2. Mahayanasutralamkara — chapter 1

महायानसूत्रालंकारः || ओं || नमः सर्वबुद्धबोधिसत्त्वेभ्यः प्रथमो ऽधिकारः अर्थज्ञो ऽर्थविभावनां प्रकुरुते वाचा पदैश्चामलै- र्दुःखस्योत्तरणाय दुःखितजने कारुण्यतस्तन्मयः | धर्मस्योत्तमयानदेशितविधेः सत्त्वेषु तद्गामिषु श्लिष्टामर्थगतिं निरुत्तरगतां पञ्चात्मिकां दर्शयन् || ॥ १.१ ॥

mahāyānasūtrālaṃkāraḥ || oṃ || namaḥ sarvabuddhabodhisattvebhyaḥ prathamo 'dhikāraḥ arthajño 'rthavibhāvanāṃ prakurute vācā padaiścāmalai- rduḥkhasyottaraṇāya duḥkhitajane kāruṇyatastanmayaḥ | dharmasyottamayānadeśitavidheḥ sattveṣu tadgāmiṣu śliṣṭāmarthagatiṃ niruttaragatāṃ pañcātmikāṃ darśayan || (1.1)

|| अर्थज्ञो ऽर्थविभावनां प्रकुरुते.........[इत्यादि] कोषदेशमारभ्य को ऽलंकरोति | अर्थज्ञः | कमलंकारमलंकरोति अर्थविभावनां कुरुते | केन वाचा पदैश्चामलैः | अमलया वाचेतिष........[पौर्यादिना] अमलैः पदैरिति युक्तैः सहितैरिति विस्तरः | न हि विना वाचा पदव्यञ्जनैरर्थो विभावयितुं शक्यत इति | कस्मै दुःखस्योत्तरणाय दुःखितजने कारुण्यतस्तन्मयः | दुःखितजने यत्कारुण्यं तस्मात्कारुण्यतस्तन्मय इति कारुण्यमयः | कस्यालंकारं करोति | धर्मस्योत्तमयानदेशितविधेः | उत्तमयानस्य देशितो विधिर्यस्मिन्धर्मे तस्य धर्मस्य | कस्मिन्नलंकरोति | सत्त्वेषु तद्गामिषु | निमित्तसप्तम्येषा.........[महायान]गामिसत्त्वनिमित्तमित्यर्थः | कतिविधमलंकारं करोति | पञ्चविधम् | श्लिष्टामर्थगतिं निरुत्तरगतां पञ्चात्मिकां दर्शयन् | श्लिष्टामिति युक्ताम् | निरुत्तरगतामित्यनुत्तरज्ञान[यान]गताम् | तामिदानीं पञ्चात्मिकामर्थगतिं द्वितीयेन श्लोकेन दर्शयति | घटितमिव सुवर्णं वारिजं वा विबुद्धं सुकृतमिव सुभोज्यं भुज्यमानं क्षुधार्तैः | विदित इव सुलेखो रत्नपेटेव मुक्ता विवृत इह स धर्मः प्रीतिमग्र्यां दधाति || ॥ १.२ ॥

|| arthajño 'rthavibhāvanāṃ prakurute.........[ityādi] koṣadeśamārabhya ko 'laṃkaroti | arthajñaḥ | kamalaṃkāramalaṃkaroti arthavibhāvanāṃ kurute | kena vācā padaiścāmalaiḥ | amalayā vācetiṣa........[pauryādinā] amalaiḥ padairiti yuktaiḥ sahitairiti vistaraḥ | na hi vinā vācā padavyañjanairartho vibhāvayituṃ śakyata iti | kasmai duḥkhasyottaraṇāya duḥkhitajane kāruṇyatastanmayaḥ | duḥkhitajane yatkāruṇyaṃ tasmātkāruṇyatastanmaya iti kāruṇyamayaḥ | kasyālaṃkāraṃ karoti | dharmasyottamayānadeśitavidheḥ | uttamayānasya deśito vidhiryasmindharme tasya dharmasya | kasminnalaṃkaroti | sattveṣu tadgāmiṣu | nimittasaptamyeṣā.........[mahāyāna]gāmisattvanimittamityarthaḥ | katividhamalaṃkāraṃ karoti | pañcavidham | śliṣṭāmarthagatiṃ niruttaragatāṃ pañcātmikāṃ darśayan | śliṣṭāmiti yuktām | niruttaragatāmityanuttarajñāna[yāna]gatām | tāmidānīṃ pañcātmikāmarthagatiṃ dvitīyena ślokena darśayati | ghaṭitamiva suvarṇaṃ vārijaṃ vā vibuddhaṃ sukṛtamiva subhojyaṃ bhujyamānaṃ kṣudhārtaiḥ | vidita iva sulekho ratnapeṭeva muktā vivṛta iha sa dharmaḥ prītimagryāṃ dadhāti || (1.2)

|| अनेन श्लोकेन पञ्चभिर्दृष्टान्तैः स हि धर्मः पञ्चविधमर्थमधिकृत्य देशितः साध्यं व्युत्पाद्यं चिन्त्यमचिन्त्यं परिनिष्पन्नं चाधिगमार्थं प्रत्यात्मवेदनीयं बोधिपक्षस्वभावम् | सो ऽनेन सूत्रालंकारेण विवृतः प्रीतिमग्र्यां दधाति | यथाक्रमं घटितसुवर्णादिवत् | यदा स धर्मः प्रकृत्यैव गुणयुक्तः कथं सो ऽलंक्रियत इत्यस्य चोद्यस्य परिहारार्थं तृतीयः श्लोकः | यथा बिम्बं भूषाप्रकृतिगुणवद्दर्पणगतं विशिष्टं प्रामोद्यं जनयति नृणां दर्शनवशात् | तथा धर्मः सूक्तप्रकृतिगुणयुक्तो ऽपि सततं विभक्तार्थस्तुष्टिं जनयति विशिष्टामिह सताम् || ॥ १.३ ॥

|| anena ślokena pañcabhirdṛṣṭāntaiḥ sa hi dharmaḥ pañcavidhamarthamadhikṛtya deśitaḥ sādhyaṃ vyutpādyaṃ cintyamacintyaṃ pariniṣpannaṃ cādhigamārthaṃ pratyātmavedanīyaṃ bodhipakṣasvabhāvam | so 'nena sūtrālaṃkāreṇa vivṛtaḥ prītimagryāṃ dadhāti | yathākramaṃ ghaṭitasuvarṇādivat | yadā sa dharmaḥ prakṛtyaiva guṇayuktaḥ kathaṃ so 'laṃkriyata ityasya codyasya parihārārthaṃ tṛtīyaḥ ślokaḥ | yathā bimbaṃ bhūṣāprakṛtiguṇavaddarpaṇagataṃ viśiṣṭaṃ prāmodyaṃ janayati nṛṇāṃ darśanavaśāt | tathā dharmaḥ sūktaprakṛtiguṇayukto 'pi satataṃ vibhaktārthastuṣṭiṃ janayati viśiṣṭāmiha satām || (1.3)

|| अनेन किं दर्शयति | यथा बिम्बं भूषया प्रकृत्यैव गुणवत् आदर्शगतं दर्शनवशाद्विशिष्टं प्रामोद्यं जनयत्येवं स धर्मः सुभाषितैः प्रकृत्यैव गुणयुक्तो ऽपि सततं विभक्तार्थस्तुष्टिं विशिष्टां जनयति | बुद्धिमतामतस्तुष्टिविशेषोत्पादनादलंकृत इव भवतीति | अतः परं त्रिभिः श्लोकैस्तस्मिन्धर्मे त्रिविधमनुशंसं दर्शयत्यादरोत्पादनार्थम् | आघ्रायमाणकटुकं स्वादुरसं यथौषधं तद्वत् | धर्म[र्मो] द्वयव्यवस्था[स्थो] व्यञ्जनतो ऽर्थो न च[र्थतश्च]ज्ञेयः || ॥ १.४ ॥

|| anena kiṃ darśayati | yathā bimbaṃ bhūṣayā prakṛtyaiva guṇavat ādarśagataṃ darśanavaśādviśiṣṭaṃ prāmodyaṃ janayatyevaṃ sa dharmaḥ subhāṣitaiḥ prakṛtyaiva guṇayukto 'pi satataṃ vibhaktārthastuṣṭiṃ viśiṣṭāṃ janayati | buddhimatāmatastuṣṭiviśeṣotpādanādalaṃkṛta iva bhavatīti | ataḥ paraṃ tribhiḥ ślokaistasmindharme trividhamanuśaṃsaṃ darśayatyādarotpādanārtham | āghrāyamāṇakaṭukaṃ svādurasaṃ yathauṣadhaṃ tadvat | dharma[rmo] dvayavyavasthā[stho] vyañjanato 'rtho na ca[rthataśca]jñeyaḥ || (1.4)

|| राजेव दुराराधो धर्मो ऽयं विपुलगाढगम्भीरः | आराधितश्च तद्वद्वरगुणधनदायको भवति || ॥ १.५ ॥

|| rājeva durārādho dharmo 'yaṃ vipulagāḍhagambhīraḥ | ārādhitaśca tadvadvaraguṇadhanadāyako bhavati || (1.5)

|| रत्नं जात्यमनर्थं[र्घं]यथापरीक्षकजनं न तोषयति | धर्मस्तथायमबुघं विपर्ययात्तोषयति तद्वत् || ॥ १.६ ॥

|| ratnaṃ jātyamanarthaṃ[rghaṃ]yathāparīkṣakajanaṃ na toṣayati | dharmastathāyamabughaṃ viparyayāttoṣayati tadvat || (1.6)

|| त्रिविधो ऽनुशंसः | आवरणप्रहाणहेतुत्वमौषधोपमत्वेन | द्वयव्यवस्थ इति व्यञ्जनार्थव्यवस्थः | विभुत्वहेतुत्वमभिज्ञादिवैशेषिकगुणैर्श्वर्यदानाद्राजोपमत्वेन | आर्यध[ज]नोपभोगहेतुत्वं च अनर्थ[र्घ]जात्यरत्नोपमत्वेन | परीक्षकजन आर्यजनो वेदितव्यः | नैवेदं महायानं बुद्धवचनं कुतस्तस्यायमनुशंसो भविष्यतीत्यत्र विप्रतिपन्नास्तस्य बुद्धवचनत्वप्रसाधनार्थं कारणविभाज्यमारभ्य श्लोकः | आदावव्याकरणात्समप्रवृत्तेरगोचरात्सिद्धेः | भावाभावे ऽभावात्प्रतिपक्षत्वाद्रुतान्यत्वात् || ॥ १.७ ॥

|| trividho 'nuśaṃsaḥ | āvaraṇaprahāṇahetutvamauṣadhopamatvena | dvayavyavastha iti vyañjanārthavyavasthaḥ | vibhutvahetutvamabhijñādivaiśeṣikaguṇairśvaryadānādrājopamatvena | āryadha[ja]nopabhogahetutvaṃ ca anartha[rgha]jātyaratnopamatvena | parīkṣakajana āryajano veditavyaḥ | naivedaṃ mahāyānaṃ buddhavacanaṃ kutastasyāyamanuśaṃso bhaviṣyatītyatra vipratipannāstasya buddhavacanatvaprasādhanārthaṃ kāraṇavibhājyamārabhya ślokaḥ | ādāvavyākaraṇātsamapravṛtteragocarātsiddheḥ | bhāvābhāve 'bhāvātpratipakṣatvādrutānyatvāt || (1.7)

|| आदावव्याकरणात् यद्येतत्सद्धर्मान्तरायिपश्चात्केनाप्युत्पादितम् | कस्मादादौ भगवता न व्याकृतमनागतभय[भंग]वत् | समप्रवृत्तेः समकालं च श्रावकयानेन महायानस्य प्रवृत्तिरुपलभ्यते न पश्चादिति कथमस्याबुद्धवचनत्वं विज्ञायते | अगोचरान्नायमेवमुदारो गम्भीरश्च धर्मस्तार्किकाणां गोचरः | तीर्थिकशास्त्रेषु तत्प्रकारानुपलम्भादिति | नायमन्यैर्भाषितो युज्यते | उच्यमाने ऽपि तदनधिमुक्तेः | सिद्धेरथान्येनाभिसंबुध्य भाषितः | सिद्धमस्य बुद्धवचनत्वम् | स एव बुद्धो यो ऽभिसंबुध्य एवं भाषते | भावाभावे ऽभावाद्यदि महायानं किंचिदस्ति तस्य भाव[वे] सिद्धमिदं बुद्धवचनमतो ऽन्यस्य महायानस्याभावात् | अथ नास्ति तस्याभावे श्रावकयानस्याप्यभावात् | श्रावकयानं बुद्धवचनं न महायानमिति न युज्यते विना बुद्धयानेन बुद्धानामनुत्पादात् | प्रतिपक्षत्वात् | भाव्यमानं च महायानं सर्वनिर्विकल्पज्ञानाश्रयत्वेन क्लेशानां प्रतिपक्षो भवति तस्माद् बुद्धवचनम् | रुतान्यत्वात् | न चास्य यथारुतमर्थस्तस्मान्न यथारुतार्थानुसारेणेदमबुद्धवचनं वेदितब्यम् | यदुक्तमादावव्याकरणादित्यनाभोगादेतदनागतां भगवता न व्याकृतमिति कस्यचित् स्यादत उपेक्षाया अयोगे श्लोकः | प्रत्यक्षचक्षुषो बुद्धाः शासनस्य च रक्षकाः | अध्मन्यनावृतज्ञाना उपेक्षातो न युज्यते || ॥ १.८ ॥

|| ādāvavyākaraṇāt yadyetatsaddharmāntarāyipaścātkenāpyutpāditam | kasmādādau bhagavatā na vyākṛtamanāgatabhaya[bhaṃga]vat | samapravṛtteḥ samakālaṃ ca śrāvakayānena mahāyānasya pravṛttirupalabhyate na paścāditi kathamasyābuddhavacanatvaṃ vijñāyate | agocarānnāyamevamudāro gambhīraśca dharmastārkikāṇāṃ gocaraḥ | tīrthikaśāstreṣu tatprakārānupalambhāditi | nāyamanyairbhāṣito yujyate | ucyamāne 'pi tadanadhimukteḥ | siddherathānyenābhisaṃbudhya bhāṣitaḥ | siddhamasya buddhavacanatvam | sa eva buddho yo 'bhisaṃbudhya evaṃ bhāṣate | bhāvābhāve 'bhāvādyadi mahāyānaṃ kiṃcidasti tasya bhāva[ve] siddhamidaṃ buddhavacanamato 'nyasya mahāyānasyābhāvāt | atha nāsti tasyābhāve śrāvakayānasyāpyabhāvāt | śrāvakayānaṃ buddhavacanaṃ na mahāyānamiti na yujyate vinā buddhayānena buddhānāmanutpādāt | pratipakṣatvāt | bhāvyamānaṃ ca mahāyānaṃ sarvanirvikalpajñānāśrayatvena kleśānāṃ pratipakṣo bhavati tasmād buddhavacanam | rutānyatvāt | na cāsya yathārutamarthastasmānna yathārutārthānusāreṇedamabuddhavacanaṃ veditabyam | yaduktamādāvavyākaraṇādityanābhogādetadanāgatāṃ bhagavatā na vyākṛtamiti kasyacit syādata upekṣāyā ayoge ślokaḥ | pratyakṣacakṣuṣo buddhāḥ śāsanasya ca rakṣakāḥ | adhmanyanāvṛtajñānā upekṣāto na yujyate || (1.8)

|| अनेन किं दर्शयति | त्रिभिः कारणैरनागतस्य महतः शासनोपद्रवस्योपेक्षा न युज्यते | बुद्धानामयत्नतो ज्ञानप्रवृत्तेः प्रत्यक्षचक्षुष्कतया शासनरक्षायाश्च[यां च] यत्नवत्वात् | अनागतज्ञानसमर्थ्याच्च सर्वकालाव्याहतज्ञानतयेति | यदुक्तं भावाभावे ऽभावादिति | एतदेव श्रावकयानं महायानमेतेनैव महाबोधिप्राप्तिरिति कस्यचित्स्यादतः श्रावकयानस्य महायानत्वायोगे श्लोकः | वैकल्यतो विरोधादनुपायत्वात्तथाप्यनुपदेशात् | न श्रावकयानमिदं भवति महायानधर्माख्यम् || ॥ १.९ ॥

|| anena kiṃ darśayati | tribhiḥ kāraṇairanāgatasya mahataḥ śāsanopadravasyopekṣā na yujyate | buddhānāmayatnato jñānapravṛtteḥ pratyakṣacakṣuṣkatayā śāsanarakṣāyāśca[yāṃ ca] yatnavatvāt | anāgatajñānasamarthyācca sarvakālāvyāhatajñānatayeti | yaduktaṃ bhāvābhāve 'bhāvāditi | etadeva śrāvakayānaṃ mahāyānametenaiva mahābodhiprāptiriti kasyacitsyādataḥ śrāvakayānasya mahāyānatvāyoge ślokaḥ | vaikalyato virodhādanupāyatvāttathāpyanupadeśāt | na śrāvakayānamidaṃ bhavati mahāyānadharmākhyam || (1.9)

|| वैकल्यात्परार्थोपदेशस्य | न हि श्रावकयाने कश्चित्परार्थ उपदिष्टः श्रावकाणामात्मनो निर्विद्विरागविमुक्तिमात्रोपायोपदेशात् | न च स्वार्थ एव परेषूपदिश्यमानः परार्थो भवितुमर्हति | विरोधात् | स्वार्थे हि परो नियुज्यमानः स्वार्थ एव प्रयुज्यते स आत्मन एव परिनिर्वाणार्थप्रयुक्तो ऽनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंभोत्स्यत इति विरुद्धमेतत् | न च श्रावकयानेनैव चिरकालं बोधौ घटमानो बुद्धो भवितुमर्हति | अनुपायत्वात् | अनुपायो हि श्रावकयानं बुद्धत्वस्य न चानुपायेन चिरमपि प्रयुज्यमानः प्रार्थितमर्थं प्राप्नोति | श्रृङ्गादिव दुग्धं न भस्रया[भस्रायाः] | अथान्यथाप्यत्रोपदिष्टं यथा बोधिसत्त्वेन प्रयोक्तव्यम् | तथाप्यनुपदेशान्न श्रावकयानमेव महायानं भवितुर्महति | न हि स तादृश उपदेश एतस्मिन्नुपलभ्यते | विरुद्धमेव चान्योन्यं श्रावकयानं महायानं चेत्यन्योन्यविरोधे श्लोकः | आशयस्योपदेशस्य प्रयोगस्य विरोधतः | उपस्तम्भस्य कालस्य यत् हीनं हीनमेव तत् || ॥ १.१० ॥

|| vaikalyātparārthopadeśasya | na hi śrāvakayāne kaścitparārtha upadiṣṭaḥ śrāvakāṇāmātmano nirvidvirāgavimuktimātropāyopadeśāt | na ca svārtha eva pareṣūpadiśyamānaḥ parārtho bhavitumarhati | virodhāt | svārthe hi paro niyujyamānaḥ svārtha eva prayujyate sa ātmana eva parinirvāṇārthaprayukto 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbhotsyata iti viruddhametat | na ca śrāvakayānenaiva cirakālaṃ bodhau ghaṭamāno buddho bhavitumarhati | anupāyatvāt | anupāyo hi śrāvakayānaṃ buddhatvasya na cānupāyena ciramapi prayujyamānaḥ prārthitamarthaṃ prāpnoti | śrṛṅgādiva dugdhaṃ na bhasrayā[bhasrāyāḥ] | athānyathāpyatropadiṣṭaṃ yathā bodhisattvena prayoktavyam | tathāpyanupadeśānna śrāvakayānameva mahāyānaṃ bhaviturmahati | na hi sa tādṛśa upadeśa etasminnupalabhyate | viruddhameva cānyonyaṃ śrāvakayānaṃ mahāyānaṃ cetyanyonyavirodhe ślokaḥ | āśayasyopadeśasya prayogasya virodhataḥ | upastambhasya kālasya yat hīnaṃ hīnameva tat || (1.10)

|| कथं विरुद्धम् | पञ्चभिर्विरोधैः | आशयोपदेशप्रयोगोपस्तम्भकालविरोधैः | श्रावकयाने ह्यात्मपरिनिर्वाणायैवाशयस्तदर्थमेवोपदेशस्तदर्थमेव प्रयोगः परीत्तश्च पुण्यज्ञानसंभारसंगृहीत उपस्तम्भः, कालेन चाल्पेन तदर्थप्राप्तिर्यावत्त्रिभिरपि जन्मभिः | महायाने तु सर्वं विपर्ययेण | तस्मादन्योन्यविरोधाद् यद् यानं हीनं हीनमेव तत् | न तन्महायानं भवितुमर्हति | बुद्धवचनस्येदं लक्षणं यत्सूत्रे ऽवतरति विनये संदृश्यते धर्मतां च न विलोमयति | न चैवं महायानम्, सर्वधर्मनिःस्वभावत्वोपदेशात् | तस्मान्न बुद्धवचनमिति कस्यचित्स्यादतो लक्षणाविरोधे श्लोकः | स्वके ऽवतारात्स्वस्यैव विनये दर्शनादपि | औदार्यादपि गाम्भीर्यादविरुद्धैव धर्मता || ॥ १.११ ॥

|| kathaṃ viruddham | pañcabhirvirodhaiḥ | āśayopadeśaprayogopastambhakālavirodhaiḥ | śrāvakayāne hyātmaparinirvāṇāyaivāśayastadarthamevopadeśastadarthameva prayogaḥ parīttaśca puṇyajñānasaṃbhārasaṃgṛhīta upastambhaḥ, kālena cālpena tadarthaprāptiryāvattribhirapi janmabhiḥ | mahāyāne tu sarvaṃ viparyayeṇa | tasmādanyonyavirodhād yad yānaṃ hīnaṃ hīnameva tat | na tanmahāyānaṃ bhavitumarhati | buddhavacanasyedaṃ lakṣaṇaṃ yatsūtre 'vatarati vinaye saṃdṛśyate dharmatāṃ ca na vilomayati | na caivaṃ mahāyānam, sarvadharmaniḥsvabhāvatvopadeśāt | tasmānna buddhavacanamiti kasyacitsyādato lakṣaṇāvirodhe ślokaḥ | svake 'vatārātsvasyaiva vinaye darśanādapi | audāryādapi gāmbhīryādaviruddhaiva dharmatā || (1.11)

|| अनेन श्लोकेन किं दर्शयति | अवतरत्येवेदं स्वस्मिन् महायानसूत्रे स्वस्य च क्लेशस्य[क्लेशः?] विनयः[विनये]संदृश्यते | यो महायाने बोधिसत्त्वानां क्लेशः उक्तः | विकल्पक्लेशा हि बोधिसत्त्वाः | औदार्यगाम्भीर्यलक्षणत्वाच्च | न धर्मतां विलोमयत्यथैव हि धर्मता महाबोधिप्राप्तये तस्मान्नास्ति लक्षणविरोधः | अगोचरादित्युक्तमतर्स्तकगोचरत्वायोगे श्लोकः | निश्रितो ऽनियतो ऽव्यापी सांवृतः खेदवानपि | बालाश्रयो मतस्तर्कस्तस्यातो विषयो न तत् || ॥ १.१२ ॥

|| anena ślokena kiṃ darśayati | avataratyevedaṃ svasmin mahāyānasūtre svasya ca kleśasya[kleśaḥ?] vinayaḥ[vinaye]saṃdṛśyate | yo mahāyāne bodhisattvānāṃ kleśaḥ uktaḥ | vikalpakleśā hi bodhisattvāḥ | audāryagāmbhīryalakṣaṇatvācca | na dharmatāṃ vilomayatyathaiva hi dharmatā mahābodhiprāptaye tasmānnāsti lakṣaṇavirodhaḥ | agocarādityuktamatarstakagocaratvāyoge ślokaḥ | niśrito 'niyato 'vyāpī sāṃvṛtaḥ khedavānapi | bālāśrayo matastarkastasyāto viṣayo na tat || (1.12)

|| अदृष्टसत्याश्रयो हि तर्कः कश्चिदागमनिश्रितो भवति | अनियतश्च भवति कालान्तरेणान्यथाप्रत्यवगमात् | अव्यापी च न सर्वज्ञेयविषयः | संवृतिसत्यविषयश्च न परमार्थविषयः | खेदवांश्च प्रतिभानपर्यादानात् | महायानं तु न निश्रितं यावदखेदवत् | शतसाहस्रिकाद्यनेकसूत्रोपदेशात् | अतो न तर्कस्य तद्विषयः | अनुपायत्वात् श्रावकयाने न बुद्धत्वं प्राप्तमित्युक्तम्, अथ महायानं कथमुपायो युक्त इत्युपायत्वयोगे श्लोकः | औदार्यादपि गाम्भीर्यात्परिपाको ऽविकल्पना | देशनातो द्वयस्यास्मिन् स चोपायो निरुत्तरे || ॥ १.१३ ॥

|| adṛṣṭasatyāśrayo hi tarkaḥ kaścidāgamaniśrito bhavati | aniyataśca bhavati kālāntareṇānyathāpratyavagamāt | avyāpī ca na sarvajñeyaviṣayaḥ | saṃvṛtisatyaviṣayaśca na paramārthaviṣayaḥ | khedavāṃśca pratibhānaparyādānāt | mahāyānaṃ tu na niśritaṃ yāvadakhedavat | śatasāhasrikādyanekasūtropadeśāt | ato na tarkasya tadviṣayaḥ | anupāyatvāt śrāvakayāne na buddhatvaṃ prāptamityuktam, atha mahāyānaṃ kathamupāyo yukta ityupāyatvayoge ślokaḥ | audāryādapi gāmbhīryātparipāko 'vikalpanā | deśanāto dvayasyāsmin sa copāyo niruttare || (1.13)

|| अनेन श्लोकेन किं दर्शयति | प्रभावौदार्यदेशनया सत्त्वानां परिपाकः प्रभावाधिमुक्तितो घटनात् | गाम्भीर्यदेशनया अविकल्पना, अत एतस्य द्वयस्यास्मिन् महायाने देशना | स चोपायो निरुत्तरे ज्ञाने, ताभ्यां यथाक्रमं सत्त्वानां परिपाचनादात्मनश्च बुद्धधर्मपरिपाकादिति | ये पुनरस्मात् त्रसन्ति तदर्थमस्थानत्रासादीनवे कारणत्वेन श्लोकः | तदस्थानत्रासो भवति जगतां दाहकरणो महापुण्यस्कन्धप्रसवकरणाद्दीर्घसमयम् | अगोत्रो ऽसन्मित्रो ऽकृतमतिरपूर्वाचित्तशुभ- स्त्रसत्यस्मिन् धर्मे पतति महतो ऽर्थाद्गत् इह || ॥ १.१४ ॥

|| anena ślokena kiṃ darśayati | prabhāvaudāryadeśanayā sattvānāṃ paripākaḥ prabhāvādhimuktito ghaṭanāt | gāmbhīryadeśanayā avikalpanā, ata etasya dvayasyāsmin mahāyāne deśanā | sa copāyo niruttare jñāne, tābhyāṃ yathākramaṃ sattvānāṃ paripācanādātmanaśca buddhadharmaparipākāditi | ye punarasmāt trasanti tadarthamasthānatrāsādīnave kāraṇatvena ślokaḥ | tadasthānatrāso bhavati jagatāṃ dāhakaraṇo mahāpuṇyaskandhaprasavakaraṇāddīrghasamayam | agotro 'sanmitro 'kṛtamatirapūrvācittaśubha- strasatyasmin dharme patati mahato 'rthādgat iha || (1.14)

|| त्रासास्थाने त्रासस्तदस्थानत्रासः | दाहकरणो भवत्यपायेषु | किं कारणम् | महतः अपुण्यस्कन्धप्रसवस्य करणात् | कियन्तं कालमिति दीर्घसमयम् | एवं पश्चादादीनवः | येन च कारणेन यावन्तं च कालं तत् संदर्शयति | किं पुनः कारणे तु सतीति चतुर्विधं त्रासकारणं दर्शयति | गोत्रं चास्य न भवति सन्मित्रं वा अव्युत्पन्नमतिर्वा भवति महायानधर्मतायां पूर्वं वानुपचितशुभो भवति | पतति महतो ऽर्थादिति महाबोधिसंभारार्थात् | अप्राप्तपरिहाणितो ऽपरमादीनवं दर्शयति | त्रासकारणमुक्तमत्रासकारणं वक्तव्यमित्यत्रासकारणत्वे श्लोकः | तदन्यान्या[न्यस्या?]भावात्परमगहनत्वादनुगमात् विचित्रस्याख्यानाद् ध्रुवकथनयोगाद्वहुमुखात् | यथाख्यानं नार्थाद्भगवति च भावातिगहनात् न धर्मे ऽस्मिंस्त्रासो भवति विदुषां योनिविचयात् || ॥ १.१५ ॥

|| trāsāsthāne trāsastadasthānatrāsaḥ | dāhakaraṇo bhavatyapāyeṣu | kiṃ kāraṇam | mahataḥ apuṇyaskandhaprasavasya karaṇāt | kiyantaṃ kālamiti dīrghasamayam | evaṃ paścādādīnavaḥ | yena ca kāraṇena yāvantaṃ ca kālaṃ tat saṃdarśayati | kiṃ punaḥ kāraṇe tu satīti caturvidhaṃ trāsakāraṇaṃ darśayati | gotraṃ cāsya na bhavati sanmitraṃ vā avyutpannamatirvā bhavati mahāyānadharmatāyāṃ pūrvaṃ vānupacitaśubho bhavati | patati mahato 'rthāditi mahābodhisaṃbhārārthāt | aprāptaparihāṇito 'paramādīnavaṃ darśayati | trāsakāraṇamuktamatrāsakāraṇaṃ vaktavyamityatrāsakāraṇatve ślokaḥ | tadanyānyā[nyasyā?]bhāvātparamagahanatvādanugamāt vicitrasyākhyānād dhruvakathanayogādvahumukhāt | yathākhyānaṃ nārthādbhagavati ca bhāvātigahanāt na dharme 'smiṃstrāso bhavati viduṣāṃ yonivicayāt || (1.15)

|| तदन्यान्या[न्यस्या?]भावादिति ततो ऽन्यस्य महायानस्याभावात् | अथ श्रावकयानमेव महायानं स्यादन्यस्य श्रावकस्य प्रत्येकबुद्धस्य वाभावः स्यात् | सर्व एव हि बुद्धा भवेयुः | परमगहनत्वाच्च | सर्वज्ञज्ञानमार्गस्यानुगमाच्च तुल्यकालप्रवृत्त्या | विचित्रस्याख्यानात् | विचित्रश्चात्र संभा[सा?]रमार्ग आख्यायते न केवलं शून्यतैव | तस्माद[आ]भिप्रायिकेनानेन भवितव्यमिति | ध्रुवकथनयोगाद्, बहुमुखादभीक्ष्णं चात्र शून्यता कथ्यते बहुमिश्च पर्यायैस्तेषु तेषु सूत्रान्तेषु तस्माद्भवितव्यमत्र महता प्रयोजनेन | अन्यथा हि सत्कृत्प्रतिषेधमात्रकृतमभबिष्यदिति | यथाख्यानं नार्थात् न चास्य यथारुतमर्थो ऽस्मादपि त्रासो न युक्तः | भगवति च भावातिगहनादतिगहनश्च बुद्धानां भावो दुराज्ञेयस्तस्मान्नास्माभिस्तदज्ञानात्त्रसितव्यमिति | एवं योनिशः प्रविचयाद्विदुषां त्रासो न भवति | दूरानुप्रविष्टज्ञानगोचरत्वे श्लोकः | श्रुतं निश्रित्यादौ प्रभवति मनस्कार इह यो मनस्काराज्ज्ञानं प्रभवति च तत्त्वार्थविषयम् | ततो धर्मप्राप्तिः प्रभवति च तस्मिन्मतिरतो यदा प्रत्यात्मं सा कथमसति तस्मिन्व्यवसितिः || ॥ १.१६ ॥

|| tadanyānyā[nyasyā?]bhāvāditi tato 'nyasya mahāyānasyābhāvāt | atha śrāvakayānameva mahāyānaṃ syādanyasya śrāvakasya pratyekabuddhasya vābhāvaḥ syāt | sarva eva hi buddhā bhaveyuḥ | paramagahanatvācca | sarvajñajñānamārgasyānugamācca tulyakālapravṛttyā | vicitrasyākhyānāt | vicitraścātra saṃbhā[sā?]ramārga ākhyāyate na kevalaṃ śūnyataiva | tasmāda[ā]bhiprāyikenānena bhavitavyamiti | dhruvakathanayogād, bahumukhādabhīkṣṇaṃ cātra śūnyatā kathyate bahumiśca paryāyaisteṣu teṣu sūtrānteṣu tasmādbhavitavyamatra mahatā prayojanena | anyathā hi satkṛtpratiṣedhamātrakṛtamabhabiṣyaditi | yathākhyānaṃ nārthāt na cāsya yathārutamartho 'smādapi trāso na yuktaḥ | bhagavati ca bhāvātigahanādatigahanaśca buddhānāṃ bhāvo durājñeyastasmānnāsmābhistadajñānāttrasitavyamiti | evaṃ yoniśaḥ pravicayādviduṣāṃ trāso na bhavati | dūrānupraviṣṭajñānagocaratve ślokaḥ | śrutaṃ niśrityādau prabhavati manaskāra iha yo manaskārājjñānaṃ prabhavati ca tattvārthaviṣayam | tato dharmaprāptiḥ prabhavati ca tasminmatirato yadā pratyātmaṃ sā kathamasati tasminvyavasitiḥ || (1.16)

|| श्रुतं निश्रित्यादौ मनस्कारः प्रभवति यो योनिश इत्यर्थः | योनिशो मनस्कारात्तत्त्वार्थविषयं ज्ञानं प्रभवति लोकोत्तरा सम्यग्दृष्टिः, ततस्तत्फलस्य धर्मस्य प्राप्तिः, ततस्तस्मिन् प्राप्ते मतिर्विमुक्तिज्ञानं प्रादुर्भवति | एवं यदा प्रत्यात्मं सा मतिर्भवति, कथमसति तस्मिन्नेषा व्यवसितिर्निश्चयो भवति नैवेदं बुद्धवचनमितिए | अत्रासपदस्थानत्वे श्लोकः | अहं न बोद्धा न गभीरबोद्धा बुद्धौ गभीरं किमतर्कगम्यम् | कस्माद् गभीरार्थविदां च मोक्ष इत्येतदुत्त्रासपदं न युक्तम् || ॥ १.१७ ॥

|| śrutaṃ niśrityādau manaskāraḥ prabhavati yo yoniśa ityarthaḥ | yoniśo manaskārāttattvārthaviṣayaṃ jñānaṃ prabhavati lokottarā samyagdṛṣṭiḥ, tatastatphalasya dharmasya prāptiḥ, tatastasmin prāpte matirvimuktijñānaṃ prādurbhavati | evaṃ yadā pratyātmaṃ sā matirbhavati, kathamasati tasminneṣā vyavasitirniścayo bhavati naivedaṃ buddhavacanamitie | atrāsapadasthānatve ślokaḥ | ahaṃ na boddhā na gabhīraboddhā buddhau gabhīraṃ kimatarkagamyam | kasmād gabhīrārthavidāṃ ca mokṣa ityetaduttrāsapadaṃ na yuktam || (1.17)

|| यदि तावदहमस्य न बोद्धेत्युत्त्रासपदम्, तन्न युक्तम् | अथ बुद्धो ऽपि गम्भी[भी?] रस्य पदार्थस्य न बोद्धा स किं गभीरं देशयिष्यतीत्युत्त्रासपदम्, तदयुक्तम् | अथ गम्भी[भी]रं कस्मादतर्कगम्यमित्युत्त्रासपदम्, तन्न युक्तम् | अथ कस्माद् गभीरार्थविदामेव मोक्षो न तार्किकाणामित्युत्त्रासपदम्, तन्न युक्तम् | अनधिमुक्तित एव तत्सिद्वौ श्लोकः | हीनाधिमुक्तेः सुनिहीनधातोर्ही नैः सहायैः परिवारितस्य | औदार्यगाम्भीर्यसुदेशिते ऽस्मिन् धर्मे ऽधिमुक्तिर्यदि नास्ति सिद्धम् || ॥ १.१८ ॥

|| yadi tāvadahamasya na boddhetyuttrāsapadam, tanna yuktam | atha buddho 'pi gambhī[bhī?] rasya padārthasya na boddhā sa kiṃ gabhīraṃ deśayiṣyatītyuttrāsapadam, tadayuktam | atha gambhī[bhī]raṃ kasmādatarkagamyamityuttrāsapadam, tanna yuktam | atha kasmād gabhīrārthavidāmeva mokṣo na tārkikāṇāmityuttrāsapadam, tanna yuktam | anadhimuktita eva tatsidvau ślokaḥ | hīnādhimukteḥ sunihīnadhātorhī naiḥ sahāyaiḥ parivāritasya | audāryagāmbhīryasudeśite 'smin dharme 'dhimuktiryadi nāsti siddham || (1.18)

|| यस्य हीना चाधिक[चाधि]मुक्तिः, ततश्च हीन एव धातुः समुदागत आलयविज्ञानभावना | हीनैरेव सहायैः समानाधिमुक्तिधातुकैर्यः परिवारितस्तस्यास्मिन्नौदार्यगाम्भीर्यसुदेशिते महायानधर्मे यद्यधिमुक्तिर्नास्ति, अत एव सिद्धमुत्कृष्टमिदं महायानमिति | अश्रुतसूत्रान्तप्रतिक्षेपायोगे श्लोकः | श्रुतानुसारेण हि बुद्धिमत्तां लब्ध्वाश्रुते यः प्रकरोत्यवज्ञाम् | श्रुते विचित्रे सति चाप्रमेये शिष्टे कुतो निश्चयमेति मूढः || ॥ १.१९ ॥

|| yasya hīnā cādhika[cādhi]muktiḥ, tataśca hīna eva dhātuḥ samudāgata ālayavijñānabhāvanā | hīnaireva sahāyaiḥ samānādhimuktidhātukairyaḥ parivāritastasyāsminnaudāryagāmbhīryasudeśite mahāyānadharme yadyadhimuktirnāsti, ata eva siddhamutkṛṣṭamidaṃ mahāyānamiti | aśrutasūtrāntapratikṣepāyoge ślokaḥ | śrutānusāreṇa hi buddhimattāṃ labdhvāśrute yaḥ prakarotyavajñām | śrute vicitre sati cāprameye śiṣṭe kuto niścayameti mūḍhaḥ || (1.19)

|| कामं तावदधिमुक्तिर्न स्यादश्रुतानां तु सूत्रान्तानामविशेषेण प्रतिक्षेपो न युक्तः | श्रुतानुसारेणैव हि बुद्धिमत्त्वं लब्ध्वा यः श्रुत एवावज्ञां करोति मूढः स सत्येवावशिष्टे श्रुते विचित्रे चाप्रमेये च कुतः कारणान्निश्चयमेति न तद्बुद्धवचनमिति | न हि तस्य श्रुतादन्यब्दलमस्ति तस्मादश्रुत्वा प्रतिक्षेपो न युक्तः | यदपि च श्रुतं तद्योनिशो मनसि कर्तव्यं नायोनिश इत्ययोनिशोमनसिकारादीनवे श्लोकः | यथारुते ऽर्थे परिकल्प्यमाने स्वप्रत्ययो हानिमुपैति बुद्धेः | स्वाख्याततां च क्षिपति क्षतिं च प्राप्नोति धर्मे प्रतिघावतीव[प्रतीघातमेव] || ॥ १.२० ॥

|| kāmaṃ tāvadadhimuktirna syādaśrutānāṃ tu sūtrāntānāmaviśeṣeṇa pratikṣepo na yuktaḥ | śrutānusāreṇaiva hi buddhimattvaṃ labdhvā yaḥ śruta evāvajñāṃ karoti mūḍhaḥ sa satyevāvaśiṣṭe śrute vicitre cāprameye ca kutaḥ kāraṇānniścayameti na tadbuddhavacanamiti | na hi tasya śrutādanyabdalamasti tasmādaśrutvā pratikṣepo na yuktaḥ | yadapi ca śrutaṃ tadyoniśo manasi kartavyaṃ nāyoniśa ityayoniśomanasikārādīnave ślokaḥ | yathārute 'rthe parikalpyamāne svapratyayo hānimupaiti buddheḥ | svākhyātatāṃ ca kṣipati kṣatiṃ ca prāpnoti dharme pratighāvatīva[pratīghātameva] || (1.20)

|| स्वप्रत्यय इति स्वयंदृष्टिपरामर्शको, न विज्ञानामन्तिकादर्थपर्येषी | हानिमुपैति बुद्धेरिति यथाभू[रु]तज्ञानादप्राप्तिपरिहानितः | धर्मस्य च स्वाख्याततां प्रतिक्षिपति तन्निदानं चापुण्यप्रभावात् क्षतिं प्राप्नोति | धर्मे च प्रतिघातमावरणं च धर्मव्यसनसंवर्तनीयं कर्मेत्ययमत्रादीनवः | अयथावतश्चा[अयथारुतञ्चा]र्थमविजानतो ऽपि प्रतिघातो न युक्त इति प्रतिघातायोगे श्लोकः | मनः प्रदोषः प्रकृतिप्रदुष्टो [ऽयथारुते चापि]ह्ययुक्तरूपः | प्रागेव संदेहगतस्य धर्मे तस्मादुपेक्षैव वरं ह्यदोषा || ॥ १.२१ ॥

|| svapratyaya iti svayaṃdṛṣṭiparāmarśako, na vijñānāmantikādarthaparyeṣī | hānimupaiti buddheriti yathābhū[ru]tajñānādaprāptiparihānitaḥ | dharmasya ca svākhyātatāṃ pratikṣipati tannidānaṃ cāpuṇyaprabhāvāt kṣatiṃ prāpnoti | dharme ca pratighātamāvaraṇaṃ ca dharmavyasanasaṃvartanīyaṃ karmetyayamatrādīnavaḥ | ayathāvataścā[ayathārutañcā]rthamavijānato 'pi pratighāto na yukta iti pratighātāyoge ślokaḥ | manaḥ pradoṣaḥ prakṛtipraduṣṭo ['yathārute cāpi]hyayuktarūpaḥ | prāgeva saṃdehagatasya dharme tasmādupekṣaiva varaṃ hyadoṣā || (1.21)