṃ kāmarūpaṃ vidyate'nyatra tatatsamam

58.42

अन्यत्र विरला देवी कामरूपे गृहे गृहे। ततः शतगुणा प्रोक्ता नीलकूटस्य मस्तके

anyatra viralā devī kāmarūpe gṛhe gṛhe| tataḥ śataguṇā proktā nīlakūṭasya mastake

58.43

ततोऽपि द्विगुणा प्रोक्ता हेरुके शिवलिङ्गके। ततोऽपि द्विगुणा प्रोक्ता शैलपुत्र्यादियोनिषु

tato'pi dviguṇā proktā heruke śivaliṅgake| tato'pi dviguṇā proktā śailaputryādiyoniṣu

58.44

ततः शतगुणा प्रोक्ता कामाख्यायोनिमण्डले। कामाख्यायां महामायापूजां यः कृतवान् सकृत्

tataḥ śataguṇā proktā kāmākhyāyonimaṇḍale| kāmākhyāyāṃ mahāmāyāpūjāṃ yaḥ kṛtavān sakṛt

58.45

स चेह लभते कामान् परत्र शिवरूपताम्। न तस्य सदृशोऽन्योऽस्ति कृत्यं तस्य न विद्यते

sa ceha labhate kāmān paratra śivarūpatām| na tasya sadṛśo'nyo'sti kṛtyaṃ tasya na vidyate

58.46

वाञ्छितार्थमवाप्येह चिरायुरभिजायते। वायोरिव गतिस्तस्य भवेदन्यैरबाधिता

vāñchitārthamavāpyeha cirāyurabhijāyate| vāyoriva gatistasya bhavedanyairabādhitā

58.47

सङ्ग्रामे शास्त्रवादे वा दुर्जयः स च जायते। वैष्णवीतन्त्रमन्त्रेण कामाख्यायोनिमण्डले। सकृत् तु पूजनं कृत्वा फलं शतगुणं लभेत्

saṅgrāme śāstravāde vā durjayaḥ sa ca jāyate| vaiṣṇavītantramantreṇa kāmākhyāyonimaṇḍale| sakṛt tu pūjanaṃ kṛtvā phalaṃ śataguṇaṃ labhet

58.48

मूलमूर्तिर्महामाया योगनिन्द्रा जगन्मयी। तस्यास्तु वैष्णवीतन्त्रं मन्त्रं प्रतिपादितम्

mūlamūrtirmahāmāyā yoganindrā jaganmayī| tasyāstu vaiṣṇavītantraṃ mantraṃ pratipāditam

58.49

अन्या या मूर्तयः प्रोक्ताः शैलपुत्र्यादयोऽपराः। तस्या एव विभागास्तास्तच्छरीरविनिर्गताः

anyā yā mūrtayaḥ proktāḥ śailaputryādayo'parāḥ| tasyā eva vibhāgāstāstaccharīravinirgatāḥ

58.50

निःसरन्ति यथा नित्यं सूर्यबिम्बान्मरीचयः। देव्यास्तथोग्रचण्डाद्या महामायाशरोरतः

niḥsaranti yathā nityaṃ sūryabimbānmarīcayaḥ| devyāstathogracaṇḍādyā mahāmāyāśarorataḥ

58.51

तासामेवाङ्गरूपाणि वक्तव्यानि मया तव । एकैव तु महामाया कार्यार्थं भिन्नतां गता

tāsāmevāṅgarūpāṇi vaktavyāni mayā tava | ekaiva tu mahāmāyā kāryārthaṃ bhinnatāṃ gatā

58.52

कामाख्या तु महामाया मूलमूर्तिः प्रगीयते। पीठैर्भिन्नाह्वया सा तु महामाया प्रगोयते

kāmākhyā tu mahāmāyā mūlamūrtiḥ pragīyate| pīṭhairbhinnāhvayā sā tu mahāmāyā pragoyate

58.53

एक एव यथा विष्णुर्नित्यत्वाद् हि सनातनः। जनानामर्दनात् सोऽपि जनार्दन इति श्रुतः

eka eva yathā viṣṇurnityatvād hi sanātanaḥ| janānāmardanāt so'pi janārdana iti śrutaḥ

58.54

तथैव सा महामाया कामार्थं सङ्गता गिरौ। कामाख्येति सदा देवैर्गद्यते सततं नरैः

tathaiva sā mahāmāyā kāmārthaṃ saṅgatā girau| kāmākhyeti sadā devairgadyate satataṃ naraiḥ

58.55

यथा हि पुरुषः कोऽपि च्छत्रो च्छत्रग्रहाद् भवेत्। स्नापकः स्नानकाले वै कामाख्यापि तथाह्वया

yathā hi puruṣaḥ ko'pi cchatro cchatragrahād bhavet| snāpakaḥ snānakāle vai kāmākhyāpi tathāhvayā

58.56

महामायाशरीरं तु कामार्थं समुपस्थितम्। लोहितैः कुङ्कुमैः पीतं कामार्थमुपयोजितैः

mahāmāyāśarīraṃ tu kāmārthaṃ samupasthitam| lohitaiḥ kuṅkumaiḥ pītaṃ kāmārthamupayojitaiḥ

58.57

खड्गं त्यक्त्वा कामकाले सा गृह्णानि स्रजं स्वयम्। यदा तु त्यक्तकामा सा तदा स्यादसिधारिणी

khaḍgaṃ tyaktvā kāmakāle sā gṛhṇāni srajaṃ svayam| yadā tu tyaktakāmā sā tadā syādasidhāriṇī

58.58

कामकाले शिवप्रेते न्यस्तलोहितपङ्कजे। रमते त्यक्ताकामा तु सितप्रेतोपरि स्थिता

kāmakāle śivaprete nyastalohitapaṅkaje| ramate tyaktākāmā tu sitapretopari sthitā

58.59

तथैवेतस्ततो गत्या सिंहस्था कामदा भवेत्। कदाचित् सा सितप्रेते कदाचिद्रक्तपङ्कजे

tathaivetastato gatyā siṃhasthā kāmadā bhavet| kadācit sā sitaprete kadācidraktapaṅkaje

58.60

कदाचित् केशरीपृष्ठे रमते कामरूपिणी। यदा लोहितपद्मस्था तथाग्रे केशरी चरः

kadācit keśarīpṛṣṭhe ramate kāmarūpiṇī| yadā lohitapadmasthā tathāgre keśarī caraḥ

58.61

यदा प्रेतगता देवी तदाग्रेऽन्यं निरीक्षते। महामायास्वरूपेण यदा सा वरदा भवेत्

yadā pretagatā devī tadāgre'nyaṃ nirīkṣate| mahāmāyāsvarūpeṇa yadā sā varadā bhavet

58.62

पूजाकाले तदा प्रेतपद्मसिंहोपरि स्थिता। रक्तपद्मे यदा ध्यायेत् तदाग्रे चिन्तयेद्धरिम्

pūjākāle tadā pretapadmasiṃhopari sthitā| raktapadme yadā dhyāyet tadāgre cintayeddharim

58.63

यदा ध्यायेद्धरौ चान्यद्वयमग्रे विचिन्तयेत्। त्रिषु ध्यातेषु युगपत् प्रेतपद्महरै क्रमात्

yadā dhyāyeddharau cānyadvayamagre vicintayet| triṣu dhyāteṣu yugapat pretapadmaharai kramāt

58.64

स्थितेषु कामदा देवी तेषु ध्यायेन कामदाम्। एकैकस्मिन्नपि तथा यथावच्छिन्तयेच्छिवाम्

sthiteṣu kāmadā devī teṣu dhyāyena kāmadām| ekaikasminnapi tathā yathāvacchintayecchivām

58.65

एका समस्ता जगतां प्रकृतिः सा यतस्ततः। विष्णुब्रह्मशिवैर्देवैर्ध्रियते सा जगन्मयी

ekā samastā jagatāṃ prakṛtiḥ sā yatastataḥ| viṣṇubrahmaśivairdevairdhriyate sā jaganmayī

58.66

सितप्रेतो महादेवो ब्रह्मलोहितपङ्कजम्। हरिर्हरिस्तु विज्ञेयो वाहनानि महौजसः

sitapreto mahādevo brahmalohitapaṅkajam| harirharistu vijñeyo vāhanāni mahaujasaḥ

58.67

स्वमूर्त्या वाहनत्वं तु तेषां यस्मान्न युज्यते। तस्मान्मूर्त्यन्तरं कृत्वा वाहनत्वं गतास्त्रयः

svamūrtyā vāhanatvaṃ tu teṣāṃ yasmānna yujyate| tasmānmūrtyantaraṃ kṛtvā vāhanatvaṃ gatāstrayaḥ

58.68

यस्मिन् यस्मिन् महामाया प्रीणाति सततं शिवा। तेन तेनैव रूपेम आसनान्यभवंस्त्रयः

yasmin yasmin mahāmāyā prīṇāti satataṃ śivā| tena tenaiva rūpema āsanānyabhavaṃstrayaḥ

58.69

सिंहोपरि स्थितं पद्‌मं रक्तं तस्योर्ध्वगः शिवः। तस्योपरि महामाया वरदाऽभयदायिनी

siṃhopari sthitaṃ padmaṃ raktaṃ tasyordhvagaḥ śivaḥ| tasyopari mahāmāyā varadā'bhayadāyinī

58.70

एवं रूपेण यो ध्यात्वा पूजयेत् सततं शिवाम्। ब्रह्मविष्णुशिवास्तेन पूजिताः स्युरसंशयम्

evaṃ rūpeṇa yo dhyātvā pūjayet satataṃ śivām| brahmaviṣṇuśivāstena pūjitāḥ syurasaṃśayam

58.71

एवं सदा महामाया कामाख्या चैकरूपिणी। ध्यानतो रूपतो भिन्ना तस्मात्तां तत्र पूजयेत्

evaṃ sadā mahāmāyā kāmākhyā caikarūpiṇī| dhyānato rūpato bhinnā tasmāttāṃ tatra pūjayet

58.72

एवं विशेषतन्त्राणि दुर्गायाः कथितानि वाम्। अङ्गमन्त्राणि तस्यास्तु श्रूयतां नरसत्तमौ

evaṃ viśeṣatantrāṇi durgāyāḥ kathitāni vām| aṅgamantrāṇi tasyāstu śrūyatāṃ narasattamau

अध्यायः ५९

2.59.1

श्री भगवानुवाच।। अङ्गमन्त्राण्यहं वक्ष्ये चण्डिकाया विशेषतः। यैः समाराधिता देवी चतुवंर्गप्रदा भवेत्

śrī bhagavānuvāca|| aṅgamantrāṇyahaṃ vakṣye caṇḍikāyā viśeṣataḥ| yaiḥ samārādhitā devī catuvaṃrgapradā bhavet

2.59.2

तालव्यान्तो युतः षष्ठस्वरबिन्द्विन्दुवह्निभिः । तथोपान्तः स्वरस्त्वेते बाह्यं वाग्‌भवमेव च

tālavyānto yutaḥ ṣaṣṭhasvarabindvinduvahnibhiḥ | tathopāntaḥ svarastvete bāhyaṃ vāgbhavameva ca

2.59.3

नेत्रबीजं चण्डिकायास्त्रयमेतत् प्रकीर्तितम्। वामललाटदाक्षिण्यनेत्रेषु त्रितयं क्रमात्

netrabījaṃ caṇḍikāyāstrayametat prakīrtitam| vāmalalāṭadākṣiṇyanetreṣu tritayaṃ kramāt

2.59.4

धर्मार्थकाममोक्षाणां सर्वदा कारणं परम्। मन्त्रमेतन्महगुह्यं दुर्गाबीजमिति स्मृतम्

dharmārthakāmamokṣāṇāṃ sarvadā kāraṇaṃ param| mantrametanmahaguhyaṃ durgābījamiti smṛtam

2.59.5

यदा कात्यायानमुनेराश्रमेषु दिवौकसाम् । तेजोभिर्धृतकायाभूद् देवी देवौघसंस्तुता

yadā kātyāyānamunerāśrameṣu divaukasām | tejobhirdhṛtakāyābhūd devī devaughasaṃstutā

2.59.6

तदा नेत्रत्रयाद् देव्या मूलमूर्तिर्विनिः सृता। तेजोमयी जगद्धात्री महिषासुरघातिनी

tadā netratrayād devyā mūlamūrtirviniḥ sṛtā| tejomayī jagaddhātrī mahiṣāsuraghātinī

2.59.7

तेजोभिः सर्वदेवानां सा धृत्वा वपुरुत्तमम्। अस्त्राण्यनेकान्यादाय देवैर्दत्तानि भागशः

tejobhiḥ sarvadevānāṃ sā dhṛtvā vapuruttamam| astrāṇyanekānyādāya devairdattāni bhāgaśaḥ

2.59.8

सगणं सानुवन्धं च सामात्यबलवाहनम्। ब्रह्माद्यैः संस्तुता देवी जघान महिषासुरम्

sagaṇaṃ sānuvandhaṃ ca sāmātyabalavāhanam| brahmādyaiḥ saṃstutā devī jaghāna mahiṣāsuram

2.59.9

हते तु महिषे देवी पूजिता त्रिदशैस्ततः। अनेनैव तु मन्त्रेण लोके ख्यातिं च सा गता

hate tu mahiṣe devī pūjitā tridaśaistataḥ| anenaiva tu mantreṇa loke khyātiṃ ca sā gatā

2.59.10

ततः प्रभृति सा मूर्तिः सर्वैः सर्वत्र पूज्यते। मूलमूर्त्तिः सुगुप्ताभूत् स्वमूर्त्या ख्यातिमागता

tataḥ prabhṛti sā mūrtiḥ sarvaiḥ sarvatra pūjyate| mūlamūrttiḥ suguptābhūt svamūrtyā khyātimāgatā

2.59.11

देवानां वरदानेन ब्रह्माद्यैरुपयोजनात्। यन्मूर्तिः पूज्यते सर्वैस्तां मूर्तिं शृणु भैरव

devānāṃ varadānena brahmādyairupayojanāt| yanmūrtiḥ pūjyate sarvaistāṃ mūrtiṃ śṛṇu bhairava

2.59.12

जटाजूटसमायुक्तामर्द्धेन्दुकृतशेखराम्। लोचनत्रयसंयुक्तां पूर्णेन्दुसदृशाननाम्

jaṭājūṭasamāyuktāmarddhendukṛtaśekharām| locanatrayasaṃyuktāṃ pūrṇendusadṛśānanām

2.59.13

तप्तकाञ्चनवर्णाभां सुप्रतिष्ठां सुलोचनाम्। नवयौवनसम्पन्नां सर्वाभरणभूषिताम्

taptakāñcanavarṇābhāṃ supratiṣṭhāṃ sulocanām| navayauvanasampannāṃ sarvābharaṇabhūṣitām

2.59.14

सुचारुदशनां तीक्ष्णां पीनोन्नतपयोधराम्। त्रिभङ्गस्थानसंस्थानां महिषासुरमर्दिनीम्

sucārudaśanāṃ tīkṣṇāṃ pīnonnatapayodharām| tribhaṅgasthānasaṃsthānāṃ mahiṣāsuramardinīm

2.59.15

मृणालायतसंस्पर्शदशबाहुसमन्विताम्। त्रिशूलं दक्षिणे देयं खड्गं चक्रं क्रमादधः

mṛṇālāyatasaṃsparśadaśabāhusamanvitām| triśūlaṃ dakṣiṇe deyaṃ khaḍgaṃ cakraṃ kramādadhaḥ

2.59.16

तीक्ष्णबाणं तथा शक्तिं बाहुसंघेषु सङ्गताम्। खेटकं पूर्णचापं च पाशं चाङ्कुशमूर्धतः

tīkṣṇabāṇaṃ tathā śaktiṃ bāhusaṃgheṣu saṅgatām| kheṭakaṃ pūrṇacāpaṃ ca pāśaṃ cāṅkuśamūrdhataḥ

2.59.17

घण्टां च परशुं चापि वामेऽधः प्रतियोजयेत्। अधस्तान्महिषं तद्वद्विशिरस्कं प्रदर्शयेत्

ghaṇṭāṃ ca paraśuṃ cāpi vāme'dhaḥ pratiyojayet| adhastānmahiṣaṃ tadvadviśiraskaṃ pradarśayet

2.59.18

शिरश्छेदोद्भवं तद्वद्‌दानवं खड्गपाणिनम्। हृदि शूलेन निर्भिन्नं निर्यदन्त्रविभूषितम्

śiraśchedodbhavaṃ tadvaddānavaṃ khaḍgapāṇinam| hṛdi śūlena nirbhinnaṃ niryadantravibhūṣitam

2.59.19

रक्तरक्तोकृताङ्गं च रक्तविस्फुरितेक्षणम्। वेष्टितं नागपाशेन भ्रुकुटीकुटिलाननम्

raktaraktokṛtāṅgaṃ ca raktavisphuritekṣaṇam| veṣṭitaṃ nāgapāśena bhrukuṭīkuṭilānanam

2.59.20

सपाशवामहस्तेन धृकेशं च दुर्गया। वमद्रुधिरवक्त्रं च देव्याः सिंहं प्रदर्शयेत्

sapāśavāmahastena dhṛkeśaṃ ca durgayā| vamadrudhiravaktraṃ ca devyāḥ siṃhaṃ pradarśayet

2.59.21

देव्यास्तु दक्षिणं पादं समं सिंहोपरि स्थितम्। किञ्चिदूर्ध्वं तथा वाममङ्गुष्ठं महिषोपरि

devyāstu dakṣiṇaṃ pādaṃ samaṃ siṃhopari sthitam| kiñcidūrdhvaṃ tathā vāmamaṅguṣṭhaṃ mahiṣopari

2.59.22

उग्रचण्डा प्रचण्डा च चण्डोग्रा चण्डनायिका। चण्डा चण्डवती चैव चामुण्डा चण्डिका तथा

ugracaṇḍā pracaṇḍā ca caṇḍogrā caṇḍanāyikā| caṇḍā caṇḍavatī caiva cāmuṇḍā caṇḍikā tathā

2.59.23

आभिः शक्तिभिरष्टाभिः सततं परिवेष्टिताम्। चिन्तयेत् सततं देवीं धर्मकामार्थमोक्षदाम्

ābhiḥ śaktibhiraṣṭābhiḥ satataṃ pariveṣṭitām| cintayet satataṃ devīṃ dharmakāmārthamokṣadām

2.59.24

एतस्याश्चाङ्गमन्त्रं तु दुर्गातन्त्रमिति श्रुतम्। शृणुष्वैकमना भूत्वा धर्मकामार्थसाधनम्

etasyāścāṅgamantraṃ tu durgātantramiti śrutam| śṛṇuṣvaikamanā bhūtvā dharmakāmārthasādhanam

2.59.25

वह्निभार्या स्वरः षष्ठो हान्तः प्रान्तोऽग्निरेव च। दुर्गादिरिति सोङ्कारं दुर्गामन्त्रं मिति श्रुतम्

vahnibhāryā svaraḥ ṣaṣṭho hāntaḥ prānto'gnireva ca| durgādiriti soṅkāraṃ durgāmantraṃ miti śrutam

2.59.26

रवौ मकरराशिस्थे या भवेत् सितपञ्चमी। तस्यामनेन मन्त्रेण सम्पूज्य विधिवच्छिवाम्

ravau makararāśisthe yā bhavet sitapañcamī| tasyāmanena mantreṇa sampūjya vidhivacchivām

2.59.27

शुक्लाष्टम्यां पुनर्देवीं पूजयित्वा यथाविधि। नवम्यां बलिदानानि प्रभूतानि समाचरेत्

śuklāṣṭamyāṃ punardevīṃ pūjayitvā yathāvidhi| navamyāṃ balidānāni prabhūtāni samācaret

2.59.28

सन्ध्यायां च बलिं कुर्याग्निजगात्रासृगुक्षितम्। एवं कृते तु कल्याणैर्युक्तो नित्यं प्रमोदते

sandhyāyāṃ ca baliṃ kuryāgnijagātrāsṛgukṣitam| evaṃ kṛte tu kalyāṇairyukto nityaṃ pramodate

2.59.29

पुत्रपौत्रसमृद्धस्तु धनधान्यसमृद्धिभिः। दीर्घायुः सर्वसुभगो लोकेऽस्मिन् स च जायते

putrapautrasamṛddhastu dhanadhānyasamṛddhibhiḥ| dīrghāyuḥ sarvasubhago loke'smin sa ca jāyate

2.59.30

सिताष्टम्यां तु चैत्रस्य पुष्पैस्तत्कालसम्भवैः। अशोकैरपि यः कुर्यान्मत्रेणानेन पूजनम्

sitāṣṭamyāṃ tu caitrasya puṣpaistatkālasambhavaiḥ| aśokairapi yaḥ kuryānmatreṇānena pūjanam

2.59.31

न तस्य जायते शोको रोगो वाप्यथ दुर्गतिः। ज्यैष्ठे तु शुक्लपक्षस्य अष्टाभ्यां समुपोषितः

na tasya jāyate śoko rogo vāpyatha durgatiḥ| jyaiṣṭhe tu śuklapakṣasya aṣṭābhyāṃ samupoṣitaḥ

2.59.32

नवम्यां सतिलैरन्नैर्यावकैरथ मोदकैः। क्षीरैराज्यैस्तथा क्षौद्रैः शर्कराभिः सपिष्टकैः

navamyāṃ satilairannairyāvakairatha modakaiḥ| kṣīrairājyaistathā kṣaudraiḥ śarkarābhiḥ sapiṣṭakaiḥ

2.59.33

नानापशूनां रुधिरैर्मांसैरपि च पूजयेत्। ततो दशम्यां शुक्लायामद्भिस्तु तिलमिश्रितैः

nānāpaśūnāṃ rudhirairmāṃsairapi ca pūjayet| tato daśamyāṃ śuklāyāmadbhistu tilamiśritaiḥ

2.59.34

दुर्गातन्त्रेण मन्त्रेण दातव्यमञ्जलित्रयम्। एव कृते दशम्यां तु यत्पापं दशजन्मभिः

durgātantreṇa mantreṇa dātavyamañjalitrayam| eva kṛte daśamyāṃ tu yatpāpaṃ daśajanmabhiḥ

2.59.35

कृतं तत्प्रलयं याति दीर्घायुरपि जायते। आषाढे शुक्लपक्षस्य याष्टमी श्रावणस्य च

kṛtaṃ tatpralayaṃ yāti dīrghāyurapi jāyate| āṣāḍhe śuklapakṣasya yāṣṭamī śrāvaṇasya ca

2.59.36

पवित्रारोपणं कुर्याद् देवीप्रीतिकरं परम्। दुर्गातन्त्रेण मन्त्रेण दुर्गाबीजेन भैरव

pavitrāropaṇaṃ kuryād devīprītikaraṃ param| durgātantreṇa mantreṇa durgābījena bhairava

2.59.37

वैष्णवीतन्त्रमन्त्रेण दुर्गाबीजेन भैरव। वैष्णवीतन्त्रमन्त्रेण पवित्रारोपणं चरेत्। विशेषाच्छ्रावणं प्राप्य देव्याः कुर्यात् पवित्रकम्

vaiṣṇavītantramantreṇa durgābījena bhairava| vaiṣṇavītantramantreṇa pavitrāropaṇaṃ caret| viśeṣācchrāvaṇaṃ prāpya devyāḥ kuryāt pavitrakam

2.59.38

सर्वेषामेव देवानां पवित्रारोपणं चरेत्। आषाढे श्रावणे वापि संवत्सरफलप्रदम्

sarveṣāmeva devānāṃ pavitrāropaṇaṃ caret| āṣāḍhe śrāvaṇe vāpi saṃvatsaraphalapradam

2.59.39

प्रतिपद्धनदस्योक्ता पवित्रारोपणे तिथिः। द्वितीया तु श्रियो देव्यास्तिथीनामुत्तमा स्मृता

pratipaddhanadasyoktā pavitrāropaṇe tithiḥ| dvitīyā tu śriyo devyāstithīnāmuttamā smṛtā

2.59.40

तृतीया भवभाविन्याश्चतुर्थी तत्सुतस्य च। पञ्चमी सोमराजस्य षष्ठी प्रोक्ता गुहस्य च

tṛtīyā bhavabhāvinyāścaturthī tatsutasya ca| pañcamī somarājasya ṣaṣṭhī proktā guhasya ca

2.59.41

सप्तमी भास्करस्योक्ता दुर्गायाश्च तथाष्टमी। मातृणां नवमी प्रोक्ता वासुकेर्दशमी मता

saptamī bhāskarasyoktā durgāyāśca tathāṣṭamī| mātṛṇāṃ navamī proktā vāsukerdaśamī matā

2.59.42

एकादशो ऋषीणां च द्वादशी चक्रपाणिनः। त्रयोदशी त्वनङ्गस्य मम चैव चतुर्दशी

ekādaśo ṛṣīṇāṃ ca dvādaśī cakrapāṇinaḥ| trayodaśī tvanaṅgasya mama caiva caturdaśī

2.59.43

ब्रह्मणो दिक्पतीनां च पौर्णमासी तिथिर्मता। पवित्रारोपणं यो वै देवानां न समाचरेत्

brahmaṇo dikpatīnāṃ ca paurṇamāsī tithirmatā| pavitrāropaṇaṃ yo vai devānāṃ na samācaret

2.59.44

तस्य सांवत्सरीपूजाफलं हरति केशवः। तस्माद् यत्नेन कर्तव्यं पवित्रारोपणं परम्

tasya sāṃvatsarīpūjāphalaṃ harati keśavaḥ| tasmād yatnena kartavyaṃ pavitrāropaṇaṃ param

2.59.45

कृते बहुफलप्राप्तिस्तत्पूजा सफला भवेत्। पवित्रं येन सूत्रेण यथा कार्यं विजानता

kṛte bahuphalaprāptistatpūjā saphalā bhavet| pavitraṃ yena sūtreṇa yathā kāryaṃ vijānatā

2.59.46

तच्छ्रणुष्व प्रमाणं तु वचनान्मम भैरव। प्रथमं दर्भसूत्रं च पद्मसूत्रं ततः परम्

tacchraṇuṣva pramāṇaṃ tu vacanānmama bhairava| prathamaṃ darbhasūtraṃ ca padmasūtraṃ tataḥ param

2.59.47

ततः क्षौमं सुपुण्यं स्यात् कार्पासकमतः परम्। पट्टसूत्रं तथान्येन पवित्राणिन कारयेत्

tataḥ kṣaumaṃ supuṇyaṃ syāt kārpāsakamataḥ param| paṭṭasūtraṃ tathānyena pavitrāṇina kārayet

2.59.48

विचित्राणि पवित्राणि कर्तव्यानि तु यत्नतः। गन्धमाल्यैः सुरभिभिः रचितानि यथोदितम्

vicitrāṇi pavitrāṇi kartavyāni tu yatnataḥ| gandhamālyaiḥ surabhibhiḥ racitāni yathoditam

2.59.49

कन्या च कर्तयेत् सूत्रं प्रमदा च पतिव्रता। विधवा साधुशीला वा दुःखशीला न कर्तयेत्

kanyā ca kartayet sūtraṃ pramadā ca pativratā| vidhavā sādhuśīlā vā duḥkhaśīlā na kartayet

2.59.50

यत्सूचिभिन्नं दग्धं च भस्मधूमाभिगुण्ठितम्। तद्‌वर्जनीयं यत्नेन सूत्रमस्मिन् पवित्रके

yatsūcibhinnaṃ dagdhaṃ ca bhasmadhūmābhiguṇṭhitam| tadvarjanīyaṃ yatnena sūtramasmin pavitrake

2.59.51

उपयुक्तं चाखुजग्धं मद्यरक्तादिदूषितम्। मलिनं नीलरक्तं च प्रयत्नेन विवर्जयेत्

upayuktaṃ cākhujagdhaṃ madyaraktādidūṣitam| malinaṃ nīlaraktaṃ ca prayatnena vivarjayet

2.59.52

सूत्रैः पवित्रं कुर्वीत कनिष्ठोत्तममध्यमम्। कनिष्ठं यत् पवित्रं तु सप्तविंशतितन्तुभिः

sūtraiḥ pavitraṃ kurvīta kaniṣṭhottamamadhyamam| kaniṣṭhaṃ yat pavitraṃ tu saptaviṃśatitantubhiḥ

2.59.53

मर्त्यलोके यशः कीर्तिः सुखसौभाग्यवर्धनम्। चतुःपञ्चाशता प्रोक्तं तन्तूनां मध्यमं परम्

martyaloke yaśaḥ kīrtiḥ sukhasaubhāgyavardhanam| catuḥpañcāśatā proktaṃ tantūnāṃ madhyamaṃ param

2.59.54

दिव्यभोगावहं पुण्यं स्वर्गमोक्ष प्रदायकम्। उत्तमं चैव तन्तूनामष्टोत्तरशतेन वै

divyabhogāvahaṃ puṇyaṃ svargamokṣa pradāyakam| uttamaṃ caiva tantūnāmaṣṭottaraśatena vai

2.59.55

तद्‌दत्वा तु महादेव्यै शिवासयुज्यमाप्नुयात्। उत्तमं वासुदेवाय दद्याद् यदि पवित्रकम्

taddatvā tu mahādevyai śivāsayujyamāpnuyāt| uttamaṃ vāsudevāya dadyād yadi pavitrakam

2.59.56

तदा याति हरेर्लोकं साधको नात्र संशयः। अष्टोत्तरसहस्रं तु रत्नमालेति गीयते

tadā yāti harerlokaṃ sādhako nātra saṃśayaḥ| aṣṭottarasahasraṃ tu ratnamāleti gīyate

2.59.57

पवित्रं सु महादेव्या भुक्तिमुक्तिप्रदायकम्। रत्नमाल्यां तु यो यच्छेन्महादेव्यै पवित्रकम्

pavitraṃ su mahādevyā bhuktimuktipradāyakam| ratnamālyāṃ tu yo yacchenmahādevyai pavitrakam

2.59.58

कल्पकोटिसहस्राणि स्वर्गे स्थित्वा शिवो भवेत्। एतत् तु नागहाराख्यं शङ्करस्य पवित्रकम्

kalpakoṭisahasrāṇi svarge sthitvā śivo bhavet| etat tu nāgahārākhyaṃ śaṅkarasya pavitrakam

2.59.59

अष्टोत्तरसहस्रेण तन्तुना सुमनोहरम्। यः प्रयच्छति मह्यं तु स यावांस्तन्तुसञ्चयः

aṣṭottarasahasreṇa tantunā sumanoharam| yaḥ prayacchati mahyaṃ tu sa yāvāṃstantusañcayaḥ

2.59.60

तावत्कल्पसहस्राणि मम लोके प्रमोदते। अष्टोत्तरसहस्रेण वनमाला हरेः स्मृता

tāvatkalpasahasrāṇi mama loke pramodate| aṣṭottarasahasreṇa vanamālā hareḥ smṛtā

2.59.61

तन्तूनां तस्य दानेन विष्णुसायुज्यमाप्नुयात्। यत् कनिष्ठं पवित्रं तु नाभिमात्रं भवेत् तु तत्

tantūnāṃ tasya dānena viṣṇusāyujyamāpnuyāt| yat kaniṣṭhaṃ pavitraṃ tu nābhimātraṃ bhavet tu tat

2.59.62

द्वादशग्रन्थिसंयुक्तमात्ममाने न योजयेत्। ऊरुप्रमाणं मध्यं स्याद् ग्रन्थीनां तत्र योजयेत्

dvādaśagranthisaṃyuktamātmamāne na yojayet| ūrupramāṇaṃ madhyaṃ syād granthīnāṃ tatra yojayet

2.59.63

चतुर्विंशतिमप्यस्य मानमात्मन एव च। वपित्रमुत्तमं प्रोक्तं जानुमात्रं च भैरव

caturviṃśatimapyasya mānamātmana eva ca| vapitramuttamaṃ proktaṃ jānumātraṃ ca bhairava

2.59.64

षट्‌त्रिंशत्तन्तुग्रन्थीनां योजयेदात्ममानतः। शतमष्टोत्तरं कार्यं ग्रन्थीनां सुविधानतः

ṣaṭtriṃśattantugranthīnāṃ yojayedātmamānataḥ| śatamaṣṭottaraṃ kāryaṃ granthīnāṃ suvidhānataḥ

2.59.65

नागहाराह्वयं तद्वदन्येषु च विधानतः। वपित्रं क्रियते येन सूत्रेण ग्रन्थयः पुनः

nāgahārāhvayaṃ tadvadanyeṣu ca vidhānataḥ| vapitraṃ kriyate yena sūtreṇa granthayaḥ punaḥ

2.59.66

तदन्यवर्णसूत्रेण कर्तव्या लक्षणान्विता। ग्रन्थिं तु सप्तभिः कुर्याद् वेष्टनैस्तु कनिष्ठके

tadanyavarṇasūtreṇa kartavyā lakṣaṇānvitā| granthiṃ tu saptabhiḥ kuryād veṣṭanaistu kaniṣṭhake

2.59.67

द्विगुणैर्मध्यमे कुर्यात्त्रिगुणरुत्तमे तथा। अधिवास्य पवित्राणि पूर्वस्मिन् दिवसे ततः

dviguṇairmadhyame kuryāttriguṇaruttame tathā| adhivāsya pavitrāṇi pūrvasmin divase tataḥ

2.59.68

मन्त्रन्यासं पवित्रे तु कुर्यात् तत्रापरेऽहनि। दुर्गाबीजेन मन्त्रेण मन्त्रन्यासं द्विजश्चरेत्

mantranyāsaṃ pavitre tu kuryāt tatrāpare'hani| durgābījena mantreṇa mantranyāsaṃ dvijaścaret

2.59.69

वैष्णवीतन्त्रमन्त्रेण कुर्युरन्ये च भैरव। प्रतिग्रन्थि स्वयं कुर्यान्मन्त्रन्यासं विचक्षणः

vaiṣṇavītantramantreṇa kuryuranye ca bhairava| pratigranthi svayaṃ kuryānmantranyāsaṃ vicakṣaṇaḥ

2.59.70

अङ्गुष्ठाग्रण जपनं मालायामिह भैरव। यावन्तो ग्रन्थयश्चात्र तावन्त्येव च सन्न्यसेत्

aṅguṣṭhāgraṇa japanaṃ mālāyāmiha bhairava| yāvanto granthayaścātra tāvantyeva ca sannyaset

2.59.71

मन्त्राणि तस्य तेन स्यादेवाङ्गोपनियोजनम्। दुर्गातन्त्रेण मन्त्रेण तत्त्वन्यासं तु कारयेत्

mantrāṇi tasya tena syādevāṅgopaniyojanam| durgātantreṇa mantreṇa tattvanyāsaṃ tu kārayet

2.59.72

एकत्र न्यस्य सकलं यज्ञपात्रे पवित्रकम्। तस्मिन् निधाय गन्धादि पुष्पाणि च सुशोभनम्

ekatra nyasya sakalaṃ yajñapātre pavitrakam| tasmin nidhāya gandhādi puṣpāṇi ca suśobhanam

2.59.73

तत्त्वन्यासं ततः कुर्यादङ्गुल्यग्रेण भैरव। विष्णोस्तु मूलमन्त्रेण तत्त्वन्यासं तु कारयेत्

tattvanyāsaṃ tataḥ kuryādaṅgulyagreṇa bhairava| viṣṇostu mūlamantreṇa tattvanyāsaṃ tu kārayet

2.59.74

इदं विष्णुरिति प्रोक्तं मन्त्रन्यासं द्विजस्य हि। शूद्राणां मन्त्रविन्यासे मन्त्रो वै द्वादशाक्षरः

idaṃ viṣṇuriti proktaṃ mantranyāsaṃ dvijasya hi| śūdrāṇāṃ mantravinyāse mantro vai dvādaśākṣaraḥ

2.59.75

प्रासादेन तु मन्त्रेण तत्त्वन्यासो मम स्मृतः। अनेन मन्त्रन्यासं च दानं चानेन कारयेत्

prāsādena tu mantreṇa tattvanyāso mama smṛtaḥ| anena mantranyāsaṃ ca dānaṃ cānena kārayet

2.59.76

कुड्कुमोशीरकर्पूरै श्चन्दनादिविलेपनैः। पवित्राणि विलिप्याथ तत्त्वन्यासं तु योजयेत्

kuḍkumośīrakarpūrai ścandanādivilepanaiḥ| pavitrāṇi vilipyātha tattvanyāsaṃ tu yojayet

2.59.77

सम्पूज्य मण्डले देवीं विधिवत् प्रयतो नरः। वैष्णवीतन्त्रमन्त्रेण दुर्गातन्त्रेण भैरव

sampūjya maṇḍale devīṃ vidhivat prayato naraḥ| vaiṣṇavītantramantreṇa durgātantreṇa bhairava

2.59.78

दुर्गाबीजेन दद्यात् तु देव्या मूर्ध्नि पवित्रकम्। यस्य देवस्य यः प्रोक्तस्तस्य तेनैव मण्डलम्

durgābījena dadyāt tu devyā mūrdhni pavitrakam| yasya devasya yaḥ proktastasya tenaiva maṇḍalam

2.59.79

यस्य यस्य तु यो मन्त्रो यथा ध्यानादिपूजनम्। तत् तत् तेनैव मन्त्रेण पूजयित्वा प्रयत्नतः

yasya yasya tu yo mantro yathā dhyānādipūjanam| tat tat tenaiva mantreṇa pūjayitvā prayatnataḥ

2.59.80

तस्यैव बीजमन्त्राभ्यां मूर्ध्नि दद्यात् पवित्रकम्। पवित्रं मम यो दद्याद् देवेभ्यश्च पवित्रकम्

tasyaiva bījamantrābhyāṃ mūrdhni dadyāt pavitrakam| pavitraṃ mama yo dadyād devebhyaśca pavitrakam

2.59.81

सर्वेषामेव देवानां सम्पूर्णार्थश्च भैरव। अग्निर्ब्रह्मा भवानी च गजवक्त्रो महोरगः

sarveṣāmeva devānāṃ sampūrṇārthaśca bhairava| agnirbrahmā bhavānī ca gajavaktro mahoragaḥ

2.59.82

स्कन्दो भानुर्मातृगणो दिक्‌पालाश्च नबग्रहाः। एतान् घटेषु प्रत्येकं पूजयित्वा यथाविधि

skando bhānurmātṛgaṇo dikpālāśca nabagrahāḥ| etān ghaṭeṣu pratyekaṃ pūjayitvā yathāvidhi

2.59.83

पवित्रं मूर्ध्नि चैकैकं दद्यादेभ्यः समाहितः। पञ्चगव्यचरुं कृत्वा देव्यै दत्त्वाहुतित्रयम्

pavitraṃ mūrdhni caikaikaṃ dadyādebhyaḥ samāhitaḥ| pañcagavyacaruṃ kṛtvā devyai dattvāhutitrayam

2.59.84

तेनैव विष्णवे दत्त्वा शम्भवे च यथाविधि। आज्यैरष्टोत्तरशतं तिलैराज्यैस्तथैव च

tenaiva viṣṇave dattvā śambhave ca yathāvidhi| ājyairaṣṭottaraśataṃ tilairājyaistathaiva ca

2.59.85

अष्टोत्तरशतं दद्यान्महादेव्यै च साधकः। एवमेव विधानेन निष्ण्वादीनां च साधकः

aṣṭottaraśataṃ dadyānmahādevyai ca sādhakaḥ| evameva vidhānena niṣṇvādīnāṃ ca sādhakaḥ

2.59.86

पवित्रारोपणं कुर्याद् धर्मकामार्थसिद्धये। नैवेद्यैर्विविधैः पेयैर्वटपिष्टकमोदकैः

pavitrāropaṇaṃ kuryād dharmakāmārthasiddhaye| naivedyairvividhaiḥ peyairvaṭapiṣṭakamodakaiḥ

2.59.87

कूष्माण्डैर्नारिकेलैश्च खर्ज्जूरैः पनसैस्तथा। आम्रदाडिमकर्कारुद्राक्षादिविविधैः फलैः

kūṣmāṇḍairnārikelaiśca kharjjūraiḥ panasaistathā| āmradāḍimakarkārudrākṣādivividhaiḥ phalaiḥ

2.59.88

भक्ष्यभोज्यादिभिः सर्वैर्मत्स्यैर्मांसेस्तथौदनैः। गन्धैः पुष्पैस्तथा धूपैर्दीपैश्च सुमनोहरैः

bhakṣyabhojyādibhiḥ sarvairmatsyairmāṃsestathaudanaiḥ| gandhaiḥ puṣpaistathā dhūpairdīpaiśca sumanoharaiḥ

2.59.89

वासोभिर्भूषणैश्चैव भवानीसाधको यजेत् । नटनर्तकसङ्घैश्च वेश्याभिश्चैव भैरव

vāsobhirbhūṣaṇaiścaiva bhavānīsādhako yajet | naṭanartakasaṅghaiśca veśyābhiścaiva bhairava

2.59.90

नृत्यगीतः समुदितो जागरं कारयेन्निशि। भोजयेद् ब्राह्मणांश्चापि ज्ञातीनपि द्विजातिभिः

nṛtyagītaḥ samudito jāgaraṃ kārayenniśi| bhojayed brāhmaṇāṃścāpi jñātīnapi dvijātibhiḥ

2.59.91

पवित्रारोपणे वृत्ते दक्षिणामुपदापयेत्। हिरण्यं गां तिलघृतं वासो वा शाकमेव वा

pavitrāropaṇe vṛtte dakṣiṇāmupadāpayet| hiraṇyaṃ gāṃ tilaghṛtaṃ vāso vā śākameva vā

2.59.92

इमं मन्त्रं ततः पश्चात् साधकः समुदीरयेत्। मणिविद्रुममालाभिर्मन्दारकुसुमादिभिः

imaṃ mantraṃ tataḥ paścāt sādhakaḥ samudīrayet| maṇividrumamālābhirmandārakusumādibhiḥ

2.59.93

इयं सांवत्सरी पूजा तवास्तु परमेश्वरि। ततो विसर्जयेद् देवीं पूजाभिः प्रतिपत्तिभिः

iyaṃ sāṃvatsarī pūjā tavāstu parameśvari| tato visarjayed devīṃ pūjābhiḥ pratipattibhiḥ

2.59.94

एवं कृते पवित्राणां दाने देव्या यथाविधि। संवत्सरस्य या पूजा सम्पूर्णा वत्सराद् भवेत्

evaṃ kṛte pavitrāṇāṃ dāne devyā yathāvidhi| saṃvatsarasya yā pūjā sampūrṇā vatsarād bhavet

2.59.95

कल्पकोटिशतं यावद् देवीगेहे वसेन्नरः। तत्रापि सुखसौभाग्यसमृद्धिरतुला भवेत्

kalpakoṭiśataṃ yāvad devīgehe vasennaraḥ| tatrāpi sukhasaubhāgyasamṛddhiratulā bhavet

अध्यायः ६०

60.1

श्रीभगवानुवाच।। दुर्गातन्त्रेण मन्त्रेण कुर्याद् दुर्गामहोत्सवम्। महानवम्यां शरदि बलिदानं नृपादयः

śrībhagavānuvāca|| durgātantreṇa mantreṇa kuryād durgāmahotsavam| mahānavamyāṃ śaradi balidānaṃ nṛpādayaḥ

60.2

आश्विनस्य तु शुक्लस्य भवेद् या अष्टमी तिथिः। महाष्टमीति सा प्रोक्ता देव्याः प्रीतिकरी परा

āśvinasya tu śuklasya bhaved yā aṣṭamī tithiḥ| mahāṣṭamīti sā proktā devyāḥ prītikarī parā

60.3

तनोऽतु नवमी या स्यात् सा महानवमी स्मृता। सा तिथिः सर्वलोकानां पूजनीया शिवप्रिया

tano'tu navamī yā syāt sā mahānavamī smṛtā| sā tithiḥ sarvalokānāṃ pūjanīyā śivapriyā

60.4

अनयोर्वत्स पूजायां विशेषं शृणु भैरव। सम्पूज्य मण्डले देवीं विधिवत् प्रयतो नरः

anayorvatsa pūjāyāṃ viśeṣaṃ śṛṇu bhairava| sampūjya maṇḍale devīṃ vidhivat prayato naraḥ

60.5

वैष्णवीतन्त्रमन्त्रेण दुर्गातन्क्षेण भैरव। मूर्तिभेदे यथा देवी पूजां गृह्णाति भूतये

vaiṣṇavītantramantreṇa durgātankṣeṇa bhairava| mūrtibhede yathā devī pūjāṃ gṛhṇāti bhūtaye

60.6

कन्यासंस्थे रवौ वत्स शुक्लामारभ्य नन्दिकाम्। अयाचिताशो नक्ताशी एकाशी त्वथ चापदः

kanyāsaṃsthe ravau vatsa śuklāmārabhya nandikām| ayācitāśo naktāśī ekāśī tvatha cāpadaḥ

60.7

प्रातःस्नायी जितद्वन्द्वस्त्रिकालं शिवपूजकः। जपहोमसमायुक्तो भोजयेच्च कुमारिका

prātaḥsnāyī jitadvandvastrikālaṃ śivapūjakaḥ| japahomasamāyukto bhojayecca kumārikā

60.8

बोधयेद् बिल्वशाखासु षष्ट्यां देवीफलेषु च। सप्तम्यां बिल्वशाखां तामाहृत्य प्रतिपूजयेत्

bodhayed bilvaśākhāsu ṣaṣṭyāṃ devīphaleṣu ca| saptamyāṃ bilvaśākhāṃ tāmāhṛtya pratipūjayet

60.9

पुनः पुजां तथाष्टम्यां विशेषेण समाचरेत्। जागरं च स्वयं कुर्याद् बलिदानं महानिशि

punaḥ pujāṃ tathāṣṭamyāṃ viśeṣeṇa samācaret| jāgaraṃ ca svayaṃ kuryād balidānaṃ mahāniśi

60.10

प्रभूतबलिदानं तु नवम्यां विधिवच्चरेत्। ध्यायेद् दशभुजां देवीं दुर्गातन्त्रेण पूजयेत्

prabhūtabalidānaṃ tu navamyāṃ vidhivaccaret| dhyāyed daśabhujāṃ devīṃ durgātantreṇa pūjayet

60.11

विसर्जनं दशम्यां तु कुर्याद् वै साधकोतमः। कृत्वा विसर्जनं तस्यां तिथौ नक्तं समाचरेत्

visarjanaṃ daśamyāṃ tu kuryād vai sādhakotamaḥ| kṛtvā visarjanaṃ tasyāṃ tithau naktaṃ samācaret

60.12

यदा तु षौडशभुजां महामायां प्रपूजयेत्। दुर्गातन्त्रेण मन्त्रेण विशेषं तत्र वै शृणु

yadā tu ṣauḍaśabhujāṃ mahāmāyāṃ prapūjayet| durgātantreṇa mantreṇa viśeṣaṃ tatra vai śṛṇu

60.13

कन्यायां कृष्णपक्षस्य एकादश्यामुपोषितः। द्वादश्यामेकभक्तं तु नक्तं कुर्यात् परेऽहनि

kanyāyāṃ kṛṣṇapakṣasya ekādaśyāmupoṣitaḥ| dvādaśyāmekabhaktaṃ tu naktaṃ kuryāt pare'hani

60.14

चतुर्दश्यां महामायां बोधयित्वा विधानतः। गीतवादित्रनिर्घोषैर्न्नानानैवेद्यवेदनैः

caturdaśyāṃ mahāmāyāṃ bodhayitvā vidhānataḥ| gītavāditranirghoṣairnnānānaivedyavedanaiḥ

60.15

अयाचितं बुधः कुर्यादुपवासं परेऽहनि। एवमेव व्रत कुर्याद् यावद्वै नवमी भवेत्

ayācitaṃ budhaḥ kuryādupavāsaṃ pare'hani| evameva vrata kuryād yāvadvai navamī bhavet

60.16

ज्येष्ठायां च समभ्यर्च्य मूलेन प्रतिपूजयेत्। उत्तरेणार्चनं कृत्वा श्रवणान्ते विसर्जयेत्

jyeṣṭhāyāṃ ca samabhyarcya mūlena pratipūjayet| uttareṇārcanaṃ kṛtvā śravaṇānte visarjayet

60.17

यदा त्वष्टादशभुजां महामायां प्रपूजयेत्। दुर्गातन्त्रेण मन्त्रेण तत्रापि शृणु भैरव

yadā tvaṣṭādaśabhujāṃ mahāmāyāṃ prapūjayet| durgātantreṇa mantreṇa tatrāpi śṛṇu bhairava

60.18

कन्यायां कृष्णपक्षस्य पूजयित्वार्द्रभे दिवा। नवम्यां बोधयेद् देवीं गीतवादित्रनिस्वनैः

kanyāyāṃ kṛṣṇapakṣasya pūjayitvārdrabhe divā| navamyāṃ bodhayed devīṃ gītavāditranisvanaiḥ

60.19

शुक्लपक्षे चतुर्थ्या तु देवीकेशविमोचनम्। प्रातरेव तु पञ्चम्यां स्नापयेत् तु शुभैर्जलैः

śuklapakṣe caturthyā tu devīkeśavimocanam| prātareva tu pañcamyāṃ snāpayet tu śubhairjalaiḥ

60.20

सप्तम्यां पत्रिकापूजा अष्टम्यां चाप्युपोषणम्। पूजाजागरणं चैव नवम्यां विधिबद्बलिः

saptamyāṃ patrikāpūjā aṣṭamyāṃ cāpyupoṣaṇam| pūjājāgaraṇaṃ caiva navamyāṃ vidhibadbaliḥ

60.21

सम्प्रेषणं दशम्यां तु क्रीडाकौतुकमङ्गलैः। नीराजनं दशम्यां तु बलवृद्धिकरं महत्

sampreṣaṇaṃ daśamyāṃ tu krīḍākautukamaṅgalaiḥ| nīrājanaṃ daśamyāṃ tu balavṛddhikaraṃ mahat

60.22

यदा वै वैष्णवीं देवीं महामायां जगन्मयाम्। पूजयेत् तत्र च तदा विशेषं शृणु भैरव

yadā vai vaiṣṇavīṃ devīṃ mahāmāyāṃ jaganmayām| pūjayet tatra ca tadā viśeṣaṃ śṛṇu bhairava

60.23

कन्यासंस्थे रवौ पूजा या शुक्ला तिथिरष्टमी। तस्यां रात्रौ पूजितव्या महाविभवविस्तरैः

kanyāsaṃsthe ravau pūjā yā śuklā tithiraṣṭamī| tasyāṃ rātrau pūjitavyā mahāvibhavavistaraiḥ

60.24

नवम्यां बलिदानं तु कर्त्तव्यं वै यथाविधि। जपं होमं च विधिवत् कुर्यात् तत्र विभूतये

navamyāṃ balidānaṃ tu karttavyaṃ vai yathāvidhi| japaṃ homaṃ ca vidhivat kuryāt tatra vibhūtaye

60.25

सम्पूजयेन्महादेवीमष्टपुष्पिकया नरः। रामस्यानुग्रहार्थाय रावणस्य वधाय च

sampūjayenmahādevīmaṣṭapuṣpikayā naraḥ| rāmasyānugrahārthāya rāvaṇasya vadhāya ca

60.26

रात्रावेव महादेवी ब्रह्मणा बोधिता पुरा। ततस्तु त्यक्तनिद्रा सा नन्दायामाश्विने सिते

rātrāveva mahādevī brahmaṇā bodhitā purā| tatastu tyaktanidrā sā nandāyāmāśvine site

60.27

जगाम नगरीं लङ्कां यत्रासीद्राघवः पुरा। तत्र गत्वा महादेवी तदा तौ रामरावणौ

jagāma nagarīṃ laṅkāṃ yatrāsīdrāghavaḥ purā| tatra gatvā mahādevī tadā tau rāmarāvaṇau

60.28

युद्धं नियोजयामास स्वयमन्तर्हिताम्बिका। रक्षसां वानराणां च जग्ध्वा सा मांसशोणिते

yuddhaṃ niyojayāmāsa svayamantarhitāmbikā| rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca jagdhvā sā māṃsaśoṇite

60.29

रामरावणयोर्युद्धं सप्ताहं सा न्ययोजयत्। व्यतीते सप्तमे रात्रौ नव्यां रावणं ततः

rāmarāvaṇayoryuddhaṃ saptāhaṃ sā nyayojayat| vyatīte saptame rātrau navyāṃ rāvaṇaṃ tataḥ

60.30

रामेण घातयामास महामाया जगन्मयी। यावत्तयोः स्वयं देवी युद्धकेलिमुदैक्षत

rāmeṇa ghātayāmāsa mahāmāyā jaganmayī| yāvattayoḥ svayaṃ devī yuddhakelimudaikṣata

60.31

तावत् तु सप्तरात्राणि सैव देवैः सुपूजिता। निहते रावणे वीरे नवम्यां सकलैः सुरैः

tāvat tu saptarātrāṇi saiva devaiḥ supūjitā| nihate rāvaṇe vīre navamyāṃ sakalaiḥ suraiḥ

60.32

विशेषपूजां दुर्गायाश्चक्रे लोकपितामहः। ततः सम्प्रेषिता देवी दशम्यां शार्वरोत्सवैः

viśeṣapūjāṃ durgāyāścakre lokapitāmahaḥ| tataḥ sampreṣitā devī daśamyāṃ śārvarotsavaiḥ

60.33

शाक्रोऽपि देवसेनाया नीराजनमथाकरोत्। शान्त्यर्थं सुरसैन्यानां देवराज्यस्य वृद्धये

śākro'pi devasenāyā nīrājanamathākarot| śāntyarthaṃ surasainyānāṃ devarājyasya vṛddhaye

60.34

रामरावणबाणेन युद्धं चावेक्ष्य भीतिदम्। तृतीयायां तु लङ्कायाः पूर्वोत्तरदिशि स्थितम्

rāmarāvaṇabāṇena yuddhaṃ cāvekṣya bhītidam| tṛtīyāyāṃ tu laṅkāyāḥ pūrvottaradiśi sthitam

60.35

स्वातीनक्षत्रयुक्तायां भीतं सुरबलं महत्। शान्त्यर्थं वरयामास देवेन्द्रो वचनाद् हरेः

svātīnakṣatrayuktāyāṃ bhītaṃ surabalaṃ mahat| śāntyarthaṃ varayāmāsa devendro vacanād hareḥ

60.36

ततस्तु श्रवणेनाथ दशम्यां चण्डिकां शुभाम्। विसृज्य चक्रे शान्त्यर्थं बलनीराजनं हरिः

tatastu śravaṇenātha daśamyāṃ caṇḍikāṃ śubhām| visṛjya cakre śāntyarthaṃ balanīrājanaṃ hariḥ

60.37

नीराजितबलः शक्तस्तत्र रामं च राघवम्। सम्प्राप्य प्रययौ स्वर्गं सह देवैः शचीपतिः

nīrājitabalaḥ śaktastatra rāmaṃ ca rāghavam| samprāpya prayayau svargaṃ saha devaiḥ śacīpatiḥ

60.38

इतिवृत्तं पुराकल्पे मनोः स्वायम्भुवेऽन्तरे। प्रादुर्भूता दशभुजा देवी देवहिताय वै

itivṛttaṃ purākalpe manoḥ svāyambhuve'ntare| prādurbhūtā daśabhujā devī devahitāya vai

60.39

नृणां त्रेतायुगस्यादौ जगतां हितकाम्यया। पुराकल्पे यथावृत्तं प्रतिकल्पं तथा तथा

nṛṇāṃ tretāyugasyādau jagatāṃ hitakāmyayā| purākalpe yathāvṛttaṃ pratikalpaṃ tathā tathā

60.40

प्रवर्तते स्वयं देवी दैत्यानां नाशनाय वै। प्रतिकल्पं भवेद्रामो रावमश्चापि राक्षसः

pravartate svayaṃ devī daityānāṃ nāśanāya vai| pratikalpaṃ bhavedrāmo rāvamaścāpi rākṣasaḥ

60.41

तथैव जायते युद्धं तथा त्रिदशसंगमः। एवं रामहस्राणि रावणानां सहस्रशः

tathaiva jāyate yuddhaṃ tathā tridaśasaṃgamaḥ| evaṃ rāmahasrāṇi rāvaṇānāṃ sahasraśaḥ

60.42

भवितव्यानि भूतानि तथा देवी प्रवर्तते। पूजयन्ति सुराः सर्वे बलं नीराजयन्त्यपि

bhavitavyāni bhūtāni tathā devī pravartate| pūjayanti surāḥ sarve balaṃ nīrājayantyapi

60.43

तथैव च नराः सर्वे कुर्युः पूजां यथाविधि। बलनीराजनं राजा कुर्याद् बलविवृद्धये

tathaiva ca narāḥ sarve kuryuḥ pūjāṃ yathāvidhi| balanīrājanaṃ rājā kuryād balavivṛddhaye

60.44

दिव्यालङ्कारयुक्ताभिर्वारुणीभिः प्रवर्तनम्। कर्त्तव्यं नृत्यगीतानि क्रीडाकौतुकमङ्गलैः

divyālaṅkārayuktābhirvāruṇībhiḥ pravartanam| karttavyaṃ nṛtyagītāni krīḍākautukamaṅgalaiḥ

60.45

मोदकैः पिष्टकैः पेयैर्भक्ष्यभोज्यैरनेकशः। कूष्माण्डैर्नारिकेलैश्च खर्जूरैः पनसैस्तथा

modakaiḥ piṣṭakaiḥ peyairbhakṣyabhojyairanekaśaḥ| kūṣmāṇḍairnārikelaiśca kharjūraiḥ panasaistathā

60.46

द्राक्षामलकशाडिल्यैः प्लीहैश्च करुणैस्तथा। कशेरुक्रमुकैर्मूलैः सजम्बूतिन्दुकादिभिः

drākṣāmalakaśāḍilyaiḥ plīhaiśca karuṇaistathā| kaśerukramukairmūlaiḥ sajambūtindukādibhiḥ

60.47

गव्यैर्गुडैस्तथा मांसैर्मद्यैर्मधुभिरेव च। बालप्रियैश्च नैवेद्यैर्लाजाक्षतफलादिभिः

gavyairguḍaistathā māṃsairmadyairmadhubhireva ca| bālapriyaiśca naivedyairlājākṣataphalādibhiḥ

60.48

इक्षुदण्डैः सिताभिश्च लवलीनागरङ्गकै। अजाभिर्महिषैरात्मशोणितसञ्चयैः

ikṣudaṇḍaiḥ sitābhiśca lavalīnāgaraṅgakai| ajābhirmahiṣairātmaśoṇitasañcayaiḥ

60.49

पक्ष्यादिबलिजातीयैस्तता नानाविधैर्मृगैः। पूजयेच्च जगद्धात्रीं मांसशोणितकर्दमैः

pakṣyādibalijātīyaistatā nānāvidhairmṛgaiḥ| pūjayecca jagaddhātrīṃ māṃsaśoṇitakardamaiḥ

60.50

रात्रौ स्कन्दविशाखस्य कृत्वा पिष्टकपुत्रिकाम्। पूजयेच्छत्रुनाशाय दुर्गायाः प्रीतये तथा

rātrau skandaviśākhasya kṛtvā piṣṭakaputrikām| pūjayecchatrunāśāya durgāyāḥ prītaye tathā

60.51

होमं च सतिलैराज्यैर्मासैरपि तथा चरेत्। उग्रचण्डादिकाः पूज्यास्तथाष्टौ योगिनीः शुभाः

homaṃ ca satilairājyairmāsairapi tathā caret| ugracaṇḍādikāḥ pūjyāstathāṣṭau yoginīḥ śubhāḥ

60.52

योगिन्यश्च चतुःषष्ठिस्तथा वै कोटियोगिनीः। नवदुर्गास्तथा पूज्या देव्याः सन्निहिताः शुभाः

yoginyaśca catuḥṣaṣṭhistathā vai koṭiyoginīḥ| navadurgāstathā pūjyā devyāḥ sannihitāḥ śubhāḥ

60.53

जयन्त्यादिर्गन्धपुष्पैस्ता देव्या मूर्तयो यतः। देव्यः सर्वाणि चास्त्राणि भूषणानि तथैव च

jayantyādirgandhapuṣpaistā devyā mūrtayo yataḥ| devyaḥ sarvāṇi cāstrāṇi bhūṣaṇāni tathaiva ca

60.54

अङ्गप्रत्यङ्गयुक्तानि वाहनं सिंहमेव च। महिषासुरमर्दिन्याः पूजयेद् भूतये सदा

aṅgapratyaṅgayuktāni vāhanaṃ siṃhameva ca| mahiṣāsuramardinyāḥ pūjayed bhūtaye sadā

60.55

पुराकल्पे महादेवी मनोः स्वायम्भुवेऽन्तरे। नृणां कृतयुगस्यादौ सर्वदेवैः स्तुता सदा

purākalpe mahādevī manoḥ svāyambhuve'ntare| nṛṇāṃ kṛtayugasyādau sarvadevaiḥ stutā sadā

60.56

महिषासुरनाशाय जगतां हितकाम्यया। योगनिद्रा महामाया जगद्धात्री जगन्मयी

mahiṣāsuranāśāya jagatāṃ hitakāmyayā| yoganidrā mahāmāyā jagaddhātrī jaganmayī

60.57

भुजैः षोडशभिर्युक्या भद्रकालीति विश्रुता। क्षीरोदस्योत्तरे तीरे बिभ्रती विपुलां तनुम्

bhujaiḥ ṣoḍaśabhiryukyā bhadrakālīti viśrutā| kṣīrodasyottare tīre bibhratī vipulāṃ tanum

60.58

अतसीपुष्पवर्णाभा ज्वलत्काञ्चनकुण्डला। जटाजूटसखण्डेन्दुमुकुटत्रयभूषिता

atasīpuṣpavarṇābhā jvalatkāñcanakuṇḍalā| jaṭājūṭasakhaṇḍendumukuṭatrayabhūṣitā

60.59

नगहारेम सहिता स्वर्महारविभूषिता। शूलं चक्रं च खड्गं च शङ्खं बाणं तथैव च

nagahārema sahitā svarmahāravibhūṣitā| śūlaṃ cakraṃ ca khaḍgaṃ ca śaṅkhaṃ bāṇaṃ tathaiva ca

60.60

शक्तिं वज्रं च दण्डं च नित्यं दक्षिणबाहुभिः। बिभ्रती सततं देवी विकाशिदशनोज्ज्वला

śaktiṃ vajraṃ ca daṇḍaṃ ca nityaṃ dakṣiṇabāhubhiḥ| bibhratī satataṃ devī vikāśidaśanojjvalā

60.61

खेटकं चर्म चापं च पाशं चाङ्कुशमेव च। घण्टां पर्शुं च मुषलं बिभ्रती वामपाणिभिः

kheṭakaṃ carma cāpaṃ ca pāśaṃ cāṅkuśameva ca| ghaṇṭāṃ parśuṃ ca muṣalaṃ bibhratī vāmapāṇibhiḥ

60.62

सिंहस्था नयनै रक्तवर्णैस्त्रिभिरतिज्वला। शूलेन महिषं भित्त्वा तिष्ठन्ती परमेश्वरी

siṃhasthā nayanai raktavarṇaistribhiratijvalā| śūlena mahiṣaṃ bhittvā tiṣṭhantī parameśvarī

60.63

वामपदेन चाक्रम्य तत्र देवी जगन्मयी। तां दृष्ट्वा सकला देवाः प्रणम्य परमेश्वरीम्

vāmapadena cākramya tatra devī jaganmayī| tāṃ dṛṣṭvā sakalā devāḥ praṇamya parameśvarīm

60.64

किञ्चन तं तृष्ट्वा निहतं महिषासुरम्। ततः प्रोवाच देवांस्तान् ब्रह्मादीन् परमेश्वरी

kiñcana taṃ tṛṣṭvā nihataṃ mahiṣāsuram| tataḥ provāca devāṃstān brahmādīn parameśvarī

60.65

स्मितप्रभिन्नवदना विकाशिवदनोज्जवला। गच्छन्तु भोः सुरगणा जम्बुद्वीपान्तरं प्रति।.

smitaprabhinnavadanā vikāśivadanojjavalā| gacchantu bhoḥ suragaṇā jambudvīpāntaraṃ prati|.

60.66

हिमवत् पर्वतासन्ने वरं कात्यायनाश्रमम्। तत्रैव भवतां साध्यं भविष्यति न संशयः

himavat parvatāsanne varaṃ kātyāyanāśramam| tatraiva bhavatāṃ sādhyaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ

60.67

इत्युक्त्वा सा महादेवी तत्रैवान्तरधीयत। देवा आपि तदा जग्मुः कात्यायनमुनेः पुरम्

ityuktvā sā mahādevī tatraivāntaradhīyata| devā āpi tadā jagmuḥ kātyāyanamuneḥ puram

60.68

आश्रमं प्रति ते गत्वा विस्मयाविष्टमानसाः। निहतो महिषो देव्या दिष्टोऽस्माभिर्यदर्थतः

āśramaṃ prati te gatvā vismayāviṣṭamānasāḥ| nihato mahiṣo devyā diṣṭo'smābhiryadarthataḥ

60.69

स्तुता चैषा महादेवी जगद्धात्री जगन्मयी। किमर्थमाह सा देवी गन्तुं कात्यायनाश्रमम्

stutā caiṣā mahādevī jagaddhātrī jaganmayī| kimarthamāha sā devī gantuṃ kātyāyanāśramam

60.70

किमन्यद् वाञ्छितं कार्यमस्माकं वा भविष्यति। इति ब्रुवन्तस्ते सर्वे गच्छन्ति स्म परस्परम्

kimanyad vāñchitaṃ kāryamasmākaṃ vā bhaviṣyati| iti bruvantaste sarve gacchanti sma parasparam

60.71

हिमवत्-पर्वतासन्नं मुनि-कात्यायनाश्रमम्। ततः सेन्द्राः सदिक्पाला ब्रह्मविष्णुशिवास्तथा

himavat-parvatāsannaṃ muni-kātyāyanāśramam| tataḥ sendrāḥ sadikpālā brahmaviṣṇuśivāstathā

60.72

निषेदुः सुचिरं प्रीता दुर्गादर्शनलालसाः। ततो रुद्रगणाः सर्वे महिषासुरचेष्टितम्

niṣeduḥ suciraṃ prītā durgādarśanalālasāḥ| tato rudragaṇāḥ sarve mahiṣāsuraceṣṭitam

60.73

आगत्य कथयामासुर्देवलोकपराभवम्। ततस्तत्र महाकोपं ब्रह्मविष्णुशिवादयः

āgatya kathayāmāsurdevalokaparābhavam| tatastatra mahākopaṃ brahmaviṣṇuśivādayaḥ

60.74

चक्रुः कोऽन्योऽस्ति महिषो हतो देव्या स दानवः। पुनर्येनेह क्रियते जगद्विध्वंसनं भृशम्

cakruḥ ko'nyo'sti mahiṣo hato devyā sa dānavaḥ| punaryeneha kriyate jagadvidhvaṃsanaṃ bhṛśam

60.75

इति प्रकुप्यतां तेषां शरीरेभ्यः पृथक् पृथक्। निश्चक्रमुश्च तेजांसि शक्तिरूपाणि तत्क्षणात्

iti prakupyatāṃ teṣāṃ śarīrebhyaḥ pṛthak pṛthak| niścakramuśca tejāṃsi śaktirūpāṇi tatkṣaṇāt

60.76

तत्तेजोभिर्धृतवपुर्देवी कात्यायन्न वै। सन्धुक्षिता पूजिता च तेन कात्यायनी स्मृता

tattejobhirdhṛtavapurdevī kātyāyanna vai| sandhukṣitā pūjitā ca tena kātyāyanī smṛtā

60.77

ततस्तेनैव मन्त्रेण दशबाहुयुतेन वै। पश्चाज्जघान महिषं जगद्धात्री जगन्मयी

tatastenaiva mantreṇa daśabāhuyutena vai| paścājjaghāna mahiṣaṃ jagaddhātrī jaganmayī

60.78

यदा स्तुता महादेवी बोधिता चाश्विनस्य च। चतुर्दशी कृष्णपक्षे प्रादुर्भूता जगन्मयी

yadā stutā mahādevī bodhitā cāśvinasya ca| caturdaśī kṛṣṇapakṣe prādurbhūtā jaganmayī

60.79

देवानां तेजसां मूर्तिः शुक्लपक्षे सुशोभने। सप्तम्यां साऽकरोद् देवी अष्टम्यां तैरलङ्कृता

devānāṃ tejasāṃ mūrtiḥ śuklapakṣe suśobhane| saptamyāṃ sā'karod devī aṣṭamyāṃ tairalaṅkṛtā

60.80

नवम्यामुपहारैस्तु पूजिता महिषासुरम्। निजघान दशम्यां तु विसृष्टान्तर्हिता शिवा

navamyāmupahāraistu pūjitā mahiṣāsuram| nijaghāna daśamyāṃ tu visṛṣṭāntarhitā śivā

60.81

मार्कण्डेय उवाच।। श्रुत्वेमां सगरो राजा देव्याः सङ्गतिमुत्तमाम्। संशयालुश्च तद्रूपे पुनरौर्व्वमपृच्छत्

mārkaṇḍeya uvāca|| śrutvemāṃ sagaro rājā devyāḥ saṅgatimuttamām| saṃśayāluśca tadrūpe punaraurvvamapṛcchat

60.82

सगर उवाच।। यदि पस्चान्महादेवी जघान महिषासुरम्। कथं पूर्वं भद्रकाली-रूपाभून्महिषासुरम्

sagara uvāca|| yadi pascānmahādevī jaghāna mahiṣāsuram| kathaṃ pūrvaṃ bhadrakālī-rūpābhūnmahiṣāsuram

60.83

तथाहि दर्शनं तस्याः पादाक्रान्तस्चकार च। हृदि शूलेन निर्भिन्नं ददृशुः सकलाः सुराः। एवं तु संशयं छिन्धि मुनिश्रेष्ठ समाधुना

tathāhi darśanaṃ tasyāḥ pādākrāntascakāra ca| hṛdi śūlena nirbhinnaṃ dadṛśuḥ sakalāḥ surāḥ| evaṃ tu saṃśayaṃ chindhi muniśreṣṭha samādhunā

60.84

और्व्व उवाच।। शृणुत्वं नृपशार्दूल भद्रकाली यथा पुरा। प्रादुर्भूता महामाया महिषेण सहैव तु

aurvva uvāca|| śṛṇutvaṃ nṛpaśārdūla bhadrakālī yathā purā| prādurbhūtā mahāmāyā mahiṣeṇa sahaiva tu

60.85

महिषासुर एवासौ निद्रायां निशि पर्वते । स्वप्नं प्रददृसे वीरो दारुणं घोरदर्शनम्

mahiṣāsura evāsau nidrāyāṃ niśi parvate | svapnaṃ pradadṛse vīro dāruṇaṃ ghoradarśanam

60.86

महामाया भद्रकाली छित्त्वा खड्गेन मे शिरः। पपौ तस्य च रक्तानि व्यादितास्यातिभीषणा

mahāmāyā bhadrakālī chittvā khaḍgena me śiraḥ| papau tasya ca raktāni vyāditāsyātibhīṣaṇā

60.87

ततः प्रातर्भययुतः स दैत्यो महिषासुरः। तामेव पूजयामास सुचिरं सानुगस्तदा

tataḥ prātarbhayayutaḥ sa daityo mahiṣāsuraḥ| tāmeva pūjayāmāsa suciraṃ sānugastadā

60.88

आराधिता तदा देवी महिषेणासुरेण वै। प्रादुर्भूता भद्रकाली भुजैः षोडशभिर्युता

ārādhitā tadā devī mahiṣeṇāsureṇa vai| prādurbhūtā bhadrakālī bhujaiḥ ṣoḍaśabhiryutā

60.89

ततः प्रणम्य महिषो महामायां जगन्मयीम्। उवाचेदं वचो नम्रमूर्तिर्भक्तियुतोऽसुरः

tataḥ praṇamya mahiṣo mahāmāyāṃ jaganmayīm| uvācedaṃ vaco namramūrtirbhaktiyuto'suraḥ

60.90

महिष उवाच।। देवि खड्गेन सञ्छिद्य शोणितानि शिरो मम। त्वया मुक्तानि दृष्टानि मया स्वप्नेन निश्चितम्

mahiṣa uvāca|| devi khaḍgena sañchidya śoṇitāni śiro mama| tvayā muktāni dṛṣṭāni mayā svapnena niścitam

60.91

अवश्यं तु त्वया कार्यं मया ज्ञातं प्रमाणतः। एतद्रुधिरपानं मे तत्रैकं देहि मे वरम्

avaśyaṃ tu tvayā kāryaṃ mayā jñātaṃ pramāṇataḥ| etadrudhirapānaṃ me tatraikaṃ dehi me varam

60.92

वध्यस्तवाहं नात्रास्ति संशयः परमेश्वरि। ममापि तत्र नो दुःखं नियतिः केन लङ्घ्यते

vadhyastavāhaṃ nātrāsti saṃśayaḥ parameśvari| mamāpi tatra no duḥkhaṃ niyatiḥ kena laṅghyate

60.93

किन्तु त्वयैव सहितः शम्भुराराधितः पुरा। मम पित्रा मदर्थेन जातः पश्चादहं ततः

kintu tvayaiva sahitaḥ śambhurārādhitaḥ purā| mama pitrā madarthena jātaḥ paścādahaṃ tataḥ

60.94

मयाप्याराधितः शम्भुः प्राप्ताश्चेष्टास्तथाविधाः। मन्वन्तरत्रयं यावदासुरं राज्यमुत्तमम्

mayāpyārādhitaḥ śambhuḥ prāptāśceṣṭāstathāvidhāḥ| manvantaratrayaṃ yāvadāsuraṃ rājyamuttamam

60.95

अकण्टकं मया भुक्तमनुतापो न विद्यते। कात्यायनेन मुनिना शप्तोऽहं शिष्यकारणात्

akaṇṭakaṃ mayā bhuktamanutāpo na vidyate| kātyāyanena muninā śapto'haṃ śiṣyakāraṇāt

60.96

सीमन्तिनी विनाशं ते करिष्यति न संशयः। पुरा मुनिं तपस्यन्तं रौद्राश्वं नाम सत्तमम्

sīmantinī vināśaṃ te kariṣyati na saṃśayaḥ| purā muniṃ tapasyantaṃ raudrāśvaṃ nāma sattamam

60.97

मुनेः कात्यायनाख्यस्य शिष्यं हिमवदन्तिके। दिव्यस्त्रीरूपमतुलं कृत्वाहं कौतुकात् तदा

muneḥ kātyāyanākhyasya śiṣyaṃ himavadantike| divyastrīrūpamatulaṃ kṛtvāhaṃ kautukāt tadā

60.98

मया सम्मोहितो विप्रोऽत्यजत् सद्यस्तदा तपः। नदूरात् संस्थितेनाहं मुनिना कात्यसूनुना

mayā sammohito vipro'tyajat sadyastadā tapaḥ| nadūrāt saṃsthitenāhaṃ muninā kātyasūnunā

60.99

ज्ञात्वा मायां तदा शप्तः शिष्यार्थे क्रोधवह्निना। यस्मात् त्वया मे सिष्योऽयं मोहितस्तपसश्च्युतः

jñātvā māyāṃ tadā śaptaḥ śiṣyārthe krodhavahninā| yasmāt tvayā me siṣyo'yaṃ mohitastapasaścyutaḥ

60.100

कृतस्त्वया स्त्रीरूपेण तत् त्वां स्त्री निहनिष्यति। इति मां शप्तवान् पूर्वं मुनिः कात्यायनः स्वयम्

kṛtastvayā strīrūpeṇa tat tvāṃ strī nihaniṣyati| iti māṃ śaptavān pūrvaṃ muniḥ kātyāyanaḥ svayam

60.101

तस्य शापस्य कालोऽयमागत्य समुपस्थितः। देवेन्द्रत्वं मया प्राप्तं भुक्तं त्रिभुवनं समम्

tasya śāpasya kālo'yamāgatya samupasthitaḥ| devendratvaṃ mayā prāptaṃ bhuktaṃ tribhuvanaṃ samam

60.102

किञ्चिन्न शोच्यं मेऽत्रास्ति वाञ्छनीयं हि यन्मया। तस्मात् त्वां वै प्रपन्नोऽहं प्रार्थ्यं शेषं हि यन्मम। यदू देहि देवि दुर्गे त्वं भूयस्तुभ्यं नमो नमः

kiñcinna śocyaṃ me'trāsti vāñchanīyaṃ hi yanmayā| tasmāt tvāṃ vai prapanno'haṃ prārthyaṃ śeṣaṃ hi yanmama| yadū dehi devi durge tvaṃ bhūyastubhyaṃ namo namaḥ

60.103

देव्युवाच।। प्रार्थनीयो वरो यस्ते तं वृणुष्व महासुर। दास्यामि ते वरं प्रार्थ्यं संशयो नात्र विद्यते

devyuvāca|| prārthanīyo varo yaste taṃ vṛṇuṣva mahāsura| dāsyāmi te varaṃ prārthyaṃ saṃśayo nātra vidyate

60.104

महिष उवाच।। यज्ञभागमहं भोक्तुमिच्छामि त्वत्प्रसादतः। यथा मखेषु सर्वेषु पूज्योऽहं स्यां तथा कुरु

mahiṣa uvāca|| yajñabhāgamahaṃ bhoktumicchāmi tvatprasādataḥ| yathā makheṣu sarveṣu pūjyo'haṃ syāṃ tathā kuru

60.105

त्वत्पादसेवां न त्यक्ष्ये यावत्सूर्यः प्रवर्तते। एवं वरद्वयं देहि यदि देयो वरो मम

tvatpādasevāṃ na tyakṣye yāvatsūryaḥ pravartate| evaṃ varadvayaṃ dehi yadi deyo varo mama

60.106

देव्युवाच।। यज्ञभागाः सुरेभ्यस्तु कल्पिता वै पृथक् पृथक्। भागो न विद्यते चान्यो यं दास्यामि तवाधुना

devyuvāca|| yajñabhāgāḥ surebhyastu kalpitā vai pṛthak pṛthak| bhāgo na vidyate cānyo yaṃ dāsyāmi tavādhunā

60.107

किन्तु त्वयि मया युद्धे निहते महिषासुर। नैव त्यक्ष्यसि मत्पादं सततं नात्र संशयः

kintu tvayi mayā yuddhe nihate mahiṣāsura| naiva tyakṣyasi matpādaṃ satataṃ nātra saṃśayaḥ

60.108

मम प्रवर्तते पूजा यत्र यत्र च तत्र ते। पूज्यश्चिन्त्यश्च तत्रैव कायोऽयं तव दानव

mama pravartate pūjā yatra yatra ca tatra te| pūjyaścintyaśca tatraiva kāyo'yaṃ tava dānava

60.109

इति श्रुत्वा वचस्तस्याः प्रत्यूषे महिषासुरः। वरं प्राप्येह मुदितः प्रसन्नवदनस्तदा

iti śrutvā vacastasyāḥ pratyūṣe mahiṣāsuraḥ| varaṃ prāpyeha muditaḥ prasannavadanastadā

60.110

उग्रचण्डे भद्रकालि दुर्गे देवि नमोऽस्तुते। प्रभूता मूर्तया देवि भवत्या सकलात्मिकाः

ugracaṇḍe bhadrakāli durge devi namo'stute| prabhūtā mūrtayā devi bhavatyā sakalātmikāḥ

60.111

काभिस्ते मूर्तिभिः पूज्यो यज्ञेऽहं परमेश्वरि। तत् समाचक्ष्व यदि मे भवत्येह कृपा कृता

kābhiste mūrtibhiḥ pūjyo yajñe'haṃ parameśvari| tat samācakṣva yadi me bhavatyeha kṛpā kṛtā

60.112

देव्युवाच।। यानि नामानि प्रोक्तानि त्वयेह महिषासुर। तासु मूर्तिषु संपृष्टः पूज्यो लोके भविष्यसि

devyuvāca|| yāni nāmāni proktāni tvayeha mahiṣāsura| tāsu mūrtiṣu saṃpṛṣṭaḥ pūjyo loke bhaviṣyasi

60.113

उग्रचण्डेति या मूर्तिर्भद्रकाली ह्यहं पुनः। यया मूर्त्यात्वां हनिष्ये सा दुर्गेति प्रकीर्तिता

ugracaṇḍeti yā mūrtirbhadrakālī hyahaṃ punaḥ| yayā mūrtyātvāṃ haniṣye sā durgeti prakīrtitā

60.114

एतासु मूर्तिषु सदा पादलग्नो नृणां भवान्। पूज्यो भविष्यति स्वर्गे देवानामपि रक्षसाम्

etāsu mūrtiṣu sadā pādalagno nṛṇāṃ bhavān| pūjyo bhaviṣyati svarge devānāmapi rakṣasām

60.115

आदिसृष्टावुग्रचण्डामूर्त्या त्वं निहितः पुरा। द्वितीयसृष्टौ तु भवान् भद्रकाल्या मया हतः

ādisṛṣṭāvugracaṇḍāmūrtyā tvaṃ nihitaḥ purā| dvitīyasṛṣṭau tu bhavān bhadrakālyā mayā hataḥ

60.116

दुर्गारूपेणाधुना त्वां हनिष्वामि सहानुगम्। किन्तु पूर्वं न गृहीतस्त्वं मया पादयोस्तले

durgārūpeṇādhunā tvāṃ haniṣvāmi sahānugam| kintu pūrvaṃ na gṛhītastvaṃ mayā pādayostale

60.117

अधुना प्रार्थितवरो गहीतः पूर्वकामयोः। ग्रहीतव्यश्च पश्चात् त्वं यज्ञभागोपभुक्तये

adhunā prārthitavaro gahītaḥ pūrvakāmayoḥ| grahītavyaśca paścāt tvaṃ yajñabhāgopabhuktaye

60.118

और्व्व उवाच।। इत्युक्त्वा सा महामाया उग्रचण्डाह्वयां तनुम्। दर्शयामास च तदा महिषायासुराय वै

aurvva uvāca|| ityuktvā sā mahāmāyā ugracaṇḍāhvayāṃ tanum| darśayāmāsa ca tadā mahiṣāyāsurāya vai

60.119

या मूर्तिः षोडशभुजा भद्रकालीति विश्रुता। तथैव मूर्तिं बाहुभ्यामपराभ्यां तु बिभ्रती

yā mūrtiḥ ṣoḍaśabhujā bhadrakālīti viśrutā| tathaiva mūrtiṃ bāhubhyāmaparābhyāṃ tu bibhratī

60.120

दक्षिणाधो गदां वामपाणिना पानपात्रकम्। सुरापूर्णं च शिरसा मुण्डमालां बिलेशयम्

dakṣiṇādho gadāṃ vāmapāṇinā pānapātrakam| surāpūrṇaṃ ca śirasā muṇḍamālāṃ bileśayam

60.121

भिन्नाञ्जनचयप्रख्या प्रचण्डा सिंहवाहिनी। रक्तनेत्रा महाकाया युक्ताऽष्टादशबाहुभिः

bhinnāñjanacayaprakhyā pracaṇḍā siṃhavāhinī| raktanetrā mahākāyā yuktā'ṣṭādaśabāhubhiḥ

60.122

उग्रचण्डा भद्रकाली देव्या मूर्तिद्वयं तथा। महिषः प्रणनामाशु दुष्ट्वा विस्मयमागतः

ugracaṇḍā bhadrakālī devyā mūrtidvayaṃ tathā| mahiṣaḥ praṇanāmāśu duṣṭvā vismayamāgataḥ

60.123

ततो यथा पदाक्रम्य निहतो महिषासुरः। तथैव जगृहे पादतले देवीद्वयं तु तम्

tato yathā padākramya nihato mahiṣāsuraḥ| tathaiva jagṛhe pādatale devīdvayaṃ tu tam

60.124

हृदि शूलेन निर्भिन्नं माहिषं विशिरस्ककम्। गृहीतकेशं देव्या तु निर्यदन्त्रविभूषितम्

hṛdi śūlena nirbhinnaṃ māhiṣaṃ viśiraskakam| gṛhītakeśaṃ devyā tu niryadantravibhūṣitam

60.125

वमद्रक्तं महाकायं दृष्ट्वा पूर्वतनुं स्वकम्। भयं प्राप्यासुरः सोऽथ शुशोच मुमोह च

vamadraktaṃ mahākāyaṃ dṛṣṭvā pūrvatanuṃ svakam| bhayaṃ prāpyāsuraḥ so'tha śuśoca mumoha ca

60.126

ततस्तु क्षणमात्मानं संस्तभ्य स तु दानवः। प्रणम्य वचनं देवीमिदमाह स गद्गदम्

tatastu kṣaṇamātmānaṃ saṃstabhya sa tu dānavaḥ| praṇamya vacanaṃ devīmidamāha sa gadgadam

60.127

महिष उवाच।। यदि देवी प्रसन्नासि यज्ञभागाश्च कल्पिताः। तदा ममान्यदा नाश एवमेतद् भवेन्न हि

mahiṣa uvāca|| yadi devī prasannāsi yajñabhāgāśca kalpitāḥ| tadā mamānyadā nāśa evametad bhavenna hi

60.128

यथाहं न सुरैः सार्धं करिष्ये वैरमद्भुतम्। तथा मां कुरु भो देवि न जन्म प्रलभे यथा

yathāhaṃ na suraiḥ sārdhaṃ kariṣye vairamadbhutam| tathā māṃ kuru bho devi na janma pralabhe yathā

60.129

देव्युवाच।। आराधिताऽहं भवता वरो दत्तो मया तव। वध्यश्च त्वं ममैवेह नात्र कार्या विचारणा

devyuvāca|| ārādhitā'haṃ bhavatā varo datto mayā tava| vadhyaśca tvaṃ mamaiveha nātra kāryā vicāraṇā

60.130

यत् त्वया प्रार्थितं चापि सर्वैः सुरगणैः सह। विरोधो मे सदा मा भूदिति चापि भविष्यति

yat tvayā prārthitaṃ cāpi sarvaiḥ suragaṇaiḥ saha| virodho me sadā mā bhūditi cāpi bhaviṣyati

60.131

मत्पादतलसंस्पर्शाच्छरोरं तव दानव। यज्ञभागोपभोगाय विशीर्णं न भविष्यति

matpādatalasaṃsparśāccharoraṃ tava dānava| yajñabhāgopabhogāya viśīrṇaṃ na bhaviṣyati

60.132

तव जीवात्मभिः प्राणाः सर्व एव महासुरः। हरस्य पादसंयोगाच्चिरं स्थास्यति केवलम्

tava jīvātmabhiḥ prāṇāḥ sarva eva mahāsuraḥ| harasya pādasaṃyogācciraṃ sthāsyati kevalam

60.133

कल्पकोटिसहस्राणि त्रिंशत् त्वं महिषासुर। शतानि चाष्टावन्यानि जन्म ते न भविष्यति

kalpakoṭisahasrāṇi triṃśat tvaṃ mahiṣāsura| śatāni cāṣṭāvanyāni janma te na bhaviṣyati

60.134

इति देवी वरं दत्त्वा महिषायासुराय वै। प्रणता तेन शिरसा तत्रेवान्तरधीयत

iti devī varaṃ dattvā mahiṣāyāsurāya vai| praṇatā tena śirasā tatrevāntaradhīyata

60.135

महिषोऽपि निजस्थानं ययौ संमोहितः पुनः। मायया चासुरं भावमादय नृप पूर्ववत्

mahiṣo'pi nijasthānaṃ yayau saṃmohitaḥ punaḥ| māyayā cāsuraṃ bhāvamādaya nṛpa pūrvavat

60.136

सगर उवाच।। अनेके निहिता दैत्या मायया लोकभूतये। न ते पुनः प्रगृहीतास्तेभ्यो दत्त्वा वराञ् शुभान्। केन वा कारणेनायं प्रगृहीतो वरः कथम्। दत्तास्तस्मै समाचक्ष्व मम सम्यग् द्विजोत्तम

sagara uvāca|| aneke nihitā daityā māyayā lokabhūtaye| na te punaḥ pragṛhītāstebhyo dattvā varāñ śubhān| kena vā kāraṇenāyaṃ pragṛhīto varaḥ katham| dattāstasmai samācakṣva mama samyag dvijottama

60.137

और्व्व उवाच।। आराधितो महादेवो रम्भेण सुरवैरिणा। चिरेण स च सुप्रीतस्तपसा तस्य शङ्करः

aurvva uvāca|| ārādhito mahādevo rambheṇa suravairiṇā| cireṇa sa ca suprītastapasā tasya śaṅkaraḥ

60.138

अथ तुष्टो महादेवः प्रत्यक्षं रम्भमूचिवान्। प्रीतोऽस्मि ते वरं रम्भ वरयस्व यथेप्सितम्

atha tuṣṭo mahādevaḥ pratyakṣaṃ rambhamūcivān| prīto'smi te varaṃ rambha varayasva yathepsitam

60.139

एवमुक्तः प्रत्युवाच रम्भस्तं चन्द्रशेखरम्। अपुत्रोऽहं महादेव यदि ते मय्यनुग्रहः

evamuktaḥ pratyuvāca rambhastaṃ candraśekharam| aputro'haṃ mahādeva yadi te mayyanugrahaḥ

60.140

मम जन्मत्रये पुत्रो भवान् भवतु शङ्कर। अवध्यः सर्वभूतानां जेता च त्रिदिवौकसाम्

mama janmatraye putro bhavān bhavatu śaṅkara| avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ jetā ca tridivaukasām

60.141

चिरायुश्च यशस्वी च लक्ष्मीवान् स च शङ्कर। एवमुक्तस्तु दैत्येन प्रत्युवाच वृषध्वजः

cirāyuśca yaśasvī ca lakṣmīvān sa ca śaṅkara| evamuktastu daityena pratyuvāca vṛṣadhvajaḥ

60.142

भवत्वेतद्वाञ्छितं ते भविष्यामि सुतस्तव। इत्युक्त्वा स महादेवस्तत्रैवान्तरधीयत

bhavatvetadvāñchitaṃ te bhaviṣyāmi sutastava| ityuktvā sa mahādevastatraivāntaradhīyata

60.143

रम्भोऽपि यातः स्वस्थानं हर्षोत्फुल्लविलोचनः। पथि गच्छन् स रम्भोऽथ ददर्श महिषीं शुभाम्

rambho'pi yātaḥ svasthānaṃ harṣotphullavilocanaḥ| pathi gacchan sa rambho'tha dadarśa mahiṣīṃ śubhām

60.144

त्रिहायणीं चित्रवर्णां सुन्दरीमृतुशालिनीम्। स तां दृष्ट्वाथ महिषीं रम्भः कामेन मोहितः

trihāyaṇīṃ citravarṇāṃ sundarīmṛtuśālinīm| sa tāṃ dṛṣṭvātha mahiṣīṃ rambhaḥ kāmena mohitaḥ

60.145

दोर्भ्यां गृहीत्वा च तदा चकार सुरतोत्सवम्। तयोः प्रवृत्ते सुरते तदा सा तस्य देजसा

dorbhyāṃ gṛhītvā ca tadā cakāra suratotsavam| tayoḥ pravṛtte surate tadā sā tasya dejasā

60.146

दधार महिषी गर्भं तदाऽभून्महिषासुरः। तस्यां स्वांशेन गिरिशस्तत्पु६त्वमवाप्तवान्

dadhāra mahiṣī garbhaṃ tadā'bhūnmahiṣāsuraḥ| tasyāṃ svāṃśena giriśastatpu6tvamavāptavān

60.147

ववृधे स तदा राम्भिः सुक्लपक्षशशाङ्कवत् । तं च कात्यायनमुनिः शप्तवान्महिषासुरम्

vavṛdhe sa tadā rāmbhiḥ suklapakṣaśaśāṅkavat | taṃ ca kātyāyanamuniḥ śaptavānmahiṣāsuram

60.148

दुर्नयं वीक्ष्य शिष्यार्थे शिष्यानुग्रहकारकः। कात्यायनेन शप्तं तं विज्ञाय महिषासुरम्। प्राह प्रणामपूर्वं तु चण्डिकां चन्द्रसेखरः

durnayaṃ vīkṣya śiṣyārthe śiṣyānugrahakārakaḥ| kātyāyanena śaptaṃ taṃ vijñāya mahiṣāsuram| prāha praṇāmapūrvaṃ tu caṇḍikāṃ candrasekharaḥ

60.149

ईश्वर उवाच।। देवी कात्यायनेनायं शप्तोऽद्य महिषासुरः। योषिद्विनाशकर्त्रीति भवितेति जगन्मये

īśvara uvāca|| devī kātyāyanenāyaṃ śapto'dya mahiṣāsuraḥ| yoṣidvināśakartrīti bhaviteti jaganmaye

60.150

नि-संशयमृषेर्वाक्यं भविष्यति न संशयः। मदीयो माहिषः कायो देवि कार्यस्त्वया त्वयि

ni-saṃśayamṛṣervākyaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ| madīyo māhiṣaḥ kāyo devi kāryastvayā tvayi

60.151

हन्तव्यः सततं योगयुक्तः पूर्वे परेऽपि च। हरिर्हरिस्वरूपेण न त्वां वोढुं क्षमोऽधुना

hantavyaḥ satataṃ yogayuktaḥ pūrve pare'pi ca| harirharisvarūpeṇa na tvāṃ voḍhuṃ kṣamo'dhunā

60.152

ममायं माहिषः कायस्तव वोढा भविष्यति। इति पूर्वं महादेवी देवीं प्रार्थितवान् पुरा

mamāyaṃ māhiṣaḥ kāyastava voḍhā bhaviṣyati| iti pūrvaṃ mahādevī devīṃ prārthitavān purā

60.153

तेन देवी महादेवं जग्राह महिषासुरम्। त्रिषु जन्मसु पुत्रोऽभूद्रम्भस्य भगवान् हरः

tena devī mahādevaṃ jagrāha mahiṣāsuram| triṣu janmasu putro'bhūdrambhasya bhagavān haraḥ

60.154

सृष्टित्रये स रम्भोऽपि रम्भ एव व्यजायत। आसुर तादृशं तेपे तपः परमदारुणम्

sṛṣṭitraye sa rambho'pi rambha eva vyajāyata| āsura tādṛśaṃ tepe tapaḥ paramadāruṇam

60.155

तथैवाराधितः शम्भुः पुत्रार्थे प्रददौ वरम्। तथैव महिषीं भेजे प्रथमं सुरताय सः

tathaivārādhitaḥ śambhuḥ putrārthe pradadau varam| tathaiva mahiṣīṃ bheje prathamaṃ suratāya saḥ

60.156

तस्यां तथाऽभवद्वीरो दानवो महिषासुरः। तथैव शेपे भगवान् मुनिः कात्यायनस्तु तम्

tasyāṃ tathā'bhavadvīro dānavo mahiṣāsuraḥ| tathaiva śepe bhagavān muniḥ kātyāyanastu tam

60.157

इति प्रवृत्ते पूर्वोऽस्मिन् परस्मिन् स तु जन्मनि। महिषः पूजयित्वाऽथ देवीं वरमयाचत

iti pravṛtte pūrvo'smin parasmin sa tu janmani| mahiṣaḥ pūjayitvā'tha devīṃ varamayācata

60.158

तृतीये जन्मनि वरं प्राप्य कल्पानशेषतः। नेह मे जन्म भवितेत्येवं वरमयाचत

tṛtīye janmani varaṃ prāpya kalpānaśeṣataḥ| neha me janma bhavitetyevaṃ varamayācata

60.159

तेन देवीपादतले तिष्ठत्येषोऽसुरोऽधुना। नोत्पत्तिरपि तस्याथ संवर्तान्तादभून्नृप

tena devīpādatale tiṣṭhatyeṣo'suro'dhunā| notpattirapi tasyātha saṃvartāntādabhūnnṛpa

60.160

एवं देवीप्रसादेन महादेवांशसम्भवः। परामवाप सततं प्रतिपत्तिं महासुरः

evaṃ devīprasādena mahādevāṃśasambhavaḥ| parāmavāpa satataṃ pratipattiṃ mahāsuraḥ

60.161

इति ते कथितं राजन् यथा स महिषासुरः। देवीपादतलं प्राप्य यथा सोऽद्यापि मोदते। प्रस्तुतं शृणु भो राजन् कथयामि नृपोत्तम

iti te kathitaṃ rājan yathā sa mahiṣāsuraḥ| devīpādatalaṃ prāpya yathā so'dyāpi modate| prastutaṃ śṛṇu bho rājan kathayāmi nṛpottama

60.162

मार्कण्डेय उवाच।। इति वः कथितं राजा सगरः सहितो यथा। और्व्वेण चक्रे संवादं देवीमहिषयोजने

mārkaṇḍeya uvāca|| iti vaḥ kathitaṃ rājā sagaraḥ sahito yathā| aurvveṇa cakre saṃvādaṃ devīmahiṣayojane

60.163

पुनर्यदाह भूयोऽपि सगराय महात्मने। तच्छृण्वन्तु मुनिश्रेष्ठा गुह्याद् गुह्यतरं परम्

punaryadāha bhūyo'pi sagarāya mahātmane| tacchṛṇvantu muniśreṣṭhā guhyād guhyataraṃ param

अध्यायः ६१

61.1

और्व्व उवाच।। यथाह भगवान् देवो भैरवाय महात्मने। वेतालाय नृपश्रेष्ठ तथा त्वं प्रस्तुतं शृणु

aurvva uvāca|| yathāha bhagavān devo bhairavāya mahātmane| vetālāya nṛpaśreṣṭha tathā tvaṃ prastutaṃ śṛṇu

61.2

श्रीभगवानुवाच।। उग्रचण्डा च या मूर्तिरष्टादशभुजाऽभवत्। सा नवम्यां पुरा कृष्णपक्षे कन्यां गते रवौ

śrībhagavānuvāca|| ugracaṇḍā ca yā mūrtiraṣṭādaśabhujā'bhavat| sā navamyāṃ purā kṛṣṇapakṣe kanyāṃ gate ravau

61.3

प्रादुर्भूता महामाया योगिनीकोटिभिः सह। आषाढस्य तु पूर्णायां सत्रं द्वादशवार्षिकम्

prādurbhūtā mahāmāyā yoginīkoṭibhiḥ saha| āṣāḍhasya tu pūrṇāyāṃ satraṃ dvādaśavārṣikam

61.4

दक्षः कर्तुं समारेभे वृताः सर्वे दिवौकसः। ततोऽहं न वृतस्तेन दक्षेण सुमहात्मना

dakṣaḥ kartuṃ samārebhe vṛtāḥ sarve divaukasaḥ| tato'haṃ na vṛtastena dakṣeṇa sumahātmanā

61.5

कपालीति सती चापि तज्जायेति च नो वृता। ततो रोषसमायुक्ता प्राणास्तत्याज सा सती

kapālīti satī cāpi tajjāyeti ca no vṛtā| tato roṣasamāyuktā prāṇāstatyāja sā satī

61.6

त्यक्तदेहा सती चापि चण्डमूर्तिस्तदाऽभवत्। ततः प्रवृत्ते यज्ञेऽपि तस्मिन् द्वादसवार्षिके

tyaktadehā satī cāpi caṇḍamūrtistadā'bhavat| tataḥ pravṛtte yajñe'pi tasmin dvādasavārṣike

61.7

नवम्यां कृष्णपक्षे तु कन्यायां चण्डमूर्तिधृक्। योगनिद्रा महामाया योगिनीकोटिभिः सह

navamyāṃ kṛṣṇapakṣe tu kanyāyāṃ caṇḍamūrtidhṛk| yoganidrā mahāmāyā yoginīkoṭibhiḥ saha

61.8

सतीरूपं परित्यज्य यज्ञभङ्गमथाकरोत्। शङ्करस्य गणैः सर्वैः सहिता शङ्करेण च

satīrūpaṃ parityajya yajñabhaṅgamathākarot| śaṅkarasya gaṇaiḥ sarvaiḥ sahitā śaṅkareṇa ca

61.9

स्वयं बभ़ञ्ज सा देवी महासत्रं महात्मनः। ततो देव्या महाक्रोधे व्यतीते त्रिदिवौकसः

svayaṃ babhañja sā devī mahāsatraṃ mahātmanaḥ| tato devyā mahākrodhe vyatīte tridivaukasaḥ

61.10

पूजयाञ्चक्रुरतुलां देवीं पूर्वोदितेन वै। पूर्वोदितविधानेन पूजामस्या दिवौकसः

pūjayāñcakruratulāṃ devīṃ pūrvoditena vai| pūrvoditavidhānena pūjāmasyā divaukasaḥ

61.11

कृत्वैव परमामापुर्निवृतिं दुःखहानये। एवमन्यैरपि सदा कार्यं देव्याः प्रपूजनम्

kṛtvaiva paramāmāpurnivṛtiṃ duḥkhahānaye| evamanyairapi sadā kāryaṃ devyāḥ prapūjanam

61.12

विभूतिमतुलां प्राप्तं चतुर्वर्गप्रदायिकाम्। यो मोहादथवाऽऽलस्याद् देवीं दुर्गां महोत्सवे

vibhūtimatulāṃ prāptaṃ caturvargapradāyikām| yo mohādathavā''lasyād devīṃ durgāṃ mahotsave

61.13

न पूजयति दम्भाद् वा द्वेषाद्वाऽप्यथ भैरव। क्रुद्धा भगवती तस्य कामानिष्टान्निहन्ति वै

na pūjayati dambhād vā dveṣādvā'pyatha bhairava| kruddhā bhagavatī tasya kāmāniṣṭānnihanti vai

61.14

परत्र च महामाया-बलिर्भूत्वा प्रजायते । अष्टम्यां रुधिरैश्चैव महामांसैः सुगन्धिभिः

paratra ca mahāmāyā-balirbhūtvā prajāyate | aṣṭamyāṃ rudhiraiścaiva mahāmāṃsaiḥ sugandhibhiḥ

61.15

पूजयेद्‌बहुजातीयैर्बलिभिर्भोजनैः शिवाम्। सिन्दूरैः पट्‌टवासोभिर्नानाविधविलेपनैः

pūjayedbahujātīyairbalibhirbhojanaiḥ śivām| sindūraiḥ paṭṭavāsobhirnānāvidhavilepanaiḥ

61.16

पुष्पैरनेकजातीयैः फलैर्बहुविधैरपि। उपवासं महाष्टम्यां पुत्रवान् न समाचरेत्

puṣpairanekajātīyaiḥ phalairbahuvidhairapi| upavāsaṃ mahāṣṭamyāṃ putravān na samācaret

61.17

यथा तथैव पूतात्मा व्रती देवीं प्रपूजयेत्। पूजयित्वा महाष्टम्यां नवम्यां बलिभिस्तथा

yathā tathaiva pūtātmā vratī devīṃ prapūjayet| pūjayitvā mahāṣṭamyāṃ navamyāṃ balibhistathā

61.18

विसर्जयेद् दशम्यां तु श्रवणे सावरोत्सवैः। अन्त्यपादो दिवाभागे श्रवणस्य यदा भवेत्

visarjayed daśamyāṃ tu śravaṇe sāvarotsavaiḥ| antyapādo divābhāge śravaṇasya yadā bhavet

61.19

तदा सम्प्रेषणं देव्या दशम्यां कारयेद् बुधः। सुवासिनी कुमारीभिर्वेश्याभिर्नर्तकैस्तथा

tadā sampreṣaṇaṃ devyā daśamyāṃ kārayed budhaḥ| suvāsinī kumārībhirveśyābhirnartakaistathā

61.20

सङ्खतूर्यनिनादैश्च मृदङ्गैः पटहैस्तथा। ध्वजैर्वस्त्रैर्बहुविधार्लाजपुष्पप्रकीर्णकैः

saṅkhatūryaninādaiśca mṛdaṅgaiḥ paṭahaistathā| dhvajairvastrairbahuvidhārlājapuṣpaprakīrṇakaiḥ

61.21

धूलिकर्दमविक्षेपैः क्रीडाकौतुकमङ्गलैः। भगलिङ्गाभिधानैश्च भगलिङ्गप्रगीतकैः

dhūlikardamavikṣepaiḥ krīḍākautukamaṅgalaiḥ| bhagaliṅgābhidhānaiśca bhagaliṅgapragītakaiḥ

61.22

भगलिङ्गादिशब्दैश्च क्रडयेयुरलं जनाः। परैर्नाक्षिप्यते यस्तु यः परान्नक्षिपेद् यदि

bhagaliṅgādiśabdaiśca kraḍayeyuralaṃ janāḥ| parairnākṣipyate yastu yaḥ parānnakṣiped yadi

61.23

क्रुद्धा भगवती तस्य शापं दद्यात् सुदारुणम्। आदिपादो निशाभागे श्रवणस्य यदा भवेत्

kruddhā bhagavatī tasya śāpaṃ dadyāt sudāruṇam| ādipādo niśābhāge śravaṇasya yadā bhavet

61.24

तदा देव्याः समुत्थानं नवम्यां न पुनर्दिवा। अन्त्यपादो निशाभागे श्रवणस्य यदा भवेत्

tadā devyāḥ samutthānaṃ navamyāṃ na punardivā| antyapādo niśābhāge śravaṇasya yadā bhavet

61.25

तदा देव्याः समुत्थानं नवम्यां दिनभागतः। विसर्जनमनेनैव मन्त्रेण वत्स भैरव

tadā devyāḥ samutthānaṃ navamyāṃ dinabhāgataḥ| visarjanamanenaiva mantreṇa vatsa bhairava

61.26

कर्तव्यमम्भसि स्थाप्य विसृज्य च विभूतये। उत्तिष्ठ देवि चण्डेशे सुभां पूजां प्रगृह्य च

kartavyamambhasi sthāpya visṛjya ca vibhūtaye| uttiṣṭha devi caṇḍeśe subhāṃ pūjāṃ pragṛhya ca

61.27

कुरुष्व मम कल्याणमष्टभिः शक्तिभिः सह। गच्छ गच्छ परं स्थानं स्वस्थानं देवि चण्डिके

kuruṣva mama kalyāṇamaṣṭabhiḥ śaktibhiḥ saha| gaccha gaccha paraṃ sthānaṃ svasthānaṃ devi caṇḍike

61.28

यत् पूजतिं मया देवि परिपूर्णं तदस्तु मे। व्रज त्वं स्रोतसि जले तिष्ठ गेहे च भूतये

yat pūjatiṃ mayā devi paripūrṇaṃ tadastu me| vraja tvaṃ srotasi jale tiṣṭha gehe ca bhūtaye

61.29

निमज्जाम्भसि सन्त्यज्य पत्रिकावजिते जले। पुत्रायुर्धनवृद्ध्यर्थं स्थापितासि जले मया

nimajjāmbhasi santyajya patrikāvajite jale| putrāyurdhanavṛddhyarthaṃ sthāpitāsi jale mayā

61.30

इत्यनेन तु मन्त्रेण देवीं संस्थापयेज्जले। सर्वलोक-हितार्थाय सर्वलोकविभूतये

ityanena tu mantreṇa devīṃ saṃsthāpayejjale| sarvaloka-hitārthāya sarvalokavibhūtaye

61.31

दुर्गा-तन्त्रेण मन्त्रेण पूजितव्ये उभे अपि। भद्रकालीमुग्रचण्डां महामायां महोत्सवे

durgā-tantreṇa mantreṇa pūjitavye ubhe api| bhadrakālīmugracaṇḍāṃ mahāmāyāṃ mahotsave

61.32

नेत्रबीजं तु सर्वासां पूजने परिकीर्तितम्। योगिनीनां तु सर्वासां मूलमूर्तेस्तथैव च

netrabījaṃ tu sarvāsāṃ pūjane parikīrtitam| yoginīnāṃ tu sarvāsāṃ mūlamūrtestathaiva ca

61.33

मन्त्रं तथोग्रचण्डायाः पृथक् त्वं शृणु भैरव। आद्यद्वयं नेत्रबीजं मन्त्रस्योपान्तमन्तरे

mantraṃ tathogracaṇḍāyāḥ pṛthak tvaṃ śṛṇu bhairava| ādyadvayaṃ netrabījaṃ mantrasyopāntamantare

61.34

वह्निनाऽन्तःस्वरेणेन्दुबिन्दुभ्यां तन्त्रमौग्रकम्। नेत्रबीजं द्वितीयं त द्विधावर्तितमुच्यते

vahninā'ntaḥsvareṇendubindubhyāṃ tantramaugrakam| netrabījaṃ dvitīyaṃ ta dvidhāvartitamucyate

61.35

भद्रकाल्यास्तु मन्त्रोऽयं धर्मकामार्थसिद्धये। यदा तु वैष्णवी देवी महामाया जगन्मयी

bhadrakālyāstu mantro'yaṃ dharmakāmārthasiddhaye| yadā tu vaiṣṇavī devī mahāmāyā jaganmayī

61.36

पूज्यते वैष्णवी देवी तन्त्रोक्ता अष्टयोगिनीः। ताः प्रोक्ताः शैलपुत्र्याश्च पूर्वकल्पे च भैरव

pūjyate vaiṣṇavī devī tantroktā aṣṭayoginīḥ| tāḥ proktāḥ śailaputryāśca pūrvakalpe ca bhairava

61.37

उग्रचण्डादयश्चाष्टौ दुर्गातन्त्रस्य कीर्तिताः। भद्रकाल्यास्तु मन्त्रेण भद्रकालीं प्रपूजयेत्

ugracaṇḍādayaścāṣṭau durgātantrasya kīrtitāḥ| bhadrakālyāstu mantreṇa bhadrakālīṃ prapūjayet

61.38

पूजयेद् भूतिवृद्ध्यर्थमेता एवाष्टयोगिनीः। जयन्तीं मङ्गलां कालीं भद्रकालीं कपालिनीम्

pūjayed bhūtivṛddhyarthametā evāṣṭayoginīḥ| jayantīṃ maṅgalāṃ kālīṃ bhadrakālīṃ kapālinīm

61.39

दुर्गां शिवां क्षमां दात्रीं दलेष्वष्टसु पूजयेत्। यदोग्रचण्डातन्त्रेण सा देवी तत्र पूज्यते

durgāṃ śivāṃ kṣamāṃ dātrīṃ daleṣvaṣṭasu pūjayet| yadogracaṇḍātantreṇa sā devī tatra pūjyate

61.40

योगिन्यस्तत्र पूज्याः स्युरष्टावन्याश्च भैरव। कौशिकी शिवदूती च उमा हैमवतीश्वरी

yoginyastatra pūjyāḥ syuraṣṭāvanyāśca bhairava| kauśikī śivadūtī ca umā haimavatīśvarī

61.41

शाकम्भरी च दुर्गा च सप्तमी च महोदरी। उमायाः सौम्यमूर्तेस्तु तन्त्रं त्वं शृणु भैरव

śākambharī ca durgā ca saptamī ca mahodarī| umāyāḥ saumyamūrtestu tantraṃ tvaṃ śṛṇu bhairava

61.42

पादिः समाप्तिसहितः फडन्तो नान्त एव च। एकाक्षरस्त्र्यक्षरश्य उमामन्त्र इति स्मृतः

pādiḥ samāptisahitaḥ phaḍanto nānta eva ca| ekākṣarastryakṣaraśya umāmantra iti smṛtaḥ

61.43

सुवर्णसदृशीं गौरीं भुजद्वयसमन्विताम्। नीलारविन्दं वामेन पाणिना बिभ्रतीं सदा

suvarṇasadṛśīṃ gaurīṃ bhujadvayasamanvitām| nīlāravindaṃ vāmena pāṇinā bibhratīṃ sadā

61.44

शुक्लं तु चामरं धृत्वा भर्गस्याङ्गेऽथ दक्षिणे। विन्यस्य दक्षिणं हस्तं तिष्ठन्तीं परिचिन्तयेत्

śuklaṃ tu cāmaraṃ dhṛtvā bhargasyāṅge'tha dakṣiṇe| vinyasya dakṣiṇaṃ hastaṃ tiṣṭhantīṃ paricintayet

61.45

विनापि शम्भूं रुद्राणीं भक्तस्तु परिचिन्तयेत्। द्विभुजां स्वर्णगौराङ्गीं पद्मचामरधारिणीम्

vināpi śambhūṃ rudrāṇīṃ bhaktastu paricintayet| dvibhujāṃ svarṇagaurāṅgīṃ padmacāmaradhāriṇīm

61.46

व्याघ्रचर्मस्थिते पद्मे पद्मासनगता सदा। एतस्याः पूजने प्रोक्ता अष्टौ वेतालभैरव

vyāghracarmasthite padme padmāsanagatā sadā| etasyāḥ pūjane proktā aṣṭau vetālabhairava

61.47

योगिन्यो नायिकाश्चापि पृथक्त्वेन व्यवस्थिताः। जया च विजया चैव मातङ्गी ललिता तथा

yoginyo nāyikāścāpi pṛthaktvena vyavasthitāḥ| jayā ca vijayā caiva mātaṅgī lalitā tathā

61.48

नारायण्यथ सावित्री स्वधा स्वाहा तथाऽष्टमी। पूर्वं शुम्भो निशुम्भश्च दानवौ भ्रातरावुभौ

nārāyaṇyatha sāvitrī svadhā svāhā tathā'ṣṭamī| pūrvaṃ śumbho niśumbhaśca dānavau bhrātarāvubhau

61.49

बभूवतुर्महासत्त्वौ महाकायौ महाबलौ। अन्धकस्य सुतौ द्वौ तौ दन्तिनाविव दुर्मदौ

babhūvaturmahāsattvau mahākāyau mahābalau| andhakasya sutau dvau tau dantināviva durmadau

61.50

मया विनहते तस्मिन्नन्धकाख्ये महाबले। ससैन्यवाहनौ तौ तु पातालतलमाश्रितौ

mayā vinahate tasminnandhakākhye mahābale| sasainyavāhanau tau tu pātālatalamāśritau

61.51

ततस्तप्त्वा तपस्तोव्रं ब्रह्माणन्तौ महासुरौ। सम्यक् तदाऽतोषयातां स सुप्रीतो वरं ददौ

tatastaptvā tapastovraṃ brahmāṇantau mahāsurau| samyak tadā'toṣayātāṃ sa suprīto varaṃ dadau

61.52

तौ ब्रह्मवरदृप्तौ तु समासाद्य जगत्त्रयम्। इन्द्रत्वमकरोच्छुम्भश्चन्द्रत्वं च निशुम्भकः

tau brahmavaradṛptau tu samāsādya jagattrayam| indratvamakarocchumbhaścandratvaṃ ca niśumbhakaḥ

61.53

सर्वेषामेव देवानां यज्ञभागानुपाहरत्। स्वयं शुम्भो निशुम्भश्च दिक्पालत्वं च तौ गतौ

sarveṣāmeva devānāṃ yajñabhāgānupāharat| svayaṃ śumbho niśumbhaśca dikpālatvaṃ ca tau gatau

61.54

सर्वे सुरगणाः सेन्द्रास्ततो गत्वा हिमाचलम्। गङ्गावतारनिकटे महामायां प्रतुष्टुवुः

sarve suragaṇāḥ sendrāstato gatvā himācalam| gaṅgāvatāranikaṭe mahāmāyāṃ pratuṣṭuvuḥ

61.55

अनकेशः स्तुता देवी तदा सर्वामरोत्करैः। मातङ्गवनितामूर्तिर्भूत्वा देवानपृच्छत

anakeśaḥ stutā devī tadā sarvāmarotkaraiḥ| mātaṅgavanitāmūrtirbhūtvā devānapṛcchata

61.56

युष्माभिरमरैरत्र स्तूयते का च भामिनी। किमर्थमागता यूयं मातङ्गस्याश्रमं प्रति

yuṣmābhiramarairatra stūyate kā ca bhāminī| kimarthamāgatā yūyaṃ mātaṅgasyāśramaṃ prati

61.57

एवं ब्रुवन्त्या मातङ्ग्यास्तस्यास्तु कायकोषतः। समुद्‌भूताऽब्रवोद् देवी मां स्तुवन्ति सुरा इति

evaṃ bruvantyā mātaṅgyāstasyāstu kāyakoṣataḥ| samudbhūtā'bravod devī māṃ stuvanti surā iti

61.58

शुम्भो निशुम्भो ह्यसुरौ बाधैते सकलान् सुरान्। तस्मात् तयोर्वधायाहं स्तूये तैः सकलैः सुरैः

śumbho niśumbho hyasurau bādhaite sakalān surān| tasmāt tayorvadhāyāhaṃ stūye taiḥ sakalaiḥ suraiḥ

61.59

विनिःसृतायां देव्यां तु मातङ्ग्याः कायकोषतः। भिन्नाञ्जननिभा कृष्णा साऽभूद् गौरी क्षणादपि

viniḥsṛtāyāṃ devyāṃ tu mātaṅgyāḥ kāyakoṣataḥ| bhinnāñjananibhā kṛṣṇā sā'bhūd gaurī kṣaṇādapi

61.60

कालिकाख्याऽभवत् सापि हिमाचलकृताश्रया। तामुग्रतारामृषयो वदन्तीह मनीषिणः

kālikākhyā'bhavat sāpi himācalakṛtāśrayā| tāmugratārāmṛṣayo vadantīha manīṣiṇaḥ

61.61

उग्रादपि भयात्त्राति यस्माद् भक्तान् सदाम्बिका। एतस्याः प्रथमं बीजं कथितं त्रयमेव च

ugrādapi bhayāttrāti yasmād bhaktān sadāmbikā| etasyāḥ prathamaṃ bījaṃ kathitaṃ trayameva ca

61.62

एषैवैकजटाख्या तु यस्मात्तस्माज्जटैकिका । शृणुतं चिन्तं चास्याः सम्यग्वेतालभैरवौ

eṣaivaikajaṭākhyā tu yasmāttasmājjaṭaikikā | śṛṇutaṃ cintaṃ cāsyāḥ samyagvetālabhairavau

61.63

यथा ध्यात्वा महादेवीं भक्तः प्राप्नोत्यभीप्सितम्। चतुर्भुजां कृष्णवर्णां मुण्डमालाविभूषिताम्

yathā dhyātvā mahādevīṃ bhaktaḥ prāpnotyabhīpsitam| caturbhujāṃ kṛṣṇavarṇāṃ muṇḍamālāvibhūṣitām

61.64

खड्गं दक्षिणपाणिभ्यां बिभ्रतीं चामरं त्वधः। कर्त्रीं च खर्परं चैव क्रमाद्वामेन बिभ्रतीम्

khaḍgaṃ dakṣiṇapāṇibhyāṃ bibhratīṃ cāmaraṃ tvadhaḥ| kartrīṃ ca kharparaṃ caiva kramādvāmena bibhratīm

61.65

लिखन्तीं जटामेकां बिभ्रतीं शिरसा स्वयम्। मुण्डमालाधरां शीर्षे ग्रीवायामपि सर्वदा

likhantīṃ jaṭāmekāṃ bibhratīṃ śirasā svayam| muṇḍamālādharāṃ śīrṣe grīvāyāmapi sarvadā

61.66

वक्षसा नागहारं तु बिभ्रतीं सक्तलोचनाम्। कृष्णवस्त्रधरां कट्यां व्याघ्रजिनसमन्विताम्

vakṣasā nāgahāraṃ tu bibhratīṃ saktalocanām| kṛṣṇavastradharāṃ kaṭyāṃ vyāghrajinasamanvitām

61.67

वामपादं शवहृदि संस्थाप्य दक्षिणं पदम्। विन्यस्य सिंहपृष्ठे तु लेलिहानां शवं स्वयम्

vāmapādaṃ śavahṛdi saṃsthāpya dakṣiṇaṃ padam| vinyasya siṃhapṛṣṭhe tu lelihānāṃ śavaṃ svayam

61.68

साट्टहासां महाघोरां रावयुक्तातिभीषणाम्। चिन्त्याग्रे तारा सततं भक्तिमद्‌भिः सुखेप्सुभिः

sāṭṭahāsāṃ mahāghorāṃ rāvayuktātibhīṣaṇām| cintyāgre tārā satataṃ bhaktimadbhiḥ sukhepsubhiḥ

61.69

एतस्याः सम्प्रवक्ष्यामि या अष्टौ योगिनीः स्मृताः। महाकाल्यथ रुद्राणी उग्रा भीमा तथैव च

etasyāḥ sampravakṣyāmi yā aṣṭau yoginīḥ smṛtāḥ| mahākālyatha rudrāṇī ugrā bhīmā tathaiva ca

61.70

घोरा च भ्रामरी चैव महारात्रिश्च सप्तमी। भैरवी चाष्टमी प्रोक्ता योगिनीस्ताः प्रपूजयेत्

ghorā ca bhrāmarī caiva mahārātriśca saptamī| bhairavī cāṣṭamī proktā yoginīstāḥ prapūjayet

61.71

या कायकोषान्निः सृता कालिकायास्तु भैरव। सा कौशिकीति विख्याता चारुरूपा मनोहरा

yā kāyakoṣānniḥ sṛtā kālikāyāstu bhairava| sā kauśikīti vikhyātā cārurūpā manoharā

61.72

निःसृता हृदयाद् देव्या रसनाग्रेण चण्डिका। नैतस्याः सदृशी मूर्त्या चारुरूपेण विद्यते

niḥsṛtā hṛdayād devyā rasanāgreṇa caṇḍikā| naitasyāḥ sadṛśī mūrtyā cārurūpeṇa vidyate

61.73

त्रिषु लोकेषु कान्त्या वा नास्यास्तुल्या भविष्यति। योगनिद्रा महामाया या मूलप्रकृतिर्मता

triṣu lokeṣu kāntyā vā nāsyāstulyā bhaviṣyati| yoganidrā mahāmāyā yā mūlaprakṛtirmatā

61.74

तस्याः प्राणस्वरूपेयं देवी या कौशिकी स्मृता। नेत्रबीजं तथैतस्या बीजं तु परिकीर्तितम्

tasyāḥ prāṇasvarūpeyaṃ devī yā kauśikī smṛtā| netrabījaṃ tathaitasyā bījaṃ tu parikīrtitam

61.75

मन्त्रमस्याः प्रवक्ष्यामि मूर्तिरूपं च भैरव। समाप्तिनान्त्यदन्त्यस्तु षड्वर्गादिसबिन्दुभिः

mantramasyāḥ pravakṣyāmi mūrtirūpaṃ ca bhairava| samāptināntyadantyastu ṣaḍvargādisabindubhiḥ

61.76

षष्ठस्वरेण संस्पृष्ठो बिन्दुना समलङ्कृतः। कौशिकीमन्त्रतन्त्रोऽयं सर्वकामार्थदायकः

ṣaṣṭhasvareṇa saṃspṛṣṭho bindunā samalaṅkṛtaḥ| kauśikīmantratantro'yaṃ sarvakāmārthadāyakaḥ

61.77

तस्यास्तु सम्प्रवक्ष्यामि या मूर्तिरिह भैरव। शृणुष्वैकमना भूत्वा जगदाह्लादकारकम्

tasyāstu sampravakṣyāmi yā mūrtiriha bhairava| śṛṇuṣvaikamanā bhūtvā jagadāhlādakārakam

61.78

धम्मिल्लसंयतकचां विधोश्चाधोमुखीं कलाम्। केशान्ते तिलकस्योर्ध्वे दधती सुमनोहरा

dhammillasaṃyatakacāṃ vidhoścādhomukhīṃ kalām| keśānte tilakasyordhve dadhatī sumanoharā

61.79

मणिकुण्डलसंघृष्टगण्डा मुकुटमण्डिता। सज्जयोतिः कर्णपूराभ्यां कर्णमापूर्य सङ्गता

maṇikuṇḍalasaṃghṛṣṭagaṇḍā mukuṭamaṇḍitā| sajjayotiḥ karṇapūrābhyāṃ karṇamāpūrya saṅgatā

61.80

सुवर्णमणिमाणिक्यनागहारविराजिता। सदा सुगन्धिभिः पद्‌मैरम्लानैरतिसुन्दरी

suvarṇamaṇimāṇikyanāgahāravirājitā| sadā sugandhibhiḥ padmairamlānairatisundarī

61.81

मालां बिभर्ति ग्रीवायां रत्नकेयूरधारिणी। मृणालायतवृत्तैस्तु बाहुभिः कोमलैः शुभैः

mālāṃ bibharti grīvāyāṃ ratnakeyūradhāriṇī| mṛṇālāyatavṛttaistu bāhubhiḥ komalaiḥ śubhaiḥ

61.82

राजन्ती कञ्चुकोपेत-पीनोन्नतपयोधरा। क्षीणमध्या पीतवस्त्रा त्रिवलीप्रख्यभूषिता

rājantī kañcukopeta-pīnonnatapayodharā| kṣīṇamadhyā pītavastrā trivalīprakhyabhūṣitā

61.83

शूलं वज्रं च बाणं च खड्गं शक्तिं तथैव च। दक्षिणैः पाणिभिर्देवी गृहीत्वा तु विराजिता

śūlaṃ vajraṃ ca bāṇaṃ ca khaḍgaṃ śaktiṃ tathaiva ca| dakṣiṇaiḥ pāṇibhirdevī gṛhītvā tu virājitā

61.84

गदां घण्टां च चापं च चर्म शङ्खं तथैव च। ऊर्ध्वादिक्रमतो देवी दधती वामपाणिभिः

gadāṃ ghaṇṭāṃ ca cāpaṃ ca carma śaṅkhaṃ tathaiva ca| ūrdhvādikramato devī dadhatī vāmapāṇibhiḥ

61.85

सिंहस्योपरि तिष्ठन्ती व्याघ्रचर्माणि कौशिकी। बिभ्रती रूपमतुलं ससुरासुरमोहनम्

siṃhasyopari tiṣṭhantī vyāghracarmāṇi kauśikī| bibhratī rūpamatulaṃ sasurāsuramohanam

61.86

एतस्याः शृणु वत्स त्वं याः पूज्या अष्टयोगिनीः। ताः पूजिताश्च कुर्वन्ति चतुर्वर्गं नृणां सदा

etasyāḥ śṛṇu vatsa tvaṃ yāḥ pūjyā aṣṭayoginīḥ| tāḥ pūjitāśca kurvanti caturvargaṃ nṛṇāṃ sadā

61.87

ब्रह्माणी प्रथमा प्रोक्ता ततो माहेश्वरी मता। कौमारी चैव वाराही वैष्णवी पञ्चमी तथा

brahmāṇī prathamā proktā tato māheśvarī matā| kaumārī caiva vārāhī vaiṣṇavī pañcamī tathā

61.88

नारसिंहो तथैवैन्द्री शिवदूती तथाऽष्टमी। एताः पूज्या महाभागा योगिन्यः कामदायिकाः

nārasiṃho tathaivaindrī śivadūtī tathā'ṣṭamī| etāḥ pūjyā mahābhāgā yoginyaḥ kāmadāyikāḥ

61.89

देव्या ललाटनिष्क्रान्ता या कालीति च विश्रुता। तस्या मन्त्रं प्रवक्ष्यामि कामद शृणु भैरव

devyā lalāṭaniṣkrāntā yā kālīti ca viśrutā| tasyā mantraṃ pravakṣyāmi kāmada śṛṇu bhairava

61.90

समाप्तिसहितो दन्त्यः प्रान्तस्तस्मात् पुरः सरः। षष्ठस्वराग्निबिन्द्विन्दुसहितः सादिरेव च

samāptisahito dantyaḥ prāntastasmāt puraḥ saraḥ| ṣaṣṭhasvarāgnibindvindusahitaḥ sādireva ca

61.91

कालीमन्त्रमिति प्रोक्तं धर्मकामार्थदायकम्। एतन्मूर्ति प्रवक्ष्यामि वत्सैकाग्रमनाः शृणु

kālīmantramiti proktaṃ dharmakāmārthadāyakam| etanmūrti pravakṣyāmi vatsaikāgramanāḥ śṛṇu

61.92

नीलोत्पलदलश्यामा चतुर्बाहुसमन्विता। खट्वाङ्गं चन्द्रहासं च बिभ्रती दक्षिणे करे

nīlotpaladalaśyāmā caturbāhusamanvitā| khaṭvāṅgaṃ candrahāsaṃ ca bibhratī dakṣiṇe kare

61.93

वामे चर्म च पाशं च ऊर्ध्वाधोभागतः पुनः। दधती मुण्डमालां च व्याघ्रचर्मधरा वराम्

vāme carma ca pāśaṃ ca ūrdhvādhobhāgataḥ punaḥ| dadhatī muṇḍamālāṃ ca vyāghracarmadharā varām

61.94

कृशाङ्गी दीर्घदंष्ट्रा च अतिदीर्घातिभीषणा। लोलजिह्वा निम्नरक्तनयना नादभैरवा

kṛśāṅgī dīrghadaṃṣṭrā ca atidīrghātibhīṣaṇā| lolajihvā nimnaraktanayanā nādabhairavā

61.95

कबन्धवाहनासीना विस्तारश्रवणानना। एषा ताराह्वया देवी चामुण्डेति च गीयते

kabandhavāhanāsīnā vistāraśravaṇānanā| eṣā tārāhvayā devī cāmuṇḍeti ca gīyate

61.96

एतस्या योगिनीश्चाष्टौ पूजयेच्चिन्तयेद् यदि। त्रिपुरा भीषणा चण्डी कर्त्री हर्त्री विधायिनी

etasyā yoginīścāṣṭau pūjayeccintayed yadi| tripurā bhīṣaṇā caṇḍī kartrī hartrī vidhāyinī

61.97

कराला शूलिनी चेति अष्टौ ताः परिकीर्तिताः। एषाऽतिकामदा देवी जाड्यहानिकरी सदा

karālā śūlinī ceti aṣṭau tāḥ parikīrtitāḥ| eṣā'tikāmadā devī jāḍyahānikarī sadā

61.98

एतस्याः सदृशी काचित् कामदा न हि विद्यते। कौशिक्या हृदयाद् देवी निःसृता ध्यायतो हरेः

etasyāḥ sadṛśī kācit kāmadā na hi vidyate| kauśikyā hṛdayād devī niḥsṛtā dhyāyato hareḥ

61.99

शिवदूतीति सा ख्याता या च देवशतैर्वृता। मन्त्रमस्याः प्रवक्ष्यामि धर्मकामार्थदायकम्

śivadūtīti sā khyātā yā ca devaśatairvṛtā| mantramasyāḥ pravakṣyāmi dharmakāmārthadāyakam

61.100

यच्छ्रुत्वा साधको याति दुर्लभं सिवमन्दिरम्। यामाराध्य महादेवीं शिवदूतीं शिवात्मिकाम्

yacchrutvā sādhako yāti durlabhaṃ sivamandiram| yāmārādhya mahādevīṃ śivadūtīṃ śivātmikām

61.101

नचिराल्लभते कामान् नरः सर्वजयी भवेत्। अन्तः समाप्तिसहितो बिन्द्विन्दुभ्यां दशावरः

nacirāllabhate kāmān naraḥ sarvajayī bhavet| antaḥ samāptisahito bindvindubhyāṃ daśāvaraḥ

61.102

स्वरेणोपान्तदन्त्येन संस्पृष्टोऽन्तेन पूर्वशः। स एव बिन्दुयुगलपूर्वस्थोपान्तपावकः

svareṇopāntadantyena saṃspṛṣṭo'ntena pūrvaśaḥ| sa eva binduyugalapūrvasthopāntapāvakaḥ

61.103

षष्ठस्वरकलाशून्यैः सहितः प्रथमस्थितः। मन्त्रोऽयं शिवदूत्यास्तु शिवदूतीजयप्रदः

ṣaṣṭhasvarakalāśūnyaiḥ sahitaḥ prathamasthitaḥ| mantro'yaṃ śivadūtyāstu śivadūtījayapradaḥ

61.104

रूपमस्याः प्रवक्ष्यामि शृणु वत्सैकसम्मतः। चतुर्भुजं महाकायं सिन्दूरसदृशद्युति

rūpamasyāḥ pravakṣyāmi śṛṇu vatsaikasammataḥ| caturbhujaṃ mahākāyaṃ sindūrasadṛśadyuti

61.105

रक्तदन्तं मुण्डमालाजटाजूटार्धचन्द्रधृक्। नागकुण्डलहाराभ्यां शोभितं नखरोज्जवलम्

raktadantaṃ muṇḍamālājaṭājūṭārdhacandradhṛk| nāgakuṇḍalahārābhyāṃ śobhitaṃ nakharojjavalam

61.106

व्याघ्रचर्मपरिधानं दक्षिणे सूलखड्गधृक्। वामे पाशं तथा चर्म बिभ्रदूर्ध्वापरक्रमात्

vyāghracarmaparidhānaṃ dakṣiṇe sūlakhaḍgadhṛk| vāme pāśaṃ tathā carma bibhradūrdhvāparakramāt

61.107

स्थूलवक्त्रं च पीनोष्ठं तुङ्गमूर्ति भयङ्करम्। निक्षिप्य दक्षिणं पादं सन्तिष्ठत् कुणपोपरि

sthūlavaktraṃ ca pīnoṣṭhaṃ tuṅgamūrti bhayaṅkaram| nikṣipya dakṣiṇaṃ pādaṃ santiṣṭhat kuṇapopari

61.108

वामपादं शृगालस्य पृष्ठे फेरुशतैर्वृतम्। ईदृशीं शिवदूत्यास्तु मूर्तिं ध्यायेद् विभूतये

vāmapādaṃ śṛgālasya pṛṣṭhe pheruśatairvṛtam| īdṛśīṃ śivadūtyāstu mūrtiṃ dhyāyed vibhūtaye

61.109

ध्यानमात्रादथैतस्या नरः कल्याणमाप्नुयात्। पूजनादचिराद् देवी सर्वान् कामान् ददाति च

dhyānamātrādathaitasyā naraḥ kalyāṇamāpnuyāt| pūjanādacirād devī sarvān kāmān dadāti ca

61.110

यः शिवाविरुतं श्रुत्वा विशदूतीं शुभप्रदाम्। प्रणमेत् साधको भक्त्या तस्य कामाः करे स्थिताः

yaḥ śivāvirutaṃ śrutvā viśadūtīṃ śubhapradām| praṇamet sādhako bhaktyā tasya kāmāḥ kare sthitāḥ

61.111

यदा जघान जगतां रक्तबीजं हिताय वै। महादेवी महामाया तदास्याः कायतः सृताः

yadā jaghāna jagatāṃ raktabījaṃ hitāya vai| mahādevī mahāmāyā tadāsyāḥ kāyataḥ sṛtāḥ

61.112

दूतं प्रस्थापयामास शिवं शुम्भाय साम्बिका। सा शिवदूतीति देवैः सर्वैः प्रगीयते

dūtaṃ prasthāpayāmāsa śivaṃ śumbhāya sāmbikā| sā śivadūtīti devaiḥ sarvaiḥ pragīyate

61.113

क्षेमकारी च शान्ता च वेदमाता महोदरी। कराला कामदा देवी भगास्या भगमालिनी

kṣemakārī ca śāntā ca vedamātā mahodarī| karālā kāmadā devī bhagāsyā bhagamālinī

61.114

भगोदरी भगारोहा भगजिह्वा भगा तथा। एता द्वादश योगिन्यः पूजने परिकीर्तिताः

bhagodarī bhagārohā bhagajihvā bhagā tathā| etā dvādaśa yoginyaḥ pūjane parikīrtitāḥ

61.115

एता द्वादश योगिन्यः शिवदूत्याः सदैव हि। विचरन्ती स्वयं देवी यत्र तत्रैव गच्चति

etā dvādaśa yoginyaḥ śivadūtyāḥ sadaiva hi| vicarantī svayaṃ devī yatra tatraiva gaccati

61.116

योगिन्यो ह्यथ सख्यः स्युर्यथान्यासां तथा पुनः। चण्डिकायास्तु योगिन्यः सख्योऽत्र च प्रकीर्तिताः

yoginyo hyatha sakhyaḥ syuryathānyāsāṃ tathā punaḥ| caṇḍikāyāstu yoginyaḥ sakhyo'tra ca prakīrtitāḥ

61.117

इति ते त्वङ्गमन्त्राणि कथितानि समासतः। कामाख्यायाश्च महात्म्यं कल्पमात्रं वदामि वाम्

iti te tvaṅgamantrāṇi kathitāni samāsataḥ| kāmākhyāyāśca mahātmyaṃ kalpamātraṃ vadāmi vām

द्विषष्टितमोऽध्यायः

भगवानुवाच कामार्थमागता यस्मान्मया सार्धं महागिरौ । कामाख्या प्रोच्यते देवी नीलकूटे रहोगता

bhagavānuvāca kāmārthamāgatā yasmānmayā sārdhaṃ mahāgirau | kāmākhyā procyate devī nīlakūṭe rahogatā

कामदा कामिनी कामा कान्ता कामाङ्गदायिनी । कामाङ्गनाशिनी यस्मात् कामाख्या तेन चोच्यते

kāmadā kāminī kāmā kāntā kāmāṅgadāyinī | kāmāṅganāśinī yasmāt kāmākhyā tena cocyate

एतस्याः शृणु माहात्म्यं कामाख्याया विशेषतः । या सा प्रकृतिरूपेण जगत्सर्वं नियोजयेत्

etasyāḥ śṛṇu māhātmyaṃ kāmākhyāyā viśeṣataḥ | yā sā prakṛtirūpeṇa jagatsarvaṃ niyojayet

मधुकैटभनाशाय महामायाविमोहितः । यदा संयुयुधे विष्णुस्तदैषामोहयद्धरिम्

madhukaiṭabhanāśāya mahāmāyāvimohitaḥ | yadā saṃyuyudhe viṣṇustadaiṣāmohayaddharim

दैनन्दिने तु प्रलये प्रसुप्ते गरुडध्वजे । तस्य श्रवणविड्जातावसुरौ मधुकैटभौ

dainandine tu pralaye prasupte garuḍadhvaje | tasya śravaṇaviḍjātāvasurau madhukaiṭabhau

कूर्मपृष्ठे स्थिता देवी विशीर्णेवाभवज्जलैः । तां विशीर्णां योगनिद्रा महामाया व्यलोकयत्

kūrmapṛṣṭhe sthitā devī viśīrṇevābhavajjalaiḥ | tāṃ viśīrṇāṃ yoganidrā mahāmāyā vyalokayat

तां वै दृढतरां पृथ्वीं कर्तुं प्रति तदेश्वरी । उपायं चिन्तयामास कथं पृथ्वी भवेद्दृढा

tāṃ vai dṛḍhatarāṃ pṛthvīṃ kartuṃ prati tadeśvarī | upāyaṃ cintayāmāsa kathaṃ pṛthvī bhaveddṛḍhā

इदानीमाज्यवत् पृथ्वी प्रवृत्ता कोमला जलैः । सृष्टिकाले जनान् सोढुं कथं शक्ता भविष्यति

idānīmājyavat pṛthvī pravṛttā komalā jalaiḥ | sṛṣṭikāle janān soḍhuṃ kathaṃ śaktā bhaviṣyati

इति सञ्चिन्त्य सा माया जगतां सृष्टिरूपिणी । उपगम्य तदा विष्णुमाससाद सुनिद्रितम्

iti sañcintya sā māyā jagatāṃ sṛṣṭirūpiṇī | upagamya tadā viṣṇumāsasāda sunidritam

तं तु सुप्तं समासाद्य जगन्नाथं जगत्पतिम् । वामहस्तकनिष्ठाग्रं तस्य कर्णे न्यवेशयत्

taṃ tu suptaṃ samāsādya jagannāthaṃ jagatpatim | vāmahastakaniṣṭhāgraṃ tasya karṇe nyaveśayat

निवेश्य नखराग्रेण प्रोद्धृत्य श्रावणं मलम् । चूर्णीचकार सा देवी योगनिद्रा जगत्प्रसूः

niveśya nakharāgreṇa proddhṛtya śrāvaṇaṃ malam | cūrṇīcakāra sā devī yoganidrā jagatprasūḥ

तत्कर्णमलचूर्णेभ्यो मधुर्नामासुरोऽभवत् । ततो दक्षिणहस्तस्य कनिष्ठाग्रं तु दक्षिणे

tatkarṇamalacūrṇebhyo madhurnāmāsuro'bhavat | tato dakṣiṇahastasya kaniṣṭhāgraṃ tu dakṣiṇe

कर्णे न्यवेशयद् देवी तस्मादप्युद्धृतं मलम् । तच्चापि क्षोदयामास करशाखाद्वयेन तु

karṇe nyaveśayad devī tasmādapyuddhṛtaṃ malam | taccāpi kṣodayāmāsa karaśākhādvayena tu

ततोऽभूत् कैटभो नाम बलवान् सोऽसुरो महान् । उत्पन्नः स च पानार्थं यस्मान्मृगितवान्मधु

tato'bhūt kaiṭabho nāma balavān so'suro mahān | utpannaḥ sa ca pānārthaṃ yasmānmṛgitavānmadhu

ततस्तस्य महादेवी मधुनामाकरोत्तदा । उत्पन्नः कीटवद्भाति महामायाकरे यतः

tatastasya mahādevī madhunāmākarottadā | utpannaḥ kīṭavadbhāti mahāmāyākare yataḥ

ततोऽस्य कैटभं नाम महामाया तदाकरोत् । आवुवाच महामाया युध्यतां हरिणा सह

tato'sya kaiṭabhaṃ nāma mahāmāyā tadākarot | āvuvāca mahāmāyā yudhyatāṃ hariṇā saha

युवां नो श्रद्धयेवात्र भवन्तौ निहनिष्यति । युवां यदा प्रभाषेथे आवां विष्णो वधान भो

yuvāṃ no śraddhayevātra bhavantau nihaniṣyati | yuvāṃ yadā prabhāṣethe āvāṃ viṣṇo vadhāna bho

तदैवायं युवां हन्ता नान्यथा हरिरप्यथ । महामायामोहितौ तौ विष्णुगात्रं तदा गतौ

tadaivāyaṃ yuvāṃ hantā nānyathā harirapyatha | mahāmāyāmohitau tau viṣṇugātraṃ tadā gatau

भ्रममाणौ ददृशतुर्नाभिपद्मोत्थितं विधिम् । तमूचतुस्तौ धातारं हनिष्यावोऽद्य त्वामिह

bhramamāṇau dadṛśaturnābhipadmotthitaṃ vidhim | tamūcatustau dhātāraṃ haniṣyāvo'dya tvāmiha

तं जागरय वैकुण्ठं यदि जीवितुमिच्छसि । ततो ब्रह्मा महामायां योगनिद्रां जगत्प्रसूम्

taṃ jāgaraya vaikuṇṭhaṃ yadi jīvitumicchasi | tato brahmā mahāmāyāṃ yoganidrāṃ jagatprasūm

प्रसादयामास तदा स्तुतिभिर्बहुभिर्भयात् । चिरं स्तुताथ सा देवी ब्रह्मणा जगदात्मना

prasādayāmāsa tadā stutibhirbahubhirbhayāt | ciraṃ stutātha sā devī brahmaṇā jagadātmanā

प्रसन्ना तरसा व्यग्रमुवाच च यथाविधि । किमर्थं संस्तुता चाहं किं करिष्याम्यहं तव

prasannā tarasā vyagramuvāca ca yathāvidhi | kimarthaṃ saṃstutā cāhaṃ kiṃ kariṣyāmyahaṃ tava

तद् वद त्वं महाभाग करिष्याम्यहमद्य ते । ततस्तेन महामाया प्रोक्ता धात्रा महात्मना

tad vada tvaṃ mahābhāga kariṣyāmyahamadya te | tatastena mahāmāyā proktā dhātrā mahātmanā

प्रबोधय जगन्नाथं यावत्रो मां हनिष्यतः । सम्मोहय दुराधर्षावसुरौ मधुकैटभौ

prabodhaya jagannāthaṃ yāvatro māṃ haniṣyataḥ | sammohaya durādharṣāvasurau madhukaiṭabhau

इत्युक्ता सा तदा देवी ब्रह्मणा जगदात्मना । बोधयामास वैकुण्ठं मोहयामास तौ तदा

ityuktā sā tadā devī brahmaṇā jagadātmanā | bodhayāmāsa vaikuṇṭhaṃ mohayāmāsa tau tadā

ततः प्रबुद्धः कृष्णस्तु ददर्श भयशालिनम् । ब्रह्माणं तौ तदा घोरावसुरौ मधुकैटभौ

tataḥ prabuddhaḥ kṛṣṇastu dadarśa bhayaśālinam | brahmāṇaṃ tau tadā ghorāvasurau madhukaiṭabhau

ततस्ताभ्यां स युयुधे ह्यसुराभ्यां जनार्दन । नाशकद्धारितुं वीरावसुरौ मधुकैटभौ

tatastābhyāṃ sa yuyudhe hyasurābhyāṃ janārdana | nāśakaddhārituṃ vīrāvasurau madhukaiṭabhau

अनन्तोऽपि फणाग्रेण तान्नो धर्तुं क्षमोऽभवत् । युध्यमानान् महावीरान् वैकुण्ठ मधुकैटभान्

ananto'pi phaṇāgreṇa tānno dhartuṃ kṣamo'bhavat | yudhyamānān mahāvīrān vaikuṇṭha madhukaiṭabhān

अथ ब्रह्मा शिलारूपां स्थितिशक्तिं तदाकरोत् । अर्धयोजनविस्तीर्णामर्धयोजनमायताम्

atha brahmā śilārūpāṃ sthitiśaktiṃ tadākarot | ardhayojanavistīrṇāmardhayojanamāyatām

तस्यां शिलायां गोविन्दो युयुधे नृपसत्तम । सह ताभ्यां शिला सा तु प्रविवेश जलान्तरम्

tasyāṃ śilāyāṃ govindo yuyudhe nṛpasattama | saha tābhyāṃ śilā sā tu praviveśa jalāntaram

तस्यां तु शक्त्यां मग्नायां तोये स युयुधे हरिः । पञ्चवर्षसहस्राणि बाहुयुद्धैर्निरन्तरम्

tasyāṃ tu śaktyāṃ magnāyāṃ toye sa yuyudhe hariḥ | pañcavarṣasahasrāṇi bāhuyuddhairnirantaram

यदा वै नाशकद् हन्तुं तौ विष्णुर्जगतां पतिः । परां चिन्तां तदावाप विधातापि भयात् ततः

yadā vai nāśakad hantuṃ tau viṣṇurjagatāṃ patiḥ | parāṃ cintāṃ tadāvāpa vidhātāpi bhayāt tataḥ

ततस्तावेव तं विष्णुमूचतुर्बलदर्पितौ । पुनः पुनर्जगन्मातृ-महामाया-विमोहितौ

tatastāveva taṃ viṣṇumūcaturbaladarpitau | punaḥ punarjaganmātṛ-mahāmāyā-vimohitau

तुष्टौ स्वस्त्वन्नियुद्धेन वरं वरय माधव । तवेष्टं सम्प्रदास्यावः सत्यमेतद् ब्रुवोऽधना

tuṣṭau svastvanniyuddhena varaṃ varaya mādhava | taveṣṭaṃ sampradāsyāvaḥ satyametad bruvo'dhanā

तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा माधवो जगतां पतिः । उवाच तौ युवां वध्यौ भवतां मे महाबलौ

tayostadvacanaṃ śrutvā mādhavo jagatāṃ patiḥ | uvāca tau yuvāṃ vadhyau bhavatāṃ me mahābalau

इति देहि वरं मह्यं दातव्यं यदि विद्यते । तौ तदा प्राहतुर्नाशस्त्वत्तो नौ शोभनोऽधुना

iti dehi varaṃ mahyaṃ dātavyaṃ yadi vidyate | tau tadā prāhaturnāśastvatto nau śobhano'dhunā

तत्रावां जहि नो यत्र तोयं सम्प्रति विद्यते । तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा माधवो जगतां पतिः

tatrāvāṃ jahi no yatra toyaṃ samprati vidyate | tayostadvacanaṃ śrutvā mādhavo jagatāṃ patiḥ

ब्रह्माणं मां च शीघ्रेण प्राहेदं चात्मसंज्ञया । ब्रह्मशक्तिशिलां शीघ्रमुद्धृत्य ध्रियतां यथा

brahmāṇaṃ māṃ ca śīghreṇa prāhedaṃ cātmasaṃjñayā | brahmaśaktiśilāṃ śīghramuddhṛtya dhriyatāṃ yathā

तत्र स्थित्वा महाघोरौ हनिष्यामि महाबलौ । ततो ब्रह्मा ह्यहं चैव उद्दधार शिलां तु ताम्

tatra sthitvā mahāghorau haniṣyāmi mahābalau | tato brahmā hyahaṃ caiva uddadhāra śilāṃ tu tām

तस्यां मध्ये पूर्वभागे ह्यह पर्वतरूपधृक् । ऊर्ध्वे स्थित्वा शिलां भित्त्वा प्रविवेश रसातलम्

tasyāṃ madhye pūrvabhāge hyaha parvatarūpadhṛk | ūrdhve sthitvā śilāṃ bhittvā praviveśa rasātalam

ऐशान्यामभवत् कूर्मः पर्वतश्चाग्रहीच्छिलाम् । वायव्यां तथानन्तो नैर्-ऋत्यां च सुरेश्वरी

aiśānyāmabhavat kūrmaḥ parvataścāgrahīcchilām | vāyavyāṃ tathānanto nair-ṛtyāṃ ca sureśvarī

महामाया जगद्धात्री शैलरूपप्रधारिणी । आग्नेययां च तथा विष्णुरेकरूपेण संस्थितः

mahāmāyā jagaddhātrī śailarūpapradhāriṇī | āgneyayāṃ ca tathā viṣṇurekarūpeṇa saṃsthitaḥ

ब्रह्मशक्तिशिलां गृह्णन् भगवान् परमेश्वरः । मध्ये ब्रह्मा त्वहं चैव वराहश्च तथापरः

brahmaśaktiśilāṃ gṛhṇan bhagavān parameśvaraḥ | madhye brahmā tvahaṃ caiva varāhaśca tathāparaḥ

ततो वराहपृष्ठस्य चरमे जगतांपतिः । स्थित्वा शिलामवष्टभ्य ब्रह्मशक्तिमधोगताम्

tato varāhapṛṣṭhasya carame jagatāṃpatiḥ | sthitvā śilāmavaṣṭabhya brahmaśaktimadhogatām

वामोरुजघने यत्नादारोप्य शिरसी तयो । जगदाधारभूतः स सर्वयत्नेन संयुतः

vāmorujaghane yatnādāropya śirasī tayo | jagadādhārabhūtaḥ sa sarvayatnena saṃyutaḥ

सर्वर्बलैः समाक्रम्य चिच्छेद च पृथक् पृथक् । मधुकैटभयोः सम्यग् ग्रीवयोः पृथिवीमृते

sarvarbalaiḥ samākramya ciccheda ca pṛthak pṛthak | madhukaiṭabhayoḥ samyag grīvayoḥ pṛthivīmṛte

तस्य चाक्रमत स्थेम्ना ब्रह्मशक्तिरधोगता । ध्रियमाणापि देवौघैर्यत्नादपि मुहुर्मुहुः

tasya cākramata sthemnā brahmaśaktiradhogatā | dhriyamāṇāpi devaughairyatnādapi muhurmuhuḥ

ततस्तयोस्तु मृतयोः शरीरे जगतां पतिः । ब्रह्मशक्तिं समुद्धृत्य न्यधात् तस्यां प्रयत्नतः

tatastayostu mṛtayoḥ śarīre jagatāṃ patiḥ | brahmaśaktiṃ samuddhṛtya nyadhāt tasyāṃ prayatnataḥ

उद्धृतायां पृथिव्यां तु तयोर्मेदोविलेपनैः । सुदृढामकरोत् पृथ्वीं क्लेदितां तोयराशिभिः

uddhṛtāyāṃ pṛthivyāṃ tu tayormedovilepanaiḥ | sudṛḍhāmakarot pṛthvīṃ kleditāṃ toyarāśibhiḥ

मेदोविलेपनाद् यस्माद् गीयते मेदिनी च सा । अद्यापि पृथिवी देवी देवराक्षसमानुषैः

medovilepanād yasmād gīyate medinī ca sā | adyāpi pṛthivī devī devarākṣasamānuṣaiḥ

अथ काले बहुतिथे व्यतीते प्राणिसर्जने । अगृह्णां दक्षतनयां भार्यार्थेऽहं वधूं वराम्

atha kāle bahutithe vyatīte prāṇisarjane | agṛhṇāṃ dakṣatanayāṃ bhāryārthe'haṃ vadhūṃ varām

सा मेऽभूत् प्रेयसी भार्या प्रादाय समयं पितुः । अनिष्टकारी त्वं चेत् स्याः प्राणांस्त्यक्ष्ये तदा त्वहम्

sā me'bhūt preyasī bhāryā prādāya samayaṃ pituḥ | aniṣṭakārī tvaṃ cet syāḥ prāṇāṃstyakṣye tadā tvaham

ततो यज्ञे समस्तांस्तु स च वव्रे चराचरम् । न मां नापि सतीं वव्रे तदानीष्टान्मृता तु सा

tato yajñe samastāṃstu sa ca vavre carācaram | na māṃ nāpi satīṃ vavre tadānīṣṭānmṛtā tu sā

ततो मोहं समाक्रान्ततामादाय मृतामहम् । प्रातः पीठवरं तं तु भ्रममाण इतस्ततः

tato mohaṃ samākrāntatāmādāya mṛtāmaham | prātaḥ pīṭhavaraṃ taṃ tu bhramamāṇa itastataḥ

तस्यास्त्वङ्गानि पर्यायात् पतितानि यतो यतः । तत् तत् पुण्यतमं जातं योगनिद्राप्रभावतः

tasyāstvaṅgāni paryāyāt patitāni yato yataḥ | tat tat puṇyatamaṃ jātaṃ yoganidrāprabhāvataḥ

तस्मिंस्तु कुब्जिकापीठे सत्यास्तद्योनिमण्डलम् । पतितं तत्र सा देवी महामाया व्यलीयत

tasmiṃstu kubjikāpīṭhe satyāstadyonimaṇḍalam | patitaṃ tatra sā devī mahāmāyā vyalīyata

लीनायां योगनिद्रायां मयि पर्वतरूपिणिः । स नीलवर्णः शैलोऽभूत्पतिते योनिमण्डले

līnāyāṃ yoganidrāyāṃ mayi parvatarūpiṇiḥ | sa nīlavarṇaḥ śailo'bhūtpatite yonimaṇḍale

स तु शैलो महातुङ्गः पातालतलमाविशत् । तस्या आक्रमणाद्गाढं ह्यन्तस्थं द्रुहिणो ह्यधात्

sa tu śailo mahātuṅgaḥ pātālatalamāviśat | tasyā ākramaṇādgāḍhaṃ hyantasthaṃ druhiṇo hyadhāt

स तु पूर्वं ब्रह्मशक्तिं शिलां धर्तुं चतुर्मुखः । शैलरूपोऽभवत् तेन शैलरूपेण मामधात्

sa tu pūrvaṃ brahmaśaktiṃ śilāṃ dhartuṃ caturmukhaḥ | śailarūpo'bhavat tena śailarūpeṇa māmadhāt

ब्रह्मा पर्वतरूपी स मयि पर्वतरूपिणि । स शक्तोऽधोऽगमद् गाढमाक्रान्तो मायया विधेः

brahmā parvatarūpī sa mayi parvatarūpiṇi | sa śakto'dho'gamad gāḍhamākrānto māyayā vidheḥ