3. Kālikā Purāṇa (part 3 of 3)

81.1

एकाशीतितमोऽध्यायः ।। ।।और्व्व उवाच।। कमारूपे महापीठे स्नात्वा पीत्वा च देवताः। पूजयित्वा च विपुला लोकाः स्वर्गं पुरा ययुः

ekāśītitamo'dhyāyaḥ || ||aurvva uvāca|| kamārūpe mahāpīṭhe snātvā pītvā ca devatāḥ| pūjayitvā ca vipulā lokāḥ svargaṃ purā yayuḥ

---

81.2

केचिद् भेजुश्च निर्वाणं केचिद् यान्ति स्म शम्भुताम्। न यमस्तान् वारयितुं नेतुं च निजमन्दिरम्

kecid bhejuśca nirvāṇaṃ kecid yānti sma śambhutām| na yamastān vārayituṃ netuṃ ca nijamandiram

---

81.3

क्षमोऽभून्नरशार्दूल शिवायाजातसाध्वसः। यमदूतं तत्र यान्तं बाधन्ते शंकरा गणाः

kṣamo'bhūnnaraśārdūla śivāyājātasādhvasaḥ| yamadūtaṃ tatra yāntaṃ bādhante śaṃkarā gaṇāḥ

---

81.4

न तद्भिया तत्र यान्ति यमदूताः प्रचोदिताः। तथा दृष्ट्वाथ शमनः स्वक्रियापरिवर्जितः

na tadbhiyā tatra yānti yamadūtāḥ pracoditāḥ| tathā dṛṣṭvātha śamanaḥ svakriyāparivarjitaḥ

---

81.5

विधातारं समासाद्य वचनं चेदमब्रवीत्। विधातः कामरूपेऽस्मिन् स्नात्वा पीत्वा च मानवः

vidhātāraṃ samāsādya vacanaṃ cedamabravīt| vidhātaḥ kāmarūpe'smin snātvā pītvā ca mānavaḥ

---

81.6

कामाख्यागणतां याति तथा शभ्भुगणेशताम्। तत्र मे नाधिकारोऽस्ति न तान् वारयितुं क्षमः

kāmākhyāgaṇatāṃ yāti tathā śabhbhugaṇeśatām| tatra me nādhikāro'sti na tān vārayituṃ kṣamaḥ

---

81.7

विधत्स्वात्रोचितां नीतिं युज्यते यदि गोचरे। तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा लोकपितामहः

vidhatsvātrocitāṃ nītiṃ yujyate yadi gocare| tasya tadvacanaṃ śrutvā brahmā lokapitāmahaḥ

---

81.8

जगाम विष्णुभवनं सहैव समवर्तिना। तमासाद्य तथा प्राह विष्णुंवै यमभाषितम्

jagāma viṣṇubhavanaṃ sahaiva samavartinā| tamāsādya tathā prāha viṣṇuṃvai yamabhāṣitam

---

81.9

यथावत् सर्वलोकेशः स च तद्वाक्यमग्रहीत्। सह ब्रह्मयमाभ्यां तु विष्णुः शम्भुं ययौ ततः। सत्कृतस्ततेन पृष्टश्च प्राहेदं यमभाषितम्

yathāvat sarvalokeśaḥ sa ca tadvākyamagrahīt| saha brahmayamābhyāṃ tu viṣṇuḥ śambhuṃ yayau tataḥ| satkṛtastatena pṛṣṭaśca prāhedaṃ yamabhāṣitam

---

81.10

श्रीभगवानुवाच।। सर्वदेवैः सर्वतीर्थैः सर्वक्षेत्रैस्तथैव च। एतद् व्याप्तंकामरूपं नातोऽन्यद् विद्यते परम्

śrībhagavānuvāca|| sarvadevaiḥ sarvatīrthaiḥ sarvakṣetraistathaiva ca| etad vyāptaṃkāmarūpaṃ nāto'nyad vidyate param

---

81.11

इदं पीठं समासाद्य देवत्वं यान्ति मानवाः। अमृतत्वं गणत्वं च तत्र शक्तो यमो नहि

idaṃ pīṭhaṃ samāsādya devatvaṃ yānti mānavāḥ| amṛtatvaṃ gaṇatvaṃ ca tatra śakto yamo nahi

---

81.12

तथा कुरु महादेव यथा तत्र क्षमो यमः। यमो निरस्तो यत्रास्ति मर्यादा न प्रदृश्यते

tathā kuru mahādeva yathā tatra kṣamo yamaḥ| yamo nirasto yatrāsti maryādā na pradṛśyate

---

81.13

और्व्व उवाच।। एतद् विष्णुवचः श्रुत्वाः विधिना सहितस्य तु। अङ्गीचकार हृदये तद्वचः साध्यसाधने

aurvva uvāca|| etad viṣṇuvacaḥ śrutvāḥ vidhinā sahitasya tu| aṅgīcakāra hṛdaye tadvacaḥ sādhyasādhane

---

81.14

विसृज्य तान् ब्रह्मविष्णुयमान् वृषभवाहनः। आदाय स्वगणान् सर्वान् कामरूपान्तरं यमौ

visṛjya tān brahmaviṣṇuyamān vṛṣabhavāhanaḥ| ādāya svagaṇān sarvān kāmarūpāntaraṃ yamau

---

81.15

उग्रतारां ततो देवीं गणं च प्राह शङ्करः। उत्सारयन्तु सकलान्निमाँल्लोकान् गणा द्रुतम्

ugratārāṃ tato devīṃ gaṇaṃ ca prāha śaṅkaraḥ| utsārayantu sakalānnimām̐llokān gaṇā drutam

---

81.16

उग्रतारे महादेवि त्वं चाप्युत्सारय द्रुतम्। ततो गणाः कामरूपाद्देवी चाप्यपराजिता

ugratāre mahādevi tvaṃ cāpyutsāraya drutam| tato gaṇāḥ kāmarūpāddevī cāpyaparājitā

---

81.17

लोकानुत्सारयामासुः पीठं कर्तुं हरस्यकम्। उत्सार्यमाणे लोके तु चतुर्वर्णद्विजातिषु

lokānutsārayāmāsuḥ pīṭhaṃ kartuṃ harasyakam| utsāryamāṇe loke tu caturvarṇadvijātiṣu

---

81.18

सन्ध्याचलगतो विप्रो वसिष्ठः कुपितो मुनिः। सोऽप्युग्रतारया देव्या उत्सारयितुमीशया

sandhyācalagato vipro vasiṣṭhaḥ kupito muniḥ| so'pyugratārayā devyā utsārayitumīśayā

---

81.19

गणैः सह धृतः प्राह शापं कुर्वन् सुदारुणम्। यस्मादहं धृतो वामे त्वयोत्सारयितुं मुनिः

gaṇaiḥ saha dhṛtaḥ prāha śāpaṃ kurvan sudāruṇam| yasmādahaṃ dhṛto vāme tvayotsārayituṃ muniḥ

---

81.20

तस्मात् त्वं वाम्यभावेन पूज्या भव समन्त्रिका। भ्रमन्ति म्लेच्छवद् यस्माद् गणानां मन्दबुद्धयः

tasmāt tvaṃ vāmyabhāvena pūjyā bhava samantrikā| bhramanti mlecchavad yasmād gaṇānāṃ mandabuddhayaḥ

---

81.21

भवन्तु म्लेच्छास्तस्माद् वै भवन्तः कामरूपके। महादेवोऽपि यस्मान्मां निःसारयितुमुद्यतः

bhavantu mlecchāstasmād vai bhavantaḥ kāmarūpake| mahādevo'pi yasmānmāṃ niḥsārayitumudyataḥ

---

81.22

तपोधनं मुनिं दान्तं म्लेच्छवद् वेदपारगम्। तस्माद् म्लेच्छप्रियो भूयाच्छङ्करश्चास्थिभस्मधृक्

tapodhanaṃ muniṃ dāntaṃ mlecchavad vedapāragam| tasmād mlecchapriyo bhūyācchaṅkaraścāsthibhasmadhṛk

---

81.23

एतत् तु कामरूपाख्यं म्लेच्छैर्गुप्तं मदत्वरम्। स्वयं विष्णुर्न चायाति यावत् स्थानमिदं पुनः

etat tu kāmarūpākhyaṃ mlecchairguptaṃ madatvaram| svayaṃ viṣṇurna cāyāti yāvat sthānamidaṃ punaḥ

---

81.24

विरलाश्चागमाः सन्तु य एतत्प्रतिपादकाः। विरलं यस्तु जानाति कामरूपागमं बुधः

viralāścāgamāḥ santu ya etatpratipādakāḥ| viralaṃ yastu jānāti kāmarūpāgamaṃ budhaḥ

---

81.25

स एव प्राप्ते कालेऽपि सम्पूर्णं फलभाप्स्यति। एवमुक्त्वा वसिष्ठस्तु तत्रैवान्तरधीयत

sa eva prāpte kāle'pi sampūrṇaṃ phalabhāpsyati| evamuktvā vasiṣṭhastu tatraivāntaradhīyata

---

81.26

ते गणा म्लेच्छतां याताः कामरूपे सुरालये। वामाऽभूद्रुग्रतारापि शम्भुर्म्लेच्छरतोऽभवत्

te gaṇā mlecchatāṃ yātāḥ kāmarūpe surālaye| vāmā'bhūdrugratārāpi śambhurmleccharato'bhavat

---

81.27

आगमा विरलाश्चासन् ये च मत्प्रतिपादकाः। वेदमन्त्रविहीनं तु चतुर्वर्णविवर्जितम्

āgamā viralāścāsan ye ca matpratipādakāḥ| vedamantravihīnaṃ tu caturvarṇavivarjitam

---

81.28

कामरूपं क्षणाज्जातं यद् यमेनानुसाश्तिम्। आगतेऽपि हरौ मुक्ते शापात् पीठे फलप्रदे

kāmarūpaṃ kṣaṇājjātaṃ yad yamenānusāśtim| āgate'pi harau mukte śāpāt pīṭhe phalaprade

---

81.29

यथा न सम्यक् स्थास्यन्ति तत्पीठे देवमानुषाः। गुप्तये सर्वकुण्डानां ब्रह्मोपायं तथाऽकरोत्

yathā na samyak sthāsyanti tatpīṭhe devamānuṣāḥ| guptaye sarvakuṇḍānāṃ brahmopāyaṃ tathā'karot

---

81.30

अपुनर्भवकुण्डस्य सोमकुण्डस्य चोभयोः। ब्रह्मोर्वशीकुण्डस्य नदीनामपि भूरिशः

apunarbhavakuṇḍasya somakuṇḍasya cobhayoḥ| brahmorvaśīkuṇḍasya nadīnāmapi bhūriśaḥ

---

81.31

नदीनां पूर्वमुक्तानामनुक्तानां च गुप्तये। सर्वस्यैकफलज्ञाने ब्रह्मोपायं तथाऽकरोत्

nadīnāṃ pūrvamuktānāmanuktānāṃ ca guptaye| sarvasyaikaphalajñāne brahmopāyaṃ tathā'karot

---

81.32

अमोघायां शान्तनोस्तु भार्यायां तनयं स्वकम्। जलरूपं समुत्पाद्य जामदग्न्येन धीमता

amoghāyāṃ śāntanostu bhāryāyāṃ tanayaṃ svakam| jalarūpaṃ samutpādya jāmadagnyena dhīmatā

---

81.33

अवतारयदव्यग्रं प्लवयन् कामरूपकम्। स तु ब्रह्मसुतो धीरः प्लावयन् कुण्डसञ्चयान्

avatārayadavyagraṃ plavayan kāmarūpakam| sa tu brahmasuto dhīraḥ plāvayan kuṇḍasañcayān

---

81.34

आच्छाद्य सर्वतीर्थानि भुवि गुप्तानि चाकरोत्। लौहित्यमात्रं ये केचिज्जानन्ति तत्र वै नराः

ācchādya sarvatīrthāni bhuvi guptāni cākarot| lauhityamātraṃ ye kecijjānanti tatra vai narāḥ

---

81.35

ते लौहित्यस्नानफलं प्राप्नुवन्ति सुनिश्चितम्। न जानन्ति च कुण्डानि नापि तीर्थानि चान्यतः

te lauhityasnānaphalaṃ prāpnuvanti suniścitam| na jānanti ca kuṇḍāni nāpi tīrthāni cānyataḥ

---

81.36

वसिष्ठशापादेतत् तु प्रवृत्तं तीर्थगोपनम्। यः कश्चित् तत्र जानाति तीर्थानां च विशेषताम्

vasiṣṭhaśāpādetat tu pravṛttaṃ tīrthagopanam| yaḥ kaścit tatra jānāti tīrthānāṃ ca viśeṣatām

---

81.37

समवाप्नोति तत् स्नानफलं सम्यग् नरोत्तम। सर्वा नदीः समाप्लाव्य सर्वतीर्थानि सर्वतः। लौहित्यो ब्रह्मणः पुत्रो याति दक्षिणसागरम्

samavāpnoti tat snānaphalaṃ samyag narottama| sarvā nadīḥ samāplāvya sarvatīrthāni sarvataḥ| lauhityo brahmaṇaḥ putro yāti dakṣiṇasāgaram

---

81.38

एवं ते कथितं राजन् कामरूपस्य कीर्तनम्। यदन्यद्रोचते तुभ्यं तत् पृच्छ निगदामि ते

evaṃ te kathitaṃ rājan kāmarūpasya kīrtanam| yadanyadrocate tubhyaṃ tat pṛccha nigadāmi te

---

81

इति श्रीकालिकापुराणे एकाशीतितमोऽध्यायः

iti śrīkālikāpurāṇe ekāśītitamo'dhyāyaḥ

82.1

द्व्यशीतितमोऽध्यायः ।। ।।मार्कण्डेय उवाच।। और्वस्य वचनं श्रुत्वा सगरस्तं मुनिं पुनः। पप्रच्छेदं द्विजश्रेष्ठा हर्षसंप्लुतमानसः

dvyaśītitamo'dhyāyaḥ || ||mārkaṇḍeya uvāca|| aurvasya vacanaṃ śrutvā sagarastaṃ muniṃ punaḥ| papracchedaṃ dvijaśreṣṭhā harṣasaṃplutamānasaḥ

---

82.2

सागर उवाच।। अमोघायां कथं यज्ञे लौहित्यो ब्रह्मणः सुतः। कथं शान्तनुजायायां रतः स कमलासनः

sāgara uvāca|| amoghāyāṃ kathaṃ yajñe lauhityo brahmaṇaḥ sutaḥ| kathaṃ śāntanujāyāyāṃ rataḥ sa kamalāsanaḥ

---

82.3

पारस्त्रैणेयपुत्रो वा कथं जज्ञे पितामहात्। तत् सर्वं श्रोतुमिच्छामि कथयस्व द्विजोत्तम

pārastraiṇeyaputro vā kathaṃ jajñe pitāmahāt| tat sarvaṃ śrotumicchāmi kathayasva dvijottama

---

82.4

और्व उवाच।। शृणु त्वं राजशार्दूल कथयामि महत्तरम्। आख्यानं ब्रह्मपुत्रस्य लौहित्यत्य महात्मनः

aurva uvāca|| śṛṇu tvaṃ rājaśārdūla kathayāmi mahattaram| ākhyānaṃ brahmaputrasya lauhityatya mahātmanaḥ

---

82.5

हरिवर्षे महावर्षे शान्तनुर्नाम नामतः। मुनिरासीन्महाभागो ज्ञानवान् स तपोरतः

harivarṣe mahāvarṣe śāntanurnāma nāmataḥ| munirāsīnmahābhāgo jñānavān sa taporataḥ

---

82.6

तस्य भार्या महाभागा अमोघाख्या महासती। हिरव्यमगर्भस्य मुनेस्तृणबिन्द्वाश्रमोद्भवा

tasya bhāryā mahābhāgā amoghākhyā mahāsatī| hiravyamagarbhasya munestṛṇabindvāśramodbhavā

---

82.7

तया सार्धं स कैलासं मर्यादापर्वते वसन्। लोहिताख्यस्य सरसस्तीरे वै गन्धमादने

tayā sārdhaṃ sa kailāsaṃ maryādāparvate vasan| lohitākhyasya sarasastīre vai gandhamādane

---

82.8

एकदा स तपोनिष्ठो निजपुष्पादिगोचरम्। जगाम वनमध्यं तु चिन्वन् बहुफलानि च

ekadā sa taponiṣṭho nijapuṣpādigocaram| jagāma vanamadhyaṃ tu cinvan bahuphalāni ca

---

82.9

तस्मिन्नवसरे ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः। तत्राजगाम यत्रास्ति अमोघा शान्तनोः प्रिया

tasminnavasare brahmā sarvalokapitāmahaḥ| tatrājagāma yatrāsti amoghā śāntanoḥ priyā

---

82.10

तां दृष्ट्वा देवगर्भायां युवतीमतिसुन्दरीम्। मोहितो मदनेनाशु तदाऽभूद् दूषितेन्द्रियः

tāṃ dṛṣṭvā devagarbhāyāṃ yuvatīmatisundarīm| mohito madanenāśu tadā'bhūd dūṣitendriyaḥ

---

82.11

उदीरितेन्द्रियो भूत्वा जिघृश्रुस्ताँ महासतीम्। अथाधावत् ततो ब्रह्मा सम्मुखो मदनार्दितः

udīritendriyo bhūtvā jighṛśrustām̐ mahāsatīm| athādhāvat tato brahmā sammukho madanārditaḥ

---

82.12

धावमानं विधातारं दृष्ट्वाऽमोघा महासती। नैवं नैवमिति प्रोक्त्वा पर्णशालां व्यलीयत

dhāvamānaṃ vidhātāraṃ dṛṣṭvā'moghā mahāsatī| naivaṃ naivamiti proktvā parṇaśālāṃ vyalīyata

---

82.13

इदं चोवाच धातारममोघा कुपिता तदा। पर्णशालान्तरं गत्वा द्वारमावृत्य तत्क्षणात्

idaṃ covāca dhātāramamoghā kupitā tadā| parṇaśālāntaraṃ gatvā dvāramāvṛtya tatkṣaṇāt

---

82.14

अकार्यं न मया कार्यं मुनिपत्न्या विगर्हितम्। बलात् प्रमथ्या चाहं चेत् त्वया त्वां च शपाम्यहम्

akāryaṃ na mayā kāryaṃ munipatnyā vigarhitam| balāt pramathyā cāhaṃ cet tvayā tvāṃ ca śapāmyaham

---

82.15

अमोघया चौवमुक्ते विधातुश्च तदा नृप। रेतश्चस्कन्द तत्रैव आश्रमे शान्तनोर्मुनेः

amoghayā cauvamukte vidhātuśca tadā nṛpa| retaścaskanda tatraiva āśrame śāntanormuneḥ

---

82.16

च्युते रेतसि धातापि हंसयानं समुत्थितः। लज्जयाऽतिपरीतात्मा द्रुतं वै स्वाश्रमं ययौ

cyute retasi dhātāpi haṃsayānaṃ samutthitaḥ| lajjayā'tiparītātmā drutaṃ vai svāśramaṃ yayau

---

82.17

गते वेधसि शान्तनुश्च निजमाश्रममागतः। आगत्य दृष्ट्वा हंसानां पदक्षोभं तदा भुवि

gate vedhasi śāntanuśca nijamāśramamāgataḥ| āgatya dṛṣṭvā haṃsānāṃ padakṣobhaṃ tadā bhuvi

---

82.18

तेजश्च पतितं भूमौ विधातुर्ज्वलनोपमम्। अमोघां परिपप्रच्छ पर्णशालान्तरस्थिताम्

tejaśca patitaṃ bhūmau vidhāturjvalanopamam| amoghāṃ paripapraccha parṇaśālāntarasthitām

---

82.19

किमेतदत्र सुभगे प्रवृत्तं दृश्यते तु यत्। पक्षिणां च पदक्षोभं तेजश्चेदं च कीदृशम्

kimetadatra subhage pravṛttaṃ dṛśyate tu yat| pakṣiṇāṃ ca padakṣobhaṃ tejaścedaṃ ca kīdṛśam

---

82.20

सा तस्य वचनं श्रुत्वा शान्तनु मुनिसत्तमम्। अमर्षितैव न्यगददाकुला विकलाननां

sā tasya vacanaṃ śrutvā śāntanu munisattamam| amarṣitaiva nyagadadākulā vikalānanāṃ

---

82.21

हंसयुक्तस्यन्दनेन कोऽप्यागत्य चतुर्मुखः। कमण्डलु करोऽतीव रतिं मां समयाचतं

haṃsayuktasyandanena ko'pyāgatya caturmukhaḥ| kamaṇḍalu karo'tīva ratiṃ māṃ samayācataṃ

---

82.22

ततो मया तर्जितः स उटजान्तरलीनया। प्रच्याव्य तेजः संयातो मम शापभयार्दितः

tato mayā tarjitaḥ sa uṭajāntaralīnayā| pracyāvya tejaḥ saṃyāto mama śāpabhayārditaḥ

---

82.23

कुरु तत्र प्रतीकारं यदि शक्नोषि शान्तनो। न हीमां धर्षणां सोढुं कश्चिच्छक्नोति जीवभृत्

kuru tatra pratīkāraṃ yadi śaknoṣi śāntano| na hīmāṃ dharṣaṇāṃ soḍhuṃ kaścicchaknoti jīvabhṛt

---

82.24

स तस्या वचनं श्रुत्वा स्वयं ब्रह्मा समागतः। इति निश्चित्य मनसा तदा ध्यानपरोऽभवत्

sa tasyā vacanaṃ śrutvā svayaṃ brahmā samāgataḥ| iti niścitya manasā tadā dhyānaparo'bhavat

---

82.25

दिव्यज्ञानेन स ज्ञात्वा देवकार्यमुपस्थितम्। तीर्थावतरणं चापि हिताय जगतां मुनिः

divyajñānena sa jñātvā devakāryamupasthitam| tīrthāvataraṇaṃ cāpi hitāya jagatāṃ muniḥ

---

82.26

ज्ञात्वोदर्कं चिन्तयित्वा स्वभार्यामिदमब्रवीत्। इदं तेजां ब्रह्मणस्त्वं पिबामोधं ममाज्ञया

jñātvodarkaṃ cintayitvā svabhāryāmidamabravīt| idaṃ tejāṃ brahmaṇastvaṃ pibāmodhaṃ mamājñayā

---

82.27

हिताय सर्वजगतां देवकार्यार्थसिद्धये। भवत्या निकटं ब्रह्मा स्वयमेव समागतः

hitāya sarvajagatāṃ devakāryārthasiddhaye| bhavatyā nikaṭaṃ brahmā svayameva samāgataḥ

---

82.28

त्वामप्राप्य महत् कृत्यमावयोः स समर्प्य च। गतो निजास्पदं तत् त्वं कर्तुमर्हसि तद् वचः

tvāmaprāpya mahat kṛtyamāvayoḥ sa samarpya ca| gato nijāspadaṃ tat tvaṃ kartumarhasi tad vacaḥ

---

82.29

तच्छ्रुत्वा शान्तनोर्वाक्यममोघातीव लज्जिता। सान्त्वयन्तीव तं प्राह पतिं नत्वा महासती

tacchrutvā śāntanorvākyamamoghātīva lajjitā| sāntvayantīva taṃ prāha patiṃ natvā mahāsatī

---

82.30

नान्यस्य तेजो धास्यामि न च ते विमनस्कता। अवश्यं यदि कर्तव्यं पीत्वा त्वं मयि चोत्सृज

nānyasya tejo dhāsyāmi na ca te vimanaskatā| avaśyaṃ yadi kartavyaṃ pītvā tvaṃ mayi cotsṛja

---

82.31

ततस्तस्या वचः श्रुत्वा युक्तं तथ्यं च शान्तनुः। स्वयं पीत्वा तु तत् तेजः स्वभार्यायां न्यषेचयत्

tatastasyā vacaḥ śrutvā yuktaṃ tathyaṃ ca śāntanuḥ| svayaṃ pītvā tu tat tejaḥ svabhāryāyāṃ nyaṣecayat

---

82.32

संक्रामितैः शान्तनुना तेजोभिर्ब्रह्मणः सती। गर्भं दधारमोघाख्या हिताय जगतां ततः

saṃkrāmitaiḥ śāntanunā tejobhirbrahmaṇaḥ satī| garbhaṃ dadhāramoghākhyā hitāya jagatāṃ tataḥ

---

82.33

तस्याः काले तु सम्प्राप्ते नासातो जलसञ्चयः। तन्मध्ये तनयश्चापि नीलवासाः कीरीटधृक्

tasyāḥ kāle tu samprāpte nāsāto jalasañcayaḥ| tanmadhye tanayaścāpi nīlavāsāḥ kīrīṭadhṛk

---

82.34

रत्नमालासमायुक्तो रक्तगौरश्च ब्रह्मवत्। चतुर्भुजः पद्मविद्याध्वजसावतधरस्तथा

ratnamālāsamāyukto raktagauraśca brahmavat| caturbhujaḥ padmavidyādhvajasāvatadharastathā

---

82.35

शिशुमारशिरस्थश्च तुल्यकायो जलोत्करैः। तज्जातं च तथाभूतं शान्तनुर्लोकशान्तनुः

śiśumāraśirasthaśca tulyakāyo jalotkaraiḥ| tajjātaṃ ca tathābhūtaṃ śāntanurlokaśāntanuḥ

---

82.36

चतुर्णां पर्वतानां च मध्यदेशे न्यवीविशत्। कैलासश्चात्तरे पार्श्वे दक्षिणे गन्धमादनः

caturṇāṃ parvatānāṃ ca madhyadeśe nyavīviśat| kailāsaścāttare pārśve dakṣiṇe gandhamādanaḥ

---

82.37

जारुधिः पश्चिमे शैलः पूर्वे संवर्तकाद्वयः। तेषां मध्ये स्वर्यं कुण्डं पर्वतानां विधेः सुतः

jārudhiḥ paścime śailaḥ pūrve saṃvartakādvayaḥ| teṣāṃ madhye svaryaṃ kuṇḍaṃ parvatānāṃ vidheḥ sutaḥ

---

82.38

कृत्वाऽतिववृधे नित्य शरदीव निशाकरः। तं तोयमध्यगं पुत्रमासाद्य द्रुहिणः सुतम्

kṛtvā'tivavṛdhe nitya śaradīva niśākaraḥ| taṃ toyamadhyagaṃ putramāsādya druhiṇaḥ sutam

---

82.39

क्रमतस्तस्य संस्कारानकरोद् देहशुद्धये। अथ काले बहुतिथे व्यतीते ब्रह्मणः सुतः

kramatastasya saṃskārānakarod dehaśuddhaye| atha kāle bahutithe vyatīte brahmaṇaḥ sutaḥ

---

82.40

तोयराशिस्वरूपेण ववृधे पञ्चयोजनात्। तस्मिन् देवाः पपुः सस्नुर्द्वितीय इव सागरे

toyarāśisvarūpeṇa vavṛdhe pañcayojanāt| tasmin devāḥ papuḥ sasnurdvitīya iva sāgare

---

82.41

सितामलजले ह्यद्ये दिव्यैश्चाप्सरसां गणैः। तस्मिन्नवसरे रामो जामदग्न्यः प्रतापवान्

sitāmalajale hyadye divyaiścāpsarasāṃ gaṇaiḥ| tasminnavasare rāmo jāmadagnyaḥ pratāpavān

---

82.42

चक्रे मातृवधं घोरमयुक्तं पितुराज्ञया। तस्य पापस्य मोक्षाय स्वपितुश्चोपदेशतः

cakre mātṛvadhaṃ ghoramayuktaṃ piturājñayā| tasya pāpasya mokṣāya svapituścopadeśataḥ

---

82.43

स जगाम महाकुण्डं ब्रह्माख्यं स्नातुमिच्छया। तत्र स्नात्वा च पीत्वा च मातृहत्यामपानयन्। वीथीं परशुना कृत्वां तं मह्यामवतारयवत्

sa jagāma mahākuṇḍaṃ brahmākhyaṃ snātumicchayā| tatra snātvā ca pītvā ca mātṛhatyāmapānayan| vīthīṃ paraśunā kṛtvāṃ taṃ mahyāmavatārayavat

---

82.44

सगर उवाच।। जमदग्नेः सुतो रामः किमर्थं निजमातरम्। जघान तस्य माता च किन्नाम्नो कस्य चात्मजा

sagara uvāca|| jamadagneḥ suto rāmaḥ kimarthaṃ nijamātaram| jaghāna tasya mātā ca kinnāmno kasya cātmajā

---

82.45

मुनेः पुत्रः कथं जातस्तथा क्रूरो महाबलः। यो यद्धकुशलो वोरो राजन्यान् समपोथयत्

muneḥ putraḥ kathaṃ jātastathā krūro mahābalaḥ| yo yaddhakuśalo voro rājanyān samapothayat

---

82.46

तदहं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतो मुनिसत्तम। कथयस्य महाभाग यदि गुह्यं तथापि मे

tadahaṃ śrotumicchāmi tattvato munisattama| kathayasya mahābhāga yadi guhyaṃ tathāpi me

---

82.47

और्व उवाच।। शृणु राजन्नवहितो जमदग्नेः सुतस्य वै। चरितं स यथा जघ्ने प्रसूं क्रूरतरश्च सः

aurva uvāca|| śṛṇu rājannavahito jamadagneḥ sutasya vai| caritaṃ sa yathā jaghne prasūṃ krūrataraśca saḥ

---

82.48

ब्रह्मपुत्रो भृगुर्नाम ऋचीकस्तत्सुतोऽभवत्। स भार्यार्थी चरन् भूमौ कान्यकुब्जं गतः पुरा

brahmaputro bhṛgurnāma ṛcīkastatsuto'bhavat| sa bhāryārthī caran bhūmau kānyakubjaṃ gataḥ purā

---

82.49

ददर्श चारण्यगतं जह्नोर्वंशसमुद्भवम्। कुशिकस्य सुतं गाधिं तपःस्थं नृपसत्तम

dadarśa cāraṇyagataṃ jahnorvaṃśasamudbhavam| kuśikasya sutaṃ gādhiṃ tapaḥsthaṃ nṛpasattama

---

82.50

अरण्यस्थस्य तस्याथ पुत्रकामस्य भूभृतः। सभार्यस्य सुता जज्ञे देवकन्यासमा गुणैः

araṇyasthasya tasyātha putrakāmasya bhūbhṛtaḥ| sabhāryasya sutā jajñe devakanyāsamā guṇaiḥ

---

82.51

ऋचीको भृगुपुत्रस्तां भार्यार्थं समयाचत। दातूं गाधिं नृपतिशार्दूलं च चोवाच नृपो मुनिम्। दातुं भोग्यां सुतां राजन् यदीच्छा ते ददाम्यहहम्।। योग्या सुता मोऽद्य तद्विधाय महामुने

ṛcīko bhṛguputrastāṃ bhāryārthaṃ samayācata| dātūṃ gādhiṃ nṛpatiśārdūlaṃ ca covāca nṛpo munim| dātuṃ bhogyāṃ sutāṃ rājan yadīcchā te dadāmyahaham|| yogyā sutā mo'dya tadvidhāya mahāmune

---

82.52

किं त्वेकः कुलधर्मो मे विद्यते शुल्कसंग्रहे। एकत्र कृष्णवर्णानामश्वानां चन्द्रवर्चसाम्। सहस्रमेकं यो दद्यात् तस्मै पुत्री प्रीयते

kiṃ tvekaḥ kuladharmo me vidyate śulkasaṃgrahe| ekatra kṛṣṇavarṇānāmaśvānāṃ candravarcasām| sahasramekaṃ yo dadyāt tasmai putrī prīyate

---

82.53

ऋचोक उवाच।। दास्याम्यश्वसहस्रं वै तव राजंस्तथाविधम्। किंचित् कालं प्रतीक्षस्व यावत् तदहमानये

ṛcoka uvāca|| dāsyāmyaśvasahasraṃ vai tava rājaṃstathāvidham| kiṃcit kālaṃ pratīkṣasva yāvat tadahamānaye

---

82.54

एवमस्त्विति त गाधिरुवाच भृगुसूनवे। गङ्गातीरं कान्यकुब्जं सोऽगच्छद्धयसाधने

evamastviti ta gādhiruvāca bhṛgusūnave| gaṅgātīraṃ kānyakubjaṃ so'gacchaddhayasādhane

---

82.55

तत्राराध्य भृगोः पुत्रो वरुणं यादसां पतिम्। तेन दत्तं तदा लेभे सहस्रं वाजिनां मुनिः

tatrārādhya bhṛgoḥ putro varuṇaṃ yādasāṃ patim| tena dattaṃ tadā lebhe sahasraṃ vājināṃ muniḥ

---

82.56

तेन यत्र तदा लब्धा अश्वान् नृपतिसत्तम। तदश्वतीर्थं विख्यातं महाफलकरं परम्

tena yatra tadā labdhā aśvān nṛpatisattama| tadaśvatīrthaṃ vikhyātaṃ mahāphalakaraṃ param

---

82.57

गङ्गाजलादुत्थितं तु दत्तं सम्यक् प्रचेतसा। आदायाश्वसहस्रं तु मनुर्गाधिमथाम्ययात्

gaṅgājalādutthitaṃ tu dattaṃ samyak pracetasā| ādāyāśvasahasraṃ tu manurgādhimathāmyayāt

---

82.58

तानश्वान् गाधिरादाय पुत्रीं सत्यवतीं सुताम्। ऋचीकाय ददौ लक्ष्मीं केशवायेव सागरः

tānaśvān gādhirādāya putrīṃ satyavatīṃ sutām| ṛcīkāya dadau lakṣmīṃ keśavāyeva sāgaraḥ

---

82.59

ऋचीको गाधितनयां लब्ध्वा भार्यामनिन्दिताम्। मुदितः स तया रेमे यथाकामं स्वकाश्रमे

ṛcīko gādhitanayāṃ labdhvā bhāryāmaninditām| muditaḥ sa tayā reme yathākāmaṃ svakāśrame

---

82.60

कृतदारं सुतं श्रुत्वा द्रष्टुं पुत्रं स्नुषां भृगुः। अथाजगाम मतिमान् सनुषां दृष्ट्वा ननन्द च

kṛtadāraṃ sutaṃ śrutvā draṣṭuṃ putraṃ snuṣāṃ bhṛguḥ| athājagāma matimān sanuṣāṃ dṛṣṭvā nananda ca

---

82.61

दम्पती तं समासीनं भृगुं देवगणार्चितम्। पूजयित्वा यथान्यायं तस्थतुस्तौ कृताञ्जली

dampatī taṃ samāsīnaṃ bhṛguṃ devagaṇārcitam| pūjayitvā yathānyāyaṃ tasthatustau kṛtāñjalī

---

82.62

ततो भृगुः स्नुषां स्वीयां सुप्रीत इदमब्रवीत्। वरं वृणीष्व दास्यामि वाञ्छितं वरवर्णिनि

tato bhṛguḥ snuṣāṃ svīyāṃ suprīta idamabravīt| varaṃ vṛṇīṣva dāsyāmi vāñchitaṃ varavarṇini

---

82.63

अदेयं दुष्करं वापि यत्र ते विद्यते स्पृहा। ततः सत्यवतीं पुत्रं तप आम्नाय-पारगम्

adeyaṃ duṣkaraṃ vāpi yatra te vidyate spṛhā| tataḥ satyavatīṃ putraṃ tapa āmnāya-pāragam

---

82.64

मातुश्च वीरमतुलं पुत्रं वरमयाचत। स चैवमस्त्वित्युक्त्वैव भूत्वा ध्यानपरस्तदा

mātuśca vīramatulaṃ putraṃ varamayācata| sa caivamastvityuktvaiva bhūtvā dhyānaparastadā

---

82.65

विश्वमाधृत्य मनसा यत्नाच्छ्वासं ससर्ज सः। तस्य निःश्वासवातात् तु निःसृतं वै चरुद्वयम्

viśvamādhṛtya manasā yatnācchvāsaṃ sasarja saḥ| tasya niḥśvāsavātāt tu niḥsṛtaṃ vai carudvayam

---

82.66

तस्यै तद्द्वितयं दत्त्वा भृगुस्तामिदमब्रवीत्। चरुद्वयं गृहाणेदं स्नुषे सत्यवति स्वयम्

tasyai taddvitayaṃ dattvā bhṛgustāmidamabravīt| carudvayaṃ gṛhāṇedaṃ snuṣe satyavati svayam

---

82.67

स्नात्वा ऋतौ ऋतौ माता स्नुषे त्वं च करिष्यथः। आलिंग्याश्वत्थवृक्षं ते माता पुंसवनाय वै

snātvā ṛtau ṛtau mātā snuṣe tvaṃ ca kariṣyathaḥ| āliṃgyāśvatthavṛkṣaṃ te mātā puṃsavanāya vai

---

82.68

चरुमारक्तकं चेमं सा भोक्ष्यति सुतस्ततः। त्वं चोदुम्बरवृक्षं तु समालिंग्यासितं चरुम्

carumāraktakaṃ cemaṃ sā bhokṣyati sutastataḥ| tvaṃ codumbaravṛkṣaṃ tu samāliṃgyāsitaṃ carum

---

82.69

भोक्ष्यसे तव पुत्रस्तु भविष्यति सनातनः। एवमुक्त्वा भृगुर्यातो यथेच्छं सापि संमुदम्

bhokṣyase tava putrastu bhaviṣyati sanātanaḥ| evamuktvā bhṛguryāto yathecchaṃ sāpi saṃmudam

---

82.70

अवाप मात्रा सहिता भर्त्रा पित्रा च भामिनी। अथ स्नानदिनेऽश्वत्थमालिंग्यारक्तकं चरुम्

avāpa mātrā sahitā bhartrā pitrā ca bhāminī| atha snānadine'śvatthamāliṃgyāraktakaṃ carum

---

82.71

आदात् सत्यवती तस्या माता फल्गुं सितं चरुम्। परिवर्तं तु तज् ज्ञात्वा दिव्यज्ञानो भृगुर्मुनिः

ādāt satyavatī tasyā mātā phalguṃ sitaṃ carum| parivartaṃ tu taj jñātvā divyajñāno bhṛgurmuniḥ

---

82.72

अथागत्य स्नुषां तां तु वचनं चेदमब्रवीत्। विपर्ययस्त्वया भद्रे वृक्षालिङ्गनकर्मणि

athāgatya snuṣāṃ tāṃ tu vacanaṃ cedamabravīt| viparyayastvayā bhadre vṛkṣāliṅganakarmaṇi

---

82.73

तथा चरुप्राशने तुतत्रेदं ते भविष्यति। ब्राह्मणः क्षत्रियाचारस्तव पुत्रो भविष्यति

tathā caruprāśane tutatredaṃ te bhaviṣyati| brāhmaṇaḥ kṣatriyācārastava putro bhaviṣyati

---

82.74

क्षत्रियो ब्राह्मणाचारो मातुस्ते भविता सुतः। इत्युक्त्वा भृगुणा साध्वो तदा सत्यवती भृगुम्

kṣatriyo brāhmaṇācāro mātuste bhavitā sutaḥ| ityuktvā bhṛguṇā sādhvo tadā satyavatī bhṛgum

---

82.75

पुनः प्रसादयामास पौत्रो मेऽस्त्विति तादृशः। एवमस्त्विति स प्रोच्य तत्रैवान्तर्दधेः भृगुः

punaḥ prasādayāmāsa pautro me'stviti tādṛśaḥ| evamastviti sa procya tatraivāntardadheḥ bhṛguḥ

---

82.76

अथ काले सुतं दीप्तं जमदग्निं च गाधिजा। सुषुवे जननी तस्या विश्वामित्रें तपोनिधिम्

atha kāle sutaṃ dīptaṃ jamadagniṃ ca gādhijā| suṣuve jananī tasyā viśvāmitreṃ taponidhim

---

82.77

जमदग्निस्ततो वेदांश्चतुरः प्राप मा चिरम्। प्रादुरासीद् धनुर्वेदः स्वयं तस्मिन् महात्मनि

jamadagnistato vedāṃścaturaḥ prāpa mā ciram| prādurāsīd dhanurvedaḥ svayaṃ tasmin mahātmani

---

82.78

विश्वामित्रोऽपि सकलान् वेदानाप तथाऽचिरात्। धनुर्वेदं तथा कृत्स्नं विप्रश्चाभूत् तपोबलात्

viśvāmitro'pi sakalān vedānāpa tathā'cirāt| dhanurvedaṃ tathā kṛtsnaṃ vipraścābhūt tapobalāt

---

82.79

जाज्वल्यमानस्तेजस्वी जमदग्निर्महातपाः। वेदैस्तपोभिः स मुनीनत्यक्रामच्च सूर्यवत्

jājvalyamānastejasvī jamadagnirmahātapāḥ| vedaistapobhiḥ sa munīnatyakrāmacca sūryavat

---

82

इति श्रीकालिकापुराणे द्व्यशीतितमोऽध्यायः

iti śrīkālikāpurāṇe dvyaśītitamo'dhyāyaḥ

83.1

त्र्यशीतितमोऽध्यायः ।। ।।और्व्व उवाच।। अथ काले व्यतीते तु जमदग्निर्महातपाः। विदर्भराजस्य सुतां प्रयत्नेन जितां स्वयम्

tryaśītitamo'dhyāyaḥ || ||aurvva uvāca|| atha kāle vyatīte tu jamadagnirmahātapāḥ| vidarbharājasya sutāṃ prayatnena jitāṃ svayam

---

83.2

भार्यार्थं प्रतिजग्राह रेणुकां लक्षणान्विताम्। सा तस्मात् सुषुवे षत्रांश्चतुरो वेदसम्मितान्

bhāryārthaṃ pratijagrāha reṇukāṃ lakṣaṇānvitām| sā tasmāt suṣuve ṣatrāṃścaturo vedasammitān

---

83.3

रुषण्वन्तं सुषेणां च वसुं विश्वावसुं तथा। पश्चात् तस्यां स्वयं जज्ञे भगवान् मधुसूदनः

ruṣaṇvantaṃ suṣeṇāṃ ca vasuṃ viśvāvasuṃ tathā| paścāt tasyāṃ svayaṃ jajñe bhagavān madhusūdanaḥ

---

83.4

कार्तवीर्यवधायाशु शक्राद्यैः सकलैः सुरैः। याचितः पंचमः सोऽभूत् रामाह्वयस्तु सः

kārtavīryavadhāyāśu śakrādyaiḥ sakalaiḥ suraiḥ| yācitaḥ paṃcamaḥ so'bhūt rāmāhvayastu saḥ

---

83.5

भारावतरणार्थाय जातः परशुना सह। सहजं परशुं तस्य न जहाति कदाचन

bhārāvataraṇārthāya jātaḥ paraśunā saha| sahajaṃ paraśuṃ tasya na jahāti kadācana

---

83.6

अयं निजपितामह्याश्चरुभुक्तिविपर्ययात्। ब्राह्मणः क्षत्रियाचारो रामोऽभूत क्रूरकर्मकृत्

ayaṃ nijapitāmahyāścarubhuktiviparyayāt| brāhmaṇaḥ kṣatriyācāro rāmo'bhūta krūrakarmakṛt

---

83.7

स वेदानखिलान् ज्ञात्वा धनुर्वेदं च सर्वशः। सततं कृतकृत्योऽभूद् वेदविद्याविशारदः

sa vedānakhilān jñātvā dhanurvedaṃ ca sarvaśaḥ| satataṃ kṛtakṛtyo'bhūd vedavidyāviśāradaḥ

---

83.8

एकदा तस्य जननी स्नानार्थं रेणुका गता। गङ्गातोये ह्यथापश्यन्नाम्ना चित्ररथं नृपम्

ekadā tasya jananī snānārthaṃ reṇukā gatā| gaṅgātoye hyathāpaśyannāmnā citrarathaṃ nṛpam

---

83.9

भार्याभिः सदृशीभिश्च तलक्रीडारतं शुभम्। सुमालिनं सुवस्त्रं तं तरुणं चन्द्रमालिनम्

bhāryābhiḥ sadṛśībhiśca talakrīḍārataṃ śubham| sumālinaṃ suvastraṃ taṃ taruṇaṃ candramālinam

---

83.10

तथाविधं नृपं दृष्ट्वा सञ्जातमदना भृशम्। रेणुका स्पृहयामास तस्मै राज्ञे सुवर्चसे

tathāvidhaṃ nṛpaṃ dṛṣṭvā sañjātamadanā bhṛśam| reṇukā spṛhayāmāsa tasmai rājñe suvarcase

---

83.11

स्पृहायुतायास्तस्यास्तु संक्लेदः समजायत। विचेतनाम्भसा क्लिन्ना त्रस्ता सा स्वाश्रमं ययौ

spṛhāyutāyāstasyāstu saṃkledaḥ samajāyata| vicetanāmbhasā klinnā trastā sā svāśramaṃ yayau

---

83.12

अबोधि जमदग्निस्तां रेणुकां विकृतां तथा। धिग् धिक्काररतेत्येवं निनिन्द च समन्ततः

abodhi jamadagnistāṃ reṇukāṃ vikṛtāṃ tathā| dhig dhikkāraratetyevaṃ nininda ca samantataḥ

---

83.13

ततः स तनयान् प्राह चतुरः प्रथमं मुनिः। रुषण्वत्प्रमुखान् सर्वानेकैकं क्रमतो द्रुतम्

tataḥ sa tanayān prāha caturaḥ prathamaṃ muniḥ| ruṣaṇvatpramukhān sarvānekaikaṃ kramato drutam

---

83.14

छिन्धीमां पापनिरतां रेणुकां व्यभिचारिणीम्। ते तद्वचो नैव चक्रुर्मूकाश्चासन् जडा इव

chindhīmāṃ pāpaniratāṃ reṇukāṃ vyabhicāriṇīm| te tadvaco naiva cakrurmūkāścāsan jaḍā iva

---

83.15

कुपितो जमदग्निस्ताञ्छशापेति विचेतसः। गाधिं नृपतिशार्दूलं स चोवाच नृपो मुनिम्

kupito jamadagnistāñchaśāpeti vicetasaḥ| gādhiṃ nṛpatiśārdūlaṃ sa covāca nṛpo munim

---

83.16

भवध्वं यूयमाचिराज्जडा गोबुद्धिगर्धिताः। अथाजगाम चरमो जामदग्न्येऽतिवीर्यवान्

bhavadhvaṃ yūyamācirājjaḍā gobuddhigardhitāḥ| athājagāma caramo jāmadagnye'tivīryavān

---

83.17

तं च रामं पिता प्राह पापिष्ठां छिन्धि मातरम्। स भ्रातृंश्च तथाभूतान् दृष्ट्वा ज्ञानविवर्जितान्

taṃ ca rāmaṃ pitā prāha pāpiṣṭhāṃ chindhi mātaram| sa bhrātṛṃśca tathābhūtān dṛṣṭvā jñānavivarjitān

---

83.18

पित्रा शप्तान् महातेजाः प्रसूं परशुनाच्छिनत्। रामेण रेणुकां छिन्नां दृष्ट्वा विक्रोधनोऽभवत्

pitrā śaptān mahātejāḥ prasūṃ paraśunācchinat| rāmeṇa reṇukāṃ chinnāṃ dṛṣṭvā vikrodhano'bhavat

---

83.19

जमदग्निः प्रसन्नः सन्निति वाचमुवाच ह। प्रीतोऽस्मि पुत्र भद्र ते यत् त्वया मद्वचः कृतम्

jamadagniḥ prasannaḥ sanniti vācamuvāca ha| prīto'smi putra bhadra te yat tvayā madvacaḥ kṛtam

---

83.20

तस्मादिष्टान् वरान् कामांस्त्वं वै वरय साम्प्रतम्। स तु रामो वरान् वव्रे मातुरुत्थानमादितः

tasmādiṣṭān varān kāmāṃstvaṃ vai varaya sāmpratam| sa tu rāmo varān vavre māturutthānamāditaḥ

---

83.21

वधस्यास्मरणं तस्या भ्रातृणां शपमोचनम्। मातृहत्याव्यपनयं युद्धे सर्वत्र वै जयम्

vadhasyāsmaraṇaṃ tasyā bhrātṛṇāṃ śapamocanam| mātṛhatyāvyapanayaṃ yuddhe sarvatra vai jayam

---

83.22

आयुः कल्पान्तपर्यन्तं क्रमाद् वै नृपसत्तम। सर्वान् वरान् स प्रददौ जमदग्निर्महातपाः

āyuḥ kalpāntaparyantaṃ kramād vai nṛpasattama| sarvān varān sa pradadau jamadagnirmahātapāḥ

---

83.23

सुप्तोत्यितेव जननी रेणुका च तदाभवत्। वधं न चापि सस्मार सहजा प्रकृतिस्थिता

suptotyiteva jananī reṇukā ca tadābhavat| vadhaṃ na cāpi sasmāra sahajā prakṛtisthitā

---

83.24

युद्धे जयं चिरायुष्यं लेभे रामस्तदैव हि। मातृहत्याव्यपोहाय पिता तं वाक्यमव्रवीत्

yuddhe jayaṃ cirāyuṣyaṃ lebhe rāmastadaiva hi| mātṛhatyāvyapohāya pitā taṃ vākyamavravīt

---

83.25

न पुत्र वरदानेन मातृहत्यापगच्छति। तस्मात् त्वं ब्रह्मकुण्डाय गच्छ स्नातुं च तज्जले

na putra varadānena mātṛhatyāpagacchati| tasmāt tvaṃ brahmakuṇḍāya gaccha snātuṃ ca tajjale

---

83.26

तत्र स्नात्वा मुक्तपापो नचिरात् पुनरेष्यसि। जगद्धिताय पुत्र त्वं ब्रह्मकुण्डं व्रज द्रुतम्

tatra snātvā muktapāpo nacirāt punareṣyasi| jagaddhitāya putra tvaṃ brahmakuṇḍaṃ vraja drutam

---

83.27

स तस्य वचन श्रुत्वा रामः परशुधृक् तदा। उपदेशात् पितुर्घातो ब्रह्मकुण्डं वृषोदकम्

sa tasya vacana śrutvā rāmaḥ paraśudhṛk tadā| upadeśāt piturghāto brahmakuṇḍaṃ vṛṣodakam

---

83.28

तत्र स्नानं च विधिवत् कृत्वा धौतपरश्वधः। शरीरान्निःसृतां मातृहत्यां सम्यग् व्यलोकयत्

tatra snānaṃ ca vidhivat kṛtvā dhautaparaśvadhaḥ| śarīrānniḥsṛtāṃ mātṛhatyāṃ samyag vyalokayat

---

83.29

जातसंप्रत्ययः सोऽथ तीर्थमासाद्य तद्वरम्। वीथीं परशुना कृत्वा ब्रह्मपुत्रमवाहयत्

jātasaṃpratyayaḥ so'tha tīrthamāsādya tadvaram| vīthīṃ paraśunā kṛtvā brahmaputramavāhayat

---

83.30

ब्रह्मकुण्डात् सृतः सोऽथ कासारे लोहिताह्वये। कैलासोपत्यकायां तु न्यपतद् ब्रह्मणः सुतः

brahmakuṇḍāt sṛtaḥ so'tha kāsāre lohitāhvaye| kailāsopatyakāyāṃ tu nyapatad brahmaṇaḥ sutaḥ

---

83.31

तस्यापि सरसस्तीरे समुत्थाय महाबलः। कुठारेण दिशं पूर्वामनयद् ब्रह्मणः सुतम्

tasyāpi sarasastīre samutthāya mahābalaḥ| kuṭhāreṇa diśaṃ pūrvāmanayad brahmaṇaḥ sutam

---

83.32

ततः परत्रापि गिरिं हेमशृङ्गं विभिद्य च। कामरूपान्तरं पीठमावहद्यदमुं हरिः

tataḥ paratrāpi giriṃ hemaśṛṅgaṃ vibhidya ca| kāmarūpāntaraṃ pīṭhamāvahadyadamuṃ hariḥ

---

83.33

तस्य नाम स्वयं चक्रे विधिर्लोहितगङ्गकम्। लोहितात् सरसो जातो लोहिताख्यस्ततोऽभवत्

tasya nāma svayaṃ cakre vidhirlohitagaṅgakam| lohitāt saraso jāto lohitākhyastato'bhavat

---

83.34

स कामरूपमखिलं पीठमाप्लाव्य वारिणा। गोपयन् सर्वतीर्थानि दक्षिणं याति सागरम्

sa kāmarūpamakhilaṃ pīṭhamāplāvya vāriṇā| gopayan sarvatīrthāni dakṣiṇaṃ yāti sāgaram

---

83.35

प्रागेव दिव्ययमुनां स त्यक्त्वा ब्रह्मणः सुतः। पुनः पतति लौहित्ये गत्वा द्वादशयोजनम्

prāgeva divyayamunāṃ sa tyaktvā brahmaṇaḥ sutaḥ| punaḥ patati lauhitye gatvā dvādaśayojanam

---

83.36

चैत्रे मासि सिताष्टम्यां यो नरो नियतेन्द्रियः। चैत्रं तु सकलं मासं शुचिः प्रयतमानसः

caitre māsi sitāṣṭamyāṃ yo naro niyatendriyaḥ| caitraṃ tu sakalaṃ māsaṃ śuciḥ prayatamānasaḥ

---

83.37

स्नाति लौहित्यतोये तु स याति ब्रह्मणः पदम्। लौहित्यतोये यः स्नाति स कैवल्यमवाप्नुयात्

snāti lauhityatoye tu sa yāti brahmaṇaḥ padam| lauhityatoye yaḥ snāti sa kaivalyamavāpnuyāt

---

83.38

इति ते कथितं राजन् यदर्थं मातरं पुरा। अहन् वीरो जामदग्न्यो यस्माद् वा क्रूरकर्मकृत्

iti te kathitaṃ rājan yadarthaṃ mātaraṃ purā| ahan vīro jāmadagnyo yasmād vā krūrakarmakṛt

---

83.39

इदं तु महदाख्यानं यः शृणोति दिने दिने। स दीर्घायुः प्रमुदितो बलवानभिजायते

idaṃ tu mahadākhyānaṃ yaḥ śṛṇoti dine dine| sa dīrghāyuḥ pramudito balavānabhijāyate

---

83.40

इति ते कथितं राजञ्छरीरार्धं यथाद्रिजा। शम्भोर्जहार वेतालभैरवौ च यथाह्वयौ

iti te kathitaṃ rājañcharīrārdhaṃ yathādrijā| śambhorjahāra vetālabhairavau ca yathāhvayau

---

83.41

यस्य वा तनयौ जातौ यथा यातौ गणेशताम्। किमन्यत् कथये तुभ्यं तद्वदस्व नृपोत्तम

yasya vā tanayau jātau yathā yātau gaṇeśatām| kimanyat kathaye tubhyaṃ tadvadasva nṛpottama

---

83.42

मार्कण्डेय उवाच।। इत्यौर्व्वस्य च संवादः सगरेम महात्मना। योऽसौ कायार्धहरणं शम्भोर्गिरिजया कृतः

mārkaṇḍeya uvāca|| ityaurvvasya ca saṃvādaḥ sagarema mahātmanā| yo'sau kāyārdhaharaṇaṃ śambhorgirijayā kṛtaḥ

---

83.43

सर्वोऽद्य कथितो विप्राः पृष्टं यच्चान्यदुत्तमम्। सिद्धस्य भैरवाख्यस्य पीठानां च विनिर्णयम्

sarvo'dya kathito viprāḥ pṛṣṭaṃ yaccānyaduttamam| siddhasya bhairavākhyasya pīṭhānāṃ ca vinirṇayam

---

83.44

भृङ्गिणश्च यथोत्पत्तिर्महाकालस्य चैव हि। उक्तं हि वः किमन्यत् तु पृच्छन्तु द्विजसत्तमाः

bhṛṅgiṇaśca yathotpattirmahākālasya caiva hi| uktaṃ hi vaḥ kimanyat tu pṛcchantu dvijasattamāḥ

---

83.45

इति सकलसुतन्त्रं तन्त्रमन्त्रावदातं बहुतरफलकारि प्राज्ञविश्रामकल्पम्। उपनिषदमवेत्य ज्ञानमार्गेकतानं स्रवति स इह नित्यं यः पठेत् तन्त्रमेतत्

iti sakalasutantraṃ tantramantrāvadātaṃ bahutaraphalakāri prājñaviśrāmakalpam| upaniṣadamavetya jñānamārgekatānaṃ sravati sa iha nityaṃ yaḥ paṭhet tantrametat

---

83

इति श्रीकालिकापुराणे त्र्यशीतितमोऽध्यायः

iti śrīkālikāpurāṇe tryaśītitamo'dhyāyaḥ

84.1

चतुरशीतितमोऽध्यायः ।। ।।ऋषय ऊचुः।। कथितो भवता सर्गः संशयश्चापि शातिताः। त्वत्प्रसादान्महाभाग कृतकृत्या वयं गुरो

caturaśītitamo'dhyāyaḥ || ||ṛṣaya ūcuḥ|| kathito bhavatā sargaḥ saṃśayaścāpi śātitāḥ| tvatprasādānmahābhāga kṛtakṛtyā vayaṃ guro

---

84.2

भूयश्च श्रोतुमिच्छामो वयमेतद् द्विजोत्तम। कोऽन्यो भृङ्गी महाकालो जातौ वेतालभैरवौ

bhūyaśca śrotumicchāmo vayametad dvijottama| ko'nyo bhṛṅgī mahākālo jātau vetālabhairavau

---

84.3

वेतालं च महाकालं भैरवं भृङ्गिणं तथा। शृणुमो द्विजशार्दूल कथमेषां चतुष्टयम्

vetālaṃ ca mahākālaṃ bhairavaṃ bhṛṅgiṇaṃ tathā| śṛṇumo dvijaśārdūla kathameṣāṃ catuṣṭayam

---

84.4

मार्कण्डेय उवाच।। भुवं गते महाकाले मानुष्यस्थे च भृङ्गिणि। वेतालभैरवाख्ये च तयोर्भूते द्विजोत्तमाः

mārkaṇḍeya uvāca|| bhuvaṃ gate mahākāle mānuṣyasthe ca bhṛṅgiṇi| vetālabhairavākhye ca tayorbhūte dvijottamāḥ

---

84.5

वरलब्धे च वेताले भैरवे तेन सङ्गते। अन्धकं तपसा युक्तं भृङ्गिणं चाकरोद्धरः

varalabdhe ca vetāle bhairave tena saṅgate| andhakaṃ tapasā yuktaṃ bhṛṅgiṇaṃ cākaroddharaḥ

---

84.6

अन्धकस्तु हरं पूर्वं विरुध्यापदमागतः। पश्चाद्धरं समाराध्य पुत्रोऽभूत् तस्य सोऽसुरः

andhakastu haraṃ pūrvaṃ virudhyāpadamāgataḥ| paścāddharaṃ samārādhya putro'bhūt tasya so'suraḥ

---

84.7

भृङ्गिस्नेहाद् भृङ्गिणं तं संज्ञया चाकरोद्धरः। स्नेहेन तु महाकाले बाणं बलिसुतं हरः। विष्णुना छिन्नबाहुं तु महाकालमथाकरोत्

bhṛṅgisnehād bhṛṅgiṇaṃ taṃ saṃjñayā cākaroddharaḥ| snehena tu mahākāle bāṇaṃ balisutaṃ haraḥ| viṣṇunā chinnabāhuṃ tu mahākālamathākarot

---

84.8

एवं मुनिवरस्तेषां संयतं च चतुष्टयम्। वेतालभैरवौ भृङ्गिमहाकालौ ह्यनुक्रमात्

evaṃ munivarasteṣāṃ saṃyataṃ ca catuṣṭayam| vetālabhairavau bhṛṅgimahākālau hyanukramāt

---

84.9

ऋषयं उवाच।। यत् पृष्टं सगरेणैव मुनिमौर्व्वं महाधियम्। नीत्या यौज्या यया भार्या सुत आत्माऽथवा गुरो

ṛṣayaṃ uvāca|| yat pṛṣṭaṃ sagareṇaiva munimaurvvaṃ mahādhiyam| nītyā yaujyā yayā bhāryā suta ātmā'thavā guro

---

84.10

राजनीतौ सतां नीतौ सदाचारे च ये स्थिताः। विशेषास्तेन ये प्रोक्ता और्वेण सुमहात्मना

rājanītau satāṃ nītau sadācāre ca ye sthitāḥ| viśeṣāstena ye proktā aurveṇa sumahātmanā

---

84.11

विशेषेण द्विजश्रेष्ठ श्रोतुं सम्यक् तपोधन। इच्छामस्तान् महाभाग कथयस्व जगद्गुरो

viśeṣeṇa dvijaśreṣṭha śrotuṃ samyak tapodhana| icchāmastān mahābhāga kathayasva jagadguro

---

84.12

मार्कण्डेय उवाच।। ये ये विशेषाः कथिता और्वेण सुमहात्मना। तद् वः सर्वं प्रवक्ष्यामि शृण्वन्तु मुनिसत्तमाः

mārkaṇḍeya uvāca|| ye ye viśeṣāḥ kathitā aurveṇa sumahātmanā| tad vaḥ sarvaṃ pravakṣyāmi śṛṇvantu munisattamāḥ

---

84.13

श्रुत्वैवं सगरो राजा मन्त्रकल्पादिकं पुनः। विशेषं परिपप्रच्छ नीत्यादीनां महामुनिम्

śrutvaivaṃ sagaro rājā mantrakalpādikaṃ punaḥ| viśeṣaṃ paripapraccha nītyādīnāṃ mahāmunim

---

84.14

सगर उवाच।। यया नीत्या प्रयोक्तव्यः सुत आत्मा प्रिया तथा। तेषाँ विशेषैः सहितं सदाचारं वदस्व मे

sagara uvāca|| yayā nītyā prayoktavyaḥ suta ātmā priyā tathā| teṣām̐ viśeṣaiḥ sahitaṃ sadācāraṃ vadasva me

---

84.15

और्व्व उवाच।। क्रमेण शृणु राजेन्द्र यया नीत्या नियोजिताः। आत्मा सुतो वा भार्या वा तद्विशेषं शृणुष्व मे

aurvva uvāca|| krameṇa śṛṇu rājendra yayā nītyā niyojitāḥ| ātmā suto vā bhāryā vā tadviśeṣaṃ śṛṇuṣva me

---

84.16

ज्ञानविद्यातपोवृद्धान् वयोवृद्धान् सुदक्षिणान्। सेवेत प्रथमं विप्रानसूयापरिवर्जितान्

jñānavidyātapovṛddhān vayovṛddhān sudakṣiṇān| seveta prathamaṃ viprānasūyāparivarjitān

---

84.17

तेभ्याश्च शृणुयांन्नित्यं वेदशास्त्रविनिश्चयम्। यदूचुस्ते च तत् कार्यं प्राज्ञं चैव नृपश्चरेत्

tebhyāśca śṛṇuyāṃnnityaṃ vedaśāstraviniścayam| yadūcuste ca tat kāryaṃ prājñaṃ caiva nṛpaścaret

---

84.18

पञ्चेन्द्रियाणि पञ्चाश्वाः शरीरं रथ उच्यते। आत्मा रथी कशा ज्ञानं सारथिर्मन उच्यते

pañcendriyāṇi pañcāśvāḥ śarīraṃ ratha ucyate| ātmā rathī kaśā jñānaṃ sārathirmana ucyate

---

84.19

अश्वान् सुदान्तान् कुर्वीत सारथिं चात्मनो वशम्। कशा दृढा सदा कार्या शरीरस्थिरता तथा

aśvān sudāntān kurvīta sārathiṃ cātmano vaśam| kaśā dṛḍhā sadā kāryā śarīrasthiratā tathā

---

84.20

अदान्तांस्तु समारुह्य सैन्धवान् स्यन्दनी यथा। अश्वानामिच्छया गच्छन्नुत्पथं प्रतिपद्यते

adāntāṃstu samāruhya saindhavān syandanī yathā| aśvānāmicchayā gacchannutpathaṃ pratipadyate

---

84.21

तत्रावशः सारथिस्तु स्वेच्छया प्रेरयन् हयान्। नयेत् परवशं सम्यग् प्रथितं वीरमप्युत

tatrāvaśaḥ sārathistu svecchayā prerayan hayān| nayet paravaśaṃ samyag prathitaṃ vīramapyuta

---

84.22

तथेन्द्रियाणि नृपतिर्विषयाणां परिग्रहे। स्ववश्यानि प्रकुर्वीत मनो ज्ञानं दृढं तथा

tathendriyāṇi nṛpatirviṣayāṇāṃ parigrahe| svavaśyāni prakurvīta mano jñānaṃ dṛḍhaṃ tathā

---

84.23

ज्ञाने दृढे कशायां च दृढायां नृपसत्तम। सारथिः स्ववशो दान्तानीशः प्रेरयितुं हयान्

jñāne dṛḍhe kaśāyāṃ ca dṛḍhāyāṃ nṛpasattama| sārathiḥ svavaśo dāntānīśaḥ prerayituṃ hayān

---

84.24

अतो नृपः स्वेन्द्रियाणि वशे कृत्वा मनस्तथा। ज्ञानमार्गमधिष्ठाय प्रकुर्वीतात्मनो हितम्

ato nṛpaḥ svendriyāṇi vaśe kṛtvā manastathā| jñānamārgamadhiṣṭhāya prakurvītātmano hitam

---

84.25

भोक्तव्यं स्वेच्छया भूयो न कुर्याल्लोभमासवे। द्रष्टव्यमिति द्रष्टव्यं न द्रष्टव्यं च स्वेच्छया

bhoktavyaṃ svecchayā bhūyo na kuryāllobhamāsave| draṣṭavyamiti draṣṭavyaṃ na draṣṭavyaṃ ca svecchayā

---

84.26

श्रोतव्यमिति श्रोतव्यं नाधिकं श्रवणे चरेत्। शास्त्रतत्त्व मृते धीरः श्रुतिवश्यो भवेन्न हि

śrotavyamiti śrotavyaṃ nādhikaṃ śravaṇe caret| śāstratattva mṛte dhīraḥ śrutivaśyo bhavenna hi

---

84.27

एवं घ्राणं त्वचं चापि वशीकृत्येच्छया नृपः। स्वेच्छया नोपभुञ्जीत नोद्दामं विषयं व्रजेत्

evaṃ ghrāṇaṃ tvacaṃ cāpi vaśīkṛtyecchayā nṛpaḥ| svecchayā nopabhuñjīta noddāmaṃ viṣayaṃ vrajet

---

84.28

एवं यदि भवेद्राजा तदा स स्याज्जितेन्द्रियः। जितेन्द्रियत्वे हेतुश्च शास्त्रवृद्धोपसेवनम्

evaṃ yadi bhavedrājā tadā sa syājjitendriyaḥ| jitendriyatve hetuśca śāstravṛddhopasevanam

---

84.29

अवृद्धसेव्यशास्त्रज्ञो नृपः शत्रुवशो भवेत्। तस्माच्छास्त्रमधिष्ठाय भवेद्राजा जितेन्द्रियः

avṛddhasevyaśāstrajño nṛpaḥ śatruvaśo bhavet| tasmācchāstramadhiṣṭhāya bhavedrājā jitendriyaḥ

---

84.30

धृतिः प्रागल्भ्यसुत्साहो वाक्पटुत्वं विवेचनम्। दक्षत्वं धारयिष्णुत्वं दानमैत्रीकृतज्ञता

dhṛtiḥ prāgalbhyasutsāho vākpaṭutvaṃ vivecanam| dakṣatvaṃ dhārayiṣṇutvaṃ dānamaitrīkṛtajñatā

---

84.31

दृढशासनता सत्यं शौचं मतिविनिश्चयम्। पराभिप्रायवेदित्वं चरित्रं धैर्यमापदि

dṛḍhaśāsanatā satyaṃ śaucaṃ mativiniścayam| parābhiprāyaveditvaṃ caritraṃ dhairyamāpadi

---

84.32

क्लेशधारणशक्तिश्च गुरुदेवद्विजार्चनम्। अनसूया ह्यकोपित्वं गुणानेतान्नृपोऽभ्यसेत्

kleśadhāraṇaśaktiśca gurudevadvijārcanam| anasūyā hyakopitvaṃ guṇānetānnṛpo'bhyaset

---

84.33

कार्याकार्यविभागश्च धर्मार्थो काम एव च। सततं प्रतिबुध्येत कुर्यादवसरेऽपि तत्

kāryākāryavibhāgaśca dharmārtho kāma eva ca| satataṃ pratibudhyeta kuryādavasare'pi tat

---

84.34

सामदानं च भेदश्च दण्डश्चेति चतुष्टयम्। ज्ञात्वोपायांस्तु तत्काले तदुपायान् प्रयोजयेत्

sāmadānaṃ ca bhedaśca daṇḍaśceti catuṣṭayam| jñātvopāyāṃstu tatkāle tadupāyān prayojayet

---

84.35

साम्नस्तु विषये भेदो मध्यमः परिकीर्तितः। दानस्य विषये साम योग्यमेवोपलक्ष्यते

sāmnastu viṣaye bhedo madhyamaḥ parikīrtitaḥ| dānasya viṣaye sāma yogyamevopalakṣyate

---

84.36

दानस्य विषये दण्डो ह्यधनः परिकीर्तितः। दण्डस्य विषये दानं तदप्यधममुच्यते

dānasya viṣaye daṇḍo hyadhanaḥ parikīrtitaḥ| daṇḍasya viṣaye dānaṃ tadapyadhamamucyate

---

84.37

साम्नस्तु गोचरे दण्डो ह्यधमादधमः स्मृतः। सौजन्यं सततं ज्ञेयं भूभृतो भेददण्डयोः

sāmnastu gocare daṇḍo hyadhamādadhamaḥ smṛtaḥ| saujanyaṃ satataṃ jñeyaṃ bhūbhṛto bhedadaṇḍayoḥ

---

84.38

साम्नो दानस्य च तथा सौजन्यं याति गोचरे

sāmno dānasya ca tathā saujanyaṃ yāti gocare

---

84.39

कामः क्रोधश्च लोभश्च हर्षो मानो मदस्तथा। एतानतिशयान् राजा शत्रूनिव विशातयेत्। सेव्याः काले संयुक्तौ ते लोभगर्वौ विवर्जयेत्

kāmaḥ krodhaśca lobhaśca harṣo māno madastathā| etānatiśayān rājā śatrūniva viśātayet| sevyāḥ kāle saṃyuktau te lobhagarvau vivarjayet

---

84.40

तेज एव नृपाणां तु तीव्रं सूर्यस्य वै यथा। तत्र गर्वं रोगयुक्तं कायवांस्तं तु सत्यजेत्

teja eva nṛpāṇāṃ tu tīvraṃ sūryasya vai yathā| tatra garvaṃ rogayuktaṃ kāyavāṃstaṃ tu satyajet

---

84.41

आखेटकाक्षौ स्त्रीसेवा पानं चैवार्थदूषणम्। वाग्दण्डयोश्च पारुष्यं सप्तैतानि विवर्जयेत्

ākheṭakākṣau strīsevā pānaṃ caivārthadūṣaṇam| vāgdaṇḍayośca pāruṣyaṃ saptaitāni vivarjayet

---

84.42

परस्त्रीषु विरक्तासु सेवामेकान्ततस्त्यजेत्। सतीषु निजनारीषु युक्तं कुर्यान्निवेशनम्

parastrīṣu viraktāsu sevāmekāntatastyajet| satīṣu nijanārīṣu yuktaṃ kuryānniveśanam

---

84.43

रतिपुत्रफला दारास्तांस्तु नैकान्ततस्त्यजेत्। तयोः सिद्धयै स्त्रियः सेव्या वर्जयित्वातिसक्तताम्

ratiputraphalā dārāstāṃstu naikāntatastyajet| tayoḥ siddhayai striyaḥ sevyā varjayitvātisaktatām

---

84.44

मृगायां तु प्रमादानां स्थानं नित्यं विवर्जयेत्। अक्षांस्तथा न कुर्वीति सत्कार्यासक्तिनाशनम्

mṛgāyāṃ tu pramādānāṃ sthānaṃ nityaṃ vivarjayet| akṣāṃstathā na kurvīti satkāryāsaktināśanam

---

84.45

अन्यैः कृतं कदाचित् तु सेवेत नात्मनाचरेत्। अकार्यकरणे बीजं कृत्यानां च विवर्जने

anyaiḥ kṛtaṃ kadācit tu seveta nātmanācaret| akāryakaraṇe bījaṃ kṛtyānāṃ ca vivarjane

---

84.46

अकालभेन्त्रभेदे च कलहे सत्कृतिक्षये। वर्जयेत् सततं पानं शौचमाङ्गल्यनाशनम्

akālabhentrabhede ca kalahe satkṛtikṣaye| varjayet satataṃ pānaṃ śaucamāṅgalyanāśanam

---

84.47

अर्थक्षयकरं नित्यं त्यजेच्चैवात्मदूषणम्। अभिशस्तेषु चोरेषु घातकेष्वाततायिषु

arthakṣayakaraṃ nityaṃ tyajeccaivātmadūṣaṇam| abhiśasteṣu coreṣu ghātakeṣvātatāyiṣu

---

84.48

सततं पृथिवीपालो दण्डपारुष्यमाचरेत्। नान्यत्र दण्डपारुष्यं कुर्यान्नृपतिसत्तमः

satataṃ pṛthivīpālo daṇḍapāruṣyamācaret| nānyatra daṇḍapāruṣyaṃ kuryānnṛpatisattamaḥ

---

84.49

वाक्पारुष्यं च सर्वत्र नैव कुर्यात् कदाचन। रक्षणीयं सदा सत्यं सत्यमेकं परायणम्

vākpāruṣyaṃ ca sarvatra naiva kuryāt kadācana| rakṣaṇīyaṃ sadā satyaṃ satyamekaṃ parāyaṇam

---

84.50

क्षमां तेजस्वितां चैव प्रस्तावान्नृप आचरेत्। यानासनाश्रयद्वैधसन्धयो विग्रहस्तथा

kṣamāṃ tejasvitāṃ caiva prastāvānnṛpa ācaret| yānāsanāśrayadvaidhasandhayo vigrahastathā

---

84.51

अभ्यसेत् षड्गुणानेतांस्तेषां स्थानं च शाश्वतम्। यः प्रमाणं न जानाति स्थाने वृद्धौ तथा क्षये

abhyaset ṣaḍguṇānetāṃsteṣāṃ sthānaṃ ca śāśvatam| yaḥ pramāṇaṃ na jānāti sthāne vṛddhau tathā kṣaye

---

84.52

कोषे जनपदे दण्डे न स राज्येऽवतिष्ठते। कोषे जनपदे दण्डे चैकैकत्र त्रयं त्रयम्

koṣe janapade daṇḍe na sa rājye'vatiṣṭhate| koṣe janapade daṇḍe caikaikatra trayaṃ trayam

---

84.53

प्रस्तावाद्विनियुञ्जीत रक्षेन्नैकांस्ततस्त्विमान्। मित्रे शत्रावुदासीने प्रभावं त्रिष्वपीरयेत्

prastāvādviniyuñjīta rakṣennaikāṃstatastvimān| mitre śatrāvudāsīne prabhāvaṃ triṣvapīrayet

---

84.54

उत्साहो विजिगीषायां धर्मकृत्येऽष्टवर्गके। शरीरयात्रानिर्वाहे क्रियेत सततं नृपैः

utsāho vijigīṣāyāṃ dharmakṛtye'ṣṭavargake| śarīrayātrānirvāhe kriyeta satataṃ nṛpaiḥ

---

84.55

मन्त्रनिश्चयसम्भूतां बुद्धिं सर्वत्र योजयेत्। अमात्ये शात्रवे राज्ये पुत्रेष्वन्तःपुरेषु च

mantraniścayasambhūtāṃ buddhiṃ sarvatra yojayet| amātye śātrave rājye putreṣvantaḥpureṣu ca

---

84.56

कृषिं दुर्गं च वाणिज्यं ख़ड्गानां करसाधनम्। आदानं सैन्यकरयोर्बन्धनं गजवाजिनोः

kṛṣiṃ durgaṃ ca vāṇijyaṃ khaḍgānāṃ karasādhanam| ādānaṃ sainyakarayorbandhanaṃ gajavājinoḥ

---

84.57

शून्ये सद्ममुखानां च योजनं सततं जनैः। त्रयाणां सारसेतूनां बन्धनं चेति चाष्टमम्

śūnye sadmamukhānāṃ ca yojanaṃ satataṃ janaiḥ| trayāṇāṃ sārasetūnāṃ bandhanaṃ ceti cāṣṭamam

---

84.58

एतदष्टसु वर्गेषु चारान् सम्यक् प्रयोजयेत्। कार्याकार्यविभागाय चाष्टवर्गाधिकारिणाम्

etadaṣṭasu vargeṣu cārān samyak prayojayet| kāryākāryavibhāgāya cāṣṭavargādhikāriṇām

---

84.59

अष्टौ चारान्नियुञ्जीयादष्टवर्गेषु पार्थिवः। दश शून्येषु युञ्जीत क्रमतः शृणु तानि मे

aṣṭau cārānniyuñjīyādaṣṭavargeṣu pārthivaḥ| daśa śūnyeṣu yuñjīta kramataḥ śṛṇu tāni me

---

84.60

स्वामी सचिव-राष्ट्राणि मित्रं कोशो बलं तथा। दुर्गं तु सप्तमं ज्ञेयं राज्याङ्गं गुरुभाषितम्

svāmī saciva-rāṣṭrāṇi mitraṃ kośo balaṃ tathā| durgaṃ tu saptamaṃ jñeyaṃ rājyāṅgaṃ gurubhāṣitam

---

84.61

दुर्गमुक्तं चाष्टवर्गे चारान्नात्मनि योजयेत्। तस्मादिमानि शेषाणि पंच चारपदानि च

durgamuktaṃ cāṣṭavarge cārānnātmani yojayet| tasmādimāni śeṣāṇi paṃca cārapadāni ca

---

84.62

शुद्धान्तेषु च पुत्रेषु ससूय्यादौ महानसे। शत्रदासीनयोश्चापि बलाबलविनिश्चये

śuddhānteṣu ca putreṣu sasūyyādau mahānase| śatradāsīnayoścāpi balābalaviniścaye

---

84.63

अष्टादशसु चैतेषु चारान् राजा प्रयोजयेत्। न यत्प्रकाशं जानीयात् तत् तच्चारैर्निरूपयेत्

aṣṭādaśasu caiteṣu cārān rājā prayojayet| na yatprakāśaṃ jānīyāt tat taccārairnirūpayet

---

84.64

निरूप्य तत्-प्रतीकारमवश्यं छिद्रतश्चरेत्। यथानियोगमेतेषां यो यो यत्रान्यथाचरेत्

nirūpya tat-pratīkāramavaśyaṃ chidrataścaret| yathāniyogameteṣāṃ yo yo yatrānyathācaret

---

84.65

ज्ञात्वा तत्र नृपश्चारैर्दण्डयेद् वा वियोजयेत्। चारांस्तु मन्त्रिणा सार्धं रहस्ये संस्थितो नृपः

jñātvā tatra nṛpaścārairdaṇḍayed vā viyojayet| cārāṃstu mantriṇā sārdhaṃ rahasye saṃsthito nṛpaḥ

---

84.66

प्रदोषसमये पृच्छेत् तदानीमेव साधयेत्। स्वपुत्रे चाथ शुद्धान्ते ये तु चारा महानसे

pradoṣasamaye pṛcchet tadānīmeva sādhayet| svaputre cātha śuddhānte ye tu cārā mahānase

---

84.67

नियुक्तास्तान्मध्यरात्रे पृच्छेत् स्वोऽपि च मन्त्रिणि। एतांश्चारान् स्वयं पश्येन्नृपतिर्मन्त्रिणा विना

niyuktāstānmadhyarātre pṛcchet svo'pi ca mantriṇi| etāṃścārān svayaṃ paśyennṛpatirmantriṇā vinā

---

84.68

अन्यांस्तु मन्त्रिणा सार्धं निरूप्य प्रदिशेत् फलम्। नैकवेशधरश्चारो नैको नोत्साहवर्जितः

anyāṃstu mantriṇā sārdhaṃ nirūpya pradiśet phalam| naikaveśadharaścāro naiko notsāhavarjitaḥ

---

84.69

संस्तुतो नहि सर्वत्र नातिदीर्घो न वामनः। सततं न दिवाचारी न रोगी नाप्यबुद्धिमान्

saṃstuto nahi sarvatra nātidīrgho na vāmanaḥ| satataṃ na divācārī na rogī nāpyabuddhimān

---

84.70

न वित्तविभवैर्हीनो न भार्यापुत्रवर्जितः। कार्यश्चारो नृपतिना तत्त्वगुह्यविनिर्णये

na vittavibhavairhīno na bhāryāputravarjitaḥ| kāryaścāro nṛpatinā tattvaguhyavinirṇaye

---

84.71

अनेकवेशग्रहणक्षमं भार्यासुतैर्युतम्। बहुदेशवचोऽभिज्ञं पराभिप्रायवेदकम्

anekaveśagrahaṇakṣamaṃ bhāryāsutairyutam| bahudeśavaco'bhijñaṃ parābhiprāyavedakam

---

84.72

दृढभक्तं प्रकुर्वीत चारं शक्तमसाध्यसम्। अभितिष्ठेत् स्वयं राजा कृषिमात्मसमैस्तथा

dṛḍhabhaktaṃ prakurvīta cāraṃ śaktamasādhyasam| abhitiṣṭhet svayaṃ rājā kṛṣimātmasamaistathā

---

84.73

वणिक्पथे तु दुर्गादो तेषु शक्तान्नियोजयेत्। अन्तःपुरे पितुस्तुल्यान् धीरान् वृद्धान्नियोजयेत्

vaṇikpathe tu durgādo teṣu śaktānniyojayet| antaḥpure pitustulyān dhīrān vṛddhānniyojayet

---

84.74

षण्ढान् पण्डांस्तथा वृद्धां स्त्रियौ वा बुद्धितत्पराः। शुद्धान्ते द्वारि युञ्जीयात् स्त्रियो वृद्धा मनीषिणीः

ṣaṇḍhān paṇḍāṃstathā vṛddhāṃ striyau vā buddhitatparāḥ| śuddhānte dvāri yuñjīyāt striyo vṛddhā manīṣiṇīḥ

---

84.75

नैकः स्वपेत् कदाचित् तु नैको भुञ्जीत पार्थिवः। नैकाकिनीं तु महिषीं ब्रजेन्मैत्राय नैककः

naikaḥ svapet kadācit tu naiko bhuñjīta pārthivaḥ| naikākinīṃ tu mahiṣīṃ brajenmaitrāya naikakaḥ

---

84.76

अमात्यानुपधाशुद्धान् भार्याः पुत्रांस्तथैव च। प्रकुर्यात् सततं भूपः सप्रसादं समाचरन्

amātyānupadhāśuddhān bhāryāḥ putrāṃstathaiva ca| prakuryāt satataṃ bhūpaḥ saprasādaṃ samācaran

---

84.77

धर्मार्थकाममोक्षैश्च प्रत्येकं परिशोधनैः। उपेत्य धीयते यस्मादुपधा सा प्रकीर्तिता

dharmārthakāmamokṣaiśca pratyekaṃ pariśodhanaiḥ| upetya dhīyate yasmādupadhā sā prakīrtitā

---

84.78

अर्थकामोपधाभ्यां तु भार्यापुत्रांश्च शोधयेत्। धर्मोपधाभिर्विप्रांस्तु सर्वांभिः सचिवान् पुनः

arthakāmopadhābhyāṃ tu bhāryāputrāṃśca śodhayet| dharmopadhābhirviprāṃstu sarvāṃbhiḥ sacivān punaḥ

---

84.79

एभिर्यज्ञैतस्था दानैरिहैव नृपतिर्भवेत्। तस्माद् भवांस्तु राज्यार्थी धर्ममेवं समाचरेत्

ebhiryajñaitasthā dānairihaiva nṛpatirbhavet| tasmād bhavāṃstu rājyārthī dharmamevaṃ samācaret

---

84.80

अनेनैवाभिचारेण यज्ञैर्वां पार्थिवो ह्ययम्। प्राणांस्त्यजति राजा त्वं भविष्यसि न सशयः

anenaivābhicāreṇa yajñairvāṃ pārthivo hyayam| prāṇāṃstyajati rājā tvaṃ bhaviṣyasi na saśayaḥ

---

84.81

इति धर्मो नृपस्यैव अश्वमेधादिकश्च यः। स्वयं न कुरुते भूपस्तस्मात् त्वं कुरु सत्तम

iti dharmo nṛpasyaiva aśvamedhādikaśca yaḥ| svayaṃ na kurute bhūpastasmāt tvaṃ kuru sattama

---

84.82

एवं मन्त्रैर्मन्त्रयित्वा नृपः कार्यान्तिकाद् द्विजात्। तैरज्ञातान् स्वयं ज्ञात्वा गृह्णीयात् तस्य तैर्मनः

evaṃ mantrairmantrayitvā nṛpaḥ kāryāntikād dvijāt| tairajñātān svayaṃ jñātvā gṛhṇīyāt tasya tairmanaḥ

---

84.83

यदि राज्याभिलाषेण सचिवोऽधर्ममाचरेत्। नृपतौ बाधकं कुर्याद् धर्मं तं होनतां नयेत्

yadi rājyābhilāṣeṇa sacivo'dharmamācaret| nṛpatau bādhakaṃ kuryād dharmaṃ taṃ honatāṃ nayet

---

84.84

आभिचारिकमर्त्यर्थं कुर्वाणं तु विघाययेत्। प्रवासयेद् ब्राह्मणं तु पार्थिवश्चाभिचारिकम्

ābhicārikamartyarthaṃ kurvāṇaṃ tu vighāyayet| pravāsayed brāhmaṇaṃ tu pārthivaścābhicārikam

---

84.85

एषा घर्मोपधा ज्ञेया तैरमात्यातन् सताञ्जयेत्। तादृशीं तथैवान्यामुपधां धर्मतश्चरेत्

eṣā gharmopadhā jñeyā tairamātyātan satāñjayet| tādṛśīṃ tathaivānyāmupadhāṃ dharmataścaret

---

84.86

कोशाध्यक्षान् समामन्त्र्य राजामात्यान् प्रतारयेत्। पुत्रानन्यान् प्रति तथा मन्त्रसंवरणाक्षमान्

kośādhyakṣān samāmantrya rājāmātyān pratārayet| putrānanyān prati tathā mantrasaṃvaraṇākṣamān

---

84.87

अयं हि प्रचुरः कोषो मदायत्तो नरोत्तम। आनये तव संमत्या तद् यदि त्वं प्रतीक्षसि

ayaṃ hi pracuraḥ koṣo madāyatto narottama| ānaye tava saṃmatyā tad yadi tvaṃ pratīkṣasi

---

84.88

तवार्थलग्नादस्माकं जीवनं च भविष्यति। त्वं चापि प्रचुरैः कोषैः किं किं वा न करिष्यसि

tavārthalagnādasmākaṃ jīvanaṃ ca bhaviṣyati| tvaṃ cāpi pracuraiḥ koṣaiḥ kiṃ kiṃ vā na kariṣyasi

---

84.89

एवमन्यैः कोषगतैरुपायैर्नृपसत्तमः। पुत्रामात्यादिकान् सर्वान् सततं परिशोधयेत्

evamanyaiḥ koṣagatairupāyairnṛpasattamaḥ| putrāmātyādikān sarvān satataṃ pariśodhayet

---

84.90

कोषदोषकरान् हन्यात् कर्तुमिच्छन् विवासयेत्। द्वैधचित्तान् विमन्येत कुर्याद् वै कोशरक्षणम्

koṣadoṣakarān hanyāt kartumicchan vivāsayet| dvaidhacittān vimanyeta kuryād vai kośarakṣaṇam

---

84.91

दासीश्च शिल्पिनीर्वृद्धा मेधाधृतिमतीः स्त्रियः। अन्तर्बहिश्च या यान्ति विदिताः सचिवादिभिः

dāsīśca śilpinīrvṛddhā medhādhṛtimatīḥ striyaḥ| antarbahiśca yā yānti viditāḥ sacivādibhiḥ

---

84.92

ता राजा रहसि स्थित्वा भार्यादिभिरलक्षितः। अभिमन्त्र्याथ संमन्त्र्य प्रेषयेत् सचिवान् प्रति

tā rājā rahasi sthitvā bhāryādibhiralakṣitaḥ| abhimantryātha saṃmantrya preṣayet sacivān prati

---

84.93

ता गत्वा हृदयं बुद्धा स्त्रियो विज्ञानतत्पराः। महिषीप्रमुखा राज्ञस्त्वां वै कामयते शुभा

tā gatvā hṛdayaṃ buddhā striyo vijñānatatparāḥ| mahiṣīpramukhā rājñastvāṃ vai kāmayate śubhā

---

84.94

तत्राहं योजयिष्यामि यदि ते विद्यते स्पृहा। सचिवस्त्वां कामयते त्वद्योग्यो वरवर्णिनि

tatrāhaṃ yojayiṣyāmi yadi te vidyate spṛhā| sacivastvāṃ kāmayate tvadyogyo varavarṇini

---

84.95

तं संगमयितुं शक्ता यदि श्रद्धा तवास्त्यहम्। इत्यनेन प्रकारेण नानोपायैस्तथोत्तरैः

taṃ saṃgamayituṃ śaktā yadi śraddhā tavāstyaham| ityanena prakāreṇa nānopāyaistathottaraiḥ

---

84.96

भार्याः पुत्रदुहित्रीश्च स्नुषाश्च प्रस्नुषास्तथा। शोधयेत् सचिवान् पुत्रान् पौत्रादीन् सेवकांस्तथा

bhāryāḥ putraduhitrīśca snuṣāśca prasnuṣāstathā| śodhayet sacivān putrān pautrādīn sevakāṃstathā

---

84.97

कामोपधाऽविशुद्धांस्तु घातयेदविचारयन्। स्त्रियस्तु योज्या दण्डेन ब्राह्मणांस्तु प्रवासयेत्

kāmopadhā'viśuddhāṃstu ghātayedavicārayan| striyastu yojyā daṇḍena brāhmaṇāṃstu pravāsayet

---

84.98

मोक्षमार्गावसक्तं तु हिंसापैशुन्यवर्जितम्। क्षमैकसारं नृपतिः सचिवं परिवर्जयेत्

mokṣamārgāvasaktaṃ tu hiṃsāpaiśunyavarjitam| kṣamaikasāraṃ nṛpatiḥ sacivaṃ parivarjayet

---

84.99

मोक्षमार्गविरक्तांस्तु दण्डयानपि न दण्डयेत्। समबुद्धिस्तु सर्वत्र तस्मात् तं परिवर्जयेत्

mokṣamārgaviraktāṃstu daṇḍayānapi na daṇḍayet| samabuddhistu sarvatra tasmāt taṃ parivarjayet

---

84.100

इति सूत्रं चोपधानामुपधा बहुधा पुनः। विवेचिता चोशनसा तच्छास्त्रे तत्र बोधयेत्

iti sūtraṃ copadhānāmupadhā bahudhā punaḥ| vivecitā cośanasā tacchāstre tatra bodhayet

---

84.101

विग्रहं सततं राजा परैर्न्न सम्यगाचरेत्। भूवित्तमित्रलाभेषु निश्चितेष्वेव विग्रहाः

vigrahaṃ satataṃ rājā parairnna samyagācaret| bhūvittamitralābheṣu niściteṣveva vigrahāḥ

---

84.102

सप्ताङ्गेषु प्रसादश्च सदा कार्यो नृपोत्तमैः। कोषस्य सञ्चयं रक्षां सततं सम्यगाचरेत्

saptāṅgeṣu prasādaśca sadā kāryo nṛpottamaiḥ| koṣasya sañcayaṃ rakṣāṃ satataṃ samyagācaret

---

84.103

मन्त्रिणस्तु नृपः कुर्याद् विप्रान् विद्याविशारदान्। विनयाज्ञान् कुलीनांश्च धर्मार्थकुशलानृजून्

mantriṇastu nṛpaḥ kuryād viprān vidyāviśāradān| vinayājñān kulīnāṃśca dharmārthakuśalānṛjūn

---

84.104

मन्त्रयेत् तैः समं ज्ञानं नात्यर्थं बहुभिश्चरेत्। एकैकेनैव कर्तव्यं मन्त्रस्य च विनिश्चयम्

mantrayet taiḥ samaṃ jñānaṃ nātyarthaṃ bahubhiścaret| ekaikenaiva kartavyaṃ mantrasya ca viniścayam

---

84.105

व्यस्तैः समस्तैश्चान्यस्य व्यपदेशैः समन्ततः। सुसंवृतं मन्त्रगृहं स्थलं वारुह्य मन्त्रयेत्

vyastaiḥ samastaiścānyasya vyapadeśaiḥ samantataḥ| susaṃvṛtaṃ mantragṛhaṃ sthalaṃ vāruhya mantrayet

---

84.106

अरण्ये निःशलाके वा न यामिन्यां कदाचन। शिशूञ्छाखामृगान् पण्डाञ्छुकान् वै सारिकास्तथा

araṇye niḥśalāke vā na yāminyāṃ kadācana| śiśūñchākhāmṛgān paṇḍāñchukān vai sārikāstathā

---

84.107

वर्जयेन्मन्त्रगेहे तु मनुष्यान् विकृतांस्तथा। दूषणं मन्त्रभेदेषं नृपाणां यत् तु जायते

varjayenmantragehe tu manuṣyān vikṛtāṃstathā| dūṣaṇaṃ mantrabhedeṣaṃ nṛpāṇāṃ yat tu jāyate

---

84.108

न तच्छक्यं समाधातुं दक्षैर्नृपशतैरपि। दण्ड्यांस्तु दण्डयेद् दण्डैरदण्ड्यान् दण्डयेन्नहि

na tacchakyaṃ samādhātuṃ dakṣairnṛpaśatairapi| daṇḍyāṃstu daṇḍayed daṇḍairadaṇḍyān daṇḍayennahi

---

84.109

अदण्डयन् नृपो दण्ड्यान्नदण्ड्यांश्चापि दण्डयन्। नृपतिर्वाच्यतां प्राप्य चौरकिल्विषमाप्नुयात्

adaṇḍayan nṛpo daṇḍyānnadaṇḍyāṃścāpi daṇḍayan| nṛpatirvācyatāṃ prāpya caurakilviṣamāpnuyāt

---

84.110

दुर्गे तु समतां कुर्याद् प्राकाराट्टलतोरणैः। भूषितान्नगराद्राजा दूरे दुर्गाश्रयं चरेत्

durge tu samatāṃ kuryād prākārāṭṭalatoraṇaiḥ| bhūṣitānnagarādrājā dūre durgāśrayaṃ caret

---

84.111

दुर्गं बलं नृपाणां तु नित्यं दुर्गं प्रशस्यते। शतमेको योधयति दुर्गस्थो यो धनुर्द्धरः

durgaṃ balaṃ nṛpāṇāṃ tu nityaṃ durgaṃ praśasyate| śatameko yodhayati durgastho yo dhanurddharaḥ

---

84.112

शतं दशसहस्राणि तस्माद् दुर्गं प्रशस्यते। जलदुर्गं भूमिदुर्गं वृक्षदुर्गं तथैव च

śataṃ daśasahasrāṇi tasmād durgaṃ praśasyate| jaladurgaṃ bhūmidurgaṃ vṛkṣadurgaṃ tathaiva ca

---

84.113

आरण्यंमरुदुर्गं च शैलजं परिखोद्भवम्। दुर्गं कार्यं नृपतिना यथा दुर्गं स्वदेशतः

āraṇyaṃmarudurgaṃ ca śailajaṃ parikhodbhavam| durgaṃ kāryaṃ nṛpatinā yathā durgaṃ svadeśataḥ

---

84.114

दुर्गं कुर्वन् पुरं कुर्यात् त्रिकोणं धनुराकृति। वर्तुलं च चतुष्कोणं नान्यथा नगरं चरेत्

durgaṃ kurvan puraṃ kuryāt trikoṇaṃ dhanurākṛti| vartulaṃ ca catuṣkoṇaṃ nānyathā nagaraṃ caret

---

84.115

मृदङ्गाकृतिदुर्गं तु सततं कुलनाशनम्। यथा राक्षसराज्यस्य लङ्का दुर्गान्विता पुरा

mṛdaṅgākṛtidurgaṃ tu satataṃ kulanāśanam| yathā rākṣasarājyasya laṅkā durgānvitā purā

---

84.116

वलेः पुरं शोणिताख्यं तेजो दुर्गैः प्रतिष्ठितम्। तद् यस्माद् व्यजनाकारं मनोभ्रष्टः सिवावलिः

valeḥ puraṃ śoṇitākhyaṃ tejo durgaiḥ pratiṣṭhitam| tad yasmād vyajanākāraṃ manobhraṣṭaḥ sivāvaliḥ

---

84.117

सौभाग्यं शाल्वराजस्य नगरं पंचकोणकम्। दिवि यद् वर्तते राज्यं तच्च भ्रष्टं भविष्यति

saubhāgyaṃ śālvarājasya nagaraṃ paṃcakoṇakam| divi yad vartate rājyaṃ tacca bhraṣṭaṃ bhaviṣyati

---

84.118

यच्चायोध्याह्वयं भूप पुरमिक्ष्वाकुभूभृताम्। धनुराकृति तच्चापि ततोऽभूद् विजयप्रदम्

yaccāyodhyāhvayaṃ bhūpa puramikṣvākubhūbhṛtām| dhanurākṛti taccāpi tato'bhūd vijayapradam

---

84.119

दुर्गभूभौ यजेद् दुर्गां दिक्पालांश्चैव द्वारतः। पूजयित्वा विधानेन जयं भूपः समाप्नुयात्

durgabhūbhau yajed durgāṃ dikpālāṃścaiva dvārataḥ| pūjayitvā vidhānena jayaṃ bhūpaḥ samāpnuyāt

---

84.120

अतो दुर्गं नृपः कुर्यात् सततं जयवृद्धये। न ब्राह्मणान् सदा राजा केनाप्यवमनीकृतान्

ato durgaṃ nṛpaḥ kuryāt satataṃ jayavṛddhaye| na brāhmaṇān sadā rājā kenāpyavamanīkṛtān

---

84.121

अवमन्य नृपो विप्रान् प्रेत्येह दुःखभाग् भवेत्। न विरोधस्तु तै कार्यः स्वानि तेषां न चाददेत्

avamanya nṛpo viprān pretyeha duḥkhabhāg bhavet| na virodhastu tai kāryaḥ svāni teṣāṃ na cādadet

---

84.122

कृत्यकालेषु सततं तानेव परिपूजयेत्। नैषां निन्दां प्रकुर्वीत नाभ्यसूयां तथाचरेत्

kṛtyakāleṣu satataṃ tāneva paripūjayet| naiṣāṃ nindāṃ prakurvīta nābhyasūyāṃ tathācaret

---

84.123

एवं नृपो महाबुद्धिस्तत्त्वमण्डलसंयुतः। अप्रभादी चारचक्षुर्गुंणवान् सुप्रियंवदः

evaṃ nṛpo mahābuddhistattvamaṇḍalasaṃyutaḥ| aprabhādī cāracakṣurguṃṇavān supriyaṃvadaḥ

---

84.124

प्रेत्येह महतीं सिद्धिं प्राप्नोति सुखभोगवान्। यैर्गुणैर्योजितश्चात्मा तैः पुत्रानपि योजयेत

pretyeha mahatīṃ siddhiṃ prāpnoti sukhabhogavān| yairguṇairyojitaścātmā taiḥ putrānapi yojayeta

---

84.125

नृपस्य च स्वतन्त्रत्वं सततं स्वं विनाशयेत्। स्वतन्त्रो भूपतनयो विकारं याति निश्चितम्

nṛpasya ca svatantratvaṃ satataṃ svaṃ vināśayet| svatantro bhūpatanayo vikāraṃ yāti niścitam

---

84.126

निर्विकाराय सततं वृद्धांश्च परियोजयेत्। भोजने शयने याने पुरुषाणां च वीक्षणे

nirvikārāya satataṃ vṛddhāṃśca pariyojayet| bhojane śayane yāne puruṣāṇāṃ ca vīkṣaṇe

---

84.127

वियोजयेत् सदा दारान् भूपः कामविचेष्टने। अस्वतन्त्राः स्त्रियः कार्याः सततं पार्थिवेन तु

viyojayet sadā dārān bhūpaḥ kāmaviceṣṭane| asvatantrāḥ striyaḥ kāryāḥ satataṃ pārthivena tu

---

84.128

ताः स्वतन्त्राः स्त्रियो नित्यं हानये सम्भवन्ति हि। तस्मात् कुमारं महिषीमुपधाभिर्मनोहरैः

tāḥ svatantrāḥ striyo nityaṃ hānaye sambhavanti hi| tasmāt kumāraṃ mahiṣīmupadhābhirmanoharaiḥ

---

84.129

शोधयित्वा नियुञ्जीत यौवराज्यावरोधयोः। अन्तःपुरप्रवेशे तु स्वतन्त्रत्वं निषेधयेत्

śodhayitvā niyuñjīta yauvarājyāvarodhayoḥ| antaḥpurapraveśe tu svatantratvaṃ niṣedhayet

---

84.130

भूपपुत्रस्य भार्याया बहिःसारे तथैव च। अयं विशेषः संक्षेपान्नृपधर्मो मयोदितः

bhūpaputrasya bhāryāyā bahiḥsāre tathaiva ca| ayaṃ viśeṣaḥ saṃkṣepānnṛpadharmo mayoditaḥ

---

84.131

पुत्राणां गुणविन्यासे भार्याणामपि भूपते। उशना राजनीतीनां तन्त्राणि तु बृहस्पतिः

putrāṇāṃ guṇavinyāse bhāryāṇāmapi bhūpate| uśanā rājanītīnāṃ tantrāṇi tu bṛhaspatiḥ

---

84.132

चकारान्यान् विशेषांस्तु तयोस्तन्त्रेषु बोधयेत्। एवं राजा महाभागे राजनीतौ विशेषताम्। कुर्वन्न सीदति सदा भूयसीं श्रियमश्नुते

cakārānyān viśeṣāṃstu tayostantreṣu bodhayet| evaṃ rājā mahābhāge rājanītau viśeṣatām| kurvanna sīdati sadā bhūyasīṃ śriyamaśnute

---

84

इति श्रीकालिकापुराणे नृपधर्मकथने चतुरशीतितमोऽध्यायः

iti śrīkālikāpurāṇe nṛpadharmakathane caturaśītitamo'dhyāyaḥ

85.1

पञ्चाशीतितमोध्यायः ।। ।।और्व्व उवाच।। सदाचारेषु राजेन्द्र विशेषाञ् शृणु सम्प्रति। यानवश्यं नृपः कुर्यात् तान्मत्तः सकलाञ् शृणु

pañcāśītitamodhyāyaḥ || ||aurvva uvāca|| sadācāreṣu rājendra viśeṣāñ śṛṇu samprati| yānavaśyaṃ nṛpaḥ kuryāt tānmattaḥ sakalāñ śṛṇu

---

85.2

साधवः क्षीणदोषाश्च सच्छब्दः साधुवाचकः। तेषामाचरणं यत् तत् सदाचारः स उच्यते

sādhavaḥ kṣīṇadoṣāśca sacchabdaḥ sādhuvācakaḥ| teṣāmācaraṇaṃ yat tat sadācāraḥ sa ucyate

---

85.3

आगमेषु पुराणेषु संहितासु यथोदितान्। समुद्दिष्टसदाचारान् गृह्णीयात् तान् गृहस्थवत्

āgameṣu purāṇeṣu saṃhitāsu yathoditān| samuddiṣṭasadācārān gṛhṇīyāt tān gṛhasthavat

---

85.4

ऋषीन् यजेद् वेदपाठैर्देवान् होमैः प्रपूजयेत्। श्राद्धैः पितृं स्तर्पयेत् तु भूतानि वलिभिस्तथा

ṛṣīn yajed vedapāṭhairdevān homaiḥ prapūjayet| śrāddhaiḥ pitṛṃ starpayet tu bhūtāni valibhistathā

---

85.5

मैत्रं प्रसाधनं स्नानं दन्तधावनमञ्जनम्। सर्वं गृहस्थवत् कुर्यान्निषेकाद्यं विधिं तथा

maitraṃ prasādhanaṃ snānaṃ dantadhāvanamañjanam| sarvaṃ gṛhasthavat kuryānniṣekādyaṃ vidhiṃ tathā

---

85.6

षट्कर्मसु नियुञ्जीत राजा विप्रान् समन्ततः। तथैव क्षत्रियादींश्च स्वे स्वे धर्मे नियोजयेत्

ṣaṭkarmasu niyuñjīta rājā viprān samantataḥ| tathaiva kṣatriyādīṃśca sve sve dharme niyojayet

---

85.7

यः स्वधर्मं परित्यज्य परधर्मं समाचरेत्। तं शतेन नृपो दण्डं पुनस्तस्मिन् नियोजयेत्

yaḥ svadharmaṃ parityajya paradharmaṃ samācaret| taṃ śatena nṛpo daṇḍaṃ punastasmin niyojayet

---

85.8

सांवत्सरेषु कृत्येषु विशिष्यैतान् समाचरेत्। अवश्यं पार्थिवो राजन् तान् विशेषाञ् शृणुष्व मे

sāṃvatsareṣu kṛtyeṣu viśiṣyaitān samācaret| avaśyaṃ pārthivo rājan tān viśeṣāñ śṛṇuṣva me

---

85.9

शरत्काले महाष्टम्यां दुर्गायाः परिपूजनम्। नीराजनं दशम्यां तु कुर्याद् वै बलवृद्धये

śaratkāle mahāṣṭamyāṃ durgāyāḥ paripūjanam| nīrājanaṃ daśamyāṃ tu kuryād vai balavṛddhaye

---

85.10

पौषे मासि तृतीयायां कुर्यात् पुष्याभिषेचनम्। पूजयित्वा श्रियं देवीं पञ्चम्याँ नृपतिश्चरेत्

pauṣe māsi tṛtīyāyāṃ kuryāt puṣyābhiṣecanam| pūjayitvā śriyaṃ devīṃ pañcamyām̐ nṛpatiścaret

---

85.11

श्रीयज्ञं धनधान्यस्य वृद्धये नृपसत्तम। ज्यैष्ठे दशहरायां तु विष्णोरिष्टिं तथाचरेत्

śrīyajñaṃ dhanadhānyasya vṛddhaye nṛpasattama| jyaiṣṭhe daśaharāyāṃ tu viṣṇoriṣṭiṃ tathācaret

---

85.12

रवौ हरिस्थे द्वादश्यां शक्रपूजां समाचरेत्। विशिष्यैतांस्तु नृपतिः कुर्याद् यज्ञान् बहुव्ययैः

ravau haristhe dvādaśyāṃ śakrapūjāṃ samācaret| viśiṣyaitāṃstu nṛpatiḥ kuryād yajñān bahuvyayaiḥ

---

85.13

एभिः कृतैर्बलं राज्यं कोषश्चापि विवर्धते। अकृतेष्वेषु यज्ञेषु दुर्भिक्षं मरणं तथा

ebhiḥ kṛtairbalaṃ rājyaṃ koṣaścāpi vivardhate| akṛteṣveṣu yajñeṣu durbhikṣaṃ maraṇaṃ tathā

---

85.14

जायन्ते चेतयः सर्वा विशिष्यैतांस्ततश्चरेत्। शरत्काले महाष्टम्यां दुर्गाया; पूजने विधिः

jāyante cetayaḥ sarvā viśiṣyaitāṃstataścaret| śaratkāle mahāṣṭamyāṃ durgāyā; pūjane vidhiḥ

---

85.15

पुरा प्रोक्तस्तु विधिना तेन कार्यं तु पूजनम्। विधिं नीराजनस्य त्वं शृणु पार्थिवसत्तम

purā proktastu vidhinā tena kāryaṃ tu pūjanam| vidhiṃ nīrājanasya tvaṃ śṛṇu pārthivasattama

---

85.16

कृतेन येन चाश्वानां गजानामपि वर्धनम्। आश्विने शुक्लपक्षै तु तृतीया स्वातीयोगिनी

kṛtena yena cāśvānāṃ gajānāmapi vardhanam| āśvine śuklapakṣai tu tṛtīyā svātīyoginī

---

85.17

ऐशान्यां स्वपुरस्यैव गृह्णीयात् स्थानमुत्तमम्। नीराजनं ततः कुर्यात् संप्राप्ते दिवसेऽष्टमे

aiśānyāṃ svapurasyaiva gṛhṇīyāt sthānamuttamam| nīrājanaṃ tataḥ kuryāt saṃprāpte divase'ṣṭame

---

85.18

नीराजनस्य कालस्तु पूर्वमुक्तो मया तव। विधानमात्रं शृणु मे कृतकृत्यो भविष्यसि

nīrājanasya kālastu pūrvamukto mayā tava| vidhānamātraṃ śṛṇu me kṛtakṛtyo bhaviṣyasi

---

85.19

एकं हयं महासत्त्वं सुमनोहरमेव च। पूजयेत् सप्तदिवसान् गन्धपुष्पांशुकादिभिः

ekaṃ hayaṃ mahāsattvaṃ sumanoharameva ca| pūjayet saptadivasān gandhapuṣpāṃśukādibhiḥ

---

85.20

तृतीयादौ पूजयित्वा नयेत यज्ञमण्डलम्। चेष्टां निरूपयंस्तस्य जानीयात् तु शुभाशुभम्

tṛtīyādau pūjayitvā nayeta yajñamaṇḍalam| ceṣṭāṃ nirūpayaṃstasya jānīyāt tu śubhāśubham

---

85.21

परराष्ट्रावमर्दः स्यादश्वो यदि पलायते। म्रियते राजपुत्रस्तु यदि चाश्रूणि मुञ्चति

pararāṣṭrāvamardaḥ syādaśvo yadi palāyate| mriyate rājaputrastu yadi cāśrūṇi muñcati

---

85.22

नीयमानो न गच्छेत् तु महिषीमरणं ततः। तथैव मुखनासाक्षि शब्दं कुर्याद्धयो यदि

nīyamāno na gacchet tu mahiṣīmaraṇaṃ tataḥ| tathaiva mukhanāsākṣi śabdaṃ kuryāddhayo yadi

---

85.23

यः काष्ठाभिमुखः कुर्यात् तत् काष्ठायां जयेद्रिपून्। उत्क्षिप्य दक्षिणाग्रं तु पदमश्वो भवेत् पुरः

yaḥ kāṣṭhābhimukhaḥ kuryāt tat kāṣṭhāyāṃ jayedripūn| utkṣipya dakṣiṇāgraṃ tu padamaśvo bhavet puraḥ

---

85.24

तदा यदि समस्तांश्च नृपतिर्विजयेद्रिपून्। प्रातर्नाराजनं कुर्याद् दशम्यां नृपसत्तम

tadā yadi samastāṃśca nṛpatirvijayedripūn| prātarnārājanaṃ kuryād daśamyāṃ nṛpasattama

---

85.25

तदप्राप्तौ च द्वादश्यां तस्यामेव समाचरेत्। कार्तिके पंचदश्यां वा तत्राभावे तु पार्थिव

tadaprāptau ca dvādaśyāṃ tasyāmeva samācaret| kārtike paṃcadaśyāṃ vā tatrābhāve tu pārthiva

---

85.26

ऐशान्यां स्वपुरस्योच्चैर्हस्तमानेन षोडश। दशहस्तं तु विपुलां कुर्याद् वै तत्र तोरणम्

aiśānyāṃ svapurasyoccairhastamānena ṣoḍaśa| daśahastaṃ tu vipulāṃ kuryād vai tatra toraṇam

---

85.27

द्वात्रिंशद्धस्तमात्रं तु हस्तषोडशविस्तृतम्। यज्ञार्थं मण्डलं कुर्यान्मध्ये वेदिं वनिर्दिशेत्

dvātriṃśaddhastamātraṃ tu hastaṣoḍaśavistṛtam| yajñārthaṃ maṇḍalaṃ kuryānmadhye vediṃ vanirdiśet

---

85.28

वेद्याश्चोत्तरतश्चाश्व-वेदिं कुर्यादनुत्तमाम्। यत्र संस्थाप्य चाश्वश्च पूजितव्यः पुरोहितैः

vedyāścottarataścāśva-vediṃ kuryādanuttamām| yatra saṃsthāpya cāśvaśca pūjitavyaḥ purohitaiḥ

---

85.29

सर्जोदुम्बरशाखानामर्जुनस्याथवा नृप। मत्स्यशङ्खाङ्कितैचक्रैजैश्चाप्यभिभूषयेत्

sarjodumbaraśākhānāmarjunasyāthavā nṛpa| matsyaśaṅkhāṅkitaicakraijaiścāpyabhibhūṣayet

---

85.30

तोरणं कनकरत्नस्तथा नानार्विधैः फलैः। भल्लातकं शालिकुष्ठं सिद्ध्यर्थं सैन्धवस्य तु

toraṇaṃ kanakaratnastathā nānārvidhaiḥ phalaiḥ| bhallātakaṃ śālikuṣṭhaṃ siddhyarthaṃ saindhavasya tu

---

85.31

कण्ठदेशे निबध्नीयात् पुष्टिशान्त्यर्थमेव च। वैष्णवं मण्डलं कृत्वा दिक्पालांश्च नवग्रहान्

kaṇṭhadeśe nibadhnīyāt puṣṭiśāntyarthameva ca| vaiṣṇavaṃ maṇḍalaṃ kṛtvā dikpālāṃśca navagrahān

---

85.32

विश्वेदेवांस्तु मन्त्रेण विष्णुमुख्यान् प्रपूजयेत्। आज्यैस्तिलैश्च पुष्पैश्च मिश्रीकृत्य पुरोहितः

viśvedevāṃstu mantreṇa viṣṇumukhyān prapūjayet| ājyaistilaiśca puṣpaiśca miśrīkṛtya purohitaḥ

---

85.33

रवेस्तु वरुणस्यैव प्रजेशस्य तथैव च। पुरुहुतस्य विष्णोश्च होमं सप्ताहमाचरेत्

ravestu varuṇasyaiva prajeśasya tathaiva ca| puruhutasya viṣṇośca homaṃ saptāhamācaret

---

85.34

एकैकस्य सहस्रं वा अष्टोत्तरशतं च वा। कुर्यात् तु प्रत्यहं होमं चतुर्वर्गस्य सिद्धये

ekaikasya sahasraṃ vā aṣṭottaraśataṃ ca vā| kuryāt tu pratyahaṃ homaṃ caturvargasya siddhaye

---

85.35

समधश्चापि होतव्याः पालाशाः खादिरास्तथा। औदुम्बर्यश्च काश्मर्या आश्वत्थाश्च पुरोधसा

samadhaścāpi hotavyāḥ pālāśāḥ khādirāstathā| audumbaryaśca kāśmaryā āśvatthāśca purodhasā

---

85.36

सौवर्णान् राजतान् वापि मार्तिकान् वा यथेच्छया। कुर्यात् तु कलशानष्टौ फलाम्राम्वरयोजितान्

sauvarṇān rājatān vāpi mārtikān vā yathecchayā| kuryāt tu kalaśānaṣṭau phalāmrāmvarayojitān

---

85.37

क्षिपेत् तेषु घटेष्वेव समङ्गहरितालकम्। चन्दनं च तथा कुष्ठं प्रियङ्गुं च मनःशिलाम्

kṣipet teṣu ghaṭeṣveva samaṅgaharitālakam| candanaṃ ca tathā kuṣṭhaṃ priyaṅguṃ ca manaḥśilām

---

85.38

अञ्जनं च हरिद्रां च श्वेतां दन्तीं तथैव च। भल्लातकं पूर्णकोशं सहदेवीं शतावरीम्

añjanaṃ ca haridrāṃ ca śvetāṃ dantīṃ tathaiva ca| bhallātakaṃ pūrṇakośaṃ sahadevīṃ śatāvarīm

---

85.39

वचां सनागकुसुमां सोमराजीं सुगुप्तिकाम्। तुत्थं च करवीरं च तुलसीदलमेव च

vacāṃ sanāgakusumāṃ somarājīṃ suguptikām| tutthaṃ ca karavīraṃ ca tulasīdalameva ca

---

85.40

एतानि निक्षिपेन्मध्ये कलशानां पुरोहितः। कनकरम्बुजैर्यज्ञदारुभिः स्रुक्स्रुवौ तथा

etāni nikṣipenmadhye kalaśānāṃ purohitaḥ| kanakarambujairyajñadārubhiḥ sruksruvau tathā

---

85.41

कर्तव्ये शान्तिकामेन नीराजनविधौ नृप। एवं सप्ताहपर्यन्तं पूजाभिर्हवनैस्तथा

kartavye śāntikāmena nīrājanavidhau nṛpa| evaṃ saptāhaparyantaṃ pūjābhirhavanaistathā

---

85.42

पूर्वोक्तान् पूजयित्वा तु नृपः सप्ताहमाचरेत्। यावन्नीराजनं कुर्यात् तावद्राजा वसेद् गृहे

pūrvoktān pūjayitvā tu nṛpaḥ saptāhamācaret| yāvannīrājanaṃ kuryāt tāvadrājā vased gṛhe

---

85.43

रात्रौ न यज्ञभूमौ तु निवसेच्छान्तिमिच्छ्रुकः। नारोहयेत् तुरङ्गं तं गजं वा तत्र पार्थिवः

rātrau na yajñabhūmau tu nivasecchāntimicchrukaḥ| nārohayet turaṅgaṃ taṃ gajaṃ vā tatra pārthivaḥ

---

85.44

यावत् सप्ताहपर्यन्तं यानेनान्येन वै व्रजेत्। भक्ष्यैर्नानाविधैश्चैव मधुपायसयावकैः

yāvat saptāhaparyantaṃ yānenānyena vai vrajet| bhakṣyairnānāvidhaiścaiva madhupāyasayāvakaiḥ

---

85.45

मोदकैर्वा बलिं कुर्यादन्नव्यञ्जनसम्भवैः। पूर्वोक्तानां तु देवानां सप्ताहं यावदुत्तमम्

modakairvā baliṃ kuryādannavyañjanasambhavaiḥ| pūrvoktānāṃ tu devānāṃ saptāhaṃ yāvaduttamam

---

85.46

सप्तमेऽह्नि तु रेभन्तं पूजयेत् तोरणान्तरे। सूर्यपुत्रं महाबाहुं द्विभुजं कवचोज्ज्वलम्

saptame'hni tu rebhantaṃ pūjayet toraṇāntare| sūryaputraṃ mahābāhuṃ dvibhujaṃ kavacojjvalam

---

85.47

ज्वलन्तं शुक्लवस्त्रेण केशानुद्ग्रथ्य वासवा। कशां वामकरे बिभ्रद् दक्षिणं तु करं पुनः

jvalantaṃ śuklavastreṇa keśānudgrathya vāsavā| kaśāṃ vāmakare bibhrad dakṣiṇaṃ tu karaṃ punaḥ

---

85.48

स खड्गं न्यस्य वामायां सितसैन्धवसंस्थितम्। एवंविधे तु रेभन्तं प्रतिमायां घटेऽपि वा

sa khaḍgaṃ nyasya vāmāyāṃ sitasaindhavasaṃsthitam| evaṃvidhe tu rebhantaṃ pratimāyāṃ ghaṭe'pi vā

---

85.49

सूर्यपूजाविधानेन पूजयेत तोरणान्तरे। पूजयित्वा तु रेभन्त द्विरदं तुरगं तथा

sūryapūjāvidhānena pūjayeta toraṇāntare| pūjayitvā tu rebhanta dviradaṃ turagaṃ tathā

---

85.50

अहताम्बरसंवीतं स्रक्चन्दनसमन्वितम्। सुवर्णविद्धनिस्त्रिंशं विचित्रं कवचादिभिः

ahatāmbarasaṃvītaṃ srakcandanasamanvitam| suvarṇaviddhanistriṃśaṃ vicitraṃ kavacādibhiḥ

---

85.51

युक्तं तु होमकुण्डस्य ऐशान्यामश्ववेदिकाम्। पूर्वं कृतां नयेदश्वगजपालौ पृथक् पृथक्

yuktaṃ tu homakuṇḍasya aiśānyāmaśvavedikām| pūrvaṃ kṛtāṃ nayedaśvagajapālau pṛthak pṛthak

---

85.52

नीयमाने गजे चाश्वे पूर्वोक्तं तु निमित्तकम्। यत्नाद् वीक्षेत नृपतिः फलं चैवावधारयेत्

nīyamāne gaje cāśve pūrvoktaṃ tu nimittakam| yatnād vīkṣeta nṛpatiḥ phalaṃ caivāvadhārayet

---

85.53

होमकुण्डस्योत्तरस्यां वैयाघ्रे चर्मणि स्थितः। वेदविदा चाश्वविदा सहितो वीक्ष्य सैन्धवम्

homakuṇḍasyottarasyāṃ vaiyāghre carmaṇi sthitaḥ| vedavidā cāśvavidā sahito vīkṣya saindhavam

---

85.54

नीताय तुरगायाशु भक्तपिण्डीं सुगन्धिनीम्। दद्यात् पुरोहितस्तत्र संमन्त्र्य शान्तिमन्त्रकैः

nītāya turagāyāśu bhaktapiṇḍīṃ sugandhinīm| dadyāt purohitastatra saṃmantrya śāntimantrakaiḥ

---

85.55

भक्षणाद् यदि जिघ्रेत् तदश्नीयाद् वा हयः सच। तदा स्यात् सर्वकल्याणं विपरीतमतोऽन्यथा

bhakṣaṇād yadi jighret tadaśnīyād vā hayaḥ saca| tadā syāt sarvakalyāṇaṃ viparītamato'nyathā

---

85.56

शाखामौदुम्बरीमाम्रीं सकुशां च घटोदके। आप्लाव्याप्लाव्य तुरगान् गजान् भूपं च सैनिकान्

śākhāmaudumbarīmāmrīṃ sakuśāṃ ca ghaṭodake| āplāvyāplāvya turagān gajān bhūpaṃ ca sainikān

---

85.57

रथांश्च संस्पृशेन्मन्त्रैः शान्तिकैः पौष्टिकैस्तथा। सेचयेत् सहितैर्विप्रैश्चतुरङ्गं पुरोहितः

rathāṃśca saṃspṛśenmantraiḥ śāntikaiḥ pauṣṭikaistathā| secayet sahitairvipraiścaturaṅgaṃ purohitaḥ

---

85.58

दिक्पालानां ग्रहाणां च मन्त्रैश्च वैष्णवैस्तथा। बहुधा चाभिषिच्याथ ततः सौवर्ण दर्पणम्

dikpālānāṃ grahāṇāṃ ca mantraiśca vaiṣṇavaistathā| bahudhā cābhiṣicyātha tataḥ sauvarṇa darpaṇam

---

85.59

वीक्षयित्वा नृपं चर्त्विक् ततो मन्त्रिणमेव च। राजपुत्रं तथामात्यानन्यानपि च सैनिकान्

vīkṣayitvā nṛpaṃ cartvik tato mantriṇameva ca| rājaputraṃ tathāmātyānanyānapi ca sainikān

---

85.60

कम्पयन् द्विजशार्दूलः सर्वानेव तु दर्शयेत्। चतुरंगस्य स्वस्यापि कृत्वैवं शान्तिपौष्टिके

kampayan dvijaśārdūlaḥ sarvāneva tu darśayet| caturaṃgasya svasyāpi kṛtvaivaṃ śāntipauṣṭike

---

85.61

मृन्मयं शात्रवं कृत्वा चाभिचारिकमन्त्रकैः। हृदि शूलेन विध्वा तं शिरं खड्गेन छेदयेत्

mṛnmayaṃ śātravaṃ kṛtvā cābhicārikamantrakaiḥ| hṛdi śūlena vidhvā taṃ śiraṃ khaḍgena chedayet

---

85.62

आचार्यः कविकां पश्चादभिमन्त्र्य हयाय वै। ऐन्द्रैः प्राभाकरैर्मन्दत्रैर्दद्याद् वक्त्रे स्वयं पुनः

ācāryaḥ kavikāṃ paścādabhimantrya hayāya vai| aindraiḥ prābhākarairmandatrairdadyād vaktre svayaṃ punaḥ

---

85.63

तमनेन तु मन्त्रेण समारुह्य नृपस्तदा। गच्छेदुत्तरपूर्वां तु दिशं सर्वैर्बलैर्युतः

tamanena tu mantreṇa samāruhya nṛpastadā| gaccheduttarapūrvāṃ tu diśaṃ sarvairbalairyutaḥ

---

85.64

ऋत्विक् पुरोहिताचार्याः सर्व एव नृपं तदा। अनुगच्छेयुरन्यानि निमित्तानि विलोकितुम्

ṛtvik purohitācāryāḥ sarva eva nṛpaṃ tadā| anugaccheyuranyāni nimittāni vilokitum

---

85.65

वादित्रघोषैस्तुमुलैरातपत्रैर्वृतस्तथा। गच्छेन्नीराजने राजा दारयन्निव मेदीनीम्

vāditraghoṣaistumulairātapatrairvṛtastathā| gacchennīrājane rājā dārayanniva medīnīm

---

85.66

मणिविद्रुममुक्तादि-स्वर्ण-रत्नैरलङ्कृतः। क्रोशमात्रं ततो गत्वा पूर्वद्वारेण पार्थिवः

maṇividrumamuktādi-svarṇa-ratnairalaṅkṛtaḥ| krośamātraṃ tato gatvā pūrvadvāreṇa pārthivaḥ

---

85.67

स्वपुरं प्रविशेद् विप्रैर्यज्ञं यायात् पुरोहितः। तत्र गत्वा दक्षिणां तु हिरण्यं गां तथा तिलम्

svapuraṃ praviśed viprairyajñaṃ yāyāt purohitaḥ| tatra gatvā dakṣiṇāṃ tu hiraṇyaṃ gāṃ tathā tilam

---

85.68

दत्त्वा पश्चाद् द्विजेभ्यस्तु दद्याद् दानानि शक्तितः। एवं नीराजनं कृत्वा बालानां च महीक्षितः

dattvā paścād dvijebhyastu dadyād dānāni śaktitaḥ| evaṃ nīrājanaṃ kṛtvā bālānāṃ ca mahīkṣitaḥ

---

85.69

प्रेत्येह सुस्थिरां लक्ष्मीं नृपतिः प्राप्नुयात् तथा। त्वमश्वामृतसञ्जात सागरोद्भव सैन्धव

pretyeha susthirāṃ lakṣmīṃ nṛpatiḥ prāpnuyāt tathā| tvamaśvāmṛtasañjāta sāgarodbhava saindhava

---

85.70

येन सत्येन बहसे शक्तं तेनेह मां वह। येन सत्येन रेभन्तं येन सत्येन भास्करम्

yena satyena bahase śaktaṃ teneha māṃ vaha| yena satyena rebhantaṃ yena satyena bhāskaram

---

85.71

वहसे तेन सत्येन विजयाय वहस्व माम्। आभ्यां तु भूप मन्त्राभ्यामश्वारोहणमाचरेत्

vahase tena satyena vijayāya vahasva mām| ābhyāṃ tu bhūpa mantrābhyāmaśvārohaṇamācaret

---

85.72

आरुह्याग्रे महिष्यास्तु शुद्धान्ते लम्बयेत् ततः। महिषी च ततो भूपं पर्यङ्कोपरि संस्थितम्

āruhyāgre mahiṣyāstu śuddhānte lambayet tataḥ| mahiṣī ca tato bhūpaṃ paryaṅkopari saṃsthitam

---

85.73

दूर्वाक्षतैः ससिद्धार्थः स्त्रीभिः सह तमर्चयेत्। कृते तु भूमिग्रहणे तृतीयायां निराजने

dūrvākṣataiḥ sasiddhārthaḥ strībhiḥ saha tamarcayet| kṛte tu bhūmigrahaṇe tṛtīyāyāṃ nirājane

---

85.74

सूतकं यदि जायेत तत्र दुष्यति केवलम्। सूतकी मृतकी वापि पार्थिवस्तु यथा तथा

sūtakaṃ yadi jāyeta tatra duṣyati kevalam| sūtakī mṛtakī vāpi pārthivastu yathā tathā

---

85.75

बलनीराजनं कुर्यात् तन्मात्रं च विशेषतः। सद्यः शौचं भवेद्राज्ञो व्यवहारविलोकने

balanīrājanaṃ kuryāt tanmātraṃ ca viśeṣataḥ| sadyaḥ śaucaṃ bhavedrājño vyavahāravilokane

---

85.76

तथाधिवासने यज्ञे परराष्ट्रविमर्दने। अयं ते कथितो राजन्नीराजनक्रमो मया। पुष्यस्नानविघानं तु पार्थिव शृणु साम्प्रतम्

tathādhivāsane yajñe pararāṣṭravimardane| ayaṃ te kathito rājannīrājanakramo mayā| puṣyasnānavighānaṃ tu pārthiva śṛṇu sāmpratam

---

85

इति श्रीकालिकापुराणेपञ्चाशीतितमोऽध्यायः

iti śrīkālikāpurāṇepañcāśītitamo'dhyāyaḥ

86.1

और्व्व उवाच।। शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि पुष्यस्नानविधिक्रमम्। येन विज्ञानमात्रेण विघ्ना नश्यन्ति सन्ततम्

aurvva uvāca|| śṛṇu rājan pravakṣyāmi puṣyasnānavidhikramam| yena vijñānamātreṇa vighnā naśyanti santatam

---

86.2

पौषे पुष्यर्क्षगे चन्द्रे पुष्यस्नानं नृपश्चरेत्। सौभाग्यकल्याणकरं दुर्भिक्षमरणापहम्

pauṣe puṣyarkṣage candre puṣyasnānaṃ nṛpaścaret| saubhāgyakalyāṇakaraṃ durbhikṣamaraṇāpaham

---

86.3

विष्ट्यादिदुष्टकरणे व्यतीपाते च वैधृतौ। वज्रे शूले हर्षणादौ योगे तु यदि लभ्यते

viṣṭyādiduṣṭakaraṇe vyatīpāte ca vaidhṛtau| vajre śūle harṣaṇādau yoge tu yadi labhyate

---

86.4

तृतीयायुक्तपुष्यर्क्षं रविशौरिकुजेऽहनि। तदा समस्तदषाणां तत् स्नानं हानिकारकम्

tṛtīyāyuktapuṣyarkṣaṃ raviśaurikuje'hani| tadā samastadaṣāṇāṃ tat snānaṃ hānikārakam

---

86.5

ग्रहदोषाश्च जायन्ते यदि राज्येषु चेतयः। तदा पुष्ये तु नक्षत्रे कुर्यान्मासान्तरेऽपि च

grahadoṣāśca jāyante yadi rājyeṣu cetayaḥ| tadā puṣye tu nakṣatre kuryānmāsāntare'pi ca

---

86.6

इयं तु ब्रह्मणा शान्तिरुद्दिष्टा गुरवे पुरा। शक्रादिसर्वदेवानां शान्त्यर्थं च जगत्पतिः

iyaṃ tu brahmaṇā śāntiruddiṣṭā gurave purā| śakrādisarvadevānāṃ śāntyarthaṃ ca jagatpatiḥ

---

86.7

तुषकेशास्थिवल्मीक-कीटदेशादिवर्जिते। शर्कराकृमिकुष्माण्ड-बहुकृष्टविवर्जिते

tuṣakeśāsthivalmīka-kīṭadeśādivarjite| śarkarākṛmikuṣmāṇḍa-bahukṛṣṭavivarjite

---

86.8

काकोलूकैश्च कङ्कैश्च काकालैर्गृघ्रशौनकैः। वर्जिते कण्टकिवने विभीतकविवर्जिते

kākolūkaiśca kaṅkaiśca kākālairgṛghraśaunakaiḥ| varjite kaṇṭakivane vibhītakavivarjite

---

86.9

शिग्रुश्लेष्मातकाभ्यां तु जलौकाद्यैर्विवर्जिते। स्वस्थाने चम्पकाशोक-वकुलादिविराजिते

śigruśleṣmātakābhyāṃ tu jalaukādyairvivarjite| svasthāne campakāśoka-vakulādivirājite

---

86.10

हंसकारण्डवाकीर्णे सरस्तीरेथवा शुचौ। पुष्यस्नानाय नृपतिर्गृह्णीयात् स्थानमुत्तमम्

haṃsakāraṇḍavākīrṇe sarastīrethavā śucau| puṣyasnānāya nṛpatirgṛhṇīyāt sthānamuttamam

---

86.11

ततः पुरोहितो राजा नाना वादित्रनिःस्वनैः। प्रदोषसमये गच्छेत् तत् स्थानं पूर्ववासरे

tataḥ purohito rājā nānā vāditraniḥsvanaiḥ| pradoṣasamaye gacchet tat sthānaṃ pūrvavāsare

---

86.12

तस्य स्थानस्य कौवेर्यां दिशि स्थित्वा पुरोहितः। सुगन्धचन्दनैः पानैः कर्पूराद्यधिवासितैः

tasya sthānasya kauveryāṃ diśi sthitvā purohitaḥ| sugandhacandanaiḥ pānaiḥ karpūrādyadhivāsitaiḥ

---

86.13

गौरोचनाभिः सिद्धार्थैरक्षतैः सफलादिभिः। गन्धद्वारेत्यादिभिर्मन्त्रैः सर्वाधिसिक्तकैः

gaurocanābhiḥ siddhārthairakṣataiḥ saphalādibhiḥ| gandhadvāretyādibhirmantraiḥ sarvādhisiktakaiḥ

---

86.14

अधिवास्य तु तत्स्थानं पूजयेत् तत्र देवताः। गणेशं केशवं शक्रं ब्रह्माणं चापि शङ्करम्

adhivāsya tu tatsthānaṃ pūjayet tatra devatāḥ| gaṇeśaṃ keśavaṃ śakraṃ brahmāṇaṃ cāpi śaṅkaram

---

86.15

उमया सहितं देवं सर्वाश्च गणदेवताः। मातृश्च पूजयेत् तत्र नृपतिः सपुरोहितः

umayā sahitaṃ devaṃ sarvāśca gaṇadevatāḥ| mātṛśca pūjayet tatra nṛpatiḥ sapurohitaḥ

---

86.16

मङ्गलान् कलशान् कृत्वा नानानैवेद्यसञ्चयान्। प्रदद्यात् पायसं स्वादुफलं मोदकयावकौ

maṅgalān kalaśān kṛtvā nānānaivedyasañcayān| pradadyāt pāyasaṃ svāduphalaṃ modakayāvakau

---

86.17

अधिवास्य च तत् स्थानं दूर्वासिद्धार्थकाक्षतैः। तत्स्थानाच्चापि भूतानि सारयेन्मन्त्रमीरयन्

adhivāsya ca tat sthānaṃ dūrvāsiddhārthakākṣataiḥ| tatsthānāccāpi bhūtāni sārayenmantramīrayan

---

86.18

अपसर्पन्तु ते भूता ये भूता भूमिपालकाः। भूतानामविरोधेन स्नानकर्म करोम्यहम्

apasarpantu te bhūtā ye bhūtā bhūmipālakāḥ| bhūtānāmavirodhena snānakarma karomyaham

---

86.19

ततः करौ पुटीकृत्य मन्त्रेणानेन पार्थिवः। आवाहयेदिमान् देवान् पूज्यान् पुष्याभिषेकतः

tataḥ karau puṭīkṛtya mantreṇānena pārthivaḥ| āvāhayedimān devān pūjyān puṣyābhiṣekataḥ

---

86.20

आगच्छन्तु सुराः सर्वे येऽत्र पूजाभिलाषिणः। दिशो हि पालकाः सर्वे ये चान्येऽप्यंशभागिनः

āgacchantu surāḥ sarve ye'tra pūjābhilāṣiṇaḥ| diśo hi pālakāḥ sarve ye cānye'pyaṃśabhāginaḥ

---

86.21

ततः पुष्पाञ्जलिं दत्त्वा पुनर्मन्त्रं पठेदिमम्। अद्य तिष्ठन्तु विबुधाः स्थानमासाद्य मामकम्

tataḥ puṣpāñjaliṃ dattvā punarmantraṃ paṭhedimam| adya tiṣṭhantu vibudhāḥ sthānamāsādya māmakam

---

86.22

स्वपूजां प्राप्य पातारो दत्त्वा शान्तिं महीभुजे। ततस्तां नृपती रात्रिं नयेत् तु सपुरोहितः

svapūjāṃ prāpya pātāro dattvā śāntiṃ mahībhuje| tatastāṃ nṛpatī rātriṃ nayet tu sapurohitaḥ

---

86.23

स्वप्ने शुभाशुभं विद्यान्नृपस्तु सपुरोहितः। कृत्वा पूजां तु देवानां रात्रौ स्थाने नृपः स्वपेत्

svapne śubhāśubhaṃ vidyānnṛpastu sapurohitaḥ| kṛtvā pūjāṃ tu devānāṃ rātrau sthāne nṛpaḥ svapet

---

86.24

शुभाशुभफलं स्वप्ने ज्ञेयं दोषज्ञसम्मते। दुःस्वप्नदर्शनं चेत् स्यात् तदा पुष्याभिषेचने

śubhāśubhaphalaṃ svapne jñeyaṃ doṣajñasammate| duḥsvapnadarśanaṃ cet syāt tadā puṣyābhiṣecane

---

86.25

होमं चतुर्गुणं कुर्याद् दत्त्वा चापि गवां शतम्। गोवाजिकुंजराणां तु प्रासादस्य गिरेस्तरोः

homaṃ caturguṇaṃ kuryād dattvā cāpi gavāṃ śatam| govājikuṃjarāṇāṃ tu prāsādasya girestaroḥ

---

86.26

आरोहणं शुभकरं राज्यश्रीवृद्धिकारकम्। दधिदेवसुवर्णानां ब्रह्मणस्य प्रदर्शनम्

ārohaṇaṃ śubhakaraṃ rājyaśrīvṛddhikārakam| dadhidevasuvarṇānāṃ brahmaṇasya pradarśanam

---

86.27

वीणादूर्वाक्षतफलं पुष्पच्छत्रविलेपनम्। शीतांशु चक्रशंखानां पद्मस्य सुहृदस्तथा

vīṇādūrvākṣataphalaṃ puṣpacchatravilepanam| śītāṃśu cakraśaṃkhānāṃ padmasya suhṛdastathā

---

86.28

लाभाः क्षयकराः शत्रौ रत्नाकरस्य भूभृतः। दर्शनं चोपरागस्य निगडेन च बन्धनम्

lābhāḥ kṣayakarāḥ śatrau ratnākarasya bhūbhṛtaḥ| darśanaṃ coparāgasya nigaḍena ca bandhanam

---

86.29

मांसस्य भोजनं चैव पर्वतस्य विवर्तनम्। नाभिमध्ये तरूत्पत्तिर्मृतं प्रत्यनुरोदनम्

māṃsasya bhojanaṃ caiva parvatasya vivartanam| nābhimadhye tarūtpattirmṛtaṃ pratyanurodanam

---

86.30

अगम्यागमनं कूप पङ्कगर्भावतीर्णता। पर्वतस्य तथा नद्याः स्रोतसां लङ्घनं तथा

agamyāgamanaṃ kūpa paṅkagarbhāvatīrṇatā| parvatasya tathā nadyāḥ srotasāṃ laṅghanaṃ tathā

---

86.31

स्वपुत्रमरणं चैव पानं रुधिरमद्ययोः। भोजनं पायसस्यापि मनुष्यारोहणं तथा

svaputramaraṇaṃ caiva pānaṃ rudhiramadyayoḥ| bhojanaṃ pāyasasyāpi manuṣyārohaṇaṃ tathā

---

86.32

कल्याणसुखसौभाग्य-राज्य-शत्रुक्षयं तथा। एते स्वप्नाः प्रकुर्वन्ति नृस्य नृपसत्तम

kalyāṇasukhasaubhāgya-rājya-śatrukṣayaṃ tathā| ete svapnāḥ prakurvanti nṛsya nṛpasattama

---

86.33

ख रोष्ट्रमहिषाणां च आरोहो राज्यनाशनः। नृत्यं गीतं तथा हास्यं पाठश्चाप्यशुभप्रदः

kha roṣṭramahiṣāṇāṃ ca āroho rājyanāśanaḥ| nṛtyaṃ gītaṃ tathā hāsyaṃ pāṭhaścāpyaśubhapradaḥ

---

86.34

रक्तवस्त्रपरिधानं रक्तमालानुलेपनम्। रक्तां कृष्णां स्त्रियं चैव कामयत् मृत्युमाप्नुयात्

raktavastraparidhānaṃ raktamālānulepanam| raktāṃ kṛṣṇāṃ striyaṃ caiva kāmayat mṛtyumāpnuyāt

---

86.35

कूपान्तरे प्रवेशः स्वाद् दक्षिणाशागतिस्तथा। पङ्के निमज्जनं स्नानं भार्यापुत्रविनाशनम्

kūpāntare praveśaḥ svād dakṣiṇāśāgatistathā| paṅke nimajjanaṃ snānaṃ bhāryāputravināśanam

---

86.36

लाभस्तस्य भवेत् स्वप्नेऽप्यरुत्पत्तिर्नृपभ्य च। आदाय गर्भनाङीं तु शकुनो याति खञ्जनः

lābhastasya bhavet svapne'pyarutpattirnṛpabhya ca| ādāya garbhanāṅīṃ tu śakuno yāti khañjanaḥ

---

86.37

स तु राज्यान्तरं प्राप्य महाकल्याणमाप्नुयात्। दीर्घं विंशतिहस्तं तु हस्तषोडशविस्तृतम्

sa tu rājyāntaraṃ prāpya mahākalyāṇamāpnuyāt| dīrghaṃ viṃśatihastaṃ tu hastaṣoḍaśavistṛtam

---

86.38

कुर्यात् तु लक्षणोपेतं यज्ञमण्डलमुत्तमम्। ततोऽपरेऽह्नि पूर्वाह्णेमातृणां पूजनं चरेत्

kuryāt tu lakṣaṇopetaṃ yajñamaṇḍalamuttamam| tato'pare'hni pūrvāhṇemātṛṇāṃ pūjanaṃ caret

---

86.39

कुड्यलग्नां वसोर्धारां वृद्धिश्राद्धं तथैव च। चन्दनागुरुकस्तूरीधूमकर्पूरचूर्णकैः

kuḍyalagnāṃ vasordhārāṃ vṛddhiśrāddhaṃ tathaiva ca| candanāgurukastūrīdhūmakarpūracūrṇakaiḥ

---

86.40

सम्पूज्य मण्डलस्थानं तस्मिन् ह्रौं शम्भवे नमः। अस्त्राय हुं फडित्येवं लिखेन्मन्त्रद्वयं बुधः

sampūjya maṇḍalasthānaṃ tasmin hrauṃ śambhave namaḥ| astrāya huṃ phaḍityevaṃ likhenmantradvayaṃ budhaḥ

---

86.41

मन्त्रविन्मण्डलज्ञश्च सूत्रैः कम्बलसम्भवैः। कौशेयैर्वा स्वस्तिकाख्यं प्रथमं मण्डलं लिखेत्

mantravinmaṇḍalajñaśca sūtraiḥ kambalasambhavaiḥ| kauśeyairvā svastikākhyaṃ prathamaṃ maṇḍalaṃ likhet

---

86.42

चतुर्हस्तप्रमाणं तु मण्डलं विलिखेत् ततः। हस्तप्रमाणं पद्मं तु मण्डलस्य प्रकीर्तितम्

caturhastapramāṇaṃ tu maṇḍalaṃ vilikhet tataḥ| hastapramāṇaṃ padmaṃ tu maṇḍalasya prakīrtitam

---

86.43

द्वाराणि सार्धहस्तानि कर्णिकाकेशरोज्ज्वलम्। सितं रक्तं च पीतं च कृष्णं हरितमेव च

dvārāṇi sārdhahastāni karṇikākeśarojjvalam| sitaṃ raktaṃ ca pītaṃ ca kṛṣṇaṃ haritameva ca

---

86.44

शालिचूर्णैश्च कौसुम्भैर्हारिद्रैर्हरिदुद्भवैः। कुर्यात् तथाञ्जनैश्चूर्णै राजा मण्डवृद्धये

śālicūrṇaiśca kausumbhairhāridrairharidudbhavaiḥ| kuryāt tathāñjanaiścūrṇai rājā maṇḍavṛddhaye

---

86.45

पद्मान्ततः समारभ्य तालं पश्चिमगामिनम्। पश्चिमद्वारमध्ये चशतपत्रं विनिर्दिशेत्

padmāntataḥ samārabhya tālaṃ paścimagāminam| paścimadvāramadhye caśatapatraṃ vinirdiśet

---

86.46

प्रत्येकं द्वारमध्ये तु पद्मं चैवाष्टपत्रकम्। कुर्यान्मण्डलभागज्ञश्चूर्णैरेव पृथक् पृथक्

pratyekaṃ dvāramadhye tu padmaṃ caivāṣṭapatrakam| kuryānmaṇḍalabhāgajñaścūrṇaireva pṛthak pṛthak

---

86.47

चूर्णैस्तु मण्डलं कृत्वा सूत्राण्युत्सारयेत् ततः। उत्सार्य सूत्रं प्रथमं मण्डलं पूजयेत् ततः

cūrṇaistu maṇḍalaṃ kṛtvā sūtrāṇyutsārayet tataḥ| utsārya sūtraṃ prathamaṃ maṇḍalaṃ pūjayet tataḥ

---

86.48

भवनाय नम इति ततो हस्तं वियोजयेत्। सव्यावलम्बहस्तं तु रजःपात्रं समाचरेत्

bhavanāya nama iti tato hastaṃ viyojayet| savyāvalambahastaṃ tu rajaḥpātraṃ samācaret

---

86.49

मध्यमानामिकाङ्गुष्ठैरुपरिष्टाद् यथेच्छया। अधोमुखाङ्गुलीः कृत्वा पातयेच्च विचक्षणः

madhyamānāmikāṅguṣṭhairupariṣṭād yathecchayā| adhomukhāṅgulīḥ kṛtvā pātayecca vicakṣaṇaḥ

---

86.50

समारेखा तु कर्तव्या विच्छित्रा पुष्परञ्जिता। अङ्गुष्ठपर्वनैपुण्यात् समा कार्या विजानता

samārekhā tu kartavyā vicchitrā puṣparañjitā| aṅguṣṭhaparvanaipuṇyāt samā kāryā vijānatā

---

86.51

संसक्तविषमं स्थूलं विच्छिन्नं कृसरकृतिम्। पर्यन्तमर्पितं ह्रस्वमालिखेन्न कदाचन

saṃsaktaviṣamaṃ sthūlaṃ vicchinnaṃ kṛsarakṛtim| paryantamarpitaṃ hrasvamālikhenna kadācana

---

86.52

संसक्ते कलहं विद्यादूर्ध्व रेखे तु विग्रहम्। अतिस्थूले भवेद् व्याधिर्नित्यं पीडाविमिश्रिते

saṃsakte kalahaṃ vidyādūrdhva rekhe tu vigraham| atisthūle bhaved vyādhirnityaṃ pīḍāvimiśrite

---

86.53

बिन्दुभिर्भयमाप्नोति शत्रुपक्षान्न संशयः। कृशायां चार्थहानिः स्याच्छिन्नायां मरणं ध्रुवम्

bindubhirbhayamāpnoti śatrupakṣānna saṃśayaḥ| kṛśāyāṃ cārthahāniḥ syācchinnāyāṃ maraṇaṃ dhruvam

---

86.54

वियोगो वा भवेत् तस्य इष्टद्रव्यसुतस्य वा। अविदित्वा लिखेद् यस्तु मण्डलं तु यथेच्छया

viyogo vā bhavet tasya iṣṭadravyasutasya vā| aviditvā likhed yastu maṇḍalaṃ tu yathecchayā

---

86.55

सर्वदोषानवाप्नोति ये दोषाः पूर्वमीरिताः। सितसर्षपदूर्वाया रेखाः कार्या विजानता

sarvadoṣānavāpnoti ye doṣāḥ pūrvamīritāḥ| sitasarṣapadūrvāyā rekhāḥ kāryā vijānatā

---

86.56

विमलं विजयं भद्रं विमानं शुभदं शिवम्। वर्धमानं च देवं च शताक्षं कामदायकम्

vimalaṃ vijayaṃ bhadraṃ vimānaṃ śubhadaṃ śivam| vardhamānaṃ ca devaṃ ca śatākṣaṃ kāmadāyakam

---

86.57

रुचिकं स्वस्तिकं चैव द्वादशैते तु मण्डलाः। यथास्थानं यथायज्ञं योजनीया विचक्षणैः

rucikaṃ svastikaṃ caiva dvādaśaite tu maṇḍalāḥ| yathāsthānaṃ yathāyajñaṃ yojanīyā vicakṣaṇaiḥ

---

86.58

सागरे मध्यमाने तु पीयूषार्थं सुरोत्करैः। पीयूषधारणार्थाय निर्मिता विश्वकर्मणा

sāgare madhyamāne tu pīyūṣārthaṃ surotkaraiḥ| pīyūṣadhāraṇārthāya nirmitā viśvakarmaṇā

---

86.59

कलां कलां तु देवानामसित्वा ते पृथक् पृथक्। यतः कृतास्तु कलसास्ततस्ते परिकीर्तिताः

kalāṃ kalāṃ tu devānāmasitvā te pṛthak pṛthak| yataḥ kṛtāstu kalasāstataste parikīrtitāḥ

---

86.60

नवैव कलसाः प्रोक्ता नामतस्तान्निबोधत। गोह्योपगोह्यो मरुतो मयूखश्च तथापरः

navaiva kalasāḥ proktā nāmatastānnibodhata| gohyopagohyo maruto mayūkhaśca tathāparaḥ

---

86.61

मनोहाचार्यभद्रश्च विजयस्तनु दूषकः। इन्द्रियघ्नोऽथ विजयो नवमः परिकीर्तितः

manohācāryabhadraśca vijayastanu dūṣakaḥ| indriyaghno'tha vijayo navamaḥ parikīrtitaḥ

---

86.62

तेषामेव क्रमाद् भूप नव नामानि यानि तु। शृणु तान्यपराण्येव शान्तिदानि सदैव हि

teṣāmeva kramād bhūpa nava nāmāni yāni tu| śṛṇu tānyaparāṇyeva śāntidāni sadaiva hi

---

86.63

क्षितीन्द्रः प्रथमः प्रोक्तो द्वितीयो जलसम्भवः। पवनाग्नी ततो द्वे तु यजमानस्ततः परः

kṣitīndraḥ prathamaḥ prokto dvitīyo jalasambhavaḥ| pavanāgnī tato dve tu yajamānastataḥ paraḥ

---

86.64

कोषसम्भवाम्ना तु षष्ठः स परिकीर्तितः। सोमस्तु सप्तमः प्रोक्त आदित्यस्तु तथाष्टमः

koṣasambhavāmnā tu ṣaṣṭhaḥ sa parikīrtitaḥ| somastu saptamaḥ prokta ādityastu tathāṣṭamaḥ

---

86.65

विजयो नाम कलसो योऽसौ नवम उच्यते। स तु पंचमुखः प्रोक्तो महादेवस्वरूपधृक्

vijayo nāma kalaso yo'sau navama ucyate| sa tu paṃcamukhaḥ prokto mahādevasvarūpadhṛk

---

86.66

घटस्य पञ्चवक्त्रेषु पञ्चवक्त्रः स्वयं तथा। यथाकाष्ठां स्थितः सम्यग्वामदेवादिनामतः

ghaṭasya pañcavaktreṣu pañcavaktraḥ svayaṃ tathā| yathākāṣṭhāṃ sthitaḥ samyagvāmadevādināmataḥ

---

86.67

मण्डलस्य तु पद्मान्ते पञ्चवक्त्रं घटं न्यसेत्। क्षितीन्द्रं पूर्वतो न्यस्य पश्चिमे जलसम्भवम्

maṇḍalasya tu padmānte pañcavaktraṃ ghaṭaṃ nyaset| kṣitīndraṃ pūrvato nyasya paścime jalasambhavam

---

86.68

वायव्ये वायवं न्यस्य आग्नेये ह्यग्निसम्भवम्। नैर्ऋत्ये यजमानं तु ऐशान्यां कोषसम्भवम्

vāyavye vāyavaṃ nyasya āgneye hyagnisambhavam| nairṛtye yajamānaṃ tu aiśānyāṃ koṣasambhavam

---

86.69

सोममुत्तरतो योज्यं सौरं दक्षिणतो न्यसेत्। न्यस्यैवं कलसांश्चैव तेषु चैतान् विचिन्तयेत्

somamuttarato yojyaṃ sauraṃ dakṣiṇato nyaset| nyasyaivaṃ kalasāṃścaiva teṣu caitān vicintayet

---

86.70

कलसानां मुखे ब्रह्मा ग्रीवायां शङ्करः स्थितः। मूले तु संस्थितो विष्णुर्मध्ये मातृगणाः स्थिताः

kalasānāṃ mukhe brahmā grīvāyāṃ śaṅkaraḥ sthitaḥ| mūle tu saṃsthito viṣṇurmadhye mātṛgaṇāḥ sthitāḥ

---

86.71

दिक्पाला देवताः सर्वा वेष्टयन्ति दिशो दश। कुक्षौ तु सागराः सप्त सप्तद्वीपाश्च संस्थिताः

dikpālā devatāḥ sarvā veṣṭayanti diśo daśa| kukṣau tu sāgarāḥ sapta saptadvīpāśca saṃsthitāḥ

---

86.72

नक्षत्राणि ग्रहाः सर्वे तथैव कुलपर्वताः। गङ्गाद्याः सरितः सर्वा वेदाश्चत्वार एव च

nakṣatrāṇi grahāḥ sarve tathaiva kulaparvatāḥ| gaṅgādyāḥ saritaḥ sarvā vedāścatvāra eva ca

---

86.73

कलसे संस्थिताः सर्वे तेषु तानि विचिन्तयेत्। रत्नानि सर्वबीजानि पुष्पाणि च फलानि च

kalase saṃsthitāḥ sarve teṣu tāni vicintayet| ratnāni sarvabījāni puṣpāṇi ca phalāni ca

---

86.74

वज्रमौक्तिकवैदूर्यमहापद्मेन्द्रस्फाटिकैः। सर्वधाममयं बिल्वं नागरोदुम्बर तथा

vajramauktikavaidūryamahāpadmendrasphāṭikaiḥ| sarvadhāmamayaṃ bilvaṃ nāgarodumbara tathā

---

86.75

बीजपूरकजम्बीरकाश्मीराम्रातदाडिमम्। यवं शालिं च नीवारं गोधूमं सितसर्षपम्

bījapūrakajambīrakāśmīrāmrātadāḍimam| yavaṃ śāliṃ ca nīvāraṃ godhūmaṃ sitasarṣapam

---

86.76

कुङ्कुमागुरुकर्पूरमदनं रोचनं तथा। चन्दनं च तथा मांसीमेलां कुष्ठं तथैव च

kuṅkumāgurukarpūramadanaṃ rocanaṃ tathā| candanaṃ ca tathā māṃsīmelāṃ kuṣṭhaṃ tathaiva ca

---

86.77

कस्तूरीपत्रचूर्णं च जलनिर्यासकाम्बुदम्। शैलेयं वदरं जातीपत्रपुष्पे तथैव च

kastūrīpatracūrṇaṃ ca jalaniryāsakāmbudam| śaileyaṃ vadaraṃ jātīpatrapuṣpe tathaiva ca

---

86.78

कालशाकं तथा पृक्का देवीपर्णकमेव च। वचां धात्रीं समञ्जिष्ठां तुरुष्कं मङ्गलाष्टकम्

kālaśākaṃ tathā pṛkkā devīparṇakameva ca| vacāṃ dhātrīṃ samañjiṣṭhāṃ turuṣkaṃ maṅgalāṣṭakam

---

86.79

दूर्वां मोहनिकां भद्रां शतमूलीं शतावरीम्। वर्णानां सरलां क्षुद्रां सहदेवीं गजाह्वयाम्

dūrvāṃ mohanikāṃ bhadrāṃ śatamūlīṃ śatāvarīm| varṇānāṃ saralāṃ kṣudrāṃ sahadevīṃ gajāhvayām

---

86.80

पूर्णकोषां सितां पीठां गुञ्जां शिरसिकानलौ। व्यामकं गजदन्तं च शतपुष्पं पुनर्नवाम्

pūrṇakoṣāṃ sitāṃ pīṭhāṃ guñjāṃ śirasikānalau| vyāmakaṃ gajadantaṃ ca śatapuṣpaṃ punarnavām

---

86.81

ब्राह्मीं देवीं शिवां रुद्रां सर्वसन्धानिकां तथा। समाहृद्य शुभानेतान् रुद्रां कलसेषु निधार्पयेत्

brāhmīṃ devīṃ śivāṃ rudrāṃ sarvasandhānikāṃ tathā| samāhṛdya śubhānetān rudrāṃ kalaseṣu nidhārpayet

---

86.82

कलसस्य यथादेशं विधिं शम्भुं गदाधरम्। यथाक्रमं पूजयित्वा शम्भु मुख्यतया यजेत्

kalasasya yathādeśaṃ vidhiṃ śambhuṃ gadādharam| yathākramaṃ pūjayitvā śambhu mukhyatayā yajet

---

86.83

प्रासादेन तु मन्त्रेण शम्भुं तन्त्रेण शङ्करम्। प्रथमं पूजयेन्मध्ये नाना नैवेद्यवेदनैः

prāsādena tu mantreṇa śambhuṃ tantreṇa śaṅkaram| prathamaṃ pūjayenmadhye nānā naivedyavedanaiḥ

---

86.84

दिक्पालानां घटेष्वेव दिक्पालानपि पूजयेत्। पूर्वं बहिः स्थापितेषु ग्रहाणां कलसेषु च

dikpālānāṃ ghaṭeṣveva dikpālānapi pūjayet| pūrvaṃ bahiḥ sthāpiteṣu grahāṇāṃ kalaseṣu ca

---

86.85

नवग्रहान् पूजयेत् तु मातृर्मातृघटेषु च। सर्वे देवा घटे पूज्या घटास्तेषां पृथक् पृथक्

navagrahān pūjayet tu mātṛrmātṛghaṭeṣu ca| sarve devā ghaṭe pūjyā ghaṭāsteṣāṃ pṛthak pṛthak

---

86.86

नवैव तत्र पूर्वोक्ताः स्मृता मुख्यतया नृप। भक्ष्यैर्भोज्यैश्च पेयैश्च पुष्पैर्नानाविधैः फलैः

navaiva tatra pūrvoktāḥ smṛtā mukhyatayā nṛpa| bhakṣyairbhojyaiśca peyaiśca puṣpairnānāvidhaiḥ phalaiḥ

---

86.87

यावकैः पायसैश्चैव यथासम्भवयोजितैः। पुष्यस्नानाय नृपतिः पूजयेत् सकलान् सुरान्

yāvakaiḥ pāyasaiścaiva yathāsambhavayojitaiḥ| puṣyasnānāya nṛpatiḥ pūjayet sakalān surān

---

86.88

दक्षिणे मण्डलस्याथ कुण्डं निर्मांय पायसैः। समिद्भिः शालिसिद्धार्थैर्घृतैर्दूर्वाक्षतैस्तथा

dakṣiṇe maṇḍalasyātha kuṇḍaṃ nirmāṃya pāyasaiḥ| samidbhiḥ śālisiddhārthairghṛtairdūrvākṣataistathā

---

86.89

केवलैश्च तथैवाज्यैः पूजितान् सकलान् सुरान्। होमेन तोषयेद् वृद्ध्यै नृपः सर्त्विक्पुरोहितः

kevalaiśca tathaivājyaiḥ pūjitān sakalān surān| homena toṣayed vṛddhyai nṛpaḥ sartvikpurohitaḥ

---

86.90

होमान्ते मण्डलोदीच्यां वेदिकायां सपट्टकम्। रोचनाख्यमर्लकारांस्तथा सर्वान् नियोजयेत्

homānte maṇḍalodīcyāṃ vedikāyāṃ sapaṭṭakam| rocanākhyamarlakārāṃstathā sarvān niyojayet

---

86.91

वृद्धावङ्गुलमङ्गुल्या षड्विंशङ्गुलिकावधि। वृत्तं वा चतुरस्रं वा पद्मं त्रिकोणसंज्ञकम्

vṛddhāvaṅgulamaṅgulyā ṣaḍviṃśaṅgulikāvadhi| vṛttaṃ vā caturasraṃ vā padmaṃ trikoṇasaṃjñakam

---

86.92

रत्नेशान् पद्ममध्ये तु गोमुष्टिकविनायकैः। श्रीश्रीवृक्षवरारोहामुमादेवीं शुभान्विताम्

ratneśān padmamadhye tu gomuṣṭikavināyakaiḥ| śrīśrīvṛkṣavarārohāmumādevīṃ śubhānvitām

---

86.93

रत्नैः सर्वैरलङ्कारैः पट्टं कार्यं द्विहस्तकम्। हस्तविस्तारमुच्छ्रायं नवहस्तं दशाङ्गुलम्

ratnaiḥ sarvairalaṅkāraiḥ paṭṭaṃ kāryaṃ dvihastakam| hastavistāramucchrāyaṃ navahastaṃ daśāṅgulam

---

86.94

स्नानार्थं सार्धहस्तं च पट्टं वृत्तं गुणान्वितम्। शय्या चतुर्गुणा दीर्घा धनुर्मानं तु पीठकम्

snānārthaṃ sārdhahastaṃ ca paṭṭaṃ vṛttaṃ guṇānvitam| śayyā caturguṇā dīrghā dhanurmānaṃ tu pīṭhakam

---

86.95

गजसिंहकृताटोपं हेमरत्नविभूषितम्। सिंहाख्यं सार्धविस्ताराद् दण्डासनमथापि वा

gajasiṃhakṛtāṭopaṃ hemaratnavibhūṣitam| siṃhākhyaṃ sārdhavistārād daṇḍāsanamathāpi vā

---

86.96

व्याघ्रचित्रकपट्टैर्वा उपधानानि कारयेत्। अन्यैर्वा निर्मितां चर्ममृदुतूलकपूरिता

vyāghracitrakapaṭṭairvā upadhānāni kārayet| anyairvā nirmitāṃ carmamṛdutūlakapūritā

---

86.97

शय्या दीर्घार्घविस्तीर्णा चतुर्हस्ता सुलक्षणा। वितस्त्यधिकमिच्छन्ति नृपस्य गुरुविद्यया

śayyā dīrghārghavistīrṇā caturhastā sulakṣaṇā| vitastyadhikamicchanti nṛpasya guruvidyayā

---

86.98

अर्धचन्द्रसमं कुर्यादासनं चतुरस्रकम्। उपधानानि शय्यायाः कर्णादिमूलभेदतः

ardhacandrasamaṃ kuryādāsanaṃ caturasrakam| upadhānāni śayyāyāḥ karṇādimūlabhedataḥ

---

86.99

षोडशैवात्र कार्याणि वर्णचित्रयुतानि च। यानं सिंहासन पट्टं शय्योपकरणादिकम्

ṣoḍaśaivātra kāryāṇi varṇacitrayutāni ca| yānaṃ siṃhāsana paṭṭaṃ śayyopakaraṇādikam

---

86.100

राज्ञो नूतनयोग्यं तद् वेद्या उत्तरतो न्यसेत्। तेषां तु पश्चिमे स्वर्णरत्नौघखचिते वरे

rājño nūtanayogyaṃ tad vedyā uttarato nyaset| teṣāṃ tu paścime svarṇaratnaughakhacite vare

---

86.101

पर्यङ्के यज्ञदार्वौघनिर्मिते महदास्तरे। अर्धाच्छादनसंयुक्ते चर्मावृतचतुष्टये

paryaṅke yajñadārvaughanirmite mahadāstare| ardhācchādanasaṃyukte carmāvṛtacatuṣṭaye

---

86.102

वृषभस्य तथोर्णायाः सिंहशार्दुलयोरपि। पादपीठे रत्नयुते पादावारोप्य पार्थिवः

vṛṣabhasya tathorṇāyāḥ siṃhaśārdulayorapi| pādapīṭhe ratnayute pādāvāropya pārthivaḥ

---

86.103

तस्मिन् पर्यङ्कपीठस्थे चर्मावृतचतुष्टये। नानालङ्कारभूषाढ्यं नृपतिं रत्नशालिनम्

tasmin paryaṅkapīṭhasthe carmāvṛtacatuṣṭaye| nānālaṅkārabhūṣāḍhyaṃ nṛpatiṃ ratnaśālinam

---

86.104

स्नापयेद् ब्राह्मणैः सार्धं राजानं सुखसङ्गतम्। संवीतकम्बलं कृष्णं बहुवस्त्रैश्च शौभितम्

snāpayed brāhmaṇaiḥ sārdhaṃ rājānaṃ sukhasaṅgatam| saṃvītakambalaṃ kṛṣṇaṃ bahuvastraiśca śaubhitam

---

86.105

कलसेवलिपुष्पाद्यैः शालिचूर्णैश्च स्नापयेत्। अष्टौ षौडश विंशाष्टशतमधिकं च वा

kalasevalipuṣpādyaiḥ śālicūrṇaiśca snāpayet| aṣṭau ṣauḍaśa viṃśāṣṭaśatamadhikaṃ ca vā

---

86.106

कलसानां समाख्याता अधिकस्योत्तरोत्तरम्। जयकल्याणदैर्मन्त्रैर्मङ्गलोत्थैश्च शाम्भवैः

kalasānāṃ samākhyātā adhikasyottarottaram| jayakalyāṇadairmantrairmaṅgalotthaiśca śāmbhavaiḥ

---

86.107

वैष्णवैरथ दिक्पालैर्ग्रहमन्त्रैश्च मातृकैः। आज्यं तेजः समुद्दिष्टमाज्यं पापहरं परम्

vaiṣṇavairatha dikpālairgrahamantraiśca mātṛkaiḥ| ājyaṃ tejaḥ samuddiṣṭamājyaṃ pāpaharaṃ param

---

86.108

आज्यं सुराणामाहारप्राज्ये लोकाः प्रतिष्ठिताः। भौमान्तरिक्षं दिव्यं वा यत् ते कल्ममषमागतम्

ājyaṃ surāṇāmāhāraprājye lokāḥ pratiṣṭhitāḥ| bhaumāntarikṣaṃ divyaṃ vā yat te kalmamaṣamāgatam

---

86.109

सर्वं तदाज्यसंस्पर्शात् प्रणाशमुपगच्छतु। ततोऽपनीयगात्रात् तु कम्बलं वस्त्रमेव च

sarvaṃ tadājyasaṃsparśāt praṇāśamupagacchatu| tato'panīyagātrāt tu kambalaṃ vastrameva ca

---

86.110

कलसैः स्नापयेद् भूपं पुष्पस्नानीयपूरितैः। एभिर्मन्त्रैर्नरश्रेष्ठ तनुतत्त्वार्थंसाधकैः

kalasaiḥ snāpayed bhūpaṃ puṣpasnānīyapūritaiḥ| ebhirmantrairnaraśreṣṭha tanutattvārthaṃsādhakaiḥ

---

86.111

सुरास्त्वामभिषिञ्चन्तु ये च सिद्धाः पुरातनाः। ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्राश्च साध्याश्च समरुद्गणाः

surāstvāmabhiṣiñcantu ye ca siddhāḥ purātanāḥ| brahmā viṣṇuśca rudrāśca sādhyāśca samarudgaṇāḥ

---

86.112

आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ यौ भिषग्वरौ। अदितिर्देवमाता च स्वाहा लक्ष्मीः सरस्वती

ādityā vasavo rudrā aśvinau yau bhiṣagvarau| aditirdevamātā ca svāhā lakṣmīḥ sarasvatī

---

86.113

कीर्तिर्लक्ष्मीर्घृतिः श्रीश्च सिनीवाली कुहूस्तथा। दितिश्च सुरसा चैव विनता कद्रुरेव च

kīrtirlakṣmīrghṛtiḥ śrīśca sinīvālī kuhūstathā| ditiśca surasā caiva vinatā kadrureva ca

---

86.114

देवपत्नयश्च याः प्रोक्ता देवमातर एव च। सर्वास्त्वामषिञ्चन्तु सिद्धाश्चाप्सरसां गणाः

devapatnayaśca yāḥ proktā devamātara eva ca| sarvāstvāmaṣiñcantu siddhāścāpsarasāṃ gaṇāḥ

---

86.115

नक्षत्राणि मुहूर्ताश्च पक्षाहोरात्रसन्धयः। संवत्सर निमेषाश्च कलाः काष्ठाः क्षणा लवाः

nakṣatrāṇi muhūrtāśca pakṣāhorātrasandhayaḥ| saṃvatsara nimeṣāśca kalāḥ kāṣṭhāḥ kṣaṇā lavāḥ

---

86.116

सर्वे त्वामभिषिञ्चन्तु कालस्यावयवस्तथा। वैमानिकाः सुरगणा मनवः सागरैः सह

sarve tvāmabhiṣiñcantu kālasyāvayavastathā| vaimānikāḥ suragaṇā manavaḥ sāgaraiḥ saha

---

86.117

सरितश्च महानागा नागाः किंपुरुषास्तथा। वैखानसा महाभागा द्विजा वैहायसाश्च ये

saritaśca mahānāgā nāgāḥ kiṃpuruṣāstathā| vaikhānasā mahābhāgā dvijā vaihāyasāśca ye

---

86.118

सप्तर्षयः सदाराश्च ध्रुवस्थानानि यानि तु। मरीचिरत्रिः पुलहः पुलस्त्यः क्रतुरङ्गिराः

saptarṣayaḥ sadārāśca dhruvasthānāni yāni tu| marīciratriḥ pulahaḥ pulastyaḥ kraturaṅgirāḥ

---

86.119

भृगुः सनत्कुमारश्च सनकश्च सनन्दनः। सनातनश्च दक्षश्च जैगीषव्योऽभिनन्दनः

bhṛguḥ sanatkumāraśca sanakaśca sanandanaḥ| sanātanaśca dakṣaśca jaigīṣavyo'bhinandanaḥ

---

86.120

एकतश्च द्वितश्चैव त्रितो जावालिकाश्यपौ। दुर्वासा दुर्विनीतश्च कण्वः कात्यायनस्तथा

ekataśca dvitaścaiva trito jāvālikāśyapau| durvāsā durvinītaśca kaṇvaḥ kātyāyanastathā

---

86.121

मार्कण्डेयो दीर्घतमाः शुनःशेफो विदूरथः। और्वः संवर्तकश्चैव च्यवनोऽत्रिः पराशरः

mārkaṇḍeyo dīrghatamāḥ śunaḥśepho vidūrathaḥ| aurvaḥ saṃvartakaścaiva cyavano'triḥ parāśaraḥ

---

86.122

द्वैपायनो यवक्रीतो देवरातः सहात्मजः। एते चान्ये च बहवो वेदव्रतपरायणाः

dvaipāyano yavakrīto devarātaḥ sahātmajaḥ| ete cānye ca bahavo vedavrataparāyaṇāḥ

---

86.123

सशिष्यास्तेऽभिषिञ्चन्तु सदाराश्च तपोधनाः। पर्वतास्तरवो नद्यः पुण्यान्यततनानि च

saśiṣyāste'bhiṣiñcantu sadārāśca tapodhanāḥ| parvatāstaravo nadyaḥ puṇyānyatatanāni ca

---

86.124

प्रजापतिः क्षितिश्चैव गावो विश्वस्य मातरः। वाहनानि च दिव्यानि सर्वे लोकाश्चराचराः

prajāpatiḥ kṣitiścaiva gāvo viśvasya mātaraḥ| vāhanāni ca divyāni sarve lokāścarācarāḥ

---

86.125

अग्नयः पितारस्तारा जीमूताः खं दिशो जलम्। एते चान्ये च बहवः पुण्यसंकीर्तनाः शुभाः

agnayaḥ pitārastārā jīmūtāḥ khaṃ diśo jalam| ete cānye ca bahavaḥ puṇyasaṃkīrtanāḥ śubhāḥ

---

86.126

तौयैस्त्वामभिषिञ्चन्तु सर्वोत्पातनिबर्हणैः। इत्येवं शुभदैरेतैर्दिव्यैर्मन्त्रैस्तथापरैः

tauyaistvāmabhiṣiñcantu sarvotpātanibarhaṇaiḥ| ityevaṃ śubhadairetairdivyairmantraistathāparaiḥ

---

86.127

सोरैर्नारायणै रौद्रैर्ब्रह्मशक्रसमुद्भवैः। आपोहिष्ठा हिरण्येति सम्भवेति सुरेति च

sorairnārāyaṇai raudrairbrahmaśakrasamudbhavaiḥ| āpohiṣṭhā hiraṇyeti sambhaveti sureti ca

---

86.128

मानस्तोकेति मन्त्रेण गन्धद्वारेत्यनेन च। सर्वमंगलमांगल्ये श्रीश्च ते ग्रहयोगिभिः

mānastoketi mantreṇa gandhadvāretyanena ca| sarvamaṃgalamāṃgalye śrīśca te grahayogibhiḥ

---

86.129

इत्येवं स्नानमासाद्य गात्रमावृत्य कम्बलैः। सर्वमंगलमन्त्रेण वस्त्रं कार्पासकं ध्रियात्

ityevaṃ snānamāsādya gātramāvṛtya kambalaiḥ| sarvamaṃgalamantreṇa vastraṃ kārpāsakaṃ dhriyāt

---

86.130

आचम्य च ततो देवान् गुरुं विप्रांश्च पूजयेत्। ध्वजच्छत्रं चामरं च घण्टां चाश्वान् गजांस्तथा

ācamya ca tato devān guruṃ viprāṃśca pūjayet| dhvajacchatraṃ cāmaraṃ ca ghaṇṭāṃ cāśvān gajāṃstathā

---

86.131

मन्त्रं जप्त्वा धारयेत् तु ततो गच्छेद्धुताशनम्। तत्र गत्वा वह्निमध्ये वह्नेः श्रीर्वीक्ष्य पार्थिवः

mantraṃ japtvā dhārayet tu tato gaccheddhutāśanam| tatra gatvā vahnimadhye vahneḥ śrīrvīkṣya pārthivaḥ

---

86.132

निमित्तान्यनिमित्तानि लक्षयेत् तत्र बिन्दुभिः। दैवज्ञकञ्चुक्यमात्यवन्दिपौरजनैर्वृतः

nimittānyanimittāni lakṣayet tatra bindubhiḥ| daivajñakañcukyamātyavandipaurajanairvṛtaḥ

---

86.133

वादित्रघोषैस्तुमलैस्तथा तौर्यत्रिकैः शुभैः। कृत्वा शेषे पुनः शान्तिमाशीर्वाच्य च वै द्विजान्

vāditraghoṣaistumalaistathā tauryatrikaiḥ śubhaiḥ| kṛtvā śeṣe punaḥ śāntimāśīrvācya ca vai dvijān

---

86.134

पूर्णां विधाय विधिवद् दक्षिणां कनकान्विताम्। धान्यानि चाथ वासांसि दत्त्वा कुर्याद् विसर्जनम्

pūrṇāṃ vidhāya vidhivad dakṣiṇāṃ kanakānvitām| dhānyāni cātha vāsāṃsi dattvā kuryād visarjanam

---

86.135

ततः शेषजलैः सर्वानमात्यादीन् पुरोहितः। सेचयेच्चतुरङ्गं च बलं चापि सराष्ट्रकम्

tataḥ śeṣajalaiḥ sarvānamātyādīn purohitaḥ| secayeccaturaṅgaṃ ca balaṃ cāpi sarāṣṭrakam

---

86.136

एवं कृत्वा नृपः पश्चात् त्रिरात्रं संयतों भवेत्। मांसमैथुनहीनश्च कुर्यान्माङ्गल्यसेवनम्

evaṃ kṛtvā nṛpaḥ paścāt trirātraṃ saṃyatoṃ bhavet| māṃsamaithunahīnaśca kuryānmāṅgalyasevanam

---

86.137

पुष्यनक्षत्रयुक्ता तु तृतीया यदि लभ्यते। तस्यां पूज्या सदा देवी चण्डिका शंकरेण ह

puṣyanakṣatrayuktā tu tṛtīyā yadi labhyate| tasyāṃ pūjyā sadā devī caṇḍikā śaṃkareṇa ha

---

86.138

पाञ्चालिकाविहाराद्यैः शिशूनां कौतुकैस्तथा। वैवाहिकेन विधिना मोहयेच्चण्डिकां शिवाम्

pāñcālikāvihārādyaiḥ śiśūnāṃ kautukaistathā| vaivāhikena vidhinā mohayeccaṇḍikāṃ śivām

---

86.139

चतुष्पथेषु सर्वेषु देवदेवीगहेषु च। पताकाभिरलं कुर्यादेवं कुर्वन्न सीदति

catuṣpatheṣu sarveṣu devadevīgaheṣu ca| patākābhiralaṃ kuryādevaṃ kurvanna sīdati

---

86.140

एवं कृत्वा शान्तियागं तथा पुष्याभिषेचनम्। चतुरङ्गैः समं राजा भार्याभिस्तु नरैः सह

evaṃ kṛtvā śāntiyāgaṃ tathā puṣyābhiṣecanam| caturaṅgaiḥ samaṃ rājā bhāryābhistu naraiḥ saha

---

86.141

राज्यमण्डलसंयुक्तः परत्रेह न सीदति। नातः परतरो यज्ञो नातः परतरोत्सवः

rājyamaṇḍalasaṃyuktaḥ paratreha na sīdati| nātaḥ parataro yajño nātaḥ paratarotsavaḥ

---

86.142

नातः परतरा शान्तिर्नातः परतरं शिवम्। अनेनैव विधानेन नृपतेरभिषेचनम्

nātaḥ paratarā śāntirnātaḥ parataraṃ śivam| anenaiva vidhānena nṛpaterabhiṣecanam

---

86.143

युवराज्याभिषेकं च कुर्याद्राजपुरोहितः। नृपाभिषेककरणमादौ यदि समाचरेत्

yuvarājyābhiṣekaṃ ca kuryādrājapurohitaḥ| nṛpābhiṣekakaraṇamādau yadi samācaret

---

86.144

अनेनैव विधानेन स्थिरः स्यान्नृपतिस्तदा। अयं यज्ञः समुद्दिष्टः शक्रार्थं ब्रह्मणा पुरा। एवं यज्ञं नृपः कृत्वा परत्रेह न सीदति

anenaiva vidhānena sthiraḥ syānnṛpatistadā| ayaṃ yajñaḥ samuddiṣṭaḥ śakrārthaṃ brahmaṇā purā| evaṃ yajñaṃ nṛpaḥ kṛtvā paratreha na sīdati

---

86

इति श्रीकालिकापुराणे षडशौतितमोऽध्यायः

iti śrīkālikāpurāṇe ṣaḍaśautitamo'dhyāyaḥ

87.1

और्व उवाच।। अथातः शृणु राजेन्द्र शकोत्थानं ध्वजोत्सवम्। यत् कृत्वा नृपतिर्याति न कदाचित् पराभवम्

aurva uvāca|| athātaḥ śṛṇu rājendra śakotthānaṃ dhvajotsavam| yat kṛtvā nṛpatiryāti na kadācit parābhavam

---

87.2

रवौ हरिस्थे द्वादश्यां श्रवणेन विडौजसम्। अराधयेन्नपः सम्यक् सर्वविघ्नोपशान्तये

ravau haristhe dvādaśyāṃ śravaṇena viḍaujasam| arādhayennapaḥ samyak sarvavighnopaśāntaye

---

87.3

राजोपरिर्चरो नाम वसुनामापरस्तु यः। नृपस्तेनायमतुलो यज्ञः प्रावर्तितः पुरा

rājoparircaro nāma vasunāmāparastu yaḥ| nṛpastenāyamatulo yajñaḥ prāvartitaḥ purā

---

87.4

प्रवृट्काले च नभसि द्वादश्यामसितेतरे। पुराहितो बहुविधैर्वाद्यैस्तूर्यैः समन्वितः

pravṛṭkāle ca nabhasi dvādaśyāmasitetare| purāhito bahuvidhairvādyaistūryaiḥ samanvitaḥ

---

87.5

प्रथमं शककेत्वर्थ वृक्षमामन्त्र्य वर्धयेत्। सांवत्सरो वार्धकिश्च कृतमङ्गलकौतुकः

prathamaṃ śakaketvartha vṛkṣamāmantrya vardhayet| sāṃvatsaro vārdhakiśca kṛtamaṅgalakautukaḥ

---

87.6

उद्याने देवातगारे श्मशाने मार्गमध्यतः। ये जातास्तरवस्तांस्तु वर्जयेद् वासवध्वजे

udyāne devātagāre śmaśāne mārgamadhyataḥ| ye jātāstaravastāṃstu varjayed vāsavadhvaje

---

87.7

बहुवल्लीयुतं शुष्कं बहुकण्टकसंयुतम्। कुब्जं वृक्षादनीयुक्तं लताच्छन्नतरुं त्यजेत्

bahuvallīyutaṃ śuṣkaṃ bahukaṇṭakasaṃyutam| kubjaṃ vṛkṣādanīyuktaṃ latācchannataruṃ tyajet

---

87.8

पक्षिवाससमाकीर्णं कोटरैर्बहुभिर्युतम्। पवनानलविध्वस्तं तरुं यत्नेन वर्जयेत्

pakṣivāsasamākīrṇaṃ koṭarairbahubhiryutam| pavanānalavidhvastaṃ taruṃ yatnena varjayet

---

87.9

नारीसंज्ञाश्च ये वृक्षा अतिह्रस्वा अतिकृशाः। तान् सदा वर्जयेद् धीरः सर्वदा शक्रपूजने

nārīsaṃjñāśca ye vṛkṣā atihrasvā atikṛśāḥ| tān sadā varjayed dhīraḥ sarvadā śakrapūjane

---

87.10

अर्जुनोऽप्यश्वकर्णश्च वटः प्रियकोषकश्च। औदुम्बरश्च पंचैते केत्वर्थे ह्युत्तमाः स्मृताः

arjuno'pyaśvakarṇaśca vaṭaḥ priyakoṣakaśca| audumbaraśca paṃcaite ketvarthe hyuttamāḥ smṛtāḥ

---

87.11

अन्ये च देवदार्वाद्याः शालाद्यास्तरवस्तथा। प्रशस्तास्तु परिग्राह्या नाप्रशस्ताः कदाचन

anye ca devadārvādyāḥ śālādyāstaravastathā| praśastāstu parigrāhyā nāpraśastāḥ kadācana

---

87.12

धृत्वा वृक्षं ततो रात्रौ स्पृष्ट्वा मन्त्रमिमं पठेत्। यानि वृक्षेषु भूतानि तेभ्यः स्वस्ति नमोऽस्तु वः

dhṛtvā vṛkṣaṃ tato rātrau spṛṣṭvā mantramimaṃ paṭhet| yāni vṛkṣeṣu bhūtāni tebhyaḥ svasti namo'stu vaḥ

---

87.13

उपहारं गृहीत्वेमं क्रियतां वासवध्वजम्। पार्थिवस्त्वां वरयते स्वस्ति तेऽस्तु नगोत्तम

upahāraṃ gṛhītvemaṃ kriyatāṃ vāsavadhvajam| pārthivastvāṃ varayate svasti te'stu nagottama

---

87.14

ध्वजार्थं देवराजस्य पूजेयं प्रतिगृह्यताम्। ततोऽपरेऽह्नि तं छित्त्वा मूलमष्टांगुलं पुनः

dhvajārthaṃ devarājasya pūjeyaṃ pratigṛhyatām| tato'pare'hni taṃ chittvā mūlamaṣṭāṃgulaṃ punaḥ

---

87.15

जले क्षिपेत् तथाग्रस्य छित्वैव चतुरङ्गुलम्। ततो नीत्वा पुरद्वारं केतुं निर्माय तत्र वै

jale kṣipet tathāgrasya chitvaiva caturaṅgulam| tato nītvā puradvāraṃ ketuṃ nirmāya tatra vai

---

87.16

शुक्लाष्टम्यां भाद्रपदे केतुं वेदीं प्रवेशयेत्। द्वाविंशद्धस्तमानस्तु अधमः केतुरुच्यते

śuklāṣṭamyāṃ bhādrapade ketuṃ vedīṃ praveśayet| dvāviṃśaddhastamānastu adhamaḥ keturucyate

---

87.17

द्वात्रिंशत् तु ततो ज्यायान् द्वाचत्वारिंशदेव च। ततोऽधिकः समाख्यातो द्वापञ्चाशत् तथोत्तमः

dvātriṃśat tu tato jyāyān dvācatvāriṃśadeva ca| tato'dhikaḥ samākhyāto dvāpañcāśat tathottamaḥ

---

87.18

कुमार्यः पञ्च कर्तव्याः शक्तस्य नृपसत्तम। शालमय्यस्तु ताः सर्वा अपराः शक्रमातृकाः

kumāryaḥ pañca kartavyāḥ śaktasya nṛpasattama| śālamayyastu tāḥ sarvā aparāḥ śakramātṛkāḥ

---

87.19

केतोः पादप्रमाणेन कार्याः शक्रकुमारिकाः। मातृकार्धप्रमाणास्तु यन्त्रंहस्तद्वयं तथा

ketoḥ pādapramāṇena kāryāḥ śakrakumārikāḥ| mātṛkārdhapramāṇāstu yantraṃhastadvayaṃ tathā

---

87.20

एवं कृत्वा कुमारीश्च मातृकाः केतुमेव च। एकादश्यां सिते पक्षे यष्टिं तामधिवासयेत्

evaṃ kṛtvā kumārīśca mātṛkāḥ ketumeva ca| ekādaśyāṃ site pakṣe yaṣṭiṃ tāmadhivāsayet

---

87.21

अधिवास्य ततो यष्टिं गन्धद्वारादिमन्त्रकैः। द्वादश्यां मण्डलं कृत्वा वासवं विस्तृतात्मकम्

adhivāsya tato yaṣṭiṃ gandhadvārādimantrakaiḥ| dvādaśyāṃ maṇḍalaṃ kṛtvā vāsavaṃ vistṛtātmakam

---

87.22

अच्युतं पूजयित्वा तु शक्रं पश्चात् प्रपूजयेत्। शक्रस्य प्रतिमां कुर्यात् काञ्चनीं दाखीं च वा

acyutaṃ pūjayitvā tu śakraṃ paścāt prapūjayet| śakrasya pratimāṃ kuryāt kāñcanīṃ dākhīṃ ca vā

---

87.23

अन्यतैजससम्भूतां सर्वाभावे तु मृन्मयीम्। तां मण्डलस्य मध्ये तु पूजयित्वा विशेषतः

anyataijasasambhūtāṃ sarvābhāve tu mṛnmayīm| tāṃ maṇḍalasya madhye tu pūjayitvā viśeṣataḥ

---

87.24

ततः शुभे मुहूर्ते तु केतुमुत्थापयेन्नृपः। वज्रहस्त सुरारिघ्न बहुनेत्र पुरन्दर। क्षेमार्थं सर्वलोकानां पूजेयं प्रतिगृह्यताम्

tataḥ śubhe muhūrte tu ketumutthāpayennṛpaḥ| vajrahasta surārighna bahunetra purandara| kṣemārthaṃ sarvalokānāṃ pūjeyaṃ pratigṛhyatām

---

87.25

एह्येहि सर्वामरसिद्धसङ्घैरभिष्टुतो वज्रधरामरेश। समुत्थितस्त्वं श्रवणाद्यपादे गृहाण पूजां भगवन्नमस्ते

ehyehi sarvāmarasiddhasaṅghairabhiṣṭuto vajradharāmareśa| samutthitastvaṃ śravaṇādyapāde gṛhāṇa pūjāṃ bhagavannamaste

---

87.26

एवमुत्तरतन्त्रोक्तैर्दहनप्लवनादिभिः। इति मन्त्रेण तन्त्रेण नानानैवेद्यवेदनैः

evamuttaratantroktairdahanaplavanādibhiḥ| iti mantreṇa tantreṇa nānānaivedyavedanaiḥ

---

87.27

अपपैः पायसैः पानैर्गुडैर्धानाभिरेव च। भक्ष्यैर्भोज्यैश्च विविधैः पूजयेच्छ्रीविवृद्धये

apapaiḥ pāyasaiḥ pānairguḍairdhānābhireva ca| bhakṣyairbhojyaiśca vividhaiḥ pūjayecchrīvivṛddhaye

---

87.28

घटे तु दशदिक्पालान् ग्रहांश्च परिपूजयेत्। साध्यादीन् सकलान् देवान् मातृः सर्वा अनुक्रमात्

ghaṭe tu daśadikpālān grahāṃśca paripūjayet| sādhyādīn sakalān devān mātṛḥ sarvā anukramāt

---

87.29

ततः शुभे मुहूर्ते तु ज्ञानिवर्धकिसंयुतः। केतूत्थापनभूमिं तु यज्ञवेद्यास्तु पश्चिमे

tataḥ śubhe muhūrte tu jñānivardhakisaṃyutaḥ| ketūtthāpanabhūmiṃ tu yajñavedyāstu paścime

---

87.30

विप्रैः पुरोहितैः सार्धं गच्छेद्राजा सुमंगलैः। रज्जुभिः पंचभिर्बद्धं यन्त्रश्लिष्टं समातृकम्

vipraiḥ purohitaiḥ sārdhaṃ gacchedrājā sumaṃgalaiḥ| rajjubhiḥ paṃcabhirbaddhaṃ yantraśliṣṭaṃ samātṛkam

---

87.31

कुमारीभिस्तु संयुक्तं दिक्पालानां च पट्टकैः। बृहद्भिरतिकान्तैश्च नानाद्रव्यैः सुपूरितैः

kumārībhistu saṃyuktaṃ dikpālānāṃ ca paṭṭakaiḥ| bṛhadbhiratikāntaiśca nānādravyaiḥ supūritaiḥ

---

87.32

यथावर्णैर्यथादेशे योजितैर्वस्त्रवेष्टितैः। युक्तं तं किङ्किणीजालैर्बृहद्घण्टौघचामरै

yathāvarṇairyathādeśe yojitairvastraveṣṭitaiḥ| yuktaṃ taṃ kiṅkiṇījālairbṛhadghaṇṭaughacāmarai

---

87.33

भूषितं मुकुरैरुच्चैर्माल्यैर्बहुविधैस्तथा। बहुपुष्पैः सुगन्धैश्च भूषितं रत्नमालया

bhūṣitaṃ mukurairuccairmālyairbahuvidhaistathā| bahupuṣpaiḥ sugandhaiśca bhūṣitaṃ ratnamālayā

---

87.34

चित्रमाल्याम्बरैश्चैव चतुर्भिरपि तोरणैः। उत्थापयेन्महाकेतुं राजकीयै शनैः शनैः

citramālyāmbaraiścaiva caturbhirapi toraṇaiḥ| utthāpayenmahāketuṃ rājakīyai śanaiḥ śanaiḥ

---

87.35

तमुत्थाय महाकेतुं पूजितं मण्डलान्तरे। प्रतिमां तां नयेन्मूलं केतोः शक्रं विचिन्तयन्

tamutthāya mahāketuṃ pūjitaṃ maṇḍalāntare| pratimāṃ tāṃ nayenmūlaṃ ketoḥ śakraṃ vicintayan

---

87.36

यजेत् तं पूर्ववत् तत्र शचीं मातलिमेव च। जयन्तं तनयं तस्य वज्रमैरावतं तथा

yajet taṃ pūrvavat tatra śacīṃ mātalimeva ca| jayantaṃ tanayaṃ tasya vajramairāvataṃ tathā

---

87.37

ग्रहांश्चाप्यथ दिकपालान् सर्वाश्च गणदेवताः। अपूपाद्यैः पूतयेत् तु वलिभिः पायसादिभिः

grahāṃścāpyatha dikapālān sarvāśca gaṇadevatāḥ| apūpādyaiḥ pūtayet tu valibhiḥ pāyasādibhiḥ

---

87.38

पूजितानां च देवानां शश्वद्धोमं समाचरेत्। होमान्ते तु बलिं दद्याद् वासवाय महात्मने

pūjitānāṃ ca devānāṃ śaśvaddhomaṃ samācaret| homānte tu baliṃ dadyād vāsavāya mahātmane

---

87.39

तिलं घृतं चाक्षतं च पूष्पं दूर्वां तथैव च। एतैस्तु जुहुयाद् देवान् स्वैः स्वैर्मन्त्रैर्नरोत्तम

tilaṃ ghṛtaṃ cākṣataṃ ca pūṣpaṃ dūrvāṃ tathaiva ca| etaistu juhuyād devān svaiḥ svairmantrairnarottama

---

87.40

ततो होमावसाने तु भोजयेद् ब्राह्मणानपि। एवं सम्पूजयेन्नित्यं सप्तरात्रं दिने दिने

tato homāvasāne tu bhojayed brāhmaṇānapi| evaṃ sampūjayennityaṃ saptarātraṃ dine dine

---

87.41

ब्राह्मणैः सहिता राजा वेदवेदांगपारगैः। सर्वत्र शक्रपूजासु यज्ञेषु परिकीर्तितः

brāhmaṇaiḥ sahitā rājā vedavedāṃgapāragaiḥ| sarvatra śakrapūjāsu yajñeṣu parikīrtitaḥ

---

87.42

त्रातारमिति मन्त्रोऽयं वासवस्य प्रियः परः। एवं कृत्वा दिवाभागे शक्रोत्थापनमादितः

trātāramiti mantro'yaṃ vāsavasya priyaḥ paraḥ| evaṃ kṛtvā divābhāge śakrotthāpanamāditaḥ

---

87.43

श्रवणर्क्षयुतायां तु द्वादश्यां पार्थिवः स्वयम्। अन्त्यपादे भरण्यां तु निशि शक्रं विसर्जयेत्

śravaṇarkṣayutāyāṃ tu dvādaśyāṃ pārthivaḥ svayam| antyapāde bharaṇyāṃ tu niśi śakraṃ visarjayet

---

87.44

सुप्तेषु सर्वलोकेषु यथा राजा न पश्यति। षण्मासान्मृत्युमाप्नोति राजा दृष्ट्वा विसर्जनम्

supteṣu sarvalokeṣu yathā rājā na paśyati| ṣaṇmāsānmṛtyumāpnoti rājā dṛṣṭvā visarjanam

---

87.45

शक्रस्य नृपशार्दूल तस्मान्नेक्षेत तन्नपः। विसर्जनस्य मन्त्रोऽयं पुराविद्भिरुदीरितः

śakrasya nṛpaśārdūla tasmānnekṣeta tannapaḥ| visarjanasya mantro'yaṃ purāvidbhirudīritaḥ

---

87.46

सार्धं सुरासुरगणैः पुरन्दर शतक्रतो। उपहारं गृहीत्वेम महेन्द्रध्वज गम्यताम्

sārdhaṃ surāsuragaṇaiḥ purandara śatakrato| upahāraṃ gṛhītvema mahendradhvaja gamyatām

---

87.47

सूतके तु समुत्पन्ने वारे भौमस्य वा शनैः। भूमिकम्पादिकोत्पाते वासवं न विसर्जयेत्

sūtake tu samutpanne vāre bhaumasya vā śanaiḥ| bhūmikampādikotpāte vāsavaṃ na visarjayet

---

87.48

उत्पाते सप्तरात्रं तु तथोपप्लवदर्शने। व्यतीत्य शनिभौमौ च ह्यन्यर्क्षेऽपि विसर्जयेत्

utpāte saptarātraṃ tu tathopaplavadarśane| vyatītya śanibhaumau ca hyanyarkṣe'pi visarjayet

---

87.49

सूतके त्वथ संप्राप्ते व्यतीते सूतके पुनः। यस्मिन् तस्मिन् चैव सूतकान्ते विसर्जयेत्

sūtake tvatha saṃprāpte vyatīte sūtake punaḥ| yasmin tasmin caiva sūtakānte visarjayet

---

87.50

तथा केतुं नृपो रक्षेत् पतन्ति शकुना यथा। न केतौ नृपशार्दूल यावन्नहि विसर्जनम्

tathā ketuṃ nṛpo rakṣet patanti śakunā yathā| na ketau nṛpaśārdūla yāvannahi visarjanam

---

87.51

शनैः शनैः पातयेत् तु यथोत्थापनमादितः। कृतं तथा यथा भग्ने केतौ मृत्युमवाप्नुयात्

śanaiḥ śanaiḥ pātayet tu yathotthāpanamāditaḥ| kṛtaṃ tathā yathā bhagne ketau mṛtyumavāpnuyāt

---

87.52

विसृष्टं शक्रकेतुं तु सालङ्कारं तथा निशि। क्षिपेदनेन मन्त्रेण त्वगाधे सलिले नृप

visṛṣṭaṃ śakraketuṃ tu sālaṅkāraṃ tathā niśi| kṣipedanena mantreṇa tvagādhe salile nṛpa

---

87.53

तिष्ठ केतो महाभाग यावत् संवत्सरं जले। भवाय सर्वलोकानामन्तराय विनाशक

tiṣṭha keto mahābhāga yāvat saṃvatsaraṃ jale| bhavāya sarvalokānāmantarāya vināśaka

---

87.54

उत्थापयेत् तूर्यरवैः सर्वलोकस्य वै पुरः। रहो विसर्जयेत् केतुं विशेषो यः प्रपूजने

utthāpayet tūryaravaiḥ sarvalokasya vai puraḥ| raho visarjayet ketuṃ viśeṣo yaḥ prapūjane

---

87.55

एवं यः कुरुते पूजां वासवस्य महात्मनः। स चिरं पृथिवीं भुक्त्वा वासवं लोकमाप्नुयात्

evaṃ yaḥ kurute pūjāṃ vāsavasya mahātmanaḥ| sa ciraṃ pṛthivīṃ bhuktvā vāsavaṃ lokamāpnuyāt

---

87.56

न तस्य राज्ये दुर्भिक्षं नाधयो व्याधयः क्वचित्। स्थास्यन्ति मृत्युर्नाकाले जनानां तत्र जायते

na tasya rājye durbhikṣaṃ nādhayo vyādhayaḥ kvacit| sthāsyanti mṛtyurnākāle janānāṃ tatra jāyate

---

87.57

तत्तुल्यः कोऽपि नान्योऽस्ति प्रियः शक्रस्य पार्थिव। तस्य पूजा सर्वपूजा केशवाद्याश्च तत्रगाः

tattulyaḥ ko'pi nānyo'sti priyaḥ śakrasya pārthiva| tasya pūjā sarvapūjā keśavādyāśca tatragāḥ

---

87.58

सकलकलुषहारि व्याधिदुर्भिक्षनाशं सकलभवनिवेशं सर्वसौभाग्यकारि। सुरपतिगृहगाभिर्वार्चनं शक्रकेतोः प्रतिशरदमनेकैः पूजयेच्छ्रीविवृद्धयै

sakalakaluṣahāri vyādhidurbhikṣanāśaṃ sakalabhavaniveśaṃ sarvasaubhāgyakāri| surapatigṛhagābhirvārcanaṃ śakraketoḥ pratiśaradamanekaiḥ pūjayecchrīvivṛddhayai

---

87

इति श्रीकालिकापुराणे सप्ताशीतितमोऽध्यायः

iti śrīkālikāpurāṇe saptāśītitamo'dhyāyaḥ

88.1

और्व उवाच।। ज्येष्ठ दशहरायां तु विष्णोरिष्टिं नृप शृणु। येन वा विधिना कुर्यादिष्टिं विष्णोर्नृपः सदा

aurva uvāca|| jyeṣṭha daśaharāyāṃ tu viṣṇoriṣṭiṃ nṛpa śṛṇu| yena vā vidhinā kuryādiṣṭiṃ viṣṇornṛpaḥ sadā

---

88.2

प्रत्यब्दं पार्थिवः कुर्यात् प्रतिमां काञ्चनीं हरेः। अन्यतेजीमयीं वापि दारवीं वा शिलामयीम्

pratyabdaṃ pārthivaḥ kuryāt pratimāṃ kāñcanīṃ hareḥ| anyatejīmayīṃ vāpi dāravīṃ vā śilāmayīm

---

88.3

तां प्रतिष्ठाप्य विधिना मानोन्मानैस्तु सिल्पिभिः। प्रतिष्ठां विधिवत् तस्याः कुर्याद् विप्रैः पुरोहितैः

tāṃ pratiṣṭhāpya vidhinā mānonmānaistu silpibhiḥ| pratiṣṭhāṃ vidhivat tasyāḥ kuryād vipraiḥ purohitaiḥ

---

88.4

तां संस्थाप्य सुरागारे स्वयं वा यत्नतः कृते। वासुदेवस्य बीजेन पूर्वोक्तविधिना तथा

tāṃ saṃsthāpya surāgāre svayaṃ vā yatnataḥ kṛte| vāsudevasya bījena pūrvoktavidhinā tathā

---

88.5

सर्वोपचारैर्भक्त्या नु वासुदेवं प्रपूजयेत्। पूजान्ते संस्कृते वह्नौ कुण्डमध्ये स्थितो द्विजः

sarvopacārairbhaktyā nu vāsudevaṃ prapūjayet| pūjānte saṃskṛte vahnau kuṇḍamadhye sthito dvijaḥ

---

88.6

आज्यैः सहस्रं जुहुयादाहुतीनां हरेः प्रियम्। संपूज्य वासुदेवं तु होमं कृत्वा ततो द्विजः

ājyaiḥ sahasraṃ juhuyādāhutīnāṃ hareḥ priyam| saṃpūjya vāsudevaṃ tu homaṃ kṛtvā tato dvijaḥ

---

88.7

नृपस्यानुमते तां तु प्रतिमां मण्डलं नयेत्। प्रतिमायाः कपोलौ द्वौ स्पृष्ट्वा दक्षिणपाणिना

nṛpasyānumate tāṃ tu pratimāṃ maṇḍalaṃ nayet| pratimāyāḥ kapolau dvau spṛṣṭvā dakṣiṇapāṇinā

---

88.8

प्राणप्रतिष्ठां कुर्वीत तस्यां देवस्य वै हरेः। कृतायां तु प्रतिष्ठायां प्राणानां नृपसत्तम

prāṇapratiṣṭhāṃ kurvīta tasyāṃ devasya vai hareḥ| kṛtāyāṃ tu pratiṣṭhāyāṃ prāṇānāṃ nṛpasattama

---

88.9

विष्णुप्राणास्तां प्रतिमामायान्ति नियतं स्वयम्। प्राणेष्वथागतेष्वस्यां देवत्वं नियतं भवेत्

viṣṇuprāṇāstāṃ pratimāmāyānti niyataṃ svayam| prāṇeṣvathāgateṣvasyāṃ devatvaṃ niyataṃ bhavet

---

88.10

अकृतायां प्रतिष्ठायां प्राणानां प्रतिमासु च। यथापूर्वं तथाभावः स्वर्णादीनां न विष्णुता

akṛtāyāṃ pratiṣṭhāyāṃ prāṇānāṃ pratimāsu ca| yathāpūrvaṃ tathābhāvaḥ svarṇādīnāṃ na viṣṇutā

---

88.11

अन्येषामपि देवानां प्रतिमास्वपि पार्थिव। प्राणप्रतिष्ठा कर्तव्या तस्या देवत्वसिद्धये

anyeṣāmapi devānāṃ pratimāsvapi pārthiva| prāṇapratiṣṭhā kartavyā tasyā devatvasiddhaye

---

88.12

सुवर्णं तु सुवर्णं स्याच्छिला दारु तथा शिला। अन्यच्च स्वस्वरूपं स्यात् प्राणस्थानमृते सदा

suvarṇaṃ tu suvarṇaṃ syācchilā dāru tathā śilā| anyacca svasvarūpaṃ syāt prāṇasthānamṛte sadā

---

88.13

वासुदेवस्य बीजेन तद् विष्णोरित्यनेन च। तथैवाङ्गाङ्गिमन्त्राभ्यां प्रतिष्ठामाचरेद्धरेः

vāsudevasya bījena tad viṣṇorityanena ca| tathaivāṅgāṅgimantrābhyāṃ pratiṣṭhāmācareddhareḥ

---

88.14

तथैव हृदयेऽङ्गुष्ठं दत्त्वा शश्वच्च मन्त्रवित्। एभिर्मन्त्रैः प्रतिष्ठाप्य हृदयेऽपि समाचरेत्

tathaiva hṛdaye'ṅguṣṭhaṃ dattvā śaśvacca mantravit| ebhirmantraiḥ pratiṣṭhāpya hṛdaye'pi samācaret

---

88.15

अस्यै प्राणाः प्रतिष्ठन्तु अस्यै प्राणाः क्षरन्तु यत्। असौ देवत्वसंख्यायै स्वाहेति यजुरुच्चरन्

asyai prāṇāḥ pratiṣṭhantu asyai prāṇāḥ kṣarantu yat| asau devatvasaṃkhyāyai svāheti yajuruccaran

---

88.16

अङ्गमन्त्रैरङ्गिमन्त्रैर्वैदिकैरित्यनेन च। प्राणप्रतिष्ठां सर्वत्र प्रतिमासु समाचरेत्

aṅgamantrairaṅgimantrairvaidikairityanena ca| prāṇapratiṣṭhāṃ sarvatra pratimāsu samācaret

---

88.17

प्रतिमापूजने कुर्यादात्मन्यपि च मन्त्रवित्। प्राणप्रतिष्ठां प्रथमं पूजाभागविशुद्धये

pratimāpūjane kuryādātmanyapi ca mantravit| prāṇapratiṣṭhāṃ prathamaṃ pūjābhāgaviśuddhaye

---

88.18

अस्मिन् प्राणप्रतिष्ठां तु प्रतिमापूजनादृते। न कश्चित् तु बुधः कुर्यात् कृत्वा मृत्युमवाप्नुयात्

asmin prāṇapratiṣṭhāṃ tu pratimāpūjanādṛte| na kaścit tu budhaḥ kuryāt kṛtvā mṛtyumavāpnuyāt

---

88.19

विष्णोरिष्टिमिमां कृत्वा दशम्यां पार्थिवोत्तमः। तस्यामेव तु पूर्णायां प्रतिमां स्थापयेत् ततः

viṣṇoriṣṭimimāṃ kṛtvā daśamyāṃ pārthivottamaḥ| tasyāmeva tu pūrṇāyāṃ pratimāṃ sthāpayet tataḥ

---

88.20

एवं दशहरायां तु कृत्वेष्टिं पार्थिवो हरेः। सर्वान् कामानवाप्नोति निर्विघ्नोऽपि स जायते

evaṃ daśaharāyāṃ tu kṛtveṣṭiṃ pārthivo hareḥ| sarvān kāmānavāpnoti nirvighno'pi sa jāyate

---

88.21

श्रीपंचम्यां श्रियं देवीं कुन्दैः संपूजयेत्सदा। वासवं गजराजस्थमुपहारैस्तथोत्तमैः

śrīpaṃcamyāṃ śriyaṃ devīṃ kundaiḥ saṃpūjayetsadā| vāsavaṃ gajarājasthamupahāraistathottamaiḥ

---

88.22

लक्ष्म्यास्तन्त्रं महामन्त्रं वासवस्य पुरोदितम्। अत्रापि पूजने ग्राह्यं मण्डलादि यथाक्रमम्

lakṣmyāstantraṃ mahāmantraṃ vāsavasya puroditam| atrāpi pūjane grāhyaṃ maṇḍalādi yathākramam

---

88.23

एवं कृते पूजने तु श्रीपंचम्यां विशेषतः। श्रीयुतो नृपतिर्भूयान्न श्रीहानिमवाप्नुयात्

evaṃ kṛte pūjane tu śrīpaṃcamyāṃ viśeṣataḥ| śrīyuto nṛpatirbhūyānna śrīhānimavāpnuyāt

---

88.24

सदाचारविशेषोऽयं कथितस्तव पार्थिव। निषेधे तु विशेषांश्च शृणु येन श्रियेष्यते

sadācāraviśeṣo'yaṃ kathitastava pārthiva| niṣedhe tu viśeṣāṃśca śṛṇu yena śriyeṣyate

---

88.25

असंपूज्य तथा विष्णुँ शिवमग्निं पुरन्दरम्। अदत्त्वा च तथा दानं न भुञ्जीत नृपः क्वचित्

asaṃpūjya tathā viṣṇum̐ śivamagniṃ purandaram| adattvā ca tathā dānaṃ na bhuñjīta nṛpaḥ kvacit

---

88.26

हावयेदग्निहोत्रं तु नित्यमेव पुरोहितैः। अकृत्वा चाग्निहोत्रं तु भुञ्जन्नरकमाप्नुयात्

hāvayedagnihotraṃ tu nityameva purohitaiḥ| akṛtvā cāgnihotraṃ tu bhuñjannarakamāpnuyāt

---

88.27

नारक्षिते गृहे राजा रत्नदीपविवर्जिते। स्वपेत् तथा स्त्रिया सार्धं न कदाचन् संविशेत्

nārakṣite gṛhe rājā ratnadīpavivarjite| svapet tathā striyā sārdhaṃ na kadācan saṃviśet

---

88.28

भुक्त्वान्नं श्रीफलं नाद्यात् तथा धात्रीफलं नृपः। बुद्धिक्षयकरा ह्योता माष आसवमृत्तिकाः

bhuktvānnaṃ śrīphalaṃ nādyāt tathā dhātrīphalaṃ nṛpaḥ| buddhikṣayakarā hyotā māṣa āsavamṛttikāḥ

---

88.29

निम्बाटरूषच्युताश्च बुद्धिवृद्धिकरा मताः। बुद्धिक्षयकरान् नित्यं त्वजेद्राजा च भोजने

nimbāṭarūṣacyutāśca buddhivṛddhikarā matāḥ| buddhikṣayakarān nityaṃ tvajedrājā ca bhojane

---

88.30

भक्षयेदन्वहं बुद्धिवृद्धिहेतुं नृपोत्तमः। न पर्यायविहीनं तु प्रारोहेदासनं नृपः

bhakṣayedanvahaṃ buddhivṛddhihetuṃ nṛpottamaḥ| na paryāyavihīnaṃ tu prārohedāsanaṃ nṛpaḥ

---

88.31

न यानं न गजं नाश्वमारोहेद्धीनमासनैः। नैकस्तु विचरेद्राजा कदाचिदपि निर्जने

na yānaṃ na gajaṃ nāśvamāroheddhīnamāsanaiḥ| naikastu vicaredrājā kadācidapi nirjane

---

88.32

मदहेतुं न भुंजीयात् कदाचिदपि भोजने। कदाचिन्नापि सेवेत ह्यष्टम्यां मांसमैथुने

madahetuṃ na bhuṃjīyāt kadācidapi bhojane| kadācinnāpi seveta hyaṣṭamyāṃ māṃsamaithune

---

88.33

दर्शश्राद्धं गयाश्राद्धं तिलैस्तर्पणमेव च। न जीवत्पितृको भूप कुर्यात् कृत्वाघमाप्नुयात्

darśaśrāddhaṃ gayāśrāddhaṃ tilaistarpaṇameva ca| na jīvatpitṛko bhūpa kuryāt kṛtvāghamāpnuyāt

---

88.34

न क्षेत्रजादींस्तनयान् राज्ये राजाभिषेचयेत्। पितृणां शूद्धये नित्यमौरसे तनये सति

na kṣetrajādīṃstanayān rājye rājābhiṣecayet| pitṛṇāṃ śūddhaye nityamaurase tanaye sati

---

88.35

औरसः क्षेत्रजश्चैव दत्तः कृत्रिम एव च। गूढोत्पन्नोऽपविद्धश्च भागार्हास्तनया इमे

aurasaḥ kṣetrajaścaiva dattaḥ kṛtrima eva ca| gūḍhotpanno'paviddhaśca bhāgārhāstanayā ime

---

88.36

कानीनश्च सहोढश्च क्रीतः पौनर्भवस्तथा। स्वयंदत्तश्च दासश्च षडते पुत्रपांसुलाः

kānīnaśca sahoḍhaśca krītaḥ paunarbhavastathā| svayaṃdattaśca dāsaśca ṣaḍate putrapāṃsulāḥ

---

88.37

अभावे पूर्वपूर्वोषां परान् समभिषेचये। पौनर्भवं स्वयंदत्तं दासं राज्ये न योजयेत्

abhāve pūrvapūrvoṣāṃ parān samabhiṣecaye| paunarbhavaṃ svayaṃdattaṃ dāsaṃ rājye na yojayet

---

88.38

दत्ताद्याश्चापि तनया निजगोत्रेण संस्कृताः। आयान्ति पुत्रतां सम्यगन्यबीजसमुद्भवाः

dattādyāścāpi tanayā nijagotreṇa saṃskṛtāḥ| āyānti putratāṃ samyaganyabījasamudbhavāḥ

---

88.39

पितुर्गोत्रेण यः पुत्रः संस्कृतः पृथिवीपतेः। आचूडान्तं स पुत्रः न पुत्रतां याति चान्यतः

piturgotreṇa yaḥ putraḥ saṃskṛtaḥ pṛthivīpateḥ| ācūḍāntaṃ sa putraḥ na putratāṃ yāti cānyataḥ

---

88.40

चूडाद्या यदि संस्कारा निजगोत्रेण संस्थिताः। दत्ताद्यास्तनयास्ते स्युरन्यथा दास उच्यते

cūḍādyā yadi saṃskārā nijagotreṇa saṃsthitāḥ| dattādyāstanayāste syuranyathā dāsa ucyate

---

88.41

ऊर्ध्वं तु पंचमाद् वर्षाद् दत्ताद्यांश्च सुतान्नृप। गृहीत्वा पंचवर्षीयं पुत्रेष्टिं प्रथमं चरेत्

ūrdhvaṃ tu paṃcamād varṣād dattādyāṃśca sutānnṛpa| gṛhītvā paṃcavarṣīyaṃ putreṣṭiṃ prathamaṃ caret

---

88.42

पौनर्भवं तु तनयं जातमात्रं समानयेत्। कृत्वा पौनर्भवष्टोमं जातमात्रस्य तस्य वै

paunarbhavaṃ tu tanayaṃ jātamātraṃ samānayet| kṛtvā paunarbhavaṣṭomaṃ jātamātrasya tasya vai

---

88.43

सर्वांस्तु कुर्यात् संस्कारान् जातकर्मादिकान्नरः। कृते पौनर्भवष्टोमे सुतः पौनर्भवः स्मृतः

sarvāṃstu kuryāt saṃskārān jātakarmādikānnaraḥ| kṛte paunarbhavaṣṭome sutaḥ paunarbhavaḥ smṛtaḥ

---

88.44

एकोद्दिष्टं पितुः कुर्यान्न श्राद्धं पार्वणादिकम्। क्रीता या वनिता मूल्यैः सा दासीति निगद्यते

ekoddiṣṭaṃ pituḥ kuryānna śrāddhaṃ pārvaṇādikam| krītā yā vanitā mūlyaiḥ sā dāsīti nigadyate

---

88.45

तस्यां यो जायते पुत्रो दासः पुत्रस्तु स स्मृतः। न राज्ञो राज्यभाक् स स्याद् विप्राणां नापि श्राद्धकृत्

tasyāṃ yo jāyate putro dāsaḥ putrastu sa smṛtaḥ| na rājño rājyabhāk sa syād viprāṇāṃ nāpi śrāddhakṛt

---

88.46

अधमः सर्वपुत्रेभ्यस्तं तस्मात् परिवर्जयेत्। पुराणं धर्मशास्त्राणि संहिताश्च मुनीरिताः

adhamaḥ sarvaputrebhyastaṃ tasmāt parivarjayet| purāṇaṃ dharmaśāstrāṇi saṃhitāśca munīritāḥ

---

88.47

नाध्यापयेन्नृपः शूद्रैर्विहितानि यदृच्छया। यस्य राज्ये सदा शूद्राः पुराणं संहितां तथा

nādhyāpayennṛpaḥ śūdrairvihitāni yadṛcchayā| yasya rājye sadā śūdrāḥ purāṇaṃ saṃhitāṃ tathā

---

88.48

पठन्ति स्यात् स हीनायुः राजा राष्ट्रेण सान्वयः। मोहाद् वा कामतः शूद्रः पुराणं संहितां स्मृतिम्

paṭhanti syāt sa hīnāyuḥ rājā rāṣṭreṇa sānvayaḥ| mohād vā kāmataḥ śūdraḥ purāṇaṃ saṃhitāṃ smṛtim

---

88.49

पठन्नरकमाप्नेति पितृभिः सह पापकृत्। शूद्रेभ्यो विहितं यत् तु यश्च मन्त्र उराहृतः

paṭhannarakamāpneti pitṛbhiḥ saha pāpakṛt| śūdrebhyo vihitaṃ yat tu yaśca mantra urāhṛtaḥ

---

88.50

तद्विप्रवचनाद् ग्राह्यं द्वयं शूद्रैः सदैव हि। य योजयेन्नृपः शूद्रं व्यवहारस्य दर्शने

tadvipravacanād grāhyaṃ dvayaṃ śūdraiḥ sadaiva hi| ya yojayennṛpaḥ śūdraṃ vyavahārasya darśane

---

88.51

नियोज्य तत्र तं भूपस्तामिस्रे तेन पच्यते। हीनायुश्च भवेल्लोको राजा वापि सहायजः

niyojya tatra taṃ bhūpastāmisre tena pacyate| hīnāyuśca bhavelloko rājā vāpi sahāyajaḥ

---

88.52

काणं व्यङ्गमपुत्रं या नाभिज्ञमजितेन्द्रियम्। न ह्रस्व व्याधितं वापि नृपः कुर्यात् पुरोहितम्

kāṇaṃ vyaṅgamaputraṃ yā nābhijñamajitendriyam| na hrasva vyādhitaṃ vāpi nṛpaḥ kuryāt purohitam

---

88.53

कृपणस्य घनं राजा न गृह्णीयात् कदाचन। न द्विजानं तथा दद्याद् धनानि विपुलान्यपि

kṛpaṇasya ghanaṃ rājā na gṛhṇīyāt kadācana| na dvijānaṃ tathā dadyād dhanāni vipulānyapi

---

88.54

नारोहेत् कामुकोन्मत्तगजं राजा कदाचन। आरुह्या कामुकस्तं तु परत्रेह विषीदति

nārohet kāmukonmattagajaṃ rājā kadācana| āruhyā kāmukastaṃ tu paratreha viṣīdati

---

88.55

अनायुष्यं न कुर्यात् तु कर्म भूपः कदाचन। सततं चायुषो वृद्ध्यै यतेत सकलैर्धनैः

anāyuṣyaṃ na kuryāt tu karma bhūpaḥ kadācana| satataṃ cāyuṣo vṛddhyai yateta sakalairdhanaiḥ

---

88.56

न क्रूरवारे नाष्टम्यां न षष्ठ्यां च नृपोत्तमः। अञ्जनाभ्यञ्जने कुर्यात् ताम्बूलस्यापि भोजनम्

na krūravāre nāṣṭamyāṃ na ṣaṣṭhyāṃ ca nṛpottamaḥ| añjanābhyañjane kuryāt tāmbūlasyāpi bhojanam

---

88.57

अतिसूक्ष्मं तथा पूर्णं ग्रहणं चन्द्रसूर्ययोः। नालोकयेत् स्वयं राजा रक्तं सूर्यं तथैव च

atisūkṣmaṃ tathā pūrṇaṃ grahaṇaṃ candrasūryayoḥ| nālokayet svayaṃ rājā raktaṃ sūryaṃ tathaiva ca

---

88.58

उत्पातं जायते यत्तु दिव्यं भौमं च नाभसम्। नेक्षेत यत्नान्नृपतिर्दृष्ट्वा नाद्यात् त्र्यहं पुनः

utpātaṃ jāyate yattu divyaṃ bhaumaṃ ca nābhasam| nekṣeta yatnānnṛpatirdṛṣṭvā nādyāt tryahaṃ punaḥ

---

88.59

सर्वदा मङ्गलं रत्नं धारयेत् सह दूर्वया। अवस्त्राच्छादितं गात्रं न विप्रेभ्यः प्रदर्शयेत्

sarvadā maṅgalaṃ ratnaṃ dhārayet saha dūrvayā| avastrācchāditaṃ gātraṃ na viprebhyaḥ pradarśayet

---

88.60

न तोयेषु मखं पश्येन्नाद्यान्मांसानि पर्वसु। नारोहयेत् खरं चोष्ट्रं न वामामपि गुर्विणीम्

na toyeṣu makhaṃ paśyennādyānmāṃsāni parvasu| nārohayet kharaṃ coṣṭraṃ na vāmāmapi gurviṇīm

---

88.61

एवं नययुतो राजा चतुरङ्गं विवर्धयन्। आत्मानं सततं रक्षन् सदा वीर्यं विवर्धयेत्

evaṃ nayayuto rājā caturaṅgaṃ vivardhayan| ātmānaṃ satataṃ rakṣan sadā vīryaṃ vivardhayet

---

88.62

वीजक्षयकरन्नित्यं भक्ष्यं भोज्यं च पानकम्। वर्जयेत् क्षारशाकाद्यान् बह्वम्लं बहुतिक्तकम्

vījakṣayakarannityaṃ bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca pānakam| varjayet kṣāraśākādyān bahvamlaṃ bahutiktakam

---

88.63

कांस्य-राजतपात्रस्थं तोयं नद्याश्च वर्धनम्। मूत्रवृद्धिकरं वीर्यक्षयकारि विवर्जयेत्

kāṃsya-rājatapātrasthaṃ toyaṃ nadyāśca vardhanam| mūtravṛddhikaraṃ vīryakṣayakāri vivarjayet

---

88.64

ताम्रायःस्वर्णशीसानां पात्रस्थं फलचर्मणोः। शुक्रवृद्धिकरं तोयं तदुपासीत यत्नतः

tāmrāyaḥsvarṇaśīsānāṃ pātrasthaṃ phalacarmaṇoḥ| śukravṛddhikaraṃ toyaṃ tadupāsīta yatnataḥ

---

88.65

सर्वमूलेषु कृत्येषु सदाचारेषु तिष्ठतः। भुक्त्वेह विविधान् भोगानैन्द्रं स्थानं व्रजेत् परम्

sarvamūleṣu kṛtyeṣu sadācāreṣu tiṣṭhataḥ| bhuktveha vividhān bhogānaindraṃ sthānaṃ vrajet param

---

88.66

मार्कण्डेय उवाच।। एवमौर्वस्तु सगरं शशास मुनिपुङ्गवः। शास्त्राणि चैव सर्वाणि सदाचारांश्च गृह्यकान्

mārkaṇḍeya uvāca|| evamaurvastu sagaraṃ śaśāsa munipuṅgavaḥ| śāstrāṇi caiva sarvāṇi sadācārāṃśca gṛhyakān

---

88.67

बहुशः कथयामास सगराय महात्मने। तन्नास्ति यत् पुरौर्वेण कथितं सगराय न

bahuśaḥ kathayāmāsa sagarāya mahātmane| tannāsti yat puraurveṇa kathitaṃ sagarāya na

---

88.68

राजनितिः सतां नीतिर्यच्चान्यच्छास्त्रसम्भवम्। संहितासु पुराणेषु यच्चागमचये स्थितम्

rājanitiḥ satāṃ nītiryaccānyacchāstrasambhavam| saṃhitāsu purāṇeṣu yaccāgamacaye sthitam

---

88.69

सर्वं शुश्राव सगरो मुखादौर्वस्य धीमतः। तेषां तु कथितं किंचिदुद्धृत्य द्विजसत्तमाः

sarvaṃ śuśrāva sagaro mukhādaurvasya dhīmataḥ| teṣāṃ tu kathitaṃ kiṃciduddhṛtya dvijasattamāḥ

---

88.70

विष्णुधर्मोत्तरे पूर्वं मया रहसि भाषितम्। राजनीति सदाचारं वेदवेदाङ्गसङ्गतम्

viṣṇudharmottare pūrvaṃ mayā rahasi bhāṣitam| rājanīti sadācāraṃ vedavedāṅgasaṅgatam

---

88.71

रहस्यं सततं विष्णोर्विक्ष्ध्वं द्विजसत्तमाः। यच्चान्नदितमन्यत्र गदितं वा ससंशयम्

rahasyaṃ satataṃ viṣṇorvikṣdhvaṃ dvijasattamāḥ| yaccānnaditamanyatra gaditaṃ vā sasaṃśayam

---

88.72

संशयच्छेदनं तेषु युष्मभ्यं कथितं द्विजाः। अनुक्तसंशयच्छेदि पुराणं कालिकाह्वयम्। योऽभ्यसेत् सततं विप्रः स वेदानां फलं लभेत्

saṃśayacchedanaṃ teṣu yuṣmabhyaṃ kathitaṃ dvijāḥ| anuktasaṃśayacchedi purāṇaṃ kālikāhvayam| yo'bhyaset satataṃ vipraḥ sa vedānāṃ phalaṃ labhet

---

88

इति श्रीकालिकापुराणे अष्टाशीतितमोऽध्यायः

iti śrīkālikāpurāṇe aṣṭāśītitamo'dhyāyaḥ

89.1

ऋषय ऊचुः।। संक्षेपतः सदाचारो विशेषो राजनीतिषु। श्रुतस्त्वद्वचनादौर्वः सगराय यथोक्तवान्

ṛṣaya ūcuḥ|| saṃkṣepataḥ sadācāro viśeṣo rājanītiṣu| śrutastvadvacanādaurvaḥ sagarāya yathoktavān

---

89.2

विष्णुधर्मोत्तरे तन्त्रे बाहुल्यं सर्वतः पुनः। द्रष्टव्यस्तु सराचारो द्रष्टव्यास्ते प्रसादतः

viṣṇudharmottare tantre bāhulyaṃ sarvataḥ punaḥ| draṣṭavyastu sarācāro draṣṭavyāste prasādataḥ

---

89.3

भूयो नः संशयो योऽस्ति तदनुक्तं त्वया पुरा। छिन्धि विप्रेन्द्र पृच्छामः परं कौतूहलं हि नः

bhūyo naḥ saṃśayo yo'sti tadanuktaṃ tvayā purā| chindhi viprendra pṛcchāmaḥ paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ

---

89.4

अपुत्रस्य गतिर्नास्ति श्रूयते वेदलोकयोः। वेतालभैरवौ यातौ पुरा वै तपसे गिरिम्

aputrasya gatirnāsti śrūyate vedalokayoḥ| vetālabhairavau yātau purā vai tapase girim

---

89.5

पूर्वस्त्वकृतदरौ तौ तयोः पुत्रा न च श्रुताः। न जाता अथवा जाता यदि नाना द्विजोत्तम। तेषां तु सम्यगिच्छामि श्रोतुं स स्थानमुत्तमम्

pūrvastvakṛtadarau tau tayoḥ putrā na ca śrutāḥ| na jātā athavā jātā yadi nānā dvijottama| teṣāṃ tu samyagicchāmi śrotuṃ sa sthānamuttamam

---

89.6

मार्कण्डेय उवाच।। अपुत्रस्य गतिर्नास्ति निश्चितं चेति सत्तमाः। स्वपुत्रैर्भ्रातृपुत्रैर्वा पुत्रवन्तो हि स्वर्गताः

mārkaṇḍeya uvāca|| aputrasya gatirnāsti niścitaṃ ceti sattamāḥ| svaputrairbhrātṛputrairvā putravanto hi svargatāḥ

---

89.7

जातापत्यौ च तौ विप्रा धीरौ वेतालभैरवौ। तयोर्वंशान् प्रवक्ष्यामि श्रृण्वन्तु च महर्षयः

jātāpatyau ca tau viprā dhīrau vetālabhairavau| tayorvaṃśān pravakṣyāmi śrṛṇvantu ca maharṣayaḥ

---

89.8

सम्यक् सिद्धिमवाप्यैव यदा वेतालभैरवौ। हरस्य मन्दिरं प्राप्तौ कैलासं प्रतिहर्षितौ

samyak siddhimavāpyaiva yadā vetālabhairavau| harasya mandiraṃ prāptau kailāsaṃ pratiharṣitau

---

89.9

तदा हरस्य वचनान्नन्दी तौ रहसि द्वजाः। प्राहेदं वचनं तथ्यं सान्त्वयन्निवं बोधकृत्

tadā harasya vacanānnandī tau rahasi dvajāḥ| prāhedaṃ vacanaṃ tathyaṃ sāntvayannivaṃ bodhakṛt

---

89.10

नन्द्युवाच।। अपुत्रौ पूत्रजनने भवन्तौ शङ्करात्मजौ। यततां जातपुत्रस्य सर्वत्र सुलभा गतिः

nandyuvāca|| aputrau pūtrajanane bhavantau śaṅkarātmajau| yatatāṃ jātaputrasya sarvatra sulabhā gatiḥ

---

89.11

पुन्नाम नरकं पुत्रविहीनः परिपश्यति। न तपोभिर्न धर्मेण तन्मोचयितुमीश्वरः

punnāma narakaṃ putravihīnaḥ paripaśyati| na tapobhirna dharmeṇa tanmocayitumīśvaraḥ

---

89.12

केवलात् पुत्रजननात् तस्मान्मोक्षः प्रजायते। तदुत्पादयतां पुत्रं भवन्तौ देवयोनिषु

kevalāt putrajananāt tasmānmokṣaḥ prajāyate| tadutpādayatāṃ putraṃ bhavantau devayoniṣu

---

89.13

अमर्त्यता तु युवयोः क्षोरपानादजायत। कात्यायन्यास्ततः पुत्रानमर्त्याः स्वसमा यतः

amartyatā tu yuvayoḥ kṣorapānādajāyata| kātyāyanyāstataḥ putrānamartyāḥ svasamā yataḥ

---

89.14

तस्माद् यथा तथा पुत्रानुत्पाद्य सुरयोनिषु। प्रियौ भवन्तौ शिवयोर्भवनं न चिरादिति

tasmād yathā tathā putrānutpādya surayoniṣu| priyau bhavantau śivayorbhavanaṃ na cirāditi

---

89.15

मार्कण्डेय उवाच।। तस्येति वचनं श्रुत्वा नन्दिनः प्रीतमानसौ। एवमेव करिष्यावो नन्दिनं चेत्यभाषताम्

mārkaṇḍeya uvāca|| tasyeti vacanaṃ śrutvā nandinaḥ prītamānasau| evameva kariṣyāvo nandinaṃ cetyabhāṣatām

---

89.16

ततस्तौ सततं कृत्वा नन्दिनौ वचनं हृदि। अचेष्टतां स्वपुत्रार्थे व्रजन्तौ तावितस्ततः

tatastau satataṃ kṛtvā nandinau vacanaṃ hṛdi| aceṣṭatāṃ svaputrārthe vrajantau tāvitastataḥ

---

89.17

अथैकदा भैरवोऽसौ उर्वशीमप्सरोवराम्। हिमवत्-पर्वतप्रस्थे ददर्श सुमनोहराम्

athaikadā bhairavo'sau urvaśīmapsarovarām| himavat-parvataprasthe dadarśa sumanoharām

---

89.18

अथ तां कामुको भूत्वा ययाचे सुरतोत्सवम्। वेश्याभावाच्च सुप्रीता सा यथेच्छमुवाच तम्

atha tāṃ kāmuko bhūtvā yayāce suratotsavam| veśyābhāvācca suprītā sā yathecchamuvāca tam

---

89.19

ततस्तस्यां भैरवस्तु चकार सुरतोत्सवम्। प्रीतायामुर्वशीदेव्यां सुप्रीतोऽभूच्च केलिभिः

tatastasyāṃ bhairavastu cakāra suratotsavam| prītāyāmurvaśīdevyāṃ suprīto'bhūcca kelibhiḥ

---

89.20

सुप्रीतायामथोर्वश्यां तेजोंभिर्भैरवस्य तु। सद्योजातोऽभवत् पुत्रो बालसूर्यसमप्रभः

suprītāyāmathorvaśyāṃ tejoṃbhirbhairavasya tu| sadyojāto'bhavat putro bālasūryasamaprabhaḥ

---

89.21

तं तु पुत्र परित्यज्य ययौ स्वस्थानमुर्वशी। आदाय तनयं पश्चाद् भैरवः स्वपदं ययौ

taṃ tu putra parityajya yayau svasthānamurvaśī| ādāya tanayaṃ paścād bhairavaḥ svapadaṃ yayau

---

89.22

संस्कृत्य तनयं तं तु भैरवो मोदसंयुतः। सुवेशमिति तन्नाम चकार सगणाधिपः

saṃskṛtya tanayaṃ taṃ tu bhairavo modasaṃyutaḥ| suveśamiti tannāma cakāra sagaṇādhipaḥ

---

89.23

अथ तं जातवयसं शक्रसूर्यसमप्रभम्। विद्याधराधिपत्ये कु सुवेशमभ्यषेचयत्

atha taṃ jātavayasaṃ śakrasūryasamaprabham| vidyādharādhipatye ku suveśamabhyaṣecayat

---

89.24

स तु विद्याधराध्यक्षस्तनयामतिसुन्दरीम्। येमे गन्धर्वराजस्य धृतराष्ट्राह्वयस्य च

sa tu vidyādharādhyakṣastanayāmatisundarīm| yeme gandharvarājasya dhṛtarāṣṭrāhvayasya ca

---

89.25

तस्यां तस्य सुतो जज्ञे रुरुर्न्नाम मनोहरः। रुरोस्तु तनयो बाहुर्मैनाक्यामभ्यजायत

tasyāṃ tasya suto jajñe rururnnāma manoharaḥ| rurostu tanayo bāhurmainākyāmabhyajāyata

---

89.26

बाहोस्तु पुत्राश्चत्वारस्तपनोऽङ्गद ईश्वरः। कुमुदोऽभूत् कनीयांस्तु चार्वत्यां तु मनोहरः

bāhostu putrāścatvārastapano'ṅgada īśvaraḥ| kumudo'bhūt kanīyāṃstu cārvatyāṃ tu manoharaḥ

---

89.27

कुमदस्य सुतो जज्ञे देवसेनो महाबलः। स देवसेनः पृथिवीमवतीर्य मनोहरः

kumadasya suto jajñe devaseno mahābalaḥ| sa devasenaḥ pṛthivīmavatīrya manoharaḥ

---

89.28

मान्धातुर्यौ वनाश्वस्य तनयां केशिनीं मुहुः। वरयामास भार्यार्थे मृद्वङ्गीमप्सरः समाम्

māndhāturyau vanāśvasya tanayāṃ keśinīṃ muhuḥ| varayāmāsa bhāryārthe mṛdvaṅgīmapsaraḥ samām

---

89.29

यौवनाश्वोऽपि मान्धाता शक्रस्य वचनाद् ददौ। केशिनीं तनयां स्वीयां देवसेनाय वाञ्छया

yauvanāśvo'pi māndhātā śakrasya vacanād dadau| keśinīṃ tanayāṃ svīyāṃ devasenāya vāñchayā

---

89.30

केशिनीमुपयम्या देवसेनस्तया सह। वाराणस्यां शम्भुपुर्यां हरमाराधयच्छिवम्

keśinīmupayamyā devasenastayā saha| vārāṇasyāṃ śambhupuryāṃ haramārādhayacchivam

---

89.31

आराधितो हरः प्रीतस्तस्येष्टं प्रददौ वरम्। सोऽप्याददे हरात् तस्मादिष्टमेव वरत्रयम्

ārādhito haraḥ prītastasyeṣṭaṃ pradadau varam| so'pyādade harāt tasmādiṣṭameva varatrayam

---

89.32

यावच्च सूर्यो भविता तावत् स्थास्यति संततिः। अस्यामेव नगय्र्यां ये मद्वंशस्यापि राजता

yāvacca sūryo bhavitā tāvat sthāsyati saṃtatiḥ| asyāmeva nagayryāṃ ye madvaṃśasyāpi rājatā

---

89.33

प्रसन्नो मम वंशे त्वं नित्यमेव भविष्यसि। इत्यादाय वरं सोऽपि देवसेनो महाकृती

prasanno mama vaṃśe tvaṃ nityameva bhaviṣyasi| ityādāya varaṃ so'pi devaseno mahākṛtī

---

89.34

शङ्करस्य प्रसादेन चिरं तां बुभुजे पुरीम्। देवसेनोऽथ केशिन्यां जनयामास पुत्रकान्

śaṅkarasya prasādena ciraṃ tāṃ bubhuje purīm| devaseno'tha keśinyāṃ janayāmāsa putrakān

---

89.35

यूयं शृणुत सप्तैतान्नामतः कीर्तितांस्तथा। सुमना वसुदानश्च ऋतुघृग् यवनः कृती

yūyaṃ śṛṇuta saptaitānnāmataḥ kīrtitāṃstathā| sumanā vasudānaśca ṛtughṛg yavanaḥ kṛtī

---

89.36

नीलो विवेकी ह्येते वै सर्वशास्त्रविशारदाः। सर्वे वंशकराः पुत्रा देवसेनस्य सत्तमाः

nīlo vivekī hyete vai sarvaśāstraviśāradāḥ| sarve vaṃśakarāḥ putrā devasenasya sattamāḥ

---

89.37

अथ काले तु संप्राप्ते देवसेनोऽपि भार्यया। पुत्रेष राज्यं निःक्षिप्य यातो विद्याधरक्षयम्

atha kāle tu saṃprāpte devaseno'pi bhāryayā| putreṣa rājyaṃ niḥkṣipya yāto vidyādharakṣayam

---

89.38

ततस्ते तस्य तनयाः कृत्वा सुतनसं नृपम्। वसुदानादयः सर्वे बुभुजुश्चोत्तमां श्रियम्

tataste tasya tanayāḥ kṛtvā sutanasaṃ nṛpam| vasudānādayaḥ sarve bubhujuścottamāṃ śriyam

---

89.39

जाताः सुमनसः पुत्रास्त्रयः शूरा महाबलाः। सुमतिश्च विरूपश्च सत्यः शास्त्रार्थपारगाः

jātāḥ sumanasaḥ putrāstrayaḥ śūrā mahābalāḥ| sumatiśca virūpaśca satyaḥ śāstrārthapāragāḥ

---

89.40

सुमतेरभवत् कन्या सुतः सत्यस्य डिण्डिमः। विरूपस्याभवद् गाधर्गाधेर्मित्रोऽभवत् सुतः

sumaterabhavat kanyā sutaḥ satyasya ḍiṇḍimaḥ| virūpasyābhavad gādhargādhermitro'bhavat sutaḥ

---

89.41

तेषां कल्पोऽभवद्राजा कल्पातु तु विजयोऽभवत्। यो विजित्य क्षितिं सर्वां पार्थिवान् भूरितेजसः

teṣāṃ kalpo'bhavadrājā kalpātu tu vijayo'bhavat| yo vijitya kṣitiṃ sarvāṃ pārthivān bhūritejasaḥ

---

89.42

शक्रस्यानुमते चक्रे खाण्डवं शतयोजनम्। यत् सव्यसाची ह्यदहत् पाण्डुपुत्रः प्रतापवान्। आवहत् परमां प्रीतिं ज्वलनस्य महात्मनः

śakrasyānumate cakre khāṇḍavaṃ śatayojanam| yat savyasācī hyadahat pāṇḍuputraḥ pratāpavān| āvahat paramāṃ prītiṃ jvalanasya mahātmanaḥ

---

89.43

ऋषय ऊचु:।। कथं स खाण्डवं चक्रे विजयः शतयोजनम्। तद् वयं श्रोतुमिच्छामः कथयस्य तपोधन

ṛṣaya ūcu:|| kathaṃ sa khāṇḍavaṃ cakre vijayaḥ śatayojanam| tad vayaṃ śrotumicchāmaḥ kathayasya tapodhana

---

89.44

मार्कण्डेय उवाच।। सोमवंशेऽभवद्राजा महाबलपराक्रमः। धीरः सुदर्शनो नाम चारुरूपः प्रतापवान्

mārkaṇḍeya uvāca|| somavaṃśe'bhavadrājā mahābalaparākramaḥ| dhīraḥ sudarśano nāma cārurūpaḥ pratāpavān

---

89.45

स वै हिमवतो नातिदूरे भङ्क्त्वा महावनम्। सिंहान् व्याघ्रान् समुत्सार्य क्वचिच्चापि तपोधनान्

sa vai himavato nātidūre bhaṅktvā mahāvanam| siṃhān vyāghrān samutsārya kvaciccāpi tapodhanān

---

89.46

खाण्डवीं नाम नगरीमकरीत् तत्र शोभनाम्। त्रिंशद्योजन विस्तीर्णामायतां शतयोजनाम्

khāṇḍavīṃ nāma nagarīmakarīt tatra śobhanām| triṃśadyojana vistīrṇāmāyatāṃ śatayojanām

---

89.47

उच्चप्राकारसंयुक्तां साट्टालम्बुदतोरणाम्। निम्नाभिरतिदीर्घाभिः परिखाभिः समावृताम्

uccaprākārasaṃyuktāṃ sāṭṭālambudatoraṇām| nimnābhiratidīrghābhiḥ parikhābhiḥ samāvṛtām

---

89.48

अघृष्यामपरैर्वीरैर्नानाजनसमावृताम्। दीर्घिकाभिश्चोपवनैर्बहुभिश्चाप्सरोगणैः

aghṛṣyāmaparairvīrairnānājanasamāvṛtām| dīrghikābhiścopavanairbahubhiścāpsarogaṇaiḥ

---

89.49

आकीर्णां च तथारामैरुत्तमैरपि मानवैः। सोत्सवाः सततं यत्र जना देवान् दिवि स्थितान्

ākīrṇāṃ ca tathārāmairuttamairapi mānavaiḥ| sotsavāḥ satataṃ yatra janā devān divi sthitān

---

89.50

स्पर्धन्ते स्म मुदा युक्ता आद्या-भोगसमन्विताः। स वै सुदर्शनो राजा खात्वा भूमिं विदार्य च

spardhante sma mudā yuktā ādyā-bhogasamanvitāḥ| sa vai sudarśano rājā khātvā bhūmiṃ vidārya ca

---

89.51

गङ्गां कनखलां देवीं वाहयामास खाण्डवीम्। संप्लाव्याखाण्डवीमध्यं तेन खातैश्च वर्त्मभिः

gaṅgāṃ kanakhalāṃ devīṃ vāhayāmāsa khāṇḍavīm| saṃplāvyākhāṇḍavīmadhyaṃ tena khātaiśca vartmabhiḥ

---

89.52

वक्रानुवक्रगा भूत्वा याति सीतां नदीं प्रति। स जित्वा सकलान् भूपान् वित्तान्याहृदय भूरिशः

vakrānuvakragā bhūtvā yāti sītāṃ nadīṃ prati| sa jitvā sakalān bhūpān vittānyāhṛdaya bhūriśaḥ

---

89.53

वशीचकार खाण्डव्यां मध्ये रत्नैरनेकशः। अन्येषां नगरेभ्यस्तु जनानानीय भूपतिः

vaśīcakāra khāṇḍavyāṃ madhye ratnairanekaśaḥ| anyeṣāṃ nagarebhyastu janānānīya bhūpatiḥ

---

89.54

खाण्डव्यां वासयामास हठादपि सुदर्शनः। देवदानवगन्धर्वाञ् जित्वा जित्वा युधा कृती

khāṇḍavyāṃ vāsayāmāsa haṭhādapi sudarśanaḥ| devadānavagandharvāñ jitvā jitvā yudhā kṛtī

---

89.55

देववृक्षं देवरत्नं देवीं चापि तथौषधिम्। खाण्डव्यां रोपयामास स भूपालः सुदर्शनः

devavṛkṣaṃ devaratnaṃ devīṃ cāpi tathauṣadhim| khāṇḍavyāṃ ropayāmāsa sa bhūpālaḥ sudarśanaḥ

---

89.56

विष्णुस्तोऽपि वै विष्णुर्नृपतिं तं सुदर्शनम्। कृतापकारं च बहुधा देवानां च तथा नृणाम्

viṣṇusto'pi vai viṣṇurnṛpatiṃ taṃ sudarśanam| kṛtāpakāraṃ ca bahudhā devānāṃ ca tathā nṛṇām

---

89.57

वाराणसीपतिं वीरं विजयं जयशालिनम्। युद्धाय कृतसाचिव्यं तद्वैरे समयोजयत्

vārāṇasīpatiṃ vīraṃ vijayaṃ jayaśālinam| yuddhāya kṛtasācivyaṃ tadvaire samayojayat

---

89.58

विजयो विवरं प्राप्य महाबलपराक्रमः। सुदर्शनस्य नृपतेरवस्कन्दमथाकरोत्

vijayo vivaraṃ prāpya mahābalaparākramaḥ| sudarśanasya nṛpateravaskandamathākarot

---

89.59

नासहत् स ह्यवस्कन्दं विजयस्य सुदर्शनः। चतुरङ्गबलेनाशु युद्धायाभिमुखोऽभवत्

nāsahat sa hyavaskandaṃ vijayasya sudarśanaḥ| caturaṅgabalenāśu yuddhāyābhimukho'bhavat

---

89.60

विजयो रथमारुह्य नियोज्य चतुरङ्गिणीम्। ततः सुदर्शनं योद्धुं सम्मुखोऽभवदञ्जसा

vijayo rathamāruhya niyojya caturaṅgiṇīm| tataḥ sudarśanaṃ yoddhuṃ sammukho'bhavadañjasā

---

89.61

तदा महायुद्धमासीद्विजयेन महात्मना। सुदर्शनस्य नृपतेर्वृत्रवासवयोर्यथा

tadā mahāyuddhamāsīdvijayena mahātmanā| sudarśanasya nṛpatervṛtravāsavayoryathā

---

89.62

सुदर्शनस्य सेनानां रुमण्वान्नाम वीर्यवान्। कांचनं रथमारुह्य विजयसंमुखोऽभ्ययात्

sudarśanasya senānāṃ rumaṇvānnāma vīryavān| kāṃcanaṃ rathamāruhya vijayasaṃmukho'bhyayāt

---

89.63

अक्षौहिण्यस्तु सप्तास्य परिवार्य समन्ततः। व्यधमत्तां शत्रिसेनां यावतीमुद्यतायुधः

akṣauhiṇyastu saptāsya parivārya samantataḥ| vyadhamattāṃ śatrisenāṃ yāvatīmudyatāyudhaḥ

---

89.64

विजयस्य च सेनानीः सञ्जयः स रिपुञ्जयः। नागानीकेन जग्राह रुमण्वन्तं ससैनिकम्

vijayasya ca senānīḥ sañjayaḥ sa ripuñjayaḥ| nāgānīkena jagrāha rumaṇvantaṃ sasainikam

---

89.65

तयोर्महदभूद् युद्धं सेनान्योर्वीरयोर्महत्। ववर्ष शरवर्षेण रुमण्वानथ संजयम्

tayormahadabhūd yuddhaṃ senānyorvīrayormahat| vavarṣa śaravarṣeṇa rumaṇvānatha saṃjayam

---

89.66

कुर्वंश्चापि महानादं गजं दृष्ट्वैव केशरी। रुमण्वानथ विशत्या बा णैर्विध्वाथ सञ्जयम्

kurvaṃścāpi mahānādaṃ gajaṃ dṛṣṭvaiva keśarī| rumaṇvānatha viśatyā bā ṇairvidhvātha sañjayam

---

89.67

क्षुरप्रेण धनुस्तस्य चिच्छेद कृतहस्तवत। सोऽपि कार्मुकमादाय तदाऽन्यत् संजयस्त्रिभिः

kṣurapreṇa dhanustasya ciccheda kṛtahastavata| so'pi kārmukamādāya tadā'nyat saṃjayastribhiḥ

---

89.68

बाणैर्विव्याध भल्लेन धनुश्चिच्छेद तत्क्षणात्। शतान्यष्टौ च नागानां सहस्राणि च पंचषट्

bāṇairvivyādha bhallena dhanuściccheda tatkṣaṇāt| śatānyaṣṭau ca nāgānāṃ sahasrāṇi ca paṃcaṣaṭ

---

89.69

पत्तीनां वाजिनां त्रीणि सहस्राणि समन्ततः। संजयो निर्जघानाशु बाणवर्षैः सुदारुणैः

pattīnāṃ vājināṃ trīṇi sahasrāṇi samantataḥ| saṃjayo nirjaghānāśu bāṇavarṣaiḥ sudāruṇaiḥ

---

89.70

अथान्यद् धनुरादाय रुमण्वान् कुपितो भृशम्। भल्लेन सारथेरस्य शिरः कायादपाहरत्

athānyad dhanurādāya rumaṇvān kupito bhṛśam| bhallena sāratherasya śiraḥ kāyādapāharat

---

89.71

हयांश्चास्य चतुर्भिंस्तु बाणैर्निन्ये यमक्षयम्। चतुरः पंचभिर्बाणैरविध्यच्चापि शञ्जयम्

hayāṃścāsya caturbhiṃstu bāṇairninye yamakṣayam| caturaḥ paṃcabhirbāṇairavidhyaccāpi śañjayam

---

89.72

संजयोऽप्यतिवेगेन गदामादाय तत् क्षणात्। अवतीर्य रथोपस्थाद्रुमण्वन्तमधावत

saṃjayo'pyativegena gadāmādāya tat kṣaṇāt| avatīrya rathopasthādrumaṇvantamadhāvata

---

89.73

स धावन्तं सञ्जयं तं रुमण्वान् द्रुतहस्तवत्। शरवर्षेण सञ्छाद्य वारयामास संजयम्

sa dhāvantaṃ sañjayaṃ taṃ rumaṇvān drutahastavat| śaravarṣeṇa sañchādya vārayāmāsa saṃjayam

---

89.74

गदाया भ्रामणेनासौ निवार्य शरवर्षणम्। आससाद रुमण्वन्तं केसरीव महागजम्

gadāyā bhrāmaṇenāsau nivārya śaravarṣaṇam| āsasāda rumaṇvantaṃ kesarīva mahāgajam

---

89.75

आसाद्य तां गदां गुर्वीमाविध्यातीव सञ्जयः। एकेनैव प्रहारेण सरथं तं व्यपोथयत्

āsādya tāṃ gadāṃ gurvīmāvidhyātīva sañjayaḥ| ekenaiva prahāreṇa sarathaṃ taṃ vyapothayat

---

89.76

स पपात महावीरः पृथिव्यां गदया हतः। वज्रहतो यथा शालः प्रफुल्लो वनमध्यगः

sa papāta mahāvīraḥ pṛthivyāṃ gadayā hataḥ| vajrahato yathā śālaḥ praphullo vanamadhyagaḥ

---

89.77

रुमण्वन्तं निपतितं दृष्ट्वा राजा सुदर्शनः। शोक-कोपसमाविष्टः सधूम इव पावकः

rumaṇvantaṃ nipatitaṃ dṛṣṭvā rājā sudarśanaḥ| śoka-kopasamāviṣṭaḥ sadhūma iva pāvakaḥ

---

89.78

जज्वालाकुलदेहोऽपि क्रोधेनातीव संयुतः। आरुह्य जवनैरश्वैर्युक्तं वैयाघ्रकृत्तिना

jajvālākuladeho'pi krodhenātīva saṃyutaḥ| āruhya javanairaśvairyuktaṃ vaiyāghrakṛttinā

---

89.79

रथं कांचन-चित्रांगं सिंहध्वज-विभूषितम्। आमुक्तो धनुरादाय विस्फार्य च पुनः पुनः

rathaṃ kāṃcana-citrāṃgaṃ siṃhadhvaja-vibhūṣitam| āmukto dhanurādāya visphārya ca punaḥ punaḥ

---

89.80

ससैन्यः सञ्जयं राजा समाद्रवत वेगवान्। अथास्य निशितैः शस्त्रैः सेनामग्रगतां भृशम्

sasainyaḥ sañjayaṃ rājā samādravata vegavān| athāsya niśitaiḥ śastraiḥ senāmagragatāṃ bhṛśam

---

89.81

न्यहनत् सकलां राजा मृगानिव मृगाधिपः। एकामक्षौहिणीमग्रगामिनीं विपुलौजसाम्

nyahanat sakalāṃ rājā mṛgāniva mṛgādhipaḥ| ekāmakṣauhiṇīmagragāminīṃ vipulaujasām

---

89.82

क्रोशद्वयेन न्यहनत् तामंसीव दिवाकरः। हत्वा चाक्षोहिणीमेकामासाद्य संजयं नृपः

krośadvayena nyahanat tāmaṃsīva divākaraḥ| hatvā cākṣohiṇīmekāmāsādya saṃjayaṃ nṛpaḥ

---

89.83

बाणैः षष्ट्वा तु विव्याध ध्वजमेकेन चिच्छिदे। संजयोऽप्यथ विंशत्या हृदि विद्ध्वा सुदर्शनम्

bāṇaiḥ ṣaṣṭvā tu vivyādha dhvajamekena cicchide| saṃjayo'pyatha viṃśatyā hṛdi viddhvā sudarśanam

---

89.84

ललाटे त्वेकबाणेन प्राविध्यत् कृतहस्तवत्। क्षुरप्रेणास्य कोदण्डं छित्त्वा राज्ञः प्रतापवान्

lalāṭe tvekabāṇena prāvidhyat kṛtahastavat| kṣurapreṇāsya kodaṇḍaṃ chittvā rājñaḥ pratāpavān

---

89.85

सारथिं दशभिर्बाणैः पुनर्विव्याध सञ्जयः। कोदण्डमन्यमादाय तदा राजा सुदर्शनः

sārathiṃ daśabhirbāṇaiḥ punarvivyādha sañjayaḥ| kodaṇḍamanyamādāya tadā rājā sudarśanaḥ

---

89.86

शरवर्षेण तीव्रेण ववर्षातीव सञ्जयम्। तयोर्महद्भूद् युद्धं मुनिविस्मयकारकम्

śaravarṣeṇa tīvreṇa vavarṣātīva sañjayam| tayormahadbhūd yuddhaṃ munivismayakārakam

---

89.87

शस्त्रैरस्त्रैर्भृशं तीक्ष्णैर्बलिवासवयोरिव। ततः सुदर्शनो राजा भल्लेनास्य दृढं धनुः

śastrairastrairbhṛśaṃ tīkṣṇairbalivāsavayoriva| tataḥ sudarśano rājā bhallenāsya dṛḍhaṃ dhanuḥ

---

89.88

चिच्छेद सारथिं चास्य जघान निशितैः शरैः। स्वयं संयम्य वाहान् स सञ्जयः परवीरहा

ciccheda sārathiṃ cāsya jaghāna niśitaiḥ śaraiḥ| svayaṃ saṃyamya vāhān sa sañjayaḥ paravīrahā

---

89.89

धनुरन्यत् समादाय परिवार्य सुदर्शनम्। विव्याध दशभिर्बाणैर्धनुरप्यच्छिनद् दृढम्

dhanuranyat samādāya parivārya sudarśanam| vivyādha daśabhirbāṇairdhanurapyacchinad dṛḍham

---

89.90

शरासनान्तरं राजा समादाय सुदर्शनः। सञ्जयस्य चतुर्वाहाञ्छरैर्निन्ये यमक्षयम्

śarāsanāntaraṃ rājā samādāya sudarśanaḥ| sañjayasya caturvāhāñcharairninye yamakṣayam

---

89.91

मुष्टौ धनुश्च चिच्छेद तं च विव्याध पंचभिः। विरथश्छिन्नवाहश्च सञ्जयः खड्गचर्मणी

muṣṭau dhanuśca ciccheda taṃ ca vivyādha paṃcabhiḥ| virathaśchinnavāhaśca sañjayaḥ khaḍgacarmaṇī

---

89.92

आदाय सम्मुखं राज्ञोऽभ्यद्रवत् कुपितो भृशम्। तस्य चापं ततः खड्गं क्षुरप्रेण सुदर्शनः

ādāya sammukhaṃ rājño'bhyadravat kupito bhṛśam| tasya cāpaṃ tataḥ khaḍgaṃ kṣurapreṇa sudarśanaḥ

---

89.93

द्विधा चिच्छेद भल्लेन चर्म चाप्यच्छिनत्तदा। अथ द्रुतं तदोपेत्य सञ्ञयः स्यन्दनोत्तमम्

dvidhā ciccheda bhallena carma cāpyacchinattadā| atha drutaṃ tadopetya saññayaḥ syandanottamam

---

89.94

सुदर्शनस्य सूतं तु कराभ्यां पातयत् क्षितौ। रथाभ्याशे गतस्यास्य सञ्जयस्य सुदर्शनः

sudarśanasya sūtaṃ tu karābhyāṃ pātayat kṣitau| rathābhyāśe gatasyāsya sañjayasya sudarśanaḥ

---

89.95

शिरश्चिच्छेद खड्गेन ततोऽसौ न्यपतद् भुवि। स पपात तदा तस्य रथाभ्याशे महाबलः

śiraściccheda khaḍgena tato'sau nyapatad bhuvi| sa papāta tadā tasya rathābhyāśe mahābalaḥ

---

89.96

कृत्तः परशुनाऽरण्ये पुष्पितः शालवृक्षवत्। सञ्जयं पतितं दृष्ट्वा विजयः क्रोधमूर्च्छितः

kṛttaḥ paraśunā'raṇye puṣpitaḥ śālavṛkṣavat| sañjayaṃ patitaṃ dṛṣṭvā vijayaḥ krodhamūrcchitaḥ

---

89.97

महता शङ्खनादेन नादयंस्तु नभःस्थलम्। रथेन स्वर्णचित्रेण व्याघ्रचर्मविराजिना

mahatā śaṅkhanādena nādayaṃstu nabhaḥsthalam| rathena svarṇacitreṇa vyāghracarmavirājinā

---

89.98

केतुना वृषभेणाथ योजनार्धोच्छ्रितेन च। नादयन् ककुभः सर्वा रथौघपरिवेष्टितः

ketunā vṛṣabheṇātha yojanārdhocchritena ca| nādayan kakubhaḥ sarvā rathaughapariveṣṭitaḥ

---

89.99

विमुञ्चञ्छरवर्षाणि ससाद च सुदर्शनम्। आसाद्य तं नृपं भूपो विजयः परवीरहा

vimuñcañcharavarṣāṇi sasāda ca sudarśanam| āsādya taṃ nṛpaṃ bhūpo vijayaḥ paravīrahā

---

89.100

हृदि विद्ध्वा त्रिभिर्बाणैस्तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत्। सुदर्शनोऽपि विजयं नदन्तं कुंजरोपमम्

hṛdi viddhvā tribhirbāṇaistiṣṭhatiṣṭheti cābravīt| sudarśano'pi vijayaṃ nadantaṃ kuṃjaropamam

---

89.101

दशभिर्निशितैर्बाणैर्विद्ध्वा चिच्छेद तद्धनुः। अथैनं छिन्नधन्वानं जत्रुदेशे त्रिभिः शरैः

daśabhirniśitairbāṇairviddhvā ciccheda taddhanuḥ| athainaṃ chinnadhanvānaṃ jatrudeśe tribhiḥ śaraiḥ

---

89.102

निर्भिद्याथ महानादं ननाद स सुदर्शनः। सोऽन्यद्धनुः समादाय कंकपत्रैस्त्रिभिः शरैः

nirbhidyātha mahānādaṃ nanāda sa sudarśanaḥ| so'nyaddhanuḥ samādāya kaṃkapatraistribhiḥ śaraiḥ

---

89.103

विव्याध हृदये वीरो विजयोऽपि सुदर्शनम्। ततस्तन्नृपमुद्दिश्य महाशक्तिं सुदीपिताम्

vivyādha hṛdaye vīro vijayo'pi sudarśanam| tatastannṛpamuddiśya mahāśaktiṃ sudīpitām

---

89.104

नागकन्यां कोपयुक्तां लेलिहानामिवातुलाम्। स्वर्णदण्डां सुतीक्ष्णाग्रां तैलधौतां सुनिर्मलाम्

nāgakanyāṃ kopayuktāṃ lelihānāmivātulām| svarṇadaṇḍāṃ sutīkṣṇāgrāṃ tailadhautāṃ sunirmalām

---

89.105

समुद्यम्याथाचिक्षेप विजयः शात्रवं प्रति। सुदर्शनस्य हृदयं सा शक्तिः प्रविवेश ह

samudyamyāthācikṣepa vijayaḥ śātravaṃ prati| sudarśanasya hṛdayaṃ sā śaktiḥ praviveśa ha

---

89.106

स विह्वलो रथोपस्थे ह्यधोवक्त्र उपाविशत्। तस्मिन् मोह-समापन्ने नृपतौ च सुदर्शने

sa vihvalo rathopasthe hyadhovaktra upāviśat| tasmin moha-samāpanne nṛpatau ca sudarśane

---

89.107

तस्याग्रतस्तथा पार्श्वे ये स्थितास्तत्र सैनिकाः। तान् सर्वानहनद्राजा क्षणमात्राद् द्विजोत्तमाः

tasyāgratastathā pārśve ye sthitāstatra sainikāḥ| tān sarvānahanadrājā kṣaṇamātrād dvijottamāḥ

---

89.108

रथान् दशसहस्राणि तावन्त्येव च दन्तिनाम्। पंचविंशहस्राणि वाजिनां च तरस्विनाम्

rathān daśasahasrāṇi tāvantyeva ca dantinām| paṃcaviṃśahasrāṇi vājināṃ ca tarasvinām

---

89.109

लक्षद्वयं तु पत्तीनां क्षणमात्रादपोथयत्। स तु लब्ध्वा ततः संज्ञां धनुरादाय वै दृढम्

lakṣadvayaṃ tu pattīnāṃ kṣaṇamātrādapothayat| sa tu labdhvā tataḥ saṃjñāṃ dhanurādāya vai dṛḍham

---

2.80.110

शरवर्षेण विजयं ववर्ष स सुदर्शनः। निवार्य शरवर्षेण विजयं तु सुदर्शनः

śaravarṣeṇa vijayaṃ vavarṣa sa sudarśanaḥ| nivārya śaravarṣeṇa vijayaṃ tu sudarśanaḥ

---

89.111

भल्लेन कार्मुकं सज्यं तस्य चिच्छेद तत्क्षणात्। सारथेस्तु शिरः कायाद् भल्लेनापाहरत् ततः

bhallena kārmukaṃ sajyaṃ tasya ciccheda tatkṣaṇāt| sārathestu śiraḥ kāyād bhallenāpāharat tataḥ

---

89.112

हयांश्च चतुरश्चास्य प्रेषयामास मृत्यवे। अथैवं विरथं भूपं दशभिः कङ्कपत्रिभिः

hayāṃśca caturaścāsya preṣayāmāsa mṛtyave| athaivaṃ virathaṃ bhūpaṃ daśabhiḥ kaṅkapatribhiḥ

---

89.113

विव्याध हृदये भूयो ननाद च सुदर्शनः। स च्छिन्नधन्वा विरथो गदामादाय वेगवान्

vivyādha hṛdaye bhūyo nanāda ca sudarśanaḥ| sa cchinnadhanvā viratho gadāmādāya vegavān

---

89.114

विजयो विजयाकाङ्क्षी सुदर्शनमधावत। आपतन्तं महावीरं बाणवर्षैः सुदर्शनः

vijayo vijayākāṅkṣī sudarśanamadhāvata| āpatantaṃ mahāvīraṃ bāṇavarṣaiḥ sudarśanaḥ

---

89.115

ववर्ष वर्षासु यथा वारिदः पृथिवीधरम्। विजयः शरवृष्टिं तां प्राच्छाद्य स्वशरेण वै

vavarṣa varṣāsu yathā vāridaḥ pṛthivīdharam| vijayaḥ śaravṛṣṭiṃ tāṃ prācchādya svaśareṇa vai

---

89.116

गदया तं रथारूढमाससाद उत तत्क्षणात्। आसाद्य तं महावीर्यं विजयोऽथ सुदर्शनम्

gadayā taṃ rathārūḍhamāsasāda uta tatkṣaṇāt| āsādya taṃ mahāvīryaṃ vijayo'tha sudarśanam

---

89.117

शीर्ष प्रहृत्य गदया पातयामास भूतले। गिरेः शृङ्गं यथा तुङ्गं वज्राशनिविदारितम्

śīrṣa prahṛtya gadayā pātayāmāsa bhūtale| gireḥ śṛṅgaṃ yathā tuṅgaṃ vajrāśanividāritam

---

89.118

तथा सुदर्शनो राजा दारितो गदयाऽपतत्। तस्मिन्निपतिते वीरे सेनाभिस्तस्य सैनिकाः

tathā sudarśano rājā dārito gadayā'patat| tasminnipatite vīre senābhistasya sainikāḥ

---

89.119

भयात् संप्राद्रवंस्तस्माद् दिशश्च प्रदिशस्तथा। नष्टेषु तस्य सैन्येषु विजयः खाण्डवीं पुरीम्

bhayāt saṃprādravaṃstasmād diśaśca pradiśastathā| naṣṭeṣu tasya sainyeṣu vijayaḥ khāṇḍavīṃ purīm

---

89.120

प्रविश्य ददृशे तत्र राशीभूतान् गिरीनिव। सुवर्णानां च रत्नानां संचयान् बहुशः पुनः

praviśya dadṛśe tatra rāśībhūtān girīniva| suvarṇānāṃ ca ratnānāṃ saṃcayān bahuśaḥ punaḥ

---

89.121

दृष्ट्वा सरांसि तत्रैष प्रफुल्लकमलानि च। हंसकारण्डवानादैर्नादितानि समन्ततः

dṛṣṭvā sarāṃsi tatraiṣa praphullakamalāni ca| haṃsakāraṇḍavānādairnāditāni samantataḥ

---

89.122

राशीन् सुवर्णरत्नानां पर्वतानिव विस्तृतान्। पुष्पितान् देववृक्षांश्च भ्रमद्भ्रमरभूषितान्

rāśīn suvarṇaratnānāṃ parvatāniva vistṛtān| puṣpitān devavṛkṣāṃśca bhramadbhramarabhūṣitān

---

89.123

प्रासादान् विपुलाञ्छुभ्रान् कैलाससदृशान् गजान्। प्रस्फुटांश्च सुगन्धाढ्यान् प्रतिगेहे व्यवस्थितान्

prāsādān vipulāñchubhrān kailāsasadṛśān gajān| prasphuṭāṃśca sugandhāḍhyān pratigehe vyavasthitān

---

89.124

उत्फुल्लनयनो राजा विजयः परवीरहा। मेनेऽमरावतीं तां तु पुरीम् क्षितिगतामिव

utphullanayano rājā vijayaḥ paravīrahā| mene'marāvatīṃ tāṃ tu purīm kṣitigatāmiva

---

89.125

तं वाक्षन्तं नरपतिं नगरीं तां सुरेश्वरः। समेत्य विजयं प्राह सान्त्वयन् श्लक्ष्णया गिरा

taṃ vākṣantaṃ narapatiṃ nagarīṃ tāṃ sureśvaraḥ| sametya vijayaṃ prāha sāntvayan ślakṣṇayā girā

---

89.126

इन्द्र उवाच।। राजन् महावनमिदमासीद् देवगणावृतम्। त च्च गन्धर्वयक्षाणां मुनीनां च मनोहरम्

indra uvāca|| rājan mahāvanamidamāsīd devagaṇāvṛtam| ta cca gandharvayakṣāṇāṃ munīnāṃ ca manoharam

---

89.127

सर्वानुत्सार्य देवादीन् मम चाप्यप्रिये रतः। भङ्क्त्वा वनमिदं गुह्यमुत्साद्य च तपोधनम्

sarvānutsārya devādīn mama cāpyapriye rataḥ| bhaṅktvā vanamidaṃ guhyamutsādya ca tapodhanam

---

89.128

खाण्डवीं नगरीं चक्रे हठाद्राजा सुदर्शनः। तदिदं पुनरेव त्वं वनं कुरु नरोत्तम

khāṇḍavīṃ nagarīṃ cakre haṭhādrājā sudarśanaḥ| tadidaṃ punareva tvaṃ vanaṃ kuru narottama

---

89.129

तत्राहं विहरिष्यामि तक्षकेण समं रहः। मुनीनां च तपः स्थानमतुलं ते प्रसादतः। भविष्यति च यक्षाणां किन्नराणां च पार्थिव

tatrāhaṃ vihariṣyāmi takṣakeṇa samaṃ rahaḥ| munīnāṃ ca tapaḥ sthānamatulaṃ te prasādataḥ| bhaviṣyati ca yakṣāṇāṃ kinnarāṇāṃ ca pārthiva

---

89.130

मार्कण्डेय उवाच।। एतच्छ्रत्वा वचस्तस्य शक्रस्य विजयस्तदा। वनमेवाकरोत् तान्तं खाण्डवी शक्रगौरवात्

mārkaṇḍeya uvāca|| etacchratvā vacastasya śakrasya vijayastadā| vanamevākarot tāntaṃ khāṇḍavī śakragauravāt

---

89.131

गच्छन्तु भो यथास्थानं प्रजाः सर्वा यथच्छया। येषां वाञ्छास्ति लोकानां मद्राज्यगमने पुनः

gacchantu bho yathāsthānaṃ prajāḥ sarvā yathacchayā| yeṣāṃ vāñchāsti lokānāṃ madrājyagamane punaḥ

---

89.132

वाराणसीं ते गच्छन्तु मयैव प्रतिपालिताम्। ततस्तस्य वचः श्रुत्वा जनाः केचिन्निजास्पदम्

vārāṇasīṃ te gacchantu mayaiva pratipālitām| tatastasya vacaḥ śrutvā janāḥ kecinnijāspadam

---

89.133

जग्मुर्वाराणसीं केचिद् विजयेनाभिपालिताम्। ततो धनानां तान् राशीन् रत्नानां च पृथक् पृथक्

jagmurvārāṇasīṃ kecid vijayenābhipālitām| tato dhanānāṃ tān rāśīn ratnānāṃ ca pṛthak pṛthak

---

89.134

मणीनां कनकानां च कुप्यानां विजयस्तथा। विविधैर्वारयामास पुरीं वारणसीं प्रति

maṇīnāṃ kanakānāṃ ca kupyānāṃ vijayastathā| vividhairvārayāmāsa purīṃ vāraṇasīṃ prati

---

89.135

गन्धर्वाणां च देवानां यदानीतं हठात् पुरा। रत्नदार्वादिकं यत् तु विजयं तत् प्रसाद्य च

gandharvāṇāṃ ca devānāṃ yadānītaṃ haṭhāt purā| ratnadārvādikaṃ yat tu vijayaṃ tat prasādya ca

---

89.136

तैस्तैर्नीतं च खाण्डव्याः स्वस्थानं प्रतिहर्षितैः। त्रिंशद्योजनविस्तीर्णां शतयोजनमायताम्

taistairnītaṃ ca khāṇḍavyāḥ svasthānaṃ pratiharṣitaiḥ| triṃśadyojanavistīrṇāṃ śatayojanamāyatām

---

89.137

तां पुरीं विजयश्चक्रे नचिरादेव वै वनम्। तस्मिञ्छक्रस्य सम्मत्या तक्षकः सहितो गणैः

tāṃ purīṃ vijayaścakre nacirādeva vai vanam| tasmiñchakrasya sammatyā takṣakaḥ sahito gaṇaiḥ

---

89.138

उवास सुचिरं तत्र ततोऽभून्निर्जनं वनम्। तत्र देवाः सगन्धर्वाः क्रीडन्तेऽप्सरसां गणाः

uvāsa suciraṃ tatra tato'bhūnnirjanaṃ vanam| tatra devāḥ sagandharvāḥ krīḍante'psarasāṃ gaṇāḥ

---

89.139

आशंसन्तश्च विजयं रणेषु विजयावहम्। प्राप्तेऽष्टाविंशतितमे युगे द्वापरशेषतः

āśaṃsantaśca vijayaṃ raṇeṣu vijayāvaham| prāpte'ṣṭāviṃśatitame yuge dvāparaśeṣataḥ

---

89.140

वह्निर्ब्राह्मणरूपेण भिक्षां जिष्णुममाचत। दातुमङ्गीकृते भिक्षां तदा पाण्डुसुतेन वै

vahnirbrāhmaṇarūpeṇa bhikṣāṃ jiṣṇumamācata| dātumaṅgīkṛte bhikṣāṃ tadā pāṇḍusutena vai

---

89.141

वह्निः स्वरूपमास्थाय जिष्णुं वचनमब्रवीत्। अहमग्निः पाण्डुपुत्र यज्ञभागातिभोजनात्

vahniḥ svarūpamāsthāya jiṣṇuṃ vacanamabravīt| ahamagniḥ pāṇḍuputra yajñabhāgātibhojanāt

---

89.142

व्याधितोऽहं ततो व्याधिं मम त्वं नाशयाधुना। खाण्डवं नाम विपिनं सपत्रिमृगराक्षसम्

vyādhito'haṃ tato vyādhiṃ mama tvaṃ nāśayādhunā| khāṇḍavaṃ nāma vipinaṃ sapatrimṛgarākṣasam

---

89.143

यदि त्वं मां भोजयितुं शक्रोषि श्वेतवाहन। तदा मम ह्यसौ व्याधिरपयास्यति नो चिरात्

yadi tvaṃ māṃ bhojayituṃ śakroṣi śvetavāhana| tadā mama hyasau vyādhirapayāsyati no cirāt

---

89.144

पुरा तु विजयो राजा खाण्डवीं नाम तां पुरीम्। भङ्क्त्वा वन यतश्चक्रे तेन तत् खाण्डवं वनम्

purā tu vijayo rājā khāṇḍavīṃ nāma tāṃ purīm| bhaṅktvā vana yataścakre tena tat khāṇḍavaṃ vanam

---

89.145

मदर्थं देवविहितं वनं तु श्वेतवाहन। विरोधात् तत् तु शक्रस्य न स्वयं भोक्तुमुत्सहे

madarthaṃ devavihitaṃ vanaṃ tu śvetavāhana| virodhāt tat tu śakrasya na svayaṃ bhoktumutsahe

---

89.146

तस्मात् त्राहि महाभाग वने तस्मिन्नियोजय। यथाहं सकलं भोक्तुं शक्नोमि तत्प्रसादतः

tasmāt trāhi mahābhāga vane tasminniyojaya| yathāhaṃ sakalaṃ bhoktuṃ śaknomi tatprasādataḥ

---

89.147

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सव्यसाची महाबलः। दाहयामास विपिनं तत्सर्वं प्राणिसंयुतम्

tasya tadvacanaṃ śrutvā savyasācī mahābalaḥ| dāhayāmāsa vipinaṃ tatsarvaṃ prāṇisaṃyutam

---

89.148

देवकीतनयेनासौ वासुदेवेन पालितः। खाण्डवं दाहयामास ज्वलनस्य हिते रतः

devakītanayenāsau vāsudevena pālitaḥ| khāṇḍavaṃ dāhayāmāsa jvalanasya hite rataḥ

---

89.149

सुप्रीतः प्रददौ तस्मादर्जुनाय महात्मने। वह्निर्धनुश्च गाण्डीवं वारुणं देवनिर्मितम्

suprītaḥ pradadau tasmādarjunāya mahātmane| vahnirdhanuśca gāṇḍīvaṃ vāruṇaṃ devanirmitam

---

89.150

अक्षय्ये चेषुधी दिव्ये रुपाढ्यांश्चतुरो हयान्। हनुमताधिष्ठितं तु महान्तं वानरध्वजम्

akṣayye ceṣudhī divye rupāḍhyāṃścaturo hayān| hanumatādhiṣṭhitaṃ tu mahāntaṃ vānaradhvajam

---

89.151

खड्गं च त्रिशिखं तीक्ष्णं दहनः सव्यसाचिने। नीरोगश्चाभवद् वह्निस्तथा जिष्णुप्रसादतः

khaḍgaṃ ca triśikhaṃ tīkṣṇaṃ dahanaḥ savyasācine| nīrogaścābhavad vahnistathā jiṣṇuprasādataḥ

---

89.152

तैर्बाणैस्तन धनुषा तेन खड्गेन केतुना। तदश्वस्यन्दनेनापि विजिग्ये फाल्गुनो रिपून्

tairbāṇaistana dhanuṣā tena khaḍgena ketunā| tadaśvasyandanenāpi vijigye phālguno ripūn

---

89.153

एवं भैरववंशेषु सञ्जातो विजयो नृपः। खाण्डवं नाम विपिनं चकार सुमहाकृती

evaṃ bhairavavaṃśeṣu sañjāto vijayo nṛpaḥ| khāṇḍavaṃ nāma vipinaṃ cakāra sumahākṛtī

---

89.154

विजयस्य सुता जातास्त्रयोदश महाबलाः। द्युतिमान् सौम्यदर्शी च भूरिः प्रद्युम्न एव च

vijayasya sutā jātāstrayodaśa mahābalāḥ| dyutimān saumyadarśī ca bhūriḥ pradyumna eva ca

---

89.155

क्रतुस्तुण्डो विरूपाक्षो विक्रान्तोऽथ धनंजयः। प्रहर्षः प्रबलः केतुस्तथोपरिचरोऽपरः

kratustuṇḍo virūpākṣo vikrānto'tha dhanaṃjayaḥ| praharṣaḥ prabalaḥ ketustathoparicaro'paraḥ

---

89.156

एषां राजाऽभवद् वीरः शेषोपरिचरस्तु यः। वाराणस्यां नगर्यां यो यज्ञलक्षं पुराऽकरोत्

eṣāṃ rājā'bhavad vīraḥ śeṣoparicarastu yaḥ| vārāṇasyāṃ nagaryāṃ yo yajñalakṣaṃ purā'karot

---

89.157

लक्षयज्ञकरः कोऽपि नासीन्नापि भविष्यति। राजा क्षितौ महाभागो यथोपरिचरस्तथा

lakṣayajñakaraḥ ko'pi nāsīnnāpi bhaviṣyati| rājā kṣitau mahābhāgo yathoparicarastathā

---

89.158

एषां सूतिप्रसूतैश्च व्याप्तं सर्वमिदं जगत्। चिरेण तान् कः संख्यातुं शक्नोति भुवि मानुषः

eṣāṃ sūtiprasūtaiśca vyāptaṃ sarvamidaṃ jagat| cireṇa tān kaḥ saṃkhyātuṃ śaknoti bhuvi mānuṣaḥ

---

89.159

क्रमाद् भैरववंशेन व्याप्तं लोकत्रयं त्विदम्। एतद् वः कथितं विप्राः सन्तानं भैरवस्य तु

kramād bhairavavaṃśena vyāptaṃ lokatrayaṃ tvidam| etad vaḥ kathitaṃ viprāḥ santānaṃ bhairavasya tu

---

89.160

येषां श्रुत्वा कथामात्रं नापुत्रो जायते नरः। इदं यः कीर्तयेत् पुण्यं चरितं विजयस्य तु

yeṣāṃ śrutvā kathāmātraṃ nāputro jāyate naraḥ| idaṃ yaḥ kīrtayet puṇyaṃ caritaṃ vijayasya tu

---

89.161

सततं विजयस्तस्य जायते न पराभवः। एकाग्रमनसा यस्तु श्रृणुयादिदमुत्तमम्। तस्य वंशस्य विच्छेदो न कदाचिद् भविष्यति

satataṃ vijayastasya jāyate na parābhavaḥ| ekāgramanasā yastu śrṛṇuyādidamuttamam| tasya vaṃśasya vicchedo na kadācid bhaviṣyati

---

89

इति श्रीकालिकापुराणे एकोननवतितमोऽध्यायः

iti śrīkālikāpurāṇe ekonanavatitamo'dhyāyaḥ

90.1

मार्कण्डेय उवाच वेतालस्य च सन्तानं शृण्वन्तु मुनिसत्तमाः। यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यस्तत्क्षणादेव हीयते

mārkaṇḍeya uvāca vetālasya ca santānaṃ śṛṇvantu munisattamāḥ| yacchrutvā sarvapāpebhyastatkṣaṇādeva hīyate

---

90.2

दक्षस्य तनया चाभूत् सुरभिर्नाम नामतः। गवां माता महाभागा सर्वलोकोपकारिणी

dakṣasya tanayā cābhūt surabhirnāma nāmataḥ| gavāṃ mātā mahābhāgā sarvalokopakāriṇī

---

90.3

तस्यां तु तनया जज्ञे कश्यपात् तु प्रजापतेः। नाम्ना सा रोहिणी शुभ्रा सर्वकामदुघा नृणाम्

tasyāṃ tu tanayā jajñe kaśyapāt tu prajāpateḥ| nāmnā sā rohiṇī śubhrā sarvakāmadughā nṛṇām

---

90.4

तस्यां जज्ञे शुनःशेफान्मुनेरतितपोधनात्। कामधेनुरिति ख्याता सर्वलक्षणसंयुता

tasyāṃ jajñe śunaḥśephānmuneratitapodhanāt| kāmadhenuriti khyātā sarvalakṣaṇasaṃyutā

---

90.5

सा सिताभ्रप्रतीकाशा चतुर्वेदचतुष्पदा। स्तनैश्चतुर्भिर्धर्मार्थकामप्रसवकारिणी

sā sitābhrapratīkāśā caturvedacatuṣpadā| stanaiścaturbhirdharmārthakāmaprasavakāriṇī

---

90.6

सा सुवर्णशरीरा तु कालेन महता सती। निर्मलं यौवनं प्राप कामधेनुर्मनोहरम्

sā suvarṇaśarīrā tu kālena mahatā satī| nirmalaṃ yauvanaṃ prāpa kāmadhenurmanoharam

---

90.7

तां चरन्तीं मेरुपृष्ठे चारुरूपां सुलभणाम्। ददर्श स तु वेतालः कामुकश्चाभ्यपद्यत

tāṃ carantīṃ merupṛṣṭhe cārurūpāṃ sulabhaṇām| dadarśa sa tu vetālaḥ kāmukaścābhyapadyata

---

90.8

तं कामुकं च वेतालं विदित्वा कामधेनुका। पशुधर्मात् स्वयं भेजे तं पुत्रं शशभृद्भृतः

taṃ kāmukaṃ ca vetālaṃ viditvā kāmadhenukā| paśudharmāt svayaṃ bheje taṃ putraṃ śaśabhṛdbhṛtaḥ

---

90.9

सोऽवाप तस्यां परममामोदं शङ्करात्मजः। सा चापि परमां तस्मिन् मुदमापातिहर्षिता

so'vāpa tasyāṃ paramamāmodaṃ śaṅkarātmajaḥ| sā cāpi paramāṃ tasmin mudamāpātiharṣitā

---

90.10

तयोः प्रवृत्ते सुरते तस्यां गर्भोऽभवत् तदा। काले प्राप्ते तु सुषुवे कामधेनुर्महावृषम्

tayoḥ pravṛtte surate tasyāṃ garbho'bhavat tadā| kāle prāpte tu suṣuve kāmadhenurmahāvṛṣam

---

90.11

सोऽचिरेणैव कालेन सुमहान् वृषभोऽभवत्। महाककुदसंयुक्तश्चारुशृङ्गसमन्वितः

so'cireṇaiva kālena sumahān vṛṣabho'bhavat| mahākakudasaṃyuktaścāruśṛṅgasamanvitaḥ

---

90.12

उत्क्षिप्य विचलत्-कर्णयुगलो दीर्घबालधिः। ककुदेन च शृङ्गाभ्यां कर्णाभ्यां स सिताभ्रवत्

utkṣipya vicalat-karṇayugalo dīrghabāladhiḥ| kakudena ca śṛṅgābhyāṃ karṇābhyāṃ sa sitābhravat

---

90.13

विचलन् ददृशे देवैः शृङ्गैरिव सिताचलः। वेतालस्त्वकरोत् तस्य नाम शृङ्ग इति द्विजाः

vicalan dadṛśe devaiḥ śṛṅgairiva sitācalaḥ| vetālastvakarot tasya nāma śṛṅga iti dvijāḥ

---

90.14

स तु शृङ्गो ज्ञानशाली समाराधयदीश्वरम्। सोऽपि तुष्टो वरं तस्मै ददाविष्टं हरः प्रभुः

sa tu śṛṅgo jñānaśālī samārādhayadīśvaram| so'pi tuṣṭo varaṃ tasmai dadāviṣṭaṃ haraḥ prabhuḥ

---

90.15

तमेव वाहनं चक्रे कृत्वा देवतनुं वृषम्। सुचिरायुश्च बलवान् पृथिवीधारणे क्षमः

tameva vāhanaṃ cakre kṛtvā devatanuṃ vṛṣam| sucirāyuśca balavān pṛthivīdhāraṇe kṣamaḥ

---

90.16

शृङ्गो नाम महातेजाः केतुः सोऽप्यभवत् प्रभोः। शृङ्गो भूत्वा मतो यस्माच्छङ्करस्य महात्मनः

śṛṅgo nāma mahātejāḥ ketuḥ so'pyabhavat prabhoḥ| śṛṅgo bhūtvā mato yasmācchaṅkarasya mahātmanaḥ

---

90.17

अतः शृङ्ग इति ख्यातिमथ प्राह महेश्वरः। स तु शृङ्गो महादेवे ध्यानासक्ते क्वचित् क्वचिद्

ataḥ śṛṅga iti khyātimatha prāha maheśvaraḥ| sa tu śṛṅgo mahādeve dhyānāsakte kvacit kvacid

---

90.18

वरुणस्य गृहं गत्वा सुरभेस्तनयास्तु याः। रूपयौवनसम्पन्ना भेजेऽलं सुरतेन ताः

varuṇasya gṛhaṃ gatvā surabhestanayāstu yāḥ| rūpayauvanasampannā bheje'laṃ suratena tāḥ

---

90.19

वरुणस्य गृहे गावः सर्वलक्षणसंयुताः। तिष्ठन्ति सततं विप्रास्तासु तास सुताः पुनः

varuṇasya gṛhe gāvaḥ sarvalakṣaṇasaṃyutāḥ| tiṣṭhanti satataṃ viprāstāsu tāsa sutāḥ punaḥ

---

90.20

वह्व्यस्तु च समुत्पन्नास्तेषां सूतिप्रसूतिभिः। सर्वं जगदिदं व्याप्तं तेभ्यो यज्ञं प्रवर्तते

vahvyastu ca samutpannāsteṣāṃ sūtiprasūtibhiḥ| sarvaṃ jagadidaṃ vyāptaṃ tebhyo yajñaṃ pravartate

---

90.21

आज्येन देवास्तुष्यन्ति यज्ञा आज्ये प्रतिष्ठिताः। यज्ञाघीनमिदं सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम्

ājyena devāstuṣyanti yajñā ājye pratiṣṭhitāḥ| yajñāghīnamidaṃ sarvaṃ jagat sthāvarajaṅgamam

---

90.22

तदाज्यं तु गवाधीनं ततः सर्वं गवि स्थितम्। तदिदं सकलं विश्वं गवाधीनं द्विजोत्तमाः

tadājyaṃ tu gavādhīnaṃ tataḥ sarvaṃ gavi sthitam| tadidaṃ sakalaṃ viśvaṃ gavādhīnaṃ dvijottamāḥ

---

90.23

वेतालस्य च ता गावो वंश्याः सर्वप्रियाः सदा। य इदं शृणुयान्नित्यं वेतालस्य महात्मनः

vetālasya ca tā gāvo vaṃśyāḥ sarvapriyāḥ sadā| ya idaṃ śṛṇuyānnityaṃ vetālasya mahātmanaḥ

---

90.24

वंशानां जन्म विप्रेन्द्राः स सुखी बलवान् भवेत्। न गावो नापि विभवास्तस्यं नश्यन्ति वै क्वचित्

vaṃśānāṃ janma viprendrāḥ sa sukhī balavān bhavet| na gāvo nāpi vibhavāstasyaṃ naśyanti vai kvacit

---

90.25

न च भूतपिशाचाद्यास्तं पश्यन्ति कदाचन। वेतालः सततं तस्य रक्षामाचरति स्वयम्

na ca bhūtapiśācādyāstaṃ paśyanti kadācana| vetālaḥ satataṃ tasya rakṣāmācarati svayam

---

90.26

इति वः कथितं विप्रा यथा वेतालभैरवौ। जनयामासतुः पुत्रान् विच्छिन्नाः संशयाश्च वः

iti vaḥ kathitaṃ viprā yathā vetālabhairavau| janayāmāsatuḥ putrān vicchinnāḥ saṃśayāśca vaḥ

---

90.27

यथा च कालिका देवी मोहयामास शंकरम्। यथोत्पन्ना शरीरार्धं कृतं शम्भोर्यथा तथा

yathā ca kālikā devī mohayāmāsa śaṃkaram| yathotpannā śarīrārdhaṃ kṛtaṃ śambhoryathā tathā

---

90.28

कालिकायै नमस्तुभ्यमिति यो भाषते स्वयम्। तस्य हस्ते स्थिता मुक्तिस्त्रिवर्गस्तु वशानुगः

kālikāyai namastubhyamiti yo bhāṣate svayam| tasya haste sthitā muktistrivargastu vaśānugaḥ

---

90.29

इति वः कथितं पुण्यं पुराणं कालिकाह्वयम्। मन्त्रयन्त्रमयं शुद्धं ज्ञानदं कामदं परम्

iti vaḥ kathitaṃ puṇyaṃ purāṇaṃ kālikāhvayam| mantrayantramayaṃ śuddhaṃ jñānadaṃ kāmadaṃ param

---

90.30

इति गुह्यतमं लोके वेदेषु च तथा द्विजाः। देवगन्धर्वसिद्धाद्यैः स्पृहणीयमिदं सदा

iti guhyatamaṃ loke vedeṣu ca tathā dvijāḥ| devagandharvasiddhādyaiḥ spṛhaṇīyamidaṃ sadā

---

90.31

अधीतं च श्रुतं मत्तो वसिष्ठेन महात्मना। इदं पुराणममृतं कालिकाह्वयमुत्तमम्

adhītaṃ ca śrutaṃ matto vasiṣṭhena mahātmanā| idaṃ purāṇamamṛtaṃ kālikāhvayamuttamam

---

90.32

तेन गुप्तमिदं सर्वं कामरूपे सुरालये। तमिदानीं समाख्यातं व्यक्तीकत्य महर्षयः

tena guptamidaṃ sarvaṃ kāmarūpe surālaye| tamidānīṃ samākhyātaṃ vyaktīkatya maharṣayaḥ

---

90.33

युस्माभिरपि नो देय गोप्यं लोकेषु सर्वदा। शठाय चलचिंत्ताय नास्तिकायाजितात्मने

yusmābhirapi no deya gopyaṃ lokeṣu sarvadā| śaṭhāya calaciṃttāya nāstikāyājitātmane

---

90.34

भक्तिश्रद्धाविहीनाय न दातव्यं कदाचन। इदं सकृत् पठेद् यस्तु पुराणं कालिकाह्वयम्

bhaktiśraddhāvihīnāya na dātavyaṃ kadācana| idaṃ sakṛt paṭhed yastu purāṇaṃ kālikāhvayam

---

90.35

स कामानखिलान् प्राप्य शेषेऽमृतमवाप्नुयात्। मन्दिरे लिखितं यस्य पुराणमिदमुत्तमम्

sa kāmānakhilān prāpya śeṣe'mṛtamavāpnuyāt| mandire likhitaṃ yasya purāṇamidamuttamam

---

90.36

सदा तिष्ठति नो तस्य विघ्नः संजायते द्विजाः। योऽधीतेऽहन्यहन्येतद् गुह्यं तन्त्रमिदं परम्

sadā tiṣṭhati no tasya vighnaḥ saṃjāyate dvijāḥ| yo'dhīte'hanyahanyetad guhyaṃ tantramidaṃ param

---

90.37

अधीताः सकला वेदास्तेनेह द्विजसत्तमाः। तस्मान्नैवाधिकोऽन्योऽस्ति कृतकृत्यो विचक्षणः

adhītāḥ sakalā vedāsteneha dvijasattamāḥ| tasmānnaivādhiko'nyo'sti kṛtakṛtyo vicakṣaṇaḥ

---

90.38

स सुखी बल्लवाँल्लोके दीर्घायुरपि जायते

sa sukhī ballavām̐lloke dīrghāyurapi jāyate

---

90.39

यो लोकमीशःसततं बिभर्ति यः पालयत्यन्तकर स्तथान्ते। इदं समस्तं भ्रममभ्रमं वायदीयरूपं च नमोस्तु तस्मै

yo lokamīśaḥsatataṃ bibharti yaḥ pālayatyantakara stathānte| idaṃ samastaṃ bhramamabhramaṃ vāyadīyarūpaṃ ca namostu tasmai

---

90.40

प्रधानपुरुषो यस्य प्रपञ्चो योगिनां हृदि। यः पुराणाधिपो विष्णुः प्रसीदतु स वः शिवः

pradhānapuruṣo yasya prapañco yogināṃ hṛdi| yaḥ purāṇādhipo viṣṇuḥ prasīdatu sa vaḥ śivaḥ

---

90.41

यो हेतुरुग्रः पुरुषः पुराणः सनातनः शाश्वत ईश्वरः परः। पुराणकृद् वेदपुराणवेद्यः प्रस्तौमि तन्नौमि पुराणशेषे

yo heturugraḥ puruṣaḥ purāṇaḥ sanātanaḥ śāśvata īśvaraḥ paraḥ| purāṇakṛd vedapurāṇavedyaḥ prastaumi tannaumi purāṇaśeṣe

---

90.42

इति सकलजगद् बिभर्ति यासां मधुरिपुमोहकरी रमास्वरूपा। रमयति च हरं शिवास्वरूपा वितरतु वो विभवं शुभानि माया

iti sakalajagad bibharti yāsāṃ madhuripumohakarī ramāsvarūpā| ramayati ca haraṃ śivāsvarūpā vitaratu vo vibhavaṃ śubhāni māyā

---

90

इति श्रीकालिकापुराणे नवतितमोऽध्याय

iti śrīkālikāpurāṇe navatitamo'dhyāya