15. Mahayanasutralamkara — chapter 14

|| इति निर्विकल्पेन धर्म नैरात्म्यज्ञानेन प्रतिपत्तुः प्रतिपत्तव्यस्य प्रतिपत्तेश्चाविकल्पना त्रिमण्डलपरिशुद्धिर्वेदितव्या | द्वयपरिपाचनशोधनेषु [सु]युक्त इति सत्त्वानामात्मनश्च | || महायानसूत्रालंकारे प्रतिपत्त्यधिकारस्त्रयोदशः || चतुर्दशो ऽधिकारः अववादानुशासनीविभागे श्लोका एकपञ्चाशत् | कल्पासंख्येयनिर्यातो ह्यधिमुक्तिं विवर्धयन् | संपूर्णः कुशलैर्धर्मैः सागरो वारिभिर्यथा || ॥ १४.१ ॥

|| iti nirvikalpena dharma nairātmyajñānena pratipattuḥ pratipattavyasya pratipatteścāvikalpanā trimaṇḍalapariśuddhirveditavyā | dvayaparipācanaśodhaneṣu [su]yukta iti sattvānāmātmanaśca | || mahāyānasūtrālaṃkāre pratipattyadhikārastrayodaśaḥ || caturdaśo 'dhikāraḥ avavādānuśāsanīvibhāge ślokā ekapañcāśat | kalpāsaṃkhyeyaniryāto hyadhimuktiṃ vivardhayan | saṃpūrṇaḥ kuśalairdharmaiḥ sāgaro vāribhiryathā || (14.1)

|| अधिमुक्तिं विवर्धयन्नित्यधिमात्रावस्थानयनात् | शेषं गतार्थम् | तथा संभृतसंभारो ह्यादिशुद्धो जिनात्मजः | सुविज्ञः कल्प[ल्य]चित्तश्च भावनायां प्रयुज्यते || ॥ १४.२ ॥

|| adhimuktiṃ vivardhayannityadhimātrāvasthānayanāt | śeṣaṃ gatārtham | tathā saṃbhṛtasaṃbhāro hyādiśuddho jinātmajaḥ | suvijñaḥ kalpa[lya]cittaśca bhāvanāyāṃ prayujyate || (14.2)

|| आदिशुद्धो बोधिसत्त्वसंवरपरिशोधनान्महायाने दृष्टिऋज्जु[जु]करणाच्चाविपरीतार्थग्रहणतः | सुविज्ञो बहुश्रुतत्वात् | कल्प[ल्य]चित्तो विनिवरणत्वात् | धर्मस्त्रोतसि बुद्धेभ्यो ऽववादं लभते तदा | विपुलं शमथज्ञानवैपुल्यगमनाय हि || ॥ १४.३ ॥

|| ādiśuddho bodhisattvasaṃvarapariśodhanānmahāyāne dṛṣṭiṛjju[ju]karaṇāccāviparītārthagrahaṇataḥ | suvijño bahuśrutatvāt | kalpa[lya]citto vinivaraṇatvāt | dharmastrotasi buddhebhyo 'vavādaṃ labhate tadā | vipulaṃ śamathajñānavaipulyagamanāya hi || (14.3)

|| श्लोको गतार्थः | ततः सूत्रादिके धर्मे सो ऽद्वयार्थविभावके | सूत्रादिनाम्नि बन्धीयाच्चित्तं प्रथमतो यतिः || ॥ १४.४ ॥

|| śloko gatārthaḥ | tataḥ sūtrādike dharme so 'dvayārthavibhāvake | sūtrādināmni bandhīyāccittaṃ prathamato yatiḥ || (14.4)

|| ततः पदप्रभेदेषु विचरेदनुपूर्वशः | विचारयेत्तदर्थांश्च प्रत्यात्मयोनिशश्च सः || ॥ १४.५ ॥

|| tataḥ padaprabhedeṣu vicaredanupūrvaśaḥ | vicārayettadarthāṃśca pratyātmayoniśaśca saḥ || (14.5)

|| अवधृत्य च तानर्थान्धर्मे संकलयेत्पुनः ततः कुर्यात्समाशास्तिं तदर्थाधिगमाय सः || ॥ १४.६ ॥

|| avadhṛtya ca tānarthāndharme saṃkalayetpunaḥ tataḥ kuryātsamāśāstiṃ tadarthādhigamāya saḥ || (14.6)

|| सूत्रगेयादिके धर्मे यत्सूत्रादिनाम दशभूमिकमित्येवमादि तत्र चित्तं प्रथमतो बध्नीयात् | एभिस्त्रिभिः श्लोकैः षट् चित्तान्युपदिष्टानि | मूलचित्तमनुचरचित्तं विचारणाचित्तमवधारणाचित्तं संकलनचित्तमाशास्तिचित्तं च | तत्र मूलचित्तं यत्सूत्रादीनां धर्माणां नामालम्बनं | अववादं श्रुत्वा स्वयं वा कल्पयित्वा | तद्यथानित्यं दुःखं शून्यमनात्म्यं य योनिशो न चेत्यादि | अनुचरचित्तं येन सूत्रादीनां नामत आलम्बितानां पदप्रभेदमनुगच्छति | विचारणाचित्तं येनार्थं व्यञ्जनं च विचारयति | तत्रार्थं चतुर्भिराकारैर्विचारयति गणनया तुलनया मीमांसया प्रत्यवेक्षणया च | तत्र गणना संग्रहणं तद्यथा रूपं दशायतनान्येकस्य च प्रदेशो वेदना षड् वेदनाकाया इत्येवमादि | तुलना संख्यावतो (म्स_बग्छि ८९) धर्मस्य शमलक्ष[ण?]ग्रहणमनाध्यारोपानपवादतः | मीमांसा प्रमाणपरीक्ष | प्रत्यवेक्षणागणिततुलितमीमांसितस्यार्थस्यावलोकनं | व्यञ्जनं द्वाभ्यामाकाराभ्यां विचारयति | सार्थतथा[या] च समस्तानां व्यञ्जनानां निरर्थतया च व्यस्तानां | अवधारणाचित्तं येन यथानुचरितं विचारितं वा तन्निमित्तमवधारयति | संकलनचित्तं तद्यथा विचारितमर्थं मूलचित्ते संक्षिप्यपरिपिण्डिताकारं वर्तते | आशास्तिचित्तं यदर्थं प्रयुक्तो भवति समा[ध्यर्थं वा?] तत्परिपूर्यर्थं वा श्रामण्यफलार्थं वा भूमिप्रवेशार्थं वा विशेषगमनार्थं वा तच्छन्दसहगतं वर्तते | चित्तमेव ह्यालम्बनप्रतिभासं वर्तते न चित्तादन्यदालम्बनमस्तीति जानतो वा चित्तमात्रमजानतो वा चित्तमेवालम्बनं नान्यत् | इति षड्विधं चित्तमालम्बनं व्यवस्थाप्यते | एषेत प्रत्यवेक्षेत मनोजल्पैः प्रबन्धतः | निर्जल्पैकरसैश्चापि मनस्कारैर्विचारयेत् || ॥ १४.७ ॥

|| sūtrageyādike dharme yatsūtrādināma daśabhūmikamityevamādi tatra cittaṃ prathamato badhnīyāt | ebhistribhiḥ ślokaiḥ ṣaṭ cittānyupadiṣṭāni | mūlacittamanucaracittaṃ vicāraṇācittamavadhāraṇācittaṃ saṃkalanacittamāśāsticittaṃ ca | tatra mūlacittaṃ yatsūtrādīnāṃ dharmāṇāṃ nāmālambanaṃ | avavādaṃ śrutvā svayaṃ vā kalpayitvā | tadyathānityaṃ duḥkhaṃ śūnyamanātmyaṃ ya yoniśo na cetyādi | anucaracittaṃ yena sūtrādīnāṃ nāmata ālambitānāṃ padaprabhedamanugacchati | vicāraṇācittaṃ yenārthaṃ vyañjanaṃ ca vicārayati | tatrārthaṃ caturbhirākārairvicārayati gaṇanayā tulanayā mīmāṃsayā pratyavekṣaṇayā ca | tatra gaṇanā saṃgrahaṇaṃ tadyathā rūpaṃ daśāyatanānyekasya ca pradeśo vedanā ṣaḍ vedanākāyā ityevamādi | tulanā saṃkhyāvato (msa_bagchi 89) dharmasya śamalakṣa[ṇa?]grahaṇamanādhyāropānapavādataḥ | mīmāṃsā pramāṇaparīkṣa | pratyavekṣaṇāgaṇitatulitamīmāṃsitasyārthasyāvalokanaṃ | vyañjanaṃ dvābhyāmākārābhyāṃ vicārayati | sārthatathā[yā] ca samastānāṃ vyañjanānāṃ nirarthatayā ca vyastānāṃ | avadhāraṇācittaṃ yena yathānucaritaṃ vicāritaṃ vā tannimittamavadhārayati | saṃkalanacittaṃ tadyathā vicāritamarthaṃ mūlacitte saṃkṣipyaparipiṇḍitākāraṃ vartate | āśāsticittaṃ yadarthaṃ prayukto bhavati samā[dhyarthaṃ vā?] tatparipūryarthaṃ vā śrāmaṇyaphalārthaṃ vā bhūmipraveśārthaṃ vā viśeṣagamanārthaṃ vā tacchandasahagataṃ vartate | cittameva hyālambanapratibhāsaṃ vartate na cittādanyadālambanamastīti jānato vā cittamātramajānato vā cittamevālambanaṃ nānyat | iti ṣaḍvidhaṃ cittamālambanaṃ vyavasthāpyate | eṣeta pratyavekṣeta manojalpaiḥ prabandhataḥ | nirjalpaikarasaiścāpi manaskārairvicārayet || (14.7)

|| ज्ञेयः शमथमार्गो ऽस्य धर्मनाम च पिण्डितं | ज्ञेयो विपश्यनामार्गस्तदर्थानां विचारणा || ॥ १४.८ ॥

|| jñeyaḥ śamathamārgo 'sya dharmanāma ca piṇḍitaṃ | jñeyo vipaśyanāmārgastadarthānāṃ vicāraṇā || (14.8)

|| युगनद्धश्च विज्ञेयो मार्गस्तत्पिण्डितं पुनः | लीनं चित्तस्य गृह्णीयादुद्धतं शमयेत्पुनः || ॥ १४.९ ॥

|| yuganaddhaśca vijñeyo mārgastatpiṇḍitaṃ punaḥ | līnaṃ cittasya gṛhṇīyāduddhataṃ śamayetpunaḥ || (14.9)

|| श[स]मप्राप्तमुपेक्षेत तस्मिन्नालम्बने पुनः सातत्येनाथ सत्कृत्य सर्वस्मिन्योजयेत्पुनः || ॥ १४.१० ॥

|| śa[sa]maprāptamupekṣeta tasminnālambane punaḥ sātatyenātha satkṛtya sarvasminyojayetpunaḥ || (14.10)

|| एभिश्चतुर्भिः श्लोकैरेकादश मनस्कारा उपदिष्टाः | सवितर्कः सविचारः | अवितर्को विचारमात्रः | अवितर्को ऽविचारः | शमथमनस्कारः | विपश्यना मनस्कारः | युगनद्धमनस्कारः | [प्रग्रहनिमित्तमनस्कारः] शमथनिमित्तमनस्कारः | उपेक्षानिमित्त मनस्कारः | सातत्यमनस्कारः | सत्कृत्यमनस्कारश्च | निबध्यालम्बने चित्तं तत्प्रवेधं[वाहं] न विक्षिपेत् | अवगम्याशु विक्षेपं तस्मिन् प्रतिहरेत्पुनः || ॥ १४.११ ॥

|| ebhiścaturbhiḥ ślokairekādaśa manaskārā upadiṣṭāḥ | savitarkaḥ savicāraḥ | avitarko vicāramātraḥ | avitarko 'vicāraḥ | śamathamanaskāraḥ | vipaśyanā manaskāraḥ | yuganaddhamanaskāraḥ | [pragrahanimittamanaskāraḥ] śamathanimittamanaskāraḥ | upekṣānimitta manaskāraḥ | sātatyamanaskāraḥ | satkṛtyamanaskāraśca | nibadhyālambane cittaṃ tatpravedhaṃ[vāhaṃ] na vikṣipet | avagamyāśu vikṣepaṃ tasmin pratiharetpunaḥ || (14.11)

|| प्रत्यात्मं संक्षिपेच्चित्तमुपर्युपरि बुद्धिमान् | ततश्चर [द]मयेच्चित्तं समाधौ गुणदर्शनात् || ॥ १४.१२ ॥

|| pratyātmaṃ saṃkṣipeccittamuparyupari buddhimān | tataścara [da]mayeccittaṃ samādhau guṇadarśanāt || (14.12)

|| अरतिं शमयेत्तस्मिन्विक्षेपदोषदर्शनात् | अभिध्यादौर्मनस्यादीन्व्युत्थितान् शमयेत्तथा || ॥ १४.१३ ॥

|| aratiṃ śamayettasminvikṣepadoṣadarśanāt | abhidhyādaurmanasyādīnvyutthitān śamayettathā || (14.13)

|| ततश्च साभिसंस्कारां चित्ते स्वरसवाहितां | लभेतानभिसंस्कारान् [रां] तद्भ्यासात्पुनर्यतिः || ॥ १४.१४ ॥

|| tataśca sābhisaṃskārāṃ citte svarasavāhitāṃ | labhetānabhisaṃskārān [rāṃ] tadbhyāsātpunaryatiḥ || (14.14)

|| एभिश्चतुर्भिः श्लोकैर्नवाकारया चित्तस्थित्या स्थित्युपाय उपदिष्टः | चित्तं स्थापयति संस्थापयति अवस्थापयति उपस्थापयति दमयति शमयति व्युपशमयत्येकोतीकरोति चित्तं समादघातीति नवाकाराः | ततः स तनुकां लब्ध्वा प्रश्रब्धिं कायचेतसोः | विज्ञेयः समनस्कारः पुनस्तान्[स्तां]स विवर्धयन् || ॥ १४.१५ ॥

|| ebhiścaturbhiḥ ślokairnavākārayā cittasthityā sthityupāya upadiṣṭaḥ | cittaṃ sthāpayati saṃsthāpayati avasthāpayati upasthāpayati damayati śamayati vyupaśamayatyekotīkaroti cittaṃ samādaghātīti navākārāḥ | tataḥ sa tanukāṃ labdhvā praśrabdhiṃ kāyacetasoḥ | vijñeyaḥ samanaskāraḥ punastān[stāṃ]sa vivardhayan || (14.15)

|| वृद्धिदूरंगमत्वेन मौलीं स लभते स्थितिं | तां शोधयन्नभिज्ञार्थमेति कर्मण्यतां परां || ॥ १४.१६ ॥

|| vṛddhidūraṃgamatvena maulīṃ sa labhate sthitiṃ | tāṃ śodhayannabhijñārthameti karmaṇyatāṃ parāṃ || (14.16)

|| ध्याने ऽभिज्ञाभिनिर्हाराल्लोकधातून्स गच्छति | पूजार्थमप्रमेयाणां बुद्धानां श्रवणाय च || ॥ १४.१७ ॥

|| dhyāne 'bhijñābhinirhārāllokadhātūnsa gacchati | pūjārthamaprameyāṇāṃ buddhānāṃ śravaṇāya ca || (14.17)

|| अप्रमेयानुपास्यासौ बुद्धान्कल्पैरमेयगैः | कर्मण्यतां परामेति चेतसस्तदुपासनात् || ॥ १४.१८ ॥

|| aprameyānupāsyāsau buddhānkalpairameyagaiḥ | karmaṇyatāṃ parāmeti cetasastadupāsanāt || (14.18)

|| इति कर्मण्यतां परां ध्याने इति संबन्धनीयं | कल्पैरमेयगैरित्यप्रमेयसंख्यागतैः | शेषमेषां श्लोकानां गतार्थं | ततो ऽनुशंसान लभते पञ्च शुद्धैः स पूर्वगान् | विशुद्धिभाजनत्वं च ततो याति निरुत्तरं || ॥ १४.१९ ॥

|| iti karmaṇyatāṃ parāṃ dhyāne iti saṃbandhanīyaṃ | kalpairameyagairityaprameyasaṃkhyāgataiḥ | śeṣameṣāṃ ślokānāṃ gatārthaṃ | tato 'nuśaṃsāna labhate pañca śuddhaiḥ sa pūrvagān | viśuddhibhājanatvaṃ ca tato yāti niruttaraṃ || (14.19)

|| कृत्स्नादौस्वल्प[दौष्ठुल्य]कायो हि द्रवते ऽस्य प्रतिक्षणं | आपूर्यते च प्रश्रब्ध्या कायचित्तं समन्ततः || ॥ १४.२० ॥

|| kṛtsnādausvalpa[dauṣṭhulya]kāyo hi dravate 'sya pratikṣaṇaṃ | āpūryate ca praśrabdhyā kāyacittaṃ samantataḥ || (14.20)

|| अपरिच्छिन्नमाभासं धर्माणां वेत्ति सर्वतः | अकल्पितानि संशुद्धौ निमित्तानि प्रपश्यति || ॥ १४.२१ ॥

|| aparicchinnamābhāsaṃ dharmāṇāṃ vetti sarvataḥ | akalpitāni saṃśuddhau nimittāni prapaśyati || (14.21)

|| प्रपूरौ च विशुद्धौ च धर्मकायस्य सर्वथा | करोति सततं धीमानेवं हेतुपरिग्रहं || ॥ १४.२२ ॥

|| prapūrau ca viśuddhau ca dharmakāyasya sarvathā | karoti satataṃ dhīmānevaṃ hetuparigrahaṃ || (14.22)

|| ततः शुद्धेः पूर्वंगमान्पञ्चानुशंसान् लभते | शुद्धेरिति शुद्ध्याशयभूमेः | तेषां च लाभाद्विशुद्धिभाजनत्वं प्राप्नोति | निरूत्तरं यानानन्तर्यात्[नुत्तर्यात्] | प्रपूरौ च विशुद्धौ च धर्मकायस्येति दशम्यां भूमौ परिपूरिर्बुद्धभूमौ विशुद्धिः | एतेषां पञ्चानामनुशंसानां त्रयः शमथपक्षा द्वौ विपश्यनापक्षौ वेदितव्यौ | अतो यावल्लौकिकः समुदागमः | ततश्चासौ तथाभूतो बोधिसत्त्वः समाहितः | मनोजल्पाद्विनिर्मुक्तान् सर्वार्थान्न प्रपश्यति || ॥ १४.२३ ॥

|| tataḥ śuddheḥ pūrvaṃgamānpañcānuśaṃsān labhate | śuddheriti śuddhyāśayabhūmeḥ | teṣāṃ ca lābhādviśuddhibhājanatvaṃ prāpnoti | nirūttaraṃ yānānantaryāt[nuttaryāt] | prapūrau ca viśuddhau ca dharmakāyasyeti daśamyāṃ bhūmau paripūrirbuddhabhūmau viśuddhiḥ | eteṣāṃ pañcānāmanuśaṃsānāṃ trayaḥ śamathapakṣā dvau vipaśyanāpakṣau veditavyau | ato yāvallaukikaḥ samudāgamaḥ | tataścāsau tathābhūto bodhisattvaḥ samāhitaḥ | manojalpādvinirmuktān sarvārthānna prapaśyati || (14.23)

|| धर्म[र्मा]लोकस्य वृध्द्यर्थ वीर्यमारभते दृढं | धर्मालोकविवृध्द्या च चित्तमात्रे ऽवतिष्ठते || ॥ १४.२४ ॥

|| dharma[rmā]lokasya vṛdhdyartha vīryamārabhate dṛḍhaṃ | dharmālokavivṛdhdyā ca cittamātre 'vatiṣṭhate || (14.24)

|| सर्वार्थप्रतिभासत्वं ततश्चित्ते प्रपश्यति | प्रहीनो ग्राह्यनि[वि]क्षेपस्तदा तस्य भवत्यसौ || ॥ १४.२५ ॥

|| sarvārthapratibhāsatvaṃ tataścitte prapaśyati | prahīno grāhyani[vi]kṣepastadā tasya bhavatyasau || (14.25)

|| ततो ग्राहकविक्षेपः केवलो ऽस्यावशिष्यते | आनन्तर्यसमाधिं च स्पृशत्याशु तदा पुनः || ॥ १४.२६ ॥

|| tato grāhakavikṣepaḥ kevalo 'syāvaśiṣyate | ānantaryasamādhiṃ ca spṛśatyāśu tadā punaḥ || (14.26)

|| अत ऊर्ध्वं निर्वेधभागीयानि | तथाभूतो बोधिसत्त्वः समाहितचित्तो मनोजल्पाद्विनिर्मुक्तान् सर्वधर्मान्न पश्यति स्वलक्षणसामान्यलक्षणाख्यान्मनोजल्पमात्रमेव ख्याति | सास्योष्मगतावस्था | अयं स आलोको यमधिकृत्योक्तं क्षारनद्याम् | आलोक इति धर्मनिध्यानक्षान्तेरेतदधिवचनमिति | स तस्यैव धर्मालोकस्य विवृध्द्यर्थमास्थितक्रियया दृढं वीर्यमारभते | सास्य मूर्धावस्था | धर्मालोकविवृध्द्या च चित्तमात्रे ऽवतिष्ठते | चित्तमेतदिति प्रतिवेधात् | ततश्चित्त एव सर्वार्थप्रतिभासत्वं पश्यति | न चित्तादन्यमर्थं | तदा चास्य ग्राह्यविक्षेपः प्रहीनो भवति | ग्राहकविक्षेपः केवलो ऽवशिष्यते | सास्य क्षान्त्यवस्था | तदा च क्षिप्रमानन्तर्यसमाधिं स्पृशति | सास्य लौकिकाग्रधर्मावस्था | केन कारणेन स आनन्तर्य उच्यते | यतो ग्राहकविक्षेपो हीयते तदनन्तरं | ज्ञेयान्युष्मगतादीनि एतानि हि यथाक्रमं || ॥ १४.२७ ॥

|| ata ūrdhvaṃ nirvedhabhāgīyāni | tathābhūto bodhisattvaḥ samāhitacitto manojalpādvinirmuktān sarvadharmānna paśyati svalakṣaṇasāmānyalakṣaṇākhyānmanojalpamātrameva khyāti | sāsyoṣmagatāvasthā | ayaṃ sa āloko yamadhikṛtyoktaṃ kṣāranadyām | āloka iti dharmanidhyānakṣānteretadadhivacanamiti | sa tasyaiva dharmālokasya vivṛdhdyarthamāsthitakriyayā dṛḍhaṃ vīryamārabhate | sāsya mūrdhāvasthā | dharmālokavivṛdhdyā ca cittamātre 'vatiṣṭhate | cittametaditi prativedhāt | tataścitta eva sarvārthapratibhāsatvaṃ paśyati | na cittādanyamarthaṃ | tadā cāsya grāhyavikṣepaḥ prahīno bhavati | grāhakavikṣepaḥ kevalo 'vaśiṣyate | sāsya kṣāntyavasthā | tadā ca kṣipramānantaryasamādhiṃ spṛśati | sāsya laukikāgradharmāvasthā | kena kāraṇena sa ānantarya ucyate | yato grāhakavikṣepo hīyate tadanantaraṃ | jñeyānyuṣmagatādīni etāni hi yathākramaṃ || (14.27)

|| इत्येतान्युष्मगतादीनि निर्वेधभागीयानि | द्वयग्राहविसंयुक्तं लोकोत्तरमनुत्तरं | निर्विकल्पं मलापेतं ज्ञानं स लभते पुनः || ॥ १४.२८ ॥

|| ityetānyuṣmagatādīni nirvedhabhāgīyāni | dvayagrāhavisaṃyuktaṃ lokottaramanuttaraṃ | nirvikalpaṃ malāpetaṃ jñānaṃ sa labhate punaḥ || (14.28)

|| अतः परेण दर्शनमार्गावस्था | द्वयग्राहविसंयुक्तं ग्राह्यग्राहग्राहकग्राहविसंयोगात् | अनुत्तरं यानानन्तर्येण[नुत्तर्येण] | निर्विकल्पं ग्राह्यग्राहकविकल्पविसंयोगात् | मलापेतं दर्शनज्ञे[हे]यक्लेशप्रहाणात् | एतेन विरजो विगतमलमित्युक्तं भवति | सास्याश्रयपरावृत्तिः प्रथमा भूमिरिष्यते | अमेयैश्चास्य सा कल्पैः सुविशुद्धिं निगच्छति || ॥ १४.२९ ॥

|| ataḥ pareṇa darśanamārgāvasthā | dvayagrāhavisaṃyuktaṃ grāhyagrāhagrāhakagrāhavisaṃyogāt | anuttaraṃ yānānantaryeṇa[nuttaryeṇa] | nirvikalpaṃ grāhyagrāhakavikalpavisaṃyogāt | malāpetaṃ darśanajñe[he]yakleśaprahāṇāt | etena virajo vigatamalamityuktaṃ bhavati | sāsyāśrayaparāvṛttiḥ prathamā bhūmiriṣyate | ameyaiścāsya sā kalpaiḥ suviśuddhiṃ nigacchati || (14.29)

|| श्लोको गतार्थः | धर्मधातोश्च समतां प्रतिविध्य पुनस्तदा | सर्वसत्त्वेषु लभते सदात्मसमचित्ततां || ॥ १४.३० ॥

|| śloko gatārthaḥ | dharmadhātośca samatāṃ pratividhya punastadā | sarvasattveṣu labhate sadātmasamacittatāṃ || (14.30)

|| निरात्मतायां दुःखार्थे कृत्ये निःप्रतिकर्मणि | सत्त्वेषु समचित्तो ऽसौ यथान्ये ऽपि जिनात्मजाः || ॥ १४.३१ ॥

|| nirātmatāyāṃ duḥkhārthe kṛtye niḥpratikarmaṇi | sattveṣu samacitto 'sau yathānye 'pi jinātmajāḥ || (14.31)

|| धर्मनैरात्म्येन च धर्मसमतां प्रतिविध्य सर्वसत्त्वेषु सदा आत्मसमचित्ततां प्रत्तिलभते | पञ्चविधया समतया | नैरात्म्यसमतया दुःखसमतया स्वपरसंतानेषु नैरात्म्यदुःखतयोरविशेषात् | कृत्यसमतया स्वपरदुःखप्रहाणकामतासामान्यात् | निष्प्रतिकारसमतया | आत्मन इव परतः प्रतिकारानभिनन्दनात् | तदन्यबोधिसत्त्वसमतया च यथा तैरभिसमितं तथाभिसमयात् | त्रैधातुकात्मसंस्कारानभूतपरिकल्पतः | ज्ञानेन सुविशुद्धेन अद्धयार्थेन पश्यति || ॥ १४.३२ ॥

|| dharmanairātmyena ca dharmasamatāṃ pratividhya sarvasattveṣu sadā ātmasamacittatāṃ prattilabhate | pañcavidhayā samatayā | nairātmyasamatayā duḥkhasamatayā svaparasaṃtāneṣu nairātmyaduḥkhatayoraviśeṣāt | kṛtyasamatayā svaparaduḥkhaprahāṇakāmatāsāmānyāt | niṣpratikārasamatayā | ātmana iva parataḥ pratikārānabhinandanāt | tadanyabodhisattvasamatayā ca yathā tairabhisamitaṃ tathābhisamayāt | traidhātukātmasaṃskārānabhūtaparikalpataḥ | jñānena suviśuddhena addhayārthena paśyati || (14.32)

|| स त्रैधातुकात्मसंस्कारानभूतपरिकल्पनामात्रान्पश्यति | सुविशुद्धेन ज्ञानेन लोकोत्तरत्वात् | अद्वयार्थेनेत्यग्राह्यग्राहकार्थेन | तदभावस्य भावं च विमुक्तं दृष्टिहायिभिः | लब्ध्वा दर्शनमार्गो हि तदा तेन निरूच्यते || ॥ १४.३३ ॥

|| sa traidhātukātmasaṃskārānabhūtaparikalpanāmātrānpaśyati | suviśuddhena jñānena lokottaratvāt | advayārthenetyagrāhyagrāhakārthena | tadabhāvasya bhāvaṃ ca vimuktaṃ dṛṣṭihāyibhiḥ | labdhvā darśanamārgo hi tadā tena nirūcyate || (14.33)

|| तस्य ग्राह्यग्राहकाभावस्य भावं धर्मधातून्दर्शनप्रहातव्यैः क्लेशैर्विमुक्तं पश्यति | अभावशून्यतां ज्ञात्वा तथाभावस्य शून्यतां | प्रकृत्या शून्यतां ज्ञात्वा शून्यज्ञ इति कथ्यते || ॥ १४.३४ ॥

|| tasya grāhyagrāhakābhāvasya bhāvaṃ dharmadhātūndarśanaprahātavyaiḥ kleśairvimuktaṃ paśyati | abhāvaśūnyatāṃ jñātvā tathābhāvasya śūnyatāṃ | prakṛtyā śūnyatāṃ jñātvā śūnyajña iti kathyate || (14.34)

|| स च बोधिसत्त्वः शून्यज्ञ इत्युच्यते | त्रिविधशून्यताज्ञानात् | अभावशून्यता परिकल्पितः स्वभावः स्वेन लक्षणेनाभावात् | तथाभावस्य शून्यता परतन्त्रस्य स हि न तथाभावो यथा कल्प्यते स्वेन लक्षणेन भावः | प्रकृतिशून्यता परिनिष्पन्नः स्वभावः शून्यतास्वभावत्वात् | अनिमित्तपदं ज्ञेयं विकल्पानां च संक्षयः | अभूतपरिकल्पश्च तदप्रणिहितस्य हि || ॥ १४.३५ ॥

|| sa ca bodhisattvaḥ śūnyajña ityucyate | trividhaśūnyatājñānāt | abhāvaśūnyatā parikalpitaḥ svabhāvaḥ svena lakṣaṇenābhāvāt | tathābhāvasya śūnyatā paratantrasya sa hi na tathābhāvo yathā kalpyate svena lakṣaṇena bhāvaḥ | prakṛtiśūnyatā pariniṣpannaḥ svabhāvaḥ śūnyatāsvabhāvatvāt | animittapadaṃ jñeyaṃ vikalpānāṃ ca saṃkṣayaḥ | abhūtaparikalpaśca tadapraṇihitasya hi || (14.35)

|| अनिमित्तपदं ज्ञेयं विकल्पानां च संक्षयः | अभूतपरिकल्पस्तदप्रणिधानस्य पदमालम्बनमित्यर्थः | तेन दर्शनमार्गेण सह लाभः सदा मतः | सर्वेषां बोधिपक्षाणां विचित्राणां जिनात्मजे || ॥ १४.३६ ॥

|| animittapadaṃ jñeyaṃ vikalpānāṃ ca saṃkṣayaḥ | abhūtaparikalpastadapraṇidhānasya padamālambanamityarthaḥ | tena darśanamārgeṇa saha lābhaḥ sadā mataḥ | sarveṣāṃ bodhipakṣāṇāṃ vicitrāṇāṃ jinātmaje || (14.36)

|| तेन दर्शनमार्गेण सह बोधिसत्त्वस्य सर्वेषां बोधिपक्षाणां धर्माणां लाभो वेदितव्यः स्मृत्युपस्थानादीनां | संस्कारमात्रं जगदेत्य बुद्ध्या निरात्मकं दुःखिविरूढिमात्रं | विहाय यानर्थमयात्मदृष्टिः महात्मदृष्टिं श्रयते महार्था || ॥ १४.३७ ॥

|| tena darśanamārgeṇa saha bodhisattvasya sarveṣāṃ bodhipakṣāṇāṃ dharmāṇāṃ lābho veditavyaḥ smṛtyupasthānādīnāṃ | saṃskāramātraṃ jagadetya buddhyā nirātmakaṃ duḥkhivirūḍhimātraṃ | vihāya yānarthamayātmadṛṣṭiḥ mahātmadṛṣṭiṃ śrayate mahārthā || (14.37)

|| विनात्मदृष्ट्या य इहात्मदृष्टिर्विनापि दुःखेन सुदुःखितश्च | सर्वार्थकर्ता न च कारकाङ्क्षी यथात्मनः स्वात्महितानि कृत्वा || ॥ १४.३८ ॥

|| vinātmadṛṣṭyā ya ihātmadṛṣṭirvināpi duḥkhena suduḥkhitaśca | sarvārthakartā na ca kārakāṅkṣī yathātmanaḥ svātmahitāni kṛtvā || (14.38)

|| यो मुक्तचित्तः परया विमुक्त्या बद्धश्च गाढायतबन्धनेन | दुःखस्य पर्यन्तमपश्यमानः प्रयुज्यते चैव करोति चैव || ॥ १४.३९ ॥

|| yo muktacittaḥ parayā vimuktyā baddhaśca gāḍhāyatabandhanena | duḥkhasya paryantamapaśyamānaḥ prayujyate caiva karoti caiva || (14.39)

|| स्वं दुःखमुद्वोढुमिहासमर्थो लोकः कुतः पिण्डितमन्यदुःखं | जन्मैकमालोकयते[गतं] त्वचिन्तो विपर्ययात्तस्य तु बोधिसत्त्वः || ॥ १४.४० ॥

|| svaṃ duḥkhamudvoḍhumihāsamartho lokaḥ kutaḥ piṇḍitamanyaduḥkhaṃ | janmaikamālokayate[gataṃ] tvacinto viparyayāttasya tu bodhisattvaḥ || (14.40)

|| यत्प्रेम या वत्सलता प्रयोगः सत्त्वेष्वखेदश्च जिनात्मजानां | आश्चर्यमेतत्परमं भवेषु न चैव सत्त्वात्मसमानभावात् || ॥ १४.४१ ॥

|| yatprema yā vatsalatā prayogaḥ sattveṣvakhedaśca jinātmajānāṃ | āścaryametatparamaṃ bhaveṣu na caiva sattvātmasamānabhāvāt || (14.41)

|| एभिः पञ्चभिः श्लोकैर्दर्शनमार्गलाभिनो बोधिसत्त्वस्य माहात्म्योद्भावनम् | अनर्थमयात्मदृष्टिर्या क्लिष्टा सत्कायदृष्टिः | महात्मदृष्टिरिति महार्था या सर्वसत्त्वेष्वात्मसमचित्तलाभात्मदृष्टिः | सा हि सर्वसत्त्वार्थक्रिंयाहेतुत्वात् महार्था | विनात्मदृष्ट्या अनर्थमय्यात्मदृष्टिर्महार्था या विनापि दुःखेन स्वसंतानजेन सुदुःखिता सर्वसत्त्वसंतानजेन | यो विमुक्तचित्तो दर्शनप्रहातव्येभ्यः परया विमुक्त्यानुत्तरेण यानेन | बद्धश्च गाढायतबन्धनेन सर्वसत्त्वसांन्तानिकेन दुःखस्य पर्यन्तं न पश्यति स्व[सत्त्व]धातोरनन्तत्वादाकाशवत् प्रयुज्यते च दुःखस्यान्तक्रियायै सत्त्वानां करोति चैव ताम[अर्थं] प्रमेयाणां सत्त्वानां | विपर्ययात्तस्य तु बोधिसत्त्वः स हि संपिण्डितसर्वसत्त्वदुःखं यावल्लोकगतमुद्वोढुं समर्थः | या सत्त्वेषु बोधिसत्त्वस्य प्रियता या च हितसुखैषिता यश्च तदर्थं प्रयोगो यश्चित्त[यश्चतत्]प्रयुक्तस्याखेद एतत्सर्वमाश्चर्यं परमं लोकेषु | न चैवाश्चर्यं सत्त्वानामात्मसमानत्वात् | ततो ऽसौ भावनामार्गे परिशिष्टासु भूमिषु | ज्ञानस्य द्विविधस्येह भावनायै प्रयुज्यते || ॥ १४.४२ ॥

|| ebhiḥ pañcabhiḥ ślokairdarśanamārgalābhino bodhisattvasya māhātmyodbhāvanam | anarthamayātmadṛṣṭiryā kliṣṭā satkāyadṛṣṭiḥ | mahātmadṛṣṭiriti mahārthā yā sarvasattveṣvātmasamacittalābhātmadṛṣṭiḥ | sā hi sarvasattvārthakriṃyāhetutvāt mahārthā | vinātmadṛṣṭyā anarthamayyātmadṛṣṭirmahārthā yā vināpi duḥkhena svasaṃtānajena suduḥkhitā sarvasattvasaṃtānajena | yo vimuktacitto darśanaprahātavyebhyaḥ parayā vimuktyānuttareṇa yānena | baddhaśca gāḍhāyatabandhanena sarvasattvasāṃntānikena duḥkhasya paryantaṃ na paśyati sva[sattva]dhātoranantatvādākāśavat prayujyate ca duḥkhasyāntakriyāyai sattvānāṃ karoti caiva tāma[arthaṃ] prameyāṇāṃ sattvānāṃ | viparyayāttasya tu bodhisattvaḥ sa hi saṃpiṇḍitasarvasattvaduḥkhaṃ yāvallokagatamudvoḍhuṃ samarthaḥ | yā sattveṣu bodhisattvasya priyatā yā ca hitasukhaiṣitā yaśca tadarthaṃ prayogo yaścitta[yaścatat]prayuktasyākheda etatsarvamāścaryaṃ paramaṃ lokeṣu | na caivāścaryaṃ sattvānāmātmasamānatvāt | tato 'sau bhāvanāmārge pariśiṣṭāsu bhūmiṣu | jñānasya dvividhasyeha bhāvanāyai prayujyate || (14.42)

|| निविर्कल्पं च तज्ज्ञानं बुद्धधर्मविशोधकं | अन्यद्यथाव्यवस्थानं सत्त्वानां परिपाचकं || ॥ १४.४३ ॥

|| nivirkalpaṃ ca tajjñānaṃ buddhadharmaviśodhakaṃ | anyadyathāvyavasthānaṃ sattvānāṃ paripācakaṃ || (14.43)

|| भावनायाश्च निर्याणं द्वयसंख्येयसमाप्तितः | पश्चिमां भावनामेत्य बोधिसत्त्वौ ऽभिषिक्तकः || ॥ १४.४४ ॥

|| bhāvanāyāśca niryāṇaṃ dvayasaṃkhyeyasamāptitaḥ | paścimāṃ bhāvanāmetya bodhisattvau 'bhiṣiktakaḥ || (14.44)

|| वज्रोपमं समाधानं विकल्पाभेद्यमेत्य च | निष्ठाश्रयपरावृत्तिं सर्वावरणनिर्मलां || ॥ १४.४५ ॥

|| vajropamaṃ samādhānaṃ vikalpābhedyametya ca | niṣṭhāśrayaparāvṛttiṃ sarvāvaraṇanirmalāṃ || (14.45)

|| सर्वकारज्ञतां चैव लभते ऽनुत्तरं पदं | यत्रस्थः सर्वसत्त्वानां हिताय प्रतिपद्यते || ॥ १४.४६ ॥

|| sarvakārajñatāṃ caiva labhate 'nuttaraṃ padaṃ | yatrasthaḥ sarvasattvānāṃ hitāya pratipadyate || (14.46)

|| एभिर्भावनामार्गः परिदीपितः द्विविधं ज्ञानं | निर्विकल्पं च येनात्मनो बुद्धधर्मान् विशोधयति | यथाव्यवस्थानं च लोकोत्तरपृष्ठलब्धं लौकिकं येन सत्त्वान्परिपाचयति | असंख्येयद्वयस्य समाप्तौ पश्चिमां भावनामागम्यावसानगतामभिषिक्तो वज्रोपमं समाधिं लभते | विकल्पानुशयाभेद्यार्थेन वज्रोपमः | ततो निष्ठागतामाश्रयपरावृत्तिं लभते सर्वक्लेशज्ञेयावरणनिर्मलां | सर्वाकारज्ञतां चानुत्तरपदं यत्रस्थो यावत्संसारमभिसंबोधिनिर्वाणसंदर्शनादिभिः सत्त्वानां हिताय प्रतिपद्यते | कथं तथा दुर्लभदर्शने मुनौ भवेन्महार्थं न हि नित्यदर्शनं | भृशं समाप्यायितचेतसः सदा प्रसादवेगैरसमश्रवोद्भवैः || ॥ १४.४७ ॥

|| ebhirbhāvanāmārgaḥ paridīpitaḥ dvividhaṃ jñānaṃ | nirvikalpaṃ ca yenātmano buddhadharmān viśodhayati | yathāvyavasthānaṃ ca lokottarapṛṣṭhalabdhaṃ laukikaṃ yena sattvānparipācayati | asaṃkhyeyadvayasya samāptau paścimāṃ bhāvanāmāgamyāvasānagatāmabhiṣikto vajropamaṃ samādhiṃ labhate | vikalpānuśayābhedyārthena vajropamaḥ | tato niṣṭhāgatāmāśrayaparāvṛttiṃ labhate sarvakleśajñeyāvaraṇanirmalāṃ | sarvākārajñatāṃ cānuttarapadaṃ yatrastho yāvatsaṃsāramabhisaṃbodhinirvāṇasaṃdarśanādibhiḥ sattvānāṃ hitāya pratipadyate | kathaṃ tathā durlabhadarśane munau bhavenmahārthaṃ na hi nityadarśanaṃ | bhṛśaṃ samāpyāyitacetasaḥ sadā prasādavegairasamaśravodbhavaiḥ || (14.47)

|| अ[प्र]चोद्यमानः सततं च संमुखं तथागतैर्धर्मसु[मु]खे व्यवस्थितः | निगृह्य केशेष्विव दोषगह्वरात् निकृष्य बोधौ च बलान्निवेश्यते || ॥ १४.४८ ॥

|| a[pra]codyamānaḥ satataṃ ca saṃmukhaṃ tathāgatairdharmasu[mu]khe vyavasthitaḥ | nigṛhya keśeṣviva doṣagahvarāt nikṛṣya bodhau ca balānniveśyate || (14.48)

|| स सर्वलोकं सुविशुद्धदर्शनैरकल्पबोधैरभिभूय सर्वथा | महान्धकारं विधमय्य भासते जगन्महादित्य इवात्युदारतः || ॥ १४.४९ ॥

|| sa sarvalokaṃ suviśuddhadarśanairakalpabodhairabhibhūya sarvathā | mahāndhakāraṃ vidhamayya bhāsate jaganmahāditya ivātyudārataḥ || (14.49)

|| एभिस्त्रिभिः श्लोकैरववादमाहात्म्यं दर्शयति | यो हि धर्ममुखश्रोतस्यववादं लभते तस्य नित्यं बुद्धदर्शनं भवति | ततश्चासमं धर्मश्रवणं | यतो ऽस्यात्यर्थं प्रसादः प्रसादवेगैराप्यायितचेतसस्तन्नित्यदर्शनं बुद्धानां महार्थं भवति | शेषं गतार्थम् | बुद्धाः सम्यक्प्रशंसां विदधति सततं स्वार्थसम्यक्प्रयुक्ते, निन्दामीर्ष्याप्रयुक्ते स्थितिविचपरे चान्तरायानुकूलान् | धर्मान् सर्वप्रकारान्विधिवदिह जिना दर्शयन्त्यग्रसत्त्वे, यान् वर्ज्यासेव्य योगे भवति विपुलता सौगते शासने ऽस्मिम् || ॥ १४.५० ॥

|| ebhistribhiḥ ślokairavavādamāhātmyaṃ darśayati | yo hi dharmamukhaśrotasyavavādaṃ labhate tasya nityaṃ buddhadarśanaṃ bhavati | tataścāsamaṃ dharmaśravaṇaṃ | yato 'syātyarthaṃ prasādaḥ prasādavegairāpyāyitacetasastannityadarśanaṃ buddhānāṃ mahārthaṃ bhavati | śeṣaṃ gatārtham | buddhāḥ samyakpraśaṃsāṃ vidadhati satataṃ svārthasamyakprayukte, nindāmīrṣyāprayukte sthitivicapare cāntarāyānukūlān | dharmān sarvaprakārānvidhivadiha jinā darśayantyagrasattve, yān varjyāsevya yoge bhavati vipulatā saugate śāsane 'smim || (14.50)

|| चतुर्विधामनुशासनीमेतेन श्लोकेन दर्शयति | अधिशीलमधिकृत्य सम्यक्स्वार्थप्रयुक्ते बोधिसत्त्वे प्रशंसाविधानतः | अधिचित्तमधिप्रज्ञं चाधिकृत्य स्थितिविचयपरे तदन्तरायाणां (म्स_बग्छि ९५) तदनुकूलानां च सर्वप्रकाराणां धर्माणां देशनतः | यान्वर्ज्यासेव्येत्यन्तरायाननुकूलांश्च यथाक्रमं | योग इति शमथविपश्यनाभावनायां | इति सततशुभाचयप्रपूर्णः सुविपुलमेत्य स चेतसः समाधिं | मुनिसततमहाववादलब्धो भवति गुणार्णवपारगो ऽग्रसत्त्वः || ॥ १४.५१ ॥

|| caturvidhāmanuśāsanīmetena ślokena darśayati | adhiśīlamadhikṛtya samyaksvārthaprayukte bodhisattve praśaṃsāvidhānataḥ | adhicittamadhiprajñaṃ cādhikṛtya sthitivicayapare tadantarāyāṇāṃ (msa_bagchi 95) tadanukūlānāṃ ca sarvaprakārāṇāṃ dharmāṇāṃ deśanataḥ | yānvarjyāsevyetyantarāyānanukūlāṃśca yathākramaṃ | yoga iti śamathavipaśyanābhāvanāyāṃ | iti satataśubhācayaprapūrṇaḥ suvipulametya sa cetasaḥ samādhiṃ | munisatatamahāvavādalabdho bhavati guṇārṇavapārago 'grasattvaḥ || (14.51)