1. Mānasāram (part 1 of 2)

संग्रहः

उत्पत्तिरक्षणलयान् जगतां प्रकुर्वन् भूवारिवह्निमरुतो गगनं च सूते नानासुरेश्वरकिरीटविलोलमालाभृङ्गावलीढचरणाम्बुरुहं नमामि

utpattirakṣaṇalayān jagatāṃ prakurvan bhūvārivahnimaruto gaganaṃ ca sūte nānāsureśvarakirīṭavilolamālābhṛṅgāvalīḍhacaraṇāmburuhaṃ namāmi

गङ्गाशिरःकमलभूकमलेक्षणेन्द्र गीर्वाणनारदमुखैरखिलैर्मुनीन्द्रैः! प्रोक्तं समस्ततरवस्त्वपि वास्तुशास्त्रं तन्मानसारऋषिणापि हि लक्ष्यते स्म

gaṅgāśiraḥkamalabhūkamalekṣaṇendra gīrvāṇanāradamukhairakhilairmunīndraiḥ! proktaṃ samastataravastvapi vāstuśāstraṃ tanmānasāraṛṣiṇāpi hi lakṣyate sma

मानोपकरणं चादौ शिल्पलक्षणपूर्वकम् अथ वास्तुप्रकरणं भूपरीक्षाविधिं तथा

mānopakaraṇaṃ cādau śilpalakṣaṇapūrvakam atha vāstuprakaraṇaṃ bhūparīkṣāvidhiṃ tathā

भूसंग्रहस्ततः प्रोक्तं शङ्कुस्थापनलक्षणम् देवादीनां स्थापनाय पदविन्यासलक्षणम्

bhūsaṃgrahastataḥ proktaṃ śaṅkusthāpanalakṣaṇam devādīnāṃ sthāpanāya padavinyāsalakṣaṇam

बलिकर्मविधिं चैव ग्रामादीनां च लक्षणम् नगरीलक्षणं चैव भूमिलम्बविधानकम्

balikarmavidhiṃ caiva grāmādīnāṃ ca lakṣaṇam nagarīlakṣaṇaṃ caiva bhūmilambavidhānakam

गर्भन्यासविधिं चैव चोपपीठस्य लक्षणम् अधिष्ठानविधिं चैव पादमानस्य लक्षणम्

garbhanyāsavidhiṃ caiva copapīṭhasya lakṣaṇam adhiṣṭhānavidhiṃ caiva pādamānasya lakṣaṇam

प्रस्तरस्य विधिं चैव सन्धिकर्मस्य लक्षणम् विमानलक्षणं चैवमेकभूम्याश्च लक्षणम्

prastarasya vidhiṃ caiva sandhikarmasya lakṣaṇam vimānalakṣaṇaṃ caivamekabhūmyāśca lakṣaṇam

द्वितलस्य विधिं चैव त्रितलस्य विधानकम् चतुस्तलविधिं चैव पञ्चभूम्याश्च लक्षणम्

dvitalasya vidhiṃ caiva tritalasya vidhānakam catustalavidhiṃ caiva pañcabhūmyāśca lakṣaṇam

षट्सप्तलकं चैवमष्टभूनवभूमिकम् दशभूमिविधानं च रुद्र भूमिविधानकम्

ṣaṭsaptalakaṃ caivamaṣṭabhūnavabhūmikam daśabhūmividhānaṃ ca rudra bhūmividhānakam

तलं द्वादशकं चैव प्राकाराणां च लक्षणम् परिवारलक्षणं चैव गोपुराणां च लक्षणम्

talaṃ dvādaśakaṃ caiva prākārāṇāṃ ca lakṣaṇam parivāralakṣaṇaṃ caiva gopurāṇāṃ ca lakṣaṇam

मण्डपस्य विधानं च शालानां चैव लक्षणम् विन्यासश्च गृहस्याथ गृहप्रवेशलक्षणम्

maṇḍapasya vidhānaṃ ca śālānāṃ caiva lakṣaṇam vinyāsaśca gṛhasyātha gṛhapraveśalakṣaṇam

द्वारस्थानविधिं चैव द्वारमानस्य लक्षणम् राजहर्म्यविधिं चैव राज्याङ्गस्य तु लक्षणम्

dvārasthānavidhiṃ caiva dvāramānasya lakṣaṇam rājaharmyavidhiṃ caiva rājyāṅgasya tu lakṣaṇam

भूपतिलक्षणं चैव यानादिरथलक्षणम् शयनस्य लक्षणं चैव सिंहासनस्य लक्षणम्

bhūpatilakṣaṇaṃ caiva yānādirathalakṣaṇam śayanasya lakṣaṇaṃ caiva siṃhāsanasya lakṣaṇam

तोरणं मध्यरङ्गस्य कल्पवृक्षस्य लक्षणम् अभिषेकलक्षणं चैव सर्वभूषणलक्षणम्

toraṇaṃ madhyaraṅgasya kalpavṛkṣasya lakṣaṇam abhiṣekalakṣaṇaṃ caiva sarvabhūṣaṇalakṣaṇam

ब्रह्मादीनां त्रिमूर्तेश्च लक्षणं लिङ्गलक्षणम् पीठस्य लक्षणं चैव शक्तीनां लक्षणं तथा

brahmādīnāṃ trimūrteśca lakṣaṇaṃ liṅgalakṣaṇam pīṭhasya lakṣaṇaṃ caiva śaktīnāṃ lakṣaṇaṃ tathā

बौद्धस्य जैनिकानां च लक्षणं मुनिलक्षणम् यक्षाविद्याधरादीनां लक्षणं भक्तलक्षणम्

bauddhasya jainikānāṃ ca lakṣaṇaṃ munilakṣaṇam yakṣāvidyādharādīnāṃ lakṣaṇaṃ bhaktalakṣaṇam

ब्रह्मादीनां च देवानां तत्तद्वाहनलक्षणम् नयनोन्मीलनं चैव लक्षणं वक्ष्यते क्रमात्

brahmādīnāṃ ca devānāṃ tattadvāhanalakṣaṇam nayanonmīlanaṃ caiva lakṣaṇaṃ vakṣyate kramāt

मानसार-ऋषि कृत शास्त्रं मानसारमुनिनामकमासीत् तत्तु शिल्पिवरदेशिकमुख्यैः स्वीकृतं सकललक्षणपूर्वम्

mānasāra-ṛṣi kṛta śāstraṃ mānasāramunināmakamāsīt tattu śilpivaradeśikamukhyaiḥ svīkṛtaṃ sakalalakṣaṇapūrvam

शिल्पिलक्षणपूर्वकं मानोपकरणविधानम्

शिल्पिनां लक्षणं वक्ष्ये मानोपकरण क्रमात् परःशिवसकाशाद्धि ब्रह्मा इन्द्रोऽपि लोककृत्

śilpināṃ lakṣaṇaṃ vakṣye mānopakaraṇa kramāt paraḥśivasakāśāddhi brahmā indro'pi lokakṛt

स महाविश्वकर्मेति ईश्वरेणैव कीर्तितः स एवायं विश्वकर्मा ब्रह्माण्डं सृजते मुहुः

sa mahāviśvakarmeti īśvareṇaiva kīrtitaḥ sa evāyaṃ viśvakarmā brahmāṇḍaṃ sṛjate muhuḥ

विश्वकर्मा चतुर्वर्णं जाति ब्रह्मादिवर्णवत् पूर्वोक्तवर्णं चत्वारि नामं वक्ष्ये पृथक् पृथक्

viśvakarmā caturvarṇaṃ jāti brahmādivarṇavat pūrvoktavarṇaṃ catvāri nāmaṃ vakṣye pṛthak pṛthak

विश्वभूरिति नामैतत्पूर्ववक्त्रं प्रकीर्तितम् दक्षिणे विश्वविद्वक्त्रं विश्वस्तश्च तथोत्तरे

viśvabhūriti nāmaitatpūrvavaktraṃ prakīrtitam dakṣiṇe viśvavidvaktraṃ viśvastaśca tathottare

पश्चिमे विश्वस्रष्ट्राख्यं वक्त्रमेवं चतुर्विधम् एतेभ्यः प्रथमो जातो विश्वकर्मा चतुष्टयः

paścime viśvasraṣṭrākhyaṃ vaktramevaṃ caturvidham etebhyaḥ prathamo jāto viśvakarmā catuṣṭayaḥ

पूर्वानने विश्वकर्मा जायते दक्षिणे मयः उत्तरस्य मुखे त्वष्टा पश्चिमे तु मनुः स्मृतः

pūrvānane viśvakarmā jāyate dakṣiṇe mayaḥ uttarasya mukhe tvaṣṭā paścime tu manuḥ smṛtaḥ

उपयेमे विश्वकर्मा इन्द्र स्य तनयां तदा मयः सुरेन्द्र तनयामुपयेमे क्रमात्ततः

upayeme viśvakarmā indra sya tanayāṃ tadā mayaḥ surendra tanayāmupayeme kramāttataḥ

त्वष्टा वैश्रवणसुतामुपयेमे त्वनन्तरम् मनुर्नलस्य तनयामुपयेमे तु तुर्यकम्

tvaṣṭā vaiśravaṇasutāmupayeme tvanantaram manurnalasya tanayāmupayeme tu turyakam

विश्वकर्माख्यनाम्नोस्य पुत्रः स्थपतिरुच्यते मयस्य तनयः सूत्रग्राहीति परिकीर्तितः

viśvakarmākhyanāmnosya putraḥ sthapatirucyate mayasya tanayaḥ sūtragrāhīti parikīrtitaḥ

त्वष्टुर्देव-ऋषेः पुत्रो वर्धकीति प्रकथ्यते मनोः पुत्रस्तक्षकः स्यात्स्थपत्यादि चतुष्ट्यम्ये

tvaṣṭurdeva-ṛṣeḥ putro vardhakīti prakathyate manoḥ putrastakṣakaḥ syātsthapatyādi catuṣṭyamye

स्थपतिस्तु स्वतुर्येभ्यस्त्रिभ्यो गुरुरिति स्मृतः सूत्रग्राही गुरुर्द्वाभ्यां तुर्येभ्योऽद्य इति स्मृतः

sthapatistu svaturyebhyastribhyo gururiti smṛtaḥ sūtragrāhī gururdvābhyāṃ turyebhyo'dya iti smṛtaḥ

तक्षकस्य गुरुर्नाम वर्धकीति प्रकीर्तितः स्थपतिः सर्वशास्त्रज्ञः सूत्रग्राहीति सूत्रधृत्

takṣakasya gururnāma vardhakīti prakīrtitaḥ sthapatiḥ sarvaśāstrajñaḥ sūtragrāhīti sūtradhṛt

वर्धकी मानकर्मज्ञः तक्षणात्तक्षकः स्मृतः स्थपतिः स्थापनायार्हः वेदविच्छास्त्रपारगः

vardhakī mānakarmajñaḥ takṣaṇāttakṣakaḥ smṛtaḥ sthapatiḥ sthāpanāyārhaḥ vedavicchāstrapāragaḥ

स्थापनाधिपतिर्यस्मात्तस्मात्स्थपतिरुच्यते स्थपतेश्चाज्ञया सर्वे सूत्रग्राह्यादयः सदा

sthāpanādhipatiryasmāttasmātsthapatirucyate sthapateścājñayā sarve sūtragrāhyādayaḥ sadā

कुर्वन्ति शास्त्रदृष्टेन वास्तुवस्तु प्रयत्नतः स्थपत्यादिचतुर्वर्णः शिल्पिभिः परिकीर्तितः

kurvanti śāstradṛṣṭena vāstuvastu prayatnataḥ sthapatyādicaturvarṇaḥ śilpibhiḥ parikīrtitaḥ

आचार्यलक्षणैर्युक्तं स्थपतिर्नाम धीयते श्रुतज्ञः सूत्रग्राही च रेखाज्ञः शास्त्रवित्तमः

ācāryalakṣaṇairyuktaṃ sthapatirnāma dhīyate śrutajñaḥ sūtragrāhī ca rekhājñaḥ śāstravittamaḥ

विचारज्ञः श्रुतज्ञश्च चित्रकर्मज्ञ वर्धकी तक्षकः कर्मवित्सभ्यो बलबन्धूदयापरः

vicārajñaḥ śrutajñaśca citrakarmajña vardhakī takṣakaḥ karmavitsabhyo balabandhūdayāparaḥ

श्रुतिशास्त्र प्रकर्तव्य सर्वलक्षणमुच्यते इहैव लोके कृतं विना शिल्पि विना गुरुम्

śrutiśāstra prakartavya sarvalakṣaṇamucyate ihaiva loke kṛtaṃ vinā śilpi vinā gurum

न लभ्यते तु यत्तस्मादेभ्यः सह कारयेत् विना कृते तु सफलं भुक्ति मुक्तिं न विन्दति

na labhyate tu yattasmādebhyaḥ saha kārayet vinā kṛte tu saphalaṃ bhukti muktiṃ na vindati

शिल्पीनां लक्षणं प्रोक्तं मानोपकरणोच्यते मुनीनां नयनोद्वीक्ष्य तत्परमाणुरुदाहृतम्

śilpīnāṃ lakṣaṇaṃ proktaṃ mānopakaraṇocyate munīnāṃ nayanodvīkṣya tatparamāṇurudāhṛtam

ताभिरष्टाभिर्गुणितं रथधूलिरिति स्मृतम् रथधूल्यष्टमिलितं वालाग्रमिति स्मृतम्

tābhiraṣṭābhirguṇitaṃ rathadhūliriti smṛtam rathadhūlyaṣṭamilitaṃ vālāgramiti smṛtam

वालाग्रैरष्टधायुक्तं लिक्षे परिकीर्तितम् लिक्षेश्चाष्टभिरायुक्तं यूकं तमिति कथ्यते

vālāgrairaṣṭadhāyuktaṃ likṣe parikīrtitam likṣeścāṣṭabhirāyuktaṃ yūkaṃ tamiti kathyate

यूकैरष्टाभिः प्रोक्तं यवमेवं विधीयते यवैरष्टसमायुक्तमङ्गुलं तत्प्रकीर्तितम्

yūkairaṣṭābhiḥ proktaṃ yavamevaṃ vidhīyate yavairaṣṭasamāyuktamaṅgulaṃ tatprakīrtitam

मानमात्रं त्रिधा प्रोक्तं यववृद्धिविशेषतः षट्सप्ताष्टयवैरेतत्कनिष्टोमध्यमोत्तमम्

mānamātraṃ tridhā proktaṃ yavavṛddhiviśeṣataḥ ṣaṭsaptāṣṭayavairetatkaniṣṭomadhyamottamam

अङ्गुलैर्द्वादशैर्युक्तं वितस्तिः परिकीर्तितम् वितस्तियुग्मं किष्कुः स्यात्प्राजापत्योऽङ्गुलाधिकम्

aṅgulairdvādaśairyuktaṃ vitastiḥ parikīrtitam vitastiyugmaṃ kiṣkuḥ syātprājāpatyo'ṅgulādhikam

षड्विंशत्यङ्गुलो हस्तो धनुर्मुष्टिरिति स्मृतम् सप्तविंशतिकाङ्गुल्यं हस्तमुक्तं धनुर्ग्रहम्

ṣaḍviṃśatyaṅgulo hasto dhanurmuṣṭiriti smṛtam saptaviṃśatikāṅgulyaṃ hastamuktaṃ dhanurgraham

चतुर्हस्तं धनुर्दण्डं दण्डाष्टं रज्जुमेव च याने च शयने चैव किष्कुहस्तेन मानयेत्

caturhastaṃ dhanurdaṇḍaṃ daṇḍāṣṭaṃ rajjumeva ca yāne ca śayane caiva kiṣkuhastena mānayet

विमानस्य तु सर्वेषां प्राजापत्येन मानयेत् मानयेद्वास्तु यन्मानं धनुर्मुष्टिकरेण च

vimānasya tu sarveṣāṃ prājāpatyena mānayet mānayedvāstu yanmānaṃ dhanurmuṣṭikareṇa ca

ग्रामादीनां न मानानां मानयेत्तद्धनुर्ग्रहम् किष्कुहस्तेन यन्मानं मानयेद्विश्वतस्तु वा

grāmādīnāṃ na mānānāṃ mānayettaddhanurgraham kiṣkuhastena yanmānaṃ mānayedviśvatastu vā

शमी शाकं च चापं च खदिरः कृतमालकः क्षीरिणी तिन्त्रिणी चैव हस्तदारु प्रकीर्तितम्

śamī śākaṃ ca cāpaṃ ca khadiraḥ kṛtamālakaḥ kṣīriṇī tintriṇī caiva hastadāru prakīrtitam

दारुसंग्रहणं पश्चात्त्रिमासान्तं जले क्षिपेत् क्षालयित्वा परिग्राह्यं तक्षकेण विदारयेत्

dārusaṃgrahaṇaṃ paścāttrimāsāntaṃ jale kṣipet kṣālayitvā parigrāhyaṃ takṣakeṇa vidārayet

तद्दारितं निकरं दारु तक्षयेच्चतुरश्रतः एकहस्तसमं दीर्घं तदेकाङ्गुलविस्तृतम्

taddāritaṃ nikaraṃ dāru takṣayeccaturaśrataḥ ekahastasamaṃ dīrghaṃ tadekāṅgulavistṛtam

घनमध्याङ्गुलं प्रोक्तं हस्त निश्चित्य योजयेत् न वक्रं न भिन्नं च न रन्ध्रं स्निग्धमेव च

ghanamadhyāṅgulaṃ proktaṃ hasta niścitya yojayet na vakraṃ na bhinnaṃ ca na randhraṃ snigdhameva ca

क्रमुकं वाऽपि वेणुं च दण्डदारु प्रकीर्तितम् हस्तदण्डोभयोः प्रोक्तं विष्णुमूर्त्यधिदेवता

kramukaṃ vā'pi veṇuṃ ca daṇḍadāru prakīrtitam hastadaṇḍobhayoḥ proktaṃ viṣṇumūrtyadhidevatā

नालिकेरफलैः शाता दर्भैर्न्यग्रोधवल्कलैः कार्पासं किंशुकैःसूत्रैस्तालकेतक्रवल्कलैः

nālikeraphalaiḥ śātā darbhairnyagrodhavalkalaiḥ kārpāsaṃ kiṃśukaiḥsūtraistālaketakravalkalaiḥ

यल्लभेद्वल्कलैर्ग्राह्यं रज्जुं संकल्पवित्तमः पार्श्वादेकाङ्गुलं चैव तत्समं रज्जुनाहकम्

yallabhedvalkalairgrāhyaṃ rajjuṃ saṃkalpavittamaḥ pārśvādekāṅgulaṃ caiva tatsamaṃ rajjunāhakam

देवभूसुरभूपानां त्रिवर्ति ग्रन्थिवर्जितम् वणिजां शूद्र जातीनां रज्जुरेकद्विवर्जिता

devabhūsurabhūpānāṃ trivarti granthivarjitam vaṇijāṃ śūdra jātīnāṃ rajjurekadvivarjitā

वासुकी रज्जुदेवात्मा मानतद्ज्ञैः पितामहाः तद्धार्य हस्तं रज्जुश्च मानदण्डं तथैव च

vāsukī rajjudevātmā mānatadjñaiḥ pitāmahāḥ taddhārya hastaṃ rajjuśca mānadaṇḍaṃ tathaiva ca

स्मृत्वा मानसितां देवां मानयेद्वर्धकी तथा एवं मान कृते वास्तुवस्त्वादि च विवर्धयेत्

smṛtvā mānasitāṃ devāṃ mānayedvardhakī tathā evaṃ māna kṛte vāstuvastvādi ca vivardhayet

अनुक्तं कुरुते यस्तु स स्थितो रेणुरं फलम् तस्मात्परिहरेच्छिल्पी कारयेत्ततु विश्वतः

anuktaṃ kurute yastu sa sthito reṇuraṃ phalam tasmātpariharecchilpī kārayettatu viśvataḥ

वास्तुप्रकरणम्

तैतलाश्च नराश्चैव यस्मिन्यस्मिन् परिस्थिताः तद्वस्तु सुरिभिः प्रोक्तां तथा वै वक्ष्यतेऽधुना

taitalāśca narāścaiva yasminyasmin paristhitāḥ tadvastu suribhiḥ proktāṃ tathā vai vakṣyate'dhunā

धरा हर्म्यादि यानं च पर्यङ्कादि चतुर्विधम् धरा प्रधानवस्तु स्यात्तत्तज्जातिषु सर्वशः

dharā harmyādi yānaṃ ca paryaṅkādi caturvidham dharā pradhānavastu syāttattajjātiṣu sarvaśaḥ

विमानादीनि वास्तूनि वस्तुतं वस्तुसंश्रयात् तान्येव वस्तुरे वेति कथितं वस्तुविद्बुधैः

vimānādīni vāstūni vastutaṃ vastusaṃśrayāt tānyeva vasture veti kathitaṃ vastuvidbudhaiḥ

प्रासादमण्डपं चैव सभाशालाप्रपां तथा रङ्गमिति चैतानि हर्म्यमुक्तं पुरातनैः

prāsādamaṇḍapaṃ caiva sabhāśālāprapāṃ tathā raṅgamiti caitāni harmyamuktaṃ purātanaiḥ

आदिकं स्यन्दनं शिल्पि शिबिका च रथं तथा सर्वैर्यानमिति ख्यातं शयनं वक्ष्यते तथा

ādikaṃ syandanaṃ śilpi śibikā ca rathaṃ tathā sarvairyānamiti khyātaṃ śayanaṃ vakṣyate tathā

पञ्चरं मञ्चली मञ्चं काकाष्टं फलकासनम् तथैव बालपर्यङ्कं पर्यङ्कमिति कथ्यते

pañcaraṃ mañcalī mañcaṃ kākāṣṭaṃ phalakāsanam tathaiva bālaparyaṅkaṃ paryaṅkamiti kathyate

प्रोक्तं चतुर्विधं चैवमधिकारं धरादिभिः आधारमपि भूतानामादित्याश्च जायते मही

proktaṃ caturvidhaṃ caivamadhikāraṃ dharādibhiḥ ādhāramapi bhūtānāmādityāśca jāyate mahī

आकारवर्णगन्धैः च रूपशब्दरसास्पृशः एतान् परीक्ष्य क्रमशः सा भूमि माननिश्चया

ākāravarṇagandhaiḥ ca rūpaśabdarasāspṛśaḥ etān parīkṣya kramaśaḥ sā bhūmi mānaniścayā

यासौ भूमिरसौ ग्राह्या द्विजातीनां पृथक् पृथक् तद्वस्तु चतुरश्रं च शुक्लवर्णेन संयुतम्

yāsau bhūmirasau grāhyā dvijātīnāṃ pṛthak pṛthak tadvastu caturaśraṃ ca śuklavarṇena saṃyutam

उदुम्बरतरोर्युक्तमुत्तरप्रवणं तथा माधुर्यं च कषायं च ब्राह्मणानां शुभप्रदम्

udumbarataroryuktamuttarapravaṇaṃ tathā mādhuryaṃ ca kaṣāyaṃ ca brāhmaṇānāṃ śubhapradam

विस्तारोष्टसमाधिक्यं रक्तवर्णेन संयुतम् पूर्वप्रवणमातिक्तमश्वत्थद्रुमसंयुतम्

vistāroṣṭasamādhikyaṃ raktavarṇena saṃyutam pūrvapravaṇamātiktamaśvatthadrumasaṃyutam

विस्तीर्णं भूभृतां योग्यं महि सम्पत्प्रदा भवेत् विस्तारे तु षडंशेन माधिकायाम पीतयुत्

vistīrṇaṃ bhūbhṛtāṃ yogyaṃ mahi sampatpradā bhavet vistāre tu ṣaḍaṃśena mādhikāyāma pītayut

प्लक्षद्रुमयुतं पूर्वं प्रवणमम्लरसान्वितम् वर्णजानां मही प्रोक्ता सर्वसिधिकरं शुभम्

plakṣadrumayutaṃ pūrvaṃ pravaṇamamlarasānvitam varṇajānāṃ mahī proktā sarvasidhikaraṃ śubham

चतुरंश विशाले तु चांशमाशाधिकमायतम् वटवृक्षयुतं कृष्णवर्णं च कटुकारसम्

caturaṃśa viśāle tu cāṃśamāśādhikamāyatam vaṭavṛkṣayutaṃ kṛṣṇavarṇaṃ ca kaṭukārasam

वस्तु तत्पूर्वके निम्नं शूद्रा णां तु शुभप्रदम् तदुक्तं चोभयं मुख्यं मध्यमं चेति कथ्यते

vastu tatpūrvake nimnaṃ śūdrā ṇāṃ tu śubhapradam taduktaṃ cobhayaṃ mukhyaṃ madhyamaṃ ceti kathyate

मुख्यं भूमिरिति ख्यातं वस्त्वादीनि चतुःसमम् वस्तुभेदमिति प्रोक्तं द्विजात्यादिषु वर्णयेत्

mukhyaṃ bhūmiriti khyātaṃ vastvādīni catuḥsamam vastubhedamiti proktaṃ dvijātyādiṣu varṇayet

सर्वं योग्यं द्विजातीनां सुराणां च विशेषतः भूपानां तद्विशां शूद्रैः! प्रागुक्तक्रमतो भवेत्

sarvaṃ yogyaṃ dvijātīnāṃ surāṇāṃ ca viśeṣataḥ bhūpānāṃ tadviśāṃ śūdraiḥ! prāguktakramato bhavet

भूमिसंग्रहविधानम्

भूपरीक्षाविधिं वक्ष्ये शास्त्रे संक्षिप्यतेऽधुना दक्षिणे पश्चिमे चैव चोन्नतं चतुरश्रकम्

bhūparīkṣāvidhiṃ vakṣye śāstre saṃkṣipyate'dhunā dakṣiṇe paścime caiva connataṃ caturaśrakam

तद्वस्तु जायते वाऽपि देवानां मनुजः क्रमात् तुरङ्गद्विरदं वेणुं वीणासाकरदुन्दुभिः

tadvastu jāyate vā'pi devānāṃ manujaḥ kramāt turaṅgadviradaṃ veṇuṃ vīṇāsākaradundubhiḥ

धेनुभिश्च समायुक्तं किं च पुंनागजातिभिः सरसीरुहधान्यैश्च पाटलीपुष्पगन्धकैः

dhenubhiśca samāyuktaṃ kiṃ ca puṃnāgajātibhiḥ sarasīruhadhānyaiśca pāṭalīpuṣpagandhakaiḥ

संयुक्तं सर्वबीजानां वर्धनं चैकवर्णयुक् निविडा स्निग्धसंयुक्ता सुखसंस्पर्शना भवेत्

saṃyuktaṃ sarvabījānāṃ vardhanaṃ caikavarṇayuk niviḍā snigdhasaṃyuktā sukhasaṃsparśanā bhavet

श्रीवृक्षनिम्बसे शोकैः संयुक्तं सप्तपर्णकैः सूतैश्चापि वृषवृक्षैः संयुक्ता च समस्थले

śrīvṛkṣanimbase śokaiḥ saṃyuktaṃ saptaparṇakaiḥ sūtaiścāpi vṛṣavṛkṣaiḥ saṃyuktā ca samasthale

धवलं रक्तवर्णं च स्वर्णं कृष्णं कपोतकम् षडश्रैश्च समायुक्ता सर्वसम्पत्प्रदा धरा

dhavalaṃ raktavarṇaṃ ca svarṇaṃ kṛṣṇaṃ kapotakam ṣaḍaśraiśca samāyuktā sarvasampatpradā dharā

दक्षिणावर्तसलिला दक्षिणाकारा वर्णनैः मानवाञ्जलिमानेन दृष्टिनीला मनोहरा

dakṣiṇāvartasalilā dakṣiṇākārā varṇanaiḥ mānavāñjalimānena dṛṣṭinīlā manoharā

कृमिवल्मीकरहिता निर्मूषी निष्कपालिनी निरस्थि सूक्तिसिकतारन्ध्रवर्जा शुभावहा

kṛmivalmīkarahitā nirmūṣī niṣkapālinī nirasthi sūktisikatārandhravarjā śubhāvahā

पृथग्विधैश्च शूलैश्च स्थाणुभिश्च मही धृता सकर्दमितवाराही विलेकं सरसंयुतम्

pṛthagvidhaiśca śūlaiśca sthāṇubhiśca mahī dhṛtā sakardamitavārāhī vilekaṃ sarasaṃyutam

निस्तुषा निर्विभूतिश्च शर्करारहिता अपि सा भूमिः ब्राह्मणादीनां वर्णानां संपदावहा

nistuṣā nirvibhūtiśca śarkarārahitā api sā bhūmiḥ brāhmaṇādīnāṃ varṇānāṃ saṃpadāvahā

मधुतैलाज्यगन्धाश्च दग्धदुर्गन्धिनी च या अण्डजमीनगन्धैश्च शवगन्धैश्च वर्जिता

madhutailājyagandhāśca dagdhadurgandhinī ca yā aṇḍajamīnagandhaiśca śavagandhaiśca varjitā

नृपप्रासादसंयुक्ता सभाचैत्यसमीपगा सकण्टकतरोर्युक्ता द्रुमशालसंकुला

nṛpaprāsādasaṃyuktā sabhācaityasamīpagā sakaṇṭakataroryuktā drumaśālasaṃkulā

कूर्मोन्नता वर्तुला च त्रिकोणं वज्रसन्निभा अञ्जनानां गृहैश्छाया कर्मकारगृहैर्वृता

kūrmonnatā vartulā ca trikoṇaṃ vajrasannibhā añjanānāṃ gṛhaiśchāyā karmakāragṛhairvṛtā

चतुष्पथा चैक पथा द्विपथा पत्तनौपथा मृदङ्गसदृशं गर्तखगवन्मुखोपमम्

catuṣpathā caika pathā dvipathā pattanaupathā mṛdaṅgasadṛśaṃ gartakhagavanmukhopamam

झषतोपमं चतुष्कोणा प्रभावृक्षकम् सालैर्युक्तं चतुष्कोणैः चैत्यपादपसंकुलम्

jhaṣatopamaṃ catuṣkoṇā prabhāvṛkṣakam sālairyuktaṃ catuṣkoṇaiḥ caityapādapasaṃkulam

महासर्पाश्रिता वाऽपि शालस्योद्यानमेव च वराहमर्कटप्रायं रुद्र भूश्चाश्रमं तथा

mahāsarpāśritā vā'pi śālasyodyānameva ca varāhamarkaṭaprāyaṃ rudra bhūścāśramaṃ tathā

उलूखलं काननानि पञ्चाकृतिशूर्पणम् पाञ्चजन्यं खगप्रायविडाला खचरोपमा

ulūkhalaṃ kānanāni pañcākṛtiśūrpaṇam pāñcajanyaṃ khagaprāyaviḍālā khacaropamā

वेश्म गौलिनिभिः चापि क्षुद्र जन्तूषरापि वास्तुशास्त्रविदां विधानं तदेवं स्यादूर्जितम्

veśma gaulinibhiḥ cāpi kṣudra jantūṣarāpi vāstuśāstravidāṃ vidhānaṃ tadevaṃ syādūrjitam

बहुद्वारप्रवेशं च वर्मविद्धं च वर्जयेत् इत्थंभूतेऽपि वास्त्वादौ मोहात्कर्म करोति यः

bahudvārapraveśaṃ ca varmaviddhaṃ ca varjayet itthaṃbhūte'pi vāstvādau mohātkarma karoti yaḥ

तदुष्कृतस्य निधात्तस्याद्विजशकाहरा स हि सोदरवस्तु स्याद्वर्णिनी बहुरसा बहु

taduṣkṛtasya nidhāttasyādvijaśakāharā sa hi sodaravastu syādvarṇinī bahurasā bahu

बीजाभिवर्धिनी मधुव्रतैर्मृगनाभिसुगन्धिनी सकलशिल्पिवरैरपि वशोशृत्वा

bījābhivardhinī madhuvratairmṛganābhisugandhinī sakalaśilpivarairapi vaśośṛtvā

भूपरीक्षाविधानम्

भूमिसंग्रहणं सर्वं शास्त्रे संक्षिप्यतेऽधुना तदुक्ताकारनादादिवर्णैर्युक्तं महीतलम्

bhūmisaṃgrahaṇaṃ sarvaṃ śāstre saṃkṣipyate'dhunā taduktākāranādādivarṇairyuktaṃ mahītalam

स्वीकृत्य शिल्पिकुशलो बलिं दत्वा यथाविधि पुण्याहं वाचयेत्पश्चात्तूर्यमङ्गलनिस्वनैः

svīkṛtya śilpikuśalo baliṃ datvā yathāvidhi puṇyāhaṃ vācayetpaścāttūryamaṅgalanisvanaiḥ

गच्छन्तु सर्वभूतानि राक्षसा देवता अपि अस्मात्स्थानान्तरं यायात्कुर्यात्पृथ्वीपरिग्रहम्

gacchantu sarvabhūtāni rākṣasā devatā api asmātsthānāntaraṃ yāyātkuryātpṛthvīparigraham

जप्त्वा मन्त्रमिमं पश्चाद्विहिते कुम्भपरिग्रहात् स्थापयेत्सर्वबीजानि गोमयाक्तानि रूषिते

japtvā mantramimaṃ paścādvihite kumbhaparigrahāt sthāpayetsarvabījāni gomayāktāni rūṣite

प्रेक्ष्य सस्यात्पल्लवानि निविडानि निरवग्रहात् तत्र धेनुवृष नववत्सांश्चाऽपि निवेशयेत्

prekṣya sasyātpallavāni niviḍāni niravagrahāt tatra dhenuvṛṣa navavatsāṃścā'pi niveśayet

पश्चात्पादक्रमैर्वर्गैर्नासाघ्राणैः समन्वितम् संघुष्ट वृषभध्वानै धवलेभूतलूषितम्

paścātpādakramairvargairnāsāghrāṇaiḥ samanvitam saṃghuṣṭa vṛṣabhadhvānai dhavalebhūtalūṣitam

यवप्रस्थसमेतैश्च पततीवत्सक्रमतः गोमयालेपितं पश्चाद्गोष्ठकैश्च निषेवितम्

yavaprasthasametaiśca patatīvatsakramataḥ gomayālepitaṃ paścādgoṣṭhakaiśca niṣevitam

रोमन्थोद्गारपुलकैः शोभितं गोष्पदैरपि स्वच्छोदकसमाक्रान्त गोगन्धैश्च मनोहरम्

romanthodgārapulakaiḥ śobhitaṃ goṣpadairapi svacchodakasamākrānta gogandhaiśca manoharam

एवं शुभदिनोपेतं तारकाविषयैरपि सुमुहूर्ते सुकरणे सुलग्ने सुपिद्वितिखितैः

evaṃ śubhadinopetaṃ tārakāviṣayairapi sumuhūrte sukaraṇe sulagne supidvitikhitaiḥ

विप्रैश्च पश्चात्पुण्याहं कारयेत्सर्वमङ्गलम् भूतलं खननं कुर्याद्वस्तुमध्ये लयावधि

vipraiśca paścātpuṇyāhaṃ kārayetsarvamaṅgalam bhūtalaṃ khananaṃ kuryādvastumadhye layāvadhi

चतुरश्रं तूपहितो हस्तमात्रं तु निम्नकम् हरिचत्वारि परितः समं संक्षिप्य चोच्छ्रयम्

caturaśraṃ tūpahito hastamātraṃ tu nimnakam haricatvāri paritaḥ samaṃ saṃkṣipya cocchrayam

पूजयित्वा यथाशास्त्रं प्रणम्य रूपाम्बिकाम् सर्वरत्नजलैश्चैव गन्धपुष्पाक्षतैरपि

pūjayitvā yathāśāstraṃ praṇamya rūpāmbikām sarvaratnajalaiścaiva gandhapuṣpākṣatairapi

पूजयेत्पायसान्नेन प्रभाते तु ततः सुधीः वापीसमीपे नियतं समाहितमनाः शुचिः

pūjayetpāyasānnena prabhāte tu tataḥ sudhīḥ vāpīsamīpe niyataṃ samāhitamanāḥ śuciḥ

प्राचीत्वरिक् शिरस्ये तद्दर्भास्तरणभूतले महाक्षोणि विवर्धस्व धान्यैश्च साधनैरपि

prācītvarik śirasye taddarbhāstaraṇabhūtale mahākṣoṇi vivardhasva dhānyaiśca sādhanairapi

उत्तमं शुष्कमास्थाय मङ्गलं भवते नमः मन्त्रमेतज् जपन्पश्चादुपवासमुपक्रमेत्

uttamaṃ śuṣkamāsthāya maṅgalaṃ bhavate namaḥ mantrametaj japanpaścādupavāsamupakramet

प्रभाते तु परीक्ष्येमं रूपं स्थपतिभिः सुधीः किंचिच्छेषं जलं प्रेक्ष्य गृह्येतं मङ्गलाय वै

prabhāte tu parīkṣyemaṃ rūpaṃ sthapatibhiḥ sudhīḥ kiṃciccheṣaṃ jalaṃ prekṣya gṛhyetaṃ maṅgalāya vai

शोषितं धनधान्यानां क्षयं क्लिन्ने विनाशितम् परितस्तु मृदा गर्ते पूरिते मध्यमा मही

śoṣitaṃ dhanadhānyānāṃ kṣayaṃ klinne vināśitam paritastu mṛdā garte pūrite madhyamā mahī

मही हीनं मृदा हीना चोत्तमा च चाधिका प्रेक्ष्य कर्तु तन्मध्ये प्रदक्षिणचरोत्तरम्

mahī hīnaṃ mṛdā hīnā cottamā ca cādhikā prekṣya kartu tanmadhye pradakṣiṇacarottaram

कामधेनुसमां क्षोणीं स्वीकुर्यात्तु विभूतये कर्षणार्थं बलीवर्दलक्षणं वक्ष्यतेऽधुना

kāmadhenusamāṃ kṣoṇīṃ svīkuryāttu vibhūtaye karṣaṇārthaṃ balīvardalakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā

श्वेतकं कपिलं चैव रक्तपीतं तथैव च बलीवर्दस्य चैतेषामेकैकं तु शुभावहम्

śvetakaṃ kapilaṃ caiva raktapītaṃ tathaiva ca balīvardasya caiteṣāmekaikaṃ tu śubhāvaham

एकस्य वर्णसांकर्यं वर्जयेद्दण्डलाञ्च्छनम् अधो शृङ्गमतिशृङ्ग विपरीतं तु वर्जयेत्

ekasya varṇasāṃkaryaṃ varjayeddaṇḍalāñcchanam adho śṛṅgamatiśṛṅga viparītaṃ tu varjayet

अतिबालं च वृद्धं तु वर्जयेद्योननं मतम् बलिवर्दं दष्टविन्दुं दुष्टदृष्टिं च वर्जयेत्

atibālaṃ ca vṛddhaṃ tu varjayedyonanaṃ matam balivardaṃ daṣṭavinduṃ duṣṭadṛṣṭiṃ ca varjayet

ह्रस्वपुच्छं चक्रखुरं बलहीनं च वर्जयेत् छिन्नश्रोत्रं भग्नदन्तं पङ्गुपादं च वर्जयेत्

hrasvapucchaṃ cakrakhuraṃ balahīnaṃ ca varjayet chinnaśrotraṃ bhagnadantaṃ paṅgupādaṃ ca varjayet

चतुष्पादाग्रयोः शृङ्गं मूल मध्यललाटके स्वभावेन श्वेतवर्णमाबद्धतिलकं तथा

catuṣpādāgrayoḥ śṛṅgaṃ mūla madhyalalāṭake svabhāvena śvetavarṇamābaddhatilakaṃ tathā

पुष्पनेत्रं च रक्तं च बन्धं चायतेक्षणम् अनस्पान्न त्यजेद्विद्वान्सूत्रं कुर्याद्विलक्षणम्

puṣpanetraṃ ca raktaṃ ca bandhaṃ cāyatekṣaṇam anaspānna tyajedvidvānsūtraṃ kuryādvilakṣaṇam

शृङ्गाग्रे खुराग्रे च कुर्यात्स्वर्णेन गोलकम् फालपट्टं तथा कर्णं कनकैश्चाप्यलङ्कृतम्

śṛṅgāgre khurāgre ca kuryātsvarṇena golakam phālapaṭṭaṃ tathā karṇaṃ kanakaiścāpyalaṅkṛtam

कर्षणात्पूर्वदिवसे अनस्वाश्चैव लाङ्गलम् कौतुके बन्धनं चादौ कर्षणार्थमधिवासितम्

karṣaṇātpūrvadivase anasvāścaiva lāṅgalam kautuke bandhanaṃ cādau karṣaṇārthamadhivāsitam

कुर्यात्तदुक्तवद्विद्वान्वक्ष्ये लाङ्गललक्षणम् बन्धुरं खादिरं चैव निम्बं च सरलं तथा

kuryāttaduktavadvidvānvakṣye lāṅgalalakṣaṇam bandhuraṃ khādiraṃ caiva nimbaṃ ca saralaṃ tathā

सरक्तक्षीरिणी चैव लाङ्गलं वृक्षमिष्यते एकहस्तं तु दीर्घं स्यात्सपादाद्यर्धमेव च

saraktakṣīriṇī caiva lāṅgalaṃ vṛkṣamiṣyate ekahastaṃ tu dīrghaṃ syātsapādādyardhameva ca

त्रिचतुष्पञ्चमात्रं वा लाङ्गलं मूलविस्तृतम् तस्यायामार्ध तन्मध्ये किंचिद्वक्रं सकर्णकम्

tricatuṣpañcamātraṃ vā lāṅgalaṃ mūlavistṛtam tasyāyāmārdha tanmadhye kiṃcidvakraṃ sakarṇakam

मूलमष्टाश्रकं चार्धत्रिपट्टं वेणुपत्रवत् तस्य मूले तदुपरि वेणुशृङ्गं प्रवेशयेत्

mūlamaṣṭāśrakaṃ cārdhatripaṭṭaṃ veṇupatravat tasya mūle tadupari veṇuśṛṅgaṃ praveśayet

वेणुदण्डं त्रिहस्तं स्याद्दीर्घतारां यथाबलम् पुच्छायामध्यर्धकरं मूलतारं शराङ्गुलम्

veṇudaṇḍaṃ trihastaṃ syāddīrghatārāṃ yathābalam pucchāyāmadhyardhakaraṃ mūlatāraṃ śarāṅgulam

अथवा सपादहस्तं च हस्तं वा पुच्छदीर्घकम् पुच्छाग्रं तु द्विमात्त्रं तु हलमूलावसानकम्

athavā sapādahastaṃ ca hastaṃ vā pucchadīrghakam pucchāgraṃ tu dvimāttraṃ tu halamūlāvasānakam

एकाद्यर्धाङ्गुलं वाऽपि युक्त्या पुच्छं घनं भवेत् पुच्छमूल विशेषेण पद्मपत्रेण भूषितम्

ekādyardhāṅgulaṃ vā'pi yuktyā pucchaṃ ghanaṃ bhavet pucchamūla viśeṣeṇa padmapatreṇa bhūṣitam

त्रिचतुष्पञ्चषण्मात्रं पुच्छाग्रे पट्टदीर्घकम् उत्सेधं द्वित्रिमात्रं वा सर्वालङ्कारसंयुतम्

tricatuṣpañcaṣaṇmātraṃ pucchāgre paṭṭadīrghakam utsedhaṃ dvitrimātraṃ vā sarvālaṅkārasaṃyutam

अयष्कीलं तत्र कुक्षौ योजयेत्तक्षकेन तु सार्धद्विहस्तमानेन युगायामं प्रकल्पयेत्

ayaṣkīlaṃ tatra kukṣau yojayettakṣakena tu sārdhadvihastamānena yugāyāmaṃ prakalpayet

त्रिचतुष्पञ्चमात्रं वा मध्यपट्टविशालकम् तह्वयोरग्रविस्तारं द्वित्रियङ्गुलमेव च

tricatuṣpañcamātraṃ vā madhyapaṭṭaviśālakam tahvayoragravistāraṃ dvitriyaṅgulameva ca

एतद्युगमानं स्यान्मध्याग्रान्तक्षयं क्रमात् तस्यार्धं च द्वयोश्छिद्रै रनड्वन् बन्धार्थकं भवेत्

etadyugamānaṃ syānmadhyāgrāntakṣayaṃ kramāt tasyārdhaṃ ca dvayośchidrai ranaḍvan bandhārthakaṃ bhavet

युगमध्ये द्वयोर्वाऽपि लाङ्गलं चापि बन्धयेत् सुमुहूर्ते सुलग्ने च कर्षणं तु समारभेत्

yugamadhye dvayorvā'pi lāṅgalaṃ cāpi bandhayet sumuhūrte sulagne ca karṣaṇaṃ tu samārabhet

अनड्वाहौ स्थपतिश्चोभौ गन्धपुष्पैः स्वलङ्कृतौ पञ्चाङ्गभूषण शिल्पी श्वेतवस्त्रोत्तरीयवान्

anaḍvāhau sthapatiścobhau gandhapuṣpaiḥ svalaṅkṛtau pañcāṅgabhūṣaṇa śilpī śvetavastrottarīyavān

आदित्यचन्द्रौ ध्यायेत्तद्बलीवर्दद्वयं बुधः वाराहं लाङ्गलं ध्यायेच्छिल्पिनं तु पितामहम्

ādityacandrau dhyāyettadbalīvardadvayaṃ budhaḥ vārāhaṃ lāṅgalaṃ dhyāyecchilpinaṃ tu pitāmaham

ब्राह्मणैश्च यथाशक्ति वाचयेत्स्वस्तिवाचनम् सर्वमङ्गलघोषैश्च स्थपतिः कर्षयेत्तदा

brāhmaṇaiśca yathāśakti vācayetsvastivācanam sarvamaṅgalaghoṣaiśca sthapatiḥ karṣayettadā

त्रिधा प्रदक्षिणं कुर्यात्सर्वं शूद्रै श्च कर्षयेत् शूद्रोऽपि कृषिकाले तु शुद्धो भूत्वा समाहितः

tridhā pradakṣiṇaṃ kuryātsarvaṃ śūdrai śca karṣayet śūdro'pi kṛṣikāle tu śuddho bhūtvā samāhitaḥ

अधिकर्षणशेषान्तात्स्थपतिभ्यां निवेदयेत् सर्वेषामपि वास्तूनामाधारं भूतलं स्मृतम्

adhikarṣaṇaśeṣāntātsthapatibhyāṃ nivedayet sarveṣāmapi vāstūnāmādhāraṃ bhūtalaṃ smṛtam

तस्मात्प्रागुक्तवत्कुर्याद्भूमिसंग्रहणं बुधः अज्ञानान्तादि संग्राह्य सर्वसम्पद्विनाशनम्

tasmātprāguktavatkuryādbhūmisaṃgrahaṇaṃ budhaḥ ajñānāntādi saṃgrāhya sarvasampadvināśanam

तस्मात्कुर्याद्यथा वास्तुरेवं लक्षणपूर्वकम्

tasmātkuryādyathā vāsturevaṃ lakṣaṇapūrvakam

शङ्कुस्थापनलक्षणम्

अथातः संप्रवक्ष्यामि शङ्कुस्थापनलक्षणम् आदित्योदयकाले तु शङ्कुस्थापनमारभेत्

athātaḥ saṃpravakṣyāmi śaṅkusthāpanalakṣaṇam ādityodayakāle tu śaṅkusthāpanamārabhet

उत्तरायणमासे तु दक्षिणायनमेव वा शुक्लपक्षे यथा कृष्णपक्षे शुभतमे दिने

uttarāyaṇamāse tu dakṣiṇāyanameva vā śuklapakṣe yathā kṛṣṇapakṣe śubhatame dine

पौर्णमीं चाप्यमावास्यां वर्जयेत्सुमुहूर्तके प्रभाते स्थापयेच्छङ्कुमपराह्णात् ततः स्थितम्

paurṇamīṃ cāpyamāvāsyāṃ varjayetsumuhūrtake prabhāte sthāpayecchaṅkumaparāhṇāt tataḥ sthitam

स्थापनात्पूर्वदिवसे स्थलशुद्धिं प्रकारयेत् आप्तभूमध्यदेशे तु चतुरश्रं समन्ततः

sthāpanātpūrvadivase sthalaśuddhiṃ prakārayet āptabhūmadhyadeśe tu caturaśraṃ samantataḥ

चतुर्हस्तप्रमाणेन विश्वतः सलिलस्थलम् कृतमाल शमीशाखा चन्दनं रक्तचन्दनम्

caturhastapramāṇena viśvataḥ salilasthalam kṛtamāla śamīśākhā candanaṃ raktacandanam

खदिरं तिन्तुकं चैव शङ्कुदारु प्रकीर्तिता श्वेतक्षीरिणि वृक्षं वा शुभदन्तमथापि

khadiraṃ tintukaṃ caiva śaṅkudāru prakīrtitā śvetakṣīriṇi vṛkṣaṃ vā śubhadantamathāpi

शङ्कायामं तु हस्तं स्यान्मूलतारं रसाङ्गुलम् अग्रतारं द्विमात्रं स्यान्मूलाग्रान्तं क्षयं क्रमात्

śaṅkāyāmaṃ tu hastaṃ syānmūlatāraṃ rasāṅgulam agratāraṃ dvimātraṃ syānmūlāgrāntaṃ kṣayaṃ kramāt

सुवृत्तं निर्व्रणं चैव छत्राकारं तदग्रकम् एवं तु चोत्तमं शङ्कुं मध्यमं तत्प्रवक्ष्यते

suvṛttaṃ nirvraṇaṃ caiva chatrākāraṃ tadagrakam evaṃ tu cottamaṃ śaṅkuṃ madhyamaṃ tatpravakṣyate

अष्टादशाङ्गुलायामं मूलतारं शराङ्गुलम् अग्रमेकाङ्गुलं तारं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत्

aṣṭādaśāṅgulāyāmaṃ mūlatāraṃ śarāṅgulam agramekāṅgulaṃ tāraṃ śeṣaṃ prāguktavannayet

कन्यसं द्वादशाङ्गुल्यं शङ्कायामं विशेषतः चतुरङ्गुलविस्तारं मूलमग्रं त्रयाङ्गुलम्

kanyasaṃ dvādaśāṅgulyaṃ śaṅkāyāmaṃ viśeṣataḥ caturaṅgulavistāraṃ mūlamagraṃ trayāṅgulam

अथवायामसंमूले नाहमग्रे नवाङ्गुलम् शेषं पूर्ववदुद्दिष्टं स्वीकरीकृतभूतले

athavāyāmasaṃmūle nāhamagre navāṅgulam śeṣaṃ pūrvavaduddiṣṭaṃ svīkarīkṛtabhūtale

तन्मध्ये बिन्दुतत्त्वज्ञो शङ्कायामद्वयेन च भ्रामयेन्मण्डलं कुर्यात्तन्मध्ये शङ्कुमर्पयेत्

tanmadhye bindutattvajño śaṅkāyāmadvayena ca bhrāmayenmaṇḍalaṃ kuryāttanmadhye śaṅkumarpayet

पूर्वाह्णे शङ्कुतश्छायां पश्चिमे मण्डलान्तकम् तत्रैव बिन्दुसंज्ञाश्च कुर्यात्तु शिल्पिवित्तमः

pūrvāhṇe śaṅkutaśchāyāṃ paścime maṇḍalāntakam tatraiva bindusaṃjñāśca kuryāttu śilpivittamaḥ

पराह्णे शङ्कुतश्छायां पूर्वदिङ्मण्डलान्तके पूर्ववद्बिन्दु संस्थाप्य पश्चाच्छङ्कुं त्यजेत्ततः

parāhṇe śaṅkutaśchāyāṃ pūrvadiṅmaṇḍalāntake pūrvavadbindu saṃsthāpya paścācchaṅkuṃ tyajettataḥ

शङ्कायामषडाधिक्यनवत्यंशविभाजिते तस्यांशेन अपच्छायां त्यक्त्वा प्राचीं नयेत्ततः

śaṅkāyāmaṣaḍādhikyanavatyaṃśavibhājite tasyāṃśena apacchāyāṃ tyaktvā prācīṃ nayettataḥ

कन्यावृषभमासौ च अपच्छाया न विद्यते मेषे च मिथुने चैव तुलासिंहचतुष्टये

kanyāvṛṣabhamāsau ca apacchāyā na vidyate meṣe ca mithune caiva tulāsiṃhacatuṣṭaye

एवं हि द्व्यङ्गुलं न्यस्तं वृश्चिकाषाढमीनयोः चतुरङ्गुलं प्रकर्तव्यं धनुःकुम्भौ षडङ्गुलम्

evaṃ hi dvyaṅgulaṃ nyastaṃ vṛścikāṣāḍhamīnayoḥ caturaṅgulaṃ prakartavyaṃ dhanuḥkumbhau ṣaḍaṅgulam

मकरेऽष्टाङ्गुलं प्रोक्तमवच्छायां विशेषतः छायायां बिन्दुवामे दक्षिणे चोक्ताङ्गुलं न्यसेत्

makare'ṣṭāṅgulaṃ proktamavacchāyāṃ viśeṣataḥ chāyāyāṃ binduvāme dakṣiṇe coktāṅgulaṃ nyaset

अङ्गुलान्ते तु यच्छुद्धं प्राचीसूत्रं प्रयोजयेत् मकरादि च षण्मासे छाया दक्षिणतो भवेत्

aṅgulānte tu yacchuddhaṃ prācīsūtraṃ prayojayet makarādi ca ṣaṇmāse chāyā dakṣiṇato bhavet

कुलीरादि च षण्मासे छाया चोत्तरतो दिशि छायाया अभिमुखे प्रत्यग्वामे वामं न्यसेद्यते

kulīrādi ca ṣaṇmāse chāyā cottarato diśi chāyāyā abhimukhe pratyagvāme vāmaṃ nyasedyate

पूर्वे च दक्षिणे नीत्वा प्रत्यग्वामाङ्गुलान्न्यसेत् अपच्छायां त्यजेच्छिल्पी प्राक् प्रत्यक् सूत्र विन्यसेत्

pūrve ca dakṣiṇe nītvā pratyagvāmāṅgulānnyaset apacchāyāṃ tyajecchilpī prāk pratyak sūtra vinyaset

तत्सूत्रात्पूर्वदिग्देशे नीत्वा चोत्तरतो दिशि एवं मीनविवृद्धिः स्यात्पुरतोऽङ्गुलमेव च

tatsūtrātpūrvadigdeśe nītvā cottarato diśi evaṃ mīnavivṛddhiḥ syātpurato'ṅgulameva ca

तत्सूत्राद्दक्षिणे सौम्यं तस्य द्वारं प्रकल्पयेत् मत्स्यपुच्छानने न्यस्तं सूत्रं स्याद्दक्षिणोत्तरम्

tatsūtrāddakṣiṇe saumyaṃ tasya dvāraṃ prakalpayet matsyapucchānane nyastaṃ sūtraṃ syāddakṣiṇottaram

मण्डलावधिदेशे तु नीत्वा सूत्राङ्गुलं न्यसेत् मासानां पङ्क्तिपङ्क्तेश्च दिवसानां त्रिधा त्रिधा

maṇḍalāvadhideśe tu nītvā sūtrāṅgulaṃ nyaset māsānāṃ paṅktipaṅkteśca divasānāṃ tridhā tridhā

विद्यमानावच्छाया पच्छायां चोच्यते मेषे च प्रथमे पङ्क्ते द्व्यङ्गुलं च विसर्जयेत्

vidyamānāvacchāyā pacchāyāṃ cocyate meṣe ca prathame paṅkte dvyaṅgulaṃ ca visarjayet

मध्ये दशदिने चैकं चान्त्ये पङ्क्त्याङ्गुलं विना वृषभे प्रथमदशके दिवसे त्वङ्गुलं नहि

madhye daśadine caikaṃ cāntye paṅktyāṅgulaṃ vinā vṛṣabhe prathamadaśake divase tvaṅgulaṃ nahi

मध्ये चैकाङ्गुलं प्रोक्तं पङ्क्त्यन्ते द्व्यङ्गुलं त्यजेत् मिथुने प्रथमदशके दिवसे त्वङ्गुलं त्यजेत्

madhye caikāṅgulaṃ proktaṃ paṅktyante dvyaṅgulaṃ tyajet mithune prathamadaśake divase tvaṅgulaṃ tyajet

मध्ये दशदिने वह्नि चान्त्यपङ्क्ति चतुस्त्यजेत् कुलीरे प्रथमदशके वेदमात्रं विसर्जयेत्

madhye daśadine vahni cāntyapaṅkti catustyajet kulīre prathamadaśake vedamātraṃ visarjayet

मध्ये दशदिने चापि त्र्! यङ्गुलं तत्परित्यजेत् द्व्यङ्गुलं चान्त्यदिवसे दशके समुदाहृतम्

madhye daśadine cāpi tr! yaṅgulaṃ tatparityajet dvyaṅgulaṃ cāntyadivase daśake samudāhṛtam

सिंहस्य चादिदशके द्व्यङ्गुलं च परित्यजेत् मध्ये दशदिने चैकवान्त्यपङ्क्तौ विनाङ्गुलम्

siṃhasya cādidaśake dvyaṅgulaṃ ca parityajet madhye daśadine caikavāntyapaṅktau vināṅgulam

युवत्यामादिदशके दिवसे नाङ्गुलं भवेत् मध्ये चैकाङ्गुलं त्यक्त्वा चान्त्यपङ्क्तौ द्वयाङ्गुलम्

yuvatyāmādidaśake divase nāṅgulaṃ bhavet madhye caikāṅgulaṃ tyaktvā cāntyapaṅktau dvayāṅgulam

तुलारम्भे दशदिने द्व्यङ्गुलं च निषेधयेत् विसृज्य द्व्यङ्गुलं मध्ये चान्त्ये वेदमिति स्मृतम्

tulārambhe daśadine dvyaṅgulaṃ ca niṣedhayet visṛjya dvyaṅgulaṃ madhye cāntye vedamiti smṛtam

वृश्चिके प्रथमे पङ्क्तिर्दिवसे चतुरङ्गुलम् मध्ये दशदिने बाणं चान्त्यपङ्क्तौ षडङ्गुलम्

vṛścike prathame paṅktirdivase caturaṅgulam madhye daśadine bāṇaṃ cāntyapaṅktau ṣaḍaṅgulam

धनूराशौ दशदिने प्रथमे तु षडङ्गुलम् मध्ये दशदिने सप्तद्व्यङ्गुलं च विवर्जयेत्

dhanūrāśau daśadine prathame tu ṣaḍaṅgulam madhye daśadine saptadvyaṅgulaṃ ca vivarjayet

अन्त्यपङ्क्तिदिने त्याज्यं वसुमात्रमिति स्मृतम् मकरादौ दशदिने त्यजेदष्टाङ्गुलं बुधः

antyapaṅktidine tyājyaṃ vasumātramiti smṛtam makarādau daśadine tyajedaṣṭāṅgulaṃ budhaḥ

मध्ये सप्ताङ्गुलं त्यक्त्वा चान्त्ये त्यक्त्वा षडङ्गुलम् कुम्भे चादौ दशदिने विसृजेत्तु षडङ्गुलम्

madhye saptāṅgulaṃ tyaktvā cāntye tyaktvā ṣaḍaṅgulam kumbhe cādau daśadine visṛjettu ṣaḍaṅgulam

मध्ये पञ्चाङ्गुलं त्यक्त्वा चान्त्ये च चतुरङ्गुलम् मीनराशौ च दशके दिवसे चतुरङ्गुलम्

madhye pañcāṅgulaṃ tyaktvā cāntye ca caturaṅgulam mīnarāśau ca daśake divase caturaṅgulam

मध्ये च पङ्क्तिदिवसे द्व्यङ्गुलं च विसर्जयेत् अन्ते दशदिने चापि वर्जयेद्व्यहकाङ्गुलम्

madhye ca paṅktidivase dvyaṅgulaṃ ca visarjayet ante daśadine cāpi varjayedvyahakāṅgulam

अपच्छायं तत्र नास्ति यदुक्तं तदिहोच्यते प्रागुक्तरविराश्यां तु कन्यायां वृषभस्थितम्

apacchāyaṃ tatra nāsti yaduktaṃ tadihocyate prāguktaravirāśyāṃ tu kanyāyāṃ vṛṣabhasthitam

अपरे विंशतिदिने तत्तदृक्षं भवेद्यदि उक्ताङ्गुलं तत्र नास्ति सूत्रं ज्ञात्वा प्रसारयेत्

apare viṃśatidine tattadṛkṣaṃ bhavedyadi uktāṅgulaṃ tatra nāsti sūtraṃ jñātvā prasārayet

शुद्धप्राची भवेत्सम्यगैशान्या प्राच्यथोच्यते

śuddhaprācī bhavetsamyagaiśānyā prācyathocyate

प्राच्याङ्गुलकृताद्बिन्दोरुत्तरे चाङ्गुलं न्यसेत् प्रतीचीमात्रतद्बिन्दोरीशप्राची प्रसूत्रयेत्

prācyāṅgulakṛtādbindoruttare cāṅgulaṃ nyaset pratīcīmātratadbindorīśaprācī prasūtrayet

मुक्तिकामस्य करणे शुद्धप्राचीं प्रयोजयेत् ऐशान्यप्राची सर्वस्य भोगकामस्य संमताम्

muktikāmasya karaṇe śuddhaprācīṃ prayojayet aiśānyaprācī sarvasya bhogakāmasya saṃmatām

आग्नेये प्राचीसंयुक्तं सर्वदोषकरं भवेत् आग्नेयप्राचिकं वास्तु तस्मात्सर्वं विसर्जयेत्

āgneye prācīsaṃyuktaṃ sarvadoṣakaraṃ bhavet āgneyaprācikaṃ vāstu tasmātsarvaṃ visarjayet

एवं कृते त्वलं वास्तौ सुगाढं सुसमृद्धये दण्डमानसमं सूत्रदीर्घमानं प्रकल्पयेत्

evaṃ kṛte tvalaṃ vāstau sugāḍhaṃ susamṛddhaye daṇḍamānasamaṃ sūtradīrghamānaṃ prakalpayet

आदौ तन्तुं त्रिधा कृत्वा सूत्रग्राहीति योजयेत् वातावर्तं तु सूत्रं स्यात्तृतीयावर्तदक्षिणम्

ādau tantuṃ tridhā kṛtvā sūtragrāhīti yojayet vātāvartaṃ tu sūtraṃ syāttṛtīyāvartadakṣiṇam

कार्पासं सूत्रसंयुक्तं पट्टसूत्रमथापि वा सूत्राल्लभ्यते वास्तौ प्रमाणं हीति निश्चितम्

kārpāsaṃ sūtrasaṃyuktaṃ paṭṭasūtramathāpi vā sūtrāllabhyate vāstau pramāṇaṃ hīti niścitam

मध्यादिन्द्रा च्च तद्दिक्षु न्यसेन्द्रा दि शिखान्तकम् इन्द्रा दीशानपर्यन्तं चान्तकात्पवकान्तम्

madhyādindrā cca taddikṣu nyasendrā di śikhāntakam indrā dīśānaparyantaṃ cāntakātpavakāntam

वरुणाद्वायुपर्यन्तं सौम्यादेर्वायुर्वान्तकम् सौम्यादीशानपर्यन्तं सूत्रमेवं परिव्रजेत्

varuṇādvāyuparyantaṃ saumyādervāyurvāntakam saumyādīśānaparyantaṃ sūtramevaṃ parivrajet

विमाने त्रिगृहे वाऽपि मण्डपादीनि वास्तुके ग्रामादीनां च सर्वेषां मानयेन्मानसूत्रकम्

vimāne trigṛhe vā'pi maṇḍapādīni vāstuke grāmādīnāṃ ca sarveṣāṃ mānayenmānasūtrakam

तत्प्रमाणस्य परितो हस्तद्विहस्तमाधिकम् तत्सूत्रावसाने च शङ्कुमेवं प्रतिष्ठितम्

tatpramāṇasya parito hastadvihastamādhikam tatsūtrāvasāne ca śaṅkumevaṃ pratiṣṭhitam

गर्भसूत्रस्य कर्णैश्च द्विद्विशङ्कु निखानयेत् चतुर्दिक्षु चतुःशङ्कुं जन्मनिष्क्रमणार्थकम्

garbhasūtrasya karṇaiśca dvidviśaṅku nikhānayet caturdikṣu catuḥśaṅkuṃ janmaniṣkramaṇārthakam

चतुष्कर्णैश्च कर्णैश्च चतुःशङ्कु समायुतम् एवं महार्थकं कुर्याच्छङ्कुदारु प्रवक्ष्यते

catuṣkarṇaiśca karṇaiśca catuḥśaṅku samāyutam evaṃ mahārthakaṃ kuryācchaṅkudāru pravakṣyate

खदिरं चादिमेदं च मधूकं क्षीरिणी तथा अन्यैश्च सारवृक्षैर्वा खातं शङ्कुरिति स्मृतम्

khadiraṃ cādimedaṃ ca madhūkaṃ kṣīriṇī tathā anyaiśca sāravṛkṣairvā khātaṃ śaṅkuriti smṛtam

एकविंशाङ्गुलं वाऽपि चैकपञ्चत्यङ्गुलायतम् खातं शङ्कुमिदं मुष्टिमानं तत्परिणाहकम्

ekaviṃśāṅgulaṃ vā'pi caikapañcatyaṅgulāyatam khātaṃ śaṅkumidaṃ muṣṭimānaṃ tatpariṇāhakam

मूलं तु सूचिवत्कुर्यान्मूलाग्रक्षयक्रमात् गृहीत्वा वामहस्तेन स्थपतिस्थापकावुभौ

mūlaṃ tu sūcivatkuryānmūlāgrakṣayakramāt gṛhītvā vāmahastena sthapatisthāpakāvubhau

शङ्कुं दक्षिणहस्तेन लोष्ट संगृह्य ताडयेत् प्रत्येकमष्टसंख्या च प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः

śaṅkuṃ dakṣiṇahastena loṣṭa saṃgṛhya tāḍayet pratyekamaṣṭasaṃkhyā ca prāṅmukho vāpyudaṅmukhaḥ

शङ्कुस्थापनकाले तु ब्राह्मणैः स्वस्तिवाचकम् कुर्यान्मङ्गलघोषैश्च समज्यां पूजयेत्ततः

śaṅkusthāpanakāle tu brāhmaṇaiḥ svastivācakam kuryānmaṅgalaghoṣaiśca samajyāṃ pūjayettataḥ

एवं नैरृतिकोणे तु स्थपत्याज्ञश्च तक्षकम् पश्चान्मङ्गलघोषैश्च सर्वशङ्कुः प्रहारयेत्

evaṃ nairṛtikoṇe tu sthapatyājñaśca takṣakam paścānmaṅgalaghoṣaiśca sarvaśaṅkuḥ prahārayet

पदविन्यासलक्षणम्

अधुना पदविन्यासलक्षणं वक्ष्यते क्रमात् प्रथमं चैकपदं स्यात्सकलं नाममेव च

adhunā padavinyāsalakṣaṇaṃ vakṣyate kramāt prathamaṃ caikapadaṃ syātsakalaṃ nāmameva ca

द्वितीयं चतुष्पदं चैव नाम पैशाचमेव च तृतीयं नवपदं चैव नाम पीठमिति स्मृतम्

dvitīyaṃ catuṣpadaṃ caiva nāma paiśācameva ca tṛtīyaṃ navapadaṃ caiva nāma pīṭhamiti smṛtam

चतुर्थं षोडशपदं महापीठमिति स्मृतम् पञ्चमं पञ्चपञ्चांशमुपपीठमिति स्मृतम्

caturthaṃ ṣoḍaśapadaṃ mahāpīṭhamiti smṛtam pañcamaṃ pañcapañcāṃśamupapīṭhamiti smṛtam

षष्ठमं षष्ठषष्ठांशं चोग्रपीठं च कथ्यते सप्तमं सप्तसप्तांशं स्थण्डिलं परिकीर्तितम्

ṣaṣṭhamaṃ ṣaṣṭhaṣaṣṭhāṃśaṃ cograpīṭhaṃ ca kathyate saptamaṃ saptasaptāṃśaṃ sthaṇḍilaṃ parikīrtitam

अष्टमं तु चतुःषष्टिपदं चण्डितमीरितम् कथितमेकाशीतिपदं नवमं परमशाधिकम्

aṣṭamaṃ tu catuḥṣaṣṭipadaṃ caṇḍitamīritam kathitamekāśītipadaṃ navamaṃ paramaśādhikam

दशमं शतपदं स्यान्नाममासनमीरितम् एकादशं तथा प्रोक्तं चैकविंशच्छतं पदम्

daśamaṃ śatapadaṃ syānnāmamāsanamīritam ekādaśaṃ tathā proktaṃ caikaviṃśacchataṃ padam

स्थानीयं नाममेव तु चाथ द्वादशकं तथा वेदाधिक्यं चत्वारिंशदेव शताधिकं पदम्

sthānīyaṃ nāmameva tu cātha dvādaśakaṃ tathā vedādhikyaṃ catvāriṃśadeva śatādhikaṃ padam

त्रयोदशं तथा प्रोक्तं नवषष्ट्यधिकं शतम् पदमेवं विधिं ज्ञात्वा नाम चोभयचण्डितम्

trayodaśaṃ tathā proktaṃ navaṣaṣṭyadhikaṃ śatam padamevaṃ vidhiṃ jñātvā nāma cobhayacaṇḍitam

चतुर्दशं तथा प्रोक्तं षण्णवत्यधिकं शतम् नाम तद्भद्र मेवं तु अथ पञ्चदशं तथा

caturdaśaṃ tathā proktaṃ ṣaṇṇavatyadhikaṃ śatam nāma tadbhadra mevaṃ tu atha pañcadaśaṃ tathā

पञ्चविंशपदाधिक्यं शतद्वयपदान्वितम् नामं महासनं प्रोक्तमथ षोडशकं तथा

pañcaviṃśapadādhikyaṃ śatadvayapadānvitam nāmaṃ mahāsanaṃ proktamatha ṣoḍaśakaṃ tathā

सप्ताष्टाधिकं द्विशतं पद्मगर्भं पदं भवेत् तथा वै सप्तदशकं नवाशीतिशतद्वयम्

saptāṣṭādhikaṃ dviśataṃ padmagarbhaṃ padaṃ bhavet tathā vai saptadaśakaṃ navāśītiśatadvayam

त्रियुतं पद्मेवोक्तं तथाष्टादशमं तथा चतुर्विंशत्सत्रिशतं चैव कर्णाष्टकं भवेत्

triyutaṃ padmevoktaṃ tathāṣṭādaśamaṃ tathā caturviṃśatsatriśataṃ caiva karṇāṣṭakaṃ bhavet

एकोनविंशति तथा चैव षष्टिशतत्रयम् गणितं पदमित्येवं तथा विंशतिकं ततः

ekonaviṃśati tathā caiva ṣaṣṭiśatatrayam gaṇitaṃ padamityevaṃ tathā viṃśatikaṃ tataḥ

चतुःशतपदं चैव प्रोक्तं कुर्याद्विशालकम् तथा चैकविंशतिकं चैकपञ्चाष्टमाधिकम्

catuḥśatapadaṃ caiva proktaṃ kuryādviśālakam tathā caikaviṃśatikaṃ caikapañcāṣṭamādhikam

चतुःशतपदं युक्तं सुसंहितमितीरितम् तथाऽपि द्वाविंशतिकं वेदाशीतिचतुःशतम्

catuḥśatapadaṃ yuktaṃ susaṃhitamitīritam tathā'pi dvāviṃśatikaṃ vedāśīticatuḥśatam

पदं सुप्रतिकान्तं स्यात्त्रयोविंशद्विधानके नवविंशत्पञ्चशतं पदमेतद्विशालकम्

padaṃ supratikāntaṃ syāttrayoviṃśadvidhānake navaviṃśatpañcaśataṃ padametadviśālakam

चतुर्विंशद्विधाने तु षडाधिक्यं ससप्तति पञ्चशतपदयुतं विप्रगर्भमिति स्मृतम्

caturviṃśadvidhāne tu ṣaḍādhikyaṃ sasaptati pañcaśatapadayutaṃ vipragarbhamiti smṛtam

पञ्चविंशद्विधाने तु पञ्चविंशत्सषट्शतम् पदं विवेश संज्ञात्वा नाममेवं प्रकीर्तितम्

pañcaviṃśadvidhāne tu pañcaviṃśatsaṣaṭśatam padaṃ viveśa saṃjñātvā nāmamevaṃ prakīrtitam

षड्विंशतिविधाने तु षट्सप्ततिकसंयुतम् षट्शतं पद संज्ञात्वा विपुलं भोगमिति स्मृतम्

ṣaḍviṃśatividhāne tu ṣaṭsaptatikasaṃyutam ṣaṭśataṃ pada saṃjñātvā vipulaṃ bhogamiti smṛtam

सप्तविंशद्विधाने तु नवविंशतिसप्तशः शतयुतं पदं चैव विप्रकान्तमिति स्मृतम्

saptaviṃśadvidhāne tu navaviṃśatisaptaśaḥ śatayutaṃ padaṃ caiva viprakāntamiti smṛtam

तथाऽपि चाष्टाविंशत्ये वेदाशीतिं च माधिकम् सप्तसंख्याशतयुतं विशालाक्षमिति स्मृतम्

tathā'pi cāṣṭāviṃśatye vedāśītiṃ ca mādhikam saptasaṃkhyāśatayutaṃ viśālākṣamiti smṛtam

नवविंशद्विधाने तु चत्वारिंशैकमाधिकम् अष्टशतपदं युक्तं विप्रभक्तीति कीर्तितम्

navaviṃśadvidhāne tu catvāriṃśaikamādhikam aṣṭaśatapadaṃ yuktaṃ viprabhaktīti kīrtitam

तत्र त्रिंशद्विधाने तु पदं नवशतं तथा एवं विश्वेशसारं च चैकत्रिंशद्विधानतः

tatra triṃśadvidhāne tu padaṃ navaśataṃ tathā evaṃ viśveśasāraṃ ca caikatriṃśadvidhānataḥ

एकषष्टिसमाधिक्यं पदं नवशतयुतम् एवमीश्वरकान्तं स्याद्द्वात्रिंशद्विधानके

ekaṣaṣṭisamādhikyaṃ padaṃ navaśatayutam evamīśvarakāntaṃ syāddvātriṃśadvidhānake

चतुर्विंशतिसंयुक्तं सहस्रपदसम्मितम् एवं तु चन्द्र कान्तं स्यादेवमुक्तं पुरातनैः

caturviṃśatisaṃyuktaṃ sahasrapadasammitam evaṃ tu candra kāntaṃ syādevamuktaṃ purātanaiḥ

चतुःसूत्त्रं तु संयुक्तं सकलमेकपदं भवेत् तत्पूर्वसूत्रमादित्यं दक्षसूत्रं यमाख्यकम्

catuḥsūttraṃ tu saṃyuktaṃ sakalamekapadaṃ bhavet tatpūrvasūtramādityaṃ dakṣasūtraṃ yamākhyakam

प्रत्यक्सूत्रं जलेशं स्यात्सौम्यसूत्रं क्षपाहरम् देवतागुरुपूजार्थं चाग्निकार्यार्थमेव वा

pratyaksūtraṃ jaleśaṃ syātsaumyasūtraṃ kṣapāharam devatāgurupūjārthaṃ cāgnikāryārthameva vā

यतीनामासनायापि भोजनार्थं सनातनम् पैतृकार्थं तु संपूज्य एवं तु सकलं स्मृतम्

yatīnāmāsanāyāpi bhojanārthaṃ sanātanam paitṛkārthaṃ tu saṃpūjya evaṃ tu sakalaṃ smṛtam

पैशाचाष्टसूत्रेण संयुक्तं तु चतुष्पदम् पैशाचेशपदे स्थाप्य वह्नेश्च वाऽग्निदेवतम्

paiśācāṣṭasūtreṇa saṃyuktaṃ tu catuṣpadam paiśāceśapade sthāpya vahneśca vā'gnidevatam

पवनं वायुकोणे तु गगनं चैव नैरृते एवं तद्ग्रहपूजार्थं स्नपनं स्याज्जनार्थकम्

pavanaṃ vāyukoṇe tu gaganaṃ caiva nairṛte evaṃ tadgrahapūjārthaṃ snapanaṃ syājjanārthakam

महापीठपदे मध्ये ब्राह्मणस्य चतुष्पदम् तद्बहिः सूत्रदेशेशादापवश्चार्यकं तथा

mahāpīṭhapade madhye brāhmaṇasya catuṣpadam tadbahiḥ sūtradeśeśādāpavaścāryakaṃ tathā

सावित्रं च विवस्वां च इन्द्रं चैव तु मित्रकम् रुद्रं चैव भूधरं चैव एवं प्रदक्षिणं क्रमात्

sāvitraṃ ca vivasvāṃ ca indraṃ caiva tu mitrakam rudraṃ caiva bhūdharaṃ caiva evaṃ pradakṣiṇaṃ kramāt

तद्बहिः परितः सूत्रे चैशं चैव जलान्तकम् आदित्यं विमृशं चैव कृशानुं विततं तथा

tadbahiḥ paritaḥ sūtre caiśaṃ caiva jalāntakam ādityaṃ vimṛśaṃ caiva kṛśānuṃ vitataṃ tathā

यमं च भृङ्गराजं च पितृसुग्रीवकौ तथा शोषं मारुतं मुख्यसोमादितस्तथा

yamaṃ ca bhṛṅgarājaṃ ca pitṛsugrīvakau tathā śoṣaṃ mārutaṃ mukhyasomāditastathā

पञ्चपञ्चामरान् प्रोक्तं चैशात्तु पूर्ववत्क्रमात् एवं सूत्रस्थितान्देवान्पदस्थांश्चोपपीठके

pañcapañcāmarān proktaṃ caiśāttu pūrvavatkramāt evaṃ sūtrasthitāndevānpadasthāṃścopapīṭhake

एतेषामुक्तसर्वेषु पदेषु द्वयमुच्यते तन्मण्डूकं पदं चैव यं तत्परमशायिकम्

eteṣāmuktasarveṣu padeṣu dvayamucyate tanmaṇḍūkaṃ padaṃ caiva yaṃ tatparamaśāyikam

युग्मं हि निष्कलं प्रोक्तमयुग्मं सकलं तथा एतत्पदद्वयं सर्वं वास्तूनां हि सनातनम्

yugmaṃ hi niṣkalaṃ proktamayugmaṃ sakalaṃ tathā etatpadadvayaṃ sarvaṃ vāstūnāṃ hi sanātanam

एतत्पदस्थितं सर्वदेवानां रूपमुच्यते त्रिंशत् सूत्रसंयुक्तं चाष्टाविंशत्तु सन्धिभिः

etatpadasthitaṃ sarvadevānāṃ rūpamucyate triṃśat sūtrasaṃyuktaṃ cāṣṭāviṃśattu sandhibhiḥ

चतुष्कैश्च षडाधिक्यं त्रिंशत्संयुक्तमेव च षट्कद्वादशसंयुक्तं कर्णे शूलं चतुष्टयम्

catuṣkaiśca ṣaḍādhikyaṃ triṃśatsaṃyuktameva ca ṣaṭkadvādaśasaṃyuktaṃ karṇe śūlaṃ catuṣṭayam

मध्ये चाष्टकसंयुक्तं सूत्र मण्डूकनामकम् चतुर्दिक्षु चतुःसूत्रं षोडशान्यत्र सूत्रकम्

madhye cāṣṭakasaṃyuktaṃ sūtra maṇḍūkanāmakam caturdikṣu catuḥsūtraṃ ṣoḍaśānyatra sūtrakam

दक्षिणाद्युत्तरान्तं स्यात्पूर्वादिपश्चिमान्तकम् एते विंशतिसूत्रं स्यात्कर्णसूत्रं चतुष्टयम्

dakṣiṇādyuttarāntaṃ syātpūrvādipaścimāntakam ete viṃśatisūtraṃ syātkarṇasūtraṃ catuṣṭayam

एतद्बहिस्ततश्चैशाच्चतुष्कर्णे प्रदक्षिणे अपवत्सापवत्स्यश्च प्रत्यगर्धार्धभोग्यता

etadbahistataścaiśāccatuṣkarṇe pradakṣiṇe apavatsāpavatsyaśca pratyagardhārdhabhogyatā

सवित्रं चैवं सावित्रं देवार्धार्धपदे स्थितम् इन्द्रं चैवेन्द्र राजं च प्रत्येकार्धपदे पराः

savitraṃ caivaṃ sāvitraṃ devārdhārdhapade sthitam indraṃ caivendra rājaṃ ca pratyekārdhapade parāḥ

रुद्रो रुद्र जयं चैव चार्धार्धपदभोगिनः एवं चाष्टामराः प्रोक्तास्तद्बहिश्च समारभेत्

rudro rudra jayaṃ caiva cārdhārdhapadabhoginaḥ evaṃ cāṣṭāmarāḥ proktāstadbahiśca samārabhet

ईशानश्चैव पर्जन्यः अग्निः पूषाग्निकोणके मृषश्च दौवारिकश्चैव कोणे नैरृत्यदेशके

īśānaścaiva parjanyaḥ agniḥ pūṣāgnikoṇake mṛṣaśca dauvārikaścaiva koṇe nairṛtyadeśake

रोगं नाश द्वयो वायुकोणे चार्धार्धपदेश्वरे बहिश्चतुष्षत्क तत्पार्श्वौ चतुष्कोणे समारभेत्

rogaṃ nāśa dvayo vāyukoṇe cārdhārdhapadeśvare bahiścatuṣṣatka tatpārśvau catuṣkoṇe samārabhet

जयन्तस्तत्परे सौम्ये न्तरिक्षे कपूर्वकं वितथश्चैकपदे पूर्वे दक्षिणे कपदे मृगः

jayantastatpare saumye ntarikṣe kapūrvakaṃ vitathaścaikapade pūrve dakṣiṇe kapade mṛgaḥ

सुग्रीवो दक्षिणे चैव गोथैकपद पश्चिमे प्रत्यक् चैव पदे मुख्यमुदितश्चोत्तरेऽपि च

sugrīvo dakṣiṇe caiva gothaikapada paścime pratyak caiva pade mukhyamuditaścottare'pi ca

पूर्वाद्दिनकं मध्यस्थसूत्रस्य सौम्यदिक्द्विपदे तथोत्तरे महेन्द्र स्य द्विपदं दक्षिणे तथा

pūrvāddinakaṃ madhyasthasūtrasya saumyadikdvipade tathottare mahendra sya dvipadaṃ dakṣiṇe tathā

सत्यस्य द्विपद तस्य दक्षिणे द्वयं भृशम् दक्षिणे मध्यसूत्रस्य पूर्वे च द्विपदे यमः

satyasya dvipada tasya dakṣiṇe dvayaṃ bhṛśam dakṣiṇe madhyasūtrasya pūrve ca dvipade yamaḥ

तत्पूर्वे द्विपदे स्थित्वा राक्षसं चैव पश्चिमे गन्धर्वे द्विपदे स्थाप्यं मृश द्विपदं भवेत्

tatpūrve dvipade sthitvā rākṣasaṃ caiva paścime gandharve dvipade sthāpyaṃ mṛśa dvipadaṃ bhavet

पश्चिमे मध्यसूत्रस्य दक्षिणे वरुण स्थितः द्विपदं पुष्पदन्तस्य द्विपदं चोत्तरे तथा

paścime madhyasūtrasya dakṣiṇe varuṇa sthitaḥ dvipadaṃ puṣpadantasya dvipadaṃ cottare tathā

द्विपदे द्विपदे चैव चेश्वरः शोषरोगयोः तत्तद्विपदं ज्ञात्वा चतुर्दिक्षु क्रमाद्बुधः

dvipade dvipade caiva ceśvaraḥ śoṣarogayoḥ tattadvipadaṃ jñātvā caturdikṣu kramādbudhaḥ

चरकीशानबहिः स्थाप्या विदारी पावके विधिः बहिर्नैरृत्यसै बाह्ये पूतना च बहिस्तथा

carakīśānabahiḥ sthāpyā vidārī pāvake vidhiḥ bahirnairṛtyasai bāhye pūtanā ca bahistathā

वयुकोणप्रदेशे तु बाह्ये वा पापराक्षसी एवं तु चण्डितं प्रोक्तं परमशायिकमुच्यते

vayukoṇapradeśe tu bāhye vā pāparākṣasī evaṃ tu caṇḍitaṃ proktaṃ paramaśāyikamucyate

एकाशीतिपदं कृत्वा मध्ये नवपदं विधिम् पूर्वे रसपदं चैव तदेवमार्यमनः स्मृतम्

ekāśītipadaṃ kṛtvā madhye navapadaṃ vidhim pūrve rasapadaṃ caiva tadevamāryamanaḥ smṛtam

दक्षिणे रसपदं चैव विवस्वान् एव कथ्यते पश्चिमे षट्पदं चैव मित्रस्य मिति संस्मृतम्

dakṣiṇe rasapadaṃ caiva vivasvān eva kathyate paścime ṣaṭpadaṃ caiva mitrasya miti saṃsmṛtam

सौम्ये रसपदं चैव भूधरस्य चतुष्टयम् चतुर्दिक्ष्वन्तराले च ई विशादीनि चतुष्टयम्

saumye rasapadaṃ caiva bhūdharasya catuṣṭayam caturdikṣvantarāle ca ī viśādīni catuṣṭayam

तत्तच्चतुष्पदे सर्वे कर्णे चाश्रयमीरितम् भूधरस्य ततः पूर्वे द्विपदा चापवस्तथा

tattaccatuṣpade sarve karṇe cāśrayamīritam bhūdharasya tataḥ pūrve dvipadā cāpavastathā

आर्यस्य पदे सौम्ये अपवत्स्या द्वयोस्तथा पूर्वे रसपदाद्याद्ये द्विपदे च सवित्रकः

āryasya pade saumye apavatsyā dvayostathā pūrve rasapadādyādye dvipade ca savitrakaḥ

विवस्वती द्विपूर्वादिद्वंश साविन्द्र मेव च दक्षे रसपदात्प्रत्यक् द्विपदे च तथैन्द्र कः

vivasvatī dvipūrvādidvaṃśa sāvindra meva ca dakṣe rasapadātpratyak dvipade ca tathaindra kaḥ

मित्रकस्य पदे याम्ये द्विपदे इन्द्र जयस्तथा पश्चिमे रसपदात्सौम्ये द्विपदे रुद्र देवता

mitrakasya pade yāmye dvipade indra jayastathā paścime rasapadātsaumye dvipade rudra devatā

सौम्ये रसपदात्प्रत्यक् द्व्यंशे रुद्र जयस्तथा एवमन्तर्गते देवांस्तद्बाह्ये देशे राक्षसान्

saumye rasapadātpratyak dvyaṃśe rudra jayastathā evamantargate devāṃstadbāhye deśe rākṣasān

इन्द्रे चैव पदे भानुश्चाग्निश्चैव पदाग्निके यमे चैव पदे चक्रि नैरृत्ये कपदेपितत्

indre caiva pade bhānuścāgniścaiva padāgnike yame caiva pade cakri nairṛtye kapadepitat

जलेशैकपदे प्रत्यक् पवनैकपदे मरुत् सौम्ये चैकपदे चैन्द्र श्चेशस्यैकपदैशके

jaleśaikapade pratyak pavanaikapade marut saumye caikapade caindra śceśasyaikapadaiśake

पर्जन्येकपदं चैव चेशकस्य तु दक्षिणे जयन्तस्य पदं चैकं पर्जन्यस्य तु दक्षिणे

parjanyekapadaṃ caiva ceśakasya tu dakṣiṇe jayantasya padaṃ caikaṃ parjanyasya tu dakṣiṇe

महेन्द्र स्य पदं चैकं जयन्तस्य तु दक्षिणे सत्यकस्य पदं चैकमादित्यस्य तु दक्षिणे

mahendra sya padaṃ caikaṃ jayantasya tu dakṣiṇe satyakasya padaṃ caikamādityasya tu dakṣiṇe

भृशस्यैकपदं प्रोक्तं सत्यकस्य तु दक्षिणे अन्तरिक्षस्यैकपदं वह्निकोणस्य चोत्तरे

bhṛśasyaikapadaṃ proktaṃ satyakasya tu dakṣiṇe antarikṣasyaikapadaṃ vahnikoṇasya cottare

पूषस्य पदमेकं स्याच्चाग्निकोणस्य पश्चिमे विधातस्य पदं चैकं पूषकस्य तु पश्चिमे

pūṣasya padamekaṃ syāccāgnikoṇasya paścime vidhātasya padaṃ caikaṃ pūṣakasya tu paścime

गृहक्षतस्यैकपदं विधातस्य पश्चिमे गन्धर्वस्य पदं चैकं धर्मदेवस्य पश्चिमे

gṛhakṣatasyaikapadaṃ vidhātasya paścime gandharvasya padaṃ caikaṃ dharmadevasya paścime

भृङ्गराजस्यैकपदं गन्धर्वस्य तु पश्चिमे वृषस्यैकपदं शरतं भृङ्गराजस्य पश्चिमे

bhṛṅgarājasyaikapadaṃ gandharvasya tu paścime vṛṣasyaikapadaṃ śarataṃ bhṛṅgarājasya paścime

दौवारिकस्यैकपदं गगनस्य तु चोत्तरे सुग्रीवस्य पदं चैकं दौवारिकस्य चोत्तरे

dauvārikasyaikapadaṃ gaganasya tu cottare sugrīvasya padaṃ caikaṃ dauvārikasya cottare

पुष्पदन्तस्यैकपदं सुग्रीवस्य तु चोत्तरे असुरस्यैकपदं शस्तं वरुणस्य तु चोत्तरे

puṣpadantasyaikapadaṃ sugrīvasya tu cottare asurasyaikapadaṃ śastaṃ varuṇasya tu cottare

शोषकस्य पदं चैकं चासुरस्य तु चोत्तरे रोगस्यैकपदं प्रोक्तं शोषकस्यैव चोत्तरे

śoṣakasya padaṃ caikaṃ cāsurasya tu cottare rogasyaikapadaṃ proktaṃ śoṣakasyaiva cottare

नगस्यैकपदं शस्तं पवनस्य तु पूर्वके मुख्यस्यैकपदं ज्ञात्वा नागस्यैव च पूर्वके

nagasyaikapadaṃ śastaṃ pavanasya tu pūrvake mukhyasyaikapadaṃ jñātvā nāgasyaiva ca pūrvake

भल्लाटस्य पदं चैकं प्रोक्तं मुख्यस्य पूर्वके मृगस्यैकपदं शस्तं सोमदेवस्य पूर्वकम्

bhallāṭasya padaṃ caikaṃ proktaṃ mukhyasya pūrvake mṛgasyaikapadaṃ śastaṃ somadevasya pūrvakam

अदितेस्तु पदं चैकं शस्तं मृगात्तु पूर्वके अदितीशानयोर्मध्ये चोदिते कपदं भवेत्

aditestu padaṃ caikaṃ śastaṃ mṛgāttu pūrvake aditīśānayormadhye codite kapadaṃ bhavet

हेमवर्णं चतुर्हस्तं चतुर्वक्त्राष्टलोचनम् श्वेतवस्त्रजटामौलियज्ञसूत्रोत्तरीयकम्

hemavarṇaṃ caturhastaṃ caturvaktrāṣṭalocanam śvetavastrajaṭāmauliyajñasūtrottarīyakam

कर्णकुण्डलसंयुक्तमष्टकर्णं चतुर्गलम् कमण्डलुं चाक्षमाला च वामसव्यकरौ धृतौ

karṇakuṇḍalasaṃyuktamaṣṭakarṇaṃ caturgalam kamaṇḍaluṃ cākṣamālā ca vāmasavyakarau dhṛtau

अभयं दक्षिणे पूर्वेऽन्तस्य वा वरदे तरे सर्वाभरणसंयुक्तं गण्डेन तिलकान्वितम्

abhayaṃ dakṣiṇe pūrve'ntasya vā varade tare sarvābharaṇasaṃyuktaṃ gaṇḍena tilakānvitam

पदे सर्वेषु मध्ये तु सृष्ट्यर्थमिति रूपकम् एवं पितामहं ध्यात्वा पद्मसिंहासनोपरि

pade sarveṣu madhye tu sṛṣṭyarthamiti rūpakam evaṃ pitāmahaṃ dhyātvā padmasiṃhāsanopari

रक्तवर्णं चतुर्हस्तमेकवक्त्रं द्विनेत्रकम् करण्डमकुटोपेतं रक्तवस्त्रोत्तरीयकम्

raktavarṇaṃ caturhastamekavaktraṃ dvinetrakam karaṇḍamakuṭopetaṃ raktavastrottarīyakam

सर्वाभरणसंयुक्तं परहस्तौ चाब्जधारिणौ पूर्वे च त्वभयं सर्वे वरदं वामहस्तकौ

sarvābharaṇasaṃyuktaṃ parahastau cābjadhāriṇau pūrve ca tvabhayaṃ sarve varadaṃ vāmahastakau

एवमार्यदेवस्य ध्यात्वा धेनुञ्च पूर्ववत् श्वेतवर्णं चतुर्हस्तं परे पाशाङ्कुशौ धृतौ

evamāryadevasya dhyātvā dhenuñca pūrvavat śvetavarṇaṃ caturhastaṃ pare pāśāṅkuśau dhṛtau

शेषमार्यवत्प्रोक्तं ध्यात्वा देवं विवस्वतम् श्यामवर्णं तु मित्रं स्याच्छेषं पूर्ववदाचरेत्

śeṣamāryavatproktaṃ dhyātvā devaṃ vivasvatam śyāmavarṇaṃ tu mitraṃ syāccheṣaṃ pūrvavadācaret

भूधरं हेमवर्णं तच्चाब्जपाशापरं करे शेषं प्रागुक्तवद्ध्यात्वा वास्तुभूतोपरिस्थितम्

bhūdharaṃ hemavarṇaṃ taccābjapāśāparaṃ kare śeṣaṃ prāguktavaddhyātvā vāstubhūtoparisthitam

द्विभुजं च द्विनेत्रं च करण्डमकुटान्वितम् श्वेतवर्णातिरिक्ताक्षं हेमवर्णांशुकाम्बरम्

dvibhujaṃ ca dvinetraṃ ca karaṇḍamakuṭānvitam śvetavarṇātiriktākṣaṃ hemavarṇāṃśukāmbaram

सर्वाभरणसंयुक्तं वरदं चाङ्कुशोधृतम् अपवत्समिति प्रोक्तं चापवत्साश्च रक्तकम्

sarvābharaṇasaṃyuktaṃ varadaṃ cāṅkuśodhṛtam apavatsamiti proktaṃ cāpavatsāśca raktakam

शेषं प्रगुक्तवद्ध्यात्वा समिन्द्रं रक्तवर्णवत् द्विभुजान्तं समुद्धृत्य शेषं तत्पूर्ववद्भवेत्

śeṣaṃ praguktavaddhyātvā samindraṃ raktavarṇavat dvibhujāntaṃ samuddhṛtya śeṣaṃ tatpūrvavadbhavet

साविन्द्र श्यामवर्णां वा रक्तवस्त्रोत्तरीयकम् इन्द्र स्य रक्तवर्णं च चेन्द्र राजस्य हेमवत्

sāvindra śyāmavarṇāṃ vā raktavastrottarīyakam indra sya raktavarṇaṃ ca cendra rājasya hemavat

सर्वाभरणसंयुक्त रौप्य दृष्टिसमन्वितम् शेषं पूर्ववदुद्दिष्टं ध्यात्वा शेषं तु पूर्ववत्

sarvābharaṇasaṃyukta raupya dṛṣṭisamanvitam śeṣaṃ pūrvavaduddiṣṭaṃ dhyātvā śeṣaṃ tu pūrvavat

रुद्रौ च रक्तवर्णौ च द्विभुजौ च त्रिनेत्रकौ त्रिशूलौ वरदौ चैव चर्माम्बरोत्तरीयकम्

rudrau ca raktavarṇau ca dvibhujau ca trinetrakau triśūlau varadau caiva carmāmbarottarīyakam

जटामकुटसंयुक्तौ सर्वाभरणभूषितौ वृषारूढां सदेवीं च व्याघ्रचर्माम्बरां तथा

jaṭāmakuṭasaṃyuktau sarvābharaṇabhūṣitau vṛṣārūḍhāṃ sadevīṃ ca vyāghracarmāmbarāṃ tathā

श्वेतवर्णनिभं चैव सर्वाभरणशोभितम् दक्षिणे च करे टङ्कं हरिणीं वामके करे

śvetavarṇanibhaṃ caiva sarvābharaṇaśobhitam dakṣiṇe ca kare ṭaṅkaṃ hariṇīṃ vāmake kare

अभयं पूर्वकेऽसव्ये वरदं वामहस्तके ईशमूर्तिमिति ध्यात्वा रक्तवर्णं च शीष्पतम्

abhayaṃ pūrvake'savye varadaṃ vāmahastake īśamūrtimiti dhyātvā raktavarṇaṃ ca śīṣpatam

द्विभुजं च द्विनेत्रं च रथैरावतवाहनम् वराङ्कुशधरं देवं सर्वाभरणभूषितम्

dvibhujaṃ ca dvinetraṃ ca rathairāvatavāhanam varāṅkuśadharaṃ devaṃ sarvābharaṇabhūṣitam

नीलाम्बरधरं चैव यज्ञसूत्रोत्तरीयधृत् अग्निवर्णं चाग्निदेवं मेषवाहनसंयुतम्

nīlāmbaradharaṃ caiva yajñasūtrottarīyadhṛt agnivarṇaṃ cāgnidevaṃ meṣavāhanasaṃyutam

द्विभुजं च त्रिनेत्रं च ज्वालासदृशमूर्ध्वजम् स्रुक्स्रुवं पाणियुगले स्वाहादेव्या च संयुतम्

dvibhujaṃ ca trinetraṃ ca jvālāsadṛśamūrdhvajam sruksruvaṃ pāṇiyugale svāhādevyā ca saṃyutam

सर्वाभरणसंयुक्तं शेषं प्रागुक्तवद्भवेत् महिषारूढं त्रिणेत्रं च ज्वालासदृशकुन्तलम्

sarvābharaṇasaṃyuktaṃ śeṣaṃ prāguktavadbhavet mahiṣārūḍhaṃ triṇetraṃ ca jvālāsadṛśakuntalam

100

त्रिशूलं दक्षिणे हस्ते पाशं वामकरेऽधरे धूम्रवर्णं रक्तवस्त्रं देव्या यम्या च संयुतम्

triśūlaṃ dakṣiṇe haste pāśaṃ vāmakare'dhare dhūmravarṇaṃ raktavastraṃ devyā yamyā ca saṃyutam

101

यमं ध्यात्वा यथोक्तवत् सर्वाभरणभूषितम् नरारूढं निरृतिं द्विभुजं च द्विनेत्रकम्

yamaṃ dhyātvā yathoktavat sarvābharaṇabhūṣitam narārūḍhaṃ nirṛtiṃ dvibhujaṃ ca dvinetrakam

102

सव्यहस्ते गदां चैव वरदं वामहस्तके श्यामवर्णेन्द्र देव्यां च संयुक्तं रक्तवस्त्रकम्

savyahaste gadāṃ caiva varadaṃ vāmahastake śyāmavarṇendra devyāṃ ca saṃyuktaṃ raktavastrakam

103

करण्डमकुटोपेतं ध्यात्वा शेषं तु पूर्ववत् वरुणं मकरारूढं भरण्या सह सेवितम्

karaṇḍamakuṭopetaṃ dhyātvā śeṣaṃ tu pūrvavat varuṇaṃ makarārūḍhaṃ bharaṇyā saha sevitam

104

द्विभुजं च द्विनेत्रं च करण्डमकुटान्वितम् पाशाङ्कुशधरं चैव धवलं रक्तं वाससम्

dvibhujaṃ ca dvinetraṃ ca karaṇḍamakuṭānvitam pāśāṅkuśadharaṃ caiva dhavalaṃ raktaṃ vāsasam

105

यज्ञसूत्रोत्तरीयं च नानाभरणभूषितम् वायुदेवं मृगारूढं मारुत्या सह सेवितम्

yajñasūtrottarīyaṃ ca nānābharaṇabhūṣitam vāyudevaṃ mṛgārūḍhaṃ mārutyā saha sevitam

106

द्विभुजं च त्रिनेत्रं च पाशं च वरदं तथा शेषं च पूर्ववद्ध्यात्वा शशिरूपमिहोच्यते

dvibhujaṃ ca trinetraṃ ca pāśaṃ ca varadaṃ tathā śeṣaṃ ca pūrvavaddhyātvā śaśirūpamihocyate

107

द्विभुजं च द्विनेत्रं च पङ्कजद्वयधारिणम् अश्वारूढं चन्द्रि कया संयुक्तं श्वेतवर्णकम्

dvibhujaṃ ca dvinetraṃ ca paṅkajadvayadhāriṇam aśvārūḍhaṃ candri kayā saṃyuktaṃ śvetavarṇakam

108

श्वेताम्बरधरं यज्ञसूत्रं च मकुटान्वितम् सर्वाभरणसंयुक्तं सौम्यं ध्यात्वा यथोक्तवत्

śvetāmbaradharaṃ yajñasūtraṃ ca makuṭānvitam sarvābharaṇasaṃyuktaṃ saumyaṃ dhyātvā yathoktavat

109

पर्जन्यं रक्तवर्णं च महान्तं श्यामवर्णकम् महेन्द्रं पीतवर्णं च द्विभुजं च द्विनेत्रकम्

parjanyaṃ raktavarṇaṃ ca mahāntaṃ śyāmavarṇakam mahendraṃ pītavarṇaṃ ca dvibhujaṃ ca dvinetrakam

110

करण्डमकुटोपेतं सर्वाभरणशोभितम् पाशपद्मावधारौ च रक्तवस्त्रोत्तरीयकौ

karaṇḍamakuṭopetaṃ sarvābharaṇaśobhitam pāśapadmāvadhārau ca raktavastrottarīyakau

111

सत्यं च श्वेतवर्णं च भृङ्गेशं धूम्रवर्णकम् नीलवर्णं चान्तरिक्षं च द्विभुजं च द्विनेत्रकम्

satyaṃ ca śvetavarṇaṃ ca bhṛṅgeśaṃ dhūmravarṇakam nīlavarṇaṃ cāntarikṣaṃ ca dvibhujaṃ ca dvinetrakam

112

दण्डं पाशं च शूलं च वरदं च यथाक्रमम् शेषं च पूर्ववद्ध्यात्वा सर्वाभरणभूषितम्

daṇḍaṃ pāśaṃ ca śūlaṃ ca varadaṃ ca yathākramam śeṣaṃ ca pūrvavaddhyātvā sarvābharaṇabhūṣitam

113

पूषं च रक्तवर्णं च वितथं पीतवर्णकम् गृहक्षतं कृष्णवर्णं वस्त्रकं रक्तपीतकम्

pūṣaṃ ca raktavarṇaṃ ca vitathaṃ pītavarṇakam gṛhakṣataṃ kṛṣṇavarṇaṃ vastrakaṃ raktapītakam

114

गदा शूलश्च शक्तिश्च त्रयः पाशौ समुद्धृतौ शेषं पूर्ववदुद्दिष्टं करण्डमकुटान्वितम्

gadā śūlaśca śaktiśca trayaḥ pāśau samuddhṛtau śeṣaṃ pūrvavaduddiṣṭaṃ karaṇḍamakuṭānvitam

115

गन्धर्वं रक्तवर्णं च भृङ्गस्याञ्जनवर्णकम् मृशस्य धूम्रवर्णं च शेषं प्रागुक्तवद्भवेत्

gandharvaṃ raktavarṇaṃ ca bhṛṅgasyāñjanavarṇakam mṛśasya dhūmravarṇaṃ ca śeṣaṃ prāguktavadbhavet

116

दौवारिकः श्यामवर्णं सुग्रीवं रक्तवर्णकम् पुष्पदन्तं तथा कृष्णं गदापाशोद्धृतं तथा

dauvārikaḥ śyāmavarṇaṃ sugrīvaṃ raktavarṇakam puṣpadantaṃ tathā kṛṣṇaṃ gadāpāśoddhṛtaṃ tathā

117

शेषं पूर्ववदुद्दिष्टं वस्त्रं च मकुटद्वयम् असुरं कृष्णवर्णं च शोषस्य धूम्रवर्णकम्

śeṣaṃ pūrvavaduddiṣṭaṃ vastraṃ ca makuṭadvayam asuraṃ kṛṣṇavarṇaṃ ca śoṣasya dhūmravarṇakam

118

रोगं च कृशरूपं स्याद्र क्ताक्षौ श्वेतवर्णकौ शूलं कपालं चोद्धृत्य शेषं प्रागुक्तवद्भवेत्

rogaṃ ca kṛśarūpaṃ syādra ktākṣau śvetavarṇakau śūlaṃ kapālaṃ coddhṛtya śeṣaṃ prāguktavadbhavet

119

भुजङ्गाननं नागस्य पीतवर्णकरद्वयम् मुसलं शूलमुद्धृत्य सर्वाभरणभूषितम्

bhujaṅgānanaṃ nāgasya pītavarṇakaradvayam musalaṃ śūlamuddhṛtya sarvābharaṇabhūṣitam

120

मुख्यं गजमुखं चैव द्विभुजं मकुटान्वितम् रक्तवर्णांशुकोपेतं श्यामवर्णांशशोभितम्

mukhyaṃ gajamukhaṃ caiva dvibhujaṃ makuṭānvitam raktavarṇāṃśukopetaṃ śyāmavarṇāṃśaśobhitam

121

पाशाङ्कुशोद्धृतौ हस्तौ सर्वाभरणभूषितम् भल्लाटं मेषवक्त्रं च जयं तत्पूर्ववद्भवेत्

pāśāṅkuśoddhṛtau hastau sarvābharaṇabhūṣitam bhallāṭaṃ meṣavaktraṃ ca jayaṃ tatpūrvavadbhavet

122

मृगस्य मृगवक्त्रं च मृगवर्णानि मौलिका शूलं च खेटकोद्धृत्य अदितिं नीलवर्णकम्

mṛgasya mṛgavaktraṃ ca mṛgavarṇāni maulikā śūlaṃ ca kheṭakoddhṛtya aditiṃ nīlavarṇakam

123

खङ्गं कपालमुद्धृत्य मकुटाभरणान्वितम् उदितं रक्तवर्णं च सिंहवक्त्रं गदाधरम्

khaṅgaṃ kapālamuddhṛtya makuṭābharaṇānvitam uditaṃ raktavarṇaṃ ca siṃhavaktraṃ gadādharam

124

शेषं प्रागुक्तवद्ध्यात्वा चैव प्रोक्तं पदेऽमरात् चरकी श्वेतवर्णा च विदारी रक्तवर्णका

śeṣaṃ prāguktavaddhyātvā caiva proktaṃ pade'marāt carakī śvetavarṇā ca vidārī raktavarṇakā

125

पूतना श्यामवर्णा च नीला स्यात्पापराक्षसी एवं चतुर्विधाः प्रोक्ताः शूलं कपालमुद्धृतौ

pūtanā śyāmavarṇā ca nīlā syātpāparākṣasī evaṃ caturvidhāḥ proktāḥ śūlaṃ kapālamuddhṛtau

126

रक्तवस्त्रधरास्तासां द्रं ष्ट्रा ग्रविलोचनी रक्तकेशैर्विकीर्णैश्च चैशादिक्कर्णयोर्बहिः

raktavastradharāstāsāṃ draṃ ṣṭrā gravilocanī raktakeśairvikīrṇaiśca caiśādikkarṇayorbahiḥ

127

स्थितवास्तुपुरुषोध्वेतब्रह्मादिदेवतान्स्थितान् तद्वास्तुपुरुषं ज्ञात्वा ब्रह्मांशे मध्यकायं च

sthitavāstupuruṣodhvetabrahmādidevatānsthitān tadvāstupuruṣaṃ jñātvā brahmāṃśe madhyakāyaṃ ca

128

आर्यस्य च पदे मूर्ध्नि प्रागुदङ्मुखतो विदुः ऐशाने कोणसूत्रे तु सव्यहस्तं प्रसारितम्

āryasya ca pade mūrdhni prāgudaṅmukhato viduḥ aiśāne koṇasūtre tu savyahastaṃ prasāritam

129

नैरृत्ये कोणसूत्रे तु सव्यपादं प्रसारितम् अग्निकोणे तु सूत्रे तु सव्यहस्तं प्रसारितम्

nairṛtye koṇasūtre tu savyapādaṃ prasāritam agnikoṇe tu sūtre tu savyahastaṃ prasāritam

130

वायुकोणे च सूत्रेत्वामपादं प्रसारितम् विवस्वति पदे चैव दक्षिणं पार्श्वमीरितम्

vāyukoṇe ca sūtretvāmapādaṃ prasāritam vivasvati pade caiva dakṣiṇaṃ pārśvamīritam

131

भूधरस्य पदे चैव वामपार्श्वं विधीयते मित्रस्य च पदे चैव ज्ञात्वा मेढ्रमुदीरितम्

bhūdharasya pade caiva vāmapārśvaṃ vidhīyate mitrasya ca pade caiva jñātvā meḍhramudīritam

132

कर्णे मर्मशिरा प्रोक्ता षड्विंशद् हृदये कचम् पश्चिमे दक्षिणे वंशो मूलं तत्प्रागुदग्रयोः

karṇe marmaśirā proktā ṣaḍviṃśad hṛdaye kacam paścime dakṣiṇe vaṃśo mūlaṃ tatprāgudagrayoḥ

133

एवं वास्तुपुरुषं कुब्जं च कुटिलिकं कृशम् वास्तुवस्तु प्रयत्नेन देवानां तु नृणां तथा

evaṃ vāstupuruṣaṃ kubjaṃ ca kuṭilikaṃ kṛśam vāstuvastu prayatnena devānāṃ tu nṛṇāṃ tathā

134

शुभाशुभविधातारं तस्याङ्गानां न पीडयेत् अज्ञानादङ्गहीनं च कर्ता चैव विनश्यति

śubhāśubhavidhātāraṃ tasyāṅgānāṃ na pīḍayet ajñānādaṅgahīnaṃ ca kartā caiva vinaśyati

135

तस्मात्तु शिल्पिभिः प्राज्ञैः ऊहापोहान् न योजयेत् देवानामपि सर्वेषां ब्रह्मणां पश्यते विदुः

tasmāttu śilpibhiḥ prājñaiḥ ūhāpohān na yojayet devānāmapi sarveṣāṃ brahmaṇāṃ paśyate viduḥ

136

तत्तत्पदेऽमरान् सर्वान् स्थितान्भक्तिं प्रदक्षिणम्

tattatpade'marān sarvān sthitānbhaktiṃ pradakṣiṇam

बलिकर्मविधानम्

बलिकर्मविधिं वक्ष्ये शास्त्रे संक्षिप्यतेऽधुना ग्रामादीनां च सर्वेषां विन्यासार्थं बलिं क्षिपेत्

balikarmavidhiṃ vakṣye śāstre saṃkṣipyate'dhunā grāmādīnāṃ ca sarveṣāṃ vinyāsārthaṃ baliṃ kṣipet

वास्तुशुद्धिं ततः कृत्वा देवतार्थं पदं न्यसेत् मण्डूकपदमेवाऽपि परमशाधिकमेव वा

vāstuśuddhiṃ tataḥ kṛtvā devatārthaṃ padaṃ nyaset maṇḍūkapadamevā'pi paramaśādhikameva vā

ब्रह्मादिदेवतानां च राक्षसानां बलिं क्षिपेत् कृतोपवासः स्थपतिः शुद्धदेहः प्रसन्नधीः

brahmādidevatānāṃ ca rākṣasānāṃ baliṃ kṣipet kṛtopavāsaḥ sthapatiḥ śuddhadehaḥ prasannadhīḥ

उत्कृष्टवेषो बल्यर्थं रात्रौ द्र व्यान् समाहरेत् प्रभाते दिवसे द्र व्यानेकैकानेककन्यकः

utkṛṣṭaveṣo balyarthaṃ rātrau dra vyān samāharet prabhāte divase dra vyānekaikānekakanyakaḥ

अथवा गणिकाहस्ते पात्रे स्वर्णादिकान्धृता स्थपतिश्चैकपात्रेण धारयेद्वामके करे

athavā gaṇikāhaste pātre svarṇādikāndhṛtā sthapatiścaikapātreṇa dhārayedvāmake kare

द्र व्याणि क्षिप्य दद्यात्त्वसव्यहस्तेन मन्त्रवित् सकलीकरणं कृत्वा पुण्याहं वाचयेत्ततः

dra vyāṇi kṣipya dadyāttvasavyahastena mantravit sakalīkaraṇaṃ kṛtvā puṇyāhaṃ vācayettataḥ

सर्वमङ्गलघोषैश्च बलिं दत्वा यथाक्रमात् तत्तन्नाम्नैश्च देवानामोङ्कारादिनमोन्तकम्

sarvamaṅgalaghoṣaiśca baliṃ datvā yathākramāt tattannāmnaiśca devānāmoṅkārādinamontakam

मन्त्रमेतत् समुच्चार्य ब्रह्मादिभ्यो बलिं हरेत् देवालयार्थं सामान्यं ग्रामार्थं तु विशेषकम्

mantrametat samuccārya brahmādibhyo baliṃ haret devālayārthaṃ sāmānyaṃ grāmārthaṃ tu viśeṣakam

दध्योदनं च सर्वं तत्सामान्यं च बलिं विदुः ब्रह्मादीनां च देवानां धूपदीपाक्षतैरपि

dadhyodanaṃ ca sarvaṃ tatsāmānyaṃ ca baliṃ viduḥ brahmādīnāṃ ca devānāṃ dhūpadīpākṣatairapi

अथ वक्ष्ये विशेषाख्यं बलिं शास्त्रोक्तवत्क्रमात् स्रग्गन्धधूपदुग्धं च मध्वाज्यं पायसमोदनम्

atha vakṣye viśeṣākhyaṃ baliṃ śāstroktavatkramāt sraggandhadhūpadugdhaṃ ca madhvājyaṃ pāyasamodanam

ब्रह्मणे च बलिं दद्याल्लाजेन सह तन्त्रवित् आर्याय फलभक्ष्यं स्यात्तिलमोदनकं दधि

brahmaṇe ca baliṃ dadyāllājena saha tantravit āryāya phalabhakṣyaṃ syāttilamodanakaṃ dadhi

पश्चाद्विवस्वते दद्याद्दधिपूर्वा च मर्दके महीधराय क्षीरं स्यादभ्यन्तरबलिं स्मृतम्

paścādvivasvate dadyāddadhipūrvā ca mardake mahīdharāya kṣīraṃ syādabhyantarabaliṃ smṛtam

पर्जन्यस्य तु तत्प्रोक्तं पुष्पं च नवनीतकम् दत्वा जयन्ताय बलिं पुष्पकोष्ठ महेन्द्र के

parjanyasya tu tatproktaṃ puṣpaṃ ca navanītakam datvā jayantāya baliṃ puṣpakoṣṭha mahendra ke

मधुगन्धो भास्करः स्यात्सत्याय मधुरेव च नवतीतं भृशस्योक्तं गगने च ततो बलिम्

madhugandho bhāskaraḥ syātsatyāya madhureva ca navatītaṃ bhṛśasyoktaṃ gagane ca tato balim

हारिद्र चूर्णमाषान्तं दुग्धाढ्यं सा गरस्य तु शुद्धक्षीरं तथा चाग्नेः परमान्नं तु पुष्णिके

hāridra cūrṇamāṣāntaṃ dugdhāḍhyaṃ sā garasya tu śuddhakṣīraṃ tathā cāgneḥ paramānnaṃ tu puṣṇike

वितथे स्यात्तु पक्वान्नं राक्षसस्यं तु मांसकम् क्षामान्नं तु सरं प्रोक्तं बलिं चान्तकरस्य वै

vitathe syāttu pakvānnaṃ rākṣasasyaṃ tu māṃsakam kṣāmānnaṃ tu saraṃ proktaṃ baliṃ cāntakarasya vai

अगुरुं गन्धकं चैव गन्धर्वस्य बलिं क्षिपेत् पारावारझष भृङ्गराजस्य बलिरिष्यते

aguruṃ gandhakaṃ caiva gandharvasya baliṃ kṣipet pārāvārajhaṣa bhṛṅgarājasya baliriṣyate

दध्योदनं मृशस्योक्तं नैरृत्ये तु बलिं ततः तिलपिण्डौदनं प्रोक्तं बीजं दौवारिके बलि

dadhyodanaṃ mṛśasyoktaṃ nairṛtye tu baliṃ tataḥ tilapiṇḍaudanaṃ proktaṃ bījaṃ dauvārike bali

सुग्रीवे मोदकं प्रोक्तं पुष्पदन्तमतःपरम् पुष्पतोयं बलिं दत्वा पायसान्नं तु वारुणे

sugrīve modakaṃ proktaṃ puṣpadantamataḥparam puṣpatoyaṃ baliṃ datvā pāyasānnaṃ tu vāruṇe

असुरस्य बलिं रक्तं शोषे तिलतण्डुलम् रोगस्य शुष्कमत्स्यं स्याद्धरिद्रौ दनं मारुतः

asurasya baliṃ raktaṃ śoṣe tilataṇḍulam rogasya śuṣkamatsyaṃ syāddharidrau danaṃ mārutaḥ

नागस्यैव बलिं लाजं धान्यचूर्णं हि मुख्यके गुडौदनं च भल्लाटे क्षीरान्नं तु शलाधराः

nāgasyaiva baliṃ lājaṃ dhānyacūrṇaṃ hi mukhyake guḍaudanaṃ ca bhallāṭe kṣīrānnaṃ tu śalādharāḥ

मृगे शुष्कमांसं तं मोदकं देवमन्तरे तिलपुष्पं बलिं दत्वा उदितस्य फलं भवेत्

mṛge śuṣkamāṃsaṃ taṃ modakaṃ devamantare tilapuṣpaṃ baliṃ datvā uditasya phalaṃ bhavet

दुग्धौदनमाज्यं चैव भवेन्मत्स्य बलिं ततः सवित्रे वामथान्यं च सवित्रे कर्ततोयकम्

dugdhaudanamājyaṃ caiva bhavenmatsya baliṃ tataḥ savitre vāmathānyaṃ ca savitre kartatoyakam

बन्धमेतत् स बलिन्द्रै मुद्र फलेन्द्र राजके माषं रुद्र बलिं दत्वा मांसं रुद्र जये तथा

bandhametat sa balindrai mudra phalendra rājake māṣaṃ rudra baliṃ datvā māṃsaṃ rudra jaye tathā

शुद्धान्नमापवत्स्याश च कुमुदं मुद्गौदनम् अपवद्बलिमिति प्रोक्तं न पदा बलिं इहोच्यते

śuddhānnamāpavatsyāśa ca kumudaṃ mudgaudanam apavadbalimiti proktaṃ na padā baliṃ ihocyate

अजशङ्खस्य मांसं च मृगमांसं तथैव च रक्तमिश्रं बलिं दत्वा पापराक्षसस्ये ति स्मृतम्

ajaśaṅkhasya māṃsaṃ ca mṛgamāṃsaṃ tathaiva ca raktamiśraṃ baliṃ datvā pāparākṣasasye ti smṛtam

पूतनायै तिलं पिष्टं विदार्यै लवणाशनम् चरकियै मुद्गसारं च एवं तु बलिरिष्यते

pūtanāyai tilaṃ piṣṭaṃ vidāryai lavaṇāśanam carakiyai mudgasāraṃ ca evaṃ tu baliriṣyate

एवं तु पूजयेद्देवान् ग्राम्ययेद्र क्षणार्थकम् ब्रह्माद्यादावपवश्चेति चतुर्देवपदे स्थितम्

evaṃ tu pūjayeddevān grāmyayedra kṣaṇārthakam brahmādyādāvapavaśceti caturdevapade sthitam

अन्याश्च देवताः सर्वे पदबाह्ये स्थिताः सदा इह ग्रामस्य रक्षार्थं सुप्रसन्ना भवन्तु ते

anyāśca devatāḥ sarve padabāhye sthitāḥ sadā iha grāmasya rakṣārthaṃ suprasannā bhavantu te

इति मन्त्रं समुच्चार्य प्रार्थयेद्बलिदेवताः बलिकर्मविधाने तु स्थपतिः स्वं शिवं स्मरेत्

iti mantraṃ samuccārya prārthayedbalidevatāḥ balikarmavidhāne tu sthapatiḥ svaṃ śivaṃ smaret

किमर्थमेतत् सुराणां भूतप्रेतोपशान्तये अकृत्वा बलिकर्मन्तु विन्यस्तं समचावयम्

kimarthametat surāṇāṃ bhūtapretopaśāntaye akṛtvā balikarmantu vinyastaṃ samacāvayam

विनश्यति तदा भूमिः राक्षसैरतिदारुणैः तद्दोषापगमार्थं तु बलिकर्म समाचरेत्

vinaśyati tadā bhūmiḥ rākṣasairatidāruṇaiḥ taddoṣāpagamārthaṃ tu balikarma samācaret

उक्तमार्गं बलिं कर्म कुर्वतो ग्रामशम्भुनिलयादिभिः सदा पुष्टि तुष्टिरपि शान्तिर्मङ्गलं सर्वदा भवति कर्तृभक्तिः

uktamārgaṃ baliṃ karma kurvato grāmaśambhunilayādibhiḥ sadā puṣṭi tuṣṭirapi śāntirmaṅgalaṃ sarvadā bhavati kartṛbhaktiḥ

ग्रामलक्षणम्

वक्ष्येऽहं ग्रामविन्यासं शास्त्रे संक्षेपतः क्रमात् दण्डकं सर्वतोभद्रं नन्द्यावर्तं तु पद्मकम्

vakṣye'haṃ grāmavinyāsaṃ śāstre saṃkṣepataḥ kramāt daṇḍakaṃ sarvatobhadraṃ nandyāvartaṃ tu padmakam

स्वस्तिकं प्रस्तरं चैव कार्मुकं च चतुर्मुखम् एवं चाष्टविधं ग्रामं तत्तद्रू पेण संज्ञितम्

svastikaṃ prastaraṃ caiva kārmukaṃ ca caturmukham evaṃ cāṣṭavidhaṃ grāmaṃ tattadrū peṇa saṃjñitam

प्रथमं ग्राममानं च द्वितीयं पद विन्यसेत् तृतीयं तद्बलिं दत्वा चतुर्थं ग्राम विन्यसेत्

prathamaṃ grāmamānaṃ ca dvitīyaṃ pada vinyaset tṛtīyaṃ tadbaliṃ datvā caturthaṃ grāma vinyaset

पञ्चमं गृह विन्यस्य तत्र गर्भं विनिक्षिपेत् षद्धं गृहप्रवेशं च तन्मानमधुनोच्यते

pañcamaṃ gṛha vinyasya tatra garbhaṃ vinikṣipet ṣaddhaṃ gṛhapraveśaṃ ca tanmānamadhunocyate

धनुर्ग्रहैश्च यद्दण्डं तद्दण्डेनार्पयेद्बुधः पञ्चविंशतिदण्डाद्यैः द्विद्विदण्डविवर्धनात्

dhanurgrahaiśca yaddaṇḍaṃ taddaṇḍenārpayedbudhaḥ pañcaviṃśatidaṇḍādyaiḥ dvidvidaṇḍavivardhanāt

एकाधिकशतान्तं स्यान्नवत्रिंशद्विशालकम् एवं तु दण्डकं प्रोक्तं तस्यायाममिहोच्यते

ekādhikaśatāntaṃ syānnavatriṃśadviśālakam evaṃ tu daṇḍakaṃ proktaṃ tasyāyāmamihocyate

विस्तारात्रि! वद्विदण्डेन वर्धयेद्द्विगुणान्तकम् यः शुभायादिकर्मार्थं दण्डहीनाधिकं तु वा

vistārātri! vadvidaṇḍena vardhayeddviguṇāntakam yaḥ śubhāyādikarmārthaṃ daṇḍahīnādhikaṃ tu vā

वानप्रस्थमिदं योग्यं क्षुद्र दण्डकमीरितम् एकत्रिंशतिदण्डाद्ये द्विद्विदण्डेन वर्धनम्

vānaprasthamidaṃ yogyaṃ kṣudra daṇḍakamīritam ekatriṃśatidaṇḍādye dvidvidaṇḍena vardhanam

सप्ताधिकशतान्तं स्यात्सप्तषट्विशालकम् दीर्घं प्रागुक्तवत्कुर्यादेतद्दण्डक मध्यमम्

saptādhikaśatāntaṃ syātsaptaṣaṭviśālakam dīrghaṃ prāguktavatkuryādetaddaṇḍaka madhyamam

सप्तत्रिंशतिदण्डादि द्विद्विदण्डविवर्धनात् त्रयोवेददशाधिक्यशतदण्डावसानकम्

saptatriṃśatidaṇḍādi dvidvidaṇḍavivardhanāt trayovedadaśādhikyaśatadaṇḍāvasānakam

दण्डकं चोत्तमं पञ्चचत्वारिंशद्विशालकम् एतत्तु दण्डकं प्रोक्तं भूसुराणां तु योग्यकम्

daṇḍakaṃ cottamaṃ pañcacatvāriṃśadviśālakam etattu daṇḍakaṃ proktaṃ bhūsurāṇāṃ tu yogyakam

पञ्चाशद्दण्डमारभ्य द्विद्विदण्डविवर्धनात् द्विशतं दण्डान्तकं स्यात् षट्सप्ततिविशालकम्

pañcāśaddaṇḍamārabhya dvidvidaṇḍavivardhanāt dviśataṃ daṇḍāntakaṃ syāt ṣaṭsaptativiśālakam

षष्टे तु दण्डमारभ्य द्विद्विदण्डविवर्धनात् सैकार्कत्रिंशतं दण्डात् त्रिसप्तदशविस्तृतम्

ṣaṣṭe tu daṇḍamārabhya dvidvidaṇḍavivardhanāt saikārkatriṃśataṃ daṇḍāt trisaptadaśavistṛtam

युग्मायुग्मं तु दण्डेन सर्वतोभद्र मेव च भूसुरामरयोग्यं स्यात्तदायामविशालकम्

yugmāyugmaṃ tu daṇḍena sarvatobhadra meva ca bhūsurāmarayogyaṃ syāttadāyāmaviśālakam

नन्दावर्त ग्राम ग्राम द्विद्विदण्डविवर्धनम् पञ्चषष्ट्यधिकं पञ्चशतदण्डावसानकम्

nandāvarta grāma grāma dvidvidaṇḍavivardhanam pañcaṣaṣṭyadhikaṃ pañcaśatadaṇḍāvasānakam

एव पञ्चद्विशतं विशालं परिकीर्तितम् विस्तारायामस्तत्तुल्यो

eva pañcadviśataṃ viśālaṃ parikīrtitam vistārāyāmastattulyo

रं द्विद्विदण्डेन वर्धयेद्द्विगुणान्तकम् नन्द्यवर्तमिदं प्रोक्तं वर्तव्यं देवभूसुरैः

raṃ dvidvidaṇḍena vardhayeddviguṇāntakam nandyavartamidaṃ proktaṃ vartavyaṃ devabhūsuraiḥ

पद्मकनामग्रामलक्षणमुच्यते शतदण्ड समारभ्य द्विद्विदण्डविवर्धनात्

padmakanāmagrāmalakṣaṇamucyate śatadaṇḍa samārabhya dvidvidaṇḍavivardhanāt

एकसहस्रदण्डान्तं विस्तारं तत् समं मतम् परमाधिकपञ्चाशच्चतुःशतविशालकम्

ekasahasradaṇḍāntaṃ vistāraṃ tat samaṃ matam paramādhikapañcāśaccatuḥśataviśālakam

विप्रयोग्यं तथा पद्ममेवमुक्तं पुरातनैः ग्रामविस्तारप्रमाणलक्षणम्

viprayogyaṃ tathā padmamevamuktaṃ purātanaiḥ grāmavistārapramāṇalakṣaṇam

स्वस्तिकविन्यासमानलक्षणमुच्यते एकद्विशतदण्डादौ विंशदण्डविवर्धनात्

svastikavinyāsamānalakṣaṇamucyate ekadviśatadaṇḍādau viṃśadaṇḍavivardhanāt

द्विसहस्रेकदण्डान्तं विस्तारं परिकीर्तितम् तस्माद्विंशतिदण्डेन वर्धयेत्तत्समाधिकम्

dvisahasrekadaṇḍāntaṃ vistāraṃ parikīrtitam tasmādviṃśatidaṇḍena vardhayettatsamādhikam

तस्यायाममिदं प्रोक्तं स्वस्तिकं भूपयोग्यकम् प्रस्तरविन्यासलक्षणमुच्यते

tasyāyāmamidaṃ proktaṃ svastikaṃ bhūpayogyakam prastaravinyāsalakṣaṇamucyate

त्रिशतदण्डमारभ्य शतदण्डविवर्धनात् सहस्रद्वयदण्डान्तं प्रस्तरं विस्तृतं भवेत्

triśatadaṇḍamārabhya śatadaṇḍavivardhanāt sahasradvayadaṇḍāntaṃ prastaraṃ vistṛtaṃ bhavet

सपञ्चषष्टिदण्डादौ द्विद्विदण्डविवर्धनात् युग्मायुग्मं तथा वाऽपि दण्डं पञ्चशतान्तकम्

sapañcaṣaṣṭidaṇḍādau dvidvidaṇḍavivardhanāt yugmāyugmaṃ tathā vā'pi daṇḍaṃ pañcaśatāntakam

एतत् कार्मुकविस्तारं तस्यायाममिहोच्यते तस्मात्तु शतदण्डेन वर्धनाद्द्विगुणान्तकम्

etat kārmukavistāraṃ tasyāyāmamihocyate tasmāttu śatadaṇḍena vardhanāddviguṇāntakam

एवं तु वैश्यकानां तु योग्यं तत्कार्मुकं भवेत् त्रिंशद्दण्डं समारभ्य त्रित्रिदण्डविवर्धनात्

evaṃ tu vaiśyakānāṃ tu yogyaṃ tatkārmukaṃ bhavet triṃśaddaṇḍaṃ samārabhya tritridaṇḍavivardhanāt

शतदण्डावसानं स्याद्विस्तारं परिकीर्तितम् तत्तत्त्रित्रिद्द्विद्विदण्डेन वर्धयेद्द्विगुणान्तकम्

śatadaṇḍāvasānaṃ syādvistāraṃ parikīrtitam tattattritriddvidvidaṇḍena vardhayeddviguṇāntakam

एवं चतुर्मुखं प्रोक्तं शूद्रा णामेव योग्यकम् मुख्यगेहप्रदेशान्तं विस्तारायाम कल्पयेत्

evaṃ caturmukhaṃ proktaṃ śūdrā ṇāmeva yogyakam mukhyagehapradeśāntaṃ vistārāyāma kalpayet

तद्बहिः परितः कुर्यात्तस्मात्तु तदनन्तरे दशादिशतदण्डान्तं द्विद्विदण्डेन वर्धनात्

tadbahiḥ paritaḥ kuryāttasmāttu tadanantare daśādiśatadaṇḍāntaṃ dvidvidaṇḍena vardhanāt

एवं ग्रामं प्रसारं च तद्बहिर्वप्रसंयुतम् परितः परिखा बाह्ये कुर्याद्ग्रामेषु सर्वशः

evaṃ grāmaṃ prasāraṃ ca tadbahirvaprasaṃyutam paritaḥ parikhā bāhye kuryādgrāmeṣu sarvaśaḥ

एतेषां ग्रामरूपाणामायादिलक्षणं तथा नन्दायामसमूहे वा चायते वाऽथ विस्तरे

eteṣāṃ grāmarūpāṇāmāyādilakṣaṇaṃ tathā nandāyāmasamūhe vā cāyate vā'tha vistare

परिणाहे पदे वाऽपि आयादिशुद्धं च कारयेत् केचित्त्वायतने चैवमायं च तद्दिने भवेत्

pariṇāhe pade vā'pi āyādiśuddhaṃ ca kārayet kecittvāyatane caivamāyaṃ ca taddine bhavet

परिणाहे तित्थिर्वारं व्यययोनिश्च विस्तरे वसुभिर्गुणितं भानुर्हान्यायमष्टशिष्टकम्

pariṇāhe titthirvāraṃ vyayayoniśca vistare vasubhirguṇitaṃ bhānurhānyāyamaṣṭaśiṣṭakam

अष्टाभिर्वर्धिते ऋक्षं हृत्वा शेषं क्षपिष्यते नवभिर्वर्धयेत्पङ्क्तिः हृत्वा शेषं व्ययं भवेत्

aṣṭābhirvardhite ṛkṣaṃ hṛtvā śeṣaṃ kṣapiṣyate navabhirvardhayetpaṅktiḥ hṛtvā śeṣaṃ vyayaṃ bhavet

गुणनागं च योनि स्याद्वृद्धिहान्या यथाक्रमम् नन्दवृद्ध्या ऋषिं हृत्वा तच्छेषं वारमेव च

guṇanāgaṃ ca yoni syādvṛddhihānyā yathākramam nandavṛddhyā ṛṣiṃ hṛtvā taccheṣaṃ vārameva ca

नवभिर्गुणिते त्रिंशत् क्षपेच्छेषं तिथिर्भवेत् एवमायादिषड्वर्गं कुर्यात्तत्र विचक्षणैः

navabhirguṇite triṃśat kṣapeccheṣaṃ tithirbhavet evamāyādiṣaḍvargaṃ kuryāttatra vicakṣaṇaiḥ

आयं सर्वहरं पूर्णं व्ययं सर्वगतेन हि आयाधिक्यं व्ययं हीनं सर्वसम्पत्करं तथा

āyaṃ sarvaharaṃ pūrṇaṃ vyayaṃ sarvagatena hi āyādhikyaṃ vyayaṃ hīnaṃ sarvasampatkaraṃ tathā

आयहीनं व्ययाधिक्यं सर्वदोषकरं भवेत् शुभदं पूर्णनक्षत्रमशुभं कर्णऋक्षकम्

āyahīnaṃ vyayādhikyaṃ sarvadoṣakaraṃ bhavet śubhadaṃ pūrṇanakṣatramaśubhaṃ karṇaṛkṣakam

युग्मायुग्माद्यतुर्यं षडष्टनन्दशुभर्क्षयुक् द्वितीयपर्यायस्यार्थे गणनैश्च शुभावहम्

yugmāyugmādyaturyaṃ ṣaḍaṣṭanandaśubharkṣayuk dvitīyaparyāyasyārthe gaṇanaiśca śubhāvaham

सितगुरुशशिबुधवारमेवं शुभं भवेत् शुभयोगं भवेद्यत्तु वारदोषो न विद्यते

sitaguruśaśibudhavāramevaṃ śubhaṃ bhavet śubhayogaṃ bhavedyattu vāradoṣo na vidyate

सौरवारादिवारेषु वारयुक्तम् चतुर्द्दिने गणैस्तु विशाखादिस्वातिकान्तं क्रमात्ततः

sauravārādivāreṣu vārayuktam caturddine gaṇaistu viśākhādisvātikāntaṃ kramāttataḥ

गण्डं च मृत्युयोगं च सिद्धियोगमिदं विदुः अमावस्याष्टमीं चैव नवमीं च विवर्जयेत्

gaṇḍaṃ ca mṛtyuyogaṃ ca siddhiyogamidaṃ viduḥ amāvasyāṣṭamīṃ caiva navamīṃ ca vivarjayet

अन्यथा शुभदं सर्वं तिथिरेवं प्रशस्यते अष्टमं राशिवर्जं च अन्ये शुभराशयः

anyathā śubhadaṃ sarvaṃ tithirevaṃ praśasyate aṣṭamaṃ rāśivarjaṃ ca anye śubharāśayaḥ

गणे वासुरमानुष्यं विना अन्ये गणे शुभम् सौरादियदि वारान्तं तत्सर्वं त्रिगुणसमम्

gaṇe vāsuramānuṣyaṃ vinā anye gaṇe śubham saurādiyadi vārāntaṃ tatsarvaṃ triguṇasamam

अश्विन्यादिदिनं हृत्वा तच्छेषं नयनं भवेत् प्रथमं चैकनेत्रं च द्वितीयं च द्विनेत्रकम्

aśvinyādidinaṃ hṛtvā taccheṣaṃ nayanaṃ bhavet prathamaṃ caikanetraṃ ca dvitīyaṃ ca dvinetrakam

तृतीयं च इति प्रोक्तं नन्दात्षट्क्रमात् सुधी अथ दण्डक विन्यासलक्षणं वक्ष्यतेऽधुना

tṛtīyaṃ ca iti proktaṃ nandātṣaṭkramāt sudhī atha daṇḍaka vinyāsalakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā

चतुरश्रायतं कृत्वा समतारं न विद्यते चतुरश्रायतं वप्रं तद्वप्रायतमेव च

caturaśrāyataṃ kṛtvā samatāraṃ na vidyate caturaśrāyataṃ vapraṃ tadvaprāyatameva ca

एतत् त्रितयं वाऽपि पञ्चरथ्यामथापि च तस्य मूलाग्रयोर्वीथीं न कुर्याद्वाऽथ कल्पयेत्

etat tritayaṃ vā'pi pañcarathyāmathāpi ca tasya mūlāgrayorvīthīṃ na kuryādvā'tha kalpayet

तदेव तिर्यङ्मध्ये कवीथीं कृत्वा विना तथा एकद्वित्रिचतुष्पञ्चदण्डं रथ्याविशालकम्

tadeva tiryaṅmadhye kavīthīṃ kṛtvā vinā tathā ekadvitricatuṣpañcadaṇḍaṃ rathyāviśālakam

मध्यरथ्यावृता वीथी सममेवं विधीयते अन्येषां चान्तरथ्यानां वा तत्समं तु वा

madhyarathyāvṛtā vīthī samamevaṃ vidhīyate anyeṣāṃ cāntarathyānāṃ vā tatsamaṃ tu vā

मूलाग्रयोर्द्विरथ्या च पक्षमेकं तथाश्रयम् मुख्य वीथी द्विपक्षं स्याद्गृहतारं त्रिदण्डकम्

mūlāgrayordvirathyā ca pakṣamekaṃ tathāśrayam mukhya vīthī dvipakṣaṃ syādgṛhatāraṃ tridaṇḍakam

तच्चतुष्पञ्चदण्डं वा युक्त्या तद्गृहविस्तृतम् विस्तारद्विगुणं वाऽथ त्रिगुणं वा तदायतम्

taccatuṣpañcadaṇḍaṃ vā yuktyā tadgṛhavistṛtam vistāradviguṇaṃ vā'tha triguṇaṃ vā tadāyatam

परितः परिखा बाह्ये वप्रयुक्तं तु कारयेत् चतुर्द्वारं च संकल्प्य पूर्वादि च चतुर्दिशि

paritaḥ parikhā bāhye vaprayuktaṃ tu kārayet caturdvāraṃ ca saṃkalpya pūrvādi ca caturdiśi

उपद्वारोक्तवत्कुर्याद्विष्णुधिष्ण्यं तु पश्चिमे तद्ग्रामस्य बहिर्वाऽपि वरुणे च पदे तथा

upadvāroktavatkuryādviṣṇudhiṣṇyaṃ tu paścime tadgrāmasya bahirvā'pi varuṇe ca pade tathā

मित्रे चैव पदे चापि विष्णुमूर्तिं यथेष्टकम् ईशे शङ्कर संस्थाप्य पर्जन्ये चोदिते तथा

mitre caiva pade cāpi viṣṇumūrtiṃ yatheṣṭakam īśe śaṅkara saṃsthāpya parjanye codite tathā

अन्तर्वाऽपि बहिर्वाऽपि यथेष्टकं शिवहर्म्यकम् एतद्दण्डकमित्युक्तं भूसुराणां तु योग्यकम्

antarvā'pi bahirvā'pi yatheṣṭakaṃ śivaharmyakam etaddaṇḍakamityuktaṃ bhūsurāṇāṃ tu yogyakam

द्वादशैर्विप्रसंघं वा चतुर्विंशतिभूसुरान् पञ्चाशद्द्विजसंघैश्च अष्टोत्तरशतं तु वा

dvādaśairviprasaṃghaṃ vā caturviṃśatibhūsurān pañcāśaddvijasaṃghaiśca aṣṭottaraśataṃ tu vā

त्रिशतद्विजसंघैर्वा द्वादशं चेति मौनिनाम् वनान्तरे पर्वते वा तथा चाश्रममीरितम्

triśatadvijasaṃghairvā dvādaśaṃ ceti mauninām vanāntare parvate vā tathā cāśramamīritam

चतुर्विंशतिसंघं चेद्यतीनां ग्रामयोग्यकम् एतत्तु नदीतीरे वा पुरमेतत्प्रकथ्यते

caturviṃśatisaṃghaṃ cedyatīnāṃ grāmayogyakam etattu nadītīre vā purametatprakathyate

पञ्चाशद्दीक्षितानां तु नग्रं तु प्रशस्यते अष्टोत्तरं पञ्चाशद्गृहस्थानां तु मङ्गलम्

pañcāśaddīkṣitānāṃ tu nagraṃ tu praśasyate aṣṭottaraṃ pañcāśadgṛhasthānāṃ tu maṅgalam

विकरिं शतसंघैश्च कोष्ठमेवं प्रकथ्यते अन्येषाम् विप्रसंघैश्च यथेष्टं नाम कल्पयेत्

vikariṃ śatasaṃghaiśca koṣṭhamevaṃ prakathyate anyeṣām viprasaṃghaiśca yatheṣṭaṃ nāma kalpayet

अन्यान्यनुक्तं सर्वेषां शास्त्रमार्गेण कारयेत् सर्वतोभद्र विन्यासं लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना

anyānyanuktaṃ sarveṣāṃ śāstramārgeṇa kārayet sarvatobhadra vinyāsaṃ lakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā

चतुरश्रसमाकारं मण्डूकं पद विन्यसेत् अथवा स्थण्डिलं वाऽपि मध्ये तद्ब्रह्ममण्डपम्

caturaśrasamākāraṃ maṇḍūkaṃ pada vinyaset athavā sthaṇḍilaṃ vā'pi madhye tadbrahmamaṇḍapam

अथवा देवताहर्म्यं विष्णोर्वाऽथ शिवस्य वा तपस्विनां यतीनां च पाषण्डाश्रमिणां तथा

athavā devatāharmyaṃ viṣṇorvā'tha śivasya vā tapasvināṃ yatīnāṃ ca pāṣaṇḍāśramiṇāṃ tathā

ब्रह्मचारी तथा योगिनां संघैर्यथेच्छया एकद्वित्रिचतुष्पञ्चरथ्या वा परितस्तथा

brahmacārī tathā yogināṃ saṃghairyathecchayā ekadvitricatuṣpañcarathyā vā paritastathā

एकपक्षान्तरथ्या च बाह्यरथ्या द्विपक्षयुक् पैशाचान्तपदैः सर्वैस्तेन वीथीं प्रकल्पयेत्

ekapakṣāntarathyā ca bāhyarathyā dvipakṣayuk paiśācāntapadaiḥ sarvaistena vīthīṃ prakalpayet

पैशाचेशान्तराले महादिक्पाल बहिरिष्यते तत्तद्वीथी द्विपक्षं स्यान्नन्द्यावर्ताकृतिस्तु वा

paiśāceśāntarāle mahādikpāla bahiriṣyate tattadvīthī dvipakṣaṃ syānnandyāvartākṛtistu vā

अथवा कृतकृत्या च कर्णयुक्तमथापि च ईशानादिचतुष्कर्णे मठं वा मण्डपं तु वा

athavā kṛtakṛtyā ca karṇayuktamathāpi ca īśānādicatuṣkarṇe maṭhaṃ vā maṇḍapaṃ tu vā

तत्रैव सत्रशाला वा आग्नेये पानीयमण्डपम् अन्यधर्मालयं सर्वं यथेष्टं दिशितो भवेत्

tatraiva satraśālā vā āgneye pānīyamaṇḍapam anyadharmālayaṃ sarvaṃ yatheṣṭaṃ diśito bhavet

अन्तरथ्ये चतुष्कर्णे गुरोरेवं मठं भवेत् रक्षार्थं वप्रसंयुक्तं परितः परिखान्वितम्

antarathye catuṣkarṇe gurorevaṃ maṭhaṃ bhavet rakṣārthaṃ vaprasaṃyuktaṃ paritaḥ parikhānvitam

चतुर्दिक्षु महाद्वारो पद्वारमुक्तवद्भवेत् महारथ्यामालयं कुर्यात्सर्वकर्मोपजीविनाम्

caturdikṣu mahādvāro padvāramuktavadbhavet mahārathyāmālayaṃ kuryātsarvakarmopajīvinām

दक्षिणे वैश्यशूद्रा णामालयं श्रेणिरेव च इन्द्रे चाग्नि तयोर्मध्ये गोपालश्रेणिरेव च

dakṣiṇe vaiśyaśūdrā ṇāmālayaṃ śreṇireva ca indre cāgni tayormadhye gopālaśreṇireva ca

तद्बहिश्चैव गोशाला रक्षार्थं वप्रसंयुतम् पितृवारुणयोर्मध्ये वस्त्रकर्मकरालयम्

tadbahiścaiva gośālā rakṣārthaṃ vaprasaṃyutam pitṛvāruṇayormadhye vastrakarmakarālayam

तद्बहिः सूचिकहर्म्यं तत्र चर्मकरालयम् वायुवरुणयोर्मध्ये कर्मकरालयं भवेत्

tadbahiḥ sūcikaharmyaṃ tatra carmakarālayam vāyuvaruṇayormadhye karmakarālayaṃ bhavet

तद्बहिश्चालयं कुर्यान्मत्स्यमांसोपजीविनाम् सौम्ये वायु तयोर्मध्ये श्रीकराणामालयं भवेत्

tadbahiścālayaṃ kuryānmatsyamāṃsopajīvinām saumye vāyu tayormadhye śrīkarāṇāmālayaṃ bhavet

तत्र वैद्यालयं वाऽपि अम्बष्ठकालयमेव च तस्य बाह्यप्रदेशे तु वल्कलैःकर्मणालयम्

tatra vaidyālayaṃ vā'pi ambaṣṭhakālayameva ca tasya bāhyapradeśe tu valkalaiḥkarmaṇālayam

तत्र तैलोपजीविनां गृहश्रेणिं प्रकल्पयेत् ग्रामस्य वप्र तद्बाह्ये किञ्चिद्दूरोत्तरे दिशि

tatra tailopajīvināṃ gṛhaśreṇiṃ prakalpayet grāmasya vapra tadbāhye kiñciddūrottare diśi

वैष्णव्याश्चाथ चामुण्डा आलयं कारयेद्बुधः तस्माद्दूरे तु देशे च चण्डालकुटिकान्वितम्

vaiṣṇavyāścātha cāmuṇḍā ālayaṃ kārayedbudhaḥ tasmāddūre tu deśe ca caṇḍālakuṭikānvitam

जनावासमिदं प्रोक्तं ग्रामाद्बाह्यप्रदेशके दक्षिणे पश्चिमे वाऽपि नैरृत्ये वाऽपि देशके

janāvāsamidaṃ proktaṃ grāmādbāhyapradeśake dakṣiṇe paścime vā'pi nairṛtye vā'pi deśake

स्नानपानादिकं योग्यं तडाकं कल्पयेत्ततः शेषं तु शास्त्रमार्गेण कारयेच्छिल्पिवित्तमः

snānapānādikaṃ yogyaṃ taḍākaṃ kalpayettataḥ śeṣaṃ tu śāstramārgeṇa kārayecchilpivittamaḥ

नन्द्यावर्तस्य विन्यासलक्षणं वक्ष्यतेऽधुना पूर्वोक्तदण्डमानेन विस्तारायामकल्पनम्

nandyāvartasya vinyāsalakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā pūrvoktadaṇḍamānena vistārāyāmakalpanam

समविस्तारमायाममायधिकमथापि वा चण्डिताख्यपदं न्यासं मण्डूकं परिकल्पयेत्

samavistāramāyāmamāyadhikamathāpi vā caṇḍitākhyapadaṃ nyāsaṃ maṇḍūkaṃ parikalpayet

ग्रामे चायतवितारौ समे चेत्कल्पयेत्सुधीः आयाधिकं यथा ग्रामे नन्दनन्दपदं भवेत्

grāme cāyatavitārau same cetkalpayetsudhīḥ āyādhikaṃ yathā grāme nandanandapadaṃ bhavet

अथवा स्थण्डिलं न्यस्य समायाममित्यपि वा पदं च चण्डित तन्मध्ये ब्रह्मणश्च चतुष्पदम्

athavā sthaṇḍilaṃ nyasya samāyāmamityapi vā padaṃ ca caṇḍita tanmadhye brahmaṇaśca catuṣpadam

तद्बहिः परितो भागे दैवकं च दशांशकम् तद्बाह्ये विंशतिपदं परितो मानुषं भवेत्

tadbahiḥ parito bhāge daivakaṃ ca daśāṃśakam tadbāhye viṃśatipadaṃ parito mānuṣaṃ bhavet

तद्बहिश्चावृतांशेन पैशाचं चाष्टविंशति एवं तु चण्डितं प्रोक्तं परमशायिकमुच्यते

tadbahiścāvṛtāṃśena paiśācaṃ cāṣṭaviṃśati evaṃ tu caṇḍitaṃ proktaṃ paramaśāyikamucyate

मध्ये नवपदं बाह्ये दैवकं षोडशांशकम् तद्बहिर्मानुषं चैव चतुर्विंशपदं भवेत्

madhye navapadaṃ bāhye daivakaṃ ṣoḍaśāṃśakam tadbahirmānuṣaṃ caiva caturviṃśapadaṃ bhavet

पैशाचं बाह्यमावर्तं तद्द्वात्रिंशकं पदम् स्थण्डिलं पदमध्ये च ब्रह्मणस्यैकमात्रकम्

paiśācaṃ bāhyamāvartaṃ taddvātriṃśakaṃ padam sthaṇḍilaṃ padamadhye ca brahmaṇasyaikamātrakam

दैवकं चाष्टभागं स्यान्मानुषं षोडशांशकम् तद्बहिश्च चतुर्विंशत्पदं पैशाचमेव च

daivakaṃ cāṣṭabhāgaṃ syānmānuṣaṃ ṣoḍaśāṃśakam tadbahiśca caturviṃśatpadaṃ paiśācameva ca

एषां पदैर्यथायोग्यं विन्यसेच्छिल्पिवित्तमः तत्पैशाचपदं चोक्तं नन्द्यावर्ताकृतिर्भवेत्

eṣāṃ padairyathāyogyaṃ vinyasecchilpivittamaḥ tatpaiśācapadaṃ coktaṃ nandyāvartākṛtirbhavet

प्राचीरथ्योत्तराभ्य स्याद्दक्षिणायत निर्गमम् दक्षिणावीथीपूर्वादिपश्चिमायतनिर्गमम्

prācīrathyottarābhya syāddakṣiṇāyata nirgamam dakṣiṇāvīthīpūrvādipaścimāyatanirgamam

पश्चिमवीथी दक्षिण्यादुत्तरायत निर्गमम् उदग्वीथी प्रतीच्यादितत्पूर्वायत निर्गमम्

paścimavīthī dakṣiṇyāduttarāyata nirgamam udagvīthī pratīcyāditatpūrvāyata nirgamam

नन्द्यावर्तावृतावीथीमेवमूह्यं विचक्षणैः दक्षिणोदग्द्वयोर्वाऽपि प्राक्प्रत्यग्द्वितयोपि

nandyāvartāvṛtāvīthīmevamūhyaṃ vicakṣaṇaiḥ dakṣiṇodagdvayorvā'pi prākpratyagdvitayopi

अन्तर्वीथीनां मूलाग्रौ चैकपक्षं प्रयोजयेत् पार्श्वयोश्च द्विविधं स्याद्द्विपक्षमुक्तं पुरातनैः

antarvīthīnāṃ mūlāgrau caikapakṣaṃ prayojayet pārśvayośca dvividhaṃ syāddvipakṣamuktaṃ purātanaiḥ

एवं बाह्यवीथी स्यादन्तर्वीथिरिहोच्यते आयते दीर्घरथ्या स्याद्विस्तारे दीर्घमेव च

evaṃ bāhyavīthī syādantarvīthirihocyate āyate dīrgharathyā syādvistāre dīrghameva ca

एकत्रिपञ्चसप्तयो वीथी पूर्वाद्द्विपक्षयुक् एकद्वित्रिचतुष्पञ्चमार्गं वा परिकल्पयेत्

ekatripañcasaptayo vīthī pūrvāddvipakṣayuk ekadvitricatuṣpañcamārgaṃ vā parikalpayet

एवं बहिर्गतं मार्गं तत्र पक्षं न कारयेत् पक्षयुक्ता तु वीथी स्यात्पक्षहीनं तु मार्गकम्

evaṃ bahirgataṃ mārgaṃ tatra pakṣaṃ na kārayet pakṣayuktā tu vīthī syātpakṣahīnaṃ tu mārgakam

महामार्गं तु सर्वेषां वीथीनां कर्करीकृतम् मध्येषां तु यथारज्जुः क्षुद्र मार्गं प्रयोजयेत्

mahāmārgaṃ tu sarveṣāṃ vīthīnāṃ karkarīkṛtam madhyeṣāṃ tu yathārajjuḥ kṣudra mārgaṃ prayojayet

100

त्रिचतुःपञ्चदण्डं वा वीथीनां विस्तृतिर्भवेत् षट्सप्ताष्टदण्डं वा नन्दपङ्क्तीशभानुषु

tricatuḥpañcadaṇḍaṃ vā vīthīnāṃ vistṛtirbhavet ṣaṭsaptāṣṭadaṇḍaṃ vā nandapaṅktīśabhānuṣu

101

केचिद्र थ्या विशालाश्च सर्वेषां तत्समं तु वा महामार्गविशालं यद्वीथीनन्दसमं तु वा

kecidra thyā viśālāśca sarveṣāṃ tatsamaṃ tu vā mahāmārgaviśālaṃ yadvīthīnandasamaṃ tu vā

102

महारथ्यासमं मध्ये वीथीविस्तारमिष्यते मध्ये समं तु मध्ये मार्गमेवं विशालकम्

mahārathyāsamaṃ madhye vīthīvistāramiṣyate madhye samaṃ tu madhye mārgamevaṃ viśālakam

103

तदष्टांशोनमेवं वा त्रिपादं चार्धमेव वा अन्यासां सर्ववीथीनां यथातत्सममेव वा

tadaṣṭāṃśonamevaṃ vā tripādaṃ cārdhameva vā anyāsāṃ sarvavīthīnāṃ yathātatsamameva vā

104

तत्समं वा त्रिपादं वा महामार्गं विशालकम् तत्त्रिपादार्धं तु विस्तारं क्षुद्र मार्गविशालकम्

tatsamaṃ vā tripādaṃ vā mahāmārgaṃ viśālakam tattripādārdhaṃ tu vistāraṃ kṣudra mārgaviśālakam

105

एवं विन्यासमुद्दिष्टं भूसुराणां तु योग्यकम् अथाष्टाधिकं पञ्चाशदष्टोत्तरशतं तु वा

evaṃ vinyāsamuddiṣṭaṃ bhūsurāṇāṃ tu yogyakam athāṣṭādhikaṃ pañcāśadaṣṭottaraśataṃ tu vā

106

त्रिंशतैर्वप्रसंख्या च अष्टोत्तरसहस्रकम् सहस्रत्रयवप्रं वा सहस्रैश्च चतुष्टयम्

triṃśatairvaprasaṃkhyā ca aṣṭottarasahasrakam sahasratrayavapraṃ vā sahasraiśca catuṣṭayam

107

देवमनु तु पैशाचे भूसुरान् परिपूर्णकम् एवं मङ्गलमाख्यातं यस्तु वास्तुर्विनिर्दिशेत्

devamanu tu paiśāce bhūsurān paripūrṇakam evaṃ maṅgalamākhyātaṃ yastu vāsturvinirdiśet

108

नृपवैश्यादिजातीनामेवं चेत् पुरमुच्यते वैश्यशूद्रा दीनां योग्यमग्रहारं प्रशस्यते

nṛpavaiśyādijātīnāmevaṃ cet puramucyate vaiśyaśūdrā dīnāṃ yogyamagrahāraṃ praśasyate

109

एवं मर्त्यपदेनान्तः भूसुराणां गृहान्वितम् देवमानुषपैशाचे यद्रा जगृहमेव च

evaṃ martyapadenāntaḥ bhūsurāṇāṃ gṛhānvitam devamānuṣapaiśāce yadrā jagṛhameva ca

110

तत्पैशाचपदे वैश्यशूद्र जात्यादिकालयम् पैशाचे द्विरथ्या वा त्रिचतुष्पञ्चषदेव वा

tatpaiśācapade vaiśyaśūdra jātyādikālayam paiśāce dvirathyā vā tricatuṣpañcaṣadeva vā

111

सप्तकं वा तथा रथ्या वा विशालं तथा न्यसेत् दक्षिणे प्रथमारथ्ये वैश्यकानां तु वेश्मानि

saptakaṃ vā tathā rathyā vā viśālaṃ tathā nyaset dakṣiṇe prathamārathye vaiśyakānāṃ tu veśmāni

112

वारुणे चक्रवर्ती स्यादेवमालयस्य विधिः अथ मित्रपदे चैव जयन्ते रुद्र जये तथा

vāruṇe cakravartī syādevamālayasya vidhiḥ atha mitrapade caiva jayante rudra jaye tathā

113

एवं राजगृहं प्रोक्तं तत्रैवं योधकालयम् नैरृत्ये च पदे देशे श्रीकराणां तु हर्म्यकम्

evaṃ rājagṛhaṃ proktaṃ tatraivaṃ yodhakālayam nairṛtye ca pade deśe śrīkarāṇāṃ tu harmyakam

114

सामन्तप्रमुखादीनामसुरे सोष्टकेऽपि च तत्रैवामात्यहर्म्यं स्यात्स्वाम्कालयमेव च

sāmantapramukhādīnāmasure soṣṭake'pi ca tatraivāmātyaharmyaṃ syātsvāmkālayameva ca

115

पुरोहितालयं सुग्रीवे पुष्पदन्तपदेऽपि च दौवारिकश्च सुग्रीवे रक्षकालयं भवेत्

purohitālayaṃ sugrīve puṣpadantapade'pi ca dauvārikaśca sugrīve rakṣakālayaṃ bhavet

116

गन्धर्वं रोगशोषे वा वाद्यकाद्यादेरालयम् तत्रैव गणिकादीनां नृत्तयोग्यादिरालयम्

gandharvaṃ rogaśoṣe vā vādyakādyāderālayam tatraiva gaṇikādīnāṃ nṛttayogyādirālayam

117

वायव्ये वा नरे वाऽपि स्थपतीनां तथालयम् नागे चाथवा मुख्ये वा नेत्ररत्नकरालयम्

vāyavye vā nare vā'pi sthapatīnāṃ tathālayam nāge cāthavā mukhye vā netraratnakarālayam

118

उत्तरे शल्यशालाश्च कञ्चयासकालयम् अदितिश्चोदितश्चैव वैद्यकादितथालयम्

uttare śalyaśālāśca kañcayāsakālayam aditiścoditaścaiva vaidyakāditathālayam

119

ईशे वाऽथ जयन्ते वा ग्रामरक्षिकालयम् महेन्द्रे वाऽथ सत्ये वा कीर्णकारालयं भवेत्

īśe vā'tha jayante vā grāmarakṣikālayam mahendre vā'tha satye vā kīrṇakārālayaṃ bhavet

120

मृशे वा चान्तरिक्षे वा आहूयक्रमहर्म्यकम् एवं प्रथमावरणे द्वितीयावरणमुच्यते

mṛśe vā cāntarikṣe vā āhūyakramaharmyakam evaṃ prathamāvaraṇe dvitīyāvaraṇamucyate

121

तैलोपजीविनां वासश्रेणितोत्तरवीथिके तत्रैव नानाहर्म्यं स्यात्कुलालालयमेव च

tailopajīvināṃ vāsaśreṇitottaravīthike tatraiva nānāharmyaṃ syātkulālālayameva ca

122

मत्स्योपजीविनां वास मांसव्यापारिकादीनां च पश्चिमे वाऽऽलयंश्रेणिः किरातानां तु दक्षिणे

matsyopajīvināṃ vāsa māṃsavyāpārikādīnāṃ ca paścime vā''layaṃśreṇiḥ kirātānāṃ tu dakṣiṇe

123

आग्नेये वायवे वाऽपि रजकस्यालयं भवेत् दक्षिणे पूर्वदेशे वा नृत्तकारालयं भवेत्

āgneye vāyave vā'pi rajakasyālayaṃ bhavet dakṣiṇe pūrvadeśe vā nṛttakārālayaṃ bhavet

124

उत्तरे वा नैरृते वाऽपि सूतिकारालयं भवेत् एवं द्वितीयावरणे तृतीयावरणोच्यते

uttare vā nairṛte vā'pi sūtikārālayaṃ bhavet evaṃ dvitīyāvaraṇe tṛtīyāvaraṇocyate

125

दक्षिणे कर्मकारस्य तत्र श्रेण्यालयं भवेत् उत्तरे चाग्निदेशे वा पेटिकारालयं भवेत्

dakṣiṇe karmakārasya tatra śreṇyālayaṃ bhavet uttare cāgnideśe vā peṭikārālayaṃ bhavet

126

पश्चिमे पूर्वके वाऽपि शस्त्रकर्मकरालयम् उत्तरे चर्मकारस्य तच्छ्रेण्यालयमेव वा

paścime pūrvake vā'pi śastrakarmakarālayam uttare carmakārasya tacchreṇyālayameva vā

127

अन्यथावरणाः सर्वमन्यकर्मोपजीविनाम् एवं नरालयं प्रोक्तं देवानामधुनोच्यते

anyathāvaraṇāḥ sarvamanyakarmopajīvinām evaṃ narālayaṃ proktaṃ devānāmadhunocyate

128

आर्यादिषु चतुर्दिक्षु ग्रामस्यापि चतुर्दिशि एवं यथेष्टदिग्देशे विष्णुधिष्ण्यं प्रकल्पयेत्

āryādiṣu caturdikṣu grāmasyāpi caturdiśi evaṃ yatheṣṭadigdeśe viṣṇudhiṣṇyaṃ prakalpayet

129

अथवा बहिरङ्गे तु चेष्टदिग्विष्णुरालयम् इन्द्रा दिषु चतुर्दिक्षु विष्णुस्थानं तु राक्षसे

athavā bahiraṅge tu ceṣṭadigviṣṇurālayam indrā diṣu caturdikṣu viṣṇusthānaṃ tu rākṣase

130

पूर्वके श्रीधरं प्रोक्तं दक्षिणे वामनं तथा पश्चिमे वासुदेवं वा चादिविष्णुं जनार्दनम्

pūrvake śrīdharaṃ proktaṃ dakṣiṇe vāmanaṃ tathā paścime vāsudevaṃ vā cādiviṣṇuṃ janārdanam

131

उत्तरे केशवं प्रोक्तं नारायणमथापि वा अन्तः प्रागुत्तरे देशे विष्णुमूर्तिर्यथेष्टकम्

uttare keśavaṃ proktaṃ nārāyaṇamathāpi vā antaḥ prāguttare deśe viṣṇumūrtiryatheṣṭakam

132

पितृदेवेशकोणे वा यथा नृसिंहालयं भवेत् अग्निकोणे यथा रामं गोपालालयमेव वा

pitṛdeveśakoṇe vā yathā nṛsiṃhālayaṃ bhavet agnikoṇe yathā rāmaṃ gopālālayameva vā

133

मित्रे च त्रितलं कुर्यात्स्थानकं चादिभूमिके द्वितीयं चासनं प्रोक्तं तृतीये शयनं भवेत्

mitre ca tritalaṃ kuryātsthānakaṃ cādibhūmike dvitīyaṃ cāsanaṃ proktaṃ tṛtīye śayanaṃ bhavet

134

अथवा स्थानकं चोर्ध्वे शयनं मूलकस्थले इष्टदिग्विष्णुहर्म्याणां द्वारं कुर्याद्विचक्षणः

athavā sthānakaṃ cordhve śayanaṃ mūlakasthale iṣṭadigviṣṇuharmyāṇāṃ dvāraṃ kuryādvicakṣaṇaḥ

135

ग्रामस्याभिमुखं विष्णुं नरसिंहं पराङ्मुखम् लक्ष्मी नृसिंहश्चैवाऽपि ग्रामस्याभिमुखो भवेत्

grāmasyābhimukhaṃ viṣṇuṃ narasiṃhaṃ parāṅmukham lakṣmī nṛsiṃhaścaivā'pi grāmasyābhimukho bhavet

136

रुद्रं रुद्र जये वाऽपि इन्द्र श्चेन्द्र जयेषु च आपवत्स्यापवत्स्यश्च साविन्द्र श्चा सान्द्र के

rudraṃ rudra jaye vā'pi indra ścendra jayeṣu ca āpavatsyāpavatsyaśca sāvindra ścā sāndra ke

137

ईशे वाऽथ जयन्ते वा पर्जन्यस्य पदेऽपि वा एवमीशालयं कुर्याद्ग्रामस्य तु पराङ्मुखम्

īśe vā'tha jayante vā parjanyasya pade'pi vā evamīśālayaṃ kuryādgrāmasya tu parāṅmukham

138

पूर्वके पश्चिमे वाऽपि तत्रैवाभिमुखं भवेत् अन्यसकलरूपाणां हर्म्यद्वारं यथेष्टतः

pūrvake paścime vā'pi tatraivābhimukhaṃ bhavet anyasakalarūpāṇāṃ harmyadvāraṃ yatheṣṭataḥ

139

स्वकर्णे वाऽपि दौवारि सुब्रह्मण्यालयं भवेत् अथवा जिनालयं स्यात्सुगतालयमेव च

svakarṇe vā'pi dauvāri subrahmaṇyālayaṃ bhavet athavā jinālayaṃ syātsugatālayameva ca

140

चतुर्दिक्षु विदिक्ष्वापि मध्ये वैनायकालयम् गन्धर्व भृङ्गराजे वा भार्गकारालयं भवेत्

caturdikṣu vidikṣvāpi madhye vaināyakālayam gandharva bhṛṅgarāje vā bhārgakārālayaṃ bhavet

141

मुख्ये वाऽथ च भल्लाटे सारस्वत्यालयं भवेत् अदितौ वा मृगे लक्ष्मीभवनकं स्मृतम्

mukhye vā'tha ca bhallāṭe sārasvatyālayaṃ bhavet aditau vā mṛge lakṣmībhavanakaṃ smṛtam

142

तत्रैव भुवनादेवीहर्म्यमेवं प्रकल्पयेत् यद्द्वारस्य बहिरङ्गे रक्षार्थं भैरवालयम्

tatraiva bhuvanādevīharmyamevaṃ prakalpayet yaddvārasya bahiraṅge rakṣārthaṃ bhairavālayam

143

राक्षसे पुष्पदन्ते वा दुर्गायाश्चापि चालयम् तद्वामस्य बहिः सौम्ये कालिर्कोष्ठं प्रकल्पयेत्

rākṣase puṣpadante vā durgāyāścāpi cālayam tadvāmasya bahiḥ saumye kālirkoṣṭhaṃ prakalpayet

144

ग्रामात्क्रीशावसानं स्यात्पूर्वे वा चोत्तरेऽपि वा तत्र चण्डालावासः स्याच्चोत्तरे च श्मशानकम्

grāmātkrīśāvasānaṃ syātpūrve vā cottare'pi vā tatra caṇḍālāvāsaḥ syāccottare ca śmaśānakam

145

ग्रामस्य चोत्तरे बाह्ये प्रेतभूतांशदण्डकम् ग्रामस्य परितो बाह्ये रक्षार्थं वप्रसंयुतम्

grāmasya cottare bāhye pretabhūtāṃśadaṇḍakam grāmasya parito bāhye rakṣārthaṃ vaprasaṃyutam

146

तद्बहिः परिखायुक्तं परितो वप्रवेदिकैः चतुर्दिक्षु चतुष्कोणे महाद्वारं प्रकल्पयेत्

tadbahiḥ parikhāyuktaṃ parito vapravedikaiḥ caturdikṣu catuṣkoṇe mahādvāraṃ prakalpayet

147

वृत्तं वा चतुरश्रं वा वास्तुस्वाकृतिवप्रयुक् पूर्वद्वारमथैशाने चाग्निद्वारं तु दक्षिणे

vṛttaṃ vā caturaśraṃ vā vāstusvākṛtivaprayuk pūrvadvāramathaiśāne cāgnidvāraṃ tu dakṣiṇe

148

पितुर्द्वारं तु तत्प्रत्यग्वायोर्द्वारं तथोत्तरम् पूर्वपश्चिमयोर्द्वारौ तत् सूत्रं तु योजयेत्

piturdvāraṃ tu tatpratyagvāyordvāraṃ tathottaram pūrvapaścimayordvārau tat sūtraṃ tu yojayet

149

दक्षिणोत्तरयोर्द्वारौ तत्र देशे विशेषतः दक्षिणोत्तरकं सूत्रं विन्यसेच्छिल्पिवित्तमः

dakṣiṇottarayordvārau tatra deśe viśeṣataḥ dakṣiṇottarakaṃ sūtraṃ vinyasecchilpivittamaḥ

150

तस्य सूत्रान्ततत्पूर्वे हस्तं तद्द्वार मध्यमे एवं दक्षिणतो द्वारं तद्धि वारौ यथोक्तवत्

tasya sūtrāntatatpūrve hastaṃ taddvāra madhyame evaṃ dakṣiṇato dvāraṃ taddhi vārau yathoktavat

151

उत्तरे द्वार तत्सूत्रात्प्रत्यग्घस्तावसानकम् चतुर्दिक्षु चतुर्द्वारं युक्तं वा नेष्यते बुधैः

uttare dvāra tatsūtrātpratyagghastāvasānakam caturdikṣu caturdvāraṃ yuktaṃ vā neṣyate budhaiḥ

152

पूर्वे पश्चिमके वाऽपि द्वारमेतत् द्वयोरपि परितश्चतुरश्राग्राद्द्वारं कुर्यात्तु सर्वदा

pūrve paścimake vā'pi dvārametat dvayorapi paritaścaturaśrāgrāddvāraṃ kuryāttu sarvadā

153

एतत्सर्वं महाद्वारमुपद्वारमिहोच्यते नागे वाऽपि मृगे वाऽथादितिश्चोदितोऽपि वा

etatsarvaṃ mahādvāramupadvāramihocyate nāge vā'pi mṛge vā'thāditiścodito'pi vā

154

पर्जन्ये वाऽन्तरिक्षे वा पूषे वा विथतेऽवा गन्धर्वे भृङ्गराजे वा सुग्रीवे वाऽसुरेऽथवा

parjanye vā'ntarikṣe vā pūṣe vā vithate'vā gandharve bhṛṅgarāje vā sugrīve vā'sure'thavā

155

यथेष्टमेवमुपद्वारं कुर्यात्तल्लक्षणोक्तवत् मुख्यके वाऽथ भल्लाटे मृगे चोदितोऽथवा

yatheṣṭamevamupadvāraṃ kuryāttallakṣaṇoktavat mukhyake vā'tha bhallāṭe mṛge codito'thavā

156

जयन्ते वा महेन्द्रे वा सत्यके वा मृशेऽथवा एवमेवं जलद्वारं कुर्यात्तत्र विचक्षणः

jayante vā mahendre vā satyake vā mṛśe'thavā evamevaṃ jaladvāraṃ kuryāttatra vicakṣaṇaḥ

157

ब्रह्मणे वाऽग्निदेशे वा मित्रे वा मण्डपं भवेत् भूधरे चासुरे वाऽपि सभास्थानं प्रकल्पयेत्

brahmaṇe vā'gnideśe vā mitre vā maṇḍapaṃ bhavet bhūdhare cāsure vā'pi sabhāsthānaṃ prakalpayet

158

नन्द्यावर्तमिति प्रोक्तं तन्त्रविद्भिः पुरातनैः पद्माख्यं वास्तुविन्यासलक्षणं वक्ष्यतेऽधुना

nandyāvartamiti proktaṃ tantravidbhiḥ purātanaiḥ padmākhyaṃ vāstuvinyāsalakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā

159

दीर्घमायसमं कृत्वा बाह्ये वप्रं सुवृत्तकम् चतुरष्टाश्रकं वाऽपि षडश्रं वा विधीयते

dīrghamāyasamaṃ kṛtvā bāhye vapraṃ suvṛttakam caturaṣṭāśrakaṃ vā'pi ṣaḍaśraṃ vā vidhīyate

160

चण्डितं स्थण्डिलं वाऽपि यथेष्टं पद विन्यसेत् शूलषट्घ्रांति राज्ये च नरालयं प्रकारयेत्

caṇḍitaṃ sthaṇḍilaṃ vā'pi yatheṣṭaṃ pada vinyaset śūlaṣaṭghrāṃti rājye ca narālayaṃ prakārayet

161

तद्देशे सदा स्थाप्यं मण्डपं वा सभा भवेत् बहिः सर्वरथ्येषु पक्षैरावर्तकेषु च

taddeśe sadā sthāpyaṃ maṇḍapaṃ vā sabhā bhavet bahiḥ sarvarathyeṣu pakṣairāvartakeṣu ca

162

चतुःपञ्च च षट् सप्त चाष्टकं वाऽथ वीथिका मध्ये वीथिं विना कुर्याच्चतुर्दिग्द्वारकल्पनम्

catuḥpañca ca ṣaṭ sapta cāṣṭakaṃ vā'tha vīthikā madhye vīthiṃ vinā kuryāccaturdigdvārakalpanam

163

एवं तु पद्मविन्यासं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् स्वस्तिकस्यापि विन्यासलक्षणं वक्ष्यतेऽधुना

evaṃ tu padmavinyāsaṃ śeṣaṃ prāguktavannayet svastikasyāpi vinyāsalakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā

164

यत्तदायामविस्तारे न्यसेत्परमशायिकम् तत्पैशाचपदे चैव रथ्या तत्परितस्तथा

yattadāyāmavistāre nyasetparamaśāyikam tatpaiśācapade caiva rathyā tatparitastathā

165

तस्यान्तः स्वस्तिकाकारं विन्यसेच्छिल्पिवित्तमः प्राक्प्रत्यक् च समायामं वास्तुमध्ये तु वीथिका

tasyāntaḥ svastikākāraṃ vinyasecchilpivittamaḥ prākpratyak ca samāyāmaṃ vāstumadhye tu vīthikā

166

दक्षिणोत्तरमायामं पूर्वमध्ये तु वीथिका वीथीम् एतद्द्वयं प्रोक्तं तन्मध्ये कर्करीकृतम्

dakṣiṇottaramāyāmaṃ pūrvamadhye tu vīthikā vīthīm etaddvayaṃ proktaṃ tanmadhye karkarīkṛtam

167

उदीच्यां दिशि पर्यन्तं प्राङ्मुखायतवीथिका प्रागादीशाग्निपर्यन्तं दक्षिणायतवीथिका

udīcyāṃ diśi paryantaṃ prāṅmukhāyatavīthikā prāgādīśāgniparyantaṃ dakṣiṇāyatavīthikā

168

दक्षिणादिनैरृतान्तं पश्चिमायतवीथिका पश्चिमाद्वायुपर्यन्तमुत्तरायतवीथिका

dakṣiṇādinairṛtāntaṃ paścimāyatavīthikā paścimādvāyuparyantamuttarāyatavīthikā

169

एतत्तु चतु रथ्याग्रादावृता वीथिका ततः एवं तु स्वस्तिकवीथी लाङ्गलाकारवद्भवेत्

etattu catu rathyāgrādāvṛtā vīthikā tataḥ evaṃ tu svastikavīthī lāṅgalākāravadbhavet

170

मध्ये वीथीद्वयोग्रे तस्य मूलद्वयं बुधैः चतुर्दिक्षु चतुष्कर्णे चतुर्दिक्षु चतुर्मुखम्

madhye vīthīdvayogre tasya mūladvayaṃ budhaiḥ caturdikṣu catuṣkarṇe caturdikṣu caturmukham

171

पूर्वोक्तं मध्यरथ्यान्तं चतुष्कर्णावसानकम् इन्द्रा दीशानपर्यन्तं मध्यं सोमावसानकम्

pūrvoktaṃ madhyarathyāntaṃ catuṣkarṇāvasānakam indrā dīśānaparyantaṃ madhyaṃ somāvasānakam

172

तत्तयोर्मध्यदेशे तु प्राक्प्रत्यक् दिग्गतायतम् बाह्येन्द्रा नलयाम्ये तद्द्वयोर्मध्यदेशके

tattayormadhyadeśe tu prākpratyak diggatāyatam bāhyendrā nalayāmye taddvayormadhyadeśake

173

दक्षिणोत्तरयोर्दीर्घा वीथीरेतत् प्रकल्पयेत् ब्राह्म्यां याम्याश्च नैरृत्यां वारुणान्तःप्रदेशकम्

dakṣiṇottarayordīrghā vīthīretat prakalpayet brāhmyāṃ yāmyāśca nairṛtyāṃ vāruṇāntaḥpradeśakam

174

पूर्वपश्चिमदीर्घा च वीथीरे वं तु कारयेत् वायुवारुणसोमेतु ब्रह्मणान्तं पदे तथा

pūrvapaścimadīrghā ca vīthīre vaṃ tu kārayet vāyuvāruṇasometu brahmaṇāntaṃ pade tathā

175

दक्षिणोत्तररथ्यं तत्तत्संख्या यथेष्टकम् एवं वीथी द्विपक्षं स्यान्मध्यरथ्ये न पक्षकम्

dakṣiṇottararathyaṃ tattatsaṃkhyā yatheṣṭakam evaṃ vīthī dvipakṣaṃ syānmadhyarathye na pakṣakam

176

तस्य मूलाग्रेयो देशे क्षुद्र मानं प्रकारयेत् बाह्यवीथी द्विपक्षं स्यात्तद्बहिश्चावृतं बुधैः

tasya mūlāgreyo deśe kṣudra mānaṃ prakārayet bāhyavīthī dvipakṣaṃ syāttadbahiścāvṛtaṃ budhaiḥ

177

वप्रांशभित्तिरक्षार्थं परितः परिखान्वितम् स्वस्तिकाग्रं चतुर्दिक्षु द्वारं तेषां प्रकल्पयेत्

vaprāṃśabhittirakṣārthaṃ paritaḥ parikhānvitam svastikāgraṃ caturdikṣu dvāraṃ teṣāṃ prakalpayet

178

एवं चाष्टमहाद्वारं दिक्षु दिक्षु द्वयं ततः मृगे चैवान्तरिक्षे वा भृङ्गराजमृशे तथा

evaṃ cāṣṭamahādvāraṃ dikṣu dikṣu dvayaṃ tataḥ mṛge caivāntarikṣe vā bhṛṅgarājamṛśe tathā

179

शोषे वाऽपि च रोगे वा चादितिश्चोदितेऽपि वा एवमेतदुपद्वारं कुर्यात्तत्र विचक्षणः

śoṣe vā'pi ca roge vā cāditiścodite'pi vā evametadupadvāraṃ kuryāttatra vicakṣaṇaḥ

180

महाद्वारं तु सर्वेषां लाङ्गलाकारसन्निभम् कपाटद्वयसंयुक्तं द्वाराणां तत्पृथक् पृथक्

mahādvāraṃ tu sarveṣāṃ lāṅgalākārasannibham kapāṭadvayasaṃyuktaṃ dvārāṇāṃ tatpṛthak pṛthak

181

अन्तर्वप्र बहिर्भित्तिश्चेष्ट दिगाता चूलिका यक्षरुद्रा दिकैः सर्वैर्नटैश्चाद्यभययन्त्रकैः

antarvapra bahirbhittiśceṣṭa digātā cūlikā yakṣarudrā dikaiḥ sarvairnaṭaiścādyabhayayantrakaiḥ

182

सालान्तं वेदिकोर्ध्वे तु युद्धार्थं कल्पयेत् सुधीः नानाजातिभिराकीर्णं स्वस्तिकं राजयोग्यकम्

sālāntaṃ vedikordhve tu yuddhārthaṃ kalpayet sudhīḥ nānājātibhirākīrṇaṃ svastikaṃ rājayogyakam

183

एवं तु स्वस्तिकं प्रोक्तं स्थानीयादिषु कारयेत् चतुर्दिक्षु विदिक्ष्वेव मध्ये वा राजवेश्मकम्

evaṃ tu svastikaṃ proktaṃ sthānīyādiṣu kārayet caturdikṣu vidikṣveva madhye vā rājaveśmakam

184

मध्ये ब्रह्मपदं त्यक्त्वा आर्यादौ च चतुष्पदे यथेष्टं राजसदनं स्थानीये सर्वभूमिकम्

madhye brahmapadaṃ tyaktvā āryādau ca catuṣpade yatheṣṭaṃ rājasadanaṃ sthānīye sarvabhūmikam

185

आगते वारुणे वेश्म संग्रामे च यमे पदे विजये सौम्यदेशे च तथेन्द्र जयेऽपि वा

āgate vāruṇe veśma saṃgrāme ca yame pade vijaye saumyadeśe ca tathendra jaye'pi vā

186

स्थानीये चाधिराजस्य मित्रे वारुणे एव च आगते स्वस्वते चापि संग्रामे चापि सौम्यके

sthānīye cādhirājasya mitre vāruṇe eva ca āgate svasvate cāpi saṃgrāme cāpi saumyake

187

विजये चार्कभागे वा चेन्द्र स्थाने गृहं भवेत् स्थानीयेऽपि नरेन्द्र स्य वेश्म मित्रपदेऽपि वा

vijaye cārkabhāge vā cendra sthāne gṛhaṃ bhavet sthānīye'pi narendra sya veśma mitrapade'pi vā

188

विवस्वति पदे वाऽपि तथैवार्यपदेऽपि वा आगते तु नरेन्द्र स्य संग्रामे चेन्द्र राजके

vivasvati pade vā'pi tathaivāryapade'pi vā āgate tu narendra sya saṃgrāme cendra rājake

189

विजये रुद्र राजश्च सदनं कल्पयेत्सुधीः पार्ष्ण्यकादिभूपानां स्थानीयादिचतुष्टये

vijaye rudra rājaśca sadanaṃ kalpayetsudhīḥ pārṣṇyakādibhūpānāṃ sthānīyādicatuṣṭaye

190

आर्यादिषु चतुर्दिक्षु नैव कुर्यात्तु विश्वतः एवमेव प्रशस्तव्यं शिल्पिशास्त्रोक्तवत्कुरू

āryādiṣu caturdikṣu naiva kuryāttu viśvataḥ evameva praśastavyaṃ śilpiśāstroktavatkurū

191

मित्रे च वारुणे चापि विवस्वेन्द्र महेन्द्र के एवं तु विष्णुधिष्ण्यं स्यात्स्थानीयादिचतुष्टये

mitre ca vāruṇe cāpi vivasvendra mahendra ke evaṃ tu viṣṇudhiṣṇyaṃ syātsthānīyādicatuṣṭaye

192

इन्द्रे चेन्द्र जये वाऽपि रुद्रे रुद्र जयेऽपि वा आपवत्सापवत्सयोरपि चैशे वाऽपि जयन्तके

indre cendra jaye vā'pi rudre rudra jaye'pi vā āpavatsāpavatsayorapi caiśe vā'pi jayantake

193

एवमीशालयं प्रोक्तं कुर्याद्देवं बहिर्मुखम् बौद्धं वायुपदे चैव नैरृत्ये तु जिनालयम्

evamīśālayaṃ proktaṃ kuryāddevaṃ bahirmukham bauddhaṃ vāyupade caiva nairṛtye tu jinālayam

194

भृङ्गराजे वितथे वा हर्म्यं कुर्यात्तु नागरे चतुर्दिक्षु बहिर्द्वारं पार्श्वे च भैरबालयम्

bhṛṅgarāje vitathe vā harmyaṃ kuryāttu nāgare caturdikṣu bahirdvāraṃ pārśve ca bhairabālayam

195

चतुर्दिक्षु विदिक्ष्वपि दुर्गाङ्गं गणपालयम् सुग्रीवस्य पदे चैव षण्मुखस्यालयं भवेत्

caturdikṣu vidikṣvapi durgāṅgaṃ gaṇapālayam sugrīvasya pade caiva ṣaṇmukhasyālayaṃ bhavet

196

अग्निं पूषपदे वाऽपि ज्वरदेवालयं भवेत् आदित्ये तु पदे वाऽपि भास्करस्यालयं भवेत्

agniṃ pūṣapade vā'pi jvaradevālayaṃ bhavet āditye tu pade vā'pi bhāskarasyālayaṃ bhavet

197

सौम्यके वाऽपि मुख्ये वा भुवनेशालयं भवेत् तत्तत्पदे मध्ये तु विष्णुरुद्रा लयं भवेत्

saumyake vā'pi mukhye vā bhuvaneśālayaṃ bhavet tattatpade madhye tu viṣṇurudrā layaṃ bhavet

198

एतानि स्थानानि परितो नराणां सदनं भवेत् अन्तर्वीथी चैकपक्षं बाह्यवीथी द्विपक्षकम्

etāni sthānāni parito narāṇāṃ sadanaṃ bhavet antarvīthī caikapakṣaṃ bāhyavīthī dvipakṣakam

199

एवमालयवास्तु स्यद्बाह्ये पक्षाभिरक्षणात् एवमन्तर्गतान्देवान् बहिरङ्गे यथेच्छया

evamālayavāstu syadbāhye pakṣābhirakṣaṇāt evamantargatāndevān bahiraṅge yathecchayā

200

शुद्धा चैव प्रतिष्ठा चेल्लिङ्गपाशुपतं तथा नगर्यां तत्प्रतिष्ठे तु चोक्तवत्स्थापनं भवेत्

śuddhā caiva pratiṣṭhā celliṅgapāśupataṃ tathā nagaryāṃ tatpratiṣṭhe tu coktavatsthāpanaṃ bhavet

201

अन्येषां सर्वलिङ्गानां नगराणां बहिरङ्गतः वैखानसप्रतिष्ठा चेदन्तस्थापनमिष्यते

anyeṣāṃ sarvaliṅgānāṃ nagarāṇāṃ bahiraṅgataḥ vaikhānasapratiṣṭhā cedantasthāpanamiṣyate

202

विष्णुदेवैरिति प्रोक्तं पाञ्चरात्रं बहिर्भवेत् दुर्गां गणपतिं चैव बौद्धं जैनं गतालयम्

viṣṇudevairiti proktaṃ pāñcarātraṃ bahirbhavet durgāṃ gaṇapatiṃ caiva bauddhaṃ jainaṃ gatālayam

203

अन्येषां षण्मुखादीनां स्थापयेन्नगराद्बहिः तत्तद्देवालयं वाऽपि कुर्याद्दोषो न विद्यते

anyeṣāṃ ṣaṇmukhādīnāṃ sthāpayennagarādbahiḥ tattaddevālayaṃ vā'pi kuryāddoṣo na vidyate

204

अपि सर्वेषु नगरेषु संस्थापनमिष्यते नगरस्य बहिश्चोदक्पूर्वे वाऽप्यतिदूरतः

api sarveṣu nagareṣu saṃsthāpanamiṣyate nagarasya bahiścodakpūrve vā'pyatidūrataḥ

205

चामुण्डालयं कुर्यादुत्तराभिमुखं तथा तस्य देवालयात्पूर्वे चण्डालकुटिकान्वितम्

cāmuṇḍālayaṃ kuryāduttarābhimukhaṃ tathā tasya devālayātpūrve caṇḍālakuṭikānvitam

206

पूर्वे चोत्तरदेशेऽथ पश्चिमे वाऽथ नैरृते नगरात्तु बहिर्देशे तत्सेनालोकनार्थकम्

pūrve cottaradeśe'tha paścime vā'tha nairṛte nagarāttu bahirdeśe tatsenālokanārthakam

207

उत्तुङ्गवेदिकाचोर्ध्वे चोक्तवन्मण्डपं भवेत् शेषं प्रागुक्तवत्कुर्याद्युक्त्या च शिल्पिवित्तमः

uttuṅgavedikācordhve coktavanmaṇḍapaṃ bhavet śeṣaṃ prāguktavatkuryādyuktyā ca śilpivittamaḥ

ग्रामलक्षणम् (cont. 2)

208

प्रस्तरस्य तु विन्यासलक्षणं वक्ष्यतेऽधुना आयतं वा समं वाऽपि प्रस्तरस्याकृतिस्तथा

prastarasya tu vinyāsalakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā āyataṃ vā samaṃ vā'pi prastarasyākṛtistathā

209

नृपाणां वाऽथ वैश्यानां योग्यमुक्तं पुरातनैः नन्दनन्दपदं वाऽपि चण्डितं स्थण्डिलं तु वा

nṛpāṇāṃ vā'tha vaiśyānāṃ yogyamuktaṃ purātanaiḥ nandanandapadaṃ vā'pi caṇḍitaṃ sthaṇḍilaṃ tu vā

210

तद्यथेष्टपदं शिल्पि ग्रामे च परिकल्पयेत् पैशाचेऽथपदे चैव महारथ्या द्विपक्षयुक्

tadyatheṣṭapadaṃ śilpi grāme ca parikalpayet paiśāce'thapade caiva mahārathyā dvipakṣayuk

211

एतत्तु परितः कुर्यात्तस्यान्तः प्रविष्टके पेचकं वाऽथ पीठं वा रथ्यायुक्तं तु विन्यसेत्

etattu paritaḥ kuryāttasyāntaḥ praviṣṭake pecakaṃ vā'tha pīṭhaṃ vā rathyāyuktaṃ tu vinyaset

212

अथवा तन्महापीठे तत्र संयुक्तवीठिका पूर्वपश्चिममायामं दक्षिणोत्तरदीर्घकम्

athavā tanmahāpīṭhe tatra saṃyuktavīṭhikā pūrvapaścimamāyāmaṃ dakṣiṇottaradīrghakam

213

तन्मध्ये वैकवीथी स्यात्पैशाचाख्ये पदे बुधः कृत्वा पीठपदे चैक मध्ये वीथीं न कारयेत्

tanmadhye vaikavīthī syātpaiśācākhye pade budhaḥ kṛtvā pīṭhapade caika madhye vīthīṃ na kārayet

214

पूर्ववद्दिक्षु चायामं द्विद्विरथ्यां प्रकल्पयेत् महापीठपदे रथ्या दिक्षु दिक्षु त्रयं तथा

pūrvavaddikṣu cāyāmaṃ dvidvirathyāṃ prakalpayet mahāpīṭhapade rathyā dikṣu dikṣu trayaṃ tathā

215

तेषामेव महारथ्यास्तस्मिन् विस्तारमुच्यते षट्सप्ताष्टकदण्डं वा नन्दनाटकरुद्र कम्

teṣāmeva mahārathyāstasmin vistāramucyate ṣaṭsaptāṣṭakadaṇḍaṃ vā nandanāṭakarudra kam

216

एतत्सर्वं महावीथीविस्तारः परिकीर्तितः यत्पदे तत्पदं ज्ञात्वा तत्तत्प्रत्येक तत्पदे

etatsarvaṃ mahāvīthīvistāraḥ parikīrtitaḥ yatpade tatpadaṃ jñātvā tattatpratyeka tatpade

217

पुराकृतं पदं न्यस्य रथ्यान्तं परिकल्पयेत् तत्पैशाचपदे देशे वावृता वीथिका भवेत्

purākṛtaṃ padaṃ nyasya rathyāntaṃ parikalpayet tatpaiśācapade deśe vāvṛtā vīthikā bhavet

218

तद्र थ्यान्तः प्रदेशे तु प्रागुदगायते तथा त्रिपञ्चसप्तरथ्या वा अष्टमं च वन्धं भवेत्

tadra thyāntaḥ pradeśe tu prāgudagāyate tathā tripañcasaptarathyā vā aṣṭamaṃ ca vandhaṃ bhavet

219

एकद्वित्रिचतुर्वाऽपि तिर्यङ्मार्गं तथैव च चतुष्कोष्ठं तु युक्तं चेच्चतुष्कं चैकाष्टसन्धिभिः

ekadvitricaturvā'pi tiryaṅmārgaṃ tathaiva ca catuṣkoṣṭhaṃ tu yuktaṃ ceccatuṣkaṃ caikāṣṭasandhibhiḥ

220

नवकोष्ठकयुक्तं चेच्चतुष्कं च चतुष्टयम् सन्ध्याष्टकसमायुक्तं सन्धिभिर्द्वादशैर्युतम्

navakoṣṭhakayuktaṃ ceccatuṣkaṃ ca catuṣṭayam sandhyāṣṭakasamāyuktaṃ sandhibhirdvādaśairyutam

221

चतुष्कं नवकं कुर्याद्देवमन्तःप्रदेशके तत्तत्प्रकोष्ठके प्रत्यक् प्रत्यग्ग्रामाकृतिस्तथा

catuṣkaṃ navakaṃ kuryāddevamantaḥpradeśake tattatprakoṣṭhake pratyak pratyaggrāmākṛtistathā

222

प्रागुक्तवत्प्रदेशे तु देवतास्थापनं बुधैः मण्डपादि च भूपानां वेश्म कुर्यात्तु पूर्ववत्

prāguktavatpradeśe tu devatāsthāpanaṃ budhaiḥ maṇḍapādi ca bhūpānāṃ veśma kuryāttu pūrvavat

223

तत्तद्ग्रामान्तरे देशे वैश्यसंघैस्तदालयम् तत्तत्पैशाचकपदे सर्वं कार्योपजीविनाम्

tattadgrāmāntare deśe vaiśyasaṃghaistadālayam tattatpaiśācakapade sarvaṃ kāryopajīvinām

224

महारथ्यायताः सर्वे क्रयस्य विक्रयस्य च तत्रैव द्वयपक्षं स्यान्महारादवासं युतम्

mahārathyāyatāḥ sarve krayasya vikrayasya ca tatraiva dvayapakṣaṃ syānmahārādavāsaṃ yutam

225

बाह्ये प्राकारसंयुक्तं परितः परिखान्वितम् महारथ्यावशात्तेषां महाद्वारं प्रकल्पयेत्

bāhye prākārasaṃyuktaṃ paritaḥ parikhānvitam mahārathyāvaśātteṣāṃ mahādvāraṃ prakalpayet

226

चतुर्भिस्तुष्टकं वाऽपि द्वादशद्वारमेव च शेषं तु पूर्ववत्कुर्यात्प्रस्तरेत् तन्त्रवित्तमः

caturbhistuṣṭakaṃ vā'pi dvādaśadvārameva ca śeṣaṃ tu pūrvavatkuryātprastaret tantravittamaḥ

227

ग्रामकार्मुकविन्यासलक्षणं वक्ष्यतेऽधुना विस्तारसममायाममायाधिकमथाऽपि वा

grāmakārmukavinyāsalakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā vistārasamamāyāmamāyādhikamathā'pi vā

228

पत्तनं वा खेटकं वा खर्वटं वा प्रकल्पयेत् पत्तनं वैश्यसंघं स्याच्छूद्र संघं तु खेटकम्

pattanaṃ vā kheṭakaṃ vā kharvaṭaṃ vā prakalpayet pattanaṃ vaiśyasaṃghaṃ syācchūdra saṃghaṃ tu kheṭakam

229

प्रथुलोमं च संघं स्यात्खर्वटं तत्प्रकीर्तितम् नदीतीरेऽब्धितीरे वा कार्मुकं च विन्यसेत्

prathulomaṃ ca saṃghaṃ syātkharvaṭaṃ tatprakīrtitam nadītīre'bdhitīre vā kārmukaṃ ca vinyaset

230

रथ्याद्यैश्चैकसन्धिः स्यात्पश्चिमोन्तर्गतस्तथा दक्षिणे पूर्वके रथ्यामुत्तरे पूर्वकेऽपि च

rathyādyaiścaikasandhiḥ syātpaścimontargatastathā dakṣiṇe pūrvake rathyāmuttare pūrvake'pi ca

231

दक्षिणे पश्चिमे वाऽपि रथ्या क्षेत्रवशाद्बुधः तद्द्वयोर्वीथि बाह्ये तु कार्मुकाकारवत्पृथक्

dakṣiṇe paścime vā'pi rathyā kṣetravaśādbudhaḥ taddvayorvīthi bāhye tu kārmukākāravatpṛthak

232

एकद्वित्रिचतुष्पञ्चवीथिरेवं प्रकल्पयेत् रथ्या सर्वा द्विपक्षं स्यात्तिर्यङ्मार्गं यथेच्छया

ekadvitricatuṣpañcavīthirevaṃ prakalpayet rathyā sarvā dvipakṣaṃ syāttiryaṅmārgaṃ yathecchayā

233

चतुर्दिक्षु पृथक् प्राज्ञश्चोक्तवत्पद विन्यसेत् ग्रामाकारवशात्सर्वं कारयेच्छास्त्रवित्तमः

caturdikṣu pṛthak prājñaścoktavatpada vinyaset grāmākāravaśātsarvaṃ kārayecchāstravittamaḥ

234

स्थापयेदीश्वराद्यैः देवैः प्रागुक्तदेशतः यथेष्टद्वारसंयुक्तं वप्रयुक्त्या विनाऽथवा

sthāpayedīśvarādyaiḥ devaiḥ prāguktadeśataḥ yatheṣṭadvārasaṃyuktaṃ vaprayuktyā vinā'thavā

235

यत्तु रथ्याद्वयोर्मध्ये विष्णुस्थानं प्रकल्पयेत् एतद्ग्रामस्य सन्धिश्चेत्तद्देशे शङ्करालयम्

yattu rathyādvayormadhye viṣṇusthānaṃ prakalpayet etadgrāmasya sandhiścettaddeśe śaṅkarālayam

236

रथ्याविरहितस्थाने विष्णोर्वाऽपि शिवालयम् विष्णुर्निरीक्षणं वास्तुवारात्पराङ्मुखे शुभम्

rathyāvirahitasthāne viṣṇorvā'pi śivālayam viṣṇurnirīkṣaṇaṃ vāstuvārātparāṅmukhe śubham

237

एवं तु कार्मुकं प्रोक्तं शेषं प्रागुक्तवद्भवेत् चतुर्मुखं ग्राम विन्यासलक्षणं वक्ष्यतेऽधुना

evaṃ tu kārmukaṃ proktaṃ śeṣaṃ prāguktavadbhavet caturmukhaṃ grāma vinyāsalakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā

238

चतुरश्रसमाकारमायामं वा प्रकल्पयेत् प्राकारं चतुरश्रं वा प्राक्प्रत्यग्गतायतम्

caturaśrasamākāramāyāmaṃ vā prakalpayet prākāraṃ caturaśraṃ vā prākpratyaggatāyatam

239

परितस्तु महावीथिर्वीथिरेषा द्विपक्षयुक् अन्तश्चतुष्पदं मध्ये वीथिकाग्रं चतुर्दिशि

paritastu mahāvīthirvīthireṣā dvipakṣayuk antaścatuṣpadaṃ madhye vīthikāgraṃ caturdiśi

240

तच्चतुर्वीथिकाग्रौ च चतुर्द्वारं प्रकल्पयेत् एकतस्तु महाद्वारमुपद्वारं तु पूर्ववत्

taccaturvīthikāgrau ca caturdvāraṃ prakalpayet ekatastu mahādvāramupadvāraṃ tu pūrvavat

241

तत्तच्चतुःक्षुद्र वीथिं संकल्प्य च यथेष्टकम् परितस्तु महारथ्ये चालयं सर्वजातिनाम्

tattaccatuḥkṣudra vīthiṃ saṃkalpya ca yatheṣṭakam paritastu mahārathye cālayaṃ sarvajātinām

242

अन्तश्च शूद्र संघः स्यादालयं परिकल्पयेत् अथवा विप्रसंघश्चेत्पद्ममेव प्रकल्पयेत्

antaśca śūdra saṃghaḥ syādālayaṃ parikalpayet athavā viprasaṃghaścetpadmameva prakalpayet

243

अथवा वैश्वसंघश्चेत्कोलकोत्ममुदीरितम् केचिच्चतुष्पदे सर्वे द्विजानामालयं भवेत्

athavā vaiśvasaṃghaścetkolakotmamudīritam keciccatuṣpade sarve dvijānāmālayaṃ bhavet

244

आग्नेये विप्रसंघश्चेन्नैरृते नृपसंकुलम् वायव्ये वैश्यसंघश्चेत्सद्मे चेदीशदिशके

āgneye viprasaṃghaścennairṛte nṛpasaṃkulam vāyavye vaiśyasaṃghaścetsadme cedīśadiśake

245

तत्पैशाचपदे चैव सर्वकर्मोपजीविनाम् विष्णुरुद्रा दिदेवानां गृहं कुर्यात्पुरोक्तवत्

tatpaiśācapade caiva sarvakarmopajīvinām viṣṇurudrā didevānāṃ gṛhaṃ kuryātpuroktavat

246

उक्तानुक्तं तु सर्वेषां कुर्यात्प्रागुक्तवद्भवेत् एवं चतुर्मुखं प्रोक्तं ग्रामं तेषां पुरातनैः

uktānuktaṃ tu sarveṣāṃ kuryātprāguktavadbhavet evaṃ caturmukhaṃ proktaṃ grāmaṃ teṣāṃ purātanaiḥ

247

रथ्याविरहितस्थाने कुर्याच्चोक्तं नरालयम् रथ्ये नरालयश्चेत्सर्वसंपद्विनाशनम्

rathyāvirahitasthāne kuryāccoktaṃ narālayam rathye narālayaścetsarvasaṃpadvināśanam

248

तस्मात्परिहरेच्छिल्पी नगरग्रामादिवास्तुके अथ पौराणिके ग्रामे संदिग्धे वास्तु निर्णयेत्

tasmātpariharecchilpī nagaragrāmādivāstuke atha paurāṇike grāme saṃdigdhe vāstu nirṇayet

249

रक्षितो ग्रामविन्यासं शास्त्रे युक्तं विशेषतः पुरातनेषु ग्रामेषु देवता चोत्सवार्थकम्

rakṣito grāmavinyāsaṃ śāstre yuktaṃ viśeṣataḥ purātaneṣu grāmeṣu devatā cotsavārthakam

250

निर्वास्तु यत्र तत्र स्याद्वास्तुनिर्णयमिष्यते पौराण्यां देवताहर्म्यं सर्वथाऽपि न कारयेत्

nirvāstu yatra tatra syādvāstunirṇayamiṣyate paurāṇyāṃ devatāharmyaṃ sarvathā'pi na kārayet

251

तस्मात्तदनुसारेण कुर्यात्तद्वास्तुनिर्णयम् ग्रामप्रदक्षिणकाले चाष्टदिक्पालके पदे

tasmāttadanusāreṇa kuryāttadvāstunirṇayam grāmapradakṣiṇakāle cāṣṭadikpālake pade

252

सम्यक् प्रदक्षिणं कुर्याद्भूसुरादिसुरेश्वरैः मार्गाभावेऽथवा वास्तुदिक्पालानां प्रदेशके

samyak pradakṣiṇaṃ kuryādbhūsurādisureśvaraiḥ mārgābhāve'thavā vāstudikpālānāṃ pradeśake

253

दिक्पालानां बलिं सम्यक् कुर्याद्ब्रह्मकदेशके संप्राप्य दर्शनं कृत्वा ततः पश्चान्निवर्तयेत्

dikpālānāṃ baliṃ samyak kuryādbrahmakadeśake saṃprāpya darśanaṃ kṛtvā tataḥ paścānnivartayet

254

यत्र प्रदक्षिणं हीनं तत्र दोषो न विद्यते न बलिस्थान रथ्ये च कुर्याद्वास्तुप्रदक्षिणम्

yatra pradakṣiṇaṃ hīnaṃ tatra doṣo na vidyate na balisthāna rathye ca kuryādvāstupradakṣiṇam

255

अज्ञानात्प्रवणं कुर्यात्सर्वदोषसमुद्भवम् ग्रामेष्वपि च सर्वेषु एवमुक्तं पुरातनैः

ajñānātpravaṇaṃ kuryātsarvadoṣasamudbhavam grāmeṣvapi ca sarveṣu evamuktaṃ purātanaiḥ

256

यत्र रथ्याग्रमूले वा मध्ये वा चान्तरालके उक्तस्थानेऽथवा कुर्यादथ देवालयं तथा

yatra rathyāgramūle vā madhye vā cāntarālake uktasthāne'thavā kuryādatha devālayaṃ tathā

257

पक्षान्तरेऽथवा कुर्यात्तस्यावृत्त नरालयम् अज्ञानात्पूर्वहर्म्यादीन् त्यक्त्वा चेत्कर्तृनाशनम्

pakṣāntare'thavā kuryāttasyāvṛtta narālayam ajñānātpūrvaharmyādīn tyaktvā cetkartṛnāśanam

258

तस्मात्पौराणिकं देवसदनं युक्तं कारयेत् रथ्या सर्वे यथापार्श्वे क्षत्रकायाकृतिर्भवेत्

tasmātpaurāṇikaṃ devasadanaṃ yuktaṃ kārayet rathyā sarve yathāpārśve kṣatrakāyākṛtirbhavet

259

गृहाणां दक्षिणावर्तवेशनद्वारकल्पनम् ग्रामे प्रस्तुतानां च गृहे द्वारं विशेषतः

gṛhāṇāṃ dakṣiṇāvartaveśanadvārakalpanam grāme prastutānāṃ ca gṛhe dvāraṃ viśeṣataḥ

260

वीथिपार्श्वे गृहायामे नन्दभागविभाजिते अन्तस्थितिर्बहिः पार्श्वे दक्षिणे पञ्चभागिकम्

vīthipārśve gṛhāyāme nandabhāgavibhājite antasthitirbahiḥ pārśve dakṣiṇe pañcabhāgikam

261

वामे चतुर्गुणांशः स्याच्छेषं तु द्वारकल्पनम् अथवा मध्यसूत्रस्य वामे द्वारं प्रकल्पयेत्

vāme caturguṇāṃśaḥ syāccheṣaṃ tu dvārakalpanam athavā madhyasūtrasya vāme dvāraṃ prakalpayet

262

पुराणेन पुराने वा कुर्यात्तत्र विचक्षणः दण्डकादिषु सर्वेषु वास्तुविन्यासयोजनम्

purāṇena purāne vā kuryāttatra vicakṣaṇaḥ daṇḍakādiṣu sarveṣu vāstuvinyāsayojanam

263

पूर्वे चोत्तरे दिक्षु वृद्धिः स्यात्सम्पदास्पदम् दक्षिणे पश्चिमे दिक्षु ग्रामान्न्यूनं शुभावहम्

pūrve cottare dikṣu vṛddhiḥ syātsampadāspadam dakṣiṇe paścime dikṣu grāmānnyūnaṃ śubhāvaham

264

परितस्तु प्रवृद्धिः स्यात्पूर्वमानं न हीनकम् देशकालाविनिर्देशे पौराण्यमिति कथ्यते

paritastu pravṛddhiḥ syātpūrvamānaṃ na hīnakam deśakālāvinirdeśe paurāṇyamiti kathyate

265

वीथीनां पार्श्वयोर्देशे वीथिकाद्यैरलङ्कृतम् एकाद्यर्कतलं स्थलं स्यात्कारयेत्तद्यथेच्छया

vīthīnāṃ pārśvayordeśe vīthikādyairalaṅkṛtam ekādyarkatalaṃ sthalaṃ syātkārayettadyathecchayā

266

निम्नोन्नतं तु तत्सर्वं हर्म्यमेवं समोन्नतम् प्रभूतालयसर्वेषां चाधिकोन्नतमेव च

nimnonnataṃ tu tatsarvaṃ harmyamevaṃ samonnatam prabhūtālayasarveṣāṃ cādhikonnatameva ca

267

क्षीणजात्यालयं सर्वं चैकभौमावसानकम् एवं तु चोक्तवत्कुर्यात्सर्वसम्पत्करं शुभम्

kṣīṇajātyālayaṃ sarvaṃ caikabhaumāvasānakam evaṃ tu coktavatkuryātsarvasampatkaraṃ śubham

268

कन्यकादिधनरत्नसंग्रहं शालिभूमिगृहदासिवाहनम् शिल्पिनां च गुरवे निवेदयेत्कर्तृभक्तिवरदहस्ततोवभृत्

kanyakādidhanaratnasaṃgrahaṃ śālibhūmigṛhadāsivāhanam śilpināṃ ca gurave nivedayetkartṛbhaktivaradahastatovabhṛt

269

लाभात्कुर्यादुक्तसंमान हीनं कर्ता यावद्भुमिचन्द्रं पतेत्स तस्मात्कर्ता चोक्तसंमानजालं सर्वैर्श्वर्यं काम्यसिद्धिः लभ्येत

lābhātkuryāduktasaṃmāna hīnaṃ kartā yāvadbhumicandraṃ patetsa tasmātkartā coktasaṃmānajālaṃ sarvairśvaryaṃ kāmyasiddhiḥ labhyeta

नगरविधानम्

भूपतीनां च सर्वेषामस्त्रग्राह्यादयः क्रमात् वक्ष्ये संक्षिप्य तन्त्रेभ्यो नगरस्य तु लक्षणम्

bhūpatīnāṃ ca sarveṣāmastragrāhyādayaḥ kramāt vakṣye saṃkṣipya tantrebhyo nagarasya tu lakṣaṇam

शतदण्डं समारभ्य शतदण्डविवर्धनात् शतत्रयावसानं स्याद्द्विशतदण्डं समारभेत्

śatadaṇḍaṃ samārabhya śatadaṇḍavivardhanāt śatatrayāvasānaṃ syāddviśatadaṇḍaṃ samārabhet

चतुःशतकदण्डान्तं शतत्रय समारभेत् पञ्चाशतावसानं स्यात्कन्यसादुत्तमान्तकम्

catuḥśatakadaṇḍāntaṃ śatatraya samārabhet pañcāśatāvasānaṃ syātkanyasāduttamāntakam

सहस्र द्विशताधिक्यं दण्डान्तं परिकल्पितम् एकविंशद्विशालं स्यात्प्रत्येकं त्रिविधं भवेत्

sahasra dviśatādhikyaṃ daṇḍāntaṃ parikalpitam ekaviṃśadviśālaṃ syātpratyekaṃ trividhaṃ bhavet

अस्त्रग्राह्याख्यभूपस्य नगरस्य विशालकम् दण्डं चतुःशतारभ्य शतपञ्चसमारभेत्

astragrāhyākhyabhūpasya nagarasya viśālakam daṇḍaṃ catuḥśatārabhya śatapañcasamārabhet

षट्शतं दण्डमारभ्य शतदण्डविवर्धनात् सहस्र द्विशताधिक्यं दण्डान्तं पूर्ववद्भवेत्

ṣaṭśataṃ daṇḍamārabhya śatadaṇḍavivardhanāt sahasra dviśatādhikyaṃ daṇḍāntaṃ pūrvavadbhavet

एवं नगरविस्तारं प्राहारकस्य भूपतेः सप्ताष्टनवशताद्यैः शतदण्डविवर्धनात्

evaṃ nagaravistāraṃ prāhārakasya bhūpateḥ saptāṣṭanavaśatādyaiḥ śatadaṇḍavivardhanāt

सहस्रत्रयदण्डान्तं पूर्ववद्विस्तृतं भवेत् पट्टभाग्भूपतेश्चैवमष्टाष्टैकोनसंख्यया

sahasratrayadaṇḍāntaṃ pūrvavadvistṛtaṃ bhavet paṭṭabhāgbhūpateścaivamaṣṭāṣṭaikonasaṃkhyayā

सहस्रं च शताधिक्यं सहस्र द्विशताधिकम् सहस्र त्रिशताधिक्यं शतदण्डविवर्धनात्

sahasraṃ ca śatādhikyaṃ sahasra dviśatādhikam sahasra triśatādhikyaṃ śatadaṇḍavivardhanāt

सहस्रत्रिशतं नन्दं शतदण्डावसानकम् पूर्ववत्प्रोक्तविस्तारं विस्तारं मण्डलेशके

sahasratriśataṃ nandaṃ śatadaṇḍāvasānakam pūrvavatproktavistāraṃ vistāraṃ maṇḍaleśake

चतुःसहस्राष्टशतदण्डान्तं पूर्ववत्सुधीः एतत्पट्टधरोयोग्यं नगरस्य विशालता

catuḥsahasrāṣṭaśatadaṇḍāntaṃ pūrvavatsudhīḥ etatpaṭṭadharoyogyaṃ nagarasya viśālatā

तथा पञ्चशताधिक्यं दण्डम् पञ्चसहस्रकम् दण्डान्तं पूर्ववद्वृद्ध्या पार्ष्णी कस्य च नगरे

tathā pañcaśatādhikyaṃ daṇḍam pañcasahasrakam daṇḍāntaṃ pūrvavadvṛddhyā pārṣṇī kasya ca nagare

षट्शतं षट्सहस्रं च दण्डान्तं पूर्ववद्भवेत् नरेन्द्र स्यापि नगरं त्रिचतुष्टयस्य संख्यया

ṣaṭśataṃ ṣaṭsahasraṃ ca daṇḍāntaṃ pūrvavadbhavet narendra syāpi nagaraṃ tricatuṣṭayasya saṃkhyayā

षट्सहस्रं नवशतं दण्डान्तं पूर्ववद्भवेत् महाराजस्य नगरमेवं प्रोक्तं तु पूर्ववत्

ṣaṭsahasraṃ navaśataṃ daṇḍāntaṃ pūrvavadbhavet mahārājasya nagaramevaṃ proktaṃ tu pūrvavat

शतद्वयसमायुक्तं दण्डान्तं सप्तसहस्रम् चक्रवर्तेस्तु नगरं विशालं पूर्ववद्भवेत्

śatadvayasamāyuktaṃ daṇḍāntaṃ saptasahasram cakravartestu nagaraṃ viśālaṃ pūrvavadbhavet

अथवाऽयुतदण्डान्तं महती नगरी भवेत् विस्तारार्धाधिकं वाऽथ पादूनद्विगुणं तु वा

athavā'yutadaṇḍāntaṃ mahatī nagarī bhavet vistārārdhādhikaṃ vā'tha pādūnadviguṇaṃ tu vā

द्विगुणान्तं तदायामं नगरस्य तु विस्तृतम् अथवा दण्डमानेन दण्डदण्डविवर्धनात्

dviguṇāntaṃ tadāyāmaṃ nagarasya tu vistṛtam athavā daṇḍamānena daṇḍadaṇḍavivardhanāt

तद्विस्तारसमाधिक्यमायामं प्रविधीयते खेटकखर्वटकादीनां मानं ग्रामोक्तवद्भवेत्

tadvistārasamādhikyamāyāmaṃ pravidhīyate kheṭakakharvaṭakādīnāṃ mānaṃ grāmoktavadbhavet

सर्वेषां नगरादीनां भेदं लक्षणमुच्यते नगरं राजधानीयं केवलं नगरं तथा

sarveṣāṃ nagarādīnāṃ bhedaṃ lakṣaṇamucyate nagaraṃ rājadhānīyaṃ kevalaṃ nagaraṃ tathā

पुरं च नगरी चैव खेट खर्वटमेव च कुब्जकं पत्तनं चैव शिविरं वाहिनीमुखम्

puraṃ ca nagarī caiva kheṭa kharvaṭameva ca kubjakaṃ pattanaṃ caiva śiviraṃ vāhinīmukham

स्थानीयं द्रो णकं चैव संविद्धं कोलकं ततः निगमं स्कन्धावारं च दुर्गं चाष्टविधं भवेत्

sthānīyaṃ dro ṇakaṃ caiva saṃviddhaṃ kolakaṃ tataḥ nigamaṃ skandhāvāraṃ ca durgaṃ cāṣṭavidhaṃ bhavet

नगरादीनि संग्रामं प्रोक्तदुर्गं च सत्तमम् राष्ट्रमध्ये नदीतीरे बहुपुण्यजनावृतम्

nagarādīni saṃgrāmaṃ proktadurgaṃ ca sattamam rāṣṭramadhye nadītīre bahupuṇyajanāvṛtam

मध्ये राजयुतं चैव नगरं कृतमिष्यते तत्रागते नगर्यन्तं यदि विष्ण्वालयं भवेत्

madhye rājayutaṃ caiva nagaraṃ kṛtamiṣyate tatrāgate nagaryantaṃ yadi viṣṇvālayaṃ bhavet

राजधानीति तन्नाम विद्वद्भिर्वक्ष्यते सदा चतुर्दिक्षु चतुर्द्वारं गोपुरैश्च समन्वितम्

rājadhānīti tannāma vidvadbhirvakṣyate sadā caturdikṣu caturdvāraṃ gopuraiśca samanvitam

रक्षागृहैः समाकीर्णं विष्वक्सेनालयान्वितम् वणिग्भिश्च समाकीर्णमापणैश्च समावृतम्

rakṣāgṛhaiḥ samākīrṇaṃ viṣvaksenālayānvitam vaṇigbhiśca samākīrṇamāpaṇaiśca samāvṛtam

अन्तर्बहिर्जनैः पूर्णा नानादेवालयैरपि केवलं नगरं प्रोक्तं यदेतं तन्त्रपारगैः

antarbahirjanaiḥ pūrṇā nānādevālayairapi kevalaṃ nagaraṃ proktaṃ yadetaṃ tantrapāragaiḥ

काननोद्यानसंयुक्तं नानाजनगृहान्वितम् क्रयविक्रयविद्भिश्च वैश्यरवेणसंमितम्

kānanodyānasaṃyuktaṃ nānājanagṛhānvitam krayavikrayavidbhiśca vaiśyaraveṇasaṃmitam

देवसप्तसमायुक्तं पुरमेतत्प्रकथ्यते अस्यान्ते राजनिलय नगरीति तमिष्यते

devasaptasamāyuktaṃ purametatprakathyate asyānte rājanilaya nagarīti tamiṣyate

नदीपर्वत प्रान्ते शूद्रा लयसमन्वितम् महाप्रावृतसंयुक्तं खेटमुक्तं पुरातनैः

nadīparvata prānte śūdrā layasamanvitam mahāprāvṛtasaṃyuktaṃ kheṭamuktaṃ purātanaiḥ

परितः पर्वतैर्युक्तं नानाजातिगृहैर्वृतम् सर्वप्रचारसंयुक्तमेतत्खर्वटमीरितम्

paritaḥ parvatairyuktaṃ nānājātigṛhairvṛtam sarvapracārasaṃyuktametatkharvaṭamīritam

खेटखर्वटयोर्मध्ये सर्वमध्यालयान्वितम् वप्राभावस्वते तत्तु कुब्जकमुदाहृतम्

kheṭakharvaṭayormadhye sarvamadhyālayānvitam vaprābhāvasvate tattu kubjakamudāhṛtam

अब्धितीरप्रदेशे तु नानाजातिगृहैर्वृतम् वणिग्जातिभिराकीर्णं क्रयविक्रयपूरितम्

abdhitīrapradeśe tu nānājātigṛhairvṛtam vaṇigjātibhirākīrṇaṃ krayavikrayapūritam

रत्नैर्द्वीपान्तरैर्नित्यैः क्षौमैः कर्पूरकादिभिः एतत्पत्तनमाख्यातं वप्रायतसमन्वितम्

ratnairdvīpāntarairnityaiḥ kṣaumaiḥ karpūrakādibhiḥ etatpattanamākhyātaṃ vaprāyatasamanvitam

अन्यभूपालभूम्यन्ते युद्धारम्भक्रियान्वितम् सेनानामयुतानां च पृतनाभिः समन्वितम्

anyabhūpālabhūmyante yuddhārambhakriyānvitam senānāmayutānāṃ ca pṛtanābhiḥ samanvitam

तदेतच्छिविरं प्रोक्तं तन्त्रविद्भिः पुरातनैः नानाजनैश्च संपूर्णं भूपहर्म्येण संयुतम्

tadetacchiviraṃ proktaṃ tantravidbhiḥ purātanaiḥ nānājanaiśca saṃpūrṇaṃ bhūpaharmyeṇa saṃyutam

बहुरक्षसमोपेतमेतत्सेनामुखं भवेत् नदीपार्श्वाद्रि संयुक्तं भूपालालयसंमितम्

bahurakṣasamopetametatsenāmukhaṃ bhavet nadīpārśvādri saṃyuktaṃ bhūpālālayasaṃmitam

बहुरक्षसमायुक्तं नित्यं सन्नृपसंयुतम् स्थानीयं सर्वविद्वद्भिः प्रोक्तं बहुसुखावम्

bahurakṣasamāyuktaṃ nityaṃ sannṛpasaṃyutam sthānīyaṃ sarvavidvadbhiḥ proktaṃ bahusukhāvam

समुद्रा तटिनीयुक्तं तटिन्या दक्षिणोत्तरे वणिग्भिः सह नानाभिर्जनैर्युक्तं जनास्पदम्

samudrā taṭinīyuktaṃ taṭinyā dakṣiṇottare vaṇigbhiḥ saha nānābhirjanairyuktaṃ janāspadam

नगरस्य प्रतितटे ग्राहकैश्च समावृतम् क्रयविक्रयसंयुक्तं द्रो णान्तरमुदाहृतम्

nagarasya pratitaṭe grāhakaiśca samāvṛtam krayavikrayasaṃyuktaṃ dro ṇāntaramudāhṛtam

महाग्रामसमीपे तु क्षुल्लकग्रामसंयुतम् तद्ग्रामोत्तरनाखादमग्रहारोपजीविनाम्

mahāgrāmasamīpe tu kṣullakagrāmasaṃyutam tadgrāmottaranākhādamagrahāropajīvinām

तस्मात्तु तत्र विद्वद्भिः संविद्धं तदुदीरितम् महाराष्ट्रस्य मध्ये तु गृहं तत्कोलकात्मकम्

tasmāttu tatra vidvadbhiḥ saṃviddhaṃ tadudīritam mahārāṣṭrasya madhye tu gṛhaṃ tatkolakātmakam

द्विजातिचतुर्वर्णैर्वर्णान्तरजनैर्वृतम् बहुकर्मकरैर्युक्तं निगमं तदुदाहृतम्

dvijāticaturvarṇairvarṇāntarajanairvṛtam bahukarmakarairyuktaṃ nigamaṃ tadudāhṛtam

नद्यादिकाननोपेतं बहुतीरजनालयम् राजमन्दिरसंयुक्तं स्कन्धावारमुदाहृतम्

nadyādikānanopetaṃ bahutīrajanālayam rājamandirasaṃyuktaṃ skandhāvāramudāhṛtam

पार्श्वे चान्यद्विजातीनां गृहं तश्चेरिकोदितः शत्रुभूपालहित्यर्थं नृपरक्षणदुर्गकम्

pārśve cānyadvijātīnāṃ gṛhaṃ taścerikoditaḥ śatrubhūpālahityarthaṃ nṛparakṣaṇadurgakam

वक्ष्ये यथाक्रमं सर्वाणि दुर्गाणि दुर्गकम् गिरिदुर्गं वनदुर्गं सलिलं पङ्कदुर्गकम्

vakṣye yathākramaṃ sarvāṇi durgāṇi durgakam giridurgaṃ vanadurgaṃ salilaṃ paṅkadurgakam

रथादुर्गं देवदुर्गं मिश्रदुर्गं तथैव च पर्वतावृतमध्ये पर्वतस्य समीपके

rathādurgaṃ devadurgaṃ miśradurgaṃ tathaiva ca parvatāvṛtamadhye parvatasya samīpake

पर्वताग्रप्रदेशे तु गिरिदुर्गमिति त्रिधा तलपर्जन्यान्तरोयुक्तं गगनं च प्रवेशनम्

parvatāgrapradeśe tu giridurgamiti tridhā talaparjanyāntaroyuktaṃ gaganaṃ ca praveśanam

एतत्तु वनदुर्गं स्याज्जलदुर्गमिहोच्यते समुद्रै श्च नदीभिश्च संवृतं जलदुर्गकम्

etattu vanadurgaṃ syājjaladurgamihocyate samudrai śca nadībhiśca saṃvṛtaṃ jaladurgakam

पर्वतं कन्दरैर्युक्तं दुष्प्रवेशं च शत्रुभिः दुर्गं तु कृत्वा नृपतिस्तिष्ठेत्तत्पङ्कदुर्गकम्

parvataṃ kandarairyuktaṃ duṣpraveśaṃ ca śatrubhiḥ durgaṃ tu kṛtvā nṛpatistiṣṭhettatpaṅkadurgakam

वनाभावे जलाभावे सर्वशून्यादिदूषकम् चोरैश्च सङ्गुलस्थानं निग्रामं रथदुर्गकम्

vanābhāve jalābhāve sarvaśūnyādidūṣakam coraiśca saṅgulasthānaṃ nigrāmaṃ rathadurgakam

ब्रह्मराक्षसवेतालं भूतप्रेतादिभैरवैः शिलावर्षं प्रवर्षन्तीरा लोक्य वेशनिर्गमे

brahmarākṣasavetālaṃ bhūtapretādibhairavaiḥ śilāvarṣaṃ pravarṣantīrā lokya veśanirgame

मन्त्रतन्त्रादिसामर्थ्यैः कृतान्तं देवदुर्गकम् अनेकपर्वतोपेतं नानावनसमिश्रकम्

mantratantrādisāmarthyaiḥ kṛtāntaṃ devadurgakam anekaparvatopetaṃ nānāvanasamiśrakam

तत्रास्थितं तु तद्दुर्गं मिश्रदुर्गमिति स्मृतम् सर्वेषामपि दुर्गाणां वप्रैश्च परिघैर्वृतम्

tatrāsthitaṃ tu taddurgaṃ miśradurgamiti smṛtam sarveṣāmapi durgāṇāṃ vapraiśca parighairvṛtam

प्रवेशनिर्गमस्थाने द्वारैरपि समन्वितम् इष्टकादिकृतं वप्रं हस्तद्वादशकोच्छ्रितम्

praveśanirgamasthāne dvārairapi samanvitam iṣṭakādikṛtaṃ vapraṃ hastadvādaśakocchritam

तदर्धभित्तिमूले तु संचारैः सह विस्तृतम् नगराणां तु सर्वेषां वक्ष्ये विन्यासलक्षणम्

tadardhabhittimūle tu saṃcāraiḥ saha vistṛtam nagarāṇāṃ tu sarveṣāṃ vakṣye vinyāsalakṣaṇam

प्राक् प्रत्यग्गतमायामं दक्षिणोत्तरसमन्वितम् एकरथ्यां समारभ्य एकैकं वीथिवर्धनात्

prāk pratyaggatamāyāmaṃ dakṣiṇottarasamanvitam ekarathyāṃ samārabhya ekaikaṃ vīthivardhanāt

वीथिद्वादशपर्यन्तं युग्मायुग्मं प्रकल्पयेत् अम्यान्यानुक्तविन्यासं ग्रामे पूर्वोक्तवत्कुरु

vīthidvādaśaparyantaṃ yugmāyugmaṃ prakalpayet amyānyānuktavinyāsaṃ grāme pūrvoktavatkuru

वस्तुवानियं ज्ञात्वोहापोहेन योजयेत् एवं तु नगरं प्रोक्तं शिल्पिनां कारयेत्क्रमात्

vastuvāniyaṃ jñātvohāpohena yojayet evaṃ tu nagaraṃ proktaṃ śilpināṃ kārayetkramāt

भूमिलम्बविधानम्

भूमिलम्बविधिं वक्ष्ये शास्त्रे संक्षेपतः क्रमात्

bhūmilambavidhiṃ vakṣye śāstre saṃkṣepataḥ kramāt

चतुरश्रमायताश्रं वर्तुलमायतं तत् अष्टाश्रमायतं वा द्व्यश्रवृत्तं तथैवोत्तरम्

caturaśramāyatāśraṃ vartulamāyataṃ tat aṣṭāśramāyataṃ vā dvyaśravṛttaṃ tathaivottaram

एतद्विन्यासभेदं वा क्षयवृद्धिविधानकम् उक्तं हि भूमिलम्बं स्यादेकान्तभूमिकम्

etadvinyāsabhedaṃ vā kṣayavṛddhividhānakam uktaṃ hi bhūmilambaṃ syādekāntabhūmikam

द्विकरं त्रिकरं चादौ द्विद्विकरेण वृद्धिः क्रमेण दशनव हस्तान्तं स्यात्पञ्चचतुर्विस्तारमेकतले

dvikaraṃ trikaraṃ cādau dvidvikareṇa vṛddhiḥ krameṇa daśanava hastāntaṃ syātpañcacaturvistāramekatale

एतेषु क्षुद्र मानं मध्यमं पञ्चषड्ढस्तमारभ्य एकादशार्कहस्तान्तं द्विद्विहस्तेन वृद्धिः कथिता

eteṣu kṣudra mānaṃ madhyamaṃ pañcaṣaḍḍhastamārabhya ekādaśārkahastāntaṃ dvidvihastena vṛddhiḥ kathitā

एतत्तु पञ्चविपुलं युग्मयुग्मेन चोत्तमं वक्ष्ये षट्सप्तकरं चादौ द्विसप्तपञ्चत्रयकरान्तं च

etattu pañcavipulaṃ yugmayugmena cottamaṃ vakṣye ṣaṭsaptakaraṃ cādau dvisaptapañcatrayakarāntaṃ ca

एते पञ्चधा विपुलं श्रेष्ठान्तमेकतलं कथितम् विशालद्वयोत्तुङ्गं सोपानादिस्तूपिकान्तं स्यात्

ete pañcadhā vipulaṃ śreṣṭhāntamekatalaṃ kathitam viśāladvayottuṅgaṃ sopānādistūpikāntaṃ syāt

एव कनिष्ठहर्म्ये तन्त्रविद्भिः पुरातनैः कथितम् विशाले चतुरंशं त्रियं शाधिकमुत्सेधम्

eva kaniṣṭhaharmye tantravidbhiḥ purātanaiḥ kathitam viśāle caturaṃśaṃ triyaṃ śādhikamutsedham

पूर्वमध्यमहर्म्यं चैकभूमिकमिदमुक्तम् विशालार्धाधिकमुत्सेधमुत्कृष्टहर्म्यमेकतले

pūrvamadhyamaharmyaṃ caikabhūmikamidamuktam viśālārdhādhikamutsedhamutkṛṣṭaharmyamekatale

अथवा तत्र मौन्यंशे त्र्! यंशाधिकमुत्कृष्टमुत्सेधम् क्षुद्रो त्सेधस्य माने तु हीनाधिकं वाधितं स्यात्

athavā tatra maunyaṃśe tr! yaṃśādhikamutkṛṣṭamutsedham kṣudro tsedhasya māne tu hīnādhikaṃ vādhitaṃ syāt

पञ्चधोत्सेधमुत्कृष्टं मानात्पञ्चविधं नाम शान्तिकं पौष्टिकं श्रेष्ठं पार्ष्णिकं मध्यमाने तु

pañcadhotsedhamutkṛṣṭaṃ mānātpañcavidhaṃ nāma śāntikaṃ pauṣṭikaṃ śreṣṭhaṃ pārṣṇikaṃ madhyamāne tu

हीनं तु यत्तद्द्विगुणं चाद्भुतं कथितम् कराधिकोदयहर्म्ये सर्वकामिकमुदीरितम्

hīnaṃ tu yattaddviguṇaṃ cādbhutaṃ kathitam karādhikodayaharmye sarvakāmikamudīritam

पञ्चषट्करमारभ्य द्विद्विहस्तेन वर्धयेत् त्रिदशकरान्तं च चतुर्दशकरान्तं पञ्चधा विपुलम्

pañcaṣaṭkaramārabhya dvidvihastena vardhayet tridaśakarāntaṃ ca caturdaśakarāntaṃ pañcadhā vipulam

द्वितलं हर्म्यं स्यादेतत्क्षुद्र मानमिदमुदितम् रसमुनिकरमादौ वर्धनाद्द्विद्विहस्तेन

dvitalaṃ harmyaṃ syādetatkṣudra mānamidamuditam rasamunikaramādau vardhanāddvidvihastena

मनुपञ्चादशहस्तान्तं पञ्चधाविपुलं मध्यमं चेति मुनिवसुकरमारभ्य तिथिकरषोडशकरालयं स्यात्

manupañcādaśahastāntaṃ pañcadhāvipulaṃ madhyamaṃ ceti munivasukaramārabhya tithikaraṣoḍaśakarālayaṃ syāt

द्वितलहर्म्ये मुख्यैरेतत्कथितम् पञ्चधा विपुलं शान्तिकं पौष्टिकात्मजम्

dvitalaharmye mukhyairetatkathitam pañcadhā vipulaṃ śāntikaṃ pauṣṭikātmajam

पञ्चात्मिकाद्भुतं सार्वकामिकं क्रमतः उत्सेधं पञ्चधा विपुलात्प्रागुक्तांशेनैव कुर्यात्

pañcātmikādbhutaṃ sārvakāmikaṃ kramataḥ utsedhaṃ pañcadhā vipulātprāguktāṃśenaiva kuryāt

वसुनवकरमारभ्य वर्धयेद्द्विद्विहस्तेन षोडशसप्तदशान्तं विस्तारमेतत्पञ्चधा कथितम्

vasunavakaramārabhya vardhayeddvidvihastena ṣoḍaśasaptadaśāntaṃ vistārametatpañcadhā kathitam

नवदशकरमारभ्य सप्ताष्टाधिकदशकरान्तं स्यात् द्विहस्तेन वर्धयेत्प्रोक्तं पञ्चधाविपुलमेतत्

navadaśakaramārabhya saptāṣṭādhikadaśakarāntaṃ syāt dvihastena vardhayetproktaṃ pañcadhāvipulametat

दशमेकादशकरमादौ च वर्धनाद्द्विद्विहस्तेन एतत्तु पञ्चधाविपुलं त्रितले हर्म्ये त्रिविधाः कथिताः

daśamekādaśakaramādau ca vardhanāddvidvihastena etattu pañcadhāvipulaṃ tritale harmye trividhāḥ kathitāḥ

क्षुद्रं मध्यममुत्कृष्टं क्रमतस्तुङ्गं पूर्ववत्कुर्यात् नवरुद्र त्रयोदशतिथिसप्तदशपञ्चधा विपुलम्

kṣudraṃ madhyamamutkṛṣṭaṃ kramatastuṅgaṃ pūrvavatkuryāt navarudra trayodaśatithisaptadaśapañcadhā vipulam

क्षुद्रं चतुस्तलमुक्तं द्विगुणं त्रिविधं विपुलात् दशरविमनुहस्तं षोडशमष्टादशहस्तं तत्

kṣudraṃ catustalamuktaṃ dviguṇaṃ trividhaṃ vipulāt daśaravimanuhastaṃ ṣoḍaśamaṣṭādaśahastaṃ tat

पञ्चधाविपुलं हस्तयुग्मे युगतलं पूर्ववदुत्सेधम् एकादशरविहस्तं त्रयोदशमनुतिथिहस्तम्

pañcadhāvipulaṃ hastayugme yugatalaṃ pūrvavadutsedham ekādaśaravihastaṃ trayodaśamanutithihastam

षोडशसप्तदशहस्तं चाष्टादशैकोनविंशतिश्च युग्मायुग्महस्तेन पञ्चधा विपुलं मध्यमं चेति

ṣoḍaśasaptadaśahastaṃ cāṣṭādaśaikonaviṃśatiśca yugmāyugmahastena pañcadhā vipulaṃ madhyamaṃ ceti

पौष्टिकमुत्सेधमुदितं विपुलादेवं चतुस्तले प्रोक्तम् अर्कत्रयोदशहस्तं मनुतिथिषोडशहस्तं च

pauṣṭikamutsedhamuditaṃ vipulādevaṃ catustale proktam arkatrayodaśahastaṃ manutithiṣoḍaśahastaṃ ca

सप्तदशाष्टादशतः नवपङ्क्तिर्विंशत्येकविंशश्च द्वाविंशस्त्रयोविंशश्चतुर्विंशत्पञ्चषड्विंशहस्तं च

saptadaśāṣṭādaśataḥ navapaṅktirviṃśatyekaviṃśaśca dvāviṃśastrayoviṃśaścaturviṃśatpañcaṣaḍviṃśahastaṃ ca

एवं तु पञ्चधाविपुलं चतुस्तले चोत्कृष्ट शान्तिकोत्सेधम् एकादशकरमादावेकहस्तेन वर्धयेद्युक्त्या

evaṃ tu pañcadhāvipulaṃ catustale cotkṛṣṭa śāntikotsedham ekādaśakaramādāvekahastena vardhayedyuktyā

षडाधिकं तु पञ्चाशद्धस्तान्तं पञ्चधा विपुलम् एवं क्षुद्र पञ्चतलोत्सेधं जयान्तिकं त्रितलम्

ṣaḍādhikaṃ tu pañcāśaddhastāntaṃ pañcadhā vipulam evaṃ kṣudra pañcatalotsedhaṃ jayāntikaṃ tritalam

द्वादशकरमारभ्य हस्तैकेन पूर्ववद्वृध्यात् एक षष्टि करसंयुक्तं शतहस्तान्तं पञ्चधा विपुलम्

dvādaśakaramārabhya hastaikena pūrvavadvṛdhyāt eka ṣaṣṭi karasaṃyuktaṃ śatahastāntaṃ pañcadhā vipulam

एवं मध्यमं पञ्चतले पौष्टिकमुत्सेधमिदमुदितम् सैकार्ककरमादावेकसप्ततिशतहस्तं च

evaṃ madhyamaṃ pañcatale pauṣṭikamutsedhamidamuditam saikārkakaramādāvekasaptatiśatahastaṃ ca

एतद्धर्म्यविस्तारमुत्कृष्टं पञ्चतले कथितम् इदं शान्तिकमुदयमथवा पौष्टिकमुत्सेधमिति

etaddharmyavistāramutkṛṣṭaṃ pañcatale kathitam idaṃ śāntikamudayamathavā pauṣṭikamutsedhamiti

मनुहस्तं त्वेकवृद्धेनैकाशीति हस्तान्तमेतत् षड्भूमिहर्म्यके क्षुद्रं विपुलं तत्पञ्चधा कथितम्

manuhastaṃ tvekavṛddhenaikāśīti hastāntametat ṣaḍbhūmiharmyake kṣudraṃ vipulaṃ tatpañcadhā kathitam

उत्सेधं सर्वकाम्योक्तमथवा द्विगुणमुदितम् पञ्चादशकरमादौ चैककं हस्तमाधिक्यम्

utsedhaṃ sarvakāmyoktamathavā dviguṇamuditam pañcādaśakaramādau caikakaṃ hastamādhikyam

चतुर्विंशतिहस्तान्तं विपुलं पञ्चकमिति कथितम् समभवनजय मुदितमुदितं जयतामुदितम्

caturviṃśatihastāntaṃ vipulaṃ pañcakamiti kathitam samabhavanajaya muditamuditaṃ jayatāmuditam

षोडशकरमारभ्य चैकैकं हस्तमाधिक्यम् पञ्चविंशतिपर्यन्तं हस्तं पञ्चधा विपुलमिति

ṣoḍaśakaramārabhya caikaikaṃ hastamādhikyam pañcaviṃśatiparyantaṃ hastaṃ pañcadhā vipulamiti

षट्तलमथमिदमुदितं चोक्तवद्धर्म्यं शान्तिकोत्सेधम् अथवा पौष्टिमुत्सेधं प्रोक्तं शिल्पविद्वद्भिः

ṣaṭtalamathamidamuditaṃ coktavaddharmyaṃ śāntikotsedham athavā pauṣṭimutsedhaṃ proktaṃ śilpavidvadbhiḥ

सप्तदशकरमादौ षड्विंशश्चान्तं पूर्ववद्वृध्यात् अष्टादशकरमादौ पूर्ववद्वृध्यात् त्रिनवहस्तान्तम्

saptadaśakaramādau ṣaḍviṃśaścāntaṃ pūrvavadvṛdhyāt aṣṭādaśakaramādau pūrvavadvṛdhyāt trinavahastāntam

एकोनविंशद्धस्तादौ चाष्टविंशद्धस्तपर्यन्तम् एतत्तु पञ्चविपुलं क्षुद्रं मध्यममुत्कृष्टं सप्ततले

ekonaviṃśaddhastādau cāṣṭaviṃśaddhastaparyantam etattu pañcavipulaṃ kṣudraṃ madhyamamutkṛṣṭaṃ saptatale

शान्तिकं पौष्टिकं जयदं चाद्भुतमुत्तुङ्गं सार्वकामिकम् तेषां चोत्तममादीनं प्रत्येकं विपुलवशात्क्रमतः

śāntikaṃ pauṣṭikaṃ jayadaṃ cādbhutamuttuṅgaṃ sārvakāmikam teṣāṃ cottamamādīnaṃ pratyekaṃ vipulavaśātkramataḥ

नवविंशत्करमादौ त्रयस्त्रिंशत्करपर्यन्तम् त्रिंशतिहस्तं चादौ चतुस्त्रिंशतिहस्तपर्यन्तम्

navaviṃśatkaramādau trayastriṃśatkaraparyantam triṃśatihastaṃ cādau catustriṃśatihastaparyantam

एकत्रिंशतिहस्तौ पञ्चत्रिंशतिहस्तपर्यन्तम् पञ्च पञ्च विपुलं कनीयसादि त्रिविधमुत्सेधम्

ekatriṃśatihastau pañcatriṃśatihastaparyantam pañca pañca vipulaṃ kanīyasādi trividhamutsedham

एतदष्टतलमुदितं चोदयं शान्तिकादि पूर्ववत् संयुक्तम् द्वात्रिंशत्करमारभ्य षट्त्रिंशत्करान्तकम्

etadaṣṭatalamuditaṃ codayaṃ śāntikādi pūrvavat saṃyuktam dvātriṃśatkaramārabhya ṣaṭtriṃśatkarāntakam

पूर्ववद्वृध्या त्रयस्त्रिंशत्करमारभ्य सप्तत्रिंशकरपर्यन्तम् चतुस्त्रिंशद्धस्तादौ चाष्टत्रिंशान्तं चैककरैर्वृध्यात्

pūrvavadvṛdhyā trayastriṃśatkaramārabhya saptatriṃśakaraparyantam catustriṃśaddhastādau cāṣṭatriṃśāntaṃ caikakarairvṛdhyāt

नवतले त्रिपञ्चविधं वैपुलं कन्यसादिश्रेष्ठं प्रवक्ष्यते पूर्ववत्तुंङ्गमुदितं शान्तिकादिशरभेदमेतत्

navatale tripañcavidhaṃ vaipulaṃ kanyasādiśreṣṭhaṃ pravakṣyate pūrvavattuṃṅgamuditaṃ śāntikādiśarabhedametat

त्रयत्रिंशत्करमादौ चत्वारिंशद्द्वयाधिकम् चतुस्त्रिंशतिहस्तादि त्रिचत्वारिंशद्धस्तपर्यन्तम्

trayatriṃśatkaramādau catvāriṃśaddvayādhikam catustriṃśatihastādi tricatvāriṃśaddhastaparyantam

पञ्चत्रिंशद्धस्तादौ चतुश्चत्वारिंशद्धस्तपर्यन्तम् एवं दशतलहर्म्यं पञ्चादशविपुलं प्रोक्तम्

pañcatriṃśaddhastādau catuścatvāriṃśaddhastaparyantam evaṃ daśatalaharmyaṃ pañcādaśavipulaṃ proktam

शान्तिकाद्युक्तं क्रमतः कन्यसादुत्तमान्तं कथितम् चतुस्त्रिंशद्धस्तादौ त्रिचत्वारिंशद्धस्तपर्यन्तम्

śāntikādyuktaṃ kramataḥ kanyasāduttamāntaṃ kathitam catustriṃśaddhastādau tricatvāriṃśaddhastaparyantam

पञ्चत्रिंशत्करमारभ्य चतुश्चत्वारिंशत्करपर्यन्तम् षट्त्रिंशत्करविपुलात्पञ्चचत्वारिंशद्धस्तपर्यन्तम्

pañcatriṃśatkaramārabhya catuścatvāriṃśatkaraparyantam ṣaṭtriṃśatkaravipulātpañcacatvāriṃśaddhastaparyantam

एकादशतलं हर्म्ये क्षुद्रा दिपञ्चदशविपुलं स्यात् पूर्ववत्पञ्चधोत्सेधं जन्मादिस्तूपिकान्तं स्यात्

ekādaśatalaṃ harmye kṣudrā dipañcadaśavipulaṃ syāt pūrvavatpañcadhotsedhaṃ janmādistūpikāntaṃ syāt

भूतस्तिंशद्धस्तादि वेदाधिक्यं चत्वारिंशद्धस्तान्तम् षट्षड्ढस्तमारभ्य पञ्चचत्वारिंशद्धस्तपर्यन्तम्

bhūtastiṃśaddhastādi vedādhikyaṃ catvāriṃśaddhastāntam ṣaṭṣaḍḍhastamārabhya pañcacatvāriṃśaddhastaparyantam

सप्तत्रिंशतिहस्तादि षडधिकाष्टापञ्चहस्तान्तम् पञ्चदशविपुलं प्रोक्तं क्रमात्पूर्ववत्पञ्चधोत्सेधम्

saptatriṃśatihastādi ṣaḍadhikāṣṭāpañcahastāntam pañcadaśavipulaṃ proktaṃ kramātpūrvavatpañcadhotsedham

क्षुद्रं मध्यममुत्कृष्टं रवितलमेतत्तन्त्रवित्कुर्यात् एतज्जातिवशात्प्रोक्तं छन्दादीनां शान्तिकोत्सेधम्

kṣudraṃ madhyamamutkṛṣṭaṃ ravitalametattantravitkuryāt etajjātivaśātproktaṃ chandādīnāṃ śāntikotsedham

क्रमतस्त्रिपादमर्धकरं पादं चेदं संकल्पमाभासमिदम् क्षुद्र मध्यमादुत्कृष्टं क्रमात्पूर्ववद्धस्तसंख्येन

kramatastripādamardhakaraṃ pādaṃ cedaṃ saṃkalpamābhāsamidam kṣudra madhyamādutkṛṣṭaṃ kramātpūrvavaddhastasaṃkhyena

एवं त्रिविधमानेन हर्म्य संकल्प्य तन्त्रविधिज्ञैः उत्तुङ्गपूर्वकादि पूर्ववत्क्रमतः

evaṃ trividhamānena harmya saṃkalpya tantravidhijñaiḥ uttuṅgapūrvakādi pūrvavatkramataḥ

द्विगुणपादमाधिक्यमथवार्धाधिक्यमुत्तुङ्गम् शान्तिकायशक्रमुत्तुङ्ग त्रिपादमाधिक्यमुच्छ्रयं वापि

dviguṇapādamādhikyamathavārdhādhikyamuttuṅgam śāntikāyaśakramuttuṅga tripādamādhikyamucchrayaṃ vāpi

पौष्टिकोत्तुङ्गमानं विभजेदष्टभागमेवं स्यात् तस्मात्र्! यंशमाधिक्यं द्वित्र्! यंशादधिकं वाथ

pauṣṭikottuṅgamānaṃ vibhajedaṣṭabhāgamevaṃ syāt tasmātr! yaṃśamādhikyaṃ dvitr! yaṃśādadhikaṃ vātha

एतेषां सर्वमुत्तुङ्गं जात्यादिहर्म्यमिदमुदितम् देवतालयानां नृपाणां शालागोपुरे वमुत्तुङ्गम्

eteṣāṃ sarvamuttuṅgaṃ jātyādiharmyamidamuditam devatālayānāṃ nṛpāṇāṃ śālāgopure vamuttuṅgam

शान्तिकादिशरभेदं विस्तृतोत्सेधं गण्यं क्रमतः एतद्विपरीतं चेत्कर्ता च मरणं भवति

śāntikādiśarabhedaṃ vistṛtotsedhaṃ gaṇyaṃ kramataḥ etadviparītaṃ cetkartā ca maraṇaṃ bhavati

तस्माद्घर्म्यतुङ्गात् परिहृत्य शिल्पिभिस्तन्त्रैः नृणां शालानां तु सर्वेषां तदुत्सेधम्

tasmādgharmyatuṅgāt parihṛtya śilpibhistantraiḥ nṛṇāṃ śālānāṃ tu sarveṣāṃ tadutsedham

गोपुराणां तु सर्वेषां शिरोन्तं शिखान्तकम् द्वारशालासममुत्तुङ्गं द्वितीयं चान्तं शिखान्तं वा

gopurāṇāṃ tu sarveṣāṃ śirontaṃ śikhāntakam dvāraśālāsamamuttuṅgaṃ dvitīyaṃ cāntaṃ śikhāntaṃ vā

द्वारशोभसमुत्सेधमन्योत्तरान्तं वा शिखान्तं चैव शान्तिकात्पौष्टिकादेतं विधं गोपुरोत्तुङ्गं स्यात्

dvāraśobhasamutsedhamanyottarāntaṃ vā śikhāntaṃ caiva śāntikātpauṣṭikādetaṃ vidhaṃ gopurottuṅgaṃ syāt

अथवा हर्म्यमानेन विष्वग्भूमानं वक्ष्यते क्रमतः षट्पञ्चहस्तमारभ्य वृद्ध्या द्वित्रिहस्तेन

athavā harmyamānena viṣvagbhūmānaṃ vakṣyate kramataḥ ṣaṭpañcahastamārabhya vṛddhyā dvitrihastena

सत्रिचतुर्नवत्यन्तं कन्यसादित्रयं त्रयं मानम् एतद्द्वादशभूम्यन्तं जन्मादिपूर्वेहकान्तं स्यात्

satricaturnavatyantaṃ kanyasāditrayaṃ trayaṃ mānam etaddvādaśabhūmyantaṃ janmādipūrvehakāntaṃ syāt

जन्मादिहस्तमेवोक्तं शान्तिकाद्यंशके भेदमुत्तुङ्गम् एकादिद्विभूम्यन्तं कल्पग्रामस्य हर्म्यके भवति

janmādihastamevoktaṃ śāntikādyaṃśake bhedamuttuṅgam ekādidvibhūmyantaṃ kalpagrāmasya harmyake bhavati

एकादित्रिभूम्यन्तं प्राहारकस्य चालयं प्रोक्तम् एकादिचतुस्तलान्तं पट्टभाक् चालयमिति कथितम्

ekāditribhūmyantaṃ prāhārakasya cālayaṃ proktam ekādicatustalāntaṃ paṭṭabhāk cālayamiti kathitam

त्रितलाद्यष्टतलान्तं नरेन्द्र स्य चालयं प्रोक्तम् त्रितलादिनवतलान्तं महाराजस्य भवनमुदितम्

tritalādyaṣṭatalāntaṃ narendra sya cālayaṃ proktam tritalādinavatalāntaṃ mahārājasya bhavanamuditam

पञ्चतलाद्यर्कान्तं चक्रवर्तिहर्म्यं स्यात् एकादित्रितलान्तं युवराजस्य चालयं प्रोक्तम्

pañcatalādyarkāntaṃ cakravartiharmyaṃ syāt ekāditritalāntaṃ yuvarājasya cālayaṃ proktam

सामन्तप्रमुखानां चैकादित्रितलपर्यन्तं स्यात् क्षुद्र भूपस्य सर्वेषामेकादित्रितलभूमिपर्यन्तम्

sāmantapramukhānāṃ caikāditritalaparyantaṃ syāt kṣudra bhūpasya sarveṣāmekāditritalabhūmiparyantam

स्थपतिस्थापकानां तु गभस्तिकादिकं तु यूषकानां च द्विजातिशराणां तु एकद्वित्रितलपर्यन्तम्

sthapatisthāpakānāṃ tu gabhastikādikaṃ tu yūṣakānāṃ ca dvijātiśarāṇāṃ tu ekadvitritalaparyantam

उग्रैवजयिनां चैव शालैकद्वित्रितलपर्यन्तम् गजाश्वादिशालानां तलमेकं कर्तव्यं प्रोक्तम्

ugraivajayināṃ caiva śālaikadvitritalaparyantam gajāśvādiśālānāṃ talamekaṃ kartavyaṃ proktam

देवानामपि सर्वेषां हर्म्यैकाद्यन्तं भूपतीनां चैव अन्यसर्वजातीनां नवतलं कुर्यात्तदालयं प्रोक्तम्

devānāmapi sarveṣāṃ harmyaikādyantaṃ bhūpatīnāṃ caiva anyasarvajātīnāṃ navatalaṃ kuryāttadālayaṃ proktam

क्षुद्रा लयमेवोक्तं क्षुद्रा त्क्षुद्र मानसंयुक्तम् क्षुद्र देवालयं सर्वं पूर्ववज्जानादिकमिदमुदितम्

kṣudrā layamevoktaṃ kṣudrā tkṣudra mānasaṃyuktam kṣudra devālayaṃ sarvaṃ pūrvavajjānādikamidamuditam

मण्डपं नवतलं कुर्याद्भवनमन्यरङ्गं वाधिमण्डपाकारम् एतत्तु भूमिलम्बं पुराणैः सर्वैस्तन्त्रवित् प्रोक्तम्

maṇḍapaṃ navatalaṃ kuryādbhavanamanyaraṅgaṃ vādhimaṇḍapākāram etattu bhūmilambaṃ purāṇaiḥ sarvaistantravit proktam

गर्भविन्यासविधानम्

देवानामालयादीनां द्विजातीनां च वक्ष्यते गृहग्रामादि सर्वेषां गर्भविन्यासमुच्यते

devānāmālayādīnāṃ dvijātīnāṃ ca vakṣyate gṛhagrāmādi sarveṣāṃ garbhavinyāsamucyate

नानाद्र व्यसुसंपूर्णं गर्भं सर्वशुभप्रदम् हीनद्र व्यमनैश्वर्यं गर्भं तदशुभप्रदम्

nānādra vyasusaṃpūrṇaṃ garbhaṃ sarvaśubhapradam hīnadra vyamanaiśvaryaṃ garbhaṃ tadaśubhapradam

गर्भन्यासं तु तस्मात्तु निक्षिपेत्सम्यगुक्तवत् गर्भावटस्थ निम्नं स्यादधिष्ठानसमोन्नतम्

garbhanyāsaṃ tu tasmāttu nikṣipetsamyaguktavat garbhāvaṭastha nimnaṃ syādadhiṣṭhānasamonnatam

इष्टकैरपि पाषाणैश्चतुरश्रं समं भवेत् जलं संपूर्य तन्मूले तस्यान्तं सर्वमृत् क्षिपेत्

iṣṭakairapi pāṣāṇaiścaturaśraṃ samaṃ bhavet jalaṃ saṃpūrya tanmūle tasyāntaṃ sarvamṛt kṣipet

नद्यद्रि मृत्तिका चैवं वल्मीकस्य तु मृत्तिका कर्कटावटमृद्भिश्च स्थलितलमिति स्थित

nadyadri mṛttikā caivaṃ valmīkasya tu mṛttikā karkaṭāvaṭamṛdbhiśca sthalitalamiti sthita

समुद्र तीरमृद्भिश्च वृक्षशृङ्गस्य मृत्तिका गोखुराग्रमृच्चैव चैव तु दशमृत्तिका

samudra tīramṛdbhiśca vṛkṣaśṛṅgasya mṛttikā gokhurāgramṛccaiva caiva tu daśamṛttikā

तदूर्ध्वे मध्यदेशे तु पीनकं तं विनिक्षिपेत् इन्द्रे चोत्पलकन्दंतु याम्ये कौमुदकन्दकम्

tadūrdhve madhyadeśe tu pīnakaṃ taṃ vinikṣipet indre cotpalakandaṃtu yāmye kaumudakandakam

पश्चिमे न्यस्य सौगन्धिं काकोली तु चोत्तरे तस्योपरि विन्यसेदष्टधान्यं यथाक्रमम्

paścime nyasya saugandhiṃ kākolī tu cottare tasyopari vinyasedaṣṭadhānyaṃ yathākramam

शालिमीशानके न्यस्य व्रीहिं प्राग्दिशि विन्यसेत् कोद्र वं चाग्निकोणे तु कङ्गुं याम्ये तु विन्यसेत्

śālimīśānake nyasya vrīhiṃ prāgdiśi vinyaset kodra vaṃ cāgnikoṇe tu kaṅguṃ yāmye tu vinyaset

मुद्गं नैरृत्यकोणे तु मा प्रत्यग्विनिक्षिपेत् कुलुत्थं वामकोणे तु तिलं विन्यस्य चोत्तरे

mudgaṃ nairṛtyakoṇe tu mā pratyagvinikṣipet kulutthaṃ vāmakoṇe tu tilaṃ vinyasya cottare

तस्य चोपरि निक्षिप्य मञ्जूषान्तं विनिर्मितम् तन्मानं चैकभूमादिद्वादशाद्यं तलानि वै

tasya copari nikṣipya mañjūṣāntaṃ vinirmitam tanmānaṃ caikabhūmādidvādaśādyaṃ talāni vai

हर्म्याणां तद्वशात्कुर्यात्तत्तदाकारवद्भवेत् त्रिचतुर्मात्रमारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात्

harmyāṇāṃ tadvaśātkuryāttattadākāravadbhavet tricaturmātramārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt

पञ्चषड्विंशमात्रान्तं द्वादशं विपुलं भवेत् तद्विस्तारसमं वापि तदष्टांशोनमेव च

pañcaṣaḍviṃśamātrāntaṃ dvādaśaṃ vipulaṃ bhavet tadvistārasamaṃ vāpi tadaṣṭāṃśonameva ca

पञ्चांशोनमेवं वा गर्भभाजनमुच्छ्रयम् एवं चतुर्विधं प्रोक्तं दण्डमानेन वक्ष्यते

pañcāṃśonamevaṃ vā garbhabhājanamucchrayam evaṃ caturvidhaṃ proktaṃ daṇḍamānena vakṣyate

हर्म्यपादस्य विष्कम्भसमं मञ्जूषविस्तृतिः तदष्टांशैकहीनं वा तत्त्रिपादं प्रकल्पयेत्

harmyapādasya viṣkambhasamaṃ mañjūṣavistṛtiḥ tadaṣṭāṃśaikahīnaṃ vā tattripādaṃ prakalpayet

तुङ्गं प्रागुक्तवत्कुर्याद्भित्तिरात्तिमिहोच्यते एकद्वित्रियमेवापि सर्वभित्तिविशलकम्

tuṅgaṃ prāguktavatkuryādbhittirāttimihocyate ekadvitriyamevāpi sarvabhittiviśalakam

तद्भित्तिभागमेकं वापि विधानं तदुच्छ्रयम् मञ्जूषोच्छ्रं चतुर्भागं तत्तदेकासनं भवेत्

tadbhittibhāgamekaṃ vāpi vidhānaṃ taducchrayam mañjūṣocchraṃ caturbhāgaṃ tattadekāsanaṃ bhavet

तद्द्वयं चाङ्घ्रितुङ्गं तु स्यादेकांशं प्रस्तरान्वितम् त्रिवर्गमण्डपाकारमद्भिःस्वान्तं प्रविष्टके

taddvayaṃ cāṅghrituṅgaṃ tu syādekāṃśaṃ prastarānvitam trivargamaṇḍapākāramadbhiḥsvāntaṃ praviṣṭake

पञ्चविंशतिकोष्ठं वा नवकोष्ठैकमेव च एकांशं कोष्ठभित्त्युच्छ्रं घनं प्रागुक्तवन्नयेत्

pañcaviṃśatikoṣṭhaṃ vā navakoṣṭhaikameva ca ekāṃśaṃ koṣṭhabhittyucchraṃ ghanaṃ prāguktavannayet

उपपीठपदे देवान् कोष्ठं चोक्तक्रमं न्यसेत् पूर्वान्हं च तदा ज्ञात्वा कारयेदधिवासनम्

upapīṭhapade devān koṣṭhaṃ coktakramaṃ nyaset pūrvānhaṃ ca tadā jñātvā kārayedadhivāsanam

गन्धाक्षतैश्च पुष्पैश्च धूपदीपेन चार्चयेत् सकलीकरणं कुर्यात् पुण्याहं वाचयेत्ततः

gandhākṣataiśca puṣpaiśca dhūpadīpena cārcayet sakalīkaraṇaṃ kuryāt puṇyāhaṃ vācayettataḥ

स्थिरवास्तुं ततो गच्छेत्प्रस्तरे तु पदैः सह मन्त्रः हे वास्तो त्विह गर्भस्य वृद्धिं कुरु नमाम्यहम्

sthiravāstuṃ tato gacchetprastare tu padaiḥ saha mantraḥ he vāsto tviha garbhasya vṛddhiṃ kuru namāmyaham

ब्रह्मादिदेवतानां च ओङ्कारादिनमोऽन्तकम् तत्तत्स्वनाममन्त्रेण अर्चयेद्वास्तुदेवताः

brahmādidevatānāṃ ca oṅkārādinamo'ntakam tattatsvanāmamantreṇa arcayedvāstudevatāḥ

क्षालयेत्पञ्चगव्यैस्तु गर्भमञ्जूषिकां बुधः सूत्रैरावेष्टनं कुर्यात्तस्य चोपरि विन्यसेत्

kṣālayetpañcagavyaistu garbhamañjūṣikāṃ budhaḥ sūtrairāveṣṭanaṃ kuryāttasya copari vinyaset

तदेव गन्धजलैः पूर्णकुम्भं विनिक्षिपेत् परितस्तु चतुर्विंशत्कलशान् जलपूरितान्

tadeva gandhajalaiḥ pūrṇakumbhaṃ vinikṣipet paritastu caturviṃśatkalaśān jalapūritān

निक्षिप्य सूत्रैरावेष्ट्य वस्त्रं पल्लवकूर्चकैः अलङ्कृत्य स्थपति वरवेषोत्तरीयवान्

nikṣipya sūtrairāveṣṭya vastraṃ pallavakūrcakaiḥ alaṅkṛtya sthapati varaveṣottarīyavān

गन्धपुष्पैः समभ्यर्च्य भुवनाधिपतिं जपेत् तस्य दक्षिणपार्श्वे चाक्षतैः स्थण्डिलं न्यसेत्

gandhapuṣpaiḥ samabhyarcya bhuvanādhipatiṃ japet tasya dakṣiṇapārśve cākṣataiḥ sthaṇḍilaṃ nyaset

ब्रह्मादिदेवतानां च सामान्यं हि बलिं क्षिपेत् तत्प्राचि देशे सौम्ये तु जुहुयाद्वास्तुहोमकम्

brahmādidevatānāṃ ca sāmānyaṃ hi baliṃ kṣipet tatprāci deśe saumye tu juhuyādvāstuhomakam

प्रत्येकं पञ्चविंशैस्तत्समिदाज्यं तिलं चरुम् ब्रह्मार्यविवस्वांश्च मित्रभूधरदेवताः

pratyekaṃ pañcaviṃśaistatsamidājyaṃ tilaṃ carum brahmāryavivasvāṃśca mitrabhūdharadevatāḥ

एतेभ्यो नामविस्तारमादिमन्त्रं समुच्चरेत् सह मङ्गलघोषणैः

etebhyo nāmavistāramādimantraṃ samuccaret saha maṅgalaghoṣaṇaiḥ

पश्चात्तु स्यण्डिलं कुर्याच्छस्तशालिभिरक्षतैः आदव न्यस्य मण्डूकमथवा परमासनम्

paścāttu syaṇḍilaṃ kuryācchastaśālibhirakṣataiḥ ādava nyasya maṇḍūkamathavā paramāsanam

दर्भं प्रस्त्रणं कृत्वा दर्भैरास्तीर्य चोपरि सकलाख्यं पदं कृत्वा जलपुष्पकेण बुधः

darbhaṃ prastraṇaṃ kṛtvā darbhairāstīrya copari sakalākhyaṃ padaṃ kṛtvā jalapuṣpakeṇa budhaḥ

व्याहृत्यन्तो यदा वह्नि होमस्थानं विसर्जयेत् शालिभिस्तिलकं कृत्वा पश्चाद्ग्रामस्य चोत्तरे

vyāhṛtyanto yadā vahni homasthānaṃ visarjayet śālibhistilakaṃ kṛtvā paścādgrāmasya cottare

पीत्वा शुद्धं पयोऽब्धेस्तु शयेत्ततच्छिल्पतन्त्रवित् सूत्रग्राही तक्षकश्च वर्धकी द्र व्यसंयुतम्

pītvā śuddhaṃ payo'bdhestu śayettatacchilpatantravit sūtragrāhī takṣakaśca vardhakī dra vyasaṃyutam

तत्रस्थं स्थपतिं श्रेष्ठं सेवां कुर्यात्तु जाग्रतः स्वाध्यायं मन्त्रघोषैश्च ब्राह्मणैश्च युतस्ततः

tatrasthaṃ sthapatiṃ śreṣṭhaṃ sevāṃ kuryāttu jāgrataḥ svādhyāyaṃ mantraghoṣaiśca brāhmaṇaiśca yutastataḥ

पश्चात्स्नात्वा तु वाचम्य विश्वत प्रविशयेत् सकलीकरणं कृत्वा स्थपतिर्वरवेषवान्

paścātsnātvā tu vācamya viśvata praviśayet sakalīkaraṇaṃ kṛtvā sthapatirvaraveṣavān

सुमुहूर्ते सुलग्ने च तद्द्रव्यभाजनात्ततः निक्षिपय चोक्तवत्पश्चात्सर्वमङ्गलघोषणैः

sumuhūrte sulagne ca taddravyabhājanāttataḥ nikṣipaya coktavatpaścātsarvamaṅgalaghoṣaṇaiḥ

स्वस्तिं वृषभं चैव लक्ष्मीं दर्पणमेव च स्वर्णेन स्वस्तिकं कुर्याद्वृषभं चायसेन तु

svastiṃ vṛṣabhaṃ caiva lakṣmīṃ darpaṇameva ca svarṇena svastikaṃ kuryādvṛṣabhaṃ cāyasena tu

लक्ष्मीं ताम्रेण कुर्यात्तु दर्पणं रजतेन तु स्वस्तिकं चेन्द्र कोष्ठे तु चतुः विन्यस्य क्रमात्

lakṣmīṃ tāmreṇa kuryāttu darpaṇaṃ rajatena tu svastikaṃ cendra koṣṭhe tu catuḥ vinyasya kramāt

जयन्ते कोष्ठके चैव जातिहिङ्गुल्य निक्षिपेत् हरितालं भृशे वासे वितथे च मनःशिला

jayante koṣṭhake caiva jātihiṅgulya nikṣipet haritālaṃ bhṛśe vāse vitathe ca manaḥśilā

विन्यसेद्भृङ्गराजस्य कोष्ठके माक्षिं निक्षिपेत् सुग्रीवस्य तु कोष्ठे तु राजावन्तं तु निक्षिपेत्

vinyasedbhṛṅgarājasya koṣṭhake mākṣiṃ nikṣipet sugrīvasya tu koṣṭhe tu rājāvantaṃ tu nikṣipet

शोषे गैरिकं न्यस्य मुख्यके चास्य निक्षिपेत् अदिते गन्धकं न्यस्य मधुरागं तु मध्यमे

śoṣe gairikaṃ nyasya mukhyake cāsya nikṣipet adite gandhakaṃ nyasya madhurāgaṃ tu madhyame

ततश्चाप्य प्रवालं तु साविन्द्रे पुष्परागकम् विवस्वते च वैसूर्यं वज्रमिन्द्र स्य कोष्ठके

tataścāpya pravālaṃ tu sāvindre puṣparāgakam vivasvate ca vaisūryaṃ vajramindra sya koṣṭhake

मित्रकस्येन्द्र नीलं स्यात्तथा रुद्र स्य कोष्ठके महानीलं विनिक्षिप्य मरतकं तु भूधरे

mitrakasyendra nīlaṃ syāttathā rudra sya koṣṭhake mahānīlaṃ vinikṣipya maratakaṃ tu bhūdhare

मुक्ता पवत्स्यवासेषु विन्यसेत्तु यथाक्रमम् विष्णुकान्ताग्निकोष्ठे तु त्रिशूलं चेन्द्र कोष्ठके

muktā pavatsyavāseṣu vinyasettu yathākramam viṣṇukāntāgnikoṣṭhe tu triśūlaṃ cendra koṣṭhake

श्रीदेव्याग्निकोष्ठे तु श्रयन्ते निहकोष्ठके दूर्वां नैरृत्यकोष्ठे तु भृङ्गीं वारुणकोष्ठके

śrīdevyāgnikoṣṭhe tu śrayante nihakoṣṭhake dūrvāṃ nairṛtyakoṣṭhe tu bhṛṅgīṃ vāruṇakoṣṭhake

अपामार्गं च वायव्ये चैकपत्राम्बुजोत्तरे विन्यसेच्चोषधिं चाष्टौ मृणालमेवं क्रमात्ततः

apāmārgaṃ ca vāyavye caikapatrāmbujottare vinyaseccoṣadhiṃ cāṣṭau mṛṇālamevaṃ kramāttataḥ

जयन्ते चन्दनं क्षिप्य चान्तरिक्षेऽगुरुं तथा विथते क्षिप्य कर्पूरं मृगे शैलं विनिक्षिपेत्

jayante candanaṃ kṣipya cāntarikṣe'guruṃ tathā vithate kṣipya karpūraṃ mṛge śailaṃ vinikṣipet

सुग्रीवे च लवङ्गं स्याद्रो गे लयायतं क्षिपेत् मुख्ये जातिफलं क्षिप्य उदिते कोलकं न्यसेत्

sugrīve ca lavaṅgaṃ syādro ge layāyataṃ kṣipet mukhye jātiphalaṃ kṣipya udite kolakaṃ nyaset

कपालं च त्रिशूलं च खट्वांङ्गं खण्डमेव च वृषभं चैव साम्बं च हर्णं शार्ङ्गमेव च

kapālaṃ ca triśūlaṃ ca khaṭvāṃṅgaṃ khaṇḍameva ca vṛṣabhaṃ caiva sāmbaṃ ca harṇaṃ śārṅgameva ca

एवं चाष्टविधं रूपं सौवर्णेन प्रकल्पयेत् इन्द्रा दिकोष्ठेषु कपालादि न्यसेत्क्रमात्

evaṃ cāṣṭavidhaṃ rūpaṃ sauvarṇena prakalpayet indrā dikoṣṭheṣu kapālādi nyasetkramāt

गर्भभाजनमाच्छाद्य विधानेन तु निष्फलम् तद्भाजनं च ताम्रे परवेष गुरोः सह

garbhabhājanamācchādya vidhānena tu niṣphalam tadbhājanaṃ ca tāmre paraveṣa guroḥ saha

वास्तुप्रदक्षिणं कुर्यात्स्थापयेत्स्थपतिर्बुधः घटादि कलशं चैव तज्जलेनाभिषेचयेत्

vāstupradakṣiṇaṃ kuryātsthāpayetsthapatirbudhaḥ ghaṭādi kalaśaṃ caiva tajjalenābhiṣecayet

स्वाध्यायवेदघोषैश्च सर्वमङ्गलघोषणैः भाजनान्तं समान्तश्च आशैलादि विवस्वतः

svādhyāyavedaghoṣaiśca sarvamaṅgalaghoṣaṇaiḥ bhājanāntaṃ samāntaśca āśailādi vivasvataḥ

ध्यात्वानन्तस्य मूर्त्तिं धरातलं तु सागरम् पर्वताष्टमहानागैरष्टदिक्पालकैः क्रमात्

dhyātvānantasya mūrttiṃ dharātalaṃ tu sāgaram parvatāṣṭamahānāgairaṣṭadikpālakaiḥ kramāt

तत्तत्स्वनाममन्त्रेण पूजयेच्च विशेषतः सृष्टिं विश्वकर्माणं ध्यानं कृत्वा तु वार्चयेत्

tattatsvanāmamantreṇa pūjayecca viśeṣataḥ sṛṣṭiṃ viśvakarmāṇaṃ dhyānaṃ kṛtvā tu vārcayet

सृष्टिस्थितिलयाधारं भुवनाधिपतिं मनाक् गन्धपुष्पादिधूपैश्च नैवेद्यादिभिरर्चयेत्

sṛṣṭisthitilayādhāraṃ bhuvanādhipatiṃ manāk gandhapuṣpādidhūpaiśca naivedyādibhirarcayet

सारदारु शिला वापि चेन्द्र नीलं प्रकल्पयेत् त्रिचतुष्पञ्चमात्रं वा स्वस्तिकं तद्द्विधायतम्

sāradāru śilā vāpi cendra nīlaṃ prakalpayet tricatuṣpañcamātraṃ vā svastikaṃ taddvidhāyatam

चतुरश्रं तु तन्मूले वृतं वाथ तदग्रकम्

caturaśraṃ tu tanmūle vṛtaṃ vātha tadagrakam

एवं द्वित्र्! यङ्गुलं वापि लोहजैः प्रतिमोदयम् चतुर्भुजं त्रिनेत्रं च जटामकुटभूषितम्

evaṃ dvitr! yaṅgulaṃ vāpi lohajaiḥ pratimodayam caturbhujaṃ trinetraṃ ca jaṭāmakuṭabhūṣitam

वरदाभयसंयुक्तं कृष्णापरशुधारिणम् स्थानकं चासनं वापि एतत्तु प्रतिमं भवेत्

varadābhayasaṃyuktaṃ kṛṣṇāparaśudhāriṇam sthānakaṃ cāsanaṃ vāpi etattu pratimaṃ bhavet

कीलतारसममध्यर्धं द्विगुणं वा गलका भवेत् चतुरश्रं समं कृत्वा सारदारुजलाश्मना

kīlatārasamamadhyardhaṃ dviguṇaṃ vā galakā bhavet caturaśraṃ samaṃ kṛtvā sāradārujalāśmanā

फलका भाजनोर्ध्वे तु तदूर्ध्वे चेन्द्र कीलकम् ततः प्रतिमसंयुक्तं स्थापयेत्स्थपतिर्बुधः

phalakā bhājanordhve tu tadūrdhve cendra kīlakam tataḥ pratimasaṃyuktaṃ sthāpayetsthapatirbudhaḥ

परितस्त्विष्टकाभिः सहस्रैराउषधः सह दृढीकृत्यमथ ज्ञात्वा पुष्पवस्त्रैश्च शोभितम्

paritastviṣṭakābhiḥ sahasrairāuṣadhaḥ saha dṛḍhīkṛtyamatha jñātvā puṣpavastraiśca śobhitam

हर्म्यादिद्वारसर्वेषां पादमूले वा दक्षिणे तत्पादमूले देशे वा तथोपानप्रदेशके

harmyādidvārasarveṣāṃ pādamūle vā dakṣiṇe tatpādamūle deśe vā tathopānapradeśake

कुमुदाग्रे गले वापि विस्तरे प्रकरैः बुधः कुड्यस्तम्भे गृहस्तम्भे हर्म्यगर्भं विनिक्षिपेत्

kumudāgre gale vāpi vistare prakaraiḥ budhaḥ kuḍyastambhe gṛhastambhe harmyagarbhaṃ vinikṣipet

तान्यत्सेधं तथाभाति भवेत्सर्वविपत्करम् एवं रुद्रा लये गर्भमन्यगर्भमिहोच्यते

tānyatsedhaṃ tathābhāti bhavetsarvavipatkaram evaṃ rudrā laye garbhamanyagarbhamihocyate

विष्णुधिष्ण्यस्य गर्भान्तं रुद्र चिह्नं विवर्जयेत् प्रागुक्तं द्र व्यसंयुक्तं विष्णुचिह्नानि योजयेत्

viṣṇudhiṣṇyasya garbhāntaṃ rudra cihnaṃ vivarjayet prāguktaṃ dra vyasaṃyuktaṃ viṣṇucihnāni yojayet

मध्ये चक्रं तु भौमेन भाजनान्तं विनिक्षिपेत् रौप्येण शङ्खं ताम्रेण चापं चैव तु वामके

madhye cakraṃ tu bhaumena bhājanāntaṃ vinikṣipet raupyeṇa śaṅkhaṃ tāmreṇa cāpaṃ caiva tu vāmake

लतासीसेन खङ्गं च वायव्येन तु दक्षिणे प्राङ्मुखे तार्क्ष्यरूपं च हेमजेन प्रकारयेत्

latāsīsena khaṅgaṃ ca vāyavyena tu dakṣiṇe prāṅmukhe tārkṣyarūpaṃ ca hemajena prakārayet

एवं च विष्णुगर्भं स्याद्ब्रह्मगर्भमिहोच्यते ब्रह्मगर्भम् यत्र वस्तूनि वास्तूनि ब्रह्मस्थाने विशेषतः

evaṃ ca viṣṇugarbhaṃ syādbrahmagarbhamihocyate brahmagarbham yatra vastūni vāstūni brahmasthāne viśeṣataḥ

ब्रह्मगर्भं क्षिपेत्काले तस्य चिह्नं च योजयेत् ओङ्करं निर्मितम् हेमं मध्यकोष्ठे तु विन्यसेत्

brahmagarbhaṃ kṣipetkāle tasya cihnaṃ ca yojayet oṅkaraṃ nirmitam hemaṃ madhyakoṣṭhe tu vinyaset

हेमजं यज्ञसूत्रं स्यादोङ्कारस्योपरि न्यसेत् स्वस्तिकादीनि वर्णेन चतुर्दिक्षु विनिक्षिपेत्

hemajaṃ yajñasūtraṃ syādoṅkārasyopari nyaset svastikādīni varṇena caturdikṣu vinikṣipet

मण्डलं वा ततो निर्मितं ताम्रमेव च अक्षमालां च ताम्रेण कृष्णवर्णं च वामके

maṇḍalaṃ vā tato nirmitaṃ tāmrameva ca akṣamālāṃ ca tāmreṇa kṛṣṇavarṇaṃ ca vāmake

ब्रह्मगर्भमिति प्रोक्तं प्रतिमं तत्स्वरूपकम् अन्य देवदेवीनां सर्वेषामालयादिभिः

brahmagarbhamiti proktaṃ pratimaṃ tatsvarūpakam anya devadevīnāṃ sarveṣāmālayādibhiḥ

तत्तच्चिन्हानि रूपं च स्वर्णलोहेन निर्भितः पूर्वद्र व्येण संयुक्तं गर्भमेवं विनिक्षिपेत्

tattaccinhāni rūpaṃ ca svarṇalohena nirbhitaḥ pūrvadra vyeṇa saṃyuktaṃ garbhamevaṃ vinikṣipet

नरगर्भम् देवगर्भमिति प्रोक्तं नरगर्भमिहोच्यते द्विजातीनां च वर्णानां गृहगर्भं यथाक्रमम्

naragarbham devagarbhamiti proktaṃ naragarbhamihocyate dvijātīnāṃ ca varṇānāṃ gṛhagarbhaṃ yathākramam

पूर्वद्र व्यं तु सर्वेषु तत्तच्चिन्हं च संयुतम् चक्रं च कण्डलं दण्डं यज्ञसूत्रं च हेमकम्

pūrvadra vyaṃ tu sarveṣu tattaccinhaṃ ca saṃyutam cakraṃ ca kaṇḍalaṃ daṇḍaṃ yajñasūtraṃ ca hemakam

ओङ्कार निर्मितं हेमं तच्चतुर्दिशि मध्यमे एवं ब्राह्मणगर्भं स्याद्भूपतीनां च वक्ष्यते

oṅkāra nirmitaṃ hemaṃ taccaturdiśi madhyame evaṃ brāhmaṇagarbhaṃ syādbhūpatīnāṃ ca vakṣyate

खजं खङ्गं च छत्रं च चामरं च चतुष्टयम् हेमनिर्मितसर्वं च चतुर्दिक्षु विनिक्षिपेत्

khajaṃ khaṅgaṃ ca chatraṃ ca cāmaraṃ ca catuṣṭayam hemanirmitasarvaṃ ca caturdikṣu vinikṣipet

तुलां हेमेन निर्माय मध्यकोष्ठे तु विन्यसेत् एवं तु वैश्यगर्भं स्यादनुक्तं शास्त्रमार्गवत्

tulāṃ hemena nirmāya madhyakoṣṭhe tu vinyaset evaṃ tu vaiśyagarbhaṃ syādanuktaṃ śāstramārgavat

लाङ्गलं च युगं स्वर्णेन मध्यमं न्यसेत् ब्रह्मरूपं द्विजातीनां भूपानां चेन्द्र रूपकम्

lāṅgalaṃ ca yugaṃ svarṇena madhyamaṃ nyaset brahmarūpaṃ dvijātīnāṃ bhūpānāṃ cendra rūpakam

विशां वैश्रवणं रूपं शूद्रा णां नररूपकम् एवं तु प्रतिमं प्रोक्तमेतद्गर्भोपरि न्यसेत्

viśāṃ vaiśravaṇaṃ rūpaṃ śūdrā ṇāṃ nararūpakam evaṃ tu pratimaṃ proktametadgarbhopari nyaset

गृहगर्भमिति प्रोक्तं ग्रामगर्भमिहोच्यते ग्रामगर्भम् ग्रामादीनां नगरादीनां पुरपत्तनखर्वटे

gṛhagarbhamiti proktaṃ grāmagarbhamihocyate grāmagarbham grāmādīnāṃ nagarādīnāṃ purapattanakharvaṭe

कोष्ठकोलादि सर्वेषां गर्भस्थानमिहोच्यते स्थिरवास्तुकुक्षिदेशे चरवास्तु तथापि च

koṣṭhakolādi sarveṣāṃ garbhasthānamihocyate sthiravāstukukṣideśe caravāstu tathāpi ca

ग्रामद्वारस्य योगे वा गर्भश्वभ्रं प्रकल्पयेत् पुरुषाञ्जलिमात्रे तु श्वभ्रव्यासं तु निम्नकम्

grāmadvārasya yoge vā garbhaśvabhraṃ prakalpayet puruṣāñjalimātre tu śvabhravyāsaṃ tu nimnakam

मृत्कन्दजलधान्यादीन् पूर्वोक्तानि च विन्यसेत् पञ्चाङ्गुलमारभ्य द्विद्व्यङ्गुल विवर्धनात्

mṛtkandajaladhānyādīn pūrvoktāni ca vinyaset pañcāṅgulamārabhya dvidvyaṅgula vivardhanāt

सैकार्काङ्गुलान्तं च भाजने पञ्चधा तति पञ्चविंशतिकोष्ठे वा नवकोष्ठमथापि वा

saikārkāṅgulāntaṃ ca bhājane pañcadhā tati pañcaviṃśatikoṣṭhe vā navakoṣṭhamathāpi vā

शेषं तु पूर्ववत्कुर्याद्द्रव्यादीनां तु पूर्ववत् इन्द्रे राजतदन्ती वाग्नौ मेषं च वायसा

śeṣaṃ tu pūrvavatkuryāddravyādīnāṃ tu pūrvavat indre rājatadantī vāgnau meṣaṃ ca vāyasā

मृत्पुरुषामहिषं याम्ये नर वैकत नैरृते पश्चिमे राजतं ग्राह्यं वायव्ये मृगं चायसम्

mṛtpuruṣāmahiṣaṃ yāmye nara vaikata nairṛte paścime rājataṃ grāhyaṃ vāyavye mṛgaṃ cāyasam

इतस्ततस्तु सौम्ये तु राजता वृषभेशके एवं प्रक्षिप्य वेश्मस्य पूर्वोक्तैर्द्र व्यकैः सह

itastatastu saumye tu rājatā vṛṣabheśake evaṃ prakṣipya veśmasya pūrvoktairdra vyakaiḥ saha

ग्रामगर्भमिति प्रोक्तं जलगर्भमिहोच्यते जलगर्भम् वापीकूपतटाकेषु मध्ये गर्भं नराञ्जलिम्

grāmagarbhamiti proktaṃ jalagarbhamihocyate jalagarbham vāpīkūpataṭākeṣu madhye garbhaṃ narāñjalim

मण्डूकं पाञ्चजन्यं च मत्स्यं कूर्मं च राजतम् इन्द्रा दिषु चतुर्दिक्षु विन्यसेत्तु यथाक्रमम्

maṇḍūkaṃ pāñcajanyaṃ ca matsyaṃ kūrmaṃ ca rājatam indrā diṣu caturdikṣu vinyasettu yathākramam

मध्ये सुवर्णकुलीरं शेषं प्रगुक्तवन्नयेत् एकद्वादशभूम्यन्तं चेष्टके द्वादशान्ततः

madhye suvarṇakulīraṃ śeṣaṃ praguktavannayet ekadvādaśabhūmyantaṃ ceṣṭake dvādaśāntataḥ

हर्म्यं निर्माणतो वक्ष्ये प्रथमेष्टकलक्षणम् सप्ताङ्गुल्यं समारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात्

harmyaṃ nirmāṇato vakṣye prathameṣṭakalakṣaṇam saptāṅgulyaṃ samārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt

एकोनविंशदङ्गुल्यं त्रिंशदङ्गुलान्तकम् विस्तारात्पादमाधिक्यमर्धपादोनमाधिकम्

ekonaviṃśadaṅgulyaṃ triṃśadaṅgulāntakam vistārātpādamādhikyamardhapādonamādhikam

तत्समं चाधिकं वापि चेष्टकायाममिष्यते विस्तारार्धं घनं कुर्यातमं तु चतुरष्टकम्

tatsamaṃ cādhikaṃ vāpi ceṣṭakāyāmamiṣyate vistārārdhaṃ ghanaṃ kuryātamaṃ tu caturaṣṭakam

शैलजं शिला चैव चेष्टके पेष्टकां तथा स्त्रीपुन्नपुंसकं ज्ञात्वा शिला वा चेष्टकैस्तथा

śailajaṃ śilā caiva ceṣṭake peṣṭakāṃ tathā strīpunnapuṃsakaṃ jñātvā śilā vā ceṣṭakaistathā

गर्भेण सहितं स्थाप्य पूर्वके तु प्रदेशके अथवा पाञ्चन्त पूर्वे तु हितकाले विनिक्षिपेत्

garbheṇa sahitaṃ sthāpya pūrvake tu pradeśake athavā pāñcanta pūrve tu hitakāle vinikṣipet

100

ईशाने वाथ नैरृत्ये वायव्ये वाथे दक्षिणे एवं सर्वेषु हर्म्याणां शिवसद्मैः विशेषतः

īśāne vātha nairṛtye vāyavye vāthe dakṣiṇe evaṃ sarveṣu harmyāṇāṃ śivasadmaiḥ viśeṣataḥ

101

पूर्वोक्तस्थानदेशे वा मध्ये वा प्रथमेष्टके जन्मान्तं वाथवा प्रान्तं कुमुदान्तं वा गलान्तकम्

pūrvoktasthānadeśe vā madhye vā prathameṣṭake janmāntaṃ vāthavā prāntaṃ kumudāntaṃ vā galāntakam

102

पट्टिकान्तं क्षिपेच्चापि विन्यसेत्प्रथमेष्टकम् पूर्ववच्चौषधिरक्तं निक्षिपेदिष्टकैः सह

paṭṭikāntaṃ kṣipeccāpi vinyasetprathameṣṭakam pūrvavaccauṣadhiraktaṃ nikṣipediṣṭakaiḥ saha

103

इष्टश्चाविधि वासादौ स्थापयेत्प्रथमेष्टकम् प्रागिष्टके सकारं तु दक्षिणे तु षकारकम्

iṣṭaścāvidhi vāsādau sthāpayetprathameṣṭakam prāgiṣṭake sakāraṃ tu dakṣiṇe tu ṣakārakam

104

पश्चिमे तु सकारं स्याच्च्योत्तरे तु वकारकम् मध्ये तु प्रणवं प्रोक्तं विन्यसेच्चाक्षरं क्रमात्

paścime tu sakāraṃ syāccyottare tu vakārakam madhye tu praṇavaṃ proktaṃ vinyaseccākṣaraṃ kramāt

105

प्रागिष्टकं दक्षिणं दीर्घं दक्षिणे पश्चिमायतम् पश्चिमं चोत्तरायामं चोतरं चेन्द्र कायतम्

prāgiṣṭakaṃ dakṣiṇaṃ dīrghaṃ dakṣiṇe paścimāyatam paścimaṃ cottarāyāmaṃ cotaraṃ cendra kāyatam

106

मध्ये चौषधिरक्तानि विन्यसेच्चोक्तवद्बुधः स्थपतिः स्थापकश्चोभौ कुर्यात् कर्ममिदं क्रमात्

madhye cauṣadhiraktāni vinyaseccoktavadbudhaḥ sthapatiḥ sthāpakaścobhau kuryāt karmamidaṃ kramāt

107

शिलेष्टकास्त्रिलिङ्गा ज्ञात्वा संग्राह्य शिल्पिराट् पुरुषं देवविमानस्य स्थापयेत्पुरुषेष्टकम्

śileṣṭakāstriliṅgā jñātvā saṃgrāhya śilpirāṭ puruṣaṃ devavimānasya sthāpayetpuruṣeṣṭakam

108

गर्भन्यासं च रात्रौ च दिवाकालेष्टका भवेत् गृहगर्भमन्तर्मुखं स्याद्ग्रामगर्भं बहिर्मुखम्

garbhanyāsaṃ ca rātrau ca divākāleṣṭakā bhavet gṛhagarbhamantarmukhaṃ syādgrāmagarbhaṃ bahirmukham

109

गर्भन्यासविधिं सम्यक् प्रोक्तं तत्प्रथमेष्टकम् अनुक्तं कर्म यद्यस्तु स्वगृहे त्वासमोक्तवत्

garbhanyāsavidhiṃ samyak proktaṃ tatprathameṣṭakam anuktaṃ karma yadyastu svagṛhe tvāsamoktavat

उपपीठविधानम्

उपपीठविधिं वक्ष्ये शास्त्रे संक्षिप्यतेऽधुना अधिष्ठानोन्नते देशे चोपपीठं हि संश्रितम्

upapīṭhavidhiṃ vakṣye śāstre saṃkṣipyate'dhunā adhiṣṭhānonnate deśe copapīṭhaṃ hi saṃśritam

एते तत्त्वमधिष्ठानं तुङ्गं तच्चतुरंशकतम् विभजेत्त्वादिमांशेन एकैकांशं विवर्धनात्

ete tattvamadhiṣṭhānaṃ tuṅgaṃ taccaturaṃśakatam vibhajettvādimāṃśena ekaikāṃśaṃ vivardhanāt

तदष्टांशावसानं स्याज्जन्मादिपट्टिकान्तिकम् एवं हि चोपपीथोच्चं नवभिर्भेदमीरितम्

tadaṣṭāṃśāvasānaṃ syājjanmādipaṭṭikāntikam evaṃ hi copapīthoccaṃ navabhirbhedamīritam

अथवा द्वादशान्तं वा मध्यभूम्यन्तिकम् क्रमात् अथवा क्षुद्र हर्म्ये तु चतुर्भागांशमुन्नतम्

athavā dvādaśāntaṃ vā madhyabhūmyantikam kramāt athavā kṣudra harmye tu caturbhāgāṃśamunnatam

द्विभागं वा त्रिभागं वा चतुर्भागमथापि वा पञ्चादशोदयं वापि रिन्तिकादिशरोन्नतम्

dvibhāgaṃ vā tribhāgaṃ vā caturbhāgamathāpi vā pañcādaśodayaṃ vāpi rintikādiśaronnatam

अथवा मध्यहर्म्ये तु द्विभागं वा त्रिभागिकम् चतुर्भागं पञ्चभागं षड्भागावसानकम्

athavā madhyaharmye tu dvibhāgaṃ vā tribhāgikam caturbhāgaṃ pañcabhāgaṃ ṣaḍbhāgāvasānakam

शान्तिकं सर्वभूम्यन्तं पञ्चधोत्तुङ्गमीरितम् अथवा मुख्यहर्म्ये तु त्रयं वा चतुरंशकम्

śāntikaṃ sarvabhūmyantaṃ pañcadhottuṅgamīritam athavā mukhyaharmye tu trayaṃ vā caturaṃśakam

पञ्चांशं वा षडंशं वा सप्तांशं वावसानकम् एवं पञ्चविधं प्रोक्तं शान्तिकादिशरोन्नतम्

pañcāṃśaṃ vā ṣaḍaṃśaṃ vā saptāṃśaṃ vāvasānakam evaṃ pañcavidhaṃ proktaṃ śāntikādiśaronnatam

क्षुद्रो त्सेधं वापि पादाधिकमेव च पादोनद्विगुणं वापि द्विगुणं चा विशेषतः

kṣudro tsedhaṃ vāpi pādādhikameva ca pādonadviguṇaṃ vāpi dviguṇaṃ cā viśeṣataḥ

मूलहर्म्यस्य पदं तु वप्रजन्म तु बाह्यतः उपपीठनिर्गमं स्याद्भागमानेन वक्ष्यते

mūlaharmyasya padaṃ tu vaprajanma tu bāhyataḥ upapīṭhanirgamaṃ syādbhāgamānena vakṣyate

सप्ताष्टनवभागं वा दशमेकादशस् तथा द्वादशैकार्कभागं वा चतुर्दशांशकमेव वा

saptāṣṭanavabhāgaṃ vā daśamekādaśas tathā dvādaśaikārkabhāgaṃ vā caturdaśāṃśakameva vā

पञ्चादशांशकं वापि विभजेत्तु विशेषतः तत्तद्भागैकभागं वा द्विभागं वा त्रिभागिकम्

pañcādaśāṃśakaṃ vāpi vibhajettu viśeṣataḥ tattadbhāgaikabhāgaṃ vā dvibhāgaṃ vā tribhāgikam

चतुर्भागं पञ्चभागं वा षट्सप्ताष्टकमेव च पूर्ववन्निर्गमं प्रोक्तं यन्मानोरम्य मानतः

caturbhāgaṃ pañcabhāgaṃ vā ṣaṭsaptāṣṭakameva ca pūrvavannirgamaṃ proktaṃ yanmānoramya mānataḥ

अथवा हस्तमानेन निर्गमं तत्प्रवक्ष्यते एकहस्तं समारभ्य चतुर्थांशेन वर्धनात्

athavā hastamānena nirgamaṃ tatpravakṣyate ekahastaṃ samārabhya caturthāṃśena vardhanāt

तत्त्रिहस्तावसानं स्यान्निर्गमं नवधा भवेत् अथवा दण्डमानेन चोपपीठस्य निर्गमम्

tattrihastāvasānaṃ syānnirgamaṃ navadhā bhavet athavā daṇḍamānena copapīṭhasya nirgamam

दण्डं सार्धं द्विदण्डं वा सार्धद्विदण्डमेव च त्रिदण्डं चार्धमाधिक्यं चतुर्दण्डमथापि वा

daṇḍaṃ sārdhaṃ dvidaṇḍaṃ vā sārdhadvidaṇḍameva ca tridaṇḍaṃ cārdhamādhikyaṃ caturdaṇḍamathāpi vā

पञ्चषट्सप्तदण्डं वा दण्डाष्टनवदण्डकम् निर्गमं चोपपीठं स्यात्पादबाह्यावसानकम्

pañcaṣaṭsaptadaṇḍaṃ vā daṇḍāṣṭanavadaṇḍakam nirgamaṃ copapīṭhaṃ syātpādabāhyāvasānakam

एतत्तु निर्गमं प्रोक्तं गण्यमानमिहोच्यते उत्सेधे तु चतुर्विंशत्पञ्चांशोपानमीरितम्

etattu nirgamaṃ proktaṃ gaṇyamānamihocyate utsedhe tu caturviṃśatpañcāṃśopānamīritam

एकेन कम्पमित्युक्तं ग्रीवोच्चं द्वादशान्तकम् कम्पमेकं तु वेदांशं वाजनं कम्पमंशकम्

ekena kampamityuktaṃ grīvoccaṃ dvādaśāntakam kampamekaṃ tu vedāṃśaṃ vājanaṃ kampamaṃśakam

वेदिभद्र मिति प्रोक्तमथवा द्वादशांशकम् जन्म द्वयांशमंशकं पद्मं कम्पमर्धेन कारयेत्

vedibhadra miti proktamathavā dvādaśāṃśakam janma dvayāṃśamaṃśakaṃ padmaṃ kampamardhena kārayet

पञ्चांशं कण्ठमर्धेन क्षेपणं पद्ममंशकम् तदर्धं पट्टिकोत्सेधं कम्पमर्धेन कारयेत्

pañcāṃśaṃ kaṇṭhamardhena kṣepaṇaṃ padmamaṃśakam tadardhaṃ paṭṭikotsedhaṃ kampamardhena kārayet

अथवा भागमानेन सार्धांशं पादुकोदयम् तदूर्ध्वे तत्समाब्जं कम्पमर्धेन कारयेत्

athavā bhāgamānena sārdhāṃśaṃ pādukodayam tadūrdhve tatsamābjaṃ kampamardhena kārayet

सार्धपञ्चांशकं ग्रावं क्षेपणं चार्धभागिकम् तदूर्ध्वे पद्ममंशेन वाजनं चैकभागिकम्

sārdhapañcāṃśakaṃ grāvaṃ kṣepaṇaṃ cārdhabhāgikam tadūrdhve padmamaṃśena vājanaṃ caikabhāgikam

तदूर्ध्वे सार्धकम्पं स्याद्योजयेत्तु विचक्षणः तदेवांशेन युग्मेन सोपानाम्बुजमेव वा

tadūrdhve sārdhakampaṃ syādyojayettu vicakṣaṇaḥ tadevāṃśena yugmena sopānāmbujameva vā

कम्पमर्धं तथा कर्णं तदूर्ध्वेऽशेन पट्टिका पञ्चांश कन्धरं प्रोक्तं कम्पमर्धेन कारयेत्

kampamardhaṃ tathā karṇaṃ tadūrdhve'śena paṭṭikā pañcāṃśa kandharaṃ proktaṃ kampamardhena kārayet

द्व्यंशं तद्वाजनोत्तुङ्गं कम्पमर्धेन कारयेत् सर्वहर्म्येषु योग्यं स्याद्वेदिभद्रं चतुर्विधम्

dvyaṃśaṃ tadvājanottuṅgaṃ kampamardhena kārayet sarvaharmyeṣu yogyaṃ syādvedibhadraṃ caturvidham

प्रतिभद्रं चतुर्विधम् विंशत्यंशं षडाधिक्यं चोपपीठोदयं भवेत् तदंशेन त्र्! यंशकं च जन्म कम्पं शिवांशकम्

pratibhadraṃ caturvidham viṃśatyaṃśaṃ ṣaḍādhikyaṃ copapīṭhodayaṃ bhavet tadaṃśena tr! yaṃśakaṃ ca janma kampaṃ śivāṃśakam

तदूर्ध्वे चाक्षमब्जं स्यात्कम्पमेकेन कारयेत् ग्रीवमेकादशांशं स्यात्तदूर्ध्वे कम्पमंशकम्

tadūrdhve cākṣamabjaṃ syātkampamekena kārayet grīvamekādaśāṃśaṃ syāttadūrdhve kampamaṃśakam

तद्द्वयं चाम्बुजं चोर्ध्वे कपोतोच्चं गुणांशकम् तदूर्ध्वेऽन्तरितं चांशं तत्समं प्रतिवाजनम्

taddvayaṃ cāmbujaṃ cordhve kapotoccaṃ guṇāṃśakam tadūrdhve'ntaritaṃ cāṃśaṃ tatsamaṃ prativājanam

केचिच्चोपपीठोच्चं स्याद्द्वात्रिंशतिकं भवेत् जन्मोच्च द्व्यंशकं चैव क्षेपणं चार्धभागिकम्

keciccopapīṭhoccaṃ syāddvātriṃśatikaṃ bhavet janmocca dvyaṃśakaṃ caiva kṣepaṇaṃ cārdhabhāgikam

सार्धद्व्यंशेन पद्मं स्यात्क्षुद्रा ब्जं चार्धकं भवेत् तत्समं चोर्ध्वकम्पं स्याद्द्व्यशं चोपरि कन्धरम्

sārdhadvyaṃśena padmaṃ syātkṣudrā bjaṃ cārdhakaṃ bhavet tatsamaṃ cordhvakampaṃ syāddvyaśaṃ copari kandharam

कम्पमर्धं तथाब्जं स्याद्द्व्यंशं चोपरि पट्टिका तदूर्ध्वे सार्ध पद्मा कम्प कन्धरं दशांशकम्

kampamardhaṃ tathābjaṃ syāddvyaṃśaṃ copari paṭṭikā tadūrdhve sārdha padmā kampa kandharaṃ daśāṃśakam

अर्धांशं कम्पमर्धेन चाधोपद्मं च कारयेत् तदूर्ध्वे कम्पमर्धांशमंशं चोपरि कन्धरम्

ardhāṃśaṃ kampamardhena cādhopadmaṃ ca kārayet tadūrdhve kampamardhāṃśamaṃśaṃ copari kandharam

उत्तरं चांशकं चोर्ध्वे क्षेपणार्धार्धकाम्बुजम् कपोतोच्चं त्रियंशं स्यादालिङ्गं चार्धमागिकम्

uttaraṃ cāṃśakaṃ cordhve kṣepaṇārdhārdhakāmbujam kapotoccaṃ triyaṃśaṃ syādāliṅgaṃ cārdhamāgikam

एकं चान्तरितं चोर्ध्वे सार्धांशं प्रतिवाजनम् अथवा चोपपीठोच्चं तदेकांशाधिकं तथा

ekaṃ cāntaritaṃ cordhve sārdhāṃśaṃ prativājanam athavā copapīṭhoccaṃ tadekāṃśādhikaṃ tathā

सार्धदृग्जन्ममुत्सेधं कम्पमर्धं तदूर्ध्वके पद्मतुङ्गं तु वन्यंशं कम्पमर्धेन कारयेत्

sārdhadṛgjanmamutsedhaṃ kampamardhaṃ tadūrdhvake padmatuṅgaṃ tu vanyaṃśaṃ kampamardhena kārayet

तत्समं कन्धरं प्रोक्तं कम्पमर्धं तथाम्बुजम् तदूर्ध्वे च द्विभागेन वज्रकुम्भं प्रकारयेत्

tatsamaṃ kandharaṃ proktaṃ kampamardhaṃ tathāmbujam tadūrdhve ca dvibhāgena vajrakumbhaṃ prakārayet

दलमध्यार्धकं पञ्चद्विसप्तांशं गलोदयम् उत्तरं चार्धकम्पं स्यात्तदूर्ध्वे च सरोरुहम्

dalamadhyārdhakaṃ pañcadvisaptāṃśaṃ galodayam uttaraṃ cārdhakampaṃ syāttadūrdhve ca saroruham

कपोतोच्च त्रियांशं चालिङ्गं चार्धकं भवेत् अंशेनान्तरितं चोर्ध्वे सार्धांशं प्रतिवाजनम्

kapotocca triyāṃśaṃ cāliṅgaṃ cārdhakaṃ bhavet aṃśenāntaritaṃ cordhve sārdhāṃśaṃ prativājanam

तदंशेनांशमाधिक्यं जन्म सार्धद्वयांशकम् तदूर्ध्वे कम्पमर्धेन पद्मोत्सेधं गुणांशकम्

tadaṃśenāṃśamādhikyaṃ janma sārdhadvayāṃśakam tadūrdhve kampamardhena padmotsedhaṃ guṇāṃśakam

कम्पमर्धं तथा कर्णं कम्पमर्धं तथाम्बुजम् द्विभागं रत्नपट्टं स्याद्दलार्धं क्षेपणार्धकम्

kampamardhaṃ tathā karṇaṃ kampamardhaṃ tathāmbujam dvibhāgaṃ ratnapaṭṭaṃ syāddalārdhaṃ kṣepaṇārdhakam

कर्णमंशं तदूर्ध्वेऽर्धं क्षेपणं चैकमम्बुजम् तदूर्ध्वे क्षेपणं सार्धं कर्णमेकादशांशकम्

karṇamaṃśaṃ tadūrdhve'rdhaṃ kṣepaṇaṃ caikamambujam tadūrdhve kṣepaṇaṃ sārdhaṃ karṇamekādaśāṃśakam

अंशोत्तरार्धं कम्पार्धमम्बुजैः क्षमूर्ध्वके कपोतं सार्धमालिङ्गं सार्धांशान्तरितं तथा

aṃśottarārdhaṃ kampārdhamambujaiḥ kṣamūrdhvake kapotaṃ sārdhamāliṅgaṃ sārdhāṃśāntaritaṃ tathā

एकभागं प्रतिं चैव सार्धांशं चोर्ध्ववाजनम् प्रतिभद्र मिति प्रोक्तं पादतस्तु चतुर्विधम्

ekabhāgaṃ pratiṃ caiva sārdhāṃśaṃ cordhvavājanam pratibhadra miti proktaṃ pādatastu caturvidham

देवभूसुरभूपानां हर्म्याणामासनान्वितम् मञ्चभद्रं चतुर्विधम् तुङ्गे त्रिंशतिभागेन जन्मतुङ्गं गुणांशकम्

devabhūsurabhūpānāṃ harmyāṇāmāsanānvitam mañcabhadraṃ caturvidham tuṅge triṃśatibhāgena janmatuṅgaṃ guṇāṃśakam

अर्धेन कम्पमूर्ध्वे तु गुणांशेन महाम्बुजम् अर्धेन कम्प कण्ठं दृक् चार्धं कम्पं तथाम्बुजम्

ardhena kampamūrdhve tu guṇāṃśena mahāmbujam ardhena kampa kaṇṭhaṃ dṛk cārdhaṃ kampaṃ tathāmbujam

कपोतं सार्ध युग्मांशं प्रतिवाजन संमितम् तदूर्ध्वे कम्पमष्टांशमुत्तरं चैकभागिकम्

kapotaṃ sārdha yugmāṃśaṃ prativājana saṃmitam tadūrdhve kampamaṣṭāṃśamuttaraṃ caikabhāgikam

तदूर्ध्वे च क्षेपणं स्यात्सार्धं पद्मं गोपानकस्त्रिभिः शेषमालिङ्गान्तरितं प्रतिवाजन संयुतम्

tadūrdhve ca kṣepaṇaṃ syātsārdhaṃ padmaṃ gopānakastribhiḥ śeṣamāliṅgāntaritaṃ prativājana saṃyutam

तदेव भागांशमाधिक्यं त्रियं चोपानमीरितम् अर्धेनोपरि कम्पं स्यात्सार्धत्र्! यंशं सरोरुहम्

tadeva bhāgāṃśamādhikyaṃ triyaṃ copānamīritam ardhenopari kampaṃ syātsārdhatr! yaṃśaṃ saroruham

क्षेपणं सार्धमर्धांशं कम्प कर्णं तथाम्बुजम् सार्धद्वयं तु गोपानं त्रिंशं तत्प्रतिवाजनम्

kṣepaṇaṃ sārdhamardhāṃśaṃ kampa karṇaṃ tathāmbujam sārdhadvayaṃ tu gopānaṃ triṃśaṃ tatprativājanam

तदूर्ध्वे गलमष्टांशमुत्तरं चैकभागिकम् कम्पमर्धं तथाब्जं स्यात्कपोतोच्चं त्रियंशकम्

tadūrdhve galamaṣṭāṃśamuttaraṃ caikabhāgikam kampamardhaṃ tathābjaṃ syātkapotoccaṃ triyaṃśakam

अर्धमर्धांशकं चैवमध्यर्धं यथाक्रमम् आलिङ्गान्तरितं चैव प्रतिवाजन संमितम्

ardhamardhāṃśakaṃ caivamadhyardhaṃ yathākramam āliṅgāntaritaṃ caiva prativājana saṃmitam

सद्वात्रिंशतिक तुङ्गं द्व्यंशेनोपानमीरितम् कम्पमर्धेन तस्योर्ध्वे सार्धद्व्यंशं महाम्बुजम्

sadvātriṃśatika tuṅgaṃ dvyaṃśenopānamīritam kampamardhena tasyordhve sārdhadvyaṃśaṃ mahāmbujam

क्षुद्रा ब्जं सार्धं कम्पार्धं द्व्यंशेनान्तरितोपरि कम्पमर्धं तथा पद्मं पट्टिकोच्चं तथांशकम्

kṣudrā bjaṃ sārdhaṃ kampārdhaṃ dvyaṃśenāntaritopari kampamardhaṃ tathā padmaṃ paṭṭikoccaṃ tathāṃśakam

पञ्चमर्धं तथा कम्पं पञ्चभागेन तद्गलम् एकंशं चोत्तरं चोर्ध्वे कम्पमर्धं तथाम्बुजम्

pañcamardhaṃ tathā kampaṃ pañcabhāgena tadgalam ekaṃśaṃ cottaraṃ cordhve kampamardhaṃ tathāmbujam

कपोताध्यर्धभागं स्यात्तत्समं प्रतिवाजनम् तदूर्ध्वेऽन्तरितं कर्णं च त्रियंशं चोत्तरांशकम्

kapotādhyardhabhāgaṃ syāttatsamaṃ prativājanam tadūrdhve'ntaritaṃ karṇaṃ ca triyaṃśaṃ cottarāṃśakam

कम्पमर्धं तथा पद्मं कपोतोच्चं गुणांशकम् शेषमालिङ्गान्तरितं गलमंशेनोत्तरम्

kampamardhaṃ tathā padmaṃ kapotoccaṃ guṇāṃśakam śeṣamāliṅgāntaritaṃ galamaṃśenottaram

चतुस्त्रिंशतिकं भागं कृत्वा तत्तुङ्गमानतः जन्मतुङ्ग गुणांश स्यात्कम्पमर्धेन कारयेत्

catustriṃśatikaṃ bhāgaṃ kṛtvā tattuṅgamānataḥ janmatuṅga guṇāṃśa syātkampamardhena kārayet

सार्धवह्न्यंशमब्जं च क्षुद्र पद्मं तदूर्ध्वके कम्पमर्धं तु सप्तांशं गलमंशेन चान्तरम्

sārdhavahnyaṃśamabjaṃ ca kṣudra padmaṃ tadūrdhvake kampamardhaṃ tu saptāṃśaṃ galamaṃśena cāntaram

अर्धेन कम्पमर्धेन पद्मं सार्धद्वियांशुकम् कपोतं सार्ध चन्द्रा शं!मालिङ्गादिप्रतिष्ठितम्

ardhena kampamardhena padmaṃ sārdhadviyāṃśukam kapotaṃ sārdha candrā śaṃ!māliṅgādipratiṣṭhitam

षडंशं चान्तरे कर्णे चोत्तरांशं तदूर्ध्वके अर्धेनार्धेन कम्पाब्जं गोपानोच्चं गुणांशकम्

ṣaḍaṃśaṃ cāntare karṇe cottarāṃśaṃ tadūrdhvake ardhenārdhena kampābjaṃ gopānoccaṃ guṇāṃśakam

तदूर्ध्वे द्व्यंशकेनैवालिङ्गादिवाजनम् मञ्चभद्र मिदं नाम्ना चतुर्भेदमितीरितम्

tadūrdhve dvyaṃśakenaivāliṅgādivājanam mañcabhadra midaṃ nāmnā caturbhedamitīritam

निर्गमम् उमापतिविष्णुहर्म्याणां चक्रवर्तिस्तथालये यत्तदेवमुक्तानि तन्त्रविद्भिः पुरातनैः

nirgamam umāpativiṣṇuharmyāṇāṃ cakravartistathālaye yattadevamuktāni tantravidbhiḥ purātanaiḥ

तत्तद्देवादिसर्वेषां निर्गमानि यथोच्यते तत्तदङ्गानि सर्वेषामुपानादि यथाक्रमम्

tattaddevādisarveṣāṃ nirgamāni yathocyate tattadaṅgāni sarveṣāmupānādi yathākramam

तत्समं निर्गमं वापि तत्पादाधिकमेव च तदर्धाधिकभागं वा तत्रि भागाधिकं ततः

tatsamaṃ nirgamaṃ vāpi tatpādādhikameva ca tadardhādhikabhāgaṃ vā tatri bhāgādhikaṃ tataḥ

तत्समाधिकमेवं वा पादादोपाननिर्गमम् अथवा पादविष्कम्भं दण्डमानेन मानयेत्

tatsamādhikamevaṃ vā pādādopānanirgamam athavā pādaviṣkambhaṃ daṇḍamānena mānayet

एकदण्डसमं वापि तत्पादाधिकमेव च तदर्धधिकमेवं वा तत्त्रिपादाधिकं तु वा

ekadaṇḍasamaṃ vāpi tatpādādhikameva ca tadardhadhikamevaṃ vā tattripādādhikaṃ tu vā

द्विदण्डं वा त्रिदण्डं वा जन्मनिर्गममीरितम् अथवा हस्तमानेन पादहस्तं समारभेत्

dvidaṇḍaṃ vā tridaṇḍaṃ vā janmanirgamamīritam athavā hastamānena pādahastaṃ samārabhet

तत्समं वर्धयेत्तस्मात्सार्धहस्तावसानकम् जन्मनिर्गममेवोक्तं पद्मनिर्गममिष्यते

tatsamaṃ vardhayettasmātsārdhahastāvasānakam janmanirgamamevoktaṃ padmanirgamamiṣyate

तुङ्गं तत्सममेवं वा पादाधिक्यार्धाधिकम् पादोनद्विगुणं वापि पद्ममेवं तु निर्गमम्

tuṅgaṃ tatsamamevaṃ vā pādādhikyārdhādhikam pādonadviguṇaṃ vāpi padmamevaṃ tu nirgamam

अथवा हस्तमनेन पूर्ववद्विधि वक्ष्यते उपमानस्य मानेन युक्त्या पद्मं तु निर्गमम्

athavā hastamanena pūrvavadvidhi vakṣyate upamānasya mānena yuktyā padmaṃ tu nirgamam

क्षुद्र पद्मानि कम्पानि तत्समं वाथ निर्गमम् पट्टिकादीनि सर्वाणि तत्समं निर्गमं भवेत्

kṣudra padmāni kampāni tatsamaṃ vātha nirgamam paṭṭikādīni sarvāṇi tatsamaṃ nirgamaṃ bhavet

भागपादादिसर्वेषामुद्ग्रीवास्तुवशान्न्यसेत् पादानामपि सर्वेषां पत्रजात्यैरलङ्कृतम्

bhāgapādādisarveṣāmudgrīvāstuvaśānnyaset pādānāmapi sarveṣāṃ patrajātyairalaṅkṛtam

अन्तरे नाटकैर्युक्तं पद्मानां तु दलैर्युतम् चतुरश्राकृतिं चैव प्रथमादीन् कम्पवाजनैः

antare nāṭakairyuktaṃ padmānāṃ tu dalairyutam caturaśrākṛtiṃ caiva prathamādīn kampavājanaiḥ

अथवा रक्तपुष्पैश्च पत्राद्यैरलङ्कृतम् अन्यैर्युक्तं स्वलङ्कृत्य प्रतिवाजनदेशके

athavā raktapuṣpaiśca patrādyairalaṅkṛtam anyairyuktaṃ svalaṅkṛtya prativājanadeśake

प्रतिवाजनं तेषां कृतेः कर्करीकृतम् अन्येन वान्तरं चैव व्यालसिंहादिरूपकैः

prativājanaṃ teṣāṃ kṛteḥ karkarīkṛtam anyena vāntaraṃ caiva vyālasiṃhādirūpakaiḥ

खङ्गेव श्रोणिसंयुक्तं वृत्ताश्रं पुष्पकैर्युतम् अन्यानुक्तं च सर्वेषां युक्त्या तत्रैव योजयेत्

khaṅgeva śroṇisaṃyuktaṃ vṛttāśraṃ puṣpakairyutam anyānuktaṃ ca sarveṣāṃ yuktyā tatraiva yojayet

अधिष्ठानविधानम्

अधिष्ठानविधिं वक्ष्ये शास्त्रे संक्षिप्यतेऽधुना त्रिंशदङ्गुलमारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात्

adhiṣṭhānavidhiṃ vakṣye śāstre saṃkṣipyate'dhunā triṃśadaṅgulamārabhya ṣaṭṣaḍaṅgulavardhanāt

चतुर्हस्तावसानं स्यात्कुट्टिमद्वादशोन्नतम् एकद्वादशभूम्यन्तं हर्म्याणां तु क्रमान्न्यसेत्

caturhastāvasānaṃ syātkuṭṭimadvādaśonnatam ekadvādaśabhūmyantaṃ harmyāṇāṃ tu kramānnyaset

विप्राणां तु चतुर्हस्तं भूपतीनां त्रिहस्तकम् सार्धद्विहस्तमुत्सेधं युवराजस्य हर्म्यके

viprāṇāṃ tu caturhastaṃ bhūpatīnāṃ trihastakam sārdhadvihastamutsedhaṃ yuvarājasya harmyake

द्विहस्तं तु विशां प्रोक्तमेकहस्तं तु शूद्र के हर्म्यतुङ्गवशात्प्रोक्तं तस्य मासुरकोन्नतम्

dvihastaṃ tu viśāṃ proktamekahastaṃ tu śūdra ke harmyatuṅgavaśātproktaṃ tasya māsurakonnatam

जन्मादिवाजनान्तं स्यात्कुट्टिमोदयमीरितम् तदुत्सेधं चतुर्विंशत्कृत्वाष्टांशं तु वप्रकम्

janmādivājanāntaṃ syātkuṭṭimodayamīritam tadutsedhaṃ caturviṃśatkṛtvāṣṭāṃśaṃ tu vaprakam

कुमुदोत्सेध सप्तांशं कम्पमेकेन कारयेत् कर्णतुङ्ग त्रियशं स्यात्तदूर्ध्वे कम्प शिवांशकम्

kumudotsedha saptāṃśaṃ kampamekena kārayet karṇatuṅga triyaśaṃ syāttadūrdhve kampa śivāṃśakam

पट्टिकोच्चं गुणांशं स्यात्कम्पमंशेन योजयेत् एकोनत्रिंशदंशं तु तुङ्गं कृत्वा विशेषतः

paṭṭikoccaṃ guṇāṃśaṃ syātkampamaṃśena yojayet ekonatriṃśadaṃśaṃ tu tuṅgaṃ kṛtvā viśeṣataḥ

द्विभागं जन्मतुङ्गं स्यात्पद्मोच्चं तत्समं भवेत् कम्पमेकेन कर्तव्यं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत्

dvibhāgaṃ janmatuṅgaṃ syātpadmoccaṃ tatsamaṃ bhavet kampamekena kartavyaṃ śeṣaṃ prāguktavannayet

अथवा त्रिनवांशोच्चं जन्म चैकेन कारयेत् शेषं पूर्ववदुद्दिष्टं कुर्यात्तुङ्गे विशेषतः

athavā trinavāṃśoccaṃ janma caikena kārayet śeṣaṃ pūrvavaduddiṣṭaṃ kuryāttuṅge viśeṣataḥ

अष्टाविंशकं कृत्वा जन्म द्व्यंशेन कारयेत् तदूर्ध्वे कम्पमेकांशं वप्रस्योपरिकांशकम्

aṣṭāviṃśakaṃ kṛtvā janma dvyaṃśena kārayet tadūrdhve kampamekāṃśaṃ vaprasyoparikāṃśakam

युक्त कन्धरं प्रोक्तं शेषं पूर्वोक्तवद्विदुः एतच्चतुर्विधं प्रोक्त पादबन्धमसूरकम्

yukta kandharaṃ proktaṃ śeṣaṃ pūrvoktavadviduḥ etaccaturvidhaṃ prokta pādabandhamasūrakam

उरगबन्धं चतुर्विधम् अधिष्ठानस्य तुङ्गं तु साष्टांशदशांशकं कृते सप्तांशं वप्रतुङ्गं तु कुमुदोच्चं रसांशकम्

uragabandhaṃ caturvidham adhiṣṭhānasya tuṅgaṃ tu sāṣṭāṃśadaśāṃśakaṃ kṛte saptāṃśaṃ vapratuṅgaṃ tu kumudoccaṃ rasāṃśakam

कम्पमेकेन कर्तव्यं कन्धरं तत्समं भवेत् पट्टं च पट्टिकैर्द्व्यंशं कम्पमेकेन कारयेत्

kampamekena kartavyaṃ kandharaṃ tatsamaṃ bhavet paṭṭaṃ ca paṭṭikairdvyaṃśaṃ kampamekena kārayet

अथवा द्व्यंशमाधिक्यं तुङ्गं कृत्वा विशेषतः वाजनं चैकभागं स्यात्तस्याधा कन्धर द्वयम्

athavā dvyaṃśamādhikyaṃ tuṅgaṃ kṛtvā viśeṣataḥ vājanaṃ caikabhāgaṃ syāttasyādhā kandhara dvayam

तस्याधो वाजनं चांशं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् तदेव द्व्यंशमाधिक्यं कुम्भस्योर्ध्वे विशेषतः

tasyādho vājanaṃ cāṃśaṃ śeṣaṃ prāguktavannayet tadeva dvyaṃśamādhikyaṃ kumbhasyordhve viśeṣataḥ

कम्पमेकं तथा कर्णं कम्पं तस्योर्ध्वमंशकम् द्व्यंशं गोपानकं चोर्ध्वे शेषं तत्प्रतिवाजनम्

kampamekaṃ tathā karṇaṃ kampaṃ tasyordhvamaṃśakam dvyaṃśaṃ gopānakaṃ cordhve śeṣaṃ tatprativājanam

अथवा तच्चतुर्विंशद्भागं कृत्वा यथोच्छ्रयम् सप्ताशं वप्रतुङ्गं स्यात्कुमुदोच्चं षडंशकम्

athavā taccaturviṃśadbhāgaṃ kṛtvā yathocchrayam saptāśaṃ vapratuṅgaṃ syātkumudoccaṃ ṣaḍaṃśakam

तदूर्ध्वे कम्पमेकांशं कन्धरं तत्समं भवेत् तदूर्ध्वे वाजनं चांशं कन्धरोच्चं गुणांशकम्

tadūrdhve kampamekāṃśaṃ kandharaṃ tatsamaṃ bhavet tadūrdhve vājanaṃ cāṃśaṃ kandharoccaṃ guṇāṃśakam

तत्प्रदेशे विशेषोऽस्ति मकरादिविभूषितम् तदूर्ध्वे वाजनं चांशं कम्पनं चैकभागिकम्

tatpradeśe viśeṣo'sti makarādivibhūṣitam tadūrdhve vājanaṃ cāṃśaṃ kampanaṃ caikabhāgikam

तदूर्ध्वे कम्पमेकांशं शेषं तत्प्रतिवाजनम् एतच्चतुर्विधं ज्ञात्वोरगबन्धमिति स्मृतम्

tadūrdhve kampamekāṃśaṃ śeṣaṃ tatprativājanam etaccaturvidhaṃ jñātvoragabandhamiti smṛtam

सर्ववक्त्राकृतिं कुर्यात्तदूर्ध्वे तत्प्रतिद्वयम् एतच्चतुर्विधाकारं वृत्तं कुम्भं प्रकारयेत्

sarvavaktrākṛtiṃ kuryāttadūrdhve tatpratidvayam etaccaturvidhākāraṃ vṛttaṃ kumbhaṃ prakārayet

देवभूसुरभूपानां हर्म्याणां तत्प्रकल्पयेत् प्रतिक्रमं चतुर्विधम् एकविंशांशकं तुङ्गे क्षुद्रो पानं शिवांशकम्

devabhūsurabhūpānāṃ harmyāṇāṃ tatprakalpayet pratikramaṃ caturvidham ekaviṃśāṃśakaṃ tuṅge kṣudro pānaṃ śivāṃśakam

सार्धद्व्यंशं तु पद्मं स्यात्तदूर्ध्वे सार्ध कम्पकम् ऊर्ध्वे वप्रं तु सप्तांशं धाराकुम्भं रसांशकम्

sārdhadvyaṃśaṃ tu padmaṃ syāttadūrdhve sārdha kampakam ūrdhve vapraṃ tu saptāṃśaṃ dhārākumbhaṃ rasāṃśakam

आलिङ्गमंशकं चैव तत्समान्तरितं तथा एकैकपद्मकम्पं वा पट्टं वाथ द्वयांशकम्

āliṅgamaṃśakaṃ caiva tatsamāntaritaṃ tathā ekaikapadmakampaṃ vā paṭṭaṃ vātha dvayāṃśakam

गजैरश्वैश्च सिंहैश्च भूषितैः मकरादिभिः द्वाविंशांशकं कुम्भे कुमुदोर्ध्वे विशेषतः

gajairaśvaiśca siṃhaiśca bhūṣitaiḥ makarādibhiḥ dvāviṃśāṃśakaṃ kumbhe kumudordhve viśeṣataḥ

आलिङ्गमंशक चोर्ध्वे चैकांशं वाजनं भवेत् द्विभागं कन्धरं चैव पट्टिकं वाजनांशकम्

āliṅgamaṃśaka cordhve caikāṃśaṃ vājanaṃ bhavet dvibhāgaṃ kandharaṃ caiva paṭṭikaṃ vājanāṃśakam

तद्देशे पूर्ववद्रू पैः सर्वालङ्कारसंयुतम् शेषं तु पूर्ववत्कुर्यातदेकांशाधिकं तदा

taddeśe pūrvavadrū paiḥ sarvālaṅkārasaṃyutam śeṣaṃ tu pūrvavatkuryātadekāṃśādhikaṃ tadā

कुम्भान्तं पूर्ववच्चोर्ध्वे कम्पमेकेन कारयेत् कन्धरं चैकभागं स्यात्तदूर्ध्वे कम्पमंशकम्

kumbhāntaṃ pūrvavaccordhve kampamekena kārayet kandharaṃ caikabhāgaṃ syāttadūrdhve kampamaṃśakam

द्व्यंशेन कर्णमूर्ध्वे तु वाजनं चैकभागिकम् पूर्ववत्समलङ्कृत्य तत्तुङ्गैकांशमाधिकम्

dvyaṃśena karṇamūrdhve tu vājanaṃ caikabhāgikam pūrvavatsamalaṅkṛtya tattuṅgaikāṃśamādhikam

पूर्वोत्तरप्रदेशे तु कम्पनं सान्तरांशकम् द्व्यंशकं च त्रिपट्टं स्यात्तदूर्ध्वे चान्तरं भवेत्

pūrvottarapradeśe tu kampanaṃ sāntarāṃśakam dvyaṃśakaṃ ca tripaṭṭaṃ syāttadūrdhve cāntaraṃ bhavet

प्रतिमं चैवांशमंशं च वाजनं चैव कारयेत् पूर्ववत्समलङ्कृत्य शेषं प्रागुक्तवन्नयेत्

pratimaṃ caivāṃśamaṃśaṃ ca vājanaṃ caiva kārayet pūrvavatsamalaṅkṛtya śeṣaṃ prāguktavannayet

तैतिलानां च द्विजातीनामालयेषु न्यसेत्क्रमात् एतत् प्रतिक्रमं नाम्ना तं चतुर्विधमीरितम्

taitilānāṃ ca dvijātīnāmālayeṣu nyasetkramāt etat pratikramaṃ nāmnā taṃ caturvidhamīritam

कुमुदबन्धम् जन्मादिवाजनान्तं च सप्तविंशांशमुच्छ्रयेत् द्विभागं जन्मतुङ्गं स्यात्तत्समं चाम्बुजोदयम्

kumudabandham janmādivājanāntaṃ ca saptaviṃśāṃśamucchrayet dvibhāgaṃ janmatuṅgaṃ syāttatsamaṃ cāmbujodayam

अंशमेकेन कम्पं स्याद्वप्रतुङ्गं षडंशकम् अंश पद्मं च कर्णं च चांशु पद्मं तथांशकम्

aṃśamekena kampaṃ syādvapratuṅgaṃ ṣaḍaṃśakam aṃśa padmaṃ ca karṇaṃ ca cāṃśu padmaṃ tathāṃśakam

कुमुदोच्चं त्रियंशं स्यात्पद्मतुङ्गं शिवांशकम् अंशकं पद्मं कर्णान्तं कम्पमब्जांशकं

kumudoccaṃ triyaṃśaṃ syātpadmatuṅgaṃ śivāṃśakam aṃśakaṃ padmaṃ karṇāntaṃ kampamabjāṃśakaṃ

द्विंशं पट्टाब्जमंशं च कम्पमंशेन योजयेत् पूर्वोत्तुङ्गस्य मानेन पट्टिके तु विशेषतः

dviṃśaṃ paṭṭābjamaṃśaṃ ca kampamaṃśena yojayet pūrvottuṅgasya mānena paṭṭike tu viśeṣataḥ

द्विंशं गोपानसंयुक्तं चोर्ध्वे युक्त्या स्वलङ्कृतम् केचित्कुमुदकाङ्गे तु त्रिपट्टाश्रममेव वा

dviṃśaṃ gopānasaṃyuktaṃ cordhve yuktyā svalaṅkṛtam kecitkumudakāṅge tu tripaṭṭāśramameva vā

मध्ये पट्टैर्विशेषं तु पुष्परत्नैश्च शोभितम् कटकावृतमेवं वा शुद्धवृत्तमथापि वा

madhye paṭṭairviśeṣaṃ tu puṣparatnaiśca śobhitam kaṭakāvṛtamevaṃ vā śuddhavṛttamathāpi vā

त्रियश्रं कुमुदं वापि षडश्राकृतिरेव वा एवमष्टविधं कुर्यात्पद्मकेसरमीरितम्

triyaśraṃ kumudaṃ vāpi ṣaḍaśrākṛtireva vā evamaṣṭavidhaṃ kuryātpadmakesaramīritam

सर्वहर्म्येषु योग्यं स्यात्कारयेच्छिल्पिवित्तमः नवाधिकविंशाशं तत्तथाधिकतुङ्गके

sarvaharmyeṣu yogyaṃ syātkārayecchilpivittamaḥ navādhikaviṃśāśaṃ tattathādhikatuṅgake

जन्मतुङ्गं तद्द्विभागं वेदांशं वप्रतुङ्गकम् अर्धांशपद्मतुङ्गं तु कन्धरं तत्समं भवेत्

janmatuṅgaṃ taddvibhāgaṃ vedāṃśaṃ vapratuṅgakam ardhāṃśapadmatuṅgaṃ tu kandharaṃ tatsamaṃ bhavet

तत्समं चोर्ध्वपद्मं स्यादेकांशं कुमुदोदयम् पद्ममध्यर्धं तथा कम्पं कर्णतुङ्गं द्वयांशकम्

tatsamaṃ cordhvapadmaṃ syādekāṃśaṃ kumudodayam padmamadhyardhaṃ tathā kampaṃ karṇatuṅgaṃ dvayāṃśakam

कम्पमर्धं तथा पद्म पट्टिकोच्चं द्वयांशकम् तदूर्ध्वे पद्ममेकांशं चोर्ध्वकम्पं तु तत्समम्

kampamardhaṃ tathā padma paṭṭikoccaṃ dvayāṃśakam tadūrdhve padmamekāṃśaṃ cordhvakampaṃ tu tatsamam

अर्धार्धं वाथ जन्मोच्चं कम्पमूर्ध्वेऽर्धमेव वा शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यात्तत्तदेतद्विशेषतः

ardhārdhaṃ vātha janmoccaṃ kampamūrdhve'rdhameva vā śeṣaṃ prāguktavatkuryāttattadetadviśeṣataḥ

एकांशं जन्मतुङ्गं स्यादर्धांशं पद्ममेव च शेषं तु पूर्ववत्कुर्यात्किञ्चिदेवं विशेषतः

ekāṃśaṃ janmatuṅgaṃ syādardhāṃśaṃ padmameva ca śeṣaṃ tu pūrvavatkuryātkiñcidevaṃ viśeṣataḥ

पट्टिके तत्कपोतं वा शेषं युक्त्या प्रयोजयेत् एतच्चतुर्विधं प्रोक्तं पुष्पपुष्कलनामकम्

paṭṭike tatkapotaṃ vā śeṣaṃ yuktyā prayojayet etaccaturvidhaṃ proktaṃ puṣpapuṣkalanāmakam

क्षुद्र मध्ये तु मुख्ये तु प्रथमाद्यं तु भूमिकम् तेन हर्म्येषु योग्यं स्यात्कल्पयेच्छिल्पिवित्तमः

kṣudra madhye tu mukhye tu prathamādyaṃ tu bhūmikam tena harmyeṣu yogyaṃ syātkalpayecchilpivittamaḥ

जन्मादिवाजनान्तं स्याद्द्वात्रिंशद्विभाजिते द्विभागं जन्मतुङ्गं स्यादेकांशेकेन वाजनम्

janmādivājanāntaṃ syāddvātriṃśadvibhājite dvibhāgaṃ janmatuṅgaṃ syādekāṃśekena vājanam

सप्तांशेन महापद्मं कर्णमंशं तथाम्बुजम् ऊर्ध्वे कुम्भं तु वेदांशं पद्ममेकेन कारयेत्

saptāṃśena mahāpadmaṃ karṇamaṃśaṃ tathāmbujam ūrdhve kumbhaṃ tu vedāṃśaṃ padmamekena kārayet

तदूर्ध्वे कम्पमेकांशं त्र्! यंशकैर्गलमुन्नतम् कम्पमंशं गलं चांशं गोपानं चतुरंशकम्

tadūrdhve kampamekāṃśaṃ tr! yaṃśakairgalamunnatam kampamaṃśaṃ galaṃ cāṃśaṃ gopānaṃ caturaṃśakam

आलिङ्गमंशकं चोर्ध्वे अंशेनान्तरितं तथा प्रतिमुखं तद्विभागं स्यादूर्ध्वे वाजनमंशकम्

āliṅgamaṃśakaṃ cordhve aṃśenāntaritaṃ tathā pratimukhaṃ tadvibhāgaṃ syādūrdhve vājanamaṃśakam

अथैकांशेन समाधिक्यं महाशोपरि पद्मकम् जन्मस्योपरि पद्मं वा शिवांशेनांशमाधिकम्

athaikāṃśena samādhikyaṃ mahāśopari padmakam janmasyopari padmaṃ vā śivāṃśenāṃśamādhikam

एतन्महाम्बुजस्याधो कम्पमेकेन कारयेत् रसांशं तन्महाब्जं स्याच्छेषं प्रागुक्तवन्नयेत्

etanmahāmbujasyādho kampamekena kārayet rasāṃśaṃ tanmahābjaṃ syāccheṣaṃ prāguktavannayet

एतच्चतुर्विधं प्रोक्तं श्रीबन्धमिति नामकम् चक्रवर्तेश्च विष्णोश्च शिवस्यापि च योग्यकम्

etaccaturvidhaṃ proktaṃ śrībandhamiti nāmakam cakravarteśca viṣṇośca śivasyāpi ca yogyakam

श्रीबन्धं चतुर्विधम् षड्विंशद्भागमुत्तुङ्गे जन्ममेकांशमीरितम् वप्रोच्चं तु षडंशं स्यात्कुमुदोच्चं षडंशकम्

śrībandhaṃ caturvidham ṣaḍviṃśadbhāgamuttuṅge janmamekāṃśamīritam vaproccaṃ tu ṣaḍaṃśaṃ syātkumudoccaṃ ṣaḍaṃśakam

कर्णमेकेन बन्धांशं कर्ण कम्पं शिवांशकम् पद्ममंशं तदूर्ध्वे तु त्र्! यंशं गोपानकोदयम्

karṇamekena bandhāṃśaṃ karṇa kampaṃ śivāṃśakam padmamaṃśaṃ tadūrdhve tu tr! yaṃśaṃ gopānakodayam

आलिङ्गमंशकं चोर्ध्वे चांशमन्तरितं तथा प्रतिवक्रं तु युग्मांशं वाजनं चैकभागिकम्

āliṅgamaṃśakaṃ cordhve cāṃśamantaritaṃ tathā prativakraṃ tu yugmāṃśaṃ vājanaṃ caikabhāgikam

अथवा जन्म युग्मांशं तदेव प्रतिकांशकम् शेषं तु पूर्ववत्कुर्याज्जन्मोर्ध्वे क्षेपणांशकम्

athavā janma yugmāṃśaṃ tadeva pratikāṃśakam śeṣaṃ tu pūrvavatkuryājjanmordhve kṣepaṇāṃśakam

गोपानोपरि चाध्येनौ लिङ्गान्तरितांशकम् अंशं तत्प्रतिवक्रं स्यादर्धांशश्चार्ध वाजनम्

gopānopari cādhyenau liṅgāntaritāṃśakam aṃśaṃ tatprativakraṃ syādardhāṃśaścārdha vājanam

अथवा जन्म मेकांशं तत्समं चाब्जकं तथा तदूर्ध्वे कम्पमेकांशं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत्

athavā janma mekāṃśaṃ tatsamaṃ cābjakaṃ tathā tadūrdhve kampamekāṃśaṃ śeṣaṃ prāguktavannayet

एतच्चतुर्विधं प्रोक्तं मञ्चबन्धमुदीरितम् देवानां भूपतीनां च हर्म्याणां तत्प्रकल्पयेत्

etaccaturvidhaṃ proktaṃ mañcabandhamudīritam devānāṃ bhūpatīnāṃ ca harmyāṇāṃ tatprakalpayet

मञ्चबन्धं चतुर्विधम् जन्मादिवाजनान्तं च कृत्वा विंशत्षडाधिकम् जन्मतुङ्गं तु सार्धांशं युगलं पद्मतुङ्गकम्

mañcabandhaṃ caturvidham janmādivājanāntaṃ ca kṛtvā viṃśatṣaḍādhikam janmatuṅgaṃ tu sārdhāṃśaṃ yugalaṃ padmatuṅgakam

एवं कम्पं च वप्रोक्तं षडंशं कुम्भ युगांशकम् तस्योर्ध्वे कम्पमेकांशं कन्धरश्च द्विभागिकम्

evaṃ kampaṃ ca vaproktaṃ ṣaḍaṃśaṃ kumbha yugāṃśakam tasyordhve kampamekāṃśaṃ kandharaśca dvibhāgikam

एकांश कम्पकं चाद्यां पट्टं तत्क्षेपणांशकम् आलिङ्गं चार्धकं चोर्ध्वे कम्पमेकेन कारयेत्

ekāṃśa kampakaṃ cādyāṃ paṭṭaṃ tatkṣepaṇāṃśakam āliṅgaṃ cārdhakaṃ cordhve kampamekena kārayet

अध्यर्धांशं प्रतिं चैव सार्धांशं वाजनं भवेत् व्यालरूपादिसिंहैश्च मकराद्यैर्विभूषितम्

adhyardhāṃśaṃ pratiṃ caiva sārdhāṃśaṃ vājanaṃ bhavet vyālarūpādisiṃhaiśca makarādyairvibhūṣitam

द्विभगं जन्मतुङ्गं स्यात्तत्सममम्बुजं भवेत् एकांशं क्षेपणं चैव वप्रतुङ्गं रसांशकम्

dvibhagaṃ janmatuṅgaṃ syāttatsamamambujaṃ bhavet ekāṃśaṃ kṣepaṇaṃ caiva vapratuṅgaṃ rasāṃśakam

कुमुदोच्चं युगांशं स्यात्कम्पमेकेन कारयेत् कन्धरं च द्विभागं स्यात्कम्पमंशेन योजयेत्

kumudoccaṃ yugāṃśaṃ syātkampamekena kārayet kandharaṃ ca dvibhāgaṃ syātkampamaṃśena yojayet

पट्टिकोच्चं द्विभागं स्यात्कम्पमंशं तदूर्ध्वके कर्णमेकेन कर्तव्यं वाजनं चैकभागिकम्

paṭṭikoccaṃ dvibhāgaṃ syātkampamaṃśaṃ tadūrdhvake karṇamekena kartavyaṃ vājanaṃ caikabhāgikam

प्रतिमं चैकांशकं स्याद्वाजनं चैकभागिकम् त्रिपट्टं कुमुदं वापि प्रतिरेवं त्रिपट्टकम्

pratimaṃ caikāṃśakaṃ syādvājanaṃ caikabhāgikam tripaṭṭaṃ kumudaṃ vāpi pratirevaṃ tripaṭṭakam

शेषं तु पूर्ववत्कुर्यात्प्रत्यलङ्कार पूर्ववत् तदेव पट्टिकं चोर्ध्वे कन्धरं चैकभागिकम्

śeṣaṃ tu pūrvavatkuryātpratyalaṅkāra pūrvavat tadeva paṭṭikaṃ cordhve kandharaṃ caikabhāgikam

शेषं पूर्ववदुद्दिष्टं युक्त्यालङ्कार योजयेत् एवं चतुर्विधं प्रोक्तं श्रेणीबन्धमिति स्मृतम्

śeṣaṃ pūrvavaduddiṣṭaṃ yuktyālaṅkāra yojayet evaṃ caturvidhaṃ proktaṃ śreṇībandhamiti smṛtam

देवानामपि सर्वेषां हर्म्याणां कल्पयेद्बुधः श्रेणीबन्धं चतुर्विधम् अष्टादशांशकं तुङ्गे जन्ममर्धार्धभागिकम्

devānāmapi sarveṣāṃ harmyāṇāṃ kalpayedbudhaḥ śreṇībandhaṃ caturvidham aṣṭādaśāṃśakaṃ tuṅge janmamardhārdhabhāgikam

अर्धांशं क्षुद्र कम्पं तु भूतांशं तन्महाम्बुजम् एकांशं कन्धरं चांशं चाब्जं कुम्भं गुणांशकम्

ardhāṃśaṃ kṣudra kampaṃ tu bhūtāṃśaṃ tanmahāmbujam ekāṃśaṃ kandharaṃ cāṃśaṃ cābjaṃ kumbhaṃ guṇāṃśakam

तदूर्ध्वे पद्ममंशं स्यादालिङ्गांशं तदूर्ध्वके एकांशं वाजनं चोर्ध्वे प्रतिं द्व्यंशमंशं वाजनम्

tadūrdhve padmamaṃśaṃ syādāliṅgāṃśaṃ tadūrdhvake ekāṃśaṃ vājanaṃ cordhve pratiṃ dvyaṃśamaṃśaṃ vājanam

द्वाविंशांशकं कृत्वा पक्षांशं जन्मतुङ्गकम् क्षुद्रं क्षेपणमर्धांशं सार्धवेदांशकाम्बुजम्

dvāviṃśāṃśakaṃ kṛtvā pakṣāṃśaṃ janmatuṅgakam kṣudraṃ kṣepaṇamardhāṃśaṃ sārdhavedāṃśakāmbujam

एकांशं कन्धरं चोर्ध्वे तत्समं चाब्जकं भवेत् कुम्भं तुङ्गं गुणांशं च पद्मतुङ्गं शिवांशकम्

ekāṃśaṃ kandharaṃ cordhve tatsamaṃ cābjakaṃ bhavet kumbhaṃ tuṅgaṃ guṇāṃśaṃ ca padmatuṅgaṃ śivāṃśakam

कम्पमेकं तदूर्ध्वे तु कन्धरं चाक्षभागिकम् क्षेपणं चैकभागं तु पद्मं चैकेन कारयेत्

kampamekaṃ tadūrdhve tu kandharaṃ cākṣabhāgikam kṣepaṇaṃ caikabhāgaṃ tu padmaṃ caikena kārayet

द्विभागं पट्टिकोत्तुङ्गं पद्ममंशमंशं वाजनम् तस्मादेकांशमाधिक्यं सार्धयुग्मं तु पादुकम्

dvibhāgaṃ paṭṭikottuṅgaṃ padmamaṃśamaṃśaṃ vājanam tasmādekāṃśamādhikyaṃ sārdhayugmaṃ tu pādukam

तदूर्ध्वे कम्पमर्धेन पञ्चांशेन महाम्बुजम् कन्धरं चैकभागेन पद्ममंशेन योजयेत्

tadūrdhve kampamardhena pañcāṃśena mahāmbujam kandharaṃ caikabhāgena padmamaṃśena yojayet

कुमुदोच्चं गुणांशं स्यात्पद्ममंशं तदूर्ध्वके कम्पमंशेन संयुक्तं कन्धरं तत्समं भवेत्

kumudoccaṃ guṇāṃśaṃ syātpadmamaṃśaṃ tadūrdhvake kampamaṃśena saṃyuktaṃ kandharaṃ tatsamaṃ bhavet

तत्समं वाजनं चोर्ध्वे वन्ह्यंशान्तरितं तथा द्व्यंशं तत्प्रतिं संयुक्तं वाजनं चैकभागिकम्

tatsamaṃ vājanaṃ cordhve vanhyaṃśāntaritaṃ tathā dvyaṃśaṃ tatpratiṃ saṃyuktaṃ vājanaṃ caikabhāgikam

तस्मादाधिक्यमेकांशं जन्मतुङ्गं कलांशकम् एकांशं क्षुद्र पद्मोच्चं तदूर्ध्वमंशेन वाजनम्

tasmādādhikyamekāṃśaṃ janmatuṅgaṃ kalāṃśakam ekāṃśaṃ kṣudra padmoccaṃ tadūrdhvamaṃśena vājanam

भूतांशेन महापद्मं तदूर्ध्वांशे दलान्वितम् शेषं प्रागुक्तवच्चोर्ध्वे गृहसिंहादिभूषितम्

bhūtāṃśena mahāpadmaṃ tadūrdhvāṃśe dalānvitam śeṣaṃ prāguktavaccordhve gṛhasiṃhādibhūṣitam

एतच्चतुर्विधं ज्ञात्वा पद्मबन्धमुदीरितम् देवानामपि सर्वेषां देवीनां शम्भोरालये

etaccaturvidhaṃ jñātvā padmabandhamudīritam devānāmapi sarveṣāṃ devīnāṃ śambhorālaye

कारयेत्सर्वसंसिद्ध्यै श्रीसौभाग्यप्रदायकम् पद्मबन्धं चतुर्विधम् एकविंशांशकोत्सेधं जन्मतुङ्ग कलांशकम्

kārayetsarvasaṃsiddhyai śrīsaubhāgyapradāyakam padmabandhaṃ caturvidham ekaviṃśāṃśakotsedhaṃ janmatuṅga kalāṃśakam

एकांशं पद्मतुङ्गं तु कम्पमेकेन कारयेत् भूतांशं कुम्भतुङ्गं स्यादेकांशं क्षेपणं भवेत्

ekāṃśaṃ padmatuṅgaṃ tu kampamekena kārayet bhūtāṃśaṃ kumbhatuṅgaṃ syādekāṃśaṃ kṣepaṇaṃ bhavet

त्रियंशं स्यादधोपद्ममूर्ध्वे कर्णं शिवांशकम् तत्समं कम्पमूर्ध्वे तु द्विभागं पट्टिकोदयम्

triyaṃśaṃ syādadhopadmamūrdhve karṇaṃ śivāṃśakam tatsamaṃ kampamūrdhve tu dvibhāgaṃ paṭṭikodayam

तदूर्ध्वे कम्पमेकांशं कन्धरं चैकभागिकम् तदूर्ध्वे द्व्यंशकं पट्टं युक्त्या तत्रैव योजयेत्

tadūrdhve kampamekāṃśaṃ kandharaṃ caikabhāgikam tadūrdhve dvyaṃśakaṃ paṭṭaṃ yuktyā tatraiva yojayet

तदेव तुङ्गभागेन वह्नि सोपानमीरितम् एकांश पद्मतुङ्गं स्यात्पञ्चांशं कुमुदोदयम्

tadeva tuṅgabhāgena vahni sopānamīritam ekāṃśa padmatuṅgaṃ syātpañcāṃśaṃ kumudodayam

कम्पमेकं तदूर्ध्वे स्याद्बन्धांशं पद्मतुङ्गकम् तदूर्ध्वे कम्पमेतेन तदूर्ध्वे द्व्यंशकैः गलम्

kampamekaṃ tadūrdhve syādbandhāṃśaṃ padmatuṅgakam tadūrdhve kampametena tadūrdhve dvyaṃśakaiḥ galam

क्षेपणं चैकभागं स्यात्पद्ममेकेन कारयेत् कपोतोच्च द्विभागं स्यात्कम्पमेकं तदूर्ध्वके

kṣepaṇaṃ caikabhāgaṃ syātpadmamekena kārayet kapotocca dvibhāgaṃ syātkampamekaṃ tadūrdhvake

तदेवाब्जं प्रदेशे तु कम्पमेकेन पूर्ववत् तदूर्ध्वे द्विंश कर्णं स्यात्कम्पमेकं तदूर्ध्वके

tadevābjaṃ pradeśe tu kampamekena pūrvavat tadūrdhve dviṃśa karṇaṃ syātkampamekaṃ tadūrdhvake

द्विंशं चान्तरितं चोर्ध्वे प्रतिं चैकांशमेव च तदूर्ध्वे वाजनं चांशं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत्

dviṃśaṃ cāntaritaṃ cordhve pratiṃ caikāṃśameva ca tadūrdhve vājanaṃ cāṃśaṃ śeṣaṃ prāguktavannayet

जन्मोच्चं त्र्! यंशकं स्यात्पद्ममेकेन कारयेत् कन्धरं चैकभागं स्यादूर्ध्वे पद्मं शिवांशकम्

janmoccaṃ tr! yaṃśakaṃ syātpadmamekena kārayet kandharaṃ caikabhāgaṃ syādūrdhve padmaṃ śivāṃśakam

कुम्भटुङ्गं शरांशं स्यात्पद्ममेकेन कारयेत् तदूर्ध्वे कम्पमेकेन कर्णमंशं तदूर्ध्वके

kumbhaṭuṅgaṃ śarāṃśaṃ syātpadmamekena kārayet tadūrdhve kampamekena karṇamaṃśaṃ tadūrdhvake

पद्ममेकं तदूर्ध्वे तु कपोतोच्चं कलांशकम् आलिङ्गमंशकंचैवमेकांशान्तरितं तथा

padmamekaṃ tadūrdhve tu kapotoccaṃ kalāṃśakam āliṅgamaṃśakaṃcaivamekāṃśāntaritaṃ tathā

प्रतिवाजनमेकेन कुम्भबन्धं चतुर्विधम् गृहसिंहादिसर्वेषां युक्त्या देशैः लङ्कृतम्

prativājanamekena kumbhabandhaṃ caturvidham gṛhasiṃhādisarveṣāṃ yuktyā deśaiḥ laṅkṛtam

कुम्भबन्धं चतुर्विधम् उत्सेधे तु चतुर्विंशद्भागं कुर्याद्विशेषतः जन्मोच्चं तु द्विभागं स्यात्तत्समं पद्मतुङ्गकम्

kumbhabandhaṃ caturvidham utsedhe tu caturviṃśadbhāgaṃ kuryādviśeṣataḥ janmoccaṃ tu dvibhāgaṃ syāttatsamaṃ padmatuṅgakam

कम्पमेकं तदूर्ध्वे तु कर्णतुङ्गं गुणांशकम् तदूर्ध्वे कम्पमेकांशं पट्टिकोच्चं कलांशम्

kampamekaṃ tadūrdhve tu karṇatuṅgaṃ guṇāṃśakam tadūrdhve kampamekāṃśaṃ paṭṭikoccaṃ kalāṃśam

100

तदूर्ध्वे कम्पमंशेन चाधो पद्मं कलांशकम् कर्णमेकांशकं चोर्ध्वे पद्ममेकांश कारयेत्

tadūrdhve kampamaṃśena cādho padmaṃ kalāṃśakam karṇamekāṃśakaṃ cordhve padmamekāṃśa kārayet

101

तदूर्ध्वे कुम्भ त्र्! यंशं स्यात्पद्ममेकांशमेव च तदूर्ध्वे निम्नमंशं स्यात्तस्योर्ध्वे कम्पमंशकम्

tadūrdhve kumbha tr! yaṃśaṃ syātpadmamekāṃśameva ca tadūrdhve nimnamaṃśaṃ syāttasyordhve kampamaṃśakam

102

तदूर्ध्वे तत्समं निम्नमूर्ध्वे प्रतिमेकांशमेव च तदेव पूर्ववदुत्सेधं पद्मकर्णे विशेषतः

tadūrdhve tatsamaṃ nimnamūrdhve pratimekāṃśameva ca tadeva pūrvavadutsedhaṃ padmakarṇe viśeṣataḥ

103

मध्ये कुम्भं कलांशं स्यात्तस्योर्ध्वे एकाश निम्नकम् शेषं प्रगुक्तवत्कुर्यात्तद्भागेन विशेषतः

madhye kumbhaṃ kalāṃśaṃ syāttasyordhve ekāśa nimnakam śeṣaṃ praguktavatkuryāttadbhāgena viśeṣataḥ

104

द्विभागं जन्मतुङ्गं स्यात्पद्मतुङ्गं तु तत्समम् निम्नमेकं तदूर्ध्वे तु कुम्भतुङ्गं कलांशकम्

dvibhāgaṃ janmatuṅgaṃ syātpadmatuṅgaṃ tu tatsamam nimnamekaṃ tadūrdhve tu kumbhatuṅgaṃ kalāṃśakam

105

कम्पमेकं तदूर्ध्वे तु कन्धरं चैकभागिकम् कम्पमेकं तदूर्ध्वे स्यात्तत्समं चोर्ध्वकम्पकम्

kampamekaṃ tadūrdhve tu kandharaṃ caikabhāgikam kampamekaṃ tadūrdhve syāttatsamaṃ cordhvakampakam

106

कपोतोच्चं कलांशं स्याद्वाजनं चैकभागिकम् तदूर्ध्वे सार्ध पद्मं स्यान्निम्नमेकेन कारयेत्

kapotoccaṃ kalāṃśaṃ syādvājanaṃ caikabhāgikam tadūrdhve sārdha padmaṃ syānnimnamekena kārayet

107

तदूर्ध्वे सार्ध पद्मं तु कुम्भतुङ्गं कलांशकम् तदूर्ध्वे सार्ध पद्मं स्यान्निम्नमेकेन कारयेत्

tadūrdhve sārdha padmaṃ tu kumbhatuṅgaṃ kalāṃśakam tadūrdhve sārdha padmaṃ syānnimnamekena kārayet

108

तस्योर्ध्वे क्षेपणांशं तत्समं निम्नमेव च तस्योर्ध्वे एकं प्रतिं चैव कारयेल्लक्षणान्वितम्

tasyordhve kṣepaṇāṃśaṃ tatsamaṃ nimnameva ca tasyordhve ekaṃ pratiṃ caiva kārayellakṣaṇānvitam

109

अथवा द्व्यंशकं जन्म तत्समं पद्मस्योच्छ्रयम् एकांशं कन्धरं प्रोक्तं कुम्भतुङ्गं कलांशकम्

athavā dvyaṃśakaṃ janma tatsamaṃ padmasyocchrayam ekāṃśaṃ kandharaṃ proktaṃ kumbhatuṅgaṃ kalāṃśakam

110

एकांशमूर्ध्वेऽकं निम्नं च क्षुद्र पट्टाब्जमंशकम् कपोतं चोर्ध्वके युग्मं तदूर्ध्वे क्षेपणांशकम्

ekāṃśamūrdhve'kaṃ nimnaṃ ca kṣudra paṭṭābjamaṃśakam kapotaṃ cordhvake yugmaṃ tadūrdhve kṣepaṇāṃśakam

111

तदूर्ध्वे चार्धपद्मांशं तत्समं कन्धरं भवेत् तत्समं चोर्ध्वपद्मं स्यात्कुम्भतुङ्गं गुणांशकम्

tadūrdhve cārdhapadmāṃśaṃ tatsamaṃ kandharaṃ bhavet tatsamaṃ cordhvapadmaṃ syātkumbhatuṅgaṃ guṇāṃśakam

112

अधो पद्मं शिवांशं स्यात्तदूर्ध्वंशेन कन्धरम् कम्पमेकेन भागं स्यात्क्षुद्रा ब्जं चार्धकं भवेत्

adho padmaṃ śivāṃśaṃ syāttadūrdhvaṃśena kandharam kampamekena bhāgaṃ syātkṣudrā bjaṃ cārdhakaṃ bhavet

113

अध्यर्धांशं कपोतोर्ध्वं शेषं तत्प्रतिवाजनम् जन्मादिवाजनान्तं च तुङ्ग षड्विंशदंशके

adhyardhāṃśaṃ kapotordhvaṃ śeṣaṃ tatprativājanam janmādivājanāntaṃ ca tuṅga ṣaḍviṃśadaṃśake

114

द्विभागं जन्मतुङ्गं स्यात्तत्समं पद्मतुङ्गकम् कम्पमेकं तदूर्ध्वे तु कन्धरं तद्द्विभागिकम्

dvibhāgaṃ janmatuṅgaṃ syāttatsamaṃ padmatuṅgakam kampamekaṃ tadūrdhve tu kandharaṃ taddvibhāgikam

115

तदूर्ध्वे कम्पमेकांशं पद्ममेकेन योजयेत् पट्टिकोच्च द्विभागं स्यात्तदूर्ध्वे पद्ममंशकम्

tadūrdhve kampamekāṃśaṃ padmamekena yojayet paṭṭikocca dvibhāgaṃ syāttadūrdhve padmamaṃśakam

116

आलिङ्गमंशकं चोर्ध्वे ऊर्ध्वे पद्मं शिवांशकम् कुम्भतुङ्गं त्रिभागं स्यात्तदूर्ध्वे पद्ममंशकम्

āliṅgamaṃśakaṃ cordhve ūrdhve padmaṃ śivāṃśakam kumbhatuṅgaṃ tribhāgaṃ syāttadūrdhve padmamaṃśakam

117

पद्ममेकं तदूर्ध्वे तु कन्धरं च द्विभागिकम् एकेन कम्पमंशाब्जं कपोतोच्चं कलांशकम्

padmamekaṃ tadūrdhve tu kandharaṃ ca dvibhāgikam ekena kampamaṃśābjaṃ kapotoccaṃ kalāṃśakam

118

शिवांशं चोर्ध्वके कम्पं शेषं युक्त्या प्रयोजयेत् ग्राहादिचित्र सर्वेषां क्षुद्र नासादिभूषितम्

śivāṃśaṃ cordhvake kampaṃ śeṣaṃ yuktyā prayojayet grāhādicitra sarveṣāṃ kṣudra nāsādibhūṣitam

119

एतत्पञ्चविधं प्रोक्तं कुम्भदेशे विशेषतः वृत्तं विधिं त्रिपट्टं वाधाराय कटकान्वितम्

etatpañcavidhaṃ proktaṃ kumbhadeśe viśeṣataḥ vṛttaṃ vidhiṃ tripaṭṭaṃ vādhārāya kaṭakānvitam

120

एतत्कलशबन्धाख्यं देवभूपत्योरालये वप्रबन्धम् वप्रबन्धमधिष्ठानमेकत्रिंशांशतुङ्गके

etatkalaśabandhākhyaṃ devabhūpatyorālaye vaprabandham vaprabandhamadhiṣṭhānamekatriṃśāṃśatuṅgake

121

जन्मं तु द्व्यंशकं तुङ्गे कम्पमर्धेन कारयेत् पद्मं सार्धं शिवांशं स्यात्तदूर्ध्वार्धेन वाजनम्

janmaṃ tu dvyaṃśakaṃ tuṅge kampamardhena kārayet padmaṃ sārdhaṃ śivāṃśaṃ syāttadūrdhvārdhena vājanam

122

वप्रोच्चं सार्धवह्न्यंशं पद्ममर्धमर्धं कम्पम् कन्धरोच्चं द्विभागं स्यादर्धार्धकम्प पद्मकम्

vaproccaṃ sārdhavahnyaṃśaṃ padmamardhamardhaṃ kampam kandharoccaṃ dvibhāgaṃ syādardhārdhakampa padmakam

123

पट्टिकोच्चं कलांशं स्यात्पद्ममर्धार्ध वाजनम् युगांशं कर्णतुङ्गं स्यात्क्षेपणांशम्बुजार्धकम्

paṭṭikoccaṃ kalāṃśaṃ syātpadmamardhārdha vājanam yugāṃśaṃ karṇatuṅgaṃ syātkṣepaṇāṃśambujārdhakam

124

कपोतोच्चं द्विभागं स्यादेकांशं प्रतिवाजनम् वप्रबन्धमिति प्रोक्तं वज्रबन्धमिहोच्यते

kapotoccaṃ dvibhāgaṃ syādekāṃśaṃ prativājanam vaprabandhamiti proktaṃ vajrabandhamihocyate

125

वर्जबन्धम् तदेव तुङ्गभागेन जन्मतुङ्गं कलांशकम् तदूर्ध्वेऽर्धेन कम्पं स्यात्सार्धार्धं पद्मतुङ्गकम्

varjabandham tadeva tuṅgabhāgena janmatuṅgaṃ kalāṃśakam tadūrdhve'rdhena kampaṃ syātsārdhārdhaṃ padmatuṅgakam

126

अर्धेन कम्पकं चोर्ध्वे कन्धरं तत्समं भवेत् कम्पमर्धेन तस्योर्ध्वे पद्ममर्धेन कारयेत्

ardhena kampakaṃ cordhve kandharaṃ tatsamaṃ bhavet kampamardhena tasyordhve padmamardhena kārayet

127

वज्रकुम्भं द्वयांशं स्यात्तदूर्ध्वेऽर्धं सरोरुहम् कम्पमर्धेन तस्योर्ध्वे कर्णतुङ्गं कलांशकम्

vajrakumbhaṃ dvayāṃśaṃ syāttadūrdhve'rdhaṃ saroruham kampamardhena tasyordhve karṇatuṅgaṃ kalāṃśakam

128

तदूर्ध्वं कम्पमर्धेन तत्समं चाम्बुजं भवेत् कपोतं द्विभागं स्यादेकांशं प्रतिवाजनम्

tadūrdhvaṃ kampamardhena tatsamaṃ cāmbujaṃ bhavet kapotaṃ dvibhāgaṃ syādekāṃśaṃ prativājanam

129

कन्धरं चाश्विनीभागं चांशेन कम्प पद्मकम् वज्रपट्टं द्विभागं स्यात्पद्म कम्पं शिवांशकम्

kandharaṃ cāśvinībhāgaṃ cāṃśena kampa padmakam vajrapaṭṭaṃ dvibhāgaṃ syātpadma kampaṃ śivāṃśakam

130

वज्रबन्धमिति प्रोक्तं श्रीभोगं तमिहोच्यते श्रीभोगम् तुङ्गे तु सप्तविंशांशं सार्धद्व्यंशेन जन्मसु

vajrabandhamiti proktaṃ śrībhogaṃ tamihocyate śrībhogam tuṅge tu saptaviṃśāṃśaṃ sārdhadvyaṃśena janmasu

131

क्षुद्र कम्पार्धभागेन अम्बुजोच्चं गुणांशकम् अर्धेन क्षुद्र पद्मं स्यात्कम्पमर्धेन योजयेत्

kṣudra kampārdhabhāgena ambujoccaṃ guṇāṃśakam ardhena kṣudra padmaṃ syātkampamardhena yojayet

132

तदूर्ध्वे कर्णमंशं स्यात्कम्पमर्धेन योजयेत् क्षुद्रा ब्जं तत्समं चैव कुमुदोच्चं गुणांशकम्

tadūrdhve karṇamaṃśaṃ syātkampamardhena yojayet kṣudrā bjaṃ tatsamaṃ caiva kumudoccaṃ guṇāṃśakam

133

तदूर्ध्वे पद्ममर्धेन तत्समं क्षेपणं भवेत् कर्णतुङ्गं कलांशं स्यात्कम्पमर्धेन कारयेत्

tadūrdhve padmamardhena tatsamaṃ kṣepaṇaṃ bhavet karṇatuṅgaṃ kalāṃśaṃ syātkampamardhena kārayet

134

तत्समं पद्मतुङ्गं स्यात्पट्टिकोच्चं कलांशकम् पद्ममर्धेन कम्पार्धं कन्धरं द्व्यंशमिष्यते

tatsamaṃ padmatuṅgaṃ syātpaṭṭikoccaṃ kalāṃśakam padmamardhena kampārdhaṃ kandharaṃ dvyaṃśamiṣyate

135

कम्प पद्मं शिवांशं तु सार्धार्धांशं कपोतकम् तदूर्ध्वे द्व्यंशकेनैवमालिङ्गान्तादि योजयेत्

kampa padmaṃ śivāṃśaṃ tu sārdhārdhāṃśaṃ kapotakam tadūrdhve dvyaṃśakenaivamāliṅgāntādi yojayet

136

अथवा जन्म युग्मांशं क्षुद्रो पानं शिवांशकम् महाम्बुजं शिवांशं स्यादर्धेन क्षुद्र पङ्कजम्

athavā janma yugmāṃśaṃ kṣudro pānaṃ śivāṃśakam mahāmbujaṃ śivāṃśaṃ syādardhena kṣudra paṅkajam

137

अर्धेन कम्प कर्णं दृक्कम्प पद्मं शिवांशकम् कपोतं चाश्विनीभागमम्बरांशं गलोदयम्

ardhena kampa karṇaṃ dṛkkampa padmaṃ śivāṃśakam kapotaṃ cāśvinībhāgamambarāṃśaṃ galodayam

138

प्रतिवाजनमेकांशं द्विभागांशं गलोदयम् व्योमांशं पद्म कम्पं च द्व्यंशकं पट्टिकोदयम्

prativājanamekāṃśaṃ dvibhāgāṃśaṃ galodayam vyomāṃśaṃ padma kampaṃ ca dvyaṃśakaṃ paṭṭikodayam

139

अध्यर्धांशं गलोत्तुङ्गं वाजनं कम्पमूर्ध्वके तत्समं पद्मतुङ्गं स्यात्सार्धद्व्यंशं कपोतकम्

adhyardhāṃśaṃ galottuṅgaṃ vājanaṃ kampamūrdhvake tatsamaṃ padmatuṅgaṃ syātsārdhadvyaṃśaṃ kapotakam

140

द्व्यंशेन प्रतिमं चैव सप्तविंशतिकोदयम् श्रीभगं स्याद्द्विधा प्रोक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम्

dvyaṃśena pratimaṃ caiva saptaviṃśatikodayam śrībhagaṃ syāddvidhā proktaṃ sarvālaṅkārasaṃyutam

141

रत्नबन्धम् रत्नबन्धमधिष्ठानं षड्विशत्यंशकं भवेत् अध्यर्धांशं तु जन्म स्यादर्धांशं क्षुद्र वाजनम्

ratnabandham ratnabandhamadhiṣṭhānaṃ ṣaḍviśatyaṃśakaṃ bhavet adhyardhāṃśaṃ tu janma syādardhāṃśaṃ kṣudra vājanam

142

वप्रयोशं तु पद्मं स्यात्तदूर्ध्वेऽर्धेनासनम् रत्नवप्रं तु बन्धांशमर्धेन कारयेत् समम्

vaprayośaṃ tu padmaṃ syāttadūrdhve'rdhenāsanam ratnavapraṃ tu bandhāṃśamardhena kārayet samam

143

तत्समं चोर्ध्वकम्पं स्यान्निम्नमर्धेन कारयेत् तदूर्ध्वार्धेन कम्पं स्यादर्धेनाब्जं तदूर्ध्वके

tatsamaṃ cordhvakampaṃ syānnimnamardhena kārayet tadūrdhvārdhena kampaṃ syādardhenābjaṃ tadūrdhvake

144

रत्नकम्प द्विभागं स्यात्तदूर्ध्वेऽर्धेन कम्पजम् तदूर्ध्वार्धेन कम्पं स्यात्कन्धरं च द्विभागिकम्

ratnakampa dvibhāgaṃ syāttadūrdhve'rdhena kampajam tadūrdhvārdhena kampaṃ syātkandharaṃ ca dvibhāgikam

145

कम्पपद्मं शिवांशं स्याद्र त्नपट्टं कलांशकम् तदूर्ध्वे पद्मकम्पं च व्योमांशेनैव योजयेत्

kampapadmaṃ śivāṃśaṃ syādra tnapaṭṭaṃ kalāṃśakam tadūrdhve padmakampaṃ ca vyomāṃśenaiva yojayet

146

सार्धांशं तु कर्णं स्यादर्धांशं चोर्ध्ववाजनम् अर्धेनाब्जं तदूर्ध्वे तु द्वयांशकं कपोतकम्

sārdhāṃśaṃ tu karṇaṃ syādardhāṃśaṃ cordhvavājanam ardhenābjaṃ tadūrdhve tu dvayāṃśakaṃ kapotakam

147

आलिङ्गं चार्धभागेन शेषं तत्प्रतिवाजनम् तद्देश व्यालरूपादिमकरादिविभूषितम्

āliṅgaṃ cārdhabhāgena śeṣaṃ tatprativājanam taddeśa vyālarūpādimakarādivibhūṣitam

148

अन्यत्सर्वाङ्गकै रत्नैः पङ्कजैश्च विभूषितम् शिवविष्ण्वालयं कुर्याद्र त्नबन्धमुदीरितम्

anyatsarvāṅgakai ratnaiḥ paṅkajaiśca vibhūṣitam śivaviṣṇvālayaṃ kuryādra tnabandhamudīritam

149

पट्टबन्धम् जन्मादिवाजनान्तस्य तुङ्गे तदंशकं भवेत् जन्मतुङ्गं द्विभागं स्यात्तदूर्ध्वेऽर्धेन वाजनम्

paṭṭabandham janmādivājanāntasya tuṅge tadaṃśakaṃ bhavet janmatuṅgaṃ dvibhāgaṃ syāttadūrdhve'rdhena vājanam

150

महाब्जं सार्धयुग्मं स्यात्पद्मकम्पं शिवांशकम् निम्नकम्पं तथैकांशं तदूर्ध्वेकेन पद्मकम्

mahābjaṃ sārdhayugmaṃ syātpadmakampaṃ śivāṃśakam nimnakampaṃ tathaikāṃśaṃ tadūrdhvekena padmakam

151

महापट्ट द्विभागं स्यात्पद्मकम्पं शिवांशकम् कन्धरं चैकभागं स्यात्क्षेपणाब्जं शरांशकम्

mahāpaṭṭa dvibhāgaṃ syātpadmakampaṃ śivāṃśakam kandharaṃ caikabhāgaṃ syātkṣepaṇābjaṃ śarāṃśakam

152

कपोतोच्चं द्विभागं स्याच्छेषं तत्प्रतिवाजनम् एतत्तु पट्टबन्धं स्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम्

kapotoccaṃ dvibhāgaṃ syāccheṣaṃ tatprativājanam etattu paṭṭabandhaṃ syātsarvālaṅkārasaṃyutam

153

कुक्षिबन्धं चतुर्विधम् त्रिषडंशं तदुत्सेधं द्व्यंशकं जन्मतो उच्छ्रयम् कम्पमर्धं तदूर्ध्वे तु सार्धद्व्यंशं महाम्बुजम्

kukṣibandhaṃ caturvidham triṣaḍaṃśaṃ tadutsedhaṃ dvyaṃśakaṃ janmato ucchrayam kampamardhaṃ tadūrdhve tu sārdhadvyaṃśaṃ mahāmbujam

154

पद्मकम्पं तथैकेन निम्नमन्तरितांशकम् अध्यर्धांशं प्रतिं चैव वाजनं चैकभागिकम्

padmakampaṃ tathaikena nimnamantaritāṃśakam adhyardhāṃśaṃ pratiṃ caiva vājanaṃ caikabhāgikam

155

कन्धरं चैकभागं स्यात्कम्पपद्मं शिवांशकम् वृत्तकुम्भं द्विभागं स्यात्पद्मक्षेपणमंशकम्

kandharaṃ caikabhāgaṃ syātkampapadmaṃ śivāṃśakam vṛttakumbhaṃ dvibhāgaṃ syātpadmakṣepaṇamaṃśakam

156

कर्णमेकेन तस्योर्ध्वे कम्पपद्मं शिवांशकम् कपोत सार्धभागं स्यात्तदूर्ध्वार्धेन वाजनम्

karṇamekena tasyordhve kampapadmaṃ śivāṃśakam kapota sārdhabhāgaṃ syāttadūrdhvārdhena vājanam

157

सर्वालङ्कारसंयुक्तं व्यालग्राहादिभूषितम् तदेव तुङ्गांशमाधिक्यं जन्मतुङ्गं कलांशकम्

sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ vyālagrāhādibhūṣitam tadeva tuṅgāṃśamādhikyaṃ janmatuṅgaṃ kalāṃśakam

158

तदूर्ध्वेऽर्धेन पद्मं स्यात्कम्पमर्धेन कारयेत् द्व्यंशं महाम्बुजं चोर्ध्वे पद्मनिम्नं शिवांशकम्

tadūrdhve'rdhena padmaṃ syātkampamardhena kārayet dvyaṃśaṃ mahāmbujaṃ cordhve padmanimnaṃ śivāṃśakam

159

अर्धेनाब्जं तदूर्ध्वे तु सार्धांशं कुमुदोदयम् अर्धेनाब्जं तथा कर्णं अर्धेनाब्जं तदूर्ध्वके

ardhenābjaṃ tadūrdhve tu sārdhāṃśaṃ kumudodayam ardhenābjaṃ tathā karṇaṃ ardhenābjaṃ tadūrdhvake

160

सार्धांशं पट्टिकोत्तुङ्गं पद्मकम्पं शिवांशकम् अर्धेन निम्नकं चोर्ध्वे तत्समान्तरितं तथा

sārdhāṃśaṃ paṭṭikottuṅgaṃ padmakampaṃ śivāṃśakam ardhena nimnakaṃ cordhve tatsamāntaritaṃ tathā

161

एकांशेन प्रतिं चोर्ध्वे वाजनं चार्धभागिकम् एकांशं कन्धरं प्रोक्तं कम्पमर्धेन योजयेत्

ekāṃśena pratiṃ cordhve vājanaṃ cārdhabhāgikam ekāṃśaṃ kandharaṃ proktaṃ kampamardhena yojayet

162

पद्ममर्धेन सार्धांशं कपोतांशेन वाजनम् एकं तत्प्रतिबन्धं स्याद्द्विविधं तत्प्रकीर्तितम्

padmamardhena sārdhāṃśaṃ kapotāṃśena vājanam ekaṃ tatpratibandhaṃ syāddvividhaṃ tatprakīrtitam

163

शेषं तु पूर्ववत्कुर्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् तुङ्गे षड्विंशदंशेन जन्मतुङ्गं कलांशकम्

śeṣaṃ tu pūrvavatkuryātsarvālaṅkārasaṃyutam tuṅge ṣaḍviṃśadaṃśena janmatuṅgaṃ kalāṃśakam

164

क्षुद्रो पानं शिवांशं स्यात्पद्मतुङ्गं कलांशकम् एकेन कम्पकं चोर्ध्वे कन्धरं च द्विभागिकम्

kṣudro pānaṃ śivāṃśaṃ syātpadmatuṅgaṃ kalāṃśakam ekena kampakaṃ cordhve kandharaṃ ca dvibhāgikam

165

तदूर्ध्वे कम्पमेकांशं पद्ममेकेन कारयेत् पर्यंशं कुमुदोच्चं स्यात्पद्ममेकेन कारयेत्

tadūrdhve kampamekāṃśaṃ padmamekena kārayet paryaṃśaṃ kumudoccaṃ syātpadmamekena kārayet

166

कम्पमेकं तदूर्ध्वं च द्व्यंशकैर्गलमेव च तदूर्ध्वे कम्पमेकांशं पद्ममेकेन कारयेत्

kampamekaṃ tadūrdhvaṃ ca dvyaṃśakairgalameva ca tadūrdhve kampamekāṃśaṃ padmamekena kārayet

167

कपोतोच्चं द्विभागं स्याच्छेषं तत्प्रतिवाजनम् वृत्तं वा पट्टकम्पं वा कपोतो वापि पट्टिकौ

kapotoccaṃ dvibhāgaṃ syāccheṣaṃ tatprativājanam vṛttaṃ vā paṭṭakampaṃ vā kapoto vāpi paṭṭikau

168

अध कर्णद्वयोर्देशे व्यालरूपादिभूषितम् चतुर्विंशांशकं तुङ्गे जन्मोत्सेधं गुणांशकम्

adha karṇadvayordeśe vyālarūpādibhūṣitam caturviṃśāṃśakaṃ tuṅge janmotsedhaṃ guṇāṃśakam

169

कम्पमीशं तदूर्ध्वे तु निम्नमंशेन कारयेत् एतदूर्ध्वं पञ्चभागेनैकैकं भद्र संयुतम्

kampamīśaṃ tadūrdhve tu nimnamaṃśena kārayet etadūrdhvaṃ pañcabhāgenaikaikaṃ bhadra saṃyutam

170

तदूर्ध्वे कम्पमेकेन तत्समं निम्नकं भवेत् तत्समान्तरितम् चोर्ध्वे भागेन प्रतिसंयुतम्

tadūrdhve kampamekena tatsamaṃ nimnakaṃ bhavet tatsamāntaritam cordhve bhāgena pratisaṃyutam

171

तदूर्ध्वे चांश कम्पं च तत्समं चोर्ध्वकन्धरम् कम्पमेकं तदूर्ध्वे तु पद्ममेकेन कारयेत्

tadūrdhve cāṃśa kampaṃ ca tatsamaṃ cordhvakandharam kampamekaṃ tadūrdhve tu padmamekena kārayet

172

कपोतोच्चं त्रियंशं स्यादेकांशं कन्धरं भवेत् तत्समोर्ध्वे प्रतिं चैव कुम्भमष्टांशमेव च

kapotoccaṃ triyaṃśaṃ syādekāṃśaṃ kandharaṃ bhavet tatsamordhve pratiṃ caiva kumbhamaṣṭāṃśameva ca

173

कपोते भद्र पट्टं स्यात्पत्रपट्टकमेव च एतच्चतुर्विधं प्रोक्तं कम्पबन्धं प्रकीर्तितम्

kapote bhadra paṭṭaṃ syātpatrapaṭṭakameva ca etaccaturvidhaṃ proktaṃ kampabandhaṃ prakīrtitam

174

कम्पबन्धम् षट्षड्भागकृते तुङ्गे जन्मादी वाजनान्तकम् चतुर्भागेन जन्म स्यात्क्षुद्रो पानं शिवांशकम्

kampabandham ṣaṭṣaḍbhāgakṛte tuṅge janmādī vājanāntakam caturbhāgena janma syātkṣudro pānaṃ śivāṃśakam

175

महाब्जं पञ्चभागं स्यात्क्षुद्रा ब्जं तु शिवांशकम् तदूर्ध्वे कम्पमेकेन निम्नमंशेन योजयेत्

mahābjaṃ pañcabhāgaṃ syātkṣudrā bjaṃ tu śivāṃśakam tadūrdhve kampamekena nimnamaṃśena yojayet

176

तदूर्ध्वे वाजनांशं तत्समं चोर्ध्वे पद्मकम् महाब्जोच्चसमं कुम्भं तदूर्ध्वे चाब्जमंशकम्

tadūrdhve vājanāṃśaṃ tatsamaṃ cordhve padmakam mahābjoccasamaṃ kumbhaṃ tadūrdhve cābjamaṃśakam

177

कम्पमेकं तदूर्ध्वे तु चालिङ्गोपरि चांशकम् तदूर्ध्वेऽन्तरितं चांशं प्रति द्व्यंशेन योजयेत्

kampamekaṃ tadūrdhve tu cāliṅgopari cāṃśakam tadūrdhve'ntaritaṃ cāṃśaṃ prati dvyaṃśena yojayet

178

तस्योर्ध्वे वाजनं चांशं क्षेपणं चैकभागिकम् तस्योर्ध्वे कन्धरं चांशं कम्पमेकेन कारयेत्

tasyordhve vājanaṃ cāṃśaṃ kṣepaṇaṃ caikabhāgikam tasyordhve kandharaṃ cāṃśaṃ kampamekena kārayet

179

पद्ममंशं तदूर्ध्वे तु कपोतोच्चं त्रियंशकम् आलिङ्गमंशकं चोर्ध्वे प्रतिमेकेन कारयेत्

padmamaṃśaṃ tadūrdhve tu kapotoccaṃ triyaṃśakam āliṅgamaṃśakaṃ cordhve pratimekena kārayet

180

श्रीकान्तम् वृत्तं वा तत्र पट्टं वा कुम्भं देशे विशेषतः श्रीकान्तं चतुर्विधं प्रोक्तं सर्वालङ्कारशोभितम्

śrīkāntam vṛttaṃ vā tatra paṭṭaṃ vā kumbhaṃ deśe viśeṣataḥ śrīkāntaṃ caturvidhaṃ proktaṃ sarvālaṅkāraśobhitam

181

तदेव तुङ्गभागे त्र्! यंशं चोपानतुङ्गकम् क्षुद्रो पानं तथौकांशं चाष्टांशं महाम्बुजम्

tadeva tuṅgabhāge tr! yaṃśaṃ copānatuṅgakam kṣudro pānaṃ tathaukāṃśaṃ cāṣṭāṃśaṃ mahāmbujam

182

क्षुद्रा ब्जं चैकभागेन कन्धरं तत्समं भवेत् पद्ममेकं तदूर्ध्वे तु पट्टिकोच्चं गुणांशकम्

kṣudrā bjaṃ caikabhāgena kandharaṃ tatsamaṃ bhavet padmamekaṃ tadūrdhve tu paṭṭikoccaṃ guṇāṃśakam

183

क्षुद्र कम्पं शिवांशं स्यात्पद्मतुङ्गं युगांशकम् क्षुद्रा ब्जं तुङ्गमंशं च निम्नं चोर्ध्वैकभागिकम्

kṣudra kampaṃ śivāṃśaṃ syātpadmatuṅgaṃ yugāṃśakam kṣudrā bjaṃ tuṅgamaṃśaṃ ca nimnaṃ cordhvaikabhāgikam

184

तत्समं चोर्ध्वपद्मं स्यादूर्ध्वे कुम्भ गुणाशकम् तदूर्ध्वे कम्पमेकांशं तत्समं क्षेपणान्वितम्

tatsamaṃ cordhvapadmaṃ syādūrdhve kumbha guṇāśakam tadūrdhve kampamekāṃśaṃ tatsamaṃ kṣepaṇānvitam

185

कन्धरं च द्विभागं स्यात्कम्पमेकेन कारयेत् पद्मतुङ्गं तु तत्तुल्यं कपोतोच्चं कलांशकम्

kandharaṃ ca dvibhāgaṃ syātkampamekena kārayet padmatuṅgaṃ tu tattulyaṃ kapotoccaṃ kalāṃśakam

186

तदूर्ध्वमालिङ्गमंशं च प्रतिमेकेन कारयेत् तत्तत्तु श्रीकान्तं स्याच्छिवविष्ण्वालयं भवेत्

tadūrdhvamāliṅgamaṃśaṃ ca pratimekena kārayet tattattu śrīkāntaṃ syācchivaviṣṇvālayaṃ bhavet

187

अधिष्ठाननिर्गमम् जन्मादिवाजनान्तं चाङ्गानां तद्विशेषतः तत्तद्द्रव्येण संज्ञात्वा वृद्धिहान्यांशकं भवेत्

adhiṣṭhānanirgamam janmādivājanāntaṃ cāṅgānāṃ tadviśeṣataḥ tattaddravyeṇa saṃjñātvā vṛddhihānyāṃśakaṃ bhavet

188

तुङ्गे हीनाधिकं चैतत् सर्वं दोषं समुद्भवेत् तत्समं निर्गमं वापि त्रिपादमर्धार्धार्धमेव च

tuṅge hīnādhikaṃ caitat sarvaṃ doṣaṃ samudbhavet tatsamaṃ nirgamaṃ vāpi tripādamardhārdhārdhameva ca

189

तदेव क्षेपणं सर्वे यथाशोभं तु कारयेत् उपानतुङ्गसमं वापि तत्पादोनविवर्धनात्

tadeva kṣepaṇaṃ sarve yathāśobhaṃ tu kārayet upānatuṅgasamaṃ vāpi tatpādonavivardhanāt

190

तुङ्गेन त्रिविधानां च त्रिपादं निर्गमं भवेत् वप्रोच्चं तु समं वापि यावत्कुमुदनिर्गमम्

tuṅgena trividhānāṃ ca tripādaṃ nirgamaṃ bhavet vaproccaṃ tu samaṃ vāpi yāvatkumudanirgamam

191

कुमुदोच्चं वप्रपट्टान्तं पट्टिकानिर्गमं भवेत् तत्समं निर्गमं वपि पट्टं गोपाननिर्गमम्

kumudoccaṃ vaprapaṭṭāntaṃ paṭṭikānirgamaṃ bhavet tatsamaṃ nirgamaṃ vapi paṭṭaṃ gopānanirgamam

192

क्षुद्र पङ्कजसर्वेषां तत्समं निर्गमं भवेत् यथाशोभं बलात्सर्वमङ्गानां सहितो न्यसेत्

kṣudra paṅkajasarveṣāṃ tatsamaṃ nirgamaṃ bhavet yathāśobhaṃ balātsarvamaṅgānāṃ sahito nyaset

193

दण्डमाननिर्गमम् अथवा दण्डमानेन निर्गमं वक्ष्यतेऽधुना दण्डं वा सार्धदण्डं वा द्विदण्डकं वा त्रिदण्डकम्

daṇḍamānanirgamam athavā daṇḍamānena nirgamaṃ vakṣyate'dhunā daṇḍaṃ vā sārdhadaṇḍaṃ vā dvidaṇḍakaṃ vā tridaṇḍakam

194

सार्धत्रिदण्डकं वापि चतुर्दण्डमथापि वा सार्धचतुर्दण्डकं वा पञ्चदण्डमथापि वा

sārdhatridaṇḍakaṃ vāpi caturdaṇḍamathāpi vā sārdhacaturdaṇḍakaṃ vā pañcadaṇḍamathāpi vā

अधिष्ठानविधानम् (cont. 2)

195

एवं चोपानानिष्क्रान्तमथवा हस्तमानतः अर्धहस्तं समारभ्य त्रित्र्! यङ्गुलविवर्धनात्

evaṃ copānāniṣkrāntamathavā hastamānataḥ ardhahastaṃ samārabhya tritr! yaṅgulavivardhanāt

196

सार्धहस्तावसानं स्यान्निर्गमं त्रित्रिभेदकम् क्षुद्र मध्यं च मुख्यानां हर्म्याणां निर्गमं च तत्

sārdhahastāvasānaṃ syānnirgamaṃ tritribhedakam kṣudra madhyaṃ ca mukhyānāṃ harmyāṇāṃ nirgamaṃ ca tat

197

एवं चतुःषष्टिमसूरकाणि शास्त्रोक्तमानेन विभाजितानि ज्ञात्वा प्रकुर्वन्निह शिल्पिवर्य स्तद्वास्तुभर्तुः प्रददाति संपत्

evaṃ catuḥṣaṣṭimasūrakāṇi śāstroktamānena vibhājitāni jñātvā prakurvanniha śilpivarya stadvāstubhartuḥ pradadāti saṃpat

198

विमानशालेषु च मण्डपेषु निधानसद्मेष्वपि गोपुरेष्वपि एतेष्वधोदेशतलोपपीठे तस्योपरिष्ठात्कृतकुट्टिमानि

vimānaśāleṣu ca maṇḍapeṣu nidhānasadmeṣvapi gopureṣvapi eteṣvadhodeśatalopapīṭhe tasyopariṣṭhātkṛtakuṭṭimāni

199

किं चोपपीठेन सहैव कुर्यात् पीठोपपीठात्समसूत्रकानि एवं तु सत्यकृतेव भक्तौ सिञ्चन्ति लक्ष्म्या सह मुक्तिभुक्तिम्

kiṃ copapīṭhena sahaiva kuryāt pīṭhopapīṭhātsamasūtrakāni evaṃ tu satyakṛteva bhaktau siñcanti lakṣmyā saha muktibhuktim

200

समस्तहर्म्यादि च धातुसर्वं कृतं विमान मसुरेण सह यदि स्यात् लोकेत्वनावृष्ट्यपि कर्तृनाशं तु अश्रीकरं स्यात्खलु सर्वहानिः

samastaharmyādi ca dhātusarvaṃ kṛtaṃ vimāna masureṇa saha yadi syāt loketvanāvṛṣṭyapi kartṛnāśaṃ tu aśrīkaraṃ syātkhalu sarvahāniḥ

201

तस्मान्मसूरेण सहैव सर्वं कृतं विमानेषु च भूषणानि अनूनलक्ष्मीरिह भुक्तिमुक्तिम् आयुष्यमारोग्यकरं सुखं च

tasmānmasūreṇa sahaiva sarvaṃ kṛtaṃ vimāneṣu ca bhūṣaṇāni anūnalakṣmīriha bhuktimuktim āyuṣyamārogyakaraṃ sukhaṃ ca

स्तम्भलक्षणम्

पादानामपि सर्वेषां लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना आयामं च विशालं च आयादि भृषणादिकम्

pādānāmapi sarveṣāṃ lakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā āyāmaṃ ca viśālaṃ ca āyādi bhṛṣaṇādikam

दारुसंग्रहणं पादस्थापनं च यथाक्रमम् जङ्घा च चरणं चैव स्तली स्तम्भमङ्घ्रिकम्

dārusaṃgrahaṇaṃ pādasthāpanaṃ ca yathākramam jaṅghā ca caraṇaṃ caiva stalī stambhamaṅghrikam

स्थाणु स्थूणं च पादं च कम्भमारणि भारकम् धारणं द्वादशं नाम पर्यायोक्तं पुरातनैः

sthāṇu sthūṇaṃ ca pādaṃ ca kambhamāraṇi bhārakam dhāraṇaṃ dvādaśaṃ nāma paryāyoktaṃ purātanaiḥ

अधिष्ठानोपरिष्ठात्तु चोत्तराधोऽवसानकम् उपपीठोपरिष्टात्तु जन्मादौ चोत्तरान्तकम्

adhiṣṭhānopariṣṭhāttu cottarādho'vasānakam upapīṭhopariṣṭāttu janmādau cottarāntakam

पादायामावसानं च अधिष्ठानोदयेन च द्विगुणं वा सपादार्धं पादोनद्विगुणं तु वा

pādāyāmāvasānaṃ ca adhiṣṭhānodayena ca dviguṇaṃ vā sapādārdhaṃ pādonadviguṇaṃ tu vā

द्विगुणान्ताङ्घ्रिकायामं हस्तमानवशोच्यते सार्धद्विहस्तमारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात्

dviguṇāntāṅghrikāyāmaṃ hastamānavaśocyate sārdhadvihastamārabhya ṣaṭṣaḍaṅgulavardhanāt

अष्टहस्तावसानं स्याच्चतुर्थांशङ्घ्रितुङ्गकम् त्रिचतुष्पञ्चषण्मात्रं कुडयस्तम्भविशालकम्

aṣṭahastāvasānaṃ syāccaturthāṃśaṅghrituṅgakam tricatuṣpañcaṣaṇmātraṃ kuḍayastambhaviśālakam

तत्तद्द्विगुणितं वापि त्रिगुणं वा चतुर्गुणम् एतत्कम्पविशालं स्यादथवा तुङ्गमानतः

tattaddviguṇitaṃ vāpi triguṇaṃ vā caturguṇam etatkampaviśālaṃ syādathavā tuṅgamānataḥ

आदित्यरुद्र पत्यं शरन्ध्रं चाष्टांशकं भवेत् एकैकं पादविस्तारं तत्तत्पादोनमग्रतः

ādityarudra patyaṃ śarandhraṃ cāṣṭāṃśakaṃ bhavet ekaikaṃ pādavistāraṃ tattatpādonamagrataḥ

एतत्पादविशालं स्यात्तथा कारमिहोच्यते चतुरश्रं ब्रह्मकान्तं स्यादष्टाश्रं विष्णुकान्तकम्

etatpādaviśālaṃ syāttathā kāramihocyate caturaśraṃ brahmakāntaṃ syādaṣṭāśraṃ viṣṇukāntakam

षोडशाश्रं तु वृत्तं वा रुद्र कान्तमिति स्मृतम् पञ्चाश्रं शिवकान्तं स्यात्षडश्रं स्कन्दकान्तकम्

ṣoḍaśāśraṃ tu vṛttaṃ vā rudra kāntamiti smṛtam pañcāśraṃ śivakāntaṃ syātṣaḍaśraṃ skandakāntakam

मूलादि चाग्रपर्यन्तमेवमाकारमीरितम् एवमाकारपादानां मूले वेदाश्रमेव च

mūlādi cāgraparyantamevamākāramīritam evamākārapādānāṃ mūle vedāśrameva ca

मूलं मध्यं चाग्रं च चतुरश्रमथापि वा अग्रतारसमाग्रे तत्कर्णमानाग्रमन्तकम्

mūlaṃ madhyaṃ cāgraṃ ca caturaśramathāpi vā agratārasamāgre tatkarṇamānāgramantakam

तत्समं मध्यमाश्रान्तं मध्यमाश्रं समाश्रकम् मध्यमाग्रस्य द्वयोः पादमग्रास्य च मान्तकम्

tatsamaṃ madhyamāśrāntaṃ madhyamāśraṃ samāśrakam madhyamāgrasya dvayoḥ pādamagrāsya ca māntakam

शेषं तत्पादमूले तु चतुरश्राकृतिं न्यसेत् चित्रकर्णमिति प्रोक्तं तत्र सर्वालयं भवेत्

śeṣaṃ tatpādamūle tu caturaśrākṛtiṃ nyaset citrakarṇamiti proktaṃ tatra sarvālayaṃ bhavet

तन्मूले चासनं कुर्यात्पादुकं वा सहाम्बुजम् मूलाग्रे चित्रसंयुक्तमग्रान्ते मुकुलान्वितम्

tanmūle cāsanaṃ kuryātpādukaṃ vā sahāmbujam mūlāgre citrasaṃyuktamagrānte mukulānvitam

तन्मूले पालिकाहं स्याद्यथाशोभं तु कारयेत् अन्तरे चित्रपट्टं स्यात्परितो द्व्यङ्गुलेन च

tanmūle pālikāhaṃ syādyathāśobhaṃ tu kārayet antare citrapaṭṭaṃ syātparito dvyaṅgulena ca

पत्रादिरत्नपुष्पैश्च एतत्पट्टैश्च भूषितम् मध्याग्रे पद्मपत्रादि ऊर्ध्वाधोऽग्रं तु कुड्मलम्

patrādiratnapuṣpaiśca etatpaṭṭaiśca bhūṣitam madhyāgre padmapatrādi ūrdhvādho'graṃ tu kuḍmalam

मूलवच्चाग्रमग्रे तु चाग्राधः कुड्मलान्वितम् सर्वालङ्कारसंयुक्तं पद्मकान्तमिति स्मृतम्

mūlavaccāgramagre tu cāgrādhaḥ kuḍmalānvitam sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ padmakāntamiti smṛtam

मूले विनासनस्तम्भं चित्रकम्भमुदीरितम् अङ्घ्रिकायाममानेन बोधिकादीनि विन्यसेत्

mūle vināsanastambhaṃ citrakambhamudīritam aṅghrikāyāmamānena bodhikādīni vinyaset

तत्तत्पादप्रदेशे तु तद्विशालेन मानयेत् विस्तारं च समुत्सेधं त्रिपादं वार्धमेव वा

tattatpādapradeśe tu tadviśālena mānayet vistāraṃ ca samutsedhaṃ tripādaṃ vārdhameva vā

अथ पादांशकं चैव यन्मानोरम्यमानकम् दण्डके बोधिका वापि पालिका वाथ चोन्नतम्

atha pādāṃśakaṃ caiva yanmānoramyamānakam daṇḍake bodhikā vāpi pālikā vātha connatam

द्विदण्डं वा त्रिदण्डं वा चतुः पञ्चकमेव वा एतदायामविस्तारमुन्नतस्य समं भवेत्

dvidaṇḍaṃ vā tridaṇḍaṃ vā catuḥ pañcakameva vā etadāyāmavistāramunnatasya samaṃ bhavet

दण्डं सपाददण्डं वा बोधिकाविस्तृतं भवेत् एतद्दण्डं समं वापि त्रिपादार्धकमेव वा

daṇḍaṃ sapādadaṇḍaṃ vā bodhikāvistṛtaṃ bhavet etaddaṇḍaṃ samaṃ vāpi tripādārdhakameva vā

एवं तु वीरकण्ठोच्चं विस्तारार्धं विशालकम् फलकोच्चैकदण्डं वा त्रिपादं वा तथोन्नतम्

evaṃ tu vīrakaṇṭhoccaṃ vistārārdhaṃ viśālakam phalakoccaikadaṇḍaṃ vā tripādaṃ vā tathonnatam

द्विदण्डं वा त्रिदण्डं वा फलकायाममिष्यते पादतारं चतुर्थांशं तत्समं निम्नकं भवेत्

dvidaṇḍaṃ vā tridaṇḍaṃ vā phalakāyāmamiṣyate pādatāraṃ caturthāṃśaṃ tatsamaṃ nimnakaṃ bhavet

दण्डार्धं कुम्भतुङ्गं स्यादध्यर्धं वा द्विदण्डकम् कुम्भायामं तथोत्कण्ठमूर्ध्वे कण्ठसमं भवेत्

daṇḍārdhaṃ kumbhatuṅgaṃ syādadhyardhaṃ vā dvidaṇḍakam kumbhāyāmaṃ tathotkaṇṭhamūrdhve kaṇṭhasamaṃ bhavet

तत्समं ताटिकास्थं स्यादुन्नतं तद्विशेषतः सपाद सार्धदण्डं वा तस्यायामं तथोदितम्

tatsamaṃ tāṭikāsthaṃ syādunnataṃ tadviśeṣataḥ sapāda sārdhadaṇḍaṃ vā tasyāyāmaṃ tathoditam

तत्तुङ्गस्य समं चाधो पद्मतुङ्गं प्रकल्पयेत् सपाददण्डमायामं तत्तुङ्गार्धं तु हारिकम्

tattuṅgasya samaṃ cādho padmatuṅgaṃ prakalpayet sapādadaṇḍamāyāmaṃ tattuṅgārdhaṃ tu hārikam

तद्दण्डं तु तदायाममधोदेशे विशेषतः दण्डं तत्समविस्तारमुत्सेधं ताटिकोदयम्

taddaṇḍaṃ tu tadāyāmamadhodeśe viśeṣataḥ daṇḍaṃ tatsamavistāramutsedhaṃ tāṭikodayam

कलशाकारवत्कुर्यादधो वीरावसानकम् आधिसुरपुष्पाभं यथाशोभं तु कारयेत्

kalaśākāravatkuryādadho vīrāvasānakam ādhisurapuṣpābhaṃ yathāśobhaṃ tu kārayet

तस्याधो सार्धदण्डेन मूलबन्धं सहाम्बुजैः तस्याधोऽपि विशेषेण मुक्तादामविभूषितम्

tasyādho sārdhadaṇḍena mūlabandhaṃ sahāmbujaiḥ tasyādho'pi viśeṣeṇa muktādāmavibhūṣitam

एवं तु चोर्ध्वालङ्कारमधोऽलङ्कारमुच्यते एतद्दण्डेन मूले तु द्विदण्डेनोन्नतायतम्

evaṃ tu cordhvālaṅkāramadho'laṅkāramucyate etaddaṇḍena mūle tu dvidaṇḍenonnatāyatam

एवं पद्मासनं कुर्याद्भूतसिंहादि रूपकम् अधः कुम्भं विनिक्षिप्य दण्डं वाथ द्विदण्डकम्

evaṃ padmāsanaṃ kuryādbhūtasiṃhādi rūpakam adhaḥ kumbhaṃ vinikṣipya daṇḍaṃ vātha dvidaṇḍakam

सिंहस्योपरि पट्टं वा पद्मं गोपानमेव वा पालिकाकृतिवद्धापि शेषं युक्त्या प्रयोजयेत्

siṃhasyopari paṭṭaṃ vā padmaṃ gopānameva vā pālikākṛtivaddhāpi śeṣaṃ yuktyā prayojayet

अथवा तन्मूले वा पालिकादीनि विन्यसेत् एवं तु पालिकास्तम्भं कुम्भस्तम्भमिहोच्यते

athavā tanmūle vā pālikādīni vinyaset evaṃ tu pālikāstambhaṃ kumbhastambhamihocyate

पादमूलैकदण्डेन पालिकोन्नतमिष्यते तद्विस्तारं द्विदण्डेन कुम्भतुङ्गं द्विदण्डकम्

pādamūlaikadaṇḍena pālikonnatamiṣyate tadvistāraṃ dvidaṇḍena kumbhatuṅgaṃ dvidaṇḍakam

तद्विविस्तारं त्रिदण्डं स्यात्तदर्धं वास्य तुङ्गकम् तत्पादस्याग्रके कुर्यान्नासिकापञ्जरान्वितम्

tadvivistāraṃ tridaṇḍaṃ syāttadardhaṃ vāsya tuṅgakam tatpādasyāgrake kuryānnāsikāpañjarānvitam

शक्तिध्वजैकदण्डं स्यान्नासितुङ्गं द्विदण्डकम् तत्समं विहृतं चैव चैकदण्डं गलोदयम्

śaktidhvajaikadaṇḍaṃ syānnāsituṅgaṃ dvidaṇḍakam tatsamaṃ vihṛtaṃ caiva caikadaṇḍaṃ galodayam

विशालं तद्द्वयं चाधो पञ्जरोदयमीरितम् दिशालं द्विदण्डं स्यादेतष्टं दण्डमेव च

viśālaṃ taddvayaṃ cādho pañjarodayamīritam diśālaṃ dvidaṇḍaṃ syādetaṣṭaṃ daṇḍameva ca

यथाशोभं ततः कुर्यात्तस्याधो वीरकर्णकम् पादतारसमोत्सेधं विस्तारं तत्समं भवेत्

yathāśobhaṃ tataḥ kuryāttasyādho vīrakarṇakam pādatārasamotsedhaṃ vistāraṃ tatsamaṃ bhavet

तस्याधो फलकादीनां पूर्ववत्कारयेत्क्रमात् कुम्भस्तम्भमिति प्रोक्तं कोष्ठस्तम्भादि वक्ष्यते

tasyādho phalakādīnāṃ pūrvavatkārayetkramāt kumbhastambhamiti proktaṃ koṣṭhastambhādi vakṣyate

कोष्ठकं तद्द्विपार्श्वे तु ऋजु पादाकृतिस्तथा पञ्जरस्योत्तरादींश्च कोष्ठवासाकृतिस्तथा

koṣṭhakaṃ taddvipārśve tu ṛju pādākṛtistathā pañjarasyottarādīṃśca koṣṭhavāsākṛtistathā

तदेव कोष्ठपादे च तदूर्ध्वे पञ्जरादिकम् मूलपादविशालेन पञ्जरादीनि कारयेत्

tadeva koṣṭhapāde ca tadūrdhve pañjarādikam mūlapādaviśālena pañjarādīni kārayet

पञ्जरं च द्विदण्डेन तदर्धं चोर्ध्वकैः गलम् तदूर्ध्वे च द्विदण्डेन नासिकाशिखरान्वितम्

pañjaraṃ ca dvidaṇḍena tadardhaṃ cordhvakaiḥ galam tadūrdhve ca dvidaṇḍena nāsikāśikharānvitam

तदर्धं स्तूपिकोत्तुङ्गे तन्माहानासिकाश्रये अथवा मूलपादोच्चं पङ्क्तिरन्ध्राष्टभाजिते

tadardhaṃ stūpikottuṅge tanmāhānāsikāśraye athavā mūlapādoccaṃ paṅktirandhrāṣṭabhājite

तत्तद्भागे गुणांशेन कोष्ठोर्ध्वे भूषणोदयम् तत्तुङ्गं पञ्चधा कृत्वा चैकांशं पञ्जरोदयम्

tattadbhāge guṇāṃśena koṣṭhordhve bhūṣaṇodayam tattuṅgaṃ pañcadhā kṛtvā caikāṃśaṃ pañjarodayam

तत्समं ग्रीवतुङ्गं स्यात्तद्द्वयं नासितुङ्गकम् स्तूपितुङ्गं तदर्धं स्यान्नासिकाग्रं च तत्समम्

tatsamaṃ grīvatuṅgaṃ syāttaddvayaṃ nāsituṅgakam stūpituṅgaṃ tadardhaṃ syānnāsikāgraṃ ca tatsamam

द्विदण्डाद्दण्डवृध्या च दशदण्डावसानकम् पञ्जरादिविशालं यच्छेषं चोर्ध्वेऽङ्घ्रिकम्

dvidaṇḍāddaṇḍavṛdhyā ca daśadaṇḍāvasānakam pañjarādiviśālaṃ yaccheṣaṃ cordhve'ṅghrikam

एकोनविंशदंशं स्यात्पञ्जरोच्चं विभाजिते द्विभागं चोत्तरोत्तुङ्गमेकाशं वाजनोदयम्

ekonaviṃśadaṃśaṃ syātpañjaroccaṃ vibhājite dvibhāgaṃ cottarottuṅgamekāśaṃ vājanodayam

तदूर्ध्वपद्मं द्विभागं स्याद्वाजनं चैकभागिकम् अष्टांशेन कपोतोच्चं तदूर्ध्वे आलिङ्गमंशकम्

tadūrdhvapadmaṃ dvibhāgaṃ syādvājanaṃ caikabhāgikam aṣṭāṃśena kapotoccaṃ tadūrdhve āliṅgamaṃśakam

तत्सममन्तरितं चोर्ध्वे द्व्यंशं तत्प्रतिकोन्नतम् तदूर्ध्वे वाजनं चांशं शेषं युक्त्या प्रयोजयेत्

tatsamamantaritaṃ cordhve dvyaṃśaṃ tatpratikonnatam tadūrdhve vājanaṃ cāṃśaṃ śeṣaṃ yuktyā prayojayet

ग्रीवतुङ्गं त्रिधा भज्यमेकांशं वेदिकोन्नतम् ग्रीवतुङ्गं सपादांशं शेषांशं ग्रीवभूषणम्

grīvatuṅgaṃ tridhā bhajyamekāṃśaṃ vedikonnatam grīvatuṅgaṃ sapādāṃśaṃ śeṣāṃśaṃ grīvabhūṣaṇam

वेदिकोर्ध्वे तु सप्तांशं सार्धबन्धं गलोदयम् तदूर्ध्वे कम्पमेकांशं सार्धांशं पद्मतुङ्गकम्

vedikordhve tu saptāṃśaṃ sārdhabandhaṃ galodayam tadūrdhve kampamekāṃśaṃ sārdhāṃśaṃ padmatuṅgakam

तदूर्ध्वे वाजनं चांशमायामं वा त्रिभागिकम् एकांशं मध्यभद्रं तु मध्ये युक्त्या प्रकोष्ठकम्

tadūrdhve vājanaṃ cāṃśamāyāmaṃ vā tribhāgikam ekāṃśaṃ madhyabhadraṃ tu madhye yuktyā prakoṣṭhakam

ग्रीवभूषणतुङ्गे च विभजेत्तु षडंशकम् द्विभागं चोत्तरोत्सेधं तदर्धं वाजनं भवेत्

grīvabhūṣaṇatuṅge ca vibhajettu ṣaḍaṃśakam dvibhāgaṃ cottarotsedhaṃ tadardhaṃ vājanaṃ bhavet

द्विभागं गलभित्सेधं वाजनं चैकभागिकम् मध्यकोष्ठोत्तरं तत्स्यात्क्षुद्र पादौ सभूषितम्

dvibhāgaṃ galabhitsedhaṃ vājanaṃ caikabhāgikam madhyakoṣṭhottaraṃ tatsyātkṣudra pādau sabhūṣitam

पञ्जरे प्रतिकायामे चाष्टभाग विभाजिते सप्तांशे वेदिकायामे पद्मवाजनकान्तकम्

pañjare pratikāyāme cāṣṭabhāga vibhājite saptāṃśe vedikāyāme padmavājanakāntakam

वेदितारं चतुर्भागं त्रिभागं ग्रीवविस्तृतम् वेदितारसमं नासी शालायामं प्रकल्प्लयेत्

veditāraṃ caturbhāgaṃ tribhāgaṃ grīvavistṛtam veditārasamaṃ nāsī śālāyāmaṃ prakalplayet

तदायामे त्रिभागैकं मध्यनासी विशालकम् विशालार्धं त्रिपादं वा मध्यनास्योदयं भवेत्

tadāyāme tribhāgaikaṃ madhyanāsī viśālakam viśālārdhaṃ tripādaṃ vā madhyanāsyodayaṃ bhavet

पार्श्वयोर्बहुनास्योच्च शिखरस्य समोन्नतम् तच्छिखं चोत्तरान्तं स्यात्कवरीवक्त्रसंयुतम्

pārśvayorbahunāsyocca śikharasya samonnatam tacchikhaṃ cottarāntaṃ syātkavarīvaktrasaṃyutam

नासिकापत्रसंयुक्तं मध्यक्षुद्रं च निम्नकम् शिरस्योर्ध्वे पट्टिकानां च मध्यनासी शिखान्तकम्

nāsikāpatrasaṃyuktaṃ madhyakṣudraṃ ca nimnakam śirasyordhve paṭṭikānāṃ ca madhyanāsī śikhāntakam

शिरोलम्बोत्तरान्तं वा वलभावतिमेव वा शिखरस्योर्ध्वे पट्टोच्चमुत्तरोच्चं समं भवेत्

śirolambottarāntaṃ vā valabhāvatimeva vā śikharasyordhve paṭṭoccamuttaroccaṃ samaṃ bhavet

तदूर्ध्वे वाजनं पद्मं निम्नं कुम्भं सदण्डकम् पद्मवाजन पद्मं च तदग्रे कुड्मलान्वितम्

tadūrdhve vājanaṃ padmaṃ nimnaṃ kumbhaṃ sadaṇḍakam padmavājana padmaṃ ca tadagre kuḍmalānvitam

एतत्स्तूपित्रयं प्रोक्तं भागं युक्त्या प्रयोजयेत् तच्छिरे समलङ्कृत्य पत्रवल्ल्यादिशोभितम्

etatstūpitrayaṃ proktaṃ bhāgaṃ yuktyā prayojayet tacchire samalaṅkṛtya patravallyādiśobhitam

एतत्पञ्जरशालां च पद्ममेकं शिखात्रयम् सर्वालङ्कारसंयुक्तं कुर्याद्वै तक्षकेण तु

etatpañjaraśālāṃ ca padmamekaṃ śikhātrayam sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ kuryādvai takṣakeṇa tu

अथवा तोरणं कृत्वा स्तम्भस्योपरि वाजनम् मूलेपादविशाले तु चैकदण्डं तथोन्नतम्

athavā toraṇaṃ kṛtvā stambhasyopari vājanam mūlepādaviśāle tu caikadaṇḍaṃ tathonnatam

पूर्ववद्भागमानेन चोत्तरादिक्रियान्वितम् तदूर्ध्वे तोरणस्यान्ते मकरापत्रसंयुतम्

pūrvavadbhāgamānena cottarādikriyānvitam tadūrdhve toraṇasyānte makarāpatrasaṃyutam

तदूर्ध्वे तोरणान्तं स्यादेकदण्डं तु तच्छिरः मकरीवक्त्रसंयुक्तं सर्वालङ्कारशोभितम्

tadūrdhve toraṇāntaṃ syādekadaṇḍaṃ tu tacchiraḥ makarīvaktrasaṃyuktaṃ sarvālaṅkāraśobhitam

कोष्ठं च पार्श्वयोश्चैव क्षुद्र पादसमन्वितम् मूलपादविशालं स्यात्त्रिपादक्षुद्रा ङ्घ्रितारकम्

koṣṭhaṃ ca pārśvayoścaiva kṣudra pādasamanvitam mūlapādaviśālaṃ syāttripādakṣudrā ṅghritārakam

तस्यपादविशालेन पादभूषण मानयेत् फलकाद्यन्तकाद्यं च वीरकर्णैकदण्डकम्

tasyapādaviśālena pādabhūṣaṇa mānayet phalakādyantakādyaṃ ca vīrakarṇaikadaṇḍakam

बोधिकादि विनायुक्तं फलकादिक्रियान्यसेत् फलकायाम द्विदण्डं चाध्यर्धदण्डकं तत्कुम्भविस्तृतम्

bodhikādi vināyuktaṃ phalakādikriyānyaset phalakāyāma dvidaṇḍaṃ cādhyardhadaṇḍakaṃ tatkumbhavistṛtam

ताटिवक्त्रं सपादं स्यात्तुङ्गं प्रागुक्तवन्नयेत् सर्वालङ्कारसंयुक्तं युक्त्या तत्रैव योजयेत्

tāṭivaktraṃ sapādaṃ syāttuṅgaṃ prāguktavannayet sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ yuktyā tatraiva yojayet

बोधिकान्तं ललाटे च स्यादुत्सेधं चोर्ध्वे वाजनम् तद्वाजनं तु पादान्तं पार्श्वयोस्तन्मुखावृतम्

bodhikāntaṃ lalāṭe ca syādutsedhaṃ cordhve vājanam tadvājanaṃ tu pādāntaṃ pārśvayostanmukhāvṛtam

अधोभागे त्रिभागैकं मध्यभद्रा कृतिं न्यसेत् तद्विपार्श्वे तु चैकैकं कर्तृछेदममिष्यते

adhobhāge tribhāgaikaṃ madhyabhadrā kṛtiṃ nyaset tadvipārśve tu caikaikaṃ kartṛchedamamiṣyate

पार्श्वयोर्वाजनस्याधो वक्त्रं वज्राकृति तथा ऊर्ध्ववाजन तद्युक्त्या कुर्यात्क्षुद्रा दि वाजनम्

pārśvayorvājanasyādho vaktraṃ vajrākṛti tathā ūrdhvavājana tadyuktyā kuryātkṣudrā di vājanam

पार्श्वयोः स्तम्भस्योर्ध्वे मध्यभद्रा दिभूषितम् द्वाभ्यां तत्कर्णदण्डान्तं मध्ये पार्श्वे च निम्नकम्

pārśvayoḥ stambhasyordhve madhyabhadrā dibhūṣitam dvābhyāṃ tatkarṇadaṇḍāntaṃ madhye pārśve ca nimnakam

बोधिके च तरङ्गं स्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् तदेव तुङ्गमाने तु द्वादशांशे विभाजिते

bodhike ca taraṅgaṃ syātsarvālaṅkārasaṃyutam tadeva tuṅgamāne tu dvādaśāṃśe vibhājite

अधोभागे त्रिभागेन तरङ्गाकृतिं विन्यसेत् तदूर्ध्वे बोधिकोत्सेधं षडंशेन विशेषतः

adhobhāge tribhāgena taraṅgākṛtiṃ vinyaset tadūrdhve bodhikotsedhaṃ ṣaḍaṃśena viśeṣataḥ

प्रकुल्लानन सर्वभं पुष्पसंपवदाननम् एतदूर्ध्वे शिरस्योर्ध्वे चांशेन हरिता भवेत्

prakullānana sarvabhaṃ puṣpasaṃpavadānanam etadūrdhve śirasyordhve cāṃśena haritā bhavet

एकदण्ड त्रिपादं वा वाजनान्तं शिर उन्नतम् तस्मात्तदायते दीर्घे निर्गमस्यमधोमुखम्

ekadaṇḍa tripādaṃ vā vājanāntaṃ śira unnatam tasmāttadāyate dīrghe nirgamasyamadhomukham

कन्दलीसूनदण्डाभमग्निमूर्ध्वे निरोपमम् अग्रे समगलं चैव तरङ्गं तत्समाधिकम्

kandalīsūnadaṇḍābhamagnimūrdhve niropamam agre samagalaṃ caiva taraṅgaṃ tatsamādhikam

ललाटे चित्र भागैकमधो मूर्ध्नि विशालकम् तस्योर्ध्वे कर्णभागेन कर्णकम्पाब्जवाजनम्

lalāṭe citra bhāgaikamadho mūrdhni viśālakam tasyordhve karṇabhāgena karṇakampābjavājanam

पत्रवल्यादिरत्नैश्च पत्रचित्राभिभूषितम् सर्वालङ्कारसंयुक्तं पुष्पबोधकमीरितम्

patravalyādiratnaiśca patracitrābhibhūṣitam sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ puṣpabodhakamīritam

उपपीठवदाकारं दण्डकादीनि विन्यसेत् क्षुद्र कम्पं च पद्मैश्च पुष्परत्नैश्च भूषितम्

upapīṭhavadākāraṃ daṇḍakādīni vinyaset kṣudra kampaṃ ca padmaiśca puṣparatnaiśca bhūṣitam

तरङ्गा दण्डकां चैव बोधिकादीनि पालिका एकवक्त्रं द्विवक्त्रं वा त्रिवक्त्रं चतुराननम्

taraṅgā daṇḍakāṃ caiva bodhikādīni pālikā ekavaktraṃ dvivaktraṃ vā trivaktraṃ caturānanam

पञ्चषट् सप्ताष्टं वा यथा शक्तिवशान्न्यसेत् तस्याधो वीरकर्णे तु फलका बोधिकान्तरम्

pañcaṣaṭ saptāṣṭaṃ vā yathā śaktivaśānnyaset tasyādho vīrakarṇe tu phalakā bodhikāntaram

आधारार्थं तु शोभार्थं सिंहचित्रादिमण्डितम् वीरकर्णस्योदयं ज्ञात्वा नवभाग विभाजिते

ādhārārthaṃ tu śobhārthaṃ siṃhacitrādimaṇḍitam vīrakarṇasyodayaṃ jñātvā navabhāga vibhājite

एकांशं पादुकं कुर्तात्पञ्चभागं तु संग्रहम् तदूर्ध्वे करिकांसं स्यादब्जमंशेन कारयेत्

ekāṃśaṃ pādukaṃ kurtātpañcabhāgaṃ tu saṃgraham tadūrdhve karikāṃsaṃ syādabjamaṃśena kārayet

तदूर्ध्वे वाजनं चांशं संग्रहं च द्विवक्त्रयुक् पद्माग्राकृतिरग्रादीन् रेखा मूलवती न्यसेत्

tadūrdhve vājanaṃ cāṃśaṃ saṃgrahaṃ ca dvivaktrayuk padmāgrākṛtiragrādīn rekhā mūlavatī nyaset

रत्नवल्यादि संभूष्य शेषं युक्त्या प्रयोजयेत् संग्रहं रूपमित्युक्तं वीरकर्णे पुरान्वितम्

ratnavalyādi saṃbhūṣya śeṣaṃ yuktyā prayojayet saṃgrahaṃ rūpamityuktaṃ vīrakarṇe purānvitam

पदङ्गाद्वदनं कृत्वा पश्चादुद्धृतहस्तवत् तदेव सिंहादिरूपैर्वा नाटकाद्यैरलङ्कृतम्

padaṅgādvadanaṃ kṛtvā paścāduddhṛtahastavat tadeva siṃhādirūpairvā nāṭakādyairalaṅkṛtam

एतत्तु मुष्टिबन्धं स्यात्फलकोच्चं त्रिभागिकम् एकांशोत्सन्धितुङ्गं स्यात्तदधो क्षेपणांशकम्

etattu muṣṭibandhaṃ syātphalakoccaṃ tribhāgikam ekāṃśotsandhituṅgaṃ syāttadadho kṣepaṇāṃśakam

तदधोऽब्जांशं पक्षं च द्व्यंशेनाब्जमथापि वा कुम्भोच्चं चाष्टभागेन चांशेन पद्मकम्पकम्

tadadho'bjāṃśaṃ pakṣaṃ ca dvyaṃśenābjamathāpi vā kumbhoccaṃ cāṣṭabhāgena cāṃśena padmakampakam

कुम्भाधो चोर्ध्वदेशे तु वटपत्रादिशोभितम् निम्नं च ताटिकादीनि युक्त्या प्रागुक्तवन्नयेत्

kumbhādho cordhvadeśe tu vaṭapatrādiśobhitam nimnaṃ ca tāṭikādīni yuktyā prāguktavannayet

कुम्भस्तम्भप्रतिस्तम्भे कोष्ठकादीनि काङ्घ्रिके कुम्भस्तम्भानि सर्वेषामेवमुक्तं पुरातनैः

kumbhastambhapratistambhe koṣṭhakādīni kāṅghrike kumbhastambhāni sarveṣāmevamuktaṃ purātanaiḥ

भुवोपरिष्टान्मुनिभागतुङ्गके त्रिभागमञ्चं गलमंश चोर्ध्वके फलं विभागं शाला शिरा कुम्भमंशकम् क्रमात्प्रकुर्वन्त्विति पञ्जरादिकम्

bhuvopariṣṭānmunibhāgatuṅgake tribhāgamañcaṃ galamaṃśa cordhvake phalaṃ vibhāgaṃ śālā śirā kumbhamaṃśakam kramātprakurvantviti pañjarādikam

पञ्चभाग पुरतोक्ततुङ्गके द्व्यंशकं त्रिपदं सार्धकं त्रिपात् पञ्चांशं गलनासिकानन कुम्भयुक्तचरणाग्रभूषणम्

pañcabhāga puratoktatuṅgake dvyaṃśakaṃ tripadaṃ sārdhakaṃ tripāt pañcāṃśaṃ galanāsikānana kumbhayuktacaraṇāgrabhūṣaṇam

कुम्भालङ्कारम् अथवक्ष्ये विशेषेण कुम्भालङ्कारमुच्यते तन्मूलपालिकोत्सेधे विभजेत्तु षडंशकम्

kumbhālaṅkāram athavakṣye viśeṣeṇa kumbhālaṅkāramucyate tanmūlapālikotsedhe vibhajettu ṣaḍaṃśakam

100

एकांशं पादुकं चैव पद्मतुङ्गं तु तत्समम् कम्पमर्धं तदूर्ध्वे तु कन्धरं च द्विभागिकम्

ekāṃśaṃ pādukaṃ caiva padmatuṅgaṃ tu tatsamam kampamardhaṃ tadūrdhve tu kandharaṃ ca dvibhāgikam

101

कम्पमर्धेन तस्योर्ध्वे पद्ममंशेन योजयेत् अथवा चोर्ध्वके कम्पं तस्याधो पद्ममंशकम्

kampamardhena tasyordhve padmamaṃśena yojayet athavā cordhvake kampaṃ tasyādho padmamaṃśakam

102

कण्ठमेकांशकं कुर्याच्छेषं प्रागुक्तवद्भवेत् तदेवोर्ध्वेऽर्धं पद्मं च तस्योर्ध्वैकं कपोतकम्

kaṇṭhamekāṃśakaṃ kuryāccheṣaṃ prāguktavadbhavet tadevordhve'rdhaṃ padmaṃ ca tasyordhvaikaṃ kapotakam

103

अर्धेन वाजनं चोर्ध्वे यथाशोभं तु कारयेत् तदूर्ध्वे कुम्भमूले तु पाल्यां शेनाश पद्मकम्

ardhena vājanaṃ cordhve yathāśobhaṃ tu kārayet tadūrdhve kumbhamūle tu pālyāṃ śenāśa padmakam

104

तदूर्ध्वे कम्पमर्धेन शेषं युक्त्या यथाकृति तदूर्ध्वे वक्त्रतुङ्गं स्यान्नवभाग विभाजिते

tadūrdhve kampamardhena śeṣaṃ yuktyā yathākṛti tadūrdhve vaktratuṅgaṃ syānnavabhāga vibhājite

105

कुम्भोर्धांशेन जन्म स्याद्वाजनं चार्धभागिकम् पद्ममंशेन संयुक्तं कम्पमर्धेन कारयेत्

kumbhordhāṃśena janma syādvājanaṃ cārdhabhāgikam padmamaṃśena saṃyuktaṃ kampamardhena kārayet

106

सार्धद्व्यंशं गलोत्तुङ्गं कम्पमर्धेन कारयेत् तत्समं पद्मतुङ्गं स्यात्सार्धांशं तु कपोतकम्

sārdhadvyaṃśaṃ galottuṅgaṃ kampamardhena kārayet tatsamaṃ padmatuṅgaṃ syātsārdhāṃśaṃ tu kapotakam

107

एकांशं प्रतिसंयुक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम् कर्णतुङ्गद्विभागं पद्ममध्यर्धमेव वा

ekāṃśaṃ pratisaṃyuktaṃ sarvālaṅkārasaṃyutam karṇatuṅgadvibhāgaṃ padmamadhyardhameva vā

108

अथवा वक्त्रतुङ्गं स्यादेकदण्डेन कारयेत् पालिकस्योक्तवत्कुर्याद्यथाशोभं तु कारयेत्

athavā vaktratuṅgaṃ syādekadaṇḍena kārayet pālikasyoktavatkuryādyathāśobhaṃ tu kārayet

109

अस्योर्ध्वेऽर्धेन दण्डेन कुड्मलाकृति न्यसेत् तदा स्यान्निर्गमं भावं कुम्भान्तं लंभयेत् पुनः

asyordhve'rdhena daṇḍena kuḍmalākṛti nyaset tadā syānnirgamaṃ bhāvaṃ kumbhāntaṃ laṃbhayet punaḥ

110

कुम्भमध्ये रत्नबन्धं वस्त्रनिप्यं च विन्यसेत् सर्वालङ्कारसंयुक्तं पादमूले तु विन्यसेत्

kumbhamadhye ratnabandhaṃ vastranipyaṃ ca vinyaset sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ pādamūle tu vinyaset

111

तदास्यं निर्गमं भावं कुम्भान्तं नासिकं भवेत् अथवा नासिकां त्यक्त्वा पञ्जरस्योपरि न्यसेत्

tadāsyaṃ nirgamaṃ bhāvaṃ kumbhāntaṃ nāsikaṃ bhavet athavā nāsikāṃ tyaktvā pañjarasyopari nyaset

112

पादस्योर्ध्वे पाल्यन्तं पद्मवल्यादिभूषितम् मूलपादविशालं वा तत्त्रिपादविशालकम्

pādasyordhve pālyantaṃ padmavalyādibhūṣitam mūlapādaviśālaṃ vā tattripādaviśālakam

113

एतत् कुम्भाङ्घ्रिकं प्रोक्तं चान्तरालं च योजयेत् कुर्याद्वहिःप्रदेशे तु मध्ये वा चान्तरालके

etat kumbhāṅghrikaṃ proktaṃ cāntarālaṃ ca yojayet kuryādvahiḥpradeśe tu madhye vā cāntarālake

114

भित्तिमध्ये च कूटे च शिरोदेशे विशेषतः विशालपञ्जराद्यैश्च योजयेच्छिल्पिवित्तमः

bhittimadhye ca kūṭe ca śirodeśe viśeṣataḥ viśālapañjarādyaiśca yojayecchilpivittamaḥ

115

स्तम्भलक्षणम् तत्स्तम्भलक्षणं वक्ष्ये तुङ्गादींञ्चोक्तवन्नयेत् मूलस्तम्भविशालेन त्रिपादम् वार्धमेव वा

stambhalakṣaṇam tatstambhalakṣaṇaṃ vakṣye tuṅgādīṃñcoktavannayet mūlastambhaviśālena tripādam vārdhameva vā

116

संयोगस्तम्भविस्तारं यन्मानोरम्य मानयेत् बोधिका फलकान्तं च मूलदण्डेन मानयेत्

saṃyogastambhavistāraṃ yanmānoramya mānayet bodhikā phalakāntaṃ ca mūladaṇḍena mānayet

117

पालिकाद्यङ्गं सर्वेषामुपदण्डेन मानयेत् बोधिकादीनि सर्वाङ्गं पूर्ववत्परिकल्पयेत्

pālikādyaṅgaṃ sarveṣāmupadaṇḍena mānayet bodhikādīni sarvāṅgaṃ pūrvavatparikalpayet

118

उपपादानि सर्वेषां पूर्वपादे तु योजयेत् उपपादां मूलपादान्तमुपदण्डसमन्तकम्

upapādāni sarveṣāṃ pūrvapāde tu yojayet upapādāṃ mūlapādāntamupadaṇḍasamantakam

119

तद्दण्डस्य त्रिपादं वा दण्डार्धं वाथवांशकम् एकोपपादसंयुक्तं द्वित्र्! युपपादेन सयुतम्

taddaṇḍasya tripādaṃ vā daṇḍārdhaṃ vāthavāṃśakam ekopapādasaṃyuktaṃ dvitr! yupapādena sayutam

120

एवं क्रममिति प्रोक्तं मूले पद्मासनान्वितम् वेदोपपादसंयुक्तं ब्रह्मकान्तमीरितम्

evaṃ kramamiti proktaṃ mūle padmāsanānvitam vedopapādasaṃyuktaṃ brahmakāntamīritam

121

पञ्चोपपादसंयुक्तं शिवकान्तमितीरितम् षडोपपादसंयुक्तं स्कन्दकान्तमिति स्मृतम्

pañcopapādasaṃyuktaṃ śivakāntamitīritam ṣaḍopapādasaṃyuktaṃ skandakāntamiti smṛtam

122

अष्टोपपादसंयुक्तं विष्णुकान्तमुदीरितम् सर्वेषां पादमूले तु पालिकां चोपपीठवत्

aṣṭopapādasaṃyuktaṃ viṣṇukāntamudīritam sarveṣāṃ pādamūle tu pālikāṃ copapīṭhavat

123

कुर्यात्सिंहस्य रूपं वा पादं पत्रादिभूषितम् शिले दारुजे वापि कारयेदुक्तवद्बुधः

kuryātsiṃhasya rūpaṃ vā pādaṃ patrādibhūṣitam śile dāruje vāpi kārayeduktavadbudhaḥ

124

दारुसंग्रहणम् दारुसंग्रहणं वक्ष्ये पश्चाद्दारोश्च लक्षणम् दक्षिणायनकाले तु चोत्तरायणमेव वा

dārusaṃgrahaṇam dārusaṃgrahaṇaṃ vakṣye paścāddārośca lakṣaṇam dakṣiṇāyanakāle tu cottarāyaṇameva vā

125

माधादौ च चतुर्मासे कुर्याद्दारोश्च संग्रहम् कृष्णपक्षे शुभदिने सुमुहूर्ते सुलग्नके

mādhādau ca caturmāse kuryāddārośca saṃgraham kṛṣṇapakṣe śubhadine sumuhūrte sulagnake

126

दारुसंग्रहणं कुर्यात्स्थपतिः स्थापकैः सह कुठारखट्वखङ्गादीन् रक्षासूत्रेण बन्धनम्

dārusaṃgrahaṇaṃ kuryātsthapatiḥ sthāpakaiḥ saha kuṭhārakhaṭvakhaṅgādīn rakṣāsūtreṇa bandhanam

127

पीत्वा शुद्धं पयो रात्रावुपोष्याधिवसेद्बुधः प्रभाते तु समुत्थाय कर्ता स्वानुचरैः सह

pītvā śuddhaṃ payo rātrāvupoṣyādhivasedbudhaḥ prabhāte tu samutthāya kartā svānucaraiḥ saha

128

वनप्रयाणमार्गे तु पश्येत्तु शकुनानि वै संमुखे तु सुराभाण्डं मांसं वृषभं तु वा

vanaprayāṇamārge tu paśyettu śakunāni vai saṃmukhe tu surābhāṇḍaṃ māṃsaṃ vṛṣabhaṃ tu vā

129

पूर्णकुम्भं गजं वेश्या द्विजानां सङ्घमेव च दर्पणं पुष्पमालां च राजानं चक्रमेव च

pūrṇakumbhaṃ gajaṃ veśyā dvijānāṃ saṅghameva ca darpaṇaṃ puṣpamālāṃ ca rājānaṃ cakrameva ca

130

आन्दोलिका बलिं पूर्णघटं च शिबिरं तथा वस्त्रधृग्रजकं चैव कामधेनुं सुमङ्गलाम्

āndolikā baliṃ pūrṇaghaṭaṃ ca śibiraṃ tathā vastradhṛgrajakaṃ caiva kāmadhenuṃ sumaṅgalām

131

धनधान्यसमृद्धिं च दृष्ट्वा सर्वमेतच्छ्रुभावहम् मुक्तकेशं नासिहीनं तैलभाण्डं तथैव च

dhanadhānyasamṛddhiṃ ca dṛṣṭvā sarvametacchrubhāvaham muktakeśaṃ nāsihīnaṃ tailabhāṇḍaṃ tathaiva ca

132

एक द्विजं यतिं चैव कपालारक्तवाससान् क्षयरोगं चाङ्गहीनं नव्यङ्गगदिगं तथा

eka dvijaṃ yatiṃ caiva kapālāraktavāsasān kṣayarogaṃ cāṅgahīnaṃ navyaṅgagadigaṃ tathā

133

मार्गे संमुखं दृष्ट्वा त्वमङ्गलमिति स्मृतम् भारद्वाजं दिवाभीतं नर्तक व्यानकं तथा

mārge saṃmukhaṃ dṛṣṭvā tvamaṅgalamiti smṛtam bhāradvājaṃ divābhītaṃ nartaka vyānakaṃ tathā

134

वरदासीस्मरं वामे शुभदं दक्षिणेऽशुभम् वायसं च मयूरं च दीर्घपुच्छं तथैव च

varadāsīsmaraṃ vāme śubhadaṃ dakṣiṇe'śubham vāyasaṃ ca mayūraṃ ca dīrghapucchaṃ tathaiva ca

135

कृष्णपक्षद्वयं चैव श्वेताक्षं कृकलासकम् रक्तबोधं च फणिनं सारङ्गं व्याघ्रमेव च

kṛṣṇapakṣadvayaṃ caiva śvetākṣaṃ kṛkalāsakam raktabodhaṃ ca phaṇinaṃ sāraṅgaṃ vyāghrameva ca

136

जम्बुकं च तथा वामं दक्षिणे गमनं शुभम् दक्षिणं वामतो गच्छेदशुभं भवति ध्रुवम्

jambukaṃ ca tathā vāmaṃ dakṣiṇe gamanaṃ śubham dakṣiṇaṃ vāmato gacchedaśubhaṃ bhavati dhruvam

137

अन्धकं शकुनं चैवारण्ये श्वेतलोचनम् हरिणं च शशं चैव मार्गकीटं तथैव च

andhakaṃ śakunaṃ caivāraṇye śvetalocanam hariṇaṃ ca śaśaṃ caiva mārgakīṭaṃ tathaiva ca

138

बहुवर्णं च गृध्रं च रक्तश्वानं च सूकरम् दक्षिणाद्वामगमनं मङ्गलं भवति ध्रुवम्

bahuvarṇaṃ ca gṛdhraṃ ca raktaśvānaṃ ca sūkaram dakṣiṇādvāmagamanaṃ maṅgalaṃ bhavati dhruvam

139

वामतो दक्षिणे गच्छेदशुभं प्राप्यते ध्रुवम् परिहारं च वक्ष्यामि ग्रामसीम्नि शुभं तु चेत्

vāmato dakṣiṇe gacchedaśubhaṃ prāpyate dhruvam parihāraṃ ca vakṣyāmi grāmasīmni śubhaṃ tu cet

140

स्थित्वा भुक्त्वा द्विजान् पश्चाद्दृष्ट्वा गच्छेत्ततः सुधीः ग्रामसीम्नस्तु परितो दुर्निमित्ते पशुं क्षिपेत्

sthitvā bhuktvā dvijān paścāddṛṣṭvā gacchettataḥ sudhīḥ grāmasīmnastu parito durnimitte paśuṃ kṣipet

141

विपिनस्य समीपे तु चोक्तान्येकानि सर्वशः दक्षिणं वामतो गच्छेद्वामतो दक्षिणे तथा

vipinasya samīpe tu coktānyekāni sarvaśaḥ dakṣiṇaṃ vāmato gacchedvāmato dakṣiṇe tathā

142

मध्ये तदिष्टकार्याणि मङ्गलं भवति ध्रुवम् वनं संप्राप्य सुच्छायं सुशीतलतरुं तथा

madhye tadiṣṭakāryāṇi maṅgalaṃ bhavati dhruvam vanaṃ saṃprāpya succhāyaṃ suśītalataruṃ tathā

143

दृष्ट्वा निज्येर्यते च्छायां शृणुयाच्छाकुनस्वरान् व्यालं भारद्वाजं च श्वेताक्षिं च बृहत्खगम्

dṛṣṭvā nijyeryate cchāyāṃ śṛṇuyācchākunasvarān vyālaṃ bhāradvājaṃ ca śvetākṣiṃ ca bṛhatkhagam

144

सुस्वरं तु शुभं प्रोक्तं दुःस्वरेऽथ पशु क्षिपेत् काकस्वरं दक्षिणे श्रेष्ठं प्राचि चैव मध्यमम्

susvaraṃ tu śubhaṃ proktaṃ duḥsvare'tha paśu kṣipet kākasvaraṃ dakṣiṇe śreṣṭhaṃ prāci caiva madhyamam

145

प्राक् स्वरं चाधमं प्रोक्तं तस्य तूत्तर स्वरम् यदि श्रुतं चेत्तत्काष्ठे त्रीण्यजानि बलिं क्षिपेत्

prāk svaraṃ cādhamaṃ proktaṃ tasya tūttara svaram yadi śrutaṃ cettatkāṣṭhe trīṇyajāni baliṃ kṣipet

146

होमार्थं तत्र कुर्यात्प्रयत्नं चोक्तवद्बुधः असुरं राक्षसं चैव भूतपैशाचमेव च

homārthaṃ tatra kuryātprayatnaṃ coktavadbudhaḥ asuraṃ rākṣasaṃ caiva bhūtapaiśācameva ca

147

चरगं पूतन विदारौ पापराक्षसमेव च महांश्चाष्टगणाख्यानिन्द्रा नीशानकान्तकम्

caragaṃ pūtana vidārau pāparākṣasameva ca mahāṃścāṣṭagaṇākhyānindrā nīśānakāntakam

148

रक्तेन मिलितं चान्तं स्तुतिं चैव सदा जपेत् मुख्यं चापि मृगं चैव चादितिमुदितिं तथा

raktena militaṃ cāntaṃ stutiṃ caiva sadā japet mukhyaṃ cāpi mṛgaṃ caiva cāditimuditiṃ tathā

149

वितथं चान्तरिक्षं च भृशं पूषणमेव च एतेभ्यो राक्षसेभ्यश्च मांसमन्नं बलिं क्षिपेत्

vitathaṃ cāntarikṣaṃ ca bhṛśaṃ pūṣaṇameva ca etebhyo rākṣasebhyaśca māṃsamannaṃ baliṃ kṣipet

150

फलानि क्षीरमन्नं च स्थपतिस्तु वनस्पतेः बलिं दद्यात्स्वनाम्नैश्चान्येषां च स्वनामभिः

phalāni kṣīramannaṃ ca sthapatistu vanaspateḥ baliṃ dadyātsvanāmnaiścānyeṣāṃ ca svanāmabhiḥ

151

शुद्धिं कृत्वा ततः पञ्चात्पुण्याहं वाचयेत्ततः स्वस्तिवाचनकं कुर्यात्पश्चाद्ब्राह्मणभोजनम्

śuddhiṃ kṛtvā tataḥ pañcātpuṇyāhaṃ vācayettataḥ svastivācanakaṃ kuryātpaścādbrāhmaṇabhojanam

152

दारुच्छेदनकाले तु बहिर्गच्छेद्वनस्पतेः मन्त्रः राक्षसैः सह भूतैश्च कर्तारं रक्षते नमः

dārucchedanakāle tu bahirgacchedvanaspateḥ mantraḥ rākṣasaiḥ saha bhūtaiśca kartāraṃ rakṣate namaḥ

153

पश्चात्तु स्थापकेनैव ब्रह्मार्थं निक्षिपेद्बलिम् कुर्याद्धोमं स्थापकस्तु पूजयित्वा वनदेवताः

paścāttu sthāpakenaiva brahmārthaṃ nikṣipedbalim kuryāddhomaṃ sthāpakastu pūjayitvā vanadevatāḥ

154

प्रोक्षयेत्परशुं तत्र प्राङ्मुखश्चोत्तरेऽपि वा परशुं तक्षकं श्रेष्ठं स्थपतिः स्थापककरात्

prokṣayetparaśuṃ tatra prāṅmukhaścottare'pi vā paraśuṃ takṣakaṃ śreṣṭhaṃ sthapatiḥ sthāpakakarāt

155

स्वीकृत्य दारु विच्छिद्य चान्यैरनुचरैः सह स्थूलमूलं कृशाग्रं च निशृङ्गं स्निग्धरूपकम्

svīkṛtya dāru vicchidya cānyairanucaraiḥ saha sthūlamūlaṃ kṛśāgraṃ ca niśṛṅgaṃ snigdharūpakam

156

जनशाखासंकीर्णं छ्रत्रवन्निश्वथं यदि सुशीतलं तु सुच्छायं छायावृक्षमिति स्मृतम्

janaśākhāsaṃkīrṇaṃ chratravanniśvathaṃ yadi suśītalaṃ tu succhāyaṃ chāyāvṛkṣamiti smṛtam

157

वृक्षस्य मूलमध्ये तु वृक्षाग्रे समनाहकम् निःशाखः स पुमान्प्रोक्तं स्निग्धरूपं च शीतलम्

vṛkṣasya mūlamadhye tu vṛkṣāgre samanāhakam niḥśākhaḥ sa pumānproktaṃ snigdharūpaṃ ca śītalam

158

अग्रस्थूलं कृशे मूले नानाविटपशाखयुक् दुर्भरं भिन्नसुषिरं चोष्णं विवृतशाखकम्

agrasthūlaṃ kṛśe mūle nānāviṭapaśākhayuk durbharaṃ bhinnasuṣiraṃ coṣṇaṃ vivṛtaśākhakam

159

दृष्टान्तं मनुजायोग्यं छायायामं नपुंसकम् स्त्रोपुमान्वृक्षकश्छेद्यः सुमुहूर्ते सुलग्नके

dṛṣṭāntaṃ manujāyogyaṃ chāyāyāmaṃ napuṃsakam stropumānvṛkṣakaśchedyaḥ sumuhūrte sulagnake

160

वृक्षच्छेदनकाले तु उत्पद्य न पतेद्यदि पतन्ति चोत्तरे वा प्राग्दिग्भागे न चामङ्गलम्

vṛkṣacchedanakāle tu utpadya na patedyadi patanti cottare vā prāgdigbhāge na cāmaṅgalam

161

याम्ये वा पश्चिमे वापि देशे पतन्ति मङ्गलम् ईशं नैऋतिकोणे वा सर्वसंपत्करं भवेत्

yāmye vā paścime vāpi deśe patanti maṅgalam īśaṃ naiṛtikoṇe vā sarvasaṃpatkaraṃ bhavet

162

अनलानिलकोणे वा चान्यथा चान्तरालके उद्गतमिति तत्र स्यात्सकलानीत्यमङ्गलम्

analānilakoṇe vā cānyathā cāntarālake udgatamiti tatra syātsakalānītyamaṅgalam

163

छिन्नवृक्षस्य पतने वृषभं हयकुञ्जरम् निनदं भवति श्रेष्ठं बाह्यत्वाने त्वमङ्गलम्

chinnavṛkṣasya patane vṛṣabhaṃ hayakuñjaram ninadaṃ bhavati śreṣṭhaṃ bāhyatvāne tvamaṅgalam

164

समीपे स्थितवृक्षाश्च हत्वा यदि पतेत्तरुः अशुमं तत्समुद्दिष्टो पतन्ति मनुजोपरि

samīpe sthitavṛkṣāśca hatvā yadi patettaruḥ aśumaṃ tatsamuddiṣṭo patanti manujopari

165

पूर्वे वा चोत्तरे वापि वृक्षास्तत्र पतन्ति चेत् तत्रादे तत्क्रमं नास्ति चान्ये दिक्षु त्वमङ्गलम्

pūrve vā cottare vāpi vṛkṣāstatra patanti cet tatrāde tatkramaṃ nāsti cānye dikṣu tvamaṅgalam

166

सर्वदोषं समुद्दिश्य शान्तिं कुर्याद्विचक्षणः पशुप्रहारहोमं च बाह्यणान्भोजयेत्ततः

sarvadoṣaṃ samuddiśya śāntiṃ kuryādvicakṣaṇaḥ paśuprahārahomaṃ ca bāhyaṇānbhojayettataḥ

167

एवं शान्तौ कृतायां तु दोषं नश्यति नान्यथा नराणां मरणं स्याच्चेत्तत्त शान्तिर्न विद्यते

evaṃ śāntau kṛtāyāṃ tu doṣaṃ naśyati nānyathā narāṇāṃ maraṇaṃ syāccettatta śāntirna vidyate

168

तस्मात्परिहरेद्विद्वान् कुर्याद्दारु संग्रहम् शयनस्थितद्वारूणि स्थूपिकीलादिकं सर्वशः

tasmātpariharedvidvān kuryāddāru saṃgraham śayanasthitadvārūṇi sthūpikīlādikaṃ sarvaśaḥ

169

भूमौ पदं नितच्चक्रमिति विरचितम् स्थितः शयनदारूणि रथमारोपयेत्तदा

bhūmau padaṃ nitaccakramiti viracitam sthitaḥ śayanadārūṇi rathamāropayettadā

170

नववस्त्रेण संवेष्ट्य सर्वमङ्गलघोषणैः अनङ्वाहौ वाहयित्वा महिषं कुञ्जरं तु वा

navavastreṇa saṃveṣṭya sarvamaṅgalaghoṣaṇaiḥ anaṅvāhau vāhayitvā mahiṣaṃ kuñjaraṃ tu vā

171

कर्षयेत्तु नरैर्वापि सुमुहूर्ते सुलग्नके शिल्पशालां प्रवेश्याथ रथात्तदवतारयेत्

karṣayettu narairvāpi sumuhūrte sulagnake śilpaśālāṃ praveśyātha rathāttadavatārayet

172

दारुसंग्रहणं प्रोक्तं दारुलक्षणमुच्यते धूमकं क्षीरणं चैव खादिरं खदिरं तथा

dārusaṃgrahaṇaṃ proktaṃ dārulakṣaṇamucyate dhūmakaṃ kṣīraṇaṃ caiva khādiraṃ khadiraṃ tathā

173

शाकं च निम्बवृक्षं च शमी शाखं तथा मृगम् एतेषु धारणं वृक्षं शतवृक्षमिहोच्यते

śākaṃ ca nimbavṛkṣaṃ ca śamī śākhaṃ tathā mṛgam eteṣu dhāraṇaṃ vṛkṣaṃ śatavṛkṣamihocyate

174

कतरं कृतमालं च व्याघ्रकाश्छादना मृगम् द्रा क्षा शाखा च रुद्रा णि जम्बूकं शयितेष्वपि

kataraṃ kṛtamālaṃ ca vyāghrakāśchādanā mṛgam drā kṣā śākhā ca rudrā ṇi jambūkaṃ śayiteṣvapi

175

नालिकेरं च तालं च वेणु मौनी च किंशुकम् पूगं च पुष्कलं चैव चामलकं च किंशिरि

nālikeraṃ ca tālaṃ ca veṇu maunī ca kiṃśukam pūgaṃ ca puṣkalaṃ caiva cāmalakaṃ ca kiṃśiri

176

हरितं च सप्तपर्णं चोर्ध्ववृक्षमुदीरितम् तेषां देवालयं कुर्यान्नृणां सद्मैः विशेषतः

haritaṃ ca saptaparṇaṃ cordhvavṛkṣamudīritam teṣāṃ devālayaṃ kuryānnṛṇāṃ sadmaiḥ viśeṣataḥ

177

व्याघ्र चन्दनरक्त च चन्दनं तिन्त्रिणी तथा अन्यानि दारुसर्वाणि द्विजातीणां गृहे न्यसेत्

vyāghra candanarakta ca candanaṃ tintriṇī tathā anyāni dārusarvāṇi dvijātīṇāṃ gṛhe nyaset

178

तत्तज्जातिद्रुमाभावे एकजात्या च सर्वशः वृक्षस्य मूलं शतश्चाग्रे चाग्रं तथैव च

tattajjātidrumābhāve ekajātyā ca sarvaśaḥ vṛkṣasya mūlaṃ śataścāgre cāgraṃ tathaiva ca

179

भूमिस्पर्शमुखं ज्ञात्वा तदूर्ध्वं परभागतः स्तम्भस्थापनम् देवालयादिसर्वेषां स्तम्भस्थापनमुच्यते

bhūmisparśamukhaṃ jñātvā tadūrdhvaṃ parabhāgataḥ stambhasthāpanam devālayādisarveṣāṃ stambhasthāpanamucyate

180

यथाभागावसाने तु स्थापयेदखिलाङ्घ्रिकम् स्तम्भान्ते स्तम्भयुक्तं चेद्वास्तुवस्तु विनाशनम्

yathābhāgāvasāne tu sthāpayedakhilāṅghrikam stambhānte stambhayuktaṃ cedvāstuvastu vināśanam

181

यद्वास्त्वन्तर्बहिः सूत्रं स्थापयेदृजुसूत्रकम् स्तम्भमध्यात्तु बाह्यान्तं यथापादं तथाश्रयम्

yadvāstvantarbahiḥ sūtraṃ sthāpayedṛjusūtrakam stambhamadhyāttu bāhyāntaṃ yathāpādaṃ tathāśrayam

182

यत्रदेश विशालार्धं तत्र दोषो न विद्यते पुष्य माघं च चैत्रं च वैशाखं चोत्तरायणे

yatradeśa viśālārdhaṃ tatra doṣo na vidyate puṣya māghaṃ ca caitraṃ ca vaiśākhaṃ cottarāyaṇe

183

आषाढं श्रावणाश्वी च कार्तिकं दक्षिणायने सुमुहूर्तं सुलग्ने च शुक्लपक्षे शुभदिने

āṣāḍhaṃ śrāvaṇāśvī ca kārtikaṃ dakṣiṇāyane sumuhūrtaṃ sulagne ca śuklapakṣe śubhadine

184

स्तम्भमावाहनं कुर्याच्छेषमासे च भावके अङ्कुरार्पणकर्मादौ स्थापनान्तं यथाक्रमम्

stambhamāvāhanaṃ kuryāccheṣamāse ca bhāvake aṅkurārpaṇakarmādau sthāpanāntaṃ yathākramam

185

जलाधिवासनं स्थानं कुर्यात्त्वपि सर्वशः ईशाने नैरृतिकोणे तु मध्ये चाङ्घ्रिकमेव च

jalādhivāsanaṃ sthānaṃ kuryāttvapi sarvaśaḥ īśāne nairṛtikoṇe tu madhye cāṅghrikameva ca

186

पादस्थानस्य यदृशे वस्तुनश्च बलं यथा तदूर्ध्वं धारपट्टं स्याद्दण्डाध्यर्ध द्विदण्डकम्

pādasthānasya yadṛśe vastunaśca balaṃ yathā tadūrdhvaṃ dhārapaṭṭaṃ syāddaṇḍādhyardha dvidaṇḍakam

187

घनं च विस्तृतं चैव चायामं तद्यथेष्टकम् शिलास्तम्भे शिलाधारं दारुस्तम्भे द्रुमस्तथा

ghanaṃ ca vistṛtaṃ caiva cāyāmaṃ tadyatheṣṭakam śilāstambhe śilādhāraṃ dārustambhe drumastathā

188

अथवा चाश्मनं सर्वमाधारं चतुरश्रकम् एकहस्तं द्विहस्तं वा त्रिहस्तं विपुलं भवेत्

athavā cāśmanaṃ sarvamādhāraṃ caturaśrakam ekahastaṃ dvihastaṃ vā trihastaṃ vipulaṃ bhavet

189

आधारस्य तु मध्ये स्याद्र त्नस्थापनतोऽवटम् प्रासादाभिमुखे चैव मण्डपं परिकल्पयेत्

ādhārasya tu madhye syādra tnasthāpanato'vaṭam prāsādābhimukhe caiva maṇḍapaṃ parikalpayet

190

मण्डपान्तं प्रदेशे तु स्तम्भं संग्राह्य वेशयेत् स्थण्डिले चण्डितं कृत्वा बीजं ब्रीह्मादि विन्यसेत्

maṇḍapāntaṃ pradeśe tu stambhaṃ saṃgrāhya veśayet sthaṇḍile caṇḍitaṃ kṛtvā bījaṃ brīhmādi vinyaset

191

तत्र स्तम्भं च विन्यस्य पूर्वे वाप्युदगग्रकम् नववस्त्रेण संवेष्ट्य कुम्भं कुर्यादभिभूषणं

tatra stambhaṃ ca vinyasya pūrve vāpyudagagrakam navavastreṇa saṃveṣṭya kumbhaṃ kuryādabhibhūṣaṇaṃ

192

कर्पटं तु शिरीषादिधान्यं कार्पासबीजकम् सूत्रेण वध्वा पश्चात्तु स्तम्भकर्णे च बन्धनम्

karpaṭaṃ tu śirīṣādidhānyaṃ kārpāsabījakam sūtreṇa vadhvā paścāttu stambhakarṇe ca bandhanam

193

तदग्रे स्यण्डिलं कृत्वा शुद्धशालैश्च लाजकैः दर्भैरास्तीर्य तत्रैव प्रागुदक् स्यात्तदग्रकम्

tadagre syaṇḍilaṃ kṛtvā śuddhaśālaiśca lājakaiḥ darbhairāstīrya tatraiva prāgudak syāttadagrakam

194

पीठं वा चोपपीठं वा चोक्तवत्पद कल्पयेत् जलसंपूर्णकुम्भादि तत्र चावाहयेद्बुधः

pīṭhaṃ vā copapīṭhaṃ vā coktavatpada kalpayet jalasaṃpūrṇakumbhādi tatra cāvāhayedbudhaḥ

195

सूत्रपल्लवकूर्च्याद्यान् नववस्त्रेण वेष्टयेत् तदग्रे स्थण्डिलं कृत्वा रत्नलोहादि चावहेत्

sūtrapallavakūrcyādyān navavastreṇa veṣṭayet tadagre sthaṇḍilaṃ kṛtvā ratnalohādi cāvahet

196

पादप्रक्षालनं कुर्यादाचम्य स्थपतिर्बुधः भस्मं वा चन्दनं वापि धारयेत्तु त्रिपुण्ड्रकम्

pādaprakṣālanaṃ kuryādācamya sthapatirbudhaḥ bhasmaṃ vā candanaṃ vāpi dhārayettu tripuṇḍrakam

197

सकलीकरणं कृत्वा पुण्याहं वाचयेत्ततः ब्रह्मादिदेवताः सर्वाः पादस्थाने समर्चयेत्

sakalīkaraṇaṃ kṛtvā puṇyāhaṃ vācayettataḥ brahmādidevatāḥ sarvāḥ pādasthāne samarcayet

198

हृल्लेखामध्यकुम्भान्तं पूजयेत्तु विशेषतः देव्यावरणं सर्वेषां परितः कलशोदके

hṛllekhāmadhyakumbhāntaṃ pūjayettu viśeṣataḥ devyāvaraṇaṃ sarveṣāṃ paritaḥ kalaśodake

199

आवाह्य पश्चादभ्यर्च्य गन्धपुष्पाक्षतादिभिः रत्नाधिवासनं कुर्यात्तत्तद्देवत नामभिः

āvāhya paścādabhyarcya gandhapuṣpākṣatādibhiḥ ratnādhivāsanaṃ kuryāttattaddevata nāmabhiḥ

200

गन्धपुष्पादिधूपैश्च नैवेद्यान्तं समर्चयेत् तदग्रे पूर्वदिग्देशे होमं कुर्याद्विचक्षणः

gandhapuṣpādidhūpaiśca naivedyāntaṃ samarcayet tadagre pūrvadigdeśe homaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ

201

पश्चात्तु शिल्पी संप्राप्य संस्पृशेत्स्तम्भमूलकम् गैरिकार्पितसूत्रैश्च चतुःसूत्राणि विन्यसेत्

paścāttu śilpī saṃprāpya saṃspṛśetstambhamūlakam gairikārpitasūtraiśca catuḥsūtrāṇi vinyaset

202

स्वर्णसूच सदर्भाश् च घृतक्षीरेण योजयेत् धूपदीपं ददेत् पश्चाद्गन्धपुष्पैः समर्चयेत्

svarṇasūca sadarbhāś ca ghṛtakṣīreṇa yojayet dhūpadīpaṃ dadet paścādgandhapuṣpaiḥ samarcayet

203

हिमाद्रि रूपं तत्स्तम्भं ध्यात्वा हस्तेन संस्पृशेत् ततोऽधिवासनं कुर्यात्स्तम्भं तद्देशिकोत्तमः

himādri rūpaṃ tatstambhaṃ dhyātvā hastena saṃspṛśet tato'dhivāsanaṃ kuryātstambhaṃ taddeśikottamaḥ

स्तम्भलक्षणम् (cont. 2)

204

पश्चात्तक्षकमुख्यैस्तु स्तम्भमुद्धृत्य हस्ततः वास्तुप्रदक्षिणं कुर्यात्स्वकीयानुचरैः सह

paścāttakṣakamukhyaistu stambhamuddhṛtya hastataḥ vāstupradakṣiṇaṃ kuryātsvakīyānucaraiḥ saha

205

सर्वमङ्गलघोषैश्च स्तम्भस्थापनदेशकम् संप्राप्य हस्ततः स्तम्भमवरोह्य च पश्चिमे

sarvamaṅgalaghoṣaiśca stambhasthāpanadeśakam saṃprāpya hastataḥ stambhamavarohya ca paścime

206

तत्स्तम्भं पूर्ववदनं धारं प्रोक्ष्य संस्थितम् अधिवासितरत्नानि व्याहृत्यावटतः क्षिपेत्

tatstambhaṃ pūrvavadanaṃ dhāraṃ prokṣya saṃsthitam adhivāsitaratnāni vyāhṛtyāvaṭataḥ kṣipet

207

मध्ये तु हेमं निक्षिप्य चैन्द्रे ताम्रं विनिक्षिपेत् याम्ये तु चायसं स्थाप्य कांस्यं वा वारुणे न्यसेत्

madhye tu hemaṃ nikṣipya caindre tāmraṃ vinikṣipet yāmye tu cāyasaṃ sthāpya kāṃsyaṃ vā vāruṇe nyaset

208

सौम्ये तु रजतं स्थाप्य पुष्परागं तु मध्यमे पुष्परागमिन्द्र कोष्ठे गोमेधं चाग्निकोणके

saumye tu rajataṃ sthāpya puṣparāgaṃ tu madhyame puṣparāgamindra koṣṭhe gomedhaṃ cāgnikoṇake

209

महानीलं च याम्ये तु मरतकं नैरृते न्यसेत् स्फटिकं वारुणे कोष्ठे तु प्रवालं वायुकोष्ठके

mahānīlaṃ ca yāmye tu maratakaṃ nairṛte nyaset sphaṭikaṃ vāruṇe koṣṭhe tu pravālaṃ vāyukoṣṭhake

210

सौम्ये तु मौक्तिकं न्यस्य चेन्द्र नीलं तथेशके तत्स्तम्भं तत्र निक्षिप्य स्थपतिः कर्तृभिः सह

saumye tu mauktikaṃ nyasya cendra nīlaṃ tatheśake tatstambhaṃ tatra nikṣipya sthapatiḥ kartṛbhiḥ saha

211

सर्वमङ्गलघोषैश्च ब्राह्मणैः स्वस्तिवाचनम् अधिवासितकुम्भानि सर्वाण्यादाय शिल्पिकः

sarvamaṅgalaghoṣaiśca brāhmaṇaiḥ svastivācanam adhivāsitakumbhāni sarvāṇyādāya śilpikaḥ

212

वास्तुप्रदक्षिणं कृत्वा स्तम्भं मन्त्राभिषेचयेत् धूपदीपं दधेत् पश्चाद्वस्त्रमाल्यैर्विभूषितम्

vāstupradakṣiṇaṃ kṛtvā stambhaṃ mantrābhiṣecayet dhūpadīpaṃ dadhet paścādvastramālyairvibhūṣitam

213

गन्धपुष्पैः समभ्यर्च्य नैवेद्यं च निवेदयेत् मन्त्रः स्तम्भ महामेरो वास्तु दद्याथश्चन्द्र दिवारम्

gandhapuṣpaiḥ samabhyarcya naivedyaṃ ca nivedayet mantraḥ stambha mahāmero vāstu dadyāthaścandra divāram

214

अन्यैः स्तम्भैश्च मूर्ध्ना ते धृत्वा रक्षतु चोन्नतम् एतन्मन्त्रं पठित्वा तु कुर्यादनुनयं बुधः

anyaiḥ stambhaiśca mūrdhnā te dhṛtvā rakṣatu connatam etanmantraṃ paṭhitvā tu kuryādanunayaṃ budhaḥ

215

प्रासादे मण्डपे वापि प्राकारे गोपुरे तथा द्विजातीनां च वर्णानां सद्ममासपकादिनाम्

prāsāde maṇḍape vāpi prākāre gopure tathā dvijātīnāṃ ca varṇānāṃ sadmamāsapakādinām

216

स्तम्भप्रतिष्ठां सर्वत्र चैवं कुर्याद्विचक्षणः पुरातनैश्च ऋषिभिः ब्रह्माद्यैश्च सुरैरपि

stambhapratiṣṭhāṃ sarvatra caivaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ purātanaiśca ṛṣibhiḥ brahmādyaiśca surairapi

217

स्तम्भप्रतिष्ठा चोक्ता स्याद्विनाचेदशुभं भवेत् तस्मात्स्तम्भप्रतिष्ठां तु कारयेच्छिल्पिवित्तमः

stambhapratiṣṭhā coktā syādvinācedaśubhaṃ bhavet tasmātstambhapratiṣṭhāṃ tu kārayecchilpivittamaḥ

218

स्थपतिः स्थापकं विप्र स्थापनं कर्मणे वृतान् पूजयेद्विधिवदुक्तमार्गतः स्वस्वात्मशिबिरानन्तः प्रतिष्ठा चोक्ता स्यात्

sthapatiḥ sthāpakaṃ vipra sthāpanaṃ karmaṇe vṛtān pūjayedvidhivaduktamārgataḥ svasvātmaśibirānantaḥ pratiṣṭhā coktā syāt

प्रस्तरविधानम्

प्रस्तरस्य विधिं वक्ष्ये शास्त्रे संक्षिप्यतेऽधुना अधिष्ठानत्रिपादं वा समं वा पादमधिकम्

prastarasya vidhiṃ vakṣye śāstre saṃkṣipyate'dhunā adhiṣṭhānatripādaṃ vā samaṃ vā pādamadhikam

अर्धत्रिपादमाधिक्यं तत्समाधिकमेव वा षड्विधं कुट्टिमोत्तुङ्गं प्रस्तरोदयमीरितम्

ardhatripādamādhikyaṃ tatsamādhikameva vā ṣaḍvidhaṃ kuṭṭimottuṅgaṃ prastarodayamīritam

अथवा हस्तमानेन देवजातिवशोच्यते सप्तहस्तं समारभ्य सार्धवेदकरान्तकम्

athavā hastamānena devajātivaśocyate saptahastaṃ samārabhya sārdhavedakarāntakam

अर्धारत्निकहान्येन षड्विधं प्रस्तरोदयम् देवानां भूसुराणां च भूपतीनां युवराजयोः

ardhāratnikahānyena ṣaḍvidhaṃ prastarodayam devānāṃ bhūsurāṇāṃ ca bhūpatīnāṃ yuvarājayoḥ

वैश्यानां शूद्र जातीनां सद्म जातिवशात्क्रमात् अथवा पादतुङ्गार्धं तत्समं वा विशेषतः

vaiśyānāṃ śūdra jātīnāṃ sadma jātivaśātkramāt athavā pādatuṅgārdhaṃ tatsamaṃ vā viśeṣataḥ

चतुर्भागैकहीनं वा तत्पादाधिकमेव च अर्धाधिकं त्रिपादं वा तत्समाधिकमेव वा

caturbhāgaikahīnaṃ vā tatpādādhikameva ca ardhādhikaṃ tripādaṃ vā tatsamādhikameva vā

एतत्तु षड्विधं प्रोक्तं युक्त्या तत्प्रस्तरोदयम् अथवा पादोदये चाष्टभागं कुर्याद्विचक्षणः

etattu ṣaḍvidhaṃ proktaṃ yuktyā tatprastarodayam athavā pādodaye cāṣṭabhāgaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ

सप्तषट्पञ्चभागाब्धित्रिभागद्व्यंशमेव च एवं तु षड्विधं प्रोक्तं प्रस्तरोच्चं मुनीश्वरैः

saptaṣaṭpañcabhāgābdhitribhāgadvyaṃśameva ca evaṃ tu ṣaḍvidhaṃ proktaṃ prastaroccaṃ munīśvaraiḥ

उत्तरादिप्रदेशान्तं सर्वेषां प्रस्तरोदयम् कपोतं प्रस्तरं चैव मञ्चं प्रच्छादनं तथा

uttarādipradeśāntaṃ sarveṣāṃ prastarodayam kapotaṃ prastaraṃ caiva mañcaṃ pracchādanaṃ tathā

गोपानं च वितानं च वलभी मत्तवारणम् विधानं च लुपं चैवमेते पर्यायवाचकाः

gopānaṃ ca vitānaṃ ca valabhī mattavāraṇam vidhānaṃ ca lupaṃ caivamete paryāyavācakāḥ

प्रस्तरोच्चादि सर्वेषामङ्गैः सर्वमिहोच्यते उत्सेधं चैकत्रिशं तु भागं कुर्याद्विचक्षणः

prastaroccādi sarveṣāmaṅgaiḥ sarvamihocyate utsedhaṃ caikatriśaṃ tu bhāgaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ

चोत्तरं सार्धवह्न्यंशमंशं तद्वाजनं भवेत् वलभोत्सेधं बन्ध्वंशं सार्धांशं वा जनं भवेत्

cottaraṃ sārdhavahnyaṃśamaṃśaṃ tadvājanaṃ bhavet valabhotsedhaṃ bandhvaṃśaṃ sārdhāṃśaṃ vā janaṃ bhavet

उत्तरोच्चं त्रयांशं वा वाजनं चैकभागिकम् तत्समं क्षुद्र पद्मं स्यात्त्रयं चोर्ध्वे महाम्बुजं

uttaroccaṃ trayāṃśaṃ vā vājanaṃ caikabhāgikam tatsamaṃ kṣudra padmaṃ syāttrayaṃ cordhve mahāmbujaṃ

तदूर्ध्वे वाजनं चैकं धातुभागं कपोतकम् आलिङ्गमंशकं चैवमेकार्धमन्तरितं तथा

tadūrdhve vājanaṃ caikaṃ dhātubhāgaṃ kapotakam āliṅgamaṃśakaṃ caivamekārdhamantaritaṃ tathā

द्व्यंशकं प्रस्तरं चैव सार्धांशं वाजनं भवेत् उत्तरोर्ध चतुष्पञ्चाषट्सप्ताष्टकं भवेत्

dvyaṃśakaṃ prastaraṃ caiva sārdhāṃśaṃ vājanaṃ bhavet uttarordha catuṣpañcāṣaṭsaptāṣṭakaṃ bhavet

तत्तदेकांशमानेन हर्म्यपादं तु बाह्यके यन्मानोरम्यमानेन चोत्तरं निर्गमं भवेत्

tattadekāṃśamānena harmyapādaṃ tu bāhyake yanmānoramyamānena cottaraṃ nirgamaṃ bhavet

उत्तराद्वाजनं चैव तत्समं निर्गमं भवेत् वलभी समं वापि त्रिपादं निर्गमं भवेत्

uttarādvājanaṃ caiva tatsamaṃ nirgamaṃ bhavet valabhī samaṃ vāpi tripādaṃ nirgamaṃ bhavet

तदूर्ध्वे वाजनं युक्त्या तच्चतुर्थांश निर्गमम् कपोतं तत्समं वापि वाजनं तु बहिर्भवेत्

tadūrdhve vājanaṃ yuktyā taccaturthāṃśa nirgamam kapotaṃ tatsamaṃ vāpi vājanaṃ tu bahirbhavet

अथ त्रिपादमर्धं वा पादं वा निर्गमं न्यसेत् आलिङ्गपादबाह्यस्य निम्नमेवं तु कारयेत्

atha tripādamardhaṃ vā pādaṃ vā nirgamaṃ nyaset āliṅgapādabāhyasya nimnamevaṃ tu kārayet

तस्मादन्तरितं चोर्ध्वे तत्समं निर्गमं तु वा त्रिपादं चार्धमेवं वा प्रति तत्समं निर्गमम्

tasmādantaritaṃ cordhve tatsamaṃ nirgamaṃ tu vā tripādaṃ cārdhamevaṃ vā prati tatsamaṃ nirgamam

ऊर्ध्वे वाजनमुच्च तु निर्गमं पादबाह्यतः प्रतिं च प्रस्तरं चैव प्रतिवाजनमेव च

ūrdhve vājanamucca tu nirgamaṃ pādabāhyataḥ pratiṃ ca prastaraṃ caiva prativājanameva ca

अन्वन्तं चावसानं च विधानं च विधानकम् एतत्सर्वमिति प्रोक्तं पर्यायाख्यानि पण्डितैः

anvantaṃ cāvasānaṃ ca vidhānaṃ ca vidhānakam etatsarvamiti proktaṃ paryāyākhyāni paṇḍitaiḥ

प्रतिरूपं दलाकारं वाजनं च द्वयांशकम् वाजनं क्षेपणं वेत्रं पट्टमुत्तर पट्टिका

pratirūpaṃ dalākāraṃ vājanaṃ ca dvayāṃśakam vājanaṃ kṣepaṇaṃ vetraṃ paṭṭamuttara paṭṭikā

कम्पं दृक्कं च मन्दादि चान्तरितं पर्यायमेव च तुलादण्डं जयन्ती फलका पर्यायवाचकम्

kampaṃ dṛkkaṃ ca mandādi cāntaritaṃ paryāyameva ca tulādaṇḍaṃ jayantī phalakā paryāyavācakam

कपोतं वक्त्रहस्तं च लुपा गोपानकं तथा चन्द्र मेतत्तु सर्वाणि प्रोक्तं पर्यायवाचकाः

kapotaṃ vaktrahastaṃ ca lupā gopānakaṃ tathā candra metattu sarvāṇi proktaṃ paryāyavācakāḥ

संग्रहं मुष्टिबन्धं च मद्दलोद्धृतहस्तकम् वलभी धारणं चैवमेते पर्यायवाचकाः

saṃgrahaṃ muṣṭibandhaṃ ca maddaloddhṛtahastakam valabhī dhāraṇaṃ caivamete paryāyavācakāḥ

तदूर्ध्वे तत्क्रियाः सर्वे नाटकान्तमृणालिका वल्लिका पत्रवल्ली च चित्राङ्गं कुलिकाङ्घ्रिकम्

tadūrdhve tatkriyāḥ sarve nāṭakāntamṛṇālikā vallikā patravallī ca citrāṅgaṃ kulikāṅghrikam

एतत्पर्यायवाक्यानि पुरातनमुनीश्वरैः उत्तरं वाजनमाधारमाधेयं शयनं तथा

etatparyāyavākyāni purātanamunīśvaraiḥ uttaraṃ vājanamādhāramādheyaṃ śayanaṃ tathā

उद्धृतं च मूर्धकं चैव महातौलि स्ववंशकम् प्रच्छादनस्यमा धारमेतत्पर्यायमीरितम्

uddhṛtaṃ ca mūrdhakaṃ caiva mahātauli svavaṃśakam pracchādanasyamā dhārametatparyāyamīritam

पूर्वभागिकमानेन चोत्तरोच्चं गुणांशकम् तदूर्ध्वे कम्पमेकेन वलभीतत्समोदयम्

pūrvabhāgikamānena cottaroccaṃ guṇāṃśakam tadūrdhve kampamekena valabhītatsamodayam

नन्दकरमब्जवत्कुर्यात्तदूर्ध्वेऽर्धेन वाजनम् द्व्यंशार्धं मुष्टिबन्धं चांशेनोर्ध्वेऽर्धेन वाजनम्

nandakaramabjavatkuryāttadūrdhve'rdhena vājanam dvyaṃśārdhaṃ muṣṭibandhaṃ cāṃśenordhve'rdhena vājanam

द्व्यंशं मृणालकोत्तुङ्गमेकांशेनोर्ध्वकन्धरम् तदूर्ध्वे क्षेपणं कुर्यात्पद्मं तु तत्समं भवेत्

dvyaṃśaṃ mṛṇālakottuṅgamekāṃśenordhvakandharam tadūrdhve kṣepaṇaṃ kuryātpadmaṃ tu tatsamaṃ bhavet

तदूर्ध्वे वाजनं चांशं पत्रवल्यादिभूषितम् कदलीस्तम्भसंजाता पुष्पवती मृणालिका

tadūrdhve vājanaṃ cāṃśaṃ patravalyādibhūṣitam kadalīstambhasaṃjātā puṣpavatī mṛṇālikā

तदूर्ध्वे द्व्यंशमाधारं पट्टं चार्धेन वाजनम् अध्यर्धं मुष्टिबन्धं च वाजनं चैकभागिकम्

tadūrdhve dvyaṃśamādhāraṃ paṭṭaṃ cārdhena vājanam adhyardhaṃ muṣṭibandhaṃ ca vājanaṃ caikabhāgikam

तदूर्ध्वे च द्विभागेन महावाजनमीरितम् तदर्धेनाब्जं तस्याधो शोभयेत्समलङ्कृतम्

tadūrdhve ca dvibhāgena mahāvājanamīritam tadardhenābjaṃ tasyādho śobhayetsamalaṅkṛtam

तदेव तुङ्गार्धमानेन चैतत्क्रियाङ्गमेव च तदूर्ध्वे पादमूलोच्च तत्तद्भागेन विन्यसेत्

tadeva tuṅgārdhamānena caitatkriyāṅgameva ca tadūrdhve pādamūlocca tattadbhāgena vinyaset

तदूर्ध्वे द्व्यंशभागेन चालिङ्गोदयमेव च तदूर्ध्वे वाजनं चांशं त्रियंशान्तरितं तथा

tadūrdhve dvyaṃśabhāgena cāliṅgodayameva ca tadūrdhve vājanaṃ cāṃśaṃ triyaṃśāntaritaṃ tathā

एकांशं चोर्ध्वकम्पं स्यात्प्रति द्व्यंशेन कारयेत् तदूर्ध्वे वाजनं चांशं षट्षट्भागोदयं भवेत्

ekāṃśaṃ cordhvakampaṃ syātprati dvyaṃśena kārayet tadūrdhve vājanaṃ cāṃśaṃ ṣaṭṣaṭbhāgodayaṃ bhavet

अथवा प्रस्तरोत्सेधं त्रिंशद्भाग विभाजिते उत्तरोच्च त्रिभागं स्यात्कम्पमेकेन कारयेत्

athavā prastarotsedhaṃ triṃśadbhāga vibhājite uttarocca tribhāgaṃ syātkampamekena kārayet

ऊर्ध्वे वलभि युग्मांशं वाजनं चैकभागिकम् कपोतं पञ्चभागं तु अंशमालिङ्गमेव च

ūrdhve valabhi yugmāṃśaṃ vājanaṃ caikabhāgikam kapotaṃ pañcabhāgaṃ tu aṃśamāliṅgameva ca

द्विभागान्तरितं चैव निम्नमर्धेन कारयेत् तदूर्ध्वेऽध्यर्धभागेन प्रतिवाजन कारयेत्

dvibhāgāntaritaṃ caiva nimnamardhena kārayet tadūrdhve'dhyardhabhāgena prativājana kārayet

तदूर्ध्वे कन्धरं द्व्यंशं वाजनं चैकभागिकम् तदूर्ध्वे गृहं युग्मांशमेकभागेन वाजनम्

tadūrdhve kandharaṃ dvyaṃśaṃ vājanaṃ caikabhāgikam tadūrdhve gṛhaṃ yugmāṃśamekabhāgena vājanam

वेदांशं तत्कपोतोच्चमर्धेनालिङ्गमेव च अंशमन्तरितं चोर्ध्वे निम्नमर्धेन योजयेत्

vedāṃśaṃ tatkapotoccamardhenāliṅgameva ca aṃśamantaritaṃ cordhve nimnamardhena yojayet

अंशेन प्रस्तरं चैव सर्वालङ्कारसंयुतम् तदेव मूल गोपानमूर्ध्वे द्व्यंशेन वाजनम्

aṃśena prastaraṃ caiva sarvālaṅkārasaṃyutam tadeva mūla gopānamūrdhve dvyaṃśena vājanam

तदूर्ध्वे पञ्चभागेन कूलिकाङ्घ्रिकतुङ्गकम् तत्प्रदेशे विशेषोऽस्ति नाटकाभिरलङ्कृतम्

tadūrdhve pañcabhāgena kūlikāṅghrikatuṅgakam tatpradeśe viśeṣo'sti nāṭakābhiralaṅkṛtam

कपोतक्षुद्र नास्यङ्गैः पत्रवल्यादिभूषितम् प्रस्तरे सर्वदेशे तु मकरादिविभूषितम्

kapotakṣudra nāsyaṅgaiḥ patravalyādibhūṣitam prastare sarvadeśe tu makarādivibhūṣitam

मकरैर्भ्रमरैर्युक्तं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् एकदण्डं द्विदण्डं वा चार्धदण्डमथापि वा

makarairbhramarairyuktaṃ śeṣaṃ prāguktavannayet ekadaṇḍaṃ dvidaṇḍaṃ vā cārdhadaṇḍamathāpi vā

क्षुद्र नासं विशालं स्यात्तुङ्गं गोपानसीमकम् अधःपादवशान्यस्य सर्वेषां क्षुद्र नासिकम्

kṣudra nāsaṃ viśālaṃ syāttuṅgaṃ gopānasīmakam adhaḥpādavaśānyasya sarveṣāṃ kṣudra nāsikam

कर्णपादवशात्क्षुद्र नासि स्तम्भाग्रमर्धकम् षडधिह्कम् तु विंशांशं भागं तु प्रस्तरोदयम्

karṇapādavaśātkṣudra nāsi stambhāgramardhakam ṣaḍadhihkam tu viṃśāṃśaṃ bhāgaṃ tu prastarodayam

त्रिभागं चोत्तरोत्तुङ्गमूर्ध्वे अंशेन वाजनम् तदूर्ध्वे पद्मतुङ्गं स्याद्वाजनं चैकभागिकम्

tribhāgaṃ cottarottuṅgamūrdhve aṃśena vājanam tadūrdhve padmatuṅgaṃ syādvājanaṃ caikabhāgikam

मुष्टिबन्धं त्रिभागं स्यादंशेन वाजनं भवेत् त्र्! यंशं मृणालिकोत्तुङ्गं चांशेन वाजनं भवेत्

muṣṭibandhaṃ tribhāgaṃ syādaṃśena vājanaṃ bhavet tr! yaṃśaṃ mṛṇālikottuṅgaṃ cāṃśena vājanaṃ bhavet

युगांशं पट्टिकोत्तुङ्गं वाजनं चैकभागिकम् अर्धेन कम्पमंशेन पद्ममर्धेन वाजनम्

yugāṃśaṃ paṭṭikottuṅgaṃ vājanaṃ caikabhāgikam ardhena kampamaṃśena padmamardhena vājanam

कपोतं बन्धभागं स्यादर्धेनालिङ्गमेव च वाजनं तत्समं तु स्यादंशेनान्तरितं तथा

kapotaṃ bandhabhāgaṃ syādardhenāliṅgameva ca vājanaṃ tatsamaṃ tu syādaṃśenāntaritaṃ tathā

तदूर्ध्वे चैकभागेन प्रतिवाजन संयुतम् नाटके तत्सपादैश्चाधोपाद समन्वितम्

tadūrdhve caikabhāgena prativājana saṃyutam nāṭake tatsapādaiścādhopāda samanvitam

तदूर्ध्वेऽर्धं च सर्वेषां तत्पादं बहिर्निर्गमम् एकदण्डं द्विदण्डं वा त्रिदण्डं वाथ निर्गमम्

tadūrdhve'rdhaṃ ca sarveṣāṃ tatpādaṃ bahirnirgamam ekadaṇḍaṃ dvidaṇḍaṃ vā tridaṇḍaṃ vātha nirgamam

भूतरूपगणैश्चैव यक्षविद्याधरं तथा नरैर्वा नाटकाङ्गे तु कुर्याद्देवालयादिनाम्

bhūtarūpagaṇaiścaiva yakṣavidyādharaṃ tathā narairvā nāṭakāṅge tu kuryāddevālayādinām

यक्षविद्याधरादीनां भूपहर्म्ये तु योजयेत् हर्म्यान्तरालयाः सर्वे नृणां नाटकसंयुतम्

yakṣavidyādharādīnāṃ bhūpaharmye tu yojayet harmyāntarālayāḥ sarve nṛṇāṃ nāṭakasaṃyutam

सर्वेषां मुष्टिबन्धानां कुर्यात्पादै ऋजुस् तथा शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम्

sarveṣāṃ muṣṭibandhānāṃ kuryātpādai ṛjus tathā śeṣaṃ prāguktavatkuryātsarvālaṅkārasaṃyutam

एतत्तु प्रस्तरस्योर्ध्वे नाटकस्योर्ध्वशाशवत् कुर्यादेतत्कपोतं स्यादष्टभागाधिकं तथा

etattu prastarasyordhve nāṭakasyordhvaśāśavat kuryādetatkapotaṃ syādaṣṭabhāgādhikaṃ tathā

शेषं तु पूर्ववत्कुर्यात्प्रस्तरं चाष्टभेदकम् प्रस्तरोच्चमिति प्रोक्तं प्रच्छादनमिहोच्यते

śeṣaṃ tu pūrvavatkuryātprastaraṃ cāṣṭabhedakam prastaroccamiti proktaṃ pracchādanamihocyate

प्रासादादीनि सर्वेषां प्रच्छादनादिलक्षणम् उत्तरान्तत्रिकान्तं वा वलभी चोर्ध्वमेव वा

prāsādādīni sarveṣāṃ pracchādanādilakṣaṇam uttarāntatrikāntaṃ vā valabhī cordhvameva vā

कपोतान्तकमेवं स्यात्तस्योर्ध्वे प्रस्तरांशकम् एतत्प्रच्छादनात्स्थाने दण्डं चोपरि शाययेत्

kapotāntakamevaṃ syāttasyordhve prastarāṃśakam etatpracchādanātsthāne daṇḍaṃ copari śāyayet

एतद्द्वारवशाद्दीर्घं तस्योपरि जयन्तिकाम् दारुदण्डं शिला वापि इष्टकेन जयन्तिकाम्

etaddvāravaśāddīrghaṃ tasyopari jayantikām dārudaṇḍaṃ śilā vāpi iṣṭakena jayantikām

अथवा दारुजयन्तिश्च शिला चेत्सदण्डकम् विनादण्डं तथा कुर्यात्पाषाणं फलका न्यसेत्

athavā dārujayantiśca śilā cetsadaṇḍakam vinādaṇḍaṃ tathā kuryātpāṣāṇaṃ phalakā nyaset

एतत्सर्वालये कुर्याद्देवहर्म्ये विशेषतः शुद्धं मिश्रं च संकीर्णं त्रिविधं तद्वशान्न्यसेत्

etatsarvālaye kuryāddevaharmye viśeṣataḥ śuddhaṃ miśraṃ ca saṃkīrṇaṃ trividhaṃ tadvaśānnyaset

एकद्र व्यं तु शुद्धं स्याद् द्विद्र व्यं मिश्रकं भवेत् त्रिद्र व्यैस्तु संकीर्णं तज्ज्ञात्वा कारयेत्बुधः

ekadra vyaṃ tu śuddhaṃ syād dvidra vyaṃ miśrakaṃ bhavet tridra vyaistu saṃkīrṇaṃ tajjñātvā kārayetbudhaḥ

केवलं चेष्टकाहर्म्ये दारुप्रच्छादनमन्वितम् शिलाहर्म्ये शिलातौलिं कुर्यात्तत्तद्विशेषतः

kevalaṃ ceṣṭakāharmye dārupracchādanamanvitam śilāharmye śilātauliṃ kuryāttattadviśeṣataḥ

कर्णं च पट्टिकायुक्तं मध्यं मध्यावसानकम् चतुरश्रायताश्रं वा यथा कर्मानुकूलतः

karṇaṃ ca paṭṭikāyuktaṃ madhyaṃ madhyāvasānakam caturaśrāyatāśraṃ vā yathā karmānukūlataḥ

एकपट्टं द्विपट्टं वा त्रिपट्टोर्ध्वे तथोच्चयेत् तन्मध्ये फलकं वापि शिला तौलाजयान्तिकम्

ekapaṭṭaṃ dvipaṭṭaṃ vā tripaṭṭordhve tathoccayet tanmadhye phalakaṃ vāpi śilā taulājayāntikam

लुपाकारं तु वत्कुर्याद्दलस्याकृतिः एव वा एवं गेहे प्रोक्तं मम दृष्टमर्थं तु कारयेत्

lupākāraṃ tu vatkuryāddalasyākṛtiḥ eva vā evaṃ gehe proktaṃ mama dṛṣṭamarthaṃ tu kārayet

कुर्याद्दिशि तुलां वापि पट्टस्योपरितस्तु वा तन्मध्येदेश दारुणा दण्डं कृत्वा प्रयोजयेत्

kuryāddiśi tulāṃ vāpi paṭṭasyoparitastu vā tanmadhyedeśa dāruṇā daṇḍaṃ kṛtvā prayojayet

एतत्प्रच्छादनं गेहे प्रोक्तं मम मुनीश्वरैः अन्यवास्तुनि सर्वेषां प्रच्छादनमिहोच्यते

etatpracchādanaṃ gehe proktaṃ mama munīśvaraiḥ anyavāstuni sarveṣāṃ pracchādanamihocyate

मध्ये प्रागुक्तवत्कुर्यात्तदूर्ध्वे प्रस्तरमेव च बाह्ये प्रागुक्तवत्सङ्गं प्रस्तरं तु यथोच्चयम्

madhye prāguktavatkuryāttadūrdhve prastarameva ca bāhye prāguktavatsaṅgaṃ prastaraṃ tu yathoccayam

कुर्यादधःप्रदेशे स्यान्मध्ये वृत्तमुत्तरोपरि महाभारं तुलां वापि क्षुद्र दण्डमथापि वा

kuryādadhaḥpradeśe syānmadhye vṛttamuttaropari mahābhāraṃ tulāṃ vāpi kṣudra daṇḍamathāpi vā

आधारपट्टसंयुक्तं सतुलं तु जयन्तिकम् प्रस्तरावृतमध्योर्ध्वे तुलाया छादयेत्ततः

ādhārapaṭṭasaṃyuktaṃ satulaṃ tu jayantikam prastarāvṛtamadhyordhve tulāyā chādayettataḥ

तद्विधानस्य धोदेशे क्षुद्र पट्टैर्मलक्षकम् अथवा चतुरश्रैश्च कुर्यात्तत्र विशेषतः

tadvidhānasya dhodeśe kṣudra paṭṭairmalakṣakam athavā caturaśraiśca kuryāttatra viśeṣataḥ

तत्र पट्टैश्चतुष्कानां सन्धिर्मध्ये तु कुद्मलम् पादेषु फुल्लपद्मं च कुर्याद्युक्त्या च शोभितम्

tatra paṭṭaiścatuṣkānāṃ sandhirmadhye tu kudmalam pādeṣu phullapadmaṃ ca kuryādyuktyā ca śobhitam

मध्यरङ्गं तदुद्दिश्य चोर्ध्वेऽलङ्कार वक्ष्यते उत्तरस्याधोदेशे तु पूर्वोक्तचरणाग्रके

madhyaraṅgaṃ taduddiśya cordhve'laṅkāra vakṣyate uttarasyādhodeśe tu pūrvoktacaraṇāgrake

बोधिकाकृति विज्ञात्वा स्तम्भस्यार्धाग्रदेशतः पीनकर्णोपरि प्रान्ते पालिकाकृति विन्यसेत्

bodhikākṛti vijñātvā stambhasyārdhāgradeśataḥ pīnakarṇopari prānte pālikākṛti vinyaset

तदूर्ध्वे नाटकाङ्गैश्च पालिका द्विगुणोन्नतम् तदूर्ध्वे मृणालिकोत्तुङ्गं नाटकोन्नत समम्

tadūrdhve nāṭakāṅgaiśca pālikā dviguṇonnatam tadūrdhve mṛṇālikottuṅgaṃ nāṭakonnata samam

महाबोधिकसंयुक्तं मृणालोपरि विन्यसेत् तन्महाबोधिकाचोर्ध्वे महातौलिं न्यसेद्बुधः

mahābodhikasaṃyuktaṃ mṛṇālopari vinyaset tanmahābodhikācordhve mahātauliṃ nyasedbudhaḥ

बोध्हिका पूर्ववत्तुङ्गं तत्समं तौलिकोन्नतम् महातौलिं विना कुर्यादाधारार्थं तु पट्टिका

bodhhikā pūrvavattuṅgaṃ tatsamaṃ taulikonnatam mahātauliṃ vinā kuryādādhārārthaṃ tu paṭṭikā

पूर्वोक्तप्रस्तराङ्गैश्च यन्मानोरम्यवर्गकम् आधारस्योपरि प्रान्ते कुर्यात्तु शिल्पिवित्तमः

pūrvoktaprastarāṅgaiśca yanmānoramyavargakam ādhārasyopari prānte kuryāttu śilpivittamaḥ

ऊर्ध्वे प्रच्छादनं कुर्यादथवाधारवोर्ध्वके एतत्प्रच्छादनं कुर्यात्पूर्ववत्समलङ्कृतम्

ūrdhve pracchādanaṃ kuryādathavādhāravordhvake etatpracchādanaṃ kuryātpūrvavatsamalaṅkṛtam

एवं तु चोर्ध्वालङ्कारं मध्यरङ्गे तु विन्यसेत् तत्तुङ्गं पूर्ववत्कुर्याच्छेषं युक्त्या प्रयोजयेत्

evaṃ tu cordhvālaṅkāraṃ madhyaraṅge tu vinyaset tattuṅgaṃ pūrvavatkuryāccheṣaṃ yuktyā prayojayet

तद्बहिः प्रान्तभक्तीनां प्रच्छादनमिहोच्यते प्रागुक्तमूलपादानां स्तम्भे च प्रतिपादके

tadbahiḥ prāntabhaktīnāṃ pracchādanamihocyate prāguktamūlapādānāṃ stambhe ca pratipādake

तदूर्ध्वे चोत्तरं न्यस्य वाजनं मुष्टिबन्धनम् मृणाल वाजनं वापि चोत्तरादि यथोर्ध्वके

tadūrdhve cottaraṃ nyasya vājanaṃ muṣṭibandhanam mṛṇāla vājanaṃ vāpi cottarādi yathordhvake

कुर्यात्तु तस्य चोर्ध्वे तु दण्डैस्तच्छ्रोणिकां न्यसेत् त्रिचतुष्पञ्चषण्मात्रं दण्डान्तरविशालकम्

kuryāttu tasya cordhve tu daṇḍaistacchroṇikāṃ nyaset tricatuṣpañcaṣaṇmātraṃ daṇḍāntaraviśālakam

तत्तद्द्विगुणदण्डं स्याद्युक्त्या बलवशान्न्यसेत् चतुरश्रं चतुःपट्टं तुलानामाकृतिस्तथा

tattaddviguṇadaṇḍaṃ syādyuktyā balavaśānnyaset caturaśraṃ catuḥpaṭṭaṃ tulānāmākṛtistathā

पत्रवल्यादियुक्तं वा यथाशोभं तु कारयेत् तदूर्ध्वे जयन्तिकं स्यादन्तराले तु विन्यसेत्

patravalyādiyuktaṃ vā yathāśobhaṃ tu kārayet tadūrdhve jayantikaṃ syādantarāle tu vinyaset

अथवा चोत्तरा सर्वे सान्तःप्रान्तरोत्तरम् यत्तद्भक्तिवशात्सर्वं प्रस्तरं स्यात्तदन्तरम्

athavā cottarā sarve sāntaḥprāntarottaram yattadbhaktivaśātsarvaṃ prastaraṃ syāttadantaram

बाह्यके चोत्तरं सर्वं युक्त्या काष्ठवशान्न्यसेत् तस्यान्तः पादमध्यान्तः प्रस्तीर्यात्तु यथोत्तरम्

bāhyake cottaraṃ sarvaṃ yuktyā kāṣṭhavaśānnyaset tasyāntaḥ pādamadhyāntaḥ prastīryāttu yathottaram

एतत्तु सर्वतोभद्र मलक्षाकृतिरिहोच्यते तदेव कर्णवशाद्वशं प्रस्तीर्यात्तु सर्वशः

etattu sarvatobhadra malakṣākṛtirihocyate tadeva karṇavaśādvaśaṃ prastīryāttu sarvaśaḥ

उत्तरैः प्रागुक्ताङ्घ्रिः स्यात्तद्वशात्परितो न्यसेत् तदेवान्तमलक्षं च कर्णयोश्चोत्तरं विना

uttaraiḥ prāguktāṅghriḥ syāttadvaśātparito nyaset tadevāntamalakṣaṃ ca karṇayoścottaraṃ vinā

इन्द्रा दियाम्यपर्यन्तं याम्यादिवरुणान्तकम् वरुणात्सौम्यपर्यन्तं सौम्यादिपूर्वकान्तकम्

indrā diyāmyaparyantaṃ yāmyādivaruṇāntakam varuṇātsaumyaparyantaṃ saumyādipūrvakāntakam

बाह्यान्तरान्तरं च युक्त्या वंशे तु योजयेत् शेषं प्रागुक्तवत्तुल्ये बहिस्तद्वशान्न्यसेत्

bāhyāntarāntaraṃ ca yuktyā vaṃśe tu yojayet śeṣaṃ prāguktavattulye bahistadvaśānnyaset

बहिश्चावृतवारादि चोत्तरादीनि कारयेत् उत्तराद्युत्तरान्तं तु तलैर्विन्यासमीरितम्

bahiścāvṛtavārādi cottarādīni kārayet uttarādyuttarāntaṃ tu talairvinyāsamīritam

बाह्ये लम्बावभक्तिश्चेद्दण्डिकोर्ध्वे लुपैस्थिरम् पूर्वोक्तमञ्चतुङ्गैर्वा यथाशोभं तु योजयेत्

bāhye lambāvabhaktiśceddaṇḍikordhve lupaisthiram pūrvoktamañcatuṅgairvā yathāśobhaṃ tu yojayet

शिलायां दारुके वापि चेष्टके वाथ कारयेत् यथाबलं यथाभारं तथा वंशादि योजयेत्

śilāyāṃ dāruke vāpi ceṣṭake vātha kārayet yathābalaṃ yathābhāraṃ tathā vaṃśādi yojayet

100

अन्तर्वहिश्च तत्सर्वे चोत्तरैः समता न्यसेत् अन्यथाङ्गानि सर्वेषां कायां कुर्याद्वशां नयेत्

antarvahiśca tatsarve cottaraiḥ samatā nyaset anyathāṅgāni sarveṣāṃ kāyāṃ kuryādvaśāṃ nayet

101

उत्तरं वैपरीत्यं चेत्कर्तुः तद्वास्तुनाशनम् देवानां भूपतीनां च चोर्ध्वे मध्ये तरङ्गकम्

uttaraṃ vaiparītyaṃ cetkartuḥ tadvāstunāśanam devānāṃ bhūpatīnāṃ ca cordhve madhye taraṅgakam

102

मलक्षादिविधानं च कुर्यात्तु सम्पदांपदम् तैतलानां द्विजातीनामन्यत्सर्वं शुभावहम्

malakṣādividhānaṃ ca kuryāttu sampadāṃpadam taitalānāṃ dvijātīnāmanyatsarvaṃ śubhāvaham

सन्धिकर्मविधानम्

सन्धिकर्मविधानं च लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना हर्म्याणां दारुसंयोगं सन्धिकर्ममुदीरितम्

sandhikarmavidhānaṃ ca lakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā harmyāṇāṃ dārusaṃyogaṃ sandhikarmamudīritam

वृक्षमूले बलं युक्तं वृक्षाग्रे बलहीनकम् तस्मात्तु बन्धयेत्सर्वं दारुसंमूलात्सुधीः

vṛkṣamūle balaṃ yuktaṃ vṛkṣāgre balahīnakam tasmāttu bandhayetsarvaṃ dārusaṃmūlātsudhīḥ

उक्तवद्दारु संग्राह्य योजयेत्तक्षकेण तु न वक्रं च न भिन्नं च न सुषिरं दारु सर्वशः

uktavaddāru saṃgrāhya yojayettakṣakeṇa tu na vakraṃ ca na bhinnaṃ ca na suṣiraṃ dāru sarvaśaḥ

मल्लसंबद्धसन्धिं च ब्रह्मराज द्वयं तथा वेणुपर्वाख्यसन्धिं च पूगपर्वं च सन्धिकम्

mallasaṃbaddhasandhiṃ ca brahmarāja dvayaṃ tathā veṇuparvākhyasandhiṃ ca pūgaparvaṃ ca sandhikam

देवसन्धिस्तथर्षिमेषुपर्वसन्धिं दण्डकम् एतदष्टविधं प्रोक्तं दारुयोगेन सन्धिभिः

devasandhistatharṣimeṣuparvasandhiṃ daṇḍakam etadaṣṭavidhaṃ proktaṃ dāruyogena sandhibhiḥ

दारुद्वयैकसन्धिः स्यान्मल्लबन्धमिति स्मृतम् त्रिचतुर्दारुयोगेन द्वित्रिसन्धिर्यथाक्रमम्

dārudvayaikasandhiḥ syānmallabandhamiti smṛtam tricaturdāruyogena dvitrisandhiryathākramam

ब्रह्मराजमिति प्रोक्तं तन्त्रविद्भिः पुरातनैः पञ्चदारु चतुःसन्धि वेणुपर्वकमीरितम्

brahmarājamiti proktaṃ tantravidbhiḥ purātanaiḥ pañcadāru catuḥsandhi veṇuparvakamīritam

षड्दारु पञ्चसन्धिः स्यात्पूगपर्वं प्रशस्यते सप्तदारुभिः षट्सन्धि देवसन्धिमिति स्मृतम्

ṣaḍdāru pañcasandhiḥ syātpūgaparvaṃ praśasyate saptadārubhiḥ ṣaṭsandhi devasandhimiti smṛtam

अष्टदारु ऋषिसन्धिमेषुपर्वाख्यसन्धिकम् तस्योपरि बहुसन्धि बहुद्र व्यैश्च दण्डिकम्

aṣṭadāru ṛṣisandhimeṣuparvākhyasandhikam tasyopari bahusandhi bahudra vyaiśca daṇḍikam

पादानामुत्तराणां च कुड्यस्योत्तरदारूणाम् सन्धिकर्मक्रमं सम्यगेकवस्तुन्यनेककम्

pādānāmuttarāṇāṃ ca kuḍyasyottaradārūṇām sandhikarmakramaṃ samyagekavastunyanekakam

अन्तर्बहिश्च यश्चोर्ध्वे तत्तत्सन्धिमिहोच्यते मल्लबन्धादि स्यादष्टसन्धिः सर्वेषु धामसु

antarbahiśca yaścordhve tattatsandhimihocyate mallabandhādi syādaṣṭasandhiḥ sarveṣu dhāmasu

दीर्घं ह्रस्वं समं दारु योजयेदुक्तवत्क्रमात् पुंदारूणां तु पुंदा न स्त्रीदारुं स्त्रिया सह

dīrghaṃ hrasvaṃ samaṃ dāru yojayeduktavatkramāt puṃdārūṇāṃ tu puṃdā na strīdāruṃ striyā saha

युञ्जीत या स्त्रिया सार्धं पुंदारु पतिना सह नपुंसकं न पुञ्जीत सर्वेष्वपि गृहादिषु

yuñjīta yā striyā sārdhaṃ puṃdāru patinā saha napuṃsakaṃ na puñjīta sarveṣvapi gṛhādiṣu

चतुर्दिक्षु बहिर्दारु रनन्तं प्रेक्ष्य संस्थितम् ज्ञात्वा धीमान्मुहुर्देवान् दिनयेद्वामदक्षिणम्

caturdikṣu bahirdāru ranantaṃ prekṣya saṃsthitam jñātvā dhīmānmuhurdevān dinayedvāmadakṣiṇam

अन्तश्चतुर्दिशां दारु बहिः पश्येत् तन्मुखम् ज्ञात्वा तु शिल्पिनां श्रेष्ठं दिव्यं दक्षिणवामकम्

antaścaturdiśāṃ dāru bahiḥ paśyet tanmukham jñātvā tu śilpināṃ śreṣṭhaṃ divyaṃ dakṣiṇavāmakam

दीर्घादिसर्वदारुणि विन्यासं वक्ष्यतेऽधुना दक्षिणे विन्यसेद्दीर्घं कुब्जदारु तु दक्षिणे

dīrghādisarvadāruṇi vinyāsaṃ vakṣyate'dhunā dakṣiṇe vinyaseddīrghaṃ kubjadāru tu dakṣiṇe

अथवा मध्यमे दीर्घं वामवामे तु कुब्जकम् त्रिदारुयोगसंपाते सममेतत्त्वथापि वा

athavā madhyame dīrghaṃ vāmavāme tu kubjakam tridāruyogasaṃpāte samametattvathāpi vā

दक्षिणं मध्यमं दीर्घं वामे दारु त्वदीर्घकम् दारुमूलं तथाग्रं च संयोगं दारुसर्वशः

dakṣiṇaṃ madhyamaṃ dīrghaṃ vāme dāru tvadīrghakam dārumūlaṃ tathāgraṃ ca saṃyogaṃ dārusarvaśaḥ

दक्षिणोत्तरमायामं दारुमूलं च दक्षिणे पूर्वपश्चिमयोर्दीर्घं दारुमूलं च पश्चिमे

dakṣiṇottaramāyāmaṃ dārumūlaṃ ca dakṣiṇe pūrvapaścimayordīrghaṃ dārumūlaṃ ca paścime

प्रत्यग्दक्षिणयोर्दारु मूलसंयोग नैरृते पूर्वे चोत्तरतो दारु अग्रं संयोगमीशके

pratyagdakṣiṇayordāru mūlasaṃyoga nairṛte pūrve cottarato dāru agraṃ saṃyogamīśake

अनलानिलकोणे तु चाग्रमूलं तु योजयेत् कट्योत्तरं तु संयोगं मूलं तच्च षडश्रकम्

analānilakoṇe tu cāgramūlaṃ tu yojayet kaṭyottaraṃ tu saṃyogaṃ mūlaṃ tacca ṣaḍaśrakam

अज्ञानाद्द्व्यन्तराग्रं चेत्स्वामिनो मरणं ध्रुवम् उत्तराद्दारुसंयोगमालिम्बोदययोर्मुखम्

ajñānāddvyantarāgraṃ cetsvāmino maraṇaṃ dhruvam uttarāddārusaṃyogamālimbodayayormukham

तन्मूलस्योपरि स्थाप्य चाग्रमेतदधोमुखम् पादैरपि च सर्वेषां गृहं संप्राप्य वश्यते

tanmūlasyopari sthāpya cāgrametadadhomukham pādairapi ca sarveṣāṃ gṛhaṃ saṃprāpya vaśyate

आधारं प्राक्शयं दारु मूलाग्रं चोर्ध्व तक्षयेत् वैवस्वतं दिशं चैवं चान्तं चोपरि विन्यसेत्

ādhāraṃ prākśayaṃ dāru mūlāgraṃ cordhva takṣayet vaivasvataṃ diśaṃ caivaṃ cāntaṃ copari vinyaset

मूलमूर्ध्वे संच्छेद्य प्रत्यग्दारोश्च मूलतः अधश्छेद्यं दक्षिणतः चोर्ध्वे दारूमिदं न्यसेत्

mūlamūrdhve saṃcchedya pratyagdārośca mūlataḥ adhaśchedyaṃ dakṣiṇataḥ cordhve dārūmidaṃ nyaset

प्रत्यग्दारोश्च चाग्राधश्चोत्तरं दारुमूलकम् प्राग्दार्वाग्रमूर्ध्वे तु सौम्यदार्वाग्रनिक्षिपेत्

pratyagdārośca cāgrādhaścottaraṃ dārumūlakam prāgdārvāgramūrdhve tu saumyadārvāgranikṣipet

एतत्तु सर्वतोभद्रं प्रागादिदारु योजयेत् तदेव दारुयोगं च नन्द्यावर्तमिहोच्यते

etattu sarvatobhadraṃ prāgādidāru yojayet tadeva dāruyogaṃ ca nandyāvartamihocyate

पूर्वे च शयितं दारु दक्षिणे निर्गमं भवेत् दक्षिणे शयितं दारु पश्चिमे निर्गमं भवेत्

pūrve ca śayitaṃ dāru dakṣiṇe nirgamaṃ bhavet dakṣiṇe śayitaṃ dāru paścime nirgamaṃ bhavet

पश्चिमे शयितं दारु निर्गमं चोत्तरे तथा उत्तरे शयितं दारु प्राग्दिशि निर्गमं भवेत्

paścime śayitaṃ dāru nirgamaṃ cottare tathā uttare śayitaṃ dāru prāgdiśi nirgamaṃ bhavet

आधाराधेययोगेन पूर्ववत्परिकल्पयेत् नन्द्यावर्तमिति प्रोक्त स्वस्तिकं वक्ष्यतेऽधुना

ādhārādheyayogena pūrvavatparikalpayet nandyāvartamiti prokta svastikaṃ vakṣyate'dhunā

प्राक्शयितं दारु सर्वेषां दक्षमूलोत्तराग्रकम् दक्षिणे शयितं दारु प्रत्यङ्मूलाग्रपूर्वके

prākśayitaṃ dāru sarveṣāṃ dakṣamūlottarāgrakam dakṣiṇe śayitaṃ dāru pratyaṅmūlāgrapūrvake

तद्द्वयोर्मूलमग्रं च चाग्निकोणे च बन्धनम् प्रत्यग्दिक्शयितदारोर्मूलं याम्येऽग्रमुत्तरे

taddvayormūlamagraṃ ca cāgnikoṇe ca bandhanam pratyagdikśayitadārormūlaṃ yāmye'gramuttare

सौम्ये शयितदारूणां प्रत्यङ्मूलाग्रपूर्वके वायुकोणे दिशं बन्धं त्रीणि दार्वाग्राणि एव वा

saumye śayitadārūṇāṃ pratyaṅmūlāgrapūrvake vāyukoṇe diśaṃ bandhaṃ trīṇi dārvāgrāṇi eva vā

दक्षिणे पश्चिमे सौम्ये दारु तत्प्रागुदग्रकम् नैरृते वायुकोणे च बन्धयेत्तद् द्विसन्धिकम्

dakṣiṇe paścime saumye dāru tatprāgudagrakam nairṛte vāyukoṇe ca bandhayettad dvisandhikam

पूर्वे च दक्षिणे प्रत्यग्दारु प्रागुत्तराग्रकम् वह्निनैरृत्यकोणे च दारु संबन्धयेत्सुधीः

pūrve ca dakṣiṇe pratyagdāru prāguttarāgrakam vahninairṛtyakoṇe ca dāru saṃbandhayetsudhīḥ

एतत्सन्धिविशेषोऽस्ति चाधाराधेयपूर्ववत् दारुमूलं तु सच्छिद्रं दार्वाग्रं सशिखान्वितम्

etatsandhiviśeṣo'sti cādhārādheyapūrvavat dārumūlaṃ tu sacchidraṃ dārvāgraṃ saśikhānvitam

दक्षिणे दारुमूले च छिद्रं प्रत्यक् शिखान्वितम् एतन्नैरृतिकोणे तु युक्त्या दारुं संयोजयेत्

dakṣiṇe dārumūle ca chidraṃ pratyak śikhānvitam etannairṛtikoṇe tu yuktyā dāruṃ saṃyojayet

एवं तु चाग्निकोणे तु युक्त्या दारु सुयोजयेत् सौम्ये च दारुमूले तु छिद्रं प्रत्यक्छिखान्वितम्

evaṃ tu cāgnikoṇe tu yuktyā dāru suyojayet saumye ca dārumūle tu chidraṃ pratyakchikhānvitam

एवं तु वायुकोणे तु कारयेत्तक्षकोत्तमः एवं तु स्वस्तिकं प्रोक्तं युक्ताग्रे चैशकोणयुक्

evaṃ tu vāyukoṇe tu kārayettakṣakottamaḥ evaṃ tu svastikaṃ proktaṃ yuktāgre caiśakoṇayuk

प्राच्ये दार्वा च सच्छिद्रं सौम्याग्रं च शिखान्वितम् छिद्र युक्तं तदाधारमग्रमिदं सशिखान्वितम्

prācye dārvā ca sacchidraṃ saumyāgraṃ ca śikhānvitam chidra yuktaṃ tadādhāramagramidaṃ saśikhānvitam

वास्तुमध्ये गणं युक्तं तद्बाह्ये वृतदारुणा यथेष्टदिग्भद्र संयुक्तं युक्तादन्यैस्तु योगतः

vāstumadhye gaṇaṃ yuktaṃ tadbāhye vṛtadāruṇā yatheṣṭadigbhadra saṃyuktaṃ yuktādanyaistu yogataḥ

आधाराधेयमाद्यैश्च सर्वं प्रागुक्तवन्नयेत् वर्धमानमिति प्रोक्तं वर्धमाने तु विन्यसेत्

ādhārādheyamādyaiśca sarvaṃ prāguktavannayet vardhamānamiti proktaṃ vardhamāne tu vinyaset

अधोभूदारुयोगं च तथोर्ध्वोर्ध्वं तथा न्यसेत् अज्ञानाद्वैपरीत्यं चेत्सर्वसंपद्विनाशनम्

adhobhūdāruyogaṃ ca tathordhvordhvaṃ tathā nyaset ajñānādvaiparītyaṃ cetsarvasaṃpadvināśanam

तस्मात्परिहरेच्छिल्पी सर्वदारु योगतः दारुयोगक्रमं प्रोक्तं दारुसन्धिरिहोच्यते

tasmātpariharecchilpī sarvadāru yogataḥ dāruyogakramaṃ proktaṃ dārusandhirihocyate

यथारहितसन्धक्यं तथा योग्यं विचक्षणैः स्तम्भानां दारुयोगेन चोक्तवच्चैव सन्धयः

yathārahitasandhakyaṃ tathā yogyaṃ vicakṣaṇaiḥ stambhānāṃ dāruyogena coktavaccaiva sandhayaḥ

स्तम्भदारु त्रिभागैकं तन्मध्ये तु शिखां भवेत् तुङ्गतारसमं कुर्यादूर्ध्वे कर्णं शिखान्वितम्

stambhadāru tribhāgaikaṃ tanmadhye tu śikhāṃ bhavet tuṅgatārasamaṃ kuryādūrdhve karṇaṃ śikhānvitam

अधः कर्णं मध्ये छिद्रं मेषयुद्धं हि योजयेत् विस्तारे सप्तभागेन त्रिभागाधिकमायतम्

adhaḥ karṇaṃ madhye chidraṃ meṣayuddhaṃ hi yojayet vistāre saptabhāgena tribhāgādhikamāyatam

अथवा सार्धमायामं विस्तारद्विगुणं तु वा अथवा कर्णमानं वा सन्धिरेतत् फणायतम्

athavā sārdhamāyāmaṃ vistāradviguṇaṃ tu vā athavā karṇamānaṃ vā sandhiretat phaṇāyatam

सर्वेषामपि दारुणां सन्धेः प्रान्ते तु योजयेत् यथेष्टफणसंग्राह्यं चोदयेद्विस्तृतार्थकम्

sarveṣāmapi dāruṇāṃ sandheḥ prānte tu yojayet yatheṣṭaphaṇasaṃgrāhyaṃ codayedvistṛtārthakam

मूलाग्रे कीलकं युक्तं अर्धप्राणमिति स्मृतम् तदेव द्विललाटे च विस्तारार्धार्धचन्द्र वत्

mūlāgre kīlakaṃ yuktaṃ ardhaprāṇamiti smṛtam tadeva dvilalāṭe ca vistārārdhārdhacandra vat

मध्ये च दन्तसंयुक्तमग्रमूले तु योजयेत् शेषं तु पूर्ववत्कुर्यान्महावृत्तमिति स्मृतम्

madhye ca dantasaṃyuktamagramūle tu yojayet śeṣaṃ tu pūrvavatkuryānmahāvṛttamiti smṛtam

एतत्स्व वृत्तपादानां त्रिकर्णं वक्ष्यतेऽधुना तदेवं च त्रिकर्णं स्यात्तत्त्रिचूलिकमेव च

etatsva vṛttapādānāṃ trikarṇaṃ vakṣyate'dhunā tadevaṃ ca trikarṇaṃ syāttattricūlikameva ca

स्वस्त्याकृतिं समायुक्तं बलात्कीलकसंयुतम् त्रिकर्णाभमिति प्रोक्तं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत्

svastyākṛtiṃ samāyuktaṃ balātkīlakasaṃyutam trikarṇābhamiti proktaṃ śeṣaṃ prāguktavannayet

मेषयुद्धे चतुर्दिक्षु चतुःशूलं तु संयुतम् चतुरश्राङ्घ्रिमध्ये तु पट्टयुक्तं सपट्टवत्

meṣayuddhe caturdikṣu catuḥśūlaṃ tu saṃyutam caturaśrāṅghrimadhye tu paṭṭayuktaṃ sapaṭṭavat

दन्तसंयुक्तं सन्धिश्च सर्वतोभद्र मीरितम् एतत्सन्धिविधिश्चाङ्घ्रिं यथाशक्ति यथाबलम्

dantasaṃyuktaṃ sandhiśca sarvatobhadra mīritam etatsandhividhiścāṅghriṃ yathāśakti yathābalam

स्तम्भमध्या यथोत्सेधं कुर्यादूर्ध्वे विशेषतः यथालङ्कारया प्रान्ते युक्त्या तत्रैव सन्धयः

stambhamadhyā yathotsedhaṃ kuryādūrdhve viśeṣataḥ yathālaṅkārayā prānte yuktyā tatraiva sandhayaḥ

शिलास्तम्भं तु सर्वेषां मेषयुद्धं प्रकल्पयेत् पादायामविशालैश्च पूर्ववत् परिकल्पयेत्

śilāstambhaṃ tu sarveṣāṃ meṣayuddhaṃ prakalpayet pādāyāmaviśālaiśca pūrvavat parikalpayet

पादमूलविशाले तु षट्सप्तांश विभाजिते एकैकमाधिकं वापि पादमूलविशालकम्

pādamūlaviśāle tu ṣaṭsaptāṃśa vibhājite ekaikamādhikaṃ vāpi pādamūlaviśālakam

कुर्याद्विंशविशालं स्याद्दारुवंशोन्मनस्तथा समं वाथ त्रिपादं वा चार्धं वा कुट्यचोत्तरे

kuryādviṃśaviśālaṃ syāddāruvaṃśonmanastathā samaṃ vātha tripādaṃ vā cārdhaṃ vā kuṭyacottare

विस्तारं तद्यथा कुर्यात्तुङ्गं प्रागुक्तवन्नयेत् कुट्यवंश प्रतिर्वंशं तुङ्गं यत्तु समं भवेत्

vistāraṃ tadyathā kuryāttuṅgaṃ prāguktavannayet kuṭyavaṃśa pratirvaṃśaṃ tuṅgaṃ yattu samaṃ bhavet

तुङ्गस्याधिकहीनं चेद्विपङ्क्तिं नित्यमावहेत् पूर्वोक्तसन्धिदीर्घेषु यन्मानोरम्यसंग्रहम्

tuṅgasyādhikahīnaṃ cedvipaṅktiṃ nityamāvahet pūrvoktasandhidīrgheṣu yanmānoramyasaṃgraham

कुट्यस्योत्तरसन्धीनां प्रतिवंशविशालके सन्ध्यायामं तु संग्राह्यं कुर्यात्प्रागुक्तवत्सुधीः

kuṭyasyottarasandhīnāṃ prativaṃśaviśālake sandhyāyāmaṃ tu saṃgrāhyaṃ kuryātprāguktavatsudhīḥ

शङ्कराणिं च शल्यं च कीलं तु पर्याय च वृद्धं शूलं च दन्तं च शिखापर्यायवाचकाः

śaṅkarāṇiṃ ca śalyaṃ ca kīlaṃ tu paryāya ca vṛddhaṃ śūlaṃ ca dantaṃ ca śikhāparyāyavācakāḥ

सन्ध्या पादविष्कम्भं वसुसप्तषडंशकम् तदेकांश किलविस्तारं शूलं तारं च मानयेत्

sandhyā pādaviṣkambhaṃ vasusaptaṣaḍaṃśakam tadekāṃśa kilavistāraṃ śūlaṃ tāraṃ ca mānayet

शूलकीलद्वयोस्तेषां समतारमुदाहृतम् दीर्घतारमिदं तं समताराग्रकीलकम्

śūlakīladvayosteṣāṃ samatāramudāhṛtam dīrghatāramidaṃ taṃ samatārāgrakīlakam

शल्यायामं तु सर्वेषां यथायुक्तं यथाबलम् कुर्यात्तु सन्धिमध्यस्य कीलपार्श्वं तु कीलयेत्

śalyāyāmaṃ tu sarveṣāṃ yathāyuktaṃ yathābalam kuryāttu sandhimadhyasya kīlapārśvaṃ tu kīlayet

फणायामं तु तन्मध्ये पश्चात्कीलं प्रयोजयेत् कीलात्फणमूलान्तं कीलतारं समेन च

phaṇāyāmaṃ tu tanmadhye paścātkīlaṃ prayojayet kīlātphaṇamūlāntaṃ kīlatāraṃ samena ca

ऊर्ध्वं तत्फणप्रान्ते छेदयेत्तक्षकोत्तमः कीलतारसमं कुर्यात्कीलं तु तत्फणाग्रके

ūrdhvaṃ tatphaṇaprānte chedayettakṣakottamaḥ kīlatārasamaṃ kuryātkīlaṃ tu tatphaṇāgrake

दन्तत्रयसमायुक्तं मूलान्तं तत्फणाग्रयोः अधोदन्तस्य यं छेद्यं चोर्ध्वदन्तस्य चोर्ध्वके

dantatrayasamāyuktaṃ mūlāntaṃ tatphaṇāgrayoḥ adhodantasya yaṃ chedyaṃ cordhvadantasya cordhvake

छेदयेद्वेशनं मूलौ तच्छिखे तत्प्रकीर्तितम् विस्तारात्तुङ्गदेशे वा तत्तदर्धांश तत्क्षणात्

chedayedveśanaṃ mūlau tacchikhe tatprakīrtitam vistārāttuṅgadeśe vā tattadardhāṃśa tatkṣaṇāt

पूर्ववच्छिख संयुक्तं मध्यकीलकं योजयेत् ईषुदन्तमिति प्रोक्तं यथाशक्तिबलं न्यसेत्

pūrvavacchikha saṃyuktaṃ madhyakīlakaṃ yojayet īṣudantamiti proktaṃ yathāśaktibalaṃ nyaset

कर्कटाङ्घ्रिवत्कृत्वा पोत्रनासाङ्घ्रिं वेशयेत् मध्यकीलं तु संयोज्यं युक्त्या बलवशान्न्यसेत्

karkaṭāṅghrivatkṛtvā potranāsāṅghriṃ veśayet madhyakīlaṃ tu saṃyojyaṃ yuktyā balavaśānnyaset

सूकरं घ्राणमित्युक्तं वंशदण्डाग्रमूलयोः संकीर्णकीलकं वक्ष्ये यथायुक्ति यथाबलम्

sūkaraṃ ghrāṇamityuktaṃ vaṃśadaṇḍāgramūlayoḥ saṃkīrṇakīlakaṃ vakṣye yathāyukti yathābalam

नानाशूलैश्च कीलैश्च संयुक्तं खलु दारुषु एतत्संकीर्णसन्धि स्यात्सर्वहर्म्येषु योग्यकम्

nānāśūlaiśca kīlaiśca saṃyuktaṃ khalu dāruṣu etatsaṃkīrṇasandhi syātsarvaharmyeṣu yogyakam

वज्राकृतिषु शूलं स्याद् ब्रह्ममस्तकसन्धिकम् एतत्पञ्चविधः सन्धिः सर्वेषां साधितेष्वपि

vajrākṛtiṣu śūlaṃ syād brahmamastakasandhikam etatpañcavidhaḥ sandhiḥ sarveṣāṃ sādhiteṣvapi

कुर्यात्कुड्यस्य चैतेषु चाग्रदन्तं बहिर्भवेत् मूलदन्तोपदन्तं स्यादाधाराधेय योजयेत्

kuryātkuḍyasya caiteṣu cāgradantaṃ bahirbhavet mūladantopadantaṃ syādādhārādheya yojayet

पार्श्वयोर्योजितं दारु कुलीराग्रोपरि न्यसेत् पार्श्वे दार्वार्थमन्तश्चेद्वाह्यमूलं च मङ्गलम्

pārśvayoryojitaṃ dāru kulīrāgropari nyaset pārśve dārvārthamantaścedvāhyamūlaṃ ca maṅgalam

दारुशैले यथामूलं पादमूलं तथा भवेत् एकरूपा च पङ्कं च सन्धिः स्यादेकरूपकम्

dāruśaile yathāmūlaṃ pādamūlaṃ tathā bhavet ekarūpā ca paṅkaṃ ca sandhiḥ syādekarūpakam

ऊर्ध्वोर्ध्वेषु तलेष्वेवं सर्वं कुर्याद्विचक्षणः तत्तदङ्गानि सर्वाणि परितोऽपि विनश्यति

ūrdhvordhveṣu taleṣvevaṃ sarvaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ tattadaṅgāni sarvāṇi parito'pi vinaśyati

स्तम्भानामपि सर्वेषां दीर्घस्योर्ध्वशिखान्वितम् मनसान्तः शिखैर्युक्तं पुत्रपौत्रविनाशनम्

stambhānāmapi sarveṣāṃ dīrghasyordhvaśikhānvitam manasāntaḥ śikhairyuktaṃ putrapautravināśanam

स्तम्भमध्ये शिखायुक्तं मध्यपार्श्वशिखं तु चेत् कर्तॄणां शोकवृद्धिं स्यात्सन्ध्यङ्घ्रिबाह्यकं चेत्

stambhamadhye śikhāyuktaṃ madhyapārśvaśikhaṃ tu cet kartṝṇāṃ śokavṛddhiṃ syātsandhyaṅghribāhyakaṃ cet

तथा सन्ध्यङ्घ्रिमध्यं चेत्सर्वसंपद्विनाशनम् तस्मात्तत्स्तम्भमध्यं तु त्यक्त्वा तत्सन्धिमध्यमे

tathā sandhyaṅghrimadhyaṃ cetsarvasaṃpadvināśanam tasmāttatstambhamadhyaṃ tu tyaktvā tatsandhimadhyame

रेखामात्राङ्घ्रि तन्मध्ये त्यक्त्वा कीलं प्रदक्षिणे दण्डिकारदार्वोङ्गं सन्धिरेषां प्रकथ्यते

rekhāmātrāṅghri tanmadhye tyaktvā kīlaṃ pradakṣiṇe daṇḍikāradārvoṅgaṃ sandhireṣāṃ prakathyate

यत्कर्णदारुयोगेषु सन्धिस्तेषां तु नामतः आदित्यो धर्मराजश्च जलेशश्च निशाधिपः

yatkarṇadāruyogeṣu sandhisteṣāṃ tu nāmataḥ ādityo dharmarājaśca jaleśaśca niśādhipaḥ

एतच्चतुष्टयं दिक्षु विदिक्षु च तथोच्यते वह्निर्नैरृतिर्वायुश्च चैशश्चेशे पृथक् तथा

etaccatuṣṭayaṃ dikṣu vidikṣu ca tathocyate vahnirnairṛtirvāyuśca caiśaśceśe pṛthak tathā

दारुसन्धोक्तसर्वेषां न कुर्याच्छित्पिवित्तमः गृहक्षतपदे चैव पुष्पदन्तस्य पदे तथा

dārusandhoktasarveṣāṃ na kuryācchitpivittamaḥ gṛhakṣatapade caiva puṣpadantasya pade tathā

भल्लाटस्य पदे चैव महेन्द्र स्य पदे तथा एतेषां तु गृहद्वारं कुर्यात्सन्धिं न कारयेत्

bhallāṭasya pade caiva mahendra sya pade tathā eteṣāṃ tu gṛhadvāraṃ kuryātsandhiṃ na kārayet

तद्दण्डिते तद्विधाने तु विस्तारायामतो गृहे मध्यकर्णद्वयोर्मध्ये वस्तु यन्मध्यमे तथा

taddaṇḍite tadvidhāne tu vistārāyāmato gṛhe madhyakarṇadvayormadhye vastu yanmadhyame tathā

दन्तकीलं च संयुक्तं सन्धिरेतन्न कारयेत् अन्यसर्वेषु सन्धीनां वास्तुमध्ये न कारयेत्

dantakīlaṃ ca saṃyuktaṃ sandhiretanna kārayet anyasarveṣu sandhīnāṃ vāstumadhye na kārayet

प्रतिवंशं दारुवक्त्रं ज्ञात्वा सव्यापसव्यकम् सव्यमूले शिखं कुर्याद्वामे चाग्रशिखान्वितम्

prativaṃśaṃ dāruvaktraṃ jñātvā savyāpasavyakam savyamūle śikhaṃ kuryādvāme cāgraśikhānvitam

तच्छिखं मध्ययुक्तं चेत्सर्वसंपद्विपत्करम् दारुमूलाग्रयोः सर्वं सन्धौ युक्ततर भवेत्

tacchikhaṃ madhyayuktaṃ cetsarvasaṃpadvipatkaram dārumūlāgrayoḥ sarvaṃ sandhau yuktatara bhavet

मूलेन वेदनं दन्ते धर्मकामार्थनाशनम् परितो दारुसन्धौ च युक्तं सन्धिं न विद्यते

mūlena vedanaṃ dante dharmakāmārthanāśanam parito dārusandhau ca yuktaṃ sandhiṃ na vidyate

गृहान्तं चैकदारुं चेत्सन्धिभेदोऽपि नास्ति चेत् वास्तुप्रदक्षिणं दारुकीलं चापि तथा न्यसेत्

gṛhāntaṃ caikadāruṃ cetsandhibhedo'pi nāsti cet vāstupradakṣiṇaṃ dārukīlaṃ cāpi tathā nyaset

बाह्यावृतदारूणि युद्धायुद्धं विचार्यते युद्धभावं विदित्वाथ चान्तदारु भवन्ति च

bāhyāvṛtadārūṇi yuddhāyuddhaṃ vicāryate yuddhabhāvaṃ viditvātha cāntadāru bhavanti ca

तच्चतुर्दिशि दारूणि तत्तत्सन्धौ च शल्यकम् प्राक् प्रत्यक् च युद्धं चेत्स्वामिनो मरणं ध्रुवम्

taccaturdiśi dārūṇi tattatsandhau ca śalyakam prāk pratyak ca yuddhaṃ cetsvāmino maraṇaṃ dhruvam

दक्षिणोत्तरयोर्युद्धं पूर्वं तद्दोषमावहेत् नूतनानि च दारूणि नूतनैरेव संयुजेत्

dakṣiṇottarayoryuddhaṃ pūrvaṃ taddoṣamāvahet nūtanāni ca dārūṇi nūtanaireva saṃyujet

पुराणानि च दारूणि पुराणैरेव संयुजेत् नूतनं च पुराणेन पुराणं नूतनेन च

purāṇāni ca dārūṇi purāṇaireva saṃyujet nūtanaṃ ca purāṇena purāṇaṃ nūtanena ca

न युज्यं च कृतेश् चेत्तु राष्ट्रो दुर्भिक्षमावहेत् मध्योर्ध्वे दारुमध्यात्तु दण्डादीनि त्रयान्तकम्

na yujyaṃ ca kṛteś cettu rāṣṭro durbhikṣamāvahet madhyordhve dārumadhyāttu daṇḍādīni trayāntakam

दण्डपादेन वृद्धिः स्यात्स्थापयेत्कुलयादिनाम् कुलादिमूलद्र व्येषु यथाशक्ति यथारुचि

daṇḍapādena vṛddhiḥ syātsthāpayetkulayādinām kulādimūladra vyeṣu yathāśakti yathāruci

100

कुर्यात्तु चोक्तवत्सन्धिं विना चोक्तं पुरातनैः शैलजैः शयितैः सर्वैर्निशिखमेषयुद्धकम्

kuryāttu coktavatsandhiṃ vinā coktaṃ purātanaiḥ śailajaiḥ śayitaiḥ sarvairniśikhameṣayuddhakam

101

अथवा शक्तिरूपं स्यादर्धादर्धमथापि वा सर्वतोभद्रः! सन्धिः स्याद्भद्र वद्युक्तितो न्यसेत्

athavā śaktirūpaṃ syādardhādardhamathāpi vā sarvatobhadraḥ! sandhiḥ syādbhadra vadyuktito nyaset

102

शिलाहर्म्यादिसर्वेषां प्रथमे वास्त्मेव च प्रत्यगूर्ध्वे ततः प्रान्ते नन्द्यावर्ताकृति न्यसेत्

śilāharmyādisarveṣāṃ prathame vāstmeva ca pratyagūrdhve tataḥ prānte nandyāvartākṛti nyaset

103

वस्तुमध्यचरणस्य मध्यमे सन्धिकीलयुत कर्तृनाशनम् भक्तिपादबहिष्कीलमूलकम् चार्थनाशजनवेदनाहकम्

vastumadhyacaraṇasya madhyame sandhikīlayuta kartṛnāśanam bhaktipādabahiṣkīlamūlakam cārthanāśajanavedanāhakam

104

उपरि संस्थितदारुसमस्तकैः अथवा तत्रस्थितवाजनमाद्यकैः सशिखरैरशिखोऽपि सर्वत स्त्वपि च युक्तिवशादिभिर्योजयेत्

upari saṃsthitadārusamastakaiḥ athavā tatrasthitavājanamādyakaiḥ saśikharairaśikho'pi sarvata stvapi ca yuktivaśādibhiryojayet

105

अपि च युक्तिवशादपि योजयेत् त्वपि च युक्तिरनुक्तिरनर्थकम् न च दररहितं शिखया तु चेत् क्रमविहीनं हि लक्षणमन्यथा

api ca yuktivaśādapi yojayet tvapi ca yuktiranuktiranarthakam na ca dararahitaṃ śikhayā tu cet kramavihīnaṃ hi lakṣaṇamanyathā

106

कृतधनक्षयकर्तृविनाशनम् तस्मात्सर्वं चोक्तवत्सन्धिराद्यैः दारोमूलं चाग्रयोक्ताननं च पार्श्वे चैतच्छिल्पिभिर्ज्ञाप्य कुर्यात्

kṛtadhanakṣayakartṛvināśanam tasmātsarvaṃ coktavatsandhirādyaiḥ dāromūlaṃ cāgrayoktānanaṃ ca pārśve caitacchilpibhirjñāpya kuryāt

107

एवं संपदामास्पदं स्यात्

evaṃ saṃpadāmāspadaṃ syāt

विमानलक्षणम्

विमानलक्षणं चैव संक्षेपाद्वक्ष्यतेऽधुना तैतिलानां द्विजातीनां वर्णानां वासयोग्यकम्

vimānalakṣaṇaṃ caiva saṃkṣepādvakṣyate'dhunā taitilānāṃ dvijātīnāṃ varṇānāṃ vāsayogyakam

एकभूमिविमानादिरविभूम्यवसानकम् भक्तिसंख्या तदाकारं स्थूपिकाद्यैश्च लक्षणम्

ekabhūmivimānādiravibhūmyavasānakam bhaktisaṃkhyā tadākāraṃ sthūpikādyaiśca lakṣaṇam

लुपमानक्रमं सर्वं स्तूपिकास्थापनं क्रमात् खानयेत्भूतलं श्रेष्ठं पुरुषाञ्जलिमात्रकम्

lupamānakramaṃ sarvaṃ stūpikāsthāpanaṃ kramāt khānayetbhūtalaṃ śreṣṭhaṃ puruṣāñjalimātrakam

जलान्तं वा शिलान्तं वा पूरयेद्वालुकैर्जलैः हस्तिपादाकृतिं दारुस्तम्भेन प्रहारयेत्

jalāntaṃ vā śilāntaṃ vā pūrayedvālukairjalaiḥ hastipādākṛtiṃ dārustambhena prahārayet

एवं दृढकरं चोर्ध्वे यथाशास्त्रं तु कारयेत् एकभूमिविमाने तु चोक्तवत्करसंग्रहम्

evaṃ dṛḍhakaraṃ cordhve yathāśāstraṃ tu kārayet ekabhūmivimāne tu coktavatkarasaṃgraham

एवभक्त्या द्विभक्त्या वा त्रिचतुष्पञ्चभागिकम् षड्भागं षड्विधं प्रोक्तं क्षुद्र मेकतलं भवेत्

evabhaktyā dvibhaktyā vā tricatuṣpañcabhāgikam ṣaḍbhāgaṃ ṣaḍvidhaṃ proktaṃ kṣudra mekatalaṃ bhavet

पञ्चषट्सप्तभागं स्यान्मध्यममेकतलं भवेत् षट्सप्ताष्टविभागं स्यात् श्रेष्ठमेकदलं भवेत्

pañcaṣaṭsaptabhāgaṃ syānmadhyamamekatalaṃ bhavet ṣaṭsaptāṣṭavibhāgaṃ syāt śreṣṭhamekadalaṃ bhavet

पञ्चषट्सप्तभक्त्या च क्षुद्रं च द्वितलं भवेत् षट्सप्ताष्टभक्त्या च मध्यमं द्वितलेन च

pañcaṣaṭsaptabhaktyā ca kṣudraṃ ca dvitalaṃ bhavet ṣaṭsaptāṣṭabhaktyā ca madhyamaṃ dvitalena ca

सप्ताष्टनवभागं स्यादुत्तमं द्वितलं न्यसेत् सप्ताष्टभक्तिकं कुर्यात्क्षुद्रं च त्रितलं भवेत्

saptāṣṭanavabhāgaṃ syāduttamaṃ dvitalaṃ nyaset saptāṣṭabhaktikaṃ kuryātkṣudraṃ ca tritalaṃ bhavet

नन्दपङ्क्त्यंश तेनैव मध्यमं त्रितलं भवेत् एकपङ्क्त्यर्कभागेन चोत्तमं त्रितलं भवेत्

nandapaṅktyaṃśa tenaiva madhyamaṃ tritalaṃ bhavet ekapaṅktyarkabhāgena cottamaṃ tritalaṃ bhavet

अष्टनन्ददशांशं स्यात्क्षुद्र माने चतुस्तले नन्दपङ्क्तिरुद्र भागं स्यान्मध्यमे च चतुस्तले

aṣṭanandadaśāṃśaṃ syātkṣudra māne catustale nandapaṅktirudra bhāgaṃ syānmadhyame ca catustale

पङ्क्तिरेकादशार्कं स्याद्भागं श्रेष्ठे चतुस्तले नन्दपङ्क्त्येकादशार्कं भागं सद्मविशालकम्

paṅktirekādaśārkaṃ syādbhāgaṃ śreṣṭhe catustale nandapaṅktyekādaśārkaṃ bhāgaṃ sadmaviśālakam

कुर्यात्तु शिल्पविद्द्वभिः क्षुद्र पञ्चतले न्यसेत् पङ्क्त्येकपङ्क्तिरर्कांशः द्वादशांशे विशालके

kuryāttu śilpaviddvabhiḥ kṣudra pañcatale nyaset paṅktyekapaṅktirarkāṃśaḥ dvādaśāṃśe viśālake

एतत्तु मध्यमं पञ्चतलं हर्म्ये व कारयेत् ईशद्वादशकैकार्कं मनुभागं तथैव च

etattu madhyamaṃ pañcatalaṃ harmye va kārayet īśadvādaśakaikārkaṃ manubhāgaṃ tathaiva ca

एतद्भागविशाले तु श्रेष्ठं पञ्चतलं भवेत् अर्कसैकार्कभागं तु मनुपञ्चादशांशकम्

etadbhāgaviśāle tu śreṣṭhaṃ pañcatalaṃ bhavet arkasaikārkabhāgaṃ tu manupañcādaśāṃśakam

एतद्वै पूषके कुर्यात्क्षुद्र षट्तलहर्म्यकम् सैकार्कांशं मुनिं चांशं तिथिषोडशभागिकम्

etadvai pūṣake kuryātkṣudra ṣaṭtalaharmyakam saikārkāṃśaṃ muniṃ cāṃśaṃ tithiṣoḍaśabhāgikam

षट्तलं मध्यमं प्रोक्तं कुर्याद्धर्म्यविशालके त्रिचतुः पञ्चषट्सप्तैकाधिकं दशभागिकम्

ṣaṭtalaṃ madhyamaṃ proktaṃ kuryāddharmyaviśālake tricatuḥ pañcaṣaṭsaptaikādhikaṃ daśabhāgikam

श्रेष्ठं षट्तलमित्युक्तं यथा कुर्याद्विचक्षणः चतुर्दशांशकं पञ्चदशांशं षोडशांशकम्

śreṣṭhaṃ ṣaṭtalamityuktaṃ yathā kuryādvicakṣaṇaḥ caturdaśāṃśakaṃ pañcadaśāṃśaṃ ṣoḍaśāṃśakam

सप्तदशाष्टपङ्क्त्यंशं क्षुद्र सप्ततलं तु वा पञ्चादशांशकं चैव षोडशांशकमेव वा

saptadaśāṣṭapaṅktyaṃśaṃ kṣudra saptatalaṃ tu vā pañcādaśāṃśakaṃ caiva ṣoḍaśāṃśakameva vā

सप्तादशांशकं भागं चाष्टपङ्क्यंशभागिकम् एतन्मध्यममाने तु कुर्यात्तु सप्तभूमिके

saptādaśāṃśakaṃ bhāgaṃ cāṣṭapaṅkyaṃśabhāgikam etanmadhyamamāne tu kuryāttu saptabhūmike

विस्ताराष्टद्विभागं च तत्सप्तदशभागिकम् तदष्टादशभागं स्यान्नन्दपङ्क्त्यंशमेव वा

vistārāṣṭadvibhāgaṃ ca tatsaptadaśabhāgikam tadaṣṭādaśabhāgaṃ syānnandapaṅktyaṃśameva vā

श्रेष्ठं सप्ततलं प्रोक्तं कुर्यात्तत्र विचक्षणः सप्तादशांशकं चैव विस्ताराष्टादशांशकम्

śreṣṭhaṃ saptatalaṃ proktaṃ kuryāttatra vicakṣaṇaḥ saptādaśāṃśakaṃ caiva vistārāṣṭādaśāṃśakam

नवपङ्क्त्यंशकं चैव विशाले द्विदशांशकम् क्षुद्र मष्टतलं ह्येवं हर्म्यं कुर्यात्तु भागतः

navapaṅktyaṃśakaṃ caiva viśāle dvidaśāṃśakam kṣudra maṣṭatalaṃ hyevaṃ harmyaṃ kuryāttu bhāgataḥ

नवमेव द्विभागं स्यान्नन्दपङ्क्त्यंशकं तथा विंशत्यांशकमाधिक्यं भागं हर्म्यविशालके

navameva dvibhāgaṃ syānnandapaṅktyaṃśakaṃ tathā viṃśatyāṃśakamādhikyaṃ bhāgaṃ harmyaviśālake

मध्यमाष्टतलं कुर्याद्भागमानविमानके नवाधिकदशांशं स्याद्विंशतिश्चैकविंशतिः

madhyamāṣṭatalaṃ kuryādbhāgamānavimānake navādhikadaśāṃśaṃ syādviṃśatiścaikaviṃśatiḥ

द्वाविंशतिश्च भागं च श्रेष्ठमष्टतलं तथा विंशत्यंशं विशाले तु चैक हस्तं तथैव च

dvāviṃśatiśca bhāgaṃ ca śreṣṭhamaṣṭatalaṃ tathā viṃśatyaṃśaṃ viśāle tu caika hastaṃ tathaiva ca

द्वाविंशतिं च भागं च त्रयोविंशतिभागिकम् क्षुद्रं नवतलं ह्येवं कुर्याद्भागं विमानके

dvāviṃśatiṃ ca bhāgaṃ ca trayoviṃśatibhāgikam kṣudraṃ navatalaṃ hyevaṃ kuryādbhāgaṃ vimānake

एकविंशतिभागं च तद्द्वाविंशतिभागिकम् त्रयोविंशतिभागं स्याच्चतुर्विंशतिभागिकम्

ekaviṃśatibhāgaṃ ca taddvāviṃśatibhāgikam trayoviṃśatibhāgaṃ syāccaturviṃśatibhāgikam

मध्यमं नवतलं कुर्यान्मध्यमे तद्विशालके द्वाविंशतिं च भागं स्यात्त्रयोविंशतिभागिकम्

madhyamaṃ navatalaṃ kuryānmadhyame tadviśālake dvāviṃśatiṃ ca bhāgaṃ syāttrayoviṃśatibhāgikam

चतुर्विंशतिकं च पञ्चविंशतिकांशकम् श्रेष्ठं नवतलं प्रोक्तं कुर्यात्तु शिल्पवित्तमः

caturviṃśatikaṃ ca pañcaviṃśatikāṃśakam śreṣṭhaṃ navatalaṃ proktaṃ kuryāttu śilpavittamaḥ

त्रयोविंशतिभागं स्याच्चतुर्विंशतिभागिकम् पञ्चविंशतिभागं च षड्विंशतिभागिकम्

trayoviṃśatibhāgaṃ syāccaturviṃśatibhāgikam pañcaviṃśatibhāgaṃ ca ṣaḍviṃśatibhāgikam

क्षुद्रं दशतलं कुर्याद्भागं समविशालके चतुर्विंशतिकं चैव पञ्चविंशतिक तथा

kṣudraṃ daśatalaṃ kuryādbhāgaṃ samaviśālake caturviṃśatikaṃ caiva pañcaviṃśatika tathā

षड्विंशतिश्च भागं च सप्तविंशतिभागिकम् मध्यमं दशतलं कुर्याद्विमानस्य विशालकम्

ṣaḍviṃśatiśca bhāgaṃ ca saptaviṃśatibhāgikam madhyamaṃ daśatalaṃ kuryādvimānasya viśālakam

पञ्चविंशतिभागं स्यात्षडविंशतिभागिकम् सप्तविंशतिभागं स्यादष्टाविंशतिभागिकम्

pañcaviṃśatibhāgaṃ syātṣaḍaviṃśatibhāgikam saptaviṃśatibhāgaṃ syādaṣṭāviṃśatibhāgikam

श्रेष्ठं पङ्क्तितलं कुर्याद्भागं हर्म्यविशालके षड्विंशतिश्च भागं स्यात्सप्तविंशतिभागिकम्

śreṣṭhaṃ paṅktitalaṃ kuryādbhāgaṃ harmyaviśālake ṣaḍviṃśatiśca bhāgaṃ syātsaptaviṃśatibhāgikam

अष्टाविंशतिभागं स्यान्नवविंशतिभागिकम् क्षुद्र मेकादशतलं भागमानविशालके

aṣṭāviṃśatibhāgaṃ syānnavaviṃśatibhāgikam kṣudra mekādaśatalaṃ bhāgamānaviśālake

सप्तविंशतिभागं च अष्टाविंशतिभागिकम् नवविंशतिकं चैव त्रिंशद्भागविशालकम्

saptaviṃśatibhāgaṃ ca aṣṭāviṃśatibhāgikam navaviṃśatikaṃ caiva triṃśadbhāgaviśālakam

एकादशतलं प्रोक्तं मध्यमं तद्विमानके अष्टाविंशतिभागं स्यान्नवविंशतिभागिकम्

ekādaśatalaṃ proktaṃ madhyamaṃ tadvimānake aṣṭāviṃśatibhāgaṃ syānnavaviṃśatibhāgikam

तत्तत्त्रिंशतिकं चैव चैकत्रिंशांशकं तथा एकादशतलं श्रेष्ठं हर्म्यमूलविशालके

tattattriṃśatikaṃ caiva caikatriṃśāṃśakaṃ tathā ekādaśatalaṃ śreṣṭhaṃ harmyamūlaviśālake

नवविंशतिभागं स्यात्त्रिंशदंशविशालके एकत्रिंशद्विभागं स्याद्द्वात्रिंशांशकं भवेत्

navaviṃśatibhāgaṃ syāttriṃśadaṃśaviśālake ekatriṃśadvibhāgaṃ syāddvātriṃśāṃśakaṃ bhavet

क्षुद्र द्वादशभूमिः स्याद्भागमेवं प्रकल्पयेत् विशाले त्रिंशदंशं स्यादेकत्रिंशं च भागिकम्

kṣudra dvādaśabhūmiḥ syādbhāgamevaṃ prakalpayet viśāle triṃśadaṃśaṃ syādekatriṃśaṃ ca bhāgikam

द्वात्रिंशद्विभागं चैव त्रयस्त्रिंशद्विभागिकम् मध्यमं द्वादशभूमिं भागमानं विशालके

dvātriṃśadvibhāgaṃ caiva trayastriṃśadvibhāgikam madhyamaṃ dvādaśabhūmiṃ bhāgamānaṃ viśālake

द्वात्रिंशतिभागं स्यात्त्रयस्त्रिंशच्च भागिकम् चतुस्त्रिंशतिभागं च पञ्चत्रिंशद्विशालके

dvātriṃśatibhāgaṃ syāttrayastriṃśacca bhāgikam catustriṃśatibhāgaṃ ca pañcatriṃśadviśālake

श्रेष्ठद्वादशभूम्याश्च भागं कुर्याद्विचक्षणः कर्णपादस्य बाह्ये तु मध्यपादस्य मध्यमे

śreṣṭhadvādaśabhūmyāśca bhāgaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ karṇapādasya bāhye tu madhyapādasya madhyame

एवं भागावसानं स्याद्युक्तियुक्तं प्रयोजयेत् मूलादिस्तूपिपर्यन्तं वेदाश्रं चायताश्रकम्

evaṃ bhāgāvasānaṃ syādyuktiyuktaṃ prayojayet mūlādistūpiparyantaṃ vedāśraṃ cāyatāśrakam

द्व्यश्रं वृत्ताकृतिं वाथ ग्रीवादिशिखराकृतिः स्तूपिकात्रयसंयुक्तं द्वयं वा चैकमेव वा

dvyaśraṃ vṛttākṛtiṃ vātha grīvādiśikharākṛtiḥ stūpikātrayasaṃyuktaṃ dvayaṃ vā caikameva vā

चतुरश्राकृतिं यस् तु नागरं तत्प्रकीर्तितम् मूलाग्रं वृत्तमाकारं तद्वृत्तायतमेव वा

caturaśrākṛtiṃ yas tu nāgaraṃ tatprakīrtitam mūlāgraṃ vṛttamākāraṃ tadvṛttāyatameva vā

ग्रीवादिस्तूपिपर्यन्तं युक्ताथो तद्युगाश्रकम् वृत्तस्याग्रे द्व्यश्रकं दद्वेसरीनामकं भवेत्

grīvādistūpiparyantaṃ yuktātho tadyugāśrakam vṛttasyāgre dvyaśrakaṃ dadvesarīnāmakaṃ bhavet

मूलाग्रात्स्तूपिपर्यन्तं अष्टाश्रकं वा षडश्रकम् तदग्रं चायतं वापि ग्रीवस्याधो युगाश्रकम्

mūlāgrātstūpiparyantaṃ aṣṭāśrakaṃ vā ṣaḍaśrakam tadagraṃ cāyataṃ vāpi grīvasyādho yugāśrakam

पूर्ववच्चोर्ध्वदेशं स्याद्द्राविडं परिकीर्तितम् समाश्रकशिखायुक्तं चायामे तच्छिखात्रयम्

pūrvavaccordhvadeśaṃ syāddrāviḍaṃ parikīrtitam samāśrakaśikhāyuktaṃ cāyāme tacchikhātrayam

द्व्यश्रवृत्तोपरि स्तूपि वृत्तं वा चतुरश्रकम् पद्मादिकुड्मलान्तं स्यादुक्तवद्वाकृति न्यसेत्

dvyaśravṛttopari stūpi vṛttaṃ vā caturaśrakam padmādikuḍmalāntaṃ syāduktavadvākṛti nyaset

सपादरत्निमारभ्य षडङ्गुलिविवर्धनात् चतुर्हस्तावसानं स्यात्प्रत्येकं तु चतुर्विधम्

sapādaratnimārabhya ṣaḍaṅgulivivardhanāt caturhastāvasānaṃ syātpratyekaṃ tu caturvidham

कन्यसादुत्तमान्त स्यादेकाद्यर्कतलान्तकम् एतेषां स्तूपिकोत्तुङ्गमथजातीवशोच्यते

kanyasāduttamānta syādekādyarkatalāntakam eteṣāṃ stūpikottuṅgamathajātīvaśocyate

शूद्रा णां चैकहस्तं स्याद्द्विहस्तं वैश्यजातिनाम् सार्धद्विहस्तमानेन युवराजस्य योग्यकम्

śūdrā ṇāṃ caikahastaṃ syāddvihastaṃ vaiśyajātinām sārdhadvihastamānena yuvarājasya yogyakam

त्रिहस्तं भूपतीनां च सार्धत्रि तु भूसुराम् तैतलानां चतुर्हस्तं स्तूपितुङ्गं प्रकल्पयेत्

trihastaṃ bhūpatīnāṃ ca sārdhatri tu bhūsurām taitalānāṃ caturhastaṃ stūpituṅgaṃ prakalpayet

षोडशैकांशकं कृत्वा पालिकाकुड्मलं कृतम् सार्धांशं पालिकोच्यं स्यादर्धांशं वाजनं भवेत्

ṣoḍaśaikāṃśakaṃ kṛtvā pālikākuḍmalaṃ kṛtam sārdhāṃśaṃ pālikocyaṃ syādardhāṃśaṃ vājanaṃ bhavet

पद्मतुङ्गं त्रिभागं च कन्धरं चैकभागिकम् अर्धेन कम्पपद्मं स्यात्कुम्भतुङ्गं द्वयांशकम्

padmatuṅgaṃ tribhāgaṃ ca kandharaṃ caikabhāgikam ardhena kampapadmaṃ syātkumbhatuṅgaṃ dvayāṃśakam

ऊर्ध्वे च सार्धभागेन दलं पद्मं प्रकल्पयेत् तदूर्ध्वे च त्रिभागेन तद्दण्डोदयमीरितम्

ūrdhve ca sārdhabhāgena dalaṃ padmaṃ prakalpayet tadūrdhve ca tribhāgena taddaṇḍodayamīritam

अर्धांशं कम्पपद्मं स्याद्वाजनं चोपभागिकम् तदूर्ध्वे कम्पपद्मं च सार्धभागेन योजयेत्

ardhāṃśaṃ kampapadmaṃ syādvājanaṃ copabhāgikam tadūrdhve kampapadmaṃ ca sārdhabhāgena yojayet

द्विभागं कुड्मलोत्तुङ्गं दण्डतुङ्गस्य मध्यमे यथालङ्कारयुक्तं चेत्पद्मकेसरमावृतम्

dvibhāgaṃ kuḍmalottuṅgaṃ daṇḍatuṅgasya madhyame yathālaṅkārayuktaṃ cetpadmakesaramāvṛtam

अथवा स्तूपिकोत्तुङ्गं दण्डमानेन कारयेत् पालिकोत्तुङ्गं दण्डेन पद्मतुङ्गं त्रिदण्डकम्

athavā stūpikottuṅgaṃ daṇḍamānena kārayet pālikottuṅgaṃ daṇḍena padmatuṅgaṃ tridaṇḍakam

कन्धरं चैकदण्डं स्यात् कुम्भोच्यार्धद्विदण्डकम् एकदण्डोर्ध्वषट्टं स्याद्द्विदण्डं कुड्मलोदयम्

kandharaṃ caikadaṇḍaṃ syāt kumbhocyārdhadvidaṇḍakam ekadaṇḍordhvaṣaṭṭaṃ syāddvidaṇḍaṃ kuḍmalodayam

शेषं तन्मध्यदण्डं स्यात्पूर्ववत्समलङ्कृतम् शिरतारे तु भूतांशं वह्न्यंशं पालिकायतम्

śeṣaṃ tanmadhyadaṇḍaṃ syātpūrvavatsamalaṅkṛtam śiratāre tu bhūtāṃśaṃ vahnyaṃśaṃ pālikāyatam

तद्विशाले तु भूतांशं सार्धवेदांश विस्तृतम् अब्जतारं त्रिभागैकं तत्त्रिभागैकभागिकम्

tadviśāle tu bhūtāṃśaṃ sārdhavedāṃśa vistṛtam abjatāraṃ tribhāgaikaṃ tattribhāgaikabhāgikam

पद्मस्योपरि कर्णं स्यात्तत्त्रिधा कुम्भविस्तृतम् कुम्भतारं नवांशैकं भाग दण्डविशालकम्

padmasyopari karṇaṃ syāttattridhā kumbhavistṛtam kumbhatāraṃ navāṃśaikaṃ bhāga daṇḍaviśālakam

दण्डतारं त्रिधा पालि तत्र भागैक कुड्मलम् महाब्जाष्टदलं कुर्याच्छेषं युक्त्या प्रयोजयेत्

daṇḍatāraṃ tridhā pāli tatra bhāgaika kuḍmalam mahābjāṣṭadalaṃ kuryāccheṣaṃ yuktyā prayojayet

तद्वयो विहृतं चाधस्तदर्धाधारपट्टिका तदर्धं च तथा पट्टं स्यात्तद्द्वयं पद्मं तस्याथ

tadvayo vihṛtaṃ cādhastadardhādhārapaṭṭikā tadardhaṃ ca tathā paṭṭaṃ syāttaddvayaṃ padmaṃ tasyātha

शेषं तु कुड्मलं कुर्याद्विस्तारं युक्तितो न्यसेत् शिला वा चेष्टकं दारु लोहं चैव प्रकल्पयत्

śeṣaṃ tu kuḍmalaṃ kuryādvistāraṃ yuktito nyaset śilā vā ceṣṭakaṃ dāru lohaṃ caiva prakalpayat

शुद्धं मिश्रं च संकीर्णं विमानं त्रिविधं भवेत् एकद्र व्यं तु शुद्धं स्याद्द्विद्र व्यं मिश्रहर्म्यकम्

śuddhaṃ miśraṃ ca saṃkīrṇaṃ vimānaṃ trividhaṃ bhavet ekadra vyaṃ tu śuddhaṃ syāddvidra vyaṃ miśraharmyakam

त्रिद्र व्यं हर्म्य संकीर्णं शिलांचेष्टकदारुणम् एकद्र व्येण युक्तं च कुर्याच्छिल्पिवित्तमः

tridra vyaṃ harmya saṃkīrṇaṃ śilāṃceṣṭakadāruṇam ekadra vyeṇa yuktaṃ ca kuryācchilpivittamaḥ

स्तूपिकीलम् स्तूपिकीलायतं तारं लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ऊर्ध्वभूम्या यथापादं तस्यायाम समं तु वा

stūpikīlam stūpikīlāyataṃ tāraṃ lakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā ūrdhvabhūmyā yathāpādaṃ tasyāyāma samaṃ tu vā

गलोच्चाध्यर्धतुङ्गं वा स्तूपिकीलायतं तथा तद्विष्कम्भसम व्यासं स्तूपिकीलस्य मूलके

galoccādhyardhatuṅgaṃ vā stūpikīlāyataṃ tathā tadviṣkambhasama vyāsaṃ stūpikīlasya mūlake

अथवाङ्गुलमानेन कीलमूलविशालकम् त्रिचतुर्विंशाङ्गुलं लोहे दारुकीलं तु पूर्ववत्

athavāṅgulamānena kīlamūlaviśālakam tricaturviṃśāṅgulaṃ lohe dārukīlaṃ tu pūrvavat

कीलायामं त्रिभागैकं मूले वेदाश्रमीरितम् मध्ये चाष्टाश्रसंयुक्तं चाग्र वृत्ताकृतिस्तथा

kīlāyāmaṃ tribhāgaikaṃ mūle vedāśramīritam madhye cāṣṭāśrasaṃyuktaṃ cāgra vṛttākṛtistathā

एकाङ्गुलाग्रविस्तारं मूलाग्रान्तं क्षयं क्रमात् अथवा शिखराकारं कीलं मध्याकृतिस्तथा

ekāṅgulāgravistāraṃ mūlāgrāntaṃ kṣayaṃ kramāt athavā śikharākāraṃ kīlaṃ madhyākṛtistathā

स्तूपिकीलविधृता त्रिगुणा स्यात् बहिश्चरणाद्दैर्घ्यमुक्तम् कीलाधारविस्तृतार्ध तद्घनं तत्कीलमूलमथ तत्र योज्यम्

stūpikīlavidhṛtā triguṇā syāt bahiścaraṇāddairghyamuktam kīlādhāravistṛtārdha tadghanaṃ tatkīlamūlamatha tatra yojyam

ताम्रजं चायसं दारु लभेत कीलं प्रकल्पयेत् खदिरं खादिरं चैव तिन्त्रिणी खारमेव च

tāmrajaṃ cāyasaṃ dāru labheta kīlaṃ prakalpayet khadiraṃ khādiraṃ caiva tintriṇī khārameva ca

उक्तवद्दारु संगृह्य स्थपतिः स्थापकैः सह तत्काले ज्ञापयेद्विद्वान् स्तूपिकीलस्य वक्त्रकम्

uktavaddāru saṃgṛhya sthapatiḥ sthāpakaiḥ saha tatkāle jñāpayedvidvān stūpikīlasya vaktrakam

ऋज्वङ्गं च न भिन्नानि तक्षणात्तक्षकेण तु स्तूपिकीलमिदं प्रोक्तं तदूर्ध्वष्टकलक्षणम्

ṛjvaṅgaṃ ca na bhinnāni takṣaṇāttakṣakeṇa tu stūpikīlamidaṃ proktaṃ tadūrdhvaṣṭakalakṣaṇam

मानं प्रागुक्तवत्कुर्यात्पुंस्त्री चेष्टकां विदुः मूलाग्रं च समतारं तु चेष्टका पुरुष स्मृतम्

mānaṃ prāguktavatkuryātpuṃstrī ceṣṭakāṃ viduḥ mūlāgraṃ ca samatāraṃ tu ceṣṭakā puruṣa smṛtam

आनुपूर्व्यं कृशं तारं वनिता चेष्टका तथा शिलाहर्म्ये शिलायुक्तं चेष्टके चेष्टका तथा

ānupūrvyaṃ kṛśaṃ tāraṃ vanitā ceṣṭakā tathā śilāharmye śilāyuktaṃ ceṣṭake ceṣṭakā tathā

पुंविमानाच्च पुरुषं वनिता वनितां क्षिपेत् शिलासंग्रहकाले तु ज्ञापयेत्पुंस्त्रियं तथा

puṃvimānācca puruṣaṃ vanitā vanitāṃ kṣipet śilāsaṃgrahakāle tu jñāpayetpuṃstriyaṃ tathā

एषा मूर्ध्नीष्टका प्रोक्ता लुपालक्षणमुच्यते लुपालक्षणम् स्तूपितुङ्गद्वयं वाथ विमानं च वशोदयम्

eṣā mūrdhnīṣṭakā proktā lupālakṣaṇamucyate lupālakṣaṇam stūpituṅgadvayaṃ vātha vimānaṃ ca vaśodayam

एतत्तु शिखरोत्तुङ्गं तदर्धं गलतुङ्गकम् लुपारूपं शिखरं स्याद्ग्रीवान्तं तल्पवासनम्

etattu śikharottuṅgaṃ tadardhaṃ galatuṅgakam lupārūpaṃ śikharaṃ syādgrīvāntaṃ talpavāsanam

उत्तरादिमृणालान्तं प्रस्तरस्योक्तवद्गले तदूर्ध्वे दण्डकं कुर्याल्लुपमानमिहोच्यते

uttarādimṛṇālāntaṃ prastarasyoktavadgale tadūrdhve daṇḍakaṃ kuryāllupamānamihocyate

देवानां मानुषाणां च लुपमानं यथाक्रमम् अम्बरं च व्ययं ज्योतिर्गगनं च विहायसि

devānāṃ mānuṣāṇāṃ ca lupamānaṃ yathākramam ambaraṃ ca vyayaṃ jyotirgaganaṃ ca vihāyasi

अनन्तं चान्तरीक्षं च पुष्कलं चाष्टधालुपाः देवानां हर्म्यके कुर्यादुक्तमेवं पुरातनैः

anantaṃ cāntarīkṣaṃ ca puṣkalaṃ cāṣṭadhālupāḥ devānāṃ harmyake kuryāduktamevaṃ purātanaiḥ

मही ज्या काश्यपी क्षौणी चोर्वी गोत्रा वसुंधरा वसुधा चाष्टधा प्रोक्ता कारयेन्मानुषालये

mahī jyā kāśyapī kṣauṇī corvī gotrā vasuṃdharā vasudhā cāṣṭadhā proktā kārayenmānuṣālaye

सर्वेषां देवतायोग्यं नराणां चोक्तयोग्यकम् सुराणामुक्तमानं यन्मर्त्यैस्तन्रेष्य यत्नतः

sarveṣāṃ devatāyogyaṃ narāṇāṃ coktayogyakam surāṇāmuktamānaṃ yanmartyaistanreṣya yatnataḥ

शिखरोदयतत्तुल्यं विस्तारोन्नतमम्बरम् अष्टांशं चैकहीनं तु विस्तारोन्नतो वियत्

śikharodayatattulyaṃ vistāronnatamambaram aṣṭāṃśaṃ caikahīnaṃ tu vistāronnato viyat

सप्तभागैकहीनं तु विस्तृतं ज्योतिर्मानतः षट्भागैकहीनं तु विस्तारं गगनस्य स्मृतम्

saptabhāgaikahīnaṃ tu vistṛtaṃ jyotirmānataḥ ṣaṭbhāgaikahīnaṃ tu vistāraṃ gaganasya smṛtam

पञ्चभागैकहीनं तु विस्तारं तद्विहायसि चतुर्भागैकहीनं तु चानन्ते तद्विशालकम्

pañcabhāgaikahīnaṃ tu vistāraṃ tadvihāyasi caturbhāgaikahīnaṃ tu cānante tadviśālakam

उत्तुङ्गं त्रित्रिभागैकहीनं तारान्तरिक्षकम् तुङ्गे द्व्यंशैकहीनं स्याद्वासं पुष्कलमीरितम्

uttuṅgaṃ tritribhāgaikahīnaṃ tārāntarikṣakam tuṅge dvyaṃśaikahīnaṃ syādvāsaṃ puṣkalamīritam

तुङ्गद्वयान्तं यत्कर्णं मानं हस्तायतं तथा अथवा शिखरोत्तुङ्गमष्टभाग विभाजिते

tuṅgadvayāntaṃ yatkarṇaṃ mānaṃ hastāyataṃ tathā athavā śikharottuṅgamaṣṭabhāga vibhājite

एकांशाधिकविस्तारमुक्तमेतन्मही बुधैः तुङ्गे सप्ताङ्ग चाष्टभागाद्यं ज्या चेति स्मृतम्

ekāṃśādhikavistāramuktametanmahī budhaiḥ tuṅge saptāṅga cāṣṭabhāgādyaṃ jyā ceti smṛtam

तुङ्गे षड्भागविस्तारे सप्तांशं काश्यपी तथा तुङ्गे पञ्चांश षड्भागं व्यास क्षौणिरिति स्मृतम्

tuṅge ṣaḍbhāgavistāre saptāṃśaṃ kāśyapī tathā tuṅge pañcāṃśa ṣaḍbhāgaṃ vyāsa kṣauṇiriti smṛtam

तुङ्गे वेदांशकं व्यासं पञ्चांशं चोर्वी कथ्यते तुङ्गे गुणांश वेदांशं विस्तारं गोत्रमीरितम्

tuṅge vedāṃśakaṃ vyāsaṃ pañcāṃśaṃ corvī kathyate tuṅge guṇāṃśa vedāṃśaṃ vistāraṃ gotramīritam

तुङ्गे द्व्यंशं च विस्तारं त्र्! यंशमेव वसुधरा तुङ्गमेकांशकं व्यासं द्विभागं वसुधा भवेत्

tuṅge dvyaṃśaṃ ca vistāraṃ tr! yaṃśameva vasudharā tuṅgamekāṃśakaṃ vyāsaṃ dvibhāgaṃ vasudhā bhavet

पूर्ववत्कर्णमानेन हस्तदीर्घमुदीरितम् शिखरे चावृते पारे सभामण्डपगोपुरे

pūrvavatkarṇamānena hastadīrghamudīritam śikhare cāvṛte pāre sabhāmaṇḍapagopure

100

शाला च नासिकाभद्रे कूटनीयैस्तु तोरणैः कपोतो पञ्जरं चैव मुष्टिबन्धादि सर्वशः

śālā ca nāsikābhadre kūṭanīyaistu toraṇaiḥ kapoto pañjaraṃ caiva muṣṭibandhādi sarvaśaḥ

101

हस्तिहस्तादिमानानां मानयेच्छिल्पिवित्तमः एतत्तु मध्यदेशे तु तस्मात्कर्णावसानकम्

hastihastādimānānāṃ mānayecchilpivittamaḥ etattu madhyadeśe tu tasmātkarṇāvasānakam

102

क्रमात्सोपानवत्कुर्यात्तन्मानं वक्ष्यतेऽधुना मध्यकर्णद्वयोर्मध्ये विकल्पं कल्पयेत्सुधीः

kramātsopānavatkuryāttanmānaṃ vakṣyate'dhunā madhyakarṇadvayormadhye vikalpaṃ kalpayetsudhīḥ

103

एकद्वित्रिचतुष्पञ्चषट्सप्ताष्टकरत्निकम् दशमेकादशं चैव द्वादशं च लुपान्वितम्

ekadvitricatuṣpañcaṣaṭsaptāṣṭakaratnikam daśamekādaśaṃ caiva dvādaśaṃ ca lupānvitam

104

केचित्त्वेकेन वृद्ध्या तु एकपञ्चलुपान्तकम् यत्सोपानक्रमं कुर्यादेतच्छायालुपादिकम्

kecittvekena vṛddhyā tu ekapañcalupāntakam yatsopānakramaṃ kuryādetacchāyālupādikam

105

देवानां चक्रवर्तीनां विकल्प योग्य सावरः तस्माद्विद्वान् लुपेनैव हीनं शूद्र तः क्रमात्

devānāṃ cakravartīnāṃ vikalpa yogya sāvaraḥ tasmādvidvān lupenaiva hīnaṃ śūdra taḥ kramāt

106

मुख्यं हर्म्यमिदं कुर्यात्क्षुद्र हर्म्ये विशेषतः एकादशविकल्पान्तं भूसुराणां तु योग्यकम्

mukhyaṃ harmyamidaṃ kuryātkṣudra harmye viśeṣataḥ ekādaśavikalpāntaṃ bhūsurāṇāṃ tu yogyakam

107

नवान्तं भूपतीनां चैकाद्विकल्पमीरितम् एकाद्यष्टविकल्पान्तं युवराजस्य योग्यकम्

navāntaṃ bhūpatīnāṃ caikādvikalpamīritam ekādyaṣṭavikalpāntaṃ yuvarājasya yogyakam

108

एकात्सप्तविकल्पान्तं वैश्यानां च प्रकीर्तितम् एकात्पञ्चविकल्पान्तं शूद्रा णां तु योग्यकम्

ekātsaptavikalpāntaṃ vaiśyānāṃ ca prakīrtitam ekātpañcavikalpāntaṃ śūdrā ṇāṃ tu yogyakam

109

अन्यदितरजातीनां विकल्पत्रय पूर्ववत् एवमुक्तं लुपाश्रेणीं कुर्यात्तु शिल्पिवित्तमः

anyaditarajātīnāṃ vikalpatraya pūrvavat evamuktaṃ lupāśreṇīṃ kuryāttu śilpivittamaḥ

110

मध्ये लुपायतं मानं कर्णविस्तारमिष्यते मध्यादि चान्यथा सर्वं विकल्पं तद्विभाजितम्

madhye lupāyataṃ mānaṃ karṇavistāramiṣyate madhyādi cānyathā sarvaṃ vikalpaṃ tadvibhājitam

111

तत्तत्कर्णस्य मानेन विशालं स्यात्पूर्ववत् तत्तत्कर्णस्य मानेन लुपादीर्घमुदीरितम्

tattatkarṇasya mānena viśālaṃ syātpūrvavat tattatkarṇasya mānena lupādīrghamudīritam

112

तत्समं वा सपादं वा सार्धार्धकमेव वा दीर्घत्वमालम्बनं लम्ब्य विस्तारस्य तु निर्गमम्

tatsamaṃ vā sapādaṃ vā sārdhārdhakameva vā dīrghatvamālambanaṃ lambya vistārasya tu nirgamam

113

तस्य मानं यथाभागं युक्त्या तत्रैव योजयेत् त्रिचतुष्पञ्चषण्मात्रं लुपामूलविशालकम्

tasya mānaṃ yathābhāgaṃ yuktyā tatraiva yojayet tricatuṣpañcaṣaṇmātraṃ lupāmūlaviśālakam

114

समं वाथ त्रिपादं वा चार्ध वालम्बनान्तकम् एकद्वित्र्! यङ्गुलं वापि घनं सूर्याङ्गसंमतम्

samaṃ vātha tripādaṃ vā cārdha vālambanāntakam ekadvitr! yaṅgulaṃ vāpi ghanaṃ sūryāṅgasaṃmatam

115

अन्यत्सर्वाङ्गविस्तारं यथायुक्तिवशान्न्यसेत् एकद्वित्र्! यवसानान्तं स्तम्भस्योपरि विन्यसेत्

anyatsarvāṅgavistāraṃ yathāyuktivaśānnyaset ekadvitr! yavasānāntaṃ stambhasyopari vinyaset

116

लुपां प्रागुक्तविस्तारं तत्तद्वंशाङ्घ्रिकान्तकम् अधः पादस्य लुपाद्यैश्च तत्र दोषो न विद्यते

lupāṃ prāguktavistāraṃ tattadvaṃśāṅghrikāntakam adhaḥ pādasya lupādyaiśca tatra doṣo na vidyate

117

कर्णात्कन्या वसानं स्यान्नवसूत्रं प्रसारयेत् तत्सूत्रादधोदेशे कुक्षि ज्ञात्वा पुरोर्ध्वके

karṇātkanyā vasānaṃ syānnavasūtraṃ prasārayet tatsūtrādadhodeśe kukṣi jñātvā purordhvake

118

लुपाकुक्षिप्रदेशे तु चत्वासूत्रावसानकम् अर्धचन्द्र वदाकारं युक्त्या चन्द्रं यथेष्टकम्

lupākukṣipradeśe tu catvāsūtrāvasānakam ardhacandra vadākāraṃ yuktyā candraṃ yatheṣṭakam

119

मूलादिवासनान्तं स्याच्छिद्र मेकं द्वयं तु वा चन्द्रा न्ते क्षेपणं युक्तं छिद्रं सूत्रादधो न्यसेत्

mūlādivāsanāntaṃ syācchidra mekaṃ dvayaṃ tu vā candrā nte kṣepaṇaṃ yuktaṃ chidraṃ sūtrādadho nyaset

120

तच्छिद्रे वेत्रसंयुक्तं लुपाधारात्तु वित्तमः श्रेण्यां मध्यलुपाः सर्वे लुपासंख्या यथेष्टका

tacchidre vetrasaṃyuktaṃ lupādhārāttu vittamaḥ śreṇyāṃ madhyalupāḥ sarve lupāsaṃkhyā yatheṣṭakā

121

करवीरबहुवर्णा संपुटाभं विकल्पयेत् एककुड्मलयुग्येन कर्णायां च लुपान्वितम्

karavīrabahuvarṇā saṃpuṭābhaṃ vikalpayet ekakuḍmalayugyena karṇāyāṃ ca lupānvitam

122

अग्रं विकासिताभं स्यान्मूलं च निविडान्वितम् कर्णे चैकलुपा पार्श्वे लुपाबहुल योजयेत्

agraṃ vikāsitābhaṃ syānmūlaṃ ca niviḍānvitam karṇe caikalupā pārśve lupābahula yojayet

123

ह्रस्वदीर्घायतः सर्वं नालिकेरदलान्वितम् बहुवाहुलुपाकर्णेषु बहुकुड्मल योजयेत्

hrasvadīrghāyataḥ sarvaṃ nālikeradalānvitam bahuvāhulupākarṇeṣu bahukuḍmala yojayet

124

एवं च लक्षणं प्रोक्तं कटकाकारं तु योजयेत् दण्डिकोर्ध्वे वाजनं स्याल्लुपान्तस्योपरि न्यसेत्

evaṃ ca lakṣaṇaṃ proktaṃ kaṭakākāraṃ tu yojayet daṇḍikordhve vājanaṃ syāllupāntasyopari nyaset

125

क्षेपणेन रूषाकारं वामावामं तु योजयेत् एतत्तु ममला वृत्तं देवानां हर्म्यके न्यसेत्

kṣepaṇena rūṣākāraṃ vāmāvāmaṃ tu yojayet etattu mamalā vṛttaṃ devānāṃ harmyake nyaset

126

वृत्तं वाथ षडश्रं वा अष्टाश्रं वा तदायते कुर्यात्तत्तल्लुपामानं पूर्ववत्परिकल्पयेत्

vṛttaṃ vātha ṣaḍaśraṃ vā aṣṭāśraṃ vā tadāyate kuryāttattallupāmānaṃ pūrvavatparikalpayet

127

अहमेतं चैकपञ्चांशं लुपा वर्णयथाक्रमम् तस्माद्विहस्तहीनेन सत्रि चत्वारिकान्तकम्

ahametaṃ caikapañcāṃśaṃ lupā varṇayathākramam tasmādvihastahīnena satri catvārikāntakam

128

देवानां मानुषाणां च शूद्र जात्यावसानकम् मध्यकर्णलुपान्येतत्सर्वं सोपानवत्कुरु

devānāṃ mānuṣāṇāṃ ca śūdra jātyāvasānakam madhyakarṇalupānyetatsarvaṃ sopānavatkuru

129

शङ्खतुण्डवदाकारं शङ्खावर्तविकल्पकम् प्रगुक्तदक्षिणावर्तं कुर्यात्तु बहुवाजनम्

śaṅkhatuṇḍavadākāraṃ śaṅkhāvartavikalpakam praguktadakṣiṇāvartaṃ kuryāttu bahuvājanam

130

शङ्खावर्तमिदं प्रोक्तं देवहर्म्ये तु योजयेत् सर्वेषां च लुपानां च ऋजुवक्रं तु वा पुनः

śaṅkhāvartamidaṃ proktaṃ devaharmye tu yojayet sarveṣāṃ ca lupānāṃ ca ṛjuvakraṃ tu vā punaḥ

131

बहुचित्रं बहुच्छिद्रं बहुवेत्रं यथाबलम् यथाशोभं तथा कुर्याच्छेषं युक्त्या प्रयोजयेत्

bahucitraṃ bahucchidraṃ bahuvetraṃ yathābalam yathāśobhaṃ tathā kuryāccheṣaṃ yuktyā prayojayet

132

एवमुक्तं लुपा चोर्ध्वं शिखरे वाम्बरेऽपि वा फलकाक्षेपणं वापि ताम्रं वायसा कीलयेत्

evamuktaṃ lupā cordhvaṃ śikhare vāmbare'pi vā phalakākṣepaṇaṃ vāpi tāmraṃ vāyasā kīlayet

133

हेमजेन करोटी वा मृत्करोटी विधानयेत् गुडोदकसुधायुक्तं युक्त्या च लेपयेत्सुधीः

hemajena karoṭī vā mṛtkaroṭī vidhānayet guḍodakasudhāyuktaṃ yuktyā ca lepayetsudhīḥ

134

अन्तर्वापि बहिर्वपि चोर्ध्वे च प्रतिसंयुत प्रस्तरस्योक्तवत्कुर्याच्चोपपीठमिति स्तथा

antarvāpi bahirvapi cordhve ca pratisaṃyuta prastarasyoktavatkuryāccopapīṭhamiti stathā

135

कुर्यत्तु लुपमूले तु यत्तद्बलार्थ शोभितम् उक्तादनुक्तमानं चेद्विपत्ती हित्यमावहेत्

kuryattu lupamūle tu yattadbalārtha śobhitam uktādanuktamānaṃ cedvipattī hityamāvahet

136

तस्मादा चोक्तवत्सर्वं कुर्यात्तु संपदास्पदम् कम्पवृत्तं च लुपामूले शोभार्थं तु बलार्थकम्

tasmādā coktavatsarvaṃ kuryāttu saṃpadāspadam kampavṛttaṃ ca lupāmūle śobhārthaṃ tu balārthakam

137

मुखभद्र म सर्वेषां मुखभद्रं स्याल्लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना शिखरालम्बनं चादौ तत्पालिकावसानकम्

mukhabhadra ma sarveṣāṃ mukhabhadraṃ syāllakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā śikharālambanaṃ cādau tatpālikāvasānakam

138

अथवा प्रस्तरोर्ध्वादौ चोत्तरावनितं तदा मुखभद्रो दयमेवं चोक्तवद्विस्तृतं भवेत्

athavā prastarordhvādau cottarāvanitaṃ tadā mukhabhadro dayamevaṃ coktavadvistṛtaṃ bhavet

139

सप्तदशांशकं तुङ्गे द्विभागं प्रस्तरोदयम् एकंशं वेदिकोत्तुङ्गं गलतुङ्गं गुणांशकम्

saptadaśāṃśakaṃ tuṅge dvibhāgaṃ prastarodayam ekaṃśaṃ vedikottuṅgaṃ galatuṅgaṃ guṇāṃśakam

140

तद्द्वयं तलतुङ्गं स्यात्तस्मादूर्ध्वे शिखान्तकम् वेदांशं तच्छिखांशेन गल वक्त्रं गुणांशकम्

taddvayaṃ talatuṅgaṃ syāttasmādūrdhve śikhāntakam vedāṃśaṃ tacchikhāṃśena gala vaktraṃ guṇāṃśakam

141

शेषं तु मौलिकान्तं च पञ्चदशांशमेव च प्रस्तरस्य कुर्यादन्यच्छेषं प्रागुक्तवन्नयेत्

śeṣaṃ tu maulikāntaṃ ca pañcadaśāṃśameva ca prastarasya kuryādanyaccheṣaṃ prāguktavannayet

142

नासिकं लम्बनं चैकं लम्बनं तद्द्वयं तु वा पञ्चांशद्विंशतारं स्यात्तदर्धं कुक्षिविस्तृतम्

nāsikaṃ lambanaṃ caikaṃ lambanaṃ taddvayaṃ tu vā pañcāṃśadviṃśatāraṃ syāttadardhaṃ kukṣivistṛtam

143

कुक्ष्यन्तस् सद्मसंयुक्तं वातायनमथापि वा गवाक्षाकारपत्रं वा पट्टिकास्पदपत्रयुत्

kukṣyantas sadmasaṃyuktaṃ vātāyanamathāpi vā gavākṣākārapatraṃ vā paṭṭikāspadapatrayut

144

अथवा चित्रसंयुक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम् नासिकावृतबाह्ये तु गवाक्षाकारं तु पत्रयुक्

athavā citrasaṃyuktaṃ sarvālaṅkārasaṃyutam nāsikāvṛtabāhye tu gavākṣākāraṃ tu patrayuk

145

तस्मादन्तर्गताश्चादिदेवभूतादिरूपकैः व्यालसिंहादिहंसाद्यैर्द्रुमवल्यादिभूषितम्

tasmādantargatāścādidevabhūtādirūpakaiḥ vyālasiṃhādihaṃsādyairdrumavalyādibhūṣitam

146

तदूर्ध्वे कीर्तिवक्त्रं तु निर्गमाकृतिं भावयेत् तन्नोडलम्बनं पार्श्वे तद्वक्षस्थलपार्श्वयोः

tadūrdhve kīrtivaktraṃ tu nirgamākṛtiṃ bhāvayet tannoḍalambanaṃ pārśve tadvakṣasthalapārśvayoḥ

147

विद्याधरादिसंयुक्तं ग्रहपत्रैर्विभूषितम् दीर्घनेत्र विशालं स्याद्वृत्त गण्डस्थलं तथा

vidyādharādisaṃyuktaṃ grahapatrairvibhūṣitam dīrghanetra viśālaṃ syādvṛtta gaṇḍasthalaṃ tathā

148

गजश्रोत्राकृति श्रोत्रं गण्डं चा तरङ्गवत् आस्याग्रे तद्द्विदन्तं स्याद्वेदपादं मृगाङ्घ्रिवत्

gajaśrotrākṛti śrotraṃ gaṇḍaṃ cā taraṅgavat āsyāgre taddvidantaṃ syādvedapādaṃ mṛgāṅghrivat

149

नेत्राधो वशगादूर्ध्वे चोर्ध्वमेवं त्रिवक्त्रकम् अब्जमत्स्याननाकारं क्षुद्र दन्ते च जिह्वयुक्

netrādho vaśagādūrdhve cordhvamevaṃ trivaktrakam abjamatsyānanākāraṃ kṣudra dante ca jihvayuk

150

वक्त्रपार्श्वादि सर्वाङ्गं पत्रवल्यादिभूषितम् मानं युक्त्या प्रकुर्वीत ग्राहमेवमुदीरितम्

vaktrapārśvādi sarvāṅgaṃ patravalyādibhūṣitam mānaṃ yuktyā prakurvīta grāhamevamudīritam

151

कीर्तिवक्त्रं हरिर्वक्त्रं चोक्तवत्कारयेत्सुधीः कर्णमूले कपोलाग्रे स्तूपिके शृङ्गदेशके

kīrtivaktraṃ harirvaktraṃ coktavatkārayetsudhīḥ karṇamūle kapolāgre stūpike śṛṅgadeśake

152

वक्त्रयुङ्नेत्रयोर्मध्याच्छिखिमूलं तु विन्यसेत् मन्दस्मिताननाकारं सर्वं दृष्ट्वा कृतिं दृशि

vaktrayuṅnetrayormadhyācchikhimūlaṃ tu vinyaset mandasmitānanākāraṃ sarvaṃ dṛṣṭvā kṛtiṃ dṛśi

153

वराहश्रोत्रवत्कर्णौ शृङ्गौ मेषस्य शृङ्गवत् दन्तैक करालदन्ताभाद् दंष्ट्रादथ तदन्तयुत्

varāhaśrotravatkarṇau śṛṅgau meṣasya śṛṅgavat dantaika karāladantābhād daṃṣṭrādatha tadantayut

154

पार्श्वके सस्मृते गण्डं अग्रयोरृजुगायतम् वेगादूनं च कुर्यात्तु उग्रदृष्टिं पुटोज्ज्वलम्

pārśvake sasmṛte gaṇḍaṃ agrayorṛjugāyatam vegādūnaṃ ca kuryāttu ugradṛṣṭiṃ puṭojjvalam

155

श्यामवर्णं मुखं सर्वं किंबरीमकराननम् दन्तौष्ठ धवलवर्णं स्याद्धास्येक्षे श्रोत्रमत्रयुक्

śyāmavarṇaṃ mukhaṃ sarvaṃ kiṃbarīmakarānanam dantauṣṭha dhavalavarṇaṃ syāddhāsyekṣe śrotramatrayuk

156

मकरस्य तु निष्क्रम्य भुजपुच्छादि सर्वशः ग्रामश्यामा कृतिव्यालैः स्तूपिशृङ्गयुतोक्तवत्

makarasya tu niṣkramya bhujapucchādi sarvaśaḥ grāmaśyāmā kṛtivyālaiḥ stūpiśṛṅgayutoktavat

157

ग्रीवे च लम्बकेशं स्याच्चतुर्थ्या दीर्घपुच्छकम् श्यामवर्णनिभं सर्वं हंससिंहोक्तवत् कुरु

grīve ca lambakeśaṃ syāccaturthyā dīrghapucchakam śyāmavarṇanibhaṃ sarvaṃ haṃsasiṃhoktavat kuru

158

गजमश्वादिसर्वेषां शिल्पिर्युक्त्या प्रयोजयेत् देवभूतादिरूपैस्तु यक्षविद्याधरस्तथा

gajamaśvādisarveṣāṃ śilpiryuktyā prayojayet devabhūtādirūpaistu yakṣavidyādharastathā

159

उक्तवत्कारयेद्देवीं भूपतीनां च हर्म्यके अन्येषां चालयं सर्वे देवैर्भूतैर्विना न्यसेत्

uktavatkārayeddevīṃ bhūpatīnāṃ ca harmyake anyeṣāṃ cālayaṃ sarve devairbhūtairvinā nyaset

160

सरस्वत्या च लक्ष्म्या च सर्वहर्म्येषु कारयेत् प्रासादे मण्डपे सर्वे गोपुरे द्वारके तथा

sarasvatyā ca lakṣmyā ca sarvaharmyeṣu kārayet prāsāde maṇḍape sarve gopure dvārake tathā

161

देवानां भूसुरादीनां वर्णानां सर्वहर्म्यके कुर्यात्तन्मुखभद्रं स्यात् सर्वालङ्कारसंयुतम्

devānāṃ bhūsurādīnāṃ varṇānāṃ sarvaharmyake kuryāttanmukhabhadraṃ syāt sarvālaṅkārasaṃyutam

162

नीडस्य चाधो ग्रीवो वातायनं कारयेद्बुधः मध्ये च द्वारसंयुक्तं वातायनं कवाटयुक्

nīḍasya cādho grīvo vātāyanaṃ kārayedbudhaḥ madhye ca dvārasaṃyuktaṃ vātāyanaṃ kavāṭayuk

163

प्रधानोर्ध्वतले वापि शिखरे वाथ कल्पयेत् मध्ये तु चाग्रके वापि चान्तरालैरलङ्कृतम्

pradhānordhvatale vāpi śikhare vātha kalpayet madhye tu cāgrake vāpi cāntarālairalaṅkṛtam

164

लुपाकारादि जडानां मानयेन्मानवित्तमः अम्बराद्यष्टधामानि नीढानां लुप मानयेत्

lupākārādi jaḍānāṃ mānayenmānavittamaḥ ambarādyaṣṭadhāmāni nīḍhānāṃ lupa mānayet

165

विना कर्ण लुपायुक्तं युक्त्या संख्यामजा लुपा यत्र हर्म्येषु संकल्प्य तत्र दोषो न विद्यते

vinā karṇa lupāyuktaṃ yuktyā saṃkhyāmajā lupā yatra harmyeṣu saṃkalpya tatra doṣo na vidyate

166

शालाकुटे च नीढे च शिखरे चोर्ध्वकूटके लुपायुक्तभ्रमाकारे तत्तदुष्णीषदेशिके

śālākuṭe ca nīḍhe ca śikhare cordhvakūṭake lupāyuktabhramākāre tattaduṣṇīṣadeśike

167

स्थूलवस्तु तदग्रार्धं स्तूपिकावाहनं भवेत्

sthūlavastu tadagrārdhaṃ stūpikāvāhanaṃ bhavet

168

विंशोत्सैकं तैतलानां सर्वेषां भूपालानां वैश्यकानां परेषाम् सैकाकान्तं युग्मयुक्तं त्यजेत् तद्धर्म्योर्ध्वके कल्पकं तद्विकल्पकम्

viṃśotsaikaṃ taitalānāṃ sarveṣāṃ bhūpālānāṃ vaiśyakānāṃ pareṣām saikākāntaṃ yugmayuktaṃ tyajet taddharmyordhvake kalpakaṃ tadvikalpakam

169

स्तूपिकीलम् स्तूपिकीलप्रतिष्ठा च लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना प्रासादाभिमुखो वापि चोत्तरे चैशके वापि

stūpikīlam stūpikīlapratiṣṭhā ca lakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā prāsādābhimukho vāpi cottare caiśake vāpi

170

यागमण्डप संकल्प्य चोक्तवल्लक्षणान्वितम् अङ्कुरार्पणमादौ च कारयेदधिवासनम्

yāgamaṇḍapa saṃkalpya coktavallakṣaṇānvitam aṅkurārpaṇamādau ca kārayedadhivāsanam

171

मण्डपे स्थण्डिलं कृत्वा शालिभिश्च स्थलं न्यसेत् पञ्चविंशत्पदं न्यस्य शुद्धतण्डुलरेखया

maṇḍape sthaṇḍilaṃ kṛtvā śālibhiśca sthalaṃ nyaset pañcaviṃśatpadaṃ nyasya śuddhataṇḍularekhayā

172

दर्भैरास्तीर्य तत्पश्चात्पादप्रक्षालनं कुरु ततश्चाचमनं कुर्यात्सकलीकरणं कुरु

darbhairāstīrya tatpaścātpādaprakṣālanaṃ kuru tataścācamanaṃ kuryātsakalīkaraṇaṃ kuru

173

पुण्याहं वाचयित्वा तु स्थपतिर्ब्राह्मणैः सह ब्रह्मादिदेवतानां च गन्धपुष्पादिधूपकैः

puṇyāhaṃ vācayitvā tu sthapatirbrāhmaṇaiḥ saha brahmādidevatānāṃ ca gandhapuṣpādidhūpakaiḥ

174

स्तूपिकीलं समुद्धृत्य स्थण्डिलोपरि विन्यसेत् कीलस्य परितो देशे निक्षिपेच्चतुरिष्टका

stūpikīlaṃ samuddhṛtya sthaṇḍilopari vinyaset kīlasya parito deśe nikṣipeccaturiṣṭakā

175

तद्बहिः परितः शुद्धतोयपूर्णान्घटान्न्यसेत् ईशस्यान्तः प्रदेशे तु मूलकुम्भं विनिक्षिपेत्

tadbahiḥ paritaḥ śuddhatoyapūrṇānghaṭānnyaset īśasyāntaḥ pradeśe tu mūlakumbhaṃ vinikṣipet

176

ससूत्राङ्ग सवस्त्रं च सकुर्चान् रुद्र पल्लवान् सविधानफलं युक्तं परितोऽष्टघटान्न्यसेत्

sasūtrāṅga savastraṃ ca sakurcān rudra pallavān savidhānaphalaṃ yuktaṃ parito'ṣṭaghaṭānnyaset

177

कीलस्य पूर्वदिग्देशे रत्नलोहैश्च निक्षिपेत् नववस्त्रे सकुर्चं च आच्छाद्य रत्नपात्रकम्

kīlasya pūrvadigdeśe ratnalohaiśca nikṣipet navavastre sakurcaṃ ca ācchādya ratnapātrakam

178

स्तूपिकीलं च संछाद्य नववस्त्रेण कूर्चकम् आराध्य मूलकुम्भे तु भुवनाधिपतिं जपेत्

stūpikīlaṃ ca saṃchādya navavastreṇa kūrcakam ārādhya mūlakumbhe tu bhuvanādhipatiṃ japet

179

गन्धपुष्पैः समभ्यर्च्य नैवेद्यानि निवेदयेत् धूपदीपं दद्येत्पश्चान्नृत्तगीतादिघोषणैः

gandhapuṣpaiḥ samabhyarcya naivedyāni nivedayet dhūpadīpaṃ dadyetpaścānnṛttagītādighoṣaṇaiḥ

180

इन्द्रा दि चाष्टकुम्भानामष्टशक्तीः प्रपूजयेत् प्रणवादि नमोऽन्तेन तत्तन्नाम्ना प्रपूजयेत्

indrā di cāṣṭakumbhānāmaṣṭaśaktīḥ prapūjayet praṇavādi namo'ntena tattannāmnā prapūjayet

181

स्तूपिकीलं समभ्यर्च्य गन्धपुष्पैश्च धूपकैः कुण्डे वा स्थण्डिले वापि होमं कुर्यात्तदग्रके

stūpikīlaṃ samabhyarcya gandhapuṣpaiśca dhūpakaiḥ kuṇḍe vā sthaṇḍile vāpi homaṃ kuryāttadagrake

182

समिदा चरुं लाजान्प्रत्येकं पञ्चविंशति हृल्लेखाबीजमुच्चार्य प्रणवादिनमोऽन्तकम्

samidā caruṃ lājānpratyekaṃ pañcaviṃśati hṛllekhābījamuccārya praṇavādinamo'ntakam

183

व्याहृत्यान्ते ततः शिल्पी स्थण्डिले प्रान्तमाश्रयेत् यद्यद्देवालये कीलं ध्यात्वा तत्पररुपकम्

vyāhṛtyānte tataḥ śilpī sthaṇḍile prāntamāśrayet yadyaddevālaye kīlaṃ dhyātvā tatpararupakam

184

तत्तन्मन्त्रं समुच्चार्य चार्चयेत्स्तूपिकीलकम् तत्तद्देवासनं ध्यात्वा चतुर्मूर्ध्नेष्टकान् सुधीः

tattanmantraṃ samuccārya cārcayetstūpikīlakam tattaddevāsanaṃ dhyātvā caturmūrdhneṣṭakān sudhīḥ

185

नववस्त्रेण गोप्याङ्गमिष्टकैरक्षरं लिखेत् प्रागाच्च सहकारादि शस्त्रेण रेखयेत्

navavastreṇa gopyāṅgamiṣṭakairakṣaraṃ likhet prāgācca sahakārādi śastreṇa rekhayet

186

स्तूपिकीलं चतुर्दिक्षु सूत्रं प्रागादि लेखयेत् श्रीवत्साकारमग्रे तु वक्त्रं धृत्वा लिखेद्बुधः

stūpikīlaṃ caturdikṣu sūtraṃ prāgādi lekhayet śrīvatsākāramagre tu vaktraṃ dhṛtvā likhedbudhaḥ

187

स्वस्तिवाचकघोषेण जयशब्दादिमङ्गलैः गैरिकं वै मधुक्षीरं स्वर्णतूलिकया लिखेत्

svastivācakaghoṣeṇa jayaśabdādimaṅgalaiḥ gairikaṃ vai madhukṣīraṃ svarṇatūlikayā likhet

188

वस्त्रमाच्छादनं तत्र वत्सगोकन्यकैः सह मधुसर्पिर्धान्यराशिं दर्शयेच्छिल्पिवित्तमः

vastramācchādanaṃ tatra vatsagokanyakaiḥ saha madhusarpirdhānyarāśiṃ darśayecchilpivittamaḥ

189

आराध्य गन्धपुष्पैश्च सर्वमङ्गलघोषणैः नानावस्त्रेण संवेष्ट्य पुष्पमाल्यैरलङ्कृतम्

ārādhya gandhapuṣpaiśca sarvamaṅgalaghoṣaṇaiḥ nānāvastreṇa saṃveṣṭya puṣpamālyairalaṅkṛtam

190

लम्बकूर्चं समभ्यर्च्य ग्रामादीनां प्रदक्षिणम् स्तूपिकीलं समादाय आरुरोह विमानकम्

lambakūrcaṃ samabhyarcya grāmādīnāṃ pradakṣiṇam stūpikīlaṃ samādāya āruroha vimānakam

191

पालिकोपरि तत्प्रान्ते नासिकोपरि प्रान्ते च रत्नगर्तं तु संकल्प्य कीलं प्राग्दर्शनं न्यसेत्

pālikopari tatprānte nāsikopari prānte ca ratnagartaṃ tu saṃkalpya kīlaṃ prāgdarśanaṃ nyaset

192

नवरत्नानि लोहैश्च तत्तन्मन्त्रेण चार्चयेत् त्रित्रिकोष्ठे तु तद्गर्भे तन्मध्ये स्वर्णं विनिक्षिपेत्

navaratnāni lohaiśca tattanmantreṇa cārcayet tritrikoṣṭhe tu tadgarbhe tanmadhye svarṇaṃ vinikṣipet

193

इन्द्रे ताम्रं विनिक्षिप्य याम्ये निक्षिप्य चायसम् पश्चिमेऽत्र प्रविप्रवालं न्यस्य चोत्तरे रजतं क्षिपेत्

indre tāmraṃ vinikṣipya yāmye nikṣipya cāyasam paścime'tra pravipravālaṃ nyasya cottare rajataṃ kṣipet

194

मध्ये तु पद्मरागं तु वज्रं चैवेन्द्र कोष्ठके विद्रुमं चाग्निकोणे तु याम्ये नीलं तु विन्यसेत्

madhye tu padmarāgaṃ tu vajraṃ caivendra koṣṭhake vidrumaṃ cāgnikoṇe tu yāmye nīlaṃ tu vinyaset

195

नैरृत्ये पुष्परागं तु प्रत्यङ्मरतकं क्षिपेत् गोमेदकं न्यसेद्वायौ सौम्ये मौक्तिक विन्यसेत्

nairṛtye puṣparāgaṃ tu pratyaṅmaratakaṃ kṣipet gomedakaṃ nyasedvāyau saumye mauktika vinyaset

196

ईशे स्फाटिक निक्षिप्य तत्तद्देवान्स्वनामतः प्रणवादिनमोऽन्तेन चोच्चरन् रत्नं विन्यसेत्

īśe sphāṭika nikṣipya tattaddevānsvanāmataḥ praṇavādinamo'ntena coccaran ratnaṃ vinyaset

197

स्थपतिर्वरवेषाढ्यः प्राप्तपञ्चाङ्गभूषणः सुमुहूर्ते सुलग्ने च जयशब्दादिमङ्गलैः

sthapatirvaraveṣāḍhyaḥ prāptapañcāṅgabhūṣaṇaḥ sumuhūrte sulagne ca jayaśabdādimaṅgalaiḥ

198

ब्राह्मणैश्च यथाशक्त्या वाचयेत्स्वस्तिवाचनम् स्तूपिकीलं समुद्धृत्य स्थपतिः स्थापकैः सह

brāhmaṇaiśca yathāśaktyā vācayetsvastivācanam stūpikīlaṃ samuddhṛtya sthapatiḥ sthāpakaiḥ saha

199

एतद्गर्तोपरि स्थाप्य मूलमन्त्रं समुच्चरन् स्तूपिकीलस्य परितः स्थापयेच्चतुरिष्टकम्

etadgartopari sthāpya mūlamantraṃ samuccaran stūpikīlasya paritaḥ sthāpayeccaturiṣṭakam

200

पूर्वादि च शकारादीन्नन्द्यावर्तं क्रमान्न्यसेत् प्राक् मूलकुम्भमुद्धृत्य चालयद्भिः प्रदक्षिणम्

pūrvādi ca śakārādīnnandyāvartaṃ kramānnyaset prāk mūlakumbhamuddhṛtya cālayadbhiḥ pradakṣiṇam

201

स्थपतिः स्तूपिमूर्धाग्रे तज्जलेनाभिषेचयेत् इन्द्रा दिकुम्भतोयेन पूजयेच्चतुरिष्टकान्

sthapatiḥ stūpimūrdhāgre tajjalenābhiṣecayet indrā dikumbhatoyena pūjayeccaturiṣṭakān

202

शुद्धतोयेन संपूर्य गन्धपुष्पैः समर्चयेत् पूर्ववत्समलङ्कृत्य नैवेद्यादि निवेदयेत्

śuddhatoyena saṃpūrya gandhapuṣpaiḥ samarcayet pūrvavatsamalaṅkṛtya naivedyādi nivedayet

विमानलक्षणम् (cont. 2)

203

षोडशोपचारांश्च कुर्याद्गन्धाक्षतैः सह स्तूपिहर्म्ये मूर्ध्नस्तु हंसपादः स्थितो भवेत्

ṣoḍaśopacārāṃśca kuryādgandhākṣataiḥ saha stūpiharmye mūrdhnastu haṃsapādaḥ sthito bhavet

204

नमस्ते कर्तृराज्यादि ग्रामं रक्षतु सर्वदा सुधागुलोदकं चापि इष्टकैर्बदुभिस्ततः

namaste kartṛrājyādi grāmaṃ rakṣatu sarvadā sudhāgulodakaṃ cāpi iṣṭakairbadubhistataḥ

205

स्तूपिकीलं दृढीकृत्य पश्चात्प्रागुक्तवत्कुरु ब्रह्माविष्णुमहेश्वरस्य स्तूपिप्रतिष्ठां कुरु

stūpikīlaṃ dṛḍhīkṛtya paścātprāguktavatkuru brahmāviṣṇumaheśvarasya stūpipratiṣṭhāṃ kuru

206

कुर्वन्तद्यजमानगृहे नृपालये भुक्तिं मुक्तिमावहेत् यस्मादकुर्वन्नारदनरनृपतयोः कर्ताश्च पीडा भवेत्

kurvantadyajamānagṛhe nṛpālaye bhuktiṃ muktimāvahet yasmādakurvannāradanaranṛpatayoḥ kartāśca pīḍā bhavet

207

तस्मात्सर्वसुखप्रदं नृपगृहे कुर्यात्स देवालये विप्रवाहनयुतं च सद्गुरुं शिल्पिनान्दिगजवाजनस्तथा

tasmātsarvasukhapradaṃ nṛpagṛhe kuryātsa devālaye vipravāhanayutaṃ ca sadguruṃ śilpināndigajavājanastathā

208

नृत्तगीत सह सर्वघोषणैः सेवितानि स्वगृहं प्रवेशयेत्

nṛttagīta saha sarvaghoṣaṇaiḥ sevitāni svagṛhaṃ praveśayet

एकतलविधानम्

एकभूमिविधिं वक्ष्ये लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना जातिश्छन्दं विकल्पं तु चाभासं तु चतुर्विधम्

ekabhūmividhiṃ vakṣye lakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā jātiśchandaṃ vikalpaṃ tu cābhāsaṃ tu caturvidham

पूर्वहस्तेन संयुक्तं हर्म्यं जातिरिति स्मृतम् छन्दं त्रिपादहस्तेन विकल्पं स्यात्तदर्धकम्

pūrvahastena saṃyuktaṃ harmyaṃ jātiriti smṛtam chandaṃ tripādahastena vikalpaṃ syāttadardhakam

आभासं चार्धहस्तेन हर्म्यादीनां तु मानयेत् एतदायादिशुद्ध्यर्थं स्थानकादि त्रिधा भवेत्

ābhāsaṃ cārdhahastena harmyādīnāṃ tu mānayet etadāyādiśuddhyarthaṃ sthānakādi tridhā bhavet

उत्सेधे मानं गृह्यं चेत्स्थानकं तत्प्रकथ्यते विस्तारे मानं संकल्प्य चासनं तदुदीरितम्

utsedhe mānaṃ gṛhyaṃ cetsthānakaṃ tatprakathyate vistāre mānaṃ saṃkalpya cāsanaṃ tadudīritam

परिणाहे पदे वापि मानं शयनमीरितम् आसनं संचितं प्रोक्तं स्थानकं स्यात्त्वसंचितम्

pariṇāhe pade vāpi mānaṃ śayanamīritam āsanaṃ saṃcitaṃ proktaṃ sthānakaṃ syāttvasaṃcitam

अपसंचित शयनं चेत्तत्तत्त्रिविधहर्म्यके स्थानकादि यस्य मूलं बिम्बहर्म्यं यथाक्रमम्

apasaṃcita śayanaṃ cettattattrividhaharmyake sthānakādi yasya mūlaṃ bimbaharmyaṃ yathākramam

कुर्यात्तत्तद्विमानं स्याद्विपरीतं विनाशनम् समाश्रं समवृत्तं यत्पुरुषं चेति कथ्यते

kuryāttattadvimānaṃ syādviparītaṃ vināśanam samāśraṃ samavṛttaṃ yatpuruṣaṃ ceti kathyate

आयताकारधिष्ण्यं वा वनितेति प्रकीर्तितम् पुंविमाने पुरुषं वनितायां वनितां क्षिपेत्

āyatākāradhiṣṇyaṃ vā vaniteti prakīrtitam puṃvimāne puruṣaṃ vanitāyāṃ vanitāṃ kṣipet

शक्तीनां वनितं वापि पुरुषं वापि कल्पयेत् विस्तारोत्सेधभक्तिश्च पूर्ववच्चोक्तवत्क्रमात्

śaktīnāṃ vanitaṃ vāpi puruṣaṃ vāpi kalpayet vistārotsedhabhaktiśca pūrvavaccoktavatkramāt

कुर्यात्तदेकभौमस्य कन्यसादीनि तुङ्गकम् आगम्यमष्टधा हर्म्यं गण्यमानमिहोच्यते

kuryāttadekabhaumasya kanyasādīni tuṅgakam āgamyamaṣṭadhā harmyaṃ gaṇyamānamihocyate

उत्सेधे चाष्टभागे तु चैकांशेन मसूरकम् द्विभागं चाङ्घ्रिकोत्तुङ्गं मञ्चमेकेन कारयेत्

utsedhe cāṣṭabhāge tu caikāṃśena masūrakam dvibhāgaṃ cāṅghrikottuṅgaṃ mañcamekena kārayet

कन्धरं तत्समं कुर्यात्तद्द्वयं शिखरोदयम् तदर्धं स्तूपिकोत्तुङ्गं वक्त्रं षड्विधमीरितम्

kandharaṃ tatsamaṃ kuryāttaddvayaṃ śikharodayam tadardhaṃ stūpikottuṅgaṃ vaktraṃ ṣaḍvidhamīritam

हर्म्यताराष्टभागैकं हीनं वेदिविशालकम् तच्चतुर्भागमेकांशं हीनं ग्रीवविशालकम्

harmyatārāṣṭabhāgaikaṃ hīnaṃ vediviśālakam taccaturbhāgamekāṃśaṃ hīnaṃ grīvaviśālakam

शिखरालम्बनान्तं च वेदितारसमन्वितम् लम्बनं त्रिभागैकं मध्यनासिविशालकम्

śikharālambanāntaṃ ca veditārasamanvitam lambanaṃ tribhāgaikaṃ madhyanāsiviśālakam

तत्समं च त्रिपादं वा चार्धं वा निर्गमं भवेत् मध्यनासिविशाले तु चतुस्त्रिंशद्विभाजिते

tatsamaṃ ca tripādaṃ vā cārdhaṃ vā nirgamaṃ bhavet madhyanāsiviśāle tu catustriṃśadvibhājite

तत्त्रिभागं तु तुङ्गं स्यात्पञ्चांशं त्र्! यंशमेव वा स्थितस्य लुपमूलं तु तदूर्ध्वे नासिकन्धरम्

tattribhāgaṃ tu tuṅgaṃ syātpañcāṃśaṃ tr! yaṃśameva vā sthitasya lupamūlaṃ tu tadūrdhve nāsikandharam

तदर्धं च त्रिभागं च कन्धरं मूर्ध्नि तत्समम् तत्तुल्यं मौलितुङ्गं स्याद्युक्त्या तत्पालिकान्तकम्

tadardhaṃ ca tribhāgaṃ ca kandharaṃ mūrdhni tatsamam tattulyaṃ maulituṅgaṃ syādyuktyā tatpālikāntakam

मध्यनास्यर्धमानेन सान्तरं नासिमानकम् नासिकाग्राननं सर्वं किम्बरीसमलङ्कृतम्

madhyanāsyardhamānena sāntaraṃ nāsimānakam nāsikāgrānanaṃ sarvaṃ kimbarīsamalaṅkṛtam

नासितारं त्रिभागैकं कुक्षितारमिति स्मृतम् भूतादिचित्रसंयुक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम्

nāsitāraṃ tribhāgaikaṃ kukṣitāramiti smṛtam bhūtādicitrasaṃyuktaṃ sarvālaṅkārasaṃyutam

लम्बनोर्ध्वे दलं बध्वा सर्वालङ्कारसंयुतम् आघ्राणं पत्रसंयुक्तं भूष्यै पट्टैरलङ्कृतम्

lambanordhve dalaṃ badhvā sarvālaṅkārasaṃyutam āghrāṇaṃ patrasaṃyuktaṃ bhūṣyai paṭṭairalaṅkṛtam

करोटीवदलङ्कृत्य लम्बने पत्रसंयुतम् पालिके लम्बनं तत्र श्रेण्या दर्पणवृत्तवत्

karoṭīvadalaṅkṛtya lambane patrasaṃyutam pālike lambanaṃ tatra śreṇyā darpaṇavṛttavat

युक्त्यालङ्कारसंयुक्तं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् ग्रीवोच्चं त्रिभागैकं वेदिकोदयमीरितम्

yuktyālaṅkārasaṃyuktaṃ śeṣaṃ prāguktavannayet grīvoccaṃ tribhāgaikaṃ vedikodayamīritam

तत्समं तु गलाग्रे तु चोत्तरादीनि वर्गकम् तदेवालम्बनं तत्र गोपानादिश्रियान्वितम्

tatsamaṃ tu galāgre tu cottarādīni vargakam tadevālambanaṃ tatra gopānādiśriyānvitam

वेदितुङ्गसमं कुर्यात्क्षुद्र नासिविभूषितम् अथवा तुङ्गमाने तु दशभागं विभाजिते

vedituṅgasamaṃ kuryātkṣudra nāsivibhūṣitam athavā tuṅgamāne tu daśabhāgaṃ vibhājite

सपादांशमधिष्ठानं तद्द्वयं पादतुङ्गकम् तदर्धं प्रस्तरोच्चं तु चाश्विन्यंशे गलोदयम्

sapādāṃśamadhiṣṭhānaṃ taddvayaṃ pādatuṅgakam tadardhaṃ prastaroccaṃ tu cāśvinyaṃśe galodayam

तत्समं शिखरोत्तुङ्गं तदर्धं तच्छिखोदयम् प्रस्तरोपरि चैकांशं कर्णहर्म्यं प्रकल्पयेत्

tatsamaṃ śikharottuṅgaṃ tadardhaṃ tacchikhodayam prastaropari caikāṃśaṃ karṇaharmyaṃ prakalpayet

तदूर्ध्वे पूर्ववद्ग्रीवं युक्त्या चांशेन योजयेत् कर्णहर्म्यस्य विस्तारं षड्भागं तु विभाजिते

tadūrdhve pūrvavadgrīvaṃ yuktyā cāṃśena yojayet karṇaharmyasya vistāraṃ ṣaḍbhāgaṃ tu vibhājite

एकांशं कर्णकूटं स्यान्मध्ये शाला द्ययांशकम् एकं वा द्वित्रिदण्डेन निर्गमं भद्र मेव वा

ekāṃśaṃ karṇakūṭaṃ syānmadhye śālā dyayāṃśakam ekaṃ vā dvitridaṇḍena nirgamaṃ bhadra meva vā

शालाकूटद्वयोर्मध्ये चैकहारा सपञ्जरम् तत्तुङ्ग सप्तभागं स्यादेकांशं वेदिकोदयम्

śālākūṭadvayormadhye caikahārā sapañjaram tattuṅga saptabhāgaṃ syādekāṃśaṃ vedikodayam

तदूर्ध्वेऽध्यर्धभागेन गलं त्र्! यंशकं मस्तकम् तदर्धं स्तूपिकोत्तुङ्गं कर्णहर्म्यमिति स्मृतम्

tadūrdhve'dhyardhabhāgena galaṃ tr! yaṃśakaṃ mastakam tadardhaṃ stūpikottuṅgaṃ karṇaharmyamiti smṛtam

तदेवाधिष्ठानसंयुक्तं कर्णहर्म्यं विना तथा तदूर्ध्वे वेदिकांशेन कर्णकम्पाब्जकम्पयुक्

tadevādhiṣṭhānasaṃyuktaṃ karṇaharmyaṃ vinā tathā tadūrdhve vedikāṃśena karṇakampābjakampayuk

अथवा वेदिकोत्तुङ्ग शेषं भागमिहोच्यते तदेव वेदिकाशेन नवभाग विभाजिते

athavā vedikottuṅga śeṣaṃ bhāgamihocyate tadeva vedikāśena navabhāga vibhājite

द्विभागं वाजनं मूले चोर्ध्वे कर्णं गुणांशकम् तदूर्ध्वे कम्पमेकांशं दल द्व्यंशेन वाजनम्

dvibhāgaṃ vājanaṃ mūle cordhve karṇaṃ guṇāṃśakam tadūrdhve kampamekāṃśaṃ dala dvyaṃśena vājanam

वेदितारं चतुर्भागं मध्यकोष्ठं शिवांशकम् नासिकायुक्तकोष्ठं वा नासिकापञ्जरान्वितम्

veditāraṃ caturbhāgaṃ madhyakoṣṭhaṃ śivāṃśakam nāsikāyuktakoṣṭhaṃ vā nāsikāpañjarānvitam

शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् अथवा हर्म्यतुङ्गे तु द्वादशांशं विभाजिते

śeṣaṃ prāguktavatkuryātsarvālaṅkārasaṃyutam athavā harmyatuṅge tu dvādaśāṃśaṃ vibhājite

सार्धतुङ्गमधिष्ठानं पाददीर्घं गुणांशकम् तदर्धं प्रस्तरोत्सेधं ग्रीवोच्चं तु गुणांशकम्

sārdhatuṅgamadhiṣṭhānaṃ pādadīrghaṃ guṇāṃśakam tadardhaṃ prastarotsedhaṃ grīvoccaṃ tu guṇāṃśakam

शिखरोच्चं द्विभागं स्यात्स्तूपिकोच्चं शिवांशकम् प्रस्तरोर्ध्वे द्विभागेन चान्तरं प्रस्तरान्वितम्

śikharoccaṃ dvibhāgaṃ syātstūpikoccaṃ śivāṃśakam prastarordhve dvibhāgena cāntaraṃ prastarānvitam

उत्सेधदशभागे तु वेदितुङ्गं शिवांशकम् पादतुङ्गं गुणांशं स्यात्त्रिपादांशकमञ्चकम्

utsedhadaśabhāge tu vedituṅgaṃ śivāṃśakam pādatuṅgaṃ guṇāṃśaṃ syāttripādāṃśakamañcakam

वेदिकोच्चं तु पादांशं कन्धरोच्चं शिवांशकम् शिरस्तुङ्गाश्विनीभागे चोर्ध्वं कुम्भं शिवांशकम्

vedikoccaṃ tu pādāṃśaṃ kandharoccaṃ śivāṃśakam śirastuṅgāśvinībhāge cordhvaṃ kumbhaṃ śivāṃśakam

तदूर्ध्वे ग्रीवमंशेन पूर्ववत्समलङ्कृतम् अथवा मनुभागं तु हर्म्यतुङ्गं विभाजिते

tadūrdhve grīvamaṃśena pūrvavatsamalaṅkṛtam athavā manubhāgaṃ tu harmyatuṅgaṃ vibhājite

सत्रिपादमधिष्ठानं तद्द्वयं चाङ्ग्रहि भाजिते तदर्धं प्रस्तरोत्सेधं युगांशांघ्रि तुङ्गकम्

satripādamadhiṣṭhānaṃ taddvayaṃ cāṅgrahi bhājite tadardhaṃ prastarotsedhaṃ yugāṃśāṃghri tuṅgakam

तदर्धं शिखरोत्तुङ्गं तदूर्ध्वे स्तुपिकमंशकम् ग्रीवमञ्चोर्ध्वमंशेन यथेष्टाधिष्ठानसंयुतम्

tadardhaṃ śikharottuṅgaṃ tadūrdhve stupikamaṃśakam grīvamañcordhvamaṃśena yatheṣṭādhiṣṭhānasaṃyutam

तदूर्ध्वे च द्विभागेन कर्णहर्म्यादिमण्डितम् शेषं च कन्धरं प्रोक्तं पूर्ववत्समलङ्कृतम्

tadūrdhve ca dvibhāgena karṇaharmyādimaṇḍitam śeṣaṃ ca kandharaṃ proktaṃ pūrvavatsamalaṅkṛtam

अथवा हर्म्यतुङ्गे तु षोडशांशं विभाजिते अधिष्ठानं द्विभागं स्यात्पादतुङ्गं युगांशकम्

athavā harmyatuṅge tu ṣoḍaśāṃśaṃ vibhājite adhiṣṭhānaṃ dvibhāgaṃ syātpādatuṅgaṃ yugāṃśakam

प्रस्तरं चाश्विनीभागं चोर्ध्वे भागं विशेषतः मनुभागं युगांशं स्यात्प्रस्तरं च द्विभागिकम्

prastaraṃ cāśvinībhāgaṃ cordhve bhāgaṃ viśeṣataḥ manubhāgaṃ yugāṃśaṃ syātprastaraṃ ca dvibhāgikam

तत्समं ग्रीवतुङ्गं स्याद्युगांशं शेखरोदयम् तदर्धं स्तूपिकोत्तुङ्गं चाष्टवर्गमिति स्मृतम्

tatsamaṃ grīvatuṅgaṃ syādyugāṃśaṃ śekharodayam tadardhaṃ stūpikottuṅgaṃ cāṣṭavargamiti smṛtam

मूलहर्म्यविशाले तु चाष्टभागं विभाजिते षड्भागमूर्ध्वतले कुर्यात्तद्विस्तारमिति स्मृतम्

mūlaharmyaviśāle tu cāṣṭabhāgaṃ vibhājite ṣaḍbhāgamūrdhvatale kuryāttadvistāramiti smṛtam

ऊर्ध्वाङ्गं पूर्ववत्कुर्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् तदेवाष्टांशकं चोर्ध्वे पादतुङ्गं द्वयांशकम्

ūrdhvāṅgaṃ pūrvavatkuryātsarvālaṅkārasaṃyutam tadevāṣṭāṃśakaṃ cordhve pādatuṅgaṃ dvayāṃśakam

तदर्धं मञ्चतुङ्गं स्यात्तत्समं कन्धरोदयः द्व्यर्धांशं शिखरोत्तुङ्गं चाध्यर्धांशं शिरोदयः

tadardhaṃ mañcatuṅgaṃ syāttatsamaṃ kandharodayaḥ dvyardhāṃśaṃ śikharottuṅgaṃ cādhyardhāṃśaṃ śirodayaḥ

ऊर्ध्वे पादोदये बन्धुभागमेकांश वेदिकम् शेषं पूर्ववत्कुर्यादष्टवर्गविदो विदुः

ūrdhve pādodaye bandhubhāgamekāṃśa vedikam śeṣaṃ pūrvavatkuryādaṣṭavargavido viduḥ

वेदवृद्ध्याष्टभागं स्याज्जन्मादिस्तूपिकान्तकम् अधिष्ठान युगांशं स्यात्पादाधिक पालकांशकम्

vedavṛddhyāṣṭabhāgaṃ syājjanmādistūpikāntakam adhiṣṭhāna yugāṃśaṃ syātpādādhika pālakāṃśakam

प्रस्तरोच्चं युगांशं स्यादूर्ध्वे पादं शरांशकम् तदूर्ध्वे द्व्यंशमञ्चं स्याद्वेदिकोच्चं शिवांशकम्

prastaroccaṃ yugāṃśaṃ syādūrdhve pādaṃ śarāṃśakam tadūrdhve dvyaṃśamañcaṃ syādvedikoccaṃ śivāṃśakam

ग्रीवतुङ्गं द्विभागं स्याच्छिखरोच्चं वेदभागिकम् स्तूपिकोच्चं द्विभागं स्यात्कर्णहर्म्यादिमण्डितम्

grīvatuṅgaṃ dvibhāgaṃ syācchikharoccaṃ vedabhāgikam stūpikoccaṃ dvibhāgaṃ syātkarṇaharmyādimaṇḍitam

एतदष्टविधं प्रोक्तमेकभूमिविधानके विमानं समयं हर्म्यं चालयं वा चाधिष्ण्यकम्

etadaṣṭavidhaṃ proktamekabhūmividhānake vimānaṃ samayaṃ harmyaṃ cālayaṃ vā cādhiṣṇyakam

प्रासादं भवनं क्षेत्रं मन्दिरायतनं तथा वेश्म च गृहमावासं क्षयं धाम सनातनम्

prāsādaṃ bhavanaṃ kṣetraṃ mandirāyatanaṃ tathā veśma ca gṛhamāvāsaṃ kṣayaṃ dhāma sanātanam

वासं गेहमागारं वा सदनं वसितं गृहम् निलयं तल कोष्ठं च स्थानं पर्यायवाचकम्

vāsaṃ gehamāgāraṃ vā sadanaṃ vasitaṃ gṛham nilayaṃ tala koṣṭhaṃ ca sthānaṃ paryāyavācakam

विमानस्य तु विस्तारे त्रिभागं चांशकं गृहम् हर्म्यतारे तु भूतांशं त्रियंशं गर्भगेहकम्

vimānasya tu vistāre tribhāgaṃ cāṃśakaṃ gṛham harmyatāre tu bhūtāṃśaṃ triyaṃśaṃ garbhagehakam

गेहतारे तु सप्तांशं नालीतारं युगांशकम् नालीतारं युगांशं स्याच्छरांशं गृहविस्तृतम्

gehatāre tu saptāṃśaṃ nālītāraṃ yugāṃśakam nālītāraṃ yugāṃśaṃ syāccharāṃśaṃ gṛhavistṛtam

क्षयं व्यासं च रुद्रा शं! षड्भागं कोष्ठविस्तृतम् सैकार्कभागविस्तारे सप्तांशे नालिके गृहम्

kṣayaṃ vyāsaṃ ca rudrā śaṃ! ṣaḍbhāgaṃ koṣṭhavistṛtam saikārkabhāgavistāre saptāṃśe nālike gṛham

पञ्चादशांशकं तारे साष्टांशं गर्भगेहकम् विस्तारे च द्विभागे तु चैकांशं तुङ्गविस्मृतम्

pañcādaśāṃśakaṃ tāre sāṣṭāṃśaṃ garbhagehakam vistāre ca dvibhāge tu caikāṃśaṃ tuṅgavismṛtam

शेषं कुट्य विशालं स्याद्गर्भगेहावृतं तथा अदातलभूरपि कोस्तास वितलान्तं मूलगृहम्

śeṣaṃ kuṭya viśālaṃ syādgarbhagehāvṛtaṃ tathā adātalabhūrapi kostāsa vitalāntaṃ mūlagṛham

अत्रगृह विमानविधिमाशाप गृहं नालिकाविक विमानमिदमुक्तं स्याद् यमागतारानां गृहतारम्

atragṛha vimānavidhimāśāpa gṛhaṃ nālikāvika vimānamidamuktaṃ syād yamāgatārānāṃ gṛhatāram

यत्तत्कुट्यविशालं तु द्वादशांश विभाजिते पञ्चांशं तु बहिःकुर्यात् सान्त सप्तांशकं त्यजेत्

yattatkuṭyaviśālaṃ tu dvādaśāṃśa vibhājite pañcāṃśaṃ tu bahiḥkuryāt sānta saptāṃśakaṃ tyajet

तद्द्वयोर्मध्यदेशे तु वारथास्य मध्यमे एतद्बहि स्थितस्तम्भं तदुच्चान्तरितोच्यते

taddvayormadhyadeśe tu vārathāsya madhyame etadbahi sthitastambhaṃ taduccāntaritocyate

तत्पादमध्यमोच्यान्तमङ्गुलादङ्घ्रिमध्यमम् एवं तु मध्यमं श्रेष्ठं हर्म्ये द्वारस्य योगतः

tatpādamadhyamocyāntamaṅgulādaṅghrimadhyamam evaṃ tu madhyamaṃ śreṣṭhaṃ harmye dvārasya yogataḥ

क्षुद्र हर्म्ये तु युक्त्या च कुर्यात्तु शिल्पिवित्तमः अन्तस्तम्भ विना वापि कुर्याद्बाह्यस्तु पादकम्

kṣudra harmye tu yuktyā ca kuryāttu śilpivittamaḥ antastambha vinā vāpi kuryādbāhyastu pādakam

विभजेत्पञ्चषष्टाष्टहर्म्यपादोदयं तथा तत्तदेकांशहीनं स्याच्छुद्धद्वारोदयं भवेत्

vibhajetpañcaṣaṣṭāṣṭaharmyapādodayaṃ tathā tattadekāṃśahīnaṃ syācchuddhadvārodayaṃ bhavet

तदर्धं द्वारविस्तारं देवाणां हर्म्यमध्यमे नागनन्दाङ्गुलारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात्

tadardhaṃ dvāravistāraṃ devāṇāṃ harmyamadhyame nāganandāṅgulārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt

एकहस्तावसानान्तं कन्यसादि त्रयं त्रयम् द्वारपादस्य विस्तारं क्षुद्र हर्म्येषु योग्यकम्

ekahastāvasānāntaṃ kanyasādi trayaṃ trayam dvārapādasya vistāraṃ kṣudra harmyeṣu yogyakam

चतुर्विंशाङ्गुलं पञ्चविंशत्यङ्गुलमारभेत् द्विद्व्यङ्गुलेन वृद्धिः स्यात्कन्यसादीनि पूर्ववत्

caturviṃśāṅgulaṃ pañcaviṃśatyaṅgulamārabhet dvidvyaṅgulena vṛddhiḥ syātkanyasādīni pūrvavat

चत्वारिंशाङ्गुलं चैकचत्वारिंशाङ्गुलान्तकम् मध्यमं मानहर्म्ये तु द्वारपादस्य विस्तृतम्

catvāriṃśāṅgulaṃ caikacatvāriṃśāṅgulāntakam madhyamaṃ mānaharmye tu dvārapādasya vistṛtam

द्विहस्तं तु समारभ्य त्रित्र्! यंङ्गुलविवर्धनात् तत्त्रिहस्ताविधिर्यावदधमादि त्रयं त्रयम्

dvihastaṃ tu samārabhya tritr! yaṃṅgulavivardhanāt tattrihastāvidhiryāvadadhamādi trayaṃ trayam

एवं तु द्वारपादं स्याद्विस्तारं चोत्तमालये केचित्तु द्वारपादोच्चवशाद्द्वाराङ्घ्रिविस्तृतम्

evaṃ tu dvārapādaṃ syādvistāraṃ cottamālaye kecittu dvārapādoccavaśāddvārāṅghrivistṛtam

द्विहस्तं तु विशालं स्यात्समं वा बहुलं भवेत् तदर्धं वा त्रयांशैकं द्वारपादस्य तत्तथा

dvihastaṃ tu viśālaṃ syātsamaṃ vā bahulaṃ bhavet tadardhaṃ vā trayāṃśaikaṃ dvārapādasya tattathā

द्वारायामसमं पादौ चोर्ध्वयो पट्टिकाघनौ सहैव विस्तृतं दीर्घं पादयुक्त्या प्रयोजयेत्

dvārāyāmasamaṃ pādau cordhvayo paṭṭikāghanau sahaiva vistṛtaṃ dīrghaṃ pādayuktyā prayojayet

देवभूसुरभूपानां सामन्तप्रमुखादीनाम् योन्यं कवाटयुग्मं च श्रेष्ठं मध्यं च हर्म्यके

devabhūsurabhūpānāṃ sāmantapramukhādīnām yonyaṃ kavāṭayugmaṃ ca śreṣṭhaṃ madhyaṃ ca harmyake

अन्तर्वापि बहिर्वापि घाटनं कीलसंयुतम् द्वारपादं च बाह्ये तु सर्वालङ्कारसंयुतम्

antarvāpi bahirvāpi ghāṭanaṃ kīlasaṃyutam dvārapādaṃ ca bāhye tu sarvālaṅkārasaṃyutam

द्वारोर्ध्वे द्वारपार्श्वे तु कुर्यात्तु द्वारदेवताम् कवाटद्वारदेवानां स्पृष्टदोषं समावहेत्

dvārordhve dvārapārśve tu kuryāttu dvāradevatām kavāṭadvāradevānāṃ spṛṣṭadoṣaṃ samāvahet

तस्मात्परिहरेच्छिल्पी चान्तस्तम्भं प्रयोजयेत् जन्मादि पट्टिकान्तं च पञ्चांशं तु यथाविधि

tasmātpariharecchilpī cāntastambhaṃ prayojayet janmādi paṭṭikāntaṃ ca pañcāṃśaṃ tu yathāvidhi

देवतास्थापनं कुर्याद्बाह्ये नालं प्रयोजयेत् मसूराणां स्थानं स्यादनर्थं विप्रनालिका

devatāsthāpanaṃ kuryādbāhye nālaṃ prayojayet masūrāṇāṃ sthānaṃ syādanarthaṃ vipranālikā

विस्तारायाममुत्सेधं लम्बनं वक्ष्यतेऽधुना अष्टपङ्क्तिस्तथा भानुर्मनु षोडशकाङ्गुलम्

vistārāyāmamutsedhaṃ lambanaṃ vakṣyate'dhunā aṣṭapaṅktistathā bhānurmanu ṣoḍaśakāṅgulam

पञ्चधा रुचितं नालं विस्तारं परिकीर्तितम् वितस्त्याः स्तूपिहस्तान्तं पञ्चधायाममीरितम्

pañcadhā rucitaṃ nālaṃ vistāraṃ parikīrtitam vitastyāḥ stūpihastāntaṃ pañcadhāyāmamīritam

एतत्क्षुद्रा विमाने तु मध्यदेशस्य वामके पूर्वदिक्चोत्तरे वापि युक्त्या नालं प्रयोजयेत्

etatkṣudrā vimāne tu madhyadeśasya vāmake pūrvadikcottare vāpi yuktyā nālaṃ prayojayet

यथापुर्वोक्तमाने तु तदूर्ध्वे च गुणांशकम् मध्यमे चोत्तमे हर्म्यं दन्तनालं प्रमाणकम्

yathāpurvoktamāne tu tadūrdhve ca guṇāṃśakam madhyame cottame harmyaṃ dantanālaṃ pramāṇakam

यथाधिष्ठानतुङ्गं तत्समं नालोदयं भवेत् उत्सेधे च त्रिभागैकं तस्याधो चाग्रलम्बनम्

yathādhiṣṭhānatuṅgaṃ tatsamaṃ nālodayaṃ bhavet utsedhe ca tribhāgaikaṃ tasyādho cāgralambanam

नालमूलविशाले तु भूतभागं विभाजिते त्रयांशं चाग्रविस्तारं लम्बनं पञ्चभागिकम्

nālamūlaviśāle tu bhūtabhāgaṃ vibhājite trayāṃśaṃ cāgravistāraṃ lambanaṃ pañcabhāgikam

कुड्मलोच्च त्रिभागं स्यात्पद्ममेकेन कारयेत् तदूर्ध्वे वाजनं चांशं युक्त्या च समलङ्कृतम्

kuḍmalocca tribhāgaṃ syātpadmamekena kārayet tadūrdhve vājanaṃ cāṃśaṃ yuktyā ca samalaṅkṛtam

धराय वाध वृत्तं वा भद्र तारं स्वलङ्कृतम् एकद्वित्र्! यङ्गुलं वापि चतुष्पञ्चाङ्गुलेन वा

dharāya vādha vṛttaṃ vā bhadra tāraṃ svalaṅkṛtam ekadvitr! yaṅgulaṃ vāpi catuṣpañcāṅgulena vā

मूलविस्तारमुत्सेधं युक्त्याच्छिद्रं प्रकल्पयेत् मूलपादत्र्! यंशेन चाग्रे छिद्रं विशालकम्

mūlavistāramutsedhaṃ yuktyācchidraṃ prakalpayet mūlapādatr! yaṃśena cāgre chidraṃ viśālakam

मूले तुङ्गं स वक्त्रं स्यात्तदा स्यान्निर्गमोदयम् रम्भानालं प्रसूनाभं कुर्यात्तच्छिल्पिवित्तमः

mūle tuṅgaṃ sa vaktraṃ syāttadā syānnirgamodayam rambhānālaṃ prasūnābhaṃ kuryāttacchilpivittamaḥ

शीर्षं च शिखा ग्रीवं वृत्तं स्याद्वैजयन्तिकम् तदेव कर्णकूटं चेद्वा भोगमिति कीर्तितम्

śīrṣaṃ ca śikhā grīvaṃ vṛttaṃ syādvaijayantikam tadeva karṇakūṭaṃ cedvā bhogamiti kīrtitam

तन्मध्ये भद्र संयुक्तं श्रीविशालमिति स्मृतम् तदष्टाश्रं शीर्षं स्यात्स्वस्तिबन्धमिति स्मृतम्

tanmadhye bhadra saṃyuktaṃ śrīviśālamiti smṛtam tadaṣṭāśraṃ śīrṣaṃ syātsvastibandhamiti smṛtam

तदवं चतुरश्रं चेच्छिखरं श्रीकरं भवेत् तद्द्व्यश्रवृत्तसंयुक्तं हस्तिपृष्ठमुदाहृतम्

tadavaṃ caturaśraṃ cecchikharaṃ śrīkaraṃ bhavet taddvyaśravṛttasaṃyuktaṃ hastipṛṣṭhamudāhṛtam

शिरो ग्रीवे षडश्रं स्यात्स्कन्धतारमिहोच्यते मध्ये भद्र विशालं स्यात्कर्ण कूटोपसंयुतम्

śiro grīve ṣaḍaśraṃ syātskandhatāramihocyate madhye bhadra viśālaṃ syātkarṇa kūṭopasaṃyutam

तच्छालाभद्र नास्यङ्गं शिरो ग्रीवं तु वृत्तकम् अथवा चतुरश्रं स्यात्केसरं तत्प्रकथ्यते

tacchālābhadra nāsyaṅgaṃ śiro grīvaṃ tu vṛttakam athavā caturaśraṃ syātkesaraṃ tatprakathyate

तदेवाकारमायामं तत्तन्नाम्ना प्रकीर्तितम्

tadevākāramāyāmaṃ tattannāmnā prakīrtitam

एवं प्रोक्तं हर्म्यके मध्यभद्रं शालाकोष्ठं दिग्विदिक् कूटयुक्ता हारा श्रान्ता नासिका पञ्जराढ्यं कुर्यात्सर्वं वेदिकाभद्र युक्तम्

evaṃ proktaṃ harmyake madhyabhadraṃ śālākoṣṭhaṃ digvidik kūṭayuktā hārā śrāntā nāsikā pañjarāḍhyaṃ kuryātsarvaṃ vedikābhadra yuktam

हर्म्यतारसमं चतुरंशकं तत्त्रिपादमर्धमथापि च कुड्यतारसमादि यथाक्रमम् कन्यसं त्रिविधं मुखमण्डपम् तन्मुखमण्डप मुख्यविमाने

harmyatārasamaṃ caturaṃśakaṃ tattripādamardhamathāpi ca kuḍyatārasamādi yathākramam kanyasaṃ trividhaṃ mukhamaṇḍapam tanmukhamaṇḍapa mukhyavimāne

मध्यविमानस मण्डपपार्श्वे अम्बरं दण्डमथ द्वयदण्डम् हर्म्यवशादुपवेशनयुक्तम् यत्तत्क्षुद्र विमाने तन्मुखे मण्डपं स्यात्

madhyavimānasa maṇḍapapārśve ambaraṃ daṇḍamatha dvayadaṇḍam harmyavaśādupaveśanayuktam yattatkṣudra vimāne tanmukhe maṇḍapaṃ syāt

100

तद्द्वयोर्मध्यदेशे चैकाद्यर्धं हस्तविस्तारम् अथवा त्रिपादहस्तं स्यात् प्रासादार्धमथ कथितम्

taddvayormadhyadeśe caikādyardhaṃ hastavistāram athavā tripādahastaṃ syāt prāsādārdhamatha kathitam

101

एकद्वित्रिदण्डं वा चान्तरालस्य वेशनं स्यात् कुम्भे स्तम्भसहितनासिका पञ्जरयुक्तमेव वा

ekadvitridaṇḍaṃ vā cāntarālasya veśanaṃ syāt kumbhe stambhasahitanāsikā pañjarayuktameva vā

102

शालापञ्जरयुक्तं तोरणैः समलङ्कृत्य युक्त्या एकद्वित्रिचतुर्हस्त्या स्तम्भयुक्तमिति कथितम्

śālāpañjarayuktaṃ toraṇaiḥ samalaṅkṛtya yuktyā ekadvitricaturhastyā stambhayuktamiti kathitam

103

अथवा द्वारयुतं पूर्ववद्द्वारमानेन कुर्यात् तद्द्वारमुखसोपानं हस्तिहस्तेन भूषितं सम्यक्

athavā dvārayutaṃ pūrvavaddvāramānena kuryāt taddvāramukhasopānaṃ hastihastena bhūṣitaṃ samyak

104

युग्ममण्डपदेशे तत्सममूलेवमलङ्कृत्य अन्यमण्डपदेशे यन्मानोरम्यमलङ्कृत्य

yugmamaṇḍapadeśe tatsamamūlevamalaṅkṛtya anyamaṇḍapadeśe yanmānoramyamalaṅkṛtya

105

मण्डपे प्रस्तरस्योर्ध्वे कर्णहर्म्यादिमण्डितम् यत्तन्नामान्तरालं चोर्ध्वे नासिकाजालपञ्जरं वापि

maṇḍape prastarasyordhve karṇaharmyādimaṇḍitam yattannāmāntarālaṃ cordhve nāsikājālapañjaraṃ vāpi

106

तत्तन्मण्डपमध्ये प्रासादवशाद्द्वारं संकल्प्यम् पूर्ववत्कवाटयुक्तं मण्डपस्यान्तः सकीलयुक्तम्

tattanmaṇḍapamadhye prāsādavaśāddvāraṃ saṃkalpyam pūrvavatkavāṭayuktaṃ maṇḍapasyāntaḥ sakīlayuktam

107

तत्तद्बहिर्द्वारदेवा न्यसेदेतद्द्वारपार्श्वयोश्चैव नन्दिमहाकालादौ चोक्तवद् द्वारदेवा न्यसेत्

tattadbahirdvāradevā nyasedetaddvārapārśvayoścaiva nandimahākālādau coktavad dvāradevā nyaset

108

मण्डपे दक्षिणे कोष्ठे नृत्तयुक्तैव विनायकमुक्तम् मण्डपसौम्यकोष्ठे स्थानदुर्गयुक् स्थापयेत्तत्स्थम्

maṇḍape dakṣiṇe koṣṭhe nṛttayuktaiva vināyakamuktam maṇḍapasaumyakoṣṭhe sthānadurgayuk sthāpayettatstham

109

प्रासाददक्षिणे मध्यकोष्ठे व्यानदक्षिणामूर्तिम् तदूर्ध्वे ग्रीवकोष्ठे गेयमूर्तिं वीरभद्रं वापि

prāsādadakṣiṇe madhyakoṣṭhe vyānadakṣiṇāmūrtim tadūrdhve grīvakoṣṭhe geyamūrtiṃ vīrabhadraṃ vāpi

110

पश्चिममूलतले मध्ये कोष्ठे लिङ्गमुद्भूतम् अथवार्धनारीश्वर स्थानकं विष्णुं स्थापयेद्वापि

paścimamūlatale madhye koṣṭhe liṅgamudbhūtam athavārdhanārīśvara sthānakaṃ viṣṇuṃ sthāpayedvāpi

111

तदूर्ध्वे ग्रीवकोष्ठे तु केशवनृसिंहाच्युतासीनम् सौम्यके मूलतले कोष्ठे स्थानकं चतुर्मुखं स्यात्

tadūrdhve grīvakoṣṭhe tu keśavanṛsiṃhācyutāsīnam saumyake mūlatale koṣṭhe sthānakaṃ caturmukhaṃ syāt

112

तदूर्ध्वे ग्रीवकोष्ठेऽथ नदं कमलं वापि पूर्वे गलदेशे मध्यकोष्ठे गुहं गजारूढम्

tadūrdhve grīvakoṣṭhe'tha nadaṃ kamalaṃ vāpi pūrve galadeśe madhyakoṣṭhe guhaṃ gajārūḍham

113

निशापतिं वाथ सर्वया तत्तद्देव्या सहासनमुक्तम् इन्द्र स्य दक्षिणद्वारात्परितः षोडशविग्रहं कुर्यात्

niśāpatiṃ vātha sarvayā tattaddevyā sahāsanamuktam indra sya dakṣiṇadvārātparitaḥ ṣoḍaśavigrahaṃ kuryāt

114

प्रस्तरोपरि देशे कोणे कोणे स्थापयेद्वृषभम् कर्णैकमेकमूर्ध्वं च द्वयं वाथ वृषभसंयुक्तम्

prastaropari deśe koṇe koṇe sthāpayedvṛṣabham karṇaikamekamūrdhvaṃ ca dvayaṃ vātha vṛṣabhasaṃyuktam

115

एकानेकतलं सर्वमेतद्देवान्पुराणसंयुक्तम् एवं शिवहर्म्याणां योग्यं विनोदमन्यदेवानाम्

ekānekatalaṃ sarvametaddevānpurāṇasaṃyuktam evaṃ śivaharmyāṇāṃ yogyaṃ vinodamanyadevānām

116

तत्तद्द्वारमुक्तं एकानेकतलोपेतं सर्वम् अथवा विष्णुविमाने देवस्थापनं वक्ष्यामः

tattaddvāramuktaṃ ekānekatalopetaṃ sarvam athavā viṣṇuvimāne devasthāpanaṃ vakṣyāmaḥ

117

द्वारे चण्डप्रचण्डौ च मण्डपयाम्ये वनितम् प्रागुक्तवत्सौम्यदेशे विमाने पूर्ववद्देवतां वापि

dvāre caṇḍapracaṇḍau ca maṇḍapayāmye vanitam prāguktavatsaumyadeśe vimāne pūrvavaddevatāṃ vāpi

118

हरिं वा गरुडं वा कुर्यात्पुरतोक्तचतुष्कोणे शयनं वासनं सिंहं तार्क्ष्यं कृताञ्जल्यासनयुक्तम्

hariṃ vā garuḍaṃ vā kuryātpuratoktacatuṣkoṇe śayanaṃ vāsanaṃ siṃhaṃ tārkṣyaṃ kṛtāñjalyāsanayuktam

119

पोत्री नृसिंहमथ केशवमश्वत्थं कर्णात्पूर्वादिदिक्षु चतुर्षु पूर्वकान्तहर्म्येकभूमिगलदेशमिति प्रतिष्ठां कुर्यात्

potrī nṛsiṃhamatha keśavamaśvatthaṃ karṇātpūrvādidikṣu caturṣu pūrvakāntaharmyekabhūmigaladeśamiti pratiṣṭhāṃ kuryāt

120

दुर्गमभिमथासनमच्युतं वा प्राच्यां दिशि द्वितलहर्म्ये गलप्रदेशे श्रीमाधवं नरहरिं कृत दक्षिणे च नारायणं चाथ पश्चिमदिक् प्रदेशे

durgamabhimathāsanamacyutaṃ vā prācyāṃ diśi dvitalaharmye galapradeśe śrīmādhavaṃ narahariṃ kṛta dakṣiṇe ca nārāyaṇaṃ cātha paścimadik pradeśe

121

क्रोडं चोत्तर जनार्दनहर्म्यके तत् त्रितले पूर्वदिग्देशे ग्रीवे तच्छ्रीधरं न्यसेत्

kroḍaṃ cottara janārdanaharmyake tat tritale pūrvadigdeśe grīve tacchrīdharaṃ nyaset

122

उत्तरे वासुदेवं चाथवान्यसंकर्षणं स्मृतम् अनिरुद्धं पश्चिमदेशे चोर्ध्वे वा तदधो तले

uttare vāsudevaṃ cāthavānyasaṃkarṣaṇaṃ smṛtam aniruddhaṃ paścimadeśe cordhve vā tadadho tale

123

एवं तु चोक्तवत्कृत्वा बौद्धादिजिनकालयम् तत्तद्विमानयोर्ध्वे तु तत्तद्देवान्न्यसेत्क्रमात्

evaṃ tu coktavatkṛtvā bauddhādijinakālayam tattadvimānayordhve tu tattaddevānnyasetkramāt

124

अन्येषां देवदेवीनां विमाने तत्तद्विधानतः सर्वेषां हर्म्यके कुर्यात्तत्तद्वाहनमीरितम्

anyeṣāṃ devadevīnāṃ vimāne tattadvidhānataḥ sarveṣāṃ harmyake kuryāttattadvāhanamīritam

125

शयनं वासनं वापि प्रस्तरस्योपरि न्यसेत् एवं तत्प्रोक्तवत्कुर्याद्धर्म्यं तत्सम्पदांपदम्

śayanaṃ vāsanaṃ vāpi prastarasyopari nyaset evaṃ tatproktavatkuryāddharmyaṃ tatsampadāṃpadam

126

एकभूमिं कुर्यादधिकं चोपपीठ रुचिरार्थं संयुतम् सोपपीठभवनैर्युतं तु वा कारयेत्तु कथितं पुरातनैः

ekabhūmiṃ kuryādadhikaṃ copapīṭha rucirārthaṃ saṃyutam sopapīṭhabhavanairyutaṃ tu vā kārayettu kathitaṃ purātanaiḥ

127

एवं सर्वहर्म्यालङ्कारयुक्त्या नानापादैर्वेदिकातारमञ्चम् हीनाधिक्यं चेद्विनाशनं तस्मात् कुर्यात्सर्वं चोक्तवत्सम्पदार्थम्

evaṃ sarvaharmyālaṅkārayuktyā nānāpādairvedikātāramañcam hīnādhikyaṃ cedvināśanaṃ tasmāt kuryātsarvaṃ coktavatsampadārtham

द्वितलविधानम्

द्वितलानामलङ्कारं वक्ष्ये संक्षिप्यतेऽधुना विस्तारोत्सेध हर्म्ये वा पूर्ववत्परिकल्पयेत्

dvitalānāmalaṅkāraṃ vakṣye saṃkṣipyate'dhunā vistārotsedha harmye vā pūrvavatparikalpayet

उपानादिस्तूपिपर्यन्तं अष्टाविंशद्विभाजिते अधारोच्चं गुणांशं स्यात्पादतुङ्गं षडंशकम्

upānādistūpiparyantaṃ aṣṭāviṃśadvibhājite adhāroccaṃ guṇāṃśaṃ syātpādatuṅgaṃ ṣaḍaṃśakam

बन्ध्वशं प्रस्तरोत्सेधं चोर्ध्वे पादं शराशकम् तदूर्ध्वे पादमञ्चोर्ध्वे शिवांशं वेदिकोदयम्

bandhvaśaṃ prastarotsedhaṃ cordhve pādaṃ śarāśakam tadūrdhve pādamañcordhve śivāṃśaṃ vedikodayam

तद्द्वयं कन्धरोत्सेधं वेदांशं शिखरोदयम् तदूर्ध्वे स्तूपियुग्मांशं तुङ्गं तु परिकल्पयेत्

taddvayaṃ kandharotsedhaṃ vedāṃśaṃ śikharodayam tadūrdhve stūpiyugmāṃśaṃ tuṅgaṃ tu parikalpayet

एकत्रिंशांशकं तुङ्गं सार्धबन्ध मसूरकम् सप्तांशं पादतुङ्गं स्यात्तदर्धं प्रस्तरोदयम्

ekatriṃśāṃśakaṃ tuṅgaṃ sārdhabandha masūrakam saptāṃśaṃ pādatuṅgaṃ syāttadardhaṃ prastarodayam

तदूर्ध्वेऽर्धमधिष्ठानं द्व्यंश वेदाङ्घ्रितुङ्गकम् तदर्धं प्रस्तरोत्सेधं तदर्धं वेदिकोदयम्

tadūrdhve'rdhamadhiṣṭhānaṃ dvyaṃśa vedāṅghrituṅgakam tadardhaṃ prastarotsedhaṃ tadardhaṃ vedikodayam

तद्द्वयं वेदितुङ्गं स्याच्छिखरोच्चं युगांशकम् स्तूपितुङ्गं द्व्यांशं स्याद्द्वितले तद्द्वितीयकम्

taddvayaṃ vedituṅgaṃ syācchikharoccaṃ yugāṃśakam stūpituṅgaṃ dvyāṃśaṃ syāddvitale taddvitīyakam

तदेवोर्ध्वमधिष्ठानं विमानांशे कवितस्तिकम् तदूर्ध्वेऽङ्घ्रि शरांशं स्यात्कर्णहर्म्यादिमण्डितम्

tadevordhvamadhiṣṭhānaṃ vimānāṃśe kavitastikam tadūrdhve'ṅghri śarāṃśaṃ syātkarṇaharmyādimaṇḍitam

शेषं तु पूर्ववत्कुर्यात्तृतीयद्वितलं भवेत् तुङ्गे द्विरष्टभागं स्यादध्यर्धांशं मसूरकम्

śeṣaṃ tu pūrvavatkuryāttṛtīyadvitalaṃ bhavet tuṅge dviraṣṭabhāgaṃ syādadhyardhāṃśaṃ masūrakam

गुणांशं चाङ्घ्रितुङ्गं स्यात्प्रस्तरं सार्धभागिकम् तदूर्ध्वमंशमधिष्ठानं तदूर्ध्वे द्व्यंशकाङ्घ्रिकम्

guṇāṃśaṃ cāṅghrituṅgaṃ syātprastaraṃ sārdhabhāgikam tadūrdhvamaṃśamadhiṣṭhānaṃ tadūrdhve dvyaṃśakāṅghrikam

शिवांशं प्रस्तरोत्तुङ्गं त्रिपादं वोर्ध्वमसूरकम् पादांशं वेदिकोत्तुङ्गं सपादांशं गलोदयम्

śivāṃśaṃ prastarottuṅgaṃ tripādaṃ vordhvamasūrakam pādāṃśaṃ vedikottuṅgaṃ sapādāṃśaṃ galodayam

द्व्यर्धांशं शिरतुङ्गं स्यात् पादांशं शिखरोदयम् चतुर्थं द्वितलं प्रोक्तं तदेव शिखरं विदुः

dvyardhāṃśaṃ śiratuṅgaṃ syāt pādāṃśaṃ śikharodayam caturthaṃ dvitalaṃ proktaṃ tadeva śikharaṃ viduḥ

लम्बनं सार्धभागेन गोपानादि क्रियान्वितम् शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यात्पञ्चधा द्वितलं विदुः

lambanaṃ sārdhabhāgena gopānādi kriyānvitam śeṣaṃ prāguktavatkuryātpañcadhā dvitalaṃ viduḥ

एकादशांशकं तुङ्गमेकांशेन मसूरकम् अग्निकाङ्घ्रितुङ्गं स्याच्छिवांशं प्रस्तरोदयम्

ekādaśāṃśakaṃ tuṅgamekāṃśena masūrakam agnikāṅghrituṅgaṃ syācchivāṃśaṃ prastarodayam

तदूर्ध्वे चोपपीठं स्यात्तत्समं च मसूरकम् तद्द्वयं पादतुङ्गं स्यात्तदर्धं प्रस्तरोदयम्

tadūrdhve copapīṭhaṃ syāttatsamaṃ ca masūrakam taddvayaṃ pādatuṅgaṃ syāttadardhaṃ prastarodayam

तत्समं वेदितुङ्गं स्याच्छिवांशं गलतुङ्गकम् शिखरोच्चं द्विभागं स्यादेकांशं स्तूपिकोदयम्

tatsamaṃ vedituṅgaṃ syācchivāṃśaṃ galatuṅgakam śikharoccaṃ dvibhāgaṃ syādekāṃśaṃ stūpikodayam

षष्ठमं द्वितलं प्रोक्तं सप्तमं वक्ष्यतेऽधुना एकादशांशकं तुङ्गे चैकांशेन मसूरकम्

ṣaṣṭhamaṃ dvitalaṃ proktaṃ saptamaṃ vakṣyate'dhunā ekādaśāṃśakaṃ tuṅge caikāṃśena masūrakam

द्विभागं पादतुङ्गं स्यात्प्रस्तरं चाम्बरांशकम् कुर्यात्तत्र वनं चोर्ध्वे त्रिपादांश मसूरकम्

dvibhāgaṃ pādatuṅgaṃ syātprastaraṃ cāmbarāṃśakam kuryāttatra vanaṃ cordhve tripādāṃśa masūrakam

तद्द्वयं पादतुङ्गं स्यात्तदर्धं प्रस्तरोदयम् तदूर्ध्वेऽङ्घ्रि सपादांशं एकांशं प्रस्तरोदयम्

taddvayaṃ pādatuṅgaṃ syāttadardhaṃ prastarodayam tadūrdhve'ṅghri sapādāṃśaṃ ekāṃśaṃ prastarodayam

पादांशं वेदिकोत्तुङ्गं तद्द्वयं गलतुङ्गकम् शिखरोच्चं शिवांशं स्यात्तदर्धं तच्छिखोदयम्

pādāṃśaṃ vedikottuṅgaṃ taddvayaṃ galatuṅgakam śikharoccaṃ śivāṃśaṃ syāttadardhaṃ tacchikhodayam

द्वितले सप्तकं प्रोक्तं त्रयाङ्घ्रिकर्णहर्म्यकम् तदेवांशाधिकं तुङ्गे तन्मूले प्रस्तरोर्ध्वके

dvitale saptakaṃ proktaṃ trayāṅghrikarṇaharmyakam tadevāṃśādhikaṃ tuṅge tanmūle prastarordhvake

अंशेन चोपपीठं स्यादधिकं द्वितलं स्मृतम् एवं दण्डवशात्कुर्यान्निर्गमं तदिहोच्यते

aṃśena copapīṭhaṃ syādadhikaṃ dvitalaṃ smṛtam evaṃ daṇḍavaśātkuryānnirgamaṃ tadihocyate

प्रागुक्तविस्तृतं बाह्ये निर्गमं परितस्तथा एकदण्डं द्विदण्डं वा त्रिदण्डं निर्गमं स्मृतम्

prāguktavistṛtaṃ bāhye nirgamaṃ paritastathā ekadaṇḍaṃ dvidaṇḍaṃ vā tridaṇḍaṃ nirgamaṃ smṛtam

एकहस्तं द्विहस्तं वा त्रिहस्तं वाथ निर्गमम् त्रिचतुर्हस्तमारभ्य द्विद्विहस्तविवर्धनात्

ekahastaṃ dvihastaṃ vā trihastaṃ vātha nirgamam tricaturhastamārabhya dvidvihastavivardhanāt

एकादशार्कहस्तान्तं पञ्चधा निर्गमं भवेत् पञ्चषट्करमारभ्य द्विद्विहस्तविवर्धनात्

ekādaśārkahastāntaṃ pañcadhā nirgamaṃ bhavet pañcaṣaṭkaramārabhya dvidvihastavivardhanāt

सैकार्कमनुहस्तान्तं निर्गमं पञ्चधा भवेत् क्षुद्रा ल्पमध्यमुख्यानां युक्त्या तत्रैव योजयेत्

saikārkamanuhastāntaṃ nirgamaṃ pañcadhā bhavet kṣudrā lpamadhyamukhyānāṃ yuktyā tatraiva yojayet

अथ हर्म्यविशालार्धं तत्समं निर्गमं तु वा यत्तद्भक्तिविशले तु कूटमेकैकभागिकम्

atha harmyaviśālārdhaṃ tatsamaṃ nirgamaṃ tu vā yattadbhaktiviśale tu kūṭamekaikabhāgikam

एकं वाथ द्विपादं वा तस्य हारा विशालकम् द्विभागं वा त्रिभागं वा मध्यशालाविशालता

ekaṃ vātha dvipādaṃ vā tasya hārā viśālakam dvibhāgaṃ vā tribhāgaṃ vā madhyaśālāviśālatā

हर्म्ये चोर्ध्वतले पादं बाह्यकूटादि विन्यसेत् कर्णहर्म्याकृतिं वाथ चान्तरं प्रस्तरं तु वा

harmye cordhvatale pādaṃ bāhyakūṭādi vinyaset karṇaharmyākṛtiṃ vātha cāntaraṃ prastaraṃ tu vā

त्रिचतुः पञ्चाङ्गुलं वापि द्वितलेऽङ्घ्रि विशालकम् तच्चतुः पञ्चषट्सप्तसाष्टांशाङ्घ्रिविशालके

tricatuḥ pañcāṅgulaṃ vāpi dvitale'ṅghri viśālakam taccatuḥ pañcaṣaṭsaptasāṣṭāṃśāṅghriviśālake

तत्तदेकांशहीनं स्यादूर्ध्वे पादविशालकम् शाला कूटश्च पादौ च बाह्ये मध्यान्तरालकम्

tattadekāṃśahīnaṃ syādūrdhve pādaviśālakam śālā kūṭaśca pādau ca bāhye madhyāntarālakam

नासिकापञ्जरैः शालाकुम्भपादादिभूषितम् तोरणैर्नीडभद्रा दि मूले चोर्ध्वे च भूषितम्

nāsikāpañjaraiḥ śālākumbhapādādibhūṣitam toraṇairnīḍabhadrā di mūle cordhve ca bhūṣitam

नानाधिष्ठानसंयुक्तं नानापादैरलङ्कृतम् नानागोपानसंयुक्तं क्षुद्र नास्यैर्विभूषितम्

nānādhiṣṭhānasaṃyuktaṃ nānāpādairalaṅkṛtam nānāgopānasaṃyuktaṃ kṣudra nāsyairvibhūṣitam

अर्धशालाविशेषोऽस्ति चोर्ध्वशालासमन्वितम् तदूर्ध्वे प्रस्तरान्तः स्यान्नासिकाभिरलङ्कृतम्

ardhaśālāviśeṣo'sti cordhvaśālāsamanvitam tadūrdhve prastarāntaḥ syānnāsikābhiralaṅkṛtam

कूटानां चतुरश्रं स्यान्मध्ये मध्यं तु नासिका एकद्वित्रिचतुर्दण्डं मध्यभद्रै स्तु निर्गमम्

kūṭānāṃ caturaśraṃ syānmadhye madhyaṃ tu nāsikā ekadvitricaturdaṇḍaṃ madhyabhadrai stu nirgamam

चतुःशाला चतुःकूटं चाष्टभारं सपञ्जरम् एकदण्डार्धदण्डं वा चोर्ध्वकूटादिवेशनम्

catuḥśālā catuḥkūṭaṃ cāṣṭabhāraṃ sapañjaram ekadaṇḍārdhadaṇḍaṃ vā cordhvakūṭādiveśanam

मध्यकोष्ठे द्विपार्श्वे तु चार्धशालासमन्वितम् तदूर्ध्वे मध्यमे नासि तत्पार्श्वे वक्त्रनासिकम्

madhyakoṣṭhe dvipārśve tu cārdhaśālāsamanvitam tadūrdhve madhyame nāsi tatpārśve vaktranāsikam

तत्पार्श्वं शालयोः पार्श्वे क्षुद्र नास्यैर्विभूषितम् कूटकोष्ठादिसर्वाङ्गं युक्त्या तु समलङ्कृतम्

tatpārśvaṃ śālayoḥ pārśve kṣudra nāsyairvibhūṣitam kūṭakoṣṭhādisarvāṅgaṃ yuktyā tu samalaṅkṛtam

शेषं तु पूर्ववत्कुर्यात्कर्णहर्म्यादि चोक्तवत् सप्ताष्टक द्विभूम्ये तु शेषाणां वक्ष्यतेऽधुना

śeṣaṃ tu pūrvavatkuryātkarṇaharmyādi coktavat saptāṣṭaka dvibhūmye tu śeṣāṇāṃ vakṣyate'dhunā

विस्तारार्धद्विगुणं वा त्रिगुणं वा तदुच्छ्रयम् तन्मुखे मण्डपाग्रे तु कुर्यदधिकमण्डपम्

vistārārdhadviguṇaṃ vā triguṇaṃ vā taducchrayam tanmukhe maṇḍapāgre tu kuryadadhikamaṇḍapam

तत्पुरे मध्यमे द्वारं गवाक्षं वाथ कल्पयेत् दक्षिणे मध्यमे द्वारं स्यादग्रे मध्यमण्डपम्

tatpure madhyame dvāraṃ gavākṣaṃ vātha kalpayet dakṣiṇe madhyame dvāraṃ syādagre madhyamaṇḍapam

चतुर्द्वारसमायुक्तं पूर्वे सोपानसंयुतम् तद्घनं तलसर्वाङ्गं कूटकोष्ठादिभूषितम्

caturdvārasamāyuktaṃ pūrve sopānasaṃyutam tadghanaṃ talasarvāṅgaṃ kūṭakoṣṭhādibhūṣitam

सोपपीठमधिष्ठानं सोपपीठ मसूरकम् तदूर्ध्वे पादमञ्चं च संयुक्तं तत्त्रिबर्हकम्

sopapīṭhamadhiṣṭhānaṃ sopapīṭha masūrakam tadūrdhve pādamañcaṃ ca saṃyuktaṃ tattribarhakam

पूर्ववन्मानयुक्त्या च विमानान्तस्य निर्गमम् कुर्यात्तत्पादतुङ्गेषु षड्भागांशविहीनकम्

pūrvavanmānayuktyā ca vimānāntasya nirgamam kuryāttatpādatuṅgeṣu ṣaḍbhāgāṃśavihīnakam

प्रस्तरस्योपरि न्यस्य चान्तर्मण्डलकुट्यकम् कर्णहर्म्यादिसंयुक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम्

prastarasyopari nyasya cāntarmaṇḍalakuṭyakam karṇaharmyādisaṃyuktaṃ sarvālaṅkārasaṃyutam

आरोप्यं प्रदक्षिणं सौम्यमेवं प्रकल्पयेत् शेषं तु पूर्ववत्कुर्यात्सर्वदेवांश्च सद्मके

āropyaṃ pradakṣiṇaṃ saumyamevaṃ prakalpayet śeṣaṃ tu pūrvavatkuryātsarvadevāṃśca sadmake

श्रीकरं विजयं सिद्धं पौष्टिकान्तकं प्रभूतकम् स्वस्तिकं पुष्कलं नाम प्रथमाद्यष्टसद्मके

śrīkaraṃ vijayaṃ siddhaṃ pauṣṭikāntakaṃ prabhūtakam svastikaṃ puṣkalaṃ nāma prathamādyaṣṭasadmake

पूर्ववच्चोक्तदेवानां सर्वहर्म्येषु योजयेत् अथवा विष्णुहर्म्ये तु गले पूर्वे जनार्दनम्

pūrvavaccoktadevānāṃ sarvaharmyeṣu yojayet athavā viṣṇuharmye tu gale pūrve janārdanam

दक्षिणे दक्षिणामूर्तिं नारसिंहमथापि वा पश्चिमे केशवं प्रोक्तं चोत्तरे श्रीधरं भवेत्

dakṣiṇe dakṣiṇāmūrtiṃ nārasiṃhamathāpi vā paścime keśavaṃ proktaṃ cottare śrīdharaṃ bhavet

अथवा पितामहं स्यान्नागरादौ च हर्म्यके द्वारदेवादि सर्वेषां पूर्ववत्कल्पयेत्सुधीः

athavā pitāmahaṃ syānnāgarādau ca harmyake dvāradevādi sarveṣāṃ pūrvavatkalpayetsudhīḥ

तदेव शिवहर्म्ये तु मण्डपे तु विशेषतः सौम्ये तु कालरूपं वा प्रोक्तवांस्तत्रदैवतम्

tadeva śivaharmye tu maṇḍape tu viśeṣataḥ saumye tu kālarūpaṃ vā proktavāṃstatradaivatam

स्थापयेत्क्षेत्रपालानां षण्मुखं चापि कल्पयेत् आरोग्यं हर्म्यमूले तु कर्णहर्म्यात्प्रवेशयेत्

sthāpayetkṣetrapālānāṃ ṣaṇmukhaṃ cāpi kalpayet ārogyaṃ harmyamūle tu karṇaharmyātpraveśayet

सर्वेषां देवताहर्म्ये पूर्ववद्देवता न्यसेत् उक्तवच्छाखमार्गेण ऊहापोहेन योजयेत्

sarveṣāṃ devatāharmye pūrvavaddevatā nyaset uktavacchākhamārgeṇa ūhāpohena yojayet

वेदाश्रान्तं वर्तुलाभं गजाश्रं वृत्ताश्राभं द्व्यश्रवृत्तं तमेव च तद्दीर्घं तच्छिरोग्रीवयुक्तम् उक्तं प्रागवद्भूषणादि द्विभूमौ

vedāśrāntaṃ vartulābhaṃ gajāśraṃ vṛttāśrābhaṃ dvyaśravṛttaṃ tameva ca taddīrghaṃ tacchirogrīvayuktam uktaṃ prāgavadbhūṣaṇādi dvibhūmau

हाराप्रान्ते द्व्यंशकैकांशमलिन्दम् मञ्चस्योर्ध्वे चावृत प्रस्तरं च आरुह्य सार्धहर्म्यमूलं यद् युक्त्या भक्त्या यन्मानोरम्यम् कुर्यात्

hārāprānte dvyaṃśakaikāṃśamalindam mañcasyordhve cāvṛta prastaraṃ ca āruhya sārdhaharmyamūlaṃ yad yuktyā bhaktyā yanmānoramyam kuryāt

त्रितलविधानम्

त्रितलस्य विधानं च लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना विमानतुङ्गं षदंशे तु सार्धांशेन मसूरकम्

tritalasya vidhānaṃ ca lakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā vimānatuṅgaṃ ṣadaṃśe tu sārdhāṃśena masūrakam

तद्द्वयं पादतुङ्गं स्यात्तर्धं प्रस्तरोदयम् मूलपादोदयेऽष्टांशमधिकं चोर्ध्वाङ्घ्रितुङ्गकम्

taddvayaṃ pādatuṅgaṃ syāttardhaṃ prastarodayam mūlapādodaye'ṣṭāṃśamadhikaṃ cordhvāṅghrituṅgakam

तदर्धं प्रस्तरोच्चं तु पादमूलद्विगुणाङ्घ्रिकम् तदर्धं चोर्ध्वको पादं तस्यार्धं वेदिकोन्नतम्

tadardhaṃ prastaroccaṃ tu pādamūladviguṇāṅghrikam tadardhaṃ cordhvako pādaṃ tasyārdhaṃ vedikonnatam

तद्द्वयं चोर्ध्वकम्पं स्याद्ग्रीवतुङ्गं द्वयांशकम् शेषं चोर्ध्वे शिखोत्तुङ्गं सर्वालङ्कारसंयुतम्

taddvayaṃ cordhvakampaṃ syādgrīvatuṅgaṃ dvayāṃśakam śeṣaṃ cordhve śikhottuṅgaṃ sarvālaṅkārasaṃyutam

प्रच्छादनोपरि स्तम्भं कर्णहर्म्यादिमण्डितम् विस्तारोत्सेधभक्तमेषां यत्तत्प्रागुक्तवन्नयेत्

pracchādanopari stambhaṃ karṇaharmyādimaṇḍitam vistārotsedhabhaktameṣāṃ yattatprāguktavannayet

श्रीकान्तं हर्म्यकं प्रोक्तं क्षुद्रं त्रितले विदुः अथवा सप्तसप्तांशं विभजेत्त्रितलोदये

śrīkāntaṃ harmyakaṃ proktaṃ kṣudraṃ tritale viduḥ athavā saptasaptāṃśaṃ vibhajettritalodaye

चतुर्भागमधिष्ठानं तद्द्वयं पादतुङ्गकम् अधिष्ठानसमं मञ्चं मञ्चोर्ध्वेऽर्धेन वप्रयुक्

caturbhāgamadhiṣṭhānaṃ taddvayaṃ pādatuṅgakam adhiṣṭhānasamaṃ mañcaṃ mañcordhve'rdhena vaprayuk

सत्रिपादषडंशेन चोर्ध्वे पादोदयं भवेत् तदूर्ध्वे प्रस्तरोत्तुङ्गं सत्रिपादं त्रिपादकम्

satripādaṣaḍaṃśena cordhve pādodayaṃ bhavet tadūrdhve prastarottuṅgaṃ satripādaṃ tripādakam

तदूर्ध्वेऽर्धेन वप्रं स्यात्तदूर्ध्वेऽङ्घ्रि षडंशकम् सार्धद्विभाग मञ्चं स्यादर्धांशमूर्ध्वपट्टिकम्

tadūrdhve'rdhena vapraṃ syāttadūrdhve'ṅghri ṣaḍaṃśakam sārdhadvibhāga mañcaṃ syādardhāṃśamūrdhvapaṭṭikam

एकांशं वेदिकोत्तुङ्गं ग्रीवतुङ्गं गुणांशकम् तद्द्वयं शिखरतुङ्गं स्याद्गुणांशं तच्छिखोदयम्

ekāṃśaṃ vedikottuṅgaṃ grīvatuṅgaṃ guṇāṃśakam taddvayaṃ śikharatuṅgaṃ syādguṇāṃśaṃ tacchikhodayam

शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यादासनं परिकीर्तितम् अथवा त्रितलोत्तुङ्गं द्वादशांशं विभाजिते

śeṣaṃ prāguktavatkuryādāsanaṃ parikīrtitam athavā tritalottuṅgaṃ dvādaśāṃśaṃ vibhājite

तदेकांशमधिष्ठानं द्विभागं पाददीर्घकम् तदर्धं प्रस्तरोत्सेधं त्रिपादं चोर्ध्वपीठकम्

tadekāṃśamadhiṣṭhānaṃ dvibhāgaṃ pādadīrghakam tadardhaṃ prastarotsedhaṃ tripādaṃ cordhvapīṭhakam

तत्समोर्ध्वे त्वधिष्ठानं तद्द्वयं पाददीर्घकम् तदर्धं प्रस्तरं चोर्ध्वे सार्धांशेन मसूरकम्

tatsamordhve tvadhiṣṭhānaṃ taddvayaṃ pādadīrghakam tadardhaṃ prastaraṃ cordhve sārdhāṃśena masūrakam

एकांशं पाददीर्घं स्यादर्धांशं मञ्चतुङ्गकम् तदर्धं वेदिकोत्तुङ्गं तद्द्वयं ग्रीवतुङ्गकम्

ekāṃśaṃ pādadīrghaṃ syādardhāṃśaṃ mañcatuṅgakam tadardhaṃ vedikottuṅgaṃ taddvayaṃ grīvatuṅgakam

ग्रीवतुङ्गद्वयं चोर्ध्वे मस्तकमर्धं शिखोदयम् एवं सुखालयं प्रोक्तं शेषं पूर्ववदाचरेत्

grīvatuṅgadvayaṃ cordhve mastakamardhaṃ śikhodayam evaṃ sukhālayaṃ proktaṃ śeṣaṃ pūrvavadācaret

तस्योपपीठदेशेतु चोद्धृता हरितान्वितम् एतत्तु केसरं प्रोक्तं कमलाङ्गमिहोच्यते

tasyopapīṭhadeśetu coddhṛtā haritānvitam etattu kesaraṃ proktaṃ kamalāṅgamihocyate

चतुर्विंशांशकं तुङ्गे श्रीकान्तस्याकृतिस्तथा सर्वाङ्गकं गवाक्षं स्यात् कर्णहर्म्यं विना तथा

caturviṃśāṃśakaṃ tuṅge śrīkāntasyākṛtistathā sarvāṅgakaṃ gavākṣaṃ syāt karṇaharmyaṃ vinā tathā

नानावेदिकया युक्तं नानास्तम्भैरलङ्कृतम् चतुर्दिग्वारणं कुर्यात्संकीर्णं द्र व्यसंयुतम्

nānāvedikayā yuktaṃ nānāstambhairalaṅkṛtam caturdigvāraṇaṃ kuryātsaṃkīrṇaṃ dra vyasaṃyutam

आदिभूतं तु कुट्यं स्यात्तदूर्ध्वेत्यङ्घ्रिसंयुतम् सर्वालङ्कारसंयुक्तं कमलाङ्गमुदीरितम्

ādibhūtaṃ tu kuṭyaṃ syāttadūrdhvetyaṅghrisaṃyutam sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ kamalāṅgamudīritam

तदेव कर्णहर्म्यादियुक्तं वेद्यादिभूषितम् सर्वालङ्कारसंयुक्तं ब्रह्मकान्तमिति स्मृतम्

tadeva karṇaharmyādiyuktaṃ vedyādibhūṣitam sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ brahmakāntamiti smṛtam

अथवा तुङ्गमाने तु त्रिंशदंशं विभाजिते अधिष्ठानं द्विभागं स्यात्तद्द्वयं पादतुङ्गकम्

athavā tuṅgamāne tu triṃśadaṃśaṃ vibhājite adhiṣṭhānaṃ dvibhāgaṃ syāttaddvayaṃ pādatuṅgakam

तदर्धं प्रस्तरोत्तुङ्गं चोर्ध्वमञ्चं तु तत्समम् सार्धवह्न्यंशकं चोर्ध्वे पादं सार्धांश मञ्चकम्

tadardhaṃ prastarottuṅgaṃ cordhvamañcaṃ tu tatsamam sārdhavahnyaṃśakaṃ cordhve pādaṃ sārdhāṃśa mañcakam

तत्समं चोर्ध्वमञ्चं स्यादूर्ध्वे पादं गुणांशकम् सपादांशं प्रस्तरं स्यात्तत्समं चोर्ध्वमञ्चकम्

tatsamaṃ cordhvamañcaṃ syādūrdhve pādaṃ guṇāṃśakam sapādāṃśaṃ prastaraṃ syāttatsamaṃ cordhvamañcakam

तदर्धं वेदिकोत्तुङ्गं तत्समं कन्धरोदयम् ग्रीवद्वयं शिरोत्तुङ्गं शेषं तु स्तूपितुङ्गकम्

tadardhaṃ vedikottuṅgaṃ tatsamaṃ kandharodayam grīvadvayaṃ śirottuṅgaṃ śeṣaṃ tu stūpituṅgakam

कर्णहर्म्यादिसंयुक्तं मेरुकान्तमिति स्मृतम् तदेवैकांशमाधिक्यं मूले वह्न्यंशमासनम्

karṇaharmyādisaṃyuktaṃ merukāntamiti smṛtam tadevaikāṃśamādhikyaṃ mūle vahnyaṃśamāsanam

तद्द्वयं पाददीर्घं स्यात्तदर्धं प्रस्तरोदयम् ऊर्ध्वाङ्गं पूर्ववत्कुर्यादेतत्कैलासमीरितम्

taddvayaṃ pādadīrghaṃ syāttadardhaṃ prastarodayam ūrdhvāṅgaṃ pūrvavatkuryādetatkailāsamīritam

आरुह्य प्रदक्षिणं कुर्याद्धर्म्यमेवं तु पूर्ववत् एतदष्टविधं प्रोक्तं त्रितले चोत्तमं मतम्

āruhya pradakṣiṇaṃ kuryāddharmyamevaṃ tu pūrvavat etadaṣṭavidhaṃ proktaṃ tritale cottamaṃ matam

विशाले तु यथाभागं कूटानां चैकभागिकम् मध्ये द्वित्रिचतुर्भागं शालाकोष्ठं प्रकल्पयेत्

viśāle tu yathābhāgaṃ kūṭānāṃ caikabhāgikam madhye dvitricaturbhāgaṃ śālākoṣṭhaṃ prakalpayet

एकद्वित्र्! यंशकेनैव हारां सपञ्जरान्वितम् परितश्चैकभागेन कूटशालादिभूषितम्

ekadvitr! yaṃśakenaiva hārāṃ sapañjarānvitam paritaścaikabhāgena kūṭaśālādibhūṣitam

तस्यान्तश्चावृतांशेन चोर्ध्वदेशे जलस्थलम् एकं वा द्वित्रिदण्डेन भद्र निर्गममीरितम्

tasyāntaścāvṛtāṃśena cordhvadeśe jalasthalam ekaṃ vā dvitridaṇḍena bhadra nirgamamīritam

हारा च तत्त्रिभागैकं मध्यशालाविभूषितम् अष्टकूटसमायुक्तं कोष्टकं चाष्टसंयुतम्

hārā ca tattribhāgaikaṃ madhyaśālāvibhūṣitam aṣṭakūṭasamāyuktaṃ koṣṭakaṃ cāṣṭasaṃyutam

षोडशाहार संयुक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम् नानाधिष्ठानसंयुक्तं नानापादैरलङ्कृतम्

ṣoḍaśāhāra saṃyuktaṃ sarvālaṅkārasaṃyutam nānādhiṣṭhānasaṃyuktaṃ nānāpādairalaṅkṛtam

नानातोरणैर्नीडैर्नानावेद्यैरलङ्कृतम् त्रितले कूटकोष्ठादि हारादीन् गलदेशके

nānātoraṇairnīḍairnānāvedyairalaṅkṛtam tritale kūṭakoṣṭhādi hārādīn galadeśake

मूलपादप्रदेशे तु कुर्यात्तु सर्वदेशताः देवादीनां पुराणैश्च देवतानां च विग्रहम्

mūlapādapradeśe tu kuryāttu sarvadeśatāḥ devādīnāṃ purāṇaiśca devatānāṃ ca vigraham

युक्त्या सर्वप्रयत्नेन विन्यसेल्लक्षणोक्तवत् ग्रीवादिसचिवान्तश्च पूर्वोक्तानां च संमतम्

yuktyā sarvaprayatnena vinyasellakṣaṇoktavat grīvādisacivāntaśca pūrvoktānāṃ ca saṃmatam

ग्रीवमस्तकशिखाप्रदेशके नागरादिसमलङ्कृतोक्तवत् देवता दिशि चाष्टतो न्यसेद् विष्णु रीश्वरजिनादिरालये

grīvamastakaśikhāpradeśake nāgarādisamalaṅkṛtoktavat devatā diśi cāṣṭato nyased viṣṇu rīśvarajinādirālaye

चतुस्तलविधानम्

चतुस्तलविधानस्य लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना विस्तारोत्सेधभित्तीश्च पूर्ववत्परिकल्पयेत्

catustalavidhānasya lakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā vistārotsedhabhittīśca pūrvavatparikalpayet

तुङ्गे चैकोनविंशांशमत्यर्धांश मसूरकम् तद्द्वयं पादतुङ्गं स्यात्तदर्धं प्रस्तरोदयम्

tuṅge caikonaviṃśāṃśamatyardhāṃśa masūrakam taddvayaṃ pādatuṅgaṃ syāttadardhaṃ prastarodayam

सत्रिपदं च भागं वा तदूर्ध्वे पादोदयं भवेत् प्रस्तरोच्चं शिवांशं स्यात्सत्रिपादांशमङ्घ्रिकम्

satripadaṃ ca bhāgaṃ vā tadūrdhve pādodayaṃ bhavet prastaroccaṃ śivāṃśaṃ syātsatripādāṃśamaṅghrikam

ऊर्ध्वमञ्च त्रिपादं स्यात्तद्द्वयं चोर्ध्वपादकम् तदर्धं प्रस्तरोत्सेधं वेदिकार्धेन योजयेत्

ūrdhvamañca tripādaṃ syāttaddvayaṃ cordhvapādakam tadardhaṃ prastarotsedhaṃ vedikārdhena yojayet

अंशेन गलतुङ्गं स्यात्तद्द्वयं शिरतुङ्गकम् तदर्धं स्तूपिकोत्तुङ्गं मूलतः परिकल्पयेत्

aṃśena galatuṅgaṃ syāttaddvayaṃ śiratuṅgakam tadardhaṃ stūpikottuṅgaṃ mūlataḥ parikalpayet

विष्णुकान्तमिति प्रोक्तं कर्णहर्म्यादिभूषितम् चत्वारिंशद्वयाधिक्यं भागतुङ्गे विभाजिते

viṣṇukāntamiti proktaṃ karṇaharmyādibhūṣitam catvāriṃśadvayādhikyaṃ bhāgatuṅge vibhājite

अधिष्ठानं त्रिभागं स्यात्तद्द्वयं पादतुङ्गकम् प्रस्तरोच्चं गुणांशं स्यादूर्ध्वे पादं रसांशकम्

adhiṣṭhānaṃ tribhāgaṃ syāttaddvayaṃ pādatuṅgakam prastaroccaṃ guṇāṃśaṃ syādūrdhve pādaṃ rasāṃśakam

सार्धद्विभागमञ्चं स्यात्सार्धवेदाङ्घ्रितुङ्गकम् तदर्धं प्रस्तरोत्सेधं पादोनं चतुरङ्घ्रिकम्

sārdhadvibhāgamañcaṃ syātsārdhavedāṅghrituṅgakam tadardhaṃ prastarotsedhaṃ pādonaṃ caturaṅghrikam

प्रस्तरं च त्रिभागं स्यात्तदर्धं वेदिकोन्नतम् गलोच्चं तद्द्विभागं स्याद्युगांशं मस्तकोदयम्

prastaraṃ ca tribhāgaṃ syāttadardhaṃ vedikonnatam galoccaṃ taddvibhāgaṃ syādyugāṃśaṃ mastakodayam

द्वयांशं स्तूपिकोत्तुङ्गं तस्य मूले विशेषतः विस्तारे भागिकांशेन चावृतालिन्दमेव च

dvayāṃśaṃ stūpikottuṅgaṃ tasya mūle viśeṣataḥ vistāre bhāgikāṃśena cāvṛtālindameva ca

तद्बहिश्चैकभागेन मूलपादाग्रकान्तकम् अधिष्ठानादिवर्गाढ्यं कर्णहर्म्यादिमण्डितम्

tadbahiścaikabhāgena mūlapādāgrakāntakam adhiṣṭhānādivargāḍhyaṃ karṇaharmyādimaṇḍitam

एतच्चतुर्मुखं प्रोक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम् पञ्चषट्त्रिशदंशं स्यात्तुङ्गार्धांश मसूरकम्

etaccaturmukhaṃ proktaṃ sarvālaṅkārasaṃyutam pañcaṣaṭtriśadaṃśaṃ syāttuṅgārdhāṃśa masūrakam

पञ्चांशं पादतुङ्गं स्यात्तदर्धं प्रस्तरोदयम् ऊर्ध्वे वेदांशकं पादं प्रस्तरं च द्विभागिकम्

pañcāṃśaṃ pādatuṅgaṃ syāttadardhaṃ prastarodayam ūrdhve vedāṃśakaṃ pādaṃ prastaraṃ ca dvibhāgikam

सार्धबन्धांशपादोर्ध्वं तदर्धं प्रस्तरोदयम् तदूर्ध्वाङ्घ्रि गुणांशं स्यादत्यर्धं चोर्ध्वमञ्चकम्

sārdhabandhāṃśapādordhvaṃ tadardhaṃ prastarodayam tadūrdhvāṅghri guṇāṃśaṃ syādatyardhaṃ cordhvamañcakam

वेदिकोच्चं शिवांशं स्यात्तद्द्वयं ग्रीवतुङ्गकम् शिरीषं च युगांशं स्याच्छेषांशं तच्छिखोदयम्

vedikoccaṃ śivāṃśaṃ syāttaddvayaṃ grīvatuṅgakam śirīṣaṃ ca yugāṃśaṃ syāccheṣāṃśaṃ tacchikhodayam

मूले तु पूर्ववत्कुर्याच्चतुर्द्वारसमन्वितम् एवं सदाशिवं प्रोक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम्

mūle tu pūrvavatkuryāccaturdvārasamanvitam evaṃ sadāśivaṃ proktaṃ sarvālaṅkārasaṃyutam

भागेन चतुरष्टांशं हर्म्यतुङ्गं विभाजिते द्विभागाधिष्ठानतुङ्गं तद्द्वयं पादतुङ्गकम्

bhāgena caturaṣṭāṃśaṃ harmyatuṅgaṃ vibhājite dvibhāgādhiṣṭhānatuṅgaṃ taddvayaṃ pādatuṅgakam

युगांशं मञ्चतुङ्गं स्यादंशं चोर्ध्वमसूरकम् तदूर्ध्वे पाद बन्धांशं गोपानोच्चं तदर्धकम्

yugāṃśaṃ mañcatuṅgaṃ syādaṃśaṃ cordhvamasūrakam tadūrdhve pāda bandhāṃśaṃ gopānoccaṃ tadardhakam

तदूर्ध्वे कुट्टिमं चांशं सार्धपक्षाङ्घ्रितुङ्गकम् सपादांशं प्रस्तरोत्तुङ्गं त्रिपादूर्ध्वे मसूरकम्

tadūrdhve kuṭṭimaṃ cāṃśaṃ sārdhapakṣāṅghrituṅgakam sapādāṃśaṃ prastarottuṅgaṃ tripādūrdhve masūrakam

सपादद्विशकं चाङ्घ्रि चांशेन प्रस्तरोदयम् तदर्धं वेदिकोत्तुङ्गं सार्धभागं गलोदयम्

sapādadviśakaṃ cāṅghri cāṃśena prastarodayam tadardhaṃ vedikottuṅgaṃ sārdhabhāgaṃ galodayam

शिखरोच्चं गुणांशं स्यात्तदर्धं तच्छिरोदयम् रुद्र कान्तमिति प्रोक्तं कर्णहर्म्यादिभूषितम्

śikharoccaṃ guṇāṃśaṃ syāttadardhaṃ tacchirodayam rudra kāntamiti proktaṃ karṇaharmyādibhūṣitam

तदेव हर्म्यमूले तु पूर्ववत्परिकल्पयेत् तच्चतुर्द्वारसंयुक्तं चांशेन भद्र संयुतम्

tadeva harmyamūle tu pūrvavatparikalpayet taccaturdvārasaṃyuktaṃ cāṃśena bhadra saṃyutam

एवमीश्वरकान्तं स्यादधिष्ठानादि क्रमान्नयेत् तुङ्गे पञ्चदशांशं स्याद्वह्न्यंशक मसूरकम्

evamīśvarakāntaṃ syādadhiṣṭhānādi kramānnayet tuṅge pañcadaśāṃśaṃ syādvahnyaṃśaka masūrakam

पादतुङ्गं षडंशं स्यात्प्रस्तरोच्चं गुणांशकम् तत्समं चोर्ध्वमञ्चं स्यात्तदूर्ध्वे पञ्जरांशकम्

pādatuṅgaṃ ṣaḍaṃśaṃ syātprastaroccaṃ guṇāṃśakam tatsamaṃ cordhvamañcaṃ syāttadūrdhve pañjarāṃśakam

तदर्धं प्रस्तरोत्सेधमूर्ध्वमञ्चं द्विभागिकम् वेदिकोच्चं शिवांशं स्यात्सार्धद्विशं गलोदयम्

tadardhaṃ prastarotsedhamūrdhvamañcaṃ dvibhāgikam vedikoccaṃ śivāṃśaṃ syātsārdhadviśaṃ galodayam

युगांशं चोर्ध्वपादं च द्व्यंशेन प्रस्तरोदयम् तदूर्ध्वे त्वर्धमञ्चं स्यात्सार्धबन्धांशकाङ्घ्रिकम्

yugāṃśaṃ cordhvapādaṃ ca dvyaṃśena prastarodayam tadūrdhve tvardhamañcaṃ syātsārdhabandhāṃśakāṅghrikam

तदर्धं प्रस्तरोत्सेधं पादभागोर्ध्वमञ्चकम् वेदिकोच्चं शिवांशं स्यात्सार्धद्विंशं गलोदयम्

tadardhaṃ prastarotsedhaṃ pādabhāgordhvamañcakam vedikoccaṃ śivāṃśaṃ syātsārdhadviṃśaṃ galodayam

मस्तकोच्चं शरांशं स्याच्छेषं कुम्भोदयं भवेत् मञ्चकान्तमिति प्रोक्तं कर्णहर्म्यादिमण्डितम्

mastakoccaṃ śarāṃśaṃ syāccheṣaṃ kumbhodayaṃ bhavet mañcakāntamiti proktaṃ karṇaharmyādimaṇḍitam

तदूर्ध्वे च विमानं च वेदिका वेदिकं तथा सर्वालङ्कारसंयुक्तं शेषं पूर्ववदाचरेत्

tadūrdhve ca vimānaṃ ca vedikā vedikaṃ tathā sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ śeṣaṃ pūrvavadācaret

तुङ्गे षड्विंशमंशेन चात्यर्धांशमसूरकम् रुद्रा त् पादतुङ्गं स्यात्तदर्धं प्रस्तरोदयम्

tuṅge ṣaḍviṃśamaṃśena cātyardhāṃśamasūrakam rudrā t pādatuṅgaṃ syāttadardhaṃ prastarodayam

सपादांशमधिष्ठानं द्व्यर्धांशमङ्घ्रितुङ्गकम् तदर्धं प्रस्तरोत्सेधं तदूर्ध्वेऽशं मसूरकम्

sapādāṃśamadhiṣṭhānaṃ dvyardhāṃśamaṅghrituṅgakam tadardhaṃ prastarotsedhaṃ tadūrdhve'śaṃ masūrakam

पादतुङ्गं द्विभागं स्यान्मञ्चतुङ्गं शिवांशकम् पादोनद्विंशपादं स्यात्तदर्धं प्रस्तरोदयम्

pādatuṅgaṃ dvibhāgaṃ syānmañcatuṅgaṃ śivāṃśakam pādonadviṃśapādaṃ syāttadardhaṃ prastarodayam

सपादांशाङ्घ्रितुङ्गं स्यात्तदर्धं प्रस्तरोदयम् तदूर्ध्वे पादमेकांशं सार्धांशं प्रस्तरोदयम्

sapādāṃśāṅghrituṅgaṃ syāttadardhaṃ prastarodayam tadūrdhve pādamekāṃśaṃ sārdhāṃśaṃ prastarodayam

तत्समं वेदितुङ्गं स्याद्ग्रीवतुङ्गं शिवांशकम् शिखरोच्च द्विभागं स्याच्छेषं तत्स्तूपिकोदयम्

tatsamaṃ vedituṅgaṃ syādgrīvatuṅgaṃ śivāṃśakam śikharocca dvibhāgaṃ syāccheṣaṃ tatstūpikodayam

मूले च मध्यमे चाग्रे देवतास्थापनं भवेत् तदूर्ध्वे शिखराकारं कल्पयेत्तु चतुस्स्थले

mūle ca madhyame cāgre devatāsthāpanaṃ bhavet tadūrdhve śikharākāraṃ kalpayettu catussthale

युक्तं विस्तार तत् बाह्ये वेदांशावृत मूलके विस्तृतार्धं समं वापि यथायुक्तिवशान्न्यसेत्

yuktaṃ vistāra tat bāhye vedāṃśāvṛta mūlake vistṛtārdhaṃ samaṃ vāpi yathāyuktivaśānnyaset

अधिष्ठानं च पादं च प्रस्तरं च त्रिवर्गिकम् शालाकूटं च हारं च युक्त्या तत्रैव योजयेत्

adhiṣṭhānaṃ ca pādaṃ ca prastaraṃ ca trivargikam śālākūṭaṃ ca hāraṃ ca yuktyā tatraiva yojayet

सर्वालङ्कारसंयुक्तं मूले प्रासादतो न्यसेत् तदूर्ध्वे द्व्यंशमाश्रित्य कर्णहर्म्यादिमण्डितम्

sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ mūle prāsādato nyaset tadūrdhve dvyaṃśamāśritya karṇaharmyādimaṇḍitam

अथवा विस्तृतार्धेन प्राकाराकृतिरावृतम् एकेन कर्णहर्म्यादि तस्यान्तर्जलतत् स्थलम्

athavā vistṛtārdhena prākārākṛtirāvṛtam ekena karṇaharmyādi tasyāntarjalatat sthalam

अथवा द्विंशमाश्रित्य लिङ्गं कुर्याद्विचक्षणः तदूर्ध्वे विस्तृता बाह्ये द्विंशेनावृत पूर्ववत्

athavā dviṃśamāśritya liṅgaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ tadūrdhve vistṛtā bāhye dviṃśenāvṛta pūrvavat

तस्यान्तश्चोक्तवत्कुर्याद्भागमेवरलङ्कृतम् एकेन कर्णहर्म्यादिमण्डितं चावृतं न्यसेत्

tasyāntaścoktavatkuryādbhāgamevaralaṅkṛtam ekena karṇaharmyādimaṇḍitaṃ cāvṛtaṃ nyaset

भागेन परितोऽलिन्दं चोर्ध्वे तद्वज्जलस्थलम् तत्तद्बाह्येऽपि सर्वाङ्गं कर्णहर्म्यादिमण्डितम्

bhāgena parito'lindaṃ cordhve tadvajjalasthalam tattadbāhye'pi sarvāṅgaṃ karṇaharmyādimaṇḍitam

द्विभागेन तु मध्ये तु शालायामं तु विन्यसेत् कूटानामेकभागेन शेषं हार सपज्जरम्

dvibhāgena tu madhye tu śālāyāmaṃ tu vinyaset kūṭānāmekabhāgena śeṣaṃ hāra sapajjaram

इन्द्र कान्तमिति प्रोक्तं क्षुद्र मध्ये च मुख्यके तन्मुखे मण्डपं युक्तं तद्दक्षिणे मण्डपं स्यात्

indra kāntamiti proktaṃ kṣudra madhye ca mukhyake tanmukhe maṇḍapaṃ yuktaṃ taddakṣiṇe maṇḍapaṃ syāt

प्राग्दिशि सोपानमध्यानामूर्ध्ववासनराननम् सालामूलस्य तन्मध्ये चोर्ध्वं तत्र समायुतम्

prāgdiśi sopānamadhyānāmūrdhvavāsanarānanam sālāmūlasya tanmadhye cordhvaṃ tatra samāyutam

शेषं पूर्ववदुद्दिष्टं चाष्टधा विधमीरितम् क्षुद्रं मध्यं मुखं च कुर्याद्धर्म्यं सर्वदेवतानाम्

śeṣaṃ pūrvavaduddiṣṭaṃ cāṣṭadhā vidhamīritam kṣudraṃ madhyaṃ mukhaṃ ca kuryāddharmyaṃ sarvadevatānām

अन्येषामुक्तमानं युक्त्या कुर्यात्पुरातनैः कथितम् नानाधिष्ठानपादैश्च वलभिश्च बहुविधैः

anyeṣāmuktamānaṃ yuktyā kuryātpurātanaiḥ kathitam nānādhiṣṭhānapādaiśca valabhiśca bahuvidhaiḥ

कूटनीडैश्च शालैश्च भद्रै र्दाष्टपादगर्भबहुतारैः क्षुद्रै श्च नासागणैर्नानापञ्जरवेदितोरणमहानासैश्च वातायनैः

kūṭanīḍaiśca śālaiśca bhadrai rdāṣṭapādagarbhabahutāraiḥ kṣudrai śca nāsāgaṇairnānāpañjaraveditoraṇamahānāsaiśca vātāyanaiḥ

कोष्ठैर्विद्याधराद्यैर्गर्भाधिपतिसुरान्भूषणं कुर्वते स्म

koṣṭhairvidyādharādyairgarbhādhipatisurānbhūṣaṇaṃ kurvate sma

क्षुद्र मन्यमथ मुख्य भौमके रुद्र विष्णुजिनकादिहर्म्यके दक्षिणामूर्तिनरसिंहमूर्तितत्त्वादि मूर्तिपुरतोक्तदेवानाम्

kṣudra manyamatha mukhya bhaumake rudra viṣṇujinakādiharmyake dakṣiṇāmūrtinarasiṃhamūrtitattvādi mūrtipuratoktadevānām

एवं मूर्तिं दक्षिणादिक्रमेण एकानेकभौमतलस्थलादीन् कुर्यात्सर्वं ग्रीवदेशे पतित्वाद् युक्त्या धीमान् देवतां विन्यसेत्तत्

evaṃ mūrtiṃ dakṣiṇādikrameṇa ekānekabhaumatalasthalādīn kuryātsarvaṃ grīvadeśe patitvād yuktyā dhīmān devatāṃ vinyasettat

पञ्चतलविधानम्

पञ्चभूमिविधानस्य लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना क्षुद्र मध्यं च मुख्यं च विशालं भागमुच्छ्रयम्

pañcabhūmividhānasya lakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā kṣudra madhyaṃ ca mukhyaṃ ca viśālaṃ bhāgamucchrayam

प्रागुक्तवत्प्रगृह्यं तु कुर्यात्पञ्चतलं बुधः चतुर्विंशांशकं तुङ्गे सात्यर्धांशमसूरके

prāguktavatpragṛhyaṃ tu kuryātpañcatalaṃ budhaḥ caturviṃśāṃśakaṃ tuṅge sātyardhāṃśamasūrake

बन्धांशं पादतुङ्गं स्यादत्यर्धं प्रस्तरोदयम् सपादद्विंशकं पादं मञ्चोर्ध्वं सशिवांशकम्

bandhāṃśaṃ pādatuṅgaṃ syādatyardhaṃ prastarodayam sapādadviṃśakaṃ pādaṃ mañcordhvaṃ saśivāṃśakam

तदूर्ध्वेऽङ्घ्रि द्विभागं स्यात्प्रस्तरोच्चं शिवांशकम् सत्रिपादांशकं पादं प्रस्तरोच्चं शिवांशकम्

tadūrdhve'ṅghri dvibhāgaṃ syātprastaroccaṃ śivāṃśakam satripādāṃśakaṃ pādaṃ prastaroccaṃ śivāṃśakam

तदर्धं वेदिकोत्तुङ्गं चन्द्रा शं! च गलोदयम् मस्तकं चार्धभागं स्याच्छेषं तु तच्छिरोदयम्

tadardhaṃ vedikottuṅgaṃ candrā śaṃ! ca galodayam mastakaṃ cārdhabhāgaṃ syāccheṣaṃ tu tacchirodayam

कर्णहर्म्यादिसंयुक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम् ऐरावतमिति प्रोक्तं गन्ध स्कन्धोच्चसंवृतम्

karṇaharmyādisaṃyuktaṃ sarvālaṅkārasaṃyutam airāvatamiti proktaṃ gandha skandhoccasaṃvṛtam

तदेव विस्तृतार्धेन चतुर्दिक्षु समन्वितम् निर्गमं तु यथायुक्तं चतुर्दिक्षु तलं भवेत्

tadeva vistṛtārdhena caturdikṣu samanvitam nirgamaṃ tu yathāyuktaṃ caturdikṣu talaṃ bhavet

एतत्तु भूतकान्तं स्यात्पञ्चभौमविदो विदुः विशालेन त्रिपादेन पूर्ववद्भद्र संयुतम्

etattu bhūtakāntaṃ syātpañcabhaumavido viduḥ viśālena tripādena pūrvavadbhadra saṃyutam

चतुर्दिक्षु तलं कुर्यात्कर्णहर्म्यादिमण्डितम् विश्वकान्तमिति प्रोक्तमेवं पञ्चतलं विदुः

caturdikṣu talaṃ kuryātkarṇaharmyādimaṇḍitam viśvakāntamiti proktamevaṃ pañcatalaṃ viduḥ

अथवा विस्तृतं तुल्यं चतुर्दिक्ष्वालयं स्मृतम् तस्मात्त्रिभूलहर्म्यान्तं तद्द्वयोर्मूलदेशके

athavā vistṛtaṃ tulyaṃ caturdikṣvālayaṃ smṛtam tasmāttribhūlaharmyāntaṃ taddvayormūladeśake

अन्तरालं प्रकुर्वीत पार्श्वे सोपानसंयुतम् सर्वं प्रदक्षिणं कुर्याद्युक्त्या द्वारं प्रकल्पयेत्

antarālaṃ prakurvīta pārśve sopānasaṃyutam sarvaṃ pradakṣiṇaṃ kuryādyuktyā dvāraṃ prakalpayet

मध्ये पञ्चचतुस्तद्द्वितलं पञ्चतलं भवेत् मूर्तिकान्तमिति प्रोक्तं पूर्ववत्परिकल्पयेत्

madhye pañcacatustaddvitalaṃ pañcatalaṃ bhavet mūrtikāntamiti proktaṃ pūrvavatparikalpayet

तदेव हर्म्ये विदिक्ष्वेच तत्तन्मौलालयं भवेत् गृहकान्तमिति प्रोक्तं पूर्ववत्परिकल्पयेत्

tadeva harmye vidikṣveca tattanmaulālayaṃ bhavet gṛhakāntamiti proktaṃ pūrvavatparikalpayet

तद्बहिः परितो देशे कुर्यात्षोडशालयम् गृहकान्तादिहर्म्येषु चतुर्दिक्षु समालयम्

tadbahiḥ parito deśe kuryātṣoḍaśālayam gṛhakāntādiharmyeṣu caturdikṣu samālayam

पञ्चविशत्युपपीठं प्रोक्तं यमकान्तमेव प्रकथ्यते तदेवं परितो बाह्ये चतुर्विंशतिरालयम्

pañcaviśatyupapīṭhaṃ proktaṃ yamakāntameva prakathyate tadevaṃ parito bāhye caturviṃśatirālayam

गृहकान्तादिहर्म्येषु चतुर्दिक्षु समालयम् महाकान्तमिति प्रोक्तमेतत्पञ्चतलं भवेत्

gṛhakāntādiharmyeṣu caturdikṣu samālayam mahākāntamiti proktametatpañcatalaṃ bhavet

गृहकान्तादिहर्म्येषु चतुर्दिक्षु समालयम् कुर्यात्तत्कल्याणमेतदिदं पञ्चतलान्वितम्

gṛhakāntādiharmyeṣu caturdikṣu samālayam kuryāttatkalyāṇametadidaṃ pañcatalānvitam

प्रासादार्धं समं वापि त्रिपादं वा समं तु वा अन्तरालं विशालं स्यादथवा हस्तमानतः

prāsādārdhaṃ samaṃ vāpi tripādaṃ vā samaṃ tu vā antarālaṃ viśālaṃ syādathavā hastamānataḥ

त्रिचतुर्हस्तमारभ्य द्विद्विहस्तविवर्धनात् नवपङ्क्तिकरान्तं स्यादन्तरालविशालकम्

tricaturhastamārabhya dvidvihastavivardhanāt navapaṅktikarāntaṃ syādantarālaviśālakam

अन्तराले यथायुक्त्या मण्डपाकारं विन्यसेत् अथवा त्रिकूटयुक्तं वा मूलस्य मुखपार्श्वयोः

antarāle yathāyuktyā maṇḍapākāraṃ vinyaset athavā trikūṭayuktaṃ vā mūlasya mukhapārśvayoḥ

यज्ञकान्तमिति प्रोक्तमेकानेकतलान्वितम् पञ्चषट्स्वेकभूमि स्याद्द्वितलं त्रितलं तु वा

yajñakāntamiti proktamekānekatalānvitam pañcaṣaṭsvekabhūmi syāddvitalaṃ tritalaṃ tu vā

पञ्चब्रह्ममिति प्रोक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम् एतदष्टविधं प्रोक्तं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत्

pañcabrahmamiti proktaṃ sarvālaṅkārasaṃyutam etadaṣṭavidhaṃ proktaṃ śeṣaṃ prāguktavannayet

शिखरादि यथाकारं चैकाकारं तु योजयेत् सर्वेषां देवतानां च हर्म्यमेवं प्रकल्पयेत्

śikharādi yathākāraṃ caikākāraṃ tu yojayet sarveṣāṃ devatānāṃ ca harmyamevaṃ prakalpayet

एतत्सर्वं हर्म्यके दिक्षु कूटम् शालानासिकापञ्जराढ्यम् नानारङ्गान्वितालिन्दयुक्तम् पूर्वोक्तानां युक्तितः कारयेत्तत्

etatsarvaṃ harmyake dikṣu kūṭam śālānāsikāpañjarāḍhyam nānāraṅgānvitālindayuktam pūrvoktānāṃ yuktitaḥ kārayettat

षट्तलविधानम्

अधुना षट्तलं सम्यग्लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना विस्तारं च विभागं च पूर्ववत्परिकल्पयेत्

adhunā ṣaṭtalaṃ samyaglakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā vistāraṃ ca vibhāgaṃ ca pūrvavatparikalpayet

सप्ताधिकं तु पञ्चाशद्भागं कुर्यात्तदुच्छ्रये सार्धबन्धमधिष्ठानं सप्तांशं पाददीर्घकम्

saptādhikaṃ tu pañcāśadbhāgaṃ kuryāttaducchraye sārdhabandhamadhiṣṭhānaṃ saptāṃśaṃ pādadīrghakam

तदर्धं प्रस्तरोत्सेधमूर्ध्वपादं षडंशकम् तदूर्ध्व मञ्च त्रियंशं स्यादूर्ध्वपादं शरांशकम्

tadardhaṃ prastarotsedhamūrdhvapādaṃ ṣaḍaṃśakam tadūrdhva mañca triyaṃśaṃ syādūrdhvapādaṃ śarāṃśakam

तदर्धं प्रस्तरोत्सेधं सार्धवेदांशकाङ्घ्रिकम् प्रस्तरं च द्विभागं स्यात्सार्धबन्धां शमङ्घ्रिकम्

tadardhaṃ prastarotsedhaṃ sārdhavedāṃśakāṅghrikam prastaraṃ ca dvibhāgaṃ syātsārdhabandhāṃ śamaṅghrikam

प्रस्तरं सार्धभागं स्याद्वेदिकांशेन योजयेत् ग्रीवतुङ्ग युगांशं स्याच्छिखरो युगांशकम्

prastaraṃ sārdhabhāgaṃ syādvedikāṃśena yojayet grīvatuṅga yugāṃśaṃ syācchikharo yugāṃśakam

शेषं तु स्तूपिकोत्तुङ्गं युक्त्या तत्रैव योजयेत् एतत्तु पद्मकान्तं स्यात्सर्वोलङ्कारसंयुतम्

śeṣaṃ tu stūpikottuṅgaṃ yuktyā tatraiva yojayet etattu padmakāntaṃ syātsarvolaṅkārasaṃyutam

तदेवाधिष्ठानमंशेन तले तले विशेषतः एतत्कान्तारमित्युक्तं कर्णहर्म्यादिमण्डितम्

tadevādhiṣṭhānamaṃśena tale tale viśeṣataḥ etatkāntāramityuktaṃ karṇaharmyādimaṇḍitam

अथ वापि च दिक्कुर्यात् सुन्दरं चेति कीर्तितम् अथवा चोपपीठं स्यादुपकान्तमिति स्मृतम्

atha vāpi ca dikkuryāt sundaraṃ ceti kīrtitam athavā copapīṭhaṃ syādupakāntamiti smṛtam

अथवा चोर्ध्वतले सर्वे वेदि कुर्यात्समञ्चकम् कमलाख्यमिति प्रोक्तमन्तरप्रस्तरान्वितम्

athavā cordhvatale sarve vedi kuryātsamañcakam kamalākhyamiti proktamantaraprastarānvitam

तृतीये मञ्चसंयुक्तं रत्नकान्तमिहोच्यते चतुर्थं प्रस्तरैर्युक्तं विपुलाङ्कमिति स्मृतम्

tṛtīye mañcasaṃyuktaṃ ratnakāntamihocyate caturthaṃ prastarairyuktaṃ vipulāṅkamiti smṛtam

पञ्चमं मञ्चयुक्तं स्याज्ज्योतिकान्तमिति स्मृतम् तदेव भद्र संयुक्तमेतत्प्रोक्तं सरोरुहम्

pañcamaṃ mañcayuktaṃ syājjyotikāntamiti smṛtam tadeva bhadra saṃyuktametatproktaṃ saroruham

तद्ग्रीवादि शिखान्तं च विपुलाकृतिकं भवेत् तदेव शिखरोस्वश्रं स्वस्तिकान्तमिति स्मृतम्

tadgrīvādi śikhāntaṃ ca vipulākṛtikaṃ bhavet tadeva śikharosvaśraṃ svastikāntamiti smṛtam

तदेव चतुरश्रं स्यान्नन्द्यावर्तमिहोच्यते तदेव गल वस्वश्रमिक्षुकान्तमिति स्मृतम्

tadeva caturaśraṃ syānnandyāvartamihocyate tadeva gala vasvaśramikṣukāntamiti smṛtam

एवं त्रयोदशं नाम्ना प्रोक्तं षट्तलहर्म्यके त्रिचतुष्पञ्चषट्सप्त मध्यकोष्ठं विशालकम्

evaṃ trayodaśaṃ nāmnā proktaṃ ṣaṭtalaharmyake tricatuṣpañcaṣaṭsapta madhyakoṣṭhaṃ viśālakam

एकद्वित्रिचतुष्पञ्चभागं हारं सपञ्जरम् एकं वाथ द्विभागं वा कर्णकूटविशालकम्

ekadvitricatuṣpañcabhāgaṃ hāraṃ sapañjaram ekaṃ vātha dvibhāgaṃ vā karṇakūṭaviśālakam

तले तले कर्णकूटं कोष्ठहारादिभूषितम् एकद्वित्रिविभागं च हारमध्ये तु भद्र कम्

tale tale karṇakūṭaṃ koṣṭhahārādibhūṣitam ekadvitrivibhāgaṃ ca hāramadhye tu bhadra kam

एकद्वित्रिचतुष्पञ्च कोष्ठमध्ये तु भद्र कम् कर्णकूटविशाले तु त्रिभागैकं मध्यभद्र कम्

ekadvitricatuṣpañca koṣṭhamadhye tu bhadra kam karṇakūṭaviśāle tu tribhāgaikaṃ madhyabhadra kam

भद्र शाला महानासी चार्धशालाद्यलङ्कृतम् आदिभूमिक्रियायुक्त्या चोर्ध्वोर्ध्वतला न्यसेत्

bhadra śālā mahānāsī cārdhaśālādyalaṅkṛtam ādibhūmikriyāyuktyā cordhvordhvatalā nyaset

वितलात्षट्तलान्तं स्यादेवं युक्त्या समलङ्कृतम् नानाधिष्ठानसंयुक्तं नानापादैरलङ्कृतम्

vitalātṣaṭtalāntaṃ syādevaṃ yuktyā samalaṅkṛtam nānādhiṣṭhānasaṃyuktaṃ nānāpādairalaṅkṛtam

नानापञ्जरशालानां नासिकापञ्जरान्वितम् प्रस्तरादिकपोतान्तं क्षुद्र नास्या विभूषितम्

nānāpañjaraśālānāṃ nāsikāpañjarānvitam prastarādikapotāntaṃ kṣudra nāsyā vibhūṣitam

शिखरे च मध्यनास्यैः क्षुद्र कपोतनासिकाः विंशनासिकायुक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम्

śikhare ca madhyanāsyaiḥ kṣudra kapotanāsikāḥ viṃśanāsikāyuktaṃ sarvālaṅkārasaṃyutam

ग्रीवे च क्षुद्र पादानां युक्त्या च समलङ्कृतम् कर्णहर्म्यादिसंयुक्तं यत्तलोपरिदेशके

grīve ca kṣudra pādānāṃ yuktyā ca samalaṅkṛtam karṇaharmyādisaṃyuktaṃ yattaloparideśake

एकभाग द्विभागं वा मूलव्यावृतालिन्दकम् ऊर्ध्वोर्ध्वतलानां तु चैकभागेन लिन्दकम्

ekabhāga dvibhāgaṃ vā mūlavyāvṛtālindakam ūrdhvordhvatalānāṃ tu caikabhāgena lindakam

एतत्षट्तलं प्रोक्तं शेषं युक्त्या च पूर्ववत् पूर्वोक्तसकलानामपि देवानां तत्राखिलसौधकोष्ठकेषु

etatṣaṭtalaṃ proktaṃ śeṣaṃ yuktyā ca pūrvavat pūrvoktasakalānāmapi devānāṃ tatrākhilasaudhakoṣṭhakeṣu

ब्रह्म विष्णुशिवानारदैः सह सङ्कुलैः कुरुते शिल्पिवित्तमः

brahma viṣṇuśivānāradaiḥ saha saṅkulaiḥ kurute śilpivittamaḥ

सप्ततलविधानम्

सप्तभूमिविधानस्य लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना विस्तारोत्सेधमानं च पूर्ववत्परिकल्पयेत्

saptabhūmividhānasya lakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā vistārotsedhamānaṃ ca pūrvavatparikalpayet

जन्मादिस्तूपिपर्यन्तं समानानि विभाजिते भागोनषट्षडंशं स्याद्विंशाधिष्ठानोच्छ्रयम्

janmādistūpiparyantaṃ samānāni vibhājite bhāgonaṣaṭṣaḍaṃśaṃ syādviṃśādhiṣṭhānocchrayam

तद्द्वयं पादतुङ्गं स्यात्प्रस्तरोच्चं कलांशकम् तदूर्ध्वे सार्धबन्धांशं तदर्धं प्रस्तरोदयम्

taddvayaṃ pādatuṅgaṃ syātprastaroccaṃ kalāṃśakam tadūrdhve sārdhabandhāṃśaṃ tadardhaṃ prastarodayam

गुणांशं पादतुङ्गं स्यात्सार्धभागोर्ध्वमञ्चकम् सार्धयुग्मांशपादोच्चं सपादांशं प्रस्तरोदयम्

guṇāṃśaṃ pādatuṅgaṃ syātsārdhabhāgordhvamañcakam sārdhayugmāṃśapādoccaṃ sapādāṃśaṃ prastarodayam

वेदिकोच्चार्धभागं स्यात्सपादांशं गलोदयम् वरणोर्ध्वं त्रिभागं स्यान्मञ्चोर्ध्वमम्बरांशकम्

vedikoccārdhabhāgaṃ syātsapādāṃśaṃ galodayam varaṇordhvaṃ tribhāgaṃ syānmañcordhvamambarāṃśakam

पादोनद्विशपादोच्चं शिवांशं प्रस्तरोदयम् अत्यर्धं पादतुङ्गं स्यान्मञ्चोर्ध्वं तु तदर्धकम्

pādonadviśapādoccaṃ śivāṃśaṃ prastarodayam atyardhaṃ pādatuṅgaṃ syānmañcordhvaṃ tu tadardhakam

वेदिकोच्चार्धभागं स्यात्सपादांश गलोदयम् तद्द्वयं शिरतुङ्गं स्याच्छेषं तु तच्छिखोदयम्

vedikoccārdhabhāgaṃ syātsapādāṃśa galodayam taddvayaṃ śiratuṅgaṃ syāccheṣaṃ tu tacchikhodayam

पूर्ववद्भक्तिमानेन विस्तारे तत्प्रकल्पयेत् क्षुद्रे च मध्य मुख्ये च कूटशालादिभागता

pūrvavadbhaktimānena vistāre tatprakalpayet kṣudre ca madhya mukhye ca kūṭaśālādibhāgatā

एकं वाथ द्विभागं कर्णकूटविशालकम् षट्सप्ताष्टनवांशं वा शालायामं तु मध्यमे

ekaṃ vātha dvibhāgaṃ karṇakūṭaviśālakam ṣaṭsaptāṣṭanavāṃśaṃ vā śālāyāmaṃ tu madhyame

शालाकूटद्वयोर्मध्ये शेषांशं चान्तरालकम् तन्मध्ये द्वित्रिभागैकं क्षुद्र शालाविशालता

śālākūṭadvayormadhye śeṣāṃśaṃ cāntarālakam tanmadhye dvitribhāgaikaṃ kṣudra śālāviśālatā

तत्तत्पार्श्वद्वयोर्हारे शेषभागं विधीयते तदूर्ध्वे चैकभागेन कुर्यादावृतालिन्दकम्

tattatpārśvadvayorhāre śeṣabhāgaṃ vidhīyate tadūrdhve caikabhāgena kuryādāvṛtālindakam

तले तले च पादौ च कर्णहर्म्यादिमण्डितम् पुण्डरीकमिदं प्रोक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम्

tale tale ca pādau ca karṇaharmyādimaṇḍitam puṇḍarīkamidaṃ proktaṃ sarvālaṅkārasaṃyutam

मध्ये तु भद्र शालं च श्रीकान्तमिति स्मृतम् ऊर्ध्वशाला च संयुक्तं श्रीभोगमिति कथ्यते

madhye tu bhadra śālaṃ ca śrīkāntamiti smṛtam ūrdhvaśālā ca saṃyuktaṃ śrībhogamiti kathyate

शालापार्श्वे तु कूटं स्याद्धारणं तत्प्रकथ्यते गलकूटसमायुक्तं पञ्जराख्यमुदीरितम्

śālāpārśve tu kūṭaṃ syāddhāraṇaṃ tatprakathyate galakūṭasamāyuktaṃ pañjarākhyamudīritam

तले तले भद्र कोष्ठाश्रमागारं परिकीर्तितम् मञ्चयुग्मं तु संयुक्तं हर्म्यकान्तमिति स्मृतम्

tale tale bhadra koṣṭhāśramāgāraṃ parikīrtitam mañcayugmaṃ tu saṃyuktaṃ harmyakāntamiti smṛtam

ऊर्ध्वकूटसमायुक्तं हिमकान्तमिति स्मृतम् एतदष्टविधं प्रोक्तं सप्तभूमिविधानके

ūrdhvakūṭasamāyuktaṃ himakāntamiti smṛtam etadaṣṭavidhaṃ proktaṃ saptabhūmividhānake

तले तले तु कोष्ठं स्यात्कर्णकूटाद्यलिन्दकम् क्षुद्र शालादिसर्वेषां वेदिकाभिरलङ्कृतम्

tale tale tu koṣṭhaṃ syātkarṇakūṭādyalindakam kṣudra śālādisarveṣāṃ vedikābhiralaṅkṛtam

तोरणैर्नासिकैर्युक्तं क्षुद्र नास्यैश्च भूषितम् नानाधिष्ठानसंयुक्तं नानापादैरलङ्कृतम्

toraṇairnāsikairyuktaṃ kṣudra nāsyaiśca bhūṣitam nānādhiṣṭhānasaṃyuktaṃ nānāpādairalaṅkṛtam

नानाप्रस्तरसंयुक्तं जालकाभिरलङ्कृतम् एकाङ्गं च त्रयाङ्गं वा पञ्चसप्ताङ्गमेव वा

nānāprastarasaṃyuktaṃ jālakābhiralaṅkṛtam ekāṅgaṃ ca trayāṅgaṃ vā pañcasaptāṅgameva vā

एवं सप्ततलं प्रोक्तं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् देवानां पूर्ववत्कुर्यात्तए तले विमानके

evaṃ saptatalaṃ proktaṃ śeṣaṃ prāguktavannayet devānāṃ pūrvavatkuryāttae tale vimānake

अष्टतलविधानम्

अष्टतलविमानस्य लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना पूर्ववत्तुङ्गमानेन कुट्यमाद्यङ्गं मानयेत्

aṣṭatalavimānasya lakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā pūrvavattuṅgamānena kuṭyamādyaṅgaṃ mānayet

पूर्ववद्भक्तिमानेन कूटशालादि मानयेत् भूकान्तं भूपकान्तं च स्वर्गकान्तं तथैव च

pūrvavadbhaktimānena kūṭaśālādi mānayet bhūkāntaṃ bhūpakāntaṃ ca svargakāntaṃ tathaiva ca

महाकान्तं जनकान्तं च तपकान्तं सत्यकान्तकम् देवकान्तमिति प्रोक्तमष्टधा नाममेव च

mahākāntaṃ janakāntaṃ ca tapakāntaṃ satyakāntakam devakāntamiti proktamaṣṭadhā nāmameva ca

षोडशांशकमाधिक्यं भागं हर्म्यविशालकम् एकांशं कर्णकूटं स्याद्धारान्तर शिवांशकम्

ṣoḍaśāṃśakamādhikyaṃ bhāgaṃ harmyaviśālakam ekāṃśaṃ karṇakūṭaṃ syāddhārāntara śivāṃśakam

विभागेनानुशाला च तदर्धं चान्तरालकम् सप्तांशेन महाशाला हर्म्यमेतत्तु विन्यसेत्

vibhāgenānuśālā ca tadardhaṃ cāntarālakam saptāṃśena mahāśālā harmyametattu vinyaset

चतुष्कोणे चतुष्कूटं कोष्ठे हारादिरष्टधा क्षुद्र शालाष्टधा प्रोक्तं कोष्ठशाला चतुष्टयम्

catuṣkoṇe catuṣkūṭaṃ koṣṭhe hārādiraṣṭadhā kṣudra śālāṣṭadhā proktaṃ koṣṭhaśālā catuṣṭayam

मध्यशालात्रिभागेन भद्र शाला च मध्यमे तत्तत्पार्श्वद्वयो द्विद्विभागार्ध शालयेत्

madhyaśālātribhāgena bhadra śālā ca madhyame tattatpārśvadvayo dvidvibhāgārdha śālayet

एव मूलतलाद्यैश्च चोर्ध्वेऽर्ध्वतला न्यसेत् अथवाष्टादशांशे तु कूटहारा च पूर्ववत्

eva mūlatalādyaiśca cordhve'rdhvatalā nyaset athavāṣṭādaśāṃśe tu kūṭahārā ca pūrvavat

षड्भागेन महाशाला चतुःशाला त्रिभागिकम् मध्यशालैर्युगांशेन भद्र शाला च मध्यमे

ṣaḍbhāgena mahāśālā catuḥśālā tribhāgikam madhyaśālairyugāṃśena bhadra śālā ca madhyame

अनुशाला च मध्ये च एकभागेन भद्र कम् शेषं पूर्ववत्कुर्याद् भूकान्तमुदीरितम्

anuśālā ca madhye ca ekabhāgena bhadra kam śeṣaṃ pūrvavatkuryād bhūkāntamudīritam

एकोनविंशदंशेन चाष्टभूमिविशालके एकैक कूटविस्तारं महाशाला शरंशकम्

ekonaviṃśadaṃśena cāṣṭabhūmiviśālake ekaika kūṭavistāraṃ mahāśālā śaraṃśakam

अनुशाला त्रिभागा वा भारान्तर द्विभागिकम् महाशाला त्रिभागेन भद्र शालाविशालता

anuśālā tribhāgā vā bhārāntara dvibhāgikam mahāśālā tribhāgena bhadra śālāviśālatā

शेषं प्रागुक्तवत्कुर्याद्देव भागाधिकं ततः मध्यशालाशराशेन युक्त्या तन्मध्यभद्र कम्

śeṣaṃ prāguktavatkuryāddeva bhāgādhikaṃ tataḥ madhyaśālāśarāśena yuktyā tanmadhyabhadra kam

शेषं तु पूर्ववत्कुर्याद्भूपकान्तमिति स्मृतम् एवं चाष्टतले क्षुद्र हर्म्यमेवं प्रकल्पयेत्

śeṣaṃ tu pūrvavatkuryādbhūpakāntamiti smṛtam evaṃ cāṣṭatale kṣudra harmyamevaṃ prakalpayet

एकविंशांशकं चाष्टतलहर्म्ये विशालके मध्ये सप्ताष्टकं चैव महाशाला प्रकल्पयेत्

ekaviṃśāṃśakaṃ cāṣṭatalaharmye viśālake madhye saptāṣṭakaṃ caiva mahāśālā prakalpayet

तन्मध्ये भूतभागेन मध्यशाला सभद्र कम् तद्बहिश्च त्रिभागेन भद्र शालाविभूषितम्

tanmadhye bhūtabhāgena madhyaśālā sabhadra kam tadbahiśca tribhāgena bhadra śālāvibhūṣitam

शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यात्स्वर्गकान्तमिति स्मृतम् एवमष्टतलं कुर्यान्मध्यमालयमेव च

śeṣaṃ prāguktavatkuryātsvargakāntamiti smṛtam evamaṣṭatalaṃ kuryānmadhyamālayameva ca

द्वाविंशांशकं तारे च श्रेष्ठमष्टतलं भवेत् तन्मध्ये चाष्टभागेन महाशालाविशालकम्

dvāviṃśāṃśakaṃ tāre ca śreṣṭhamaṣṭatalaṃ bhavet tanmadhye cāṣṭabhāgena mahāśālāviśālakam

तन्मध्ये वेदभागेन कोष्ठशाला सभद्र कम् महाकान्तमिति प्रोक्तं तन्मध्ये च द्विभागतः

tanmadhye vedabhāgena koṣṭhaśālā sabhadra kam mahākāntamiti proktaṃ tanmadhye ca dvibhāgataḥ

भद्र शालासमायुक्तं जनकान्तमिति स्मृतम् तच्छालाया द्विपार्श्वे तु नेत्रशाला सभद्र कम्

bhadra śālāsamāyuktaṃ janakāntamiti smṛtam tacchālāyā dvipārśve tu netraśālā sabhadra kam

एतत्तु तपकान्तं स्याच्छेषं प्रागुक्तवन्नयेत् तदेव मध्यशाले तु तत्पार्श्वे च विशेषतः

etattu tapakāntaṃ syāccheṣaṃ prāguktavannayet tadeva madhyaśāle tu tatpārśve ca viśeṣataḥ

एकैकं कूटविस्तारं तत्समं हारसंयुतम् एतत्तु सत्यकान्तं स्याच्छेषं पूर्ववदाचरेत्

ekaikaṃ kūṭavistāraṃ tatsamaṃ hārasaṃyutam etattu satyakāntaṃ syāccheṣaṃ pūrvavadācaret

तदेवमनुशाला च कुर्यान्मध्य सभद्र कम् देवकान्तमिति प्रोक्तं चोर्ध्वोर्ध्वतलं न्यसेत्

tadevamanuśālā ca kuryānmadhya sabhadra kam devakāntamiti proktaṃ cordhvordhvatalaṃ nyaset

एवं श्रेष्ठं त्वष्टतले सर्वालङ्कारसंयुतम् जन्मादिस्तूपिपर्यन्तं चाङ्गमानमिहोच्यते

evaṃ śreṣṭhaṃ tvaṣṭatale sarvālaṅkārasaṃyutam janmādistūpiparyantaṃ cāṅgamānamihocyate

सैकाष्टपञ्चसैकांशं हर्म्ये तुङ्गं विभाजिते आधारं चाष्टभागेन वेदांशं चरणायुतम्

saikāṣṭapañcasaikāṃśaṃ harmye tuṅgaṃ vibhājite ādhāraṃ cāṣṭabhāgena vedāṃśaṃ caraṇāyutam

तदर्धं वलभ्युत्सेधं सार्धवह्न्यंशमङ्घ्रिकम् सत्रिपादांशकं मञ्चमूर्ध्वे पादं गुणांशकम्

tadardhaṃ valabhyutsedhaṃ sārdhavahnyaṃśamaṅghrikam satripādāṃśakaṃ mañcamūrdhve pādaṃ guṇāṃśakam

तदर्धं चोर्ध्वमञ्चं स्यात्त्रिपादाक्षाङ्घ्रितुङ्गकम् सपादांशं प्रस्तरोत्तुङ्गं द्व्यर्धांशं चरणायुतम्

tadardhaṃ cordhvamañcaṃ syāttripādākṣāṅghrituṅgakam sapādāṃśaṃ prastarottuṅgaṃ dvyardhāṃśaṃ caraṇāyutam

तदर्धं प्रस्तरोत्सेधं जङ्घायामं च सार्धकम् प्रस्तरं चैकभागेन द्व्यंशपादाधिकमङ्घ्रिकम्

tadardhaṃ prastarotsedhaṃ jaṅghāyāmaṃ ca sārdhakam prastaraṃ caikabhāgena dvyaṃśapādādhikamaṅghrikam

ऊर्ध्वमञ्च त्रिपादं स्यात्सभागं पादतुङ्गकम् एकांशं प्रस्तरोत्सेधं तदूर्ध्वे च त्रिभागिकम्

ūrdhvamañca tripādaṃ syātsabhāgaṃ pādatuṅgakam ekāṃśaṃ prastarotsedhaṃ tadūrdhve ca tribhāgikam

तत्त्रिभागैकवेदिं स्याद्द्विभागं गलतुङ्गकम् सपादं चांशकं चोर्ध्वे शिर शेषं शिखोदयम्

tattribhāgaikavediṃ syāddvibhāgaṃ galatuṅgakam sapādaṃ cāṃśakaṃ cordhve śira śeṣaṃ śikhodayam

केचित्तदेव तुङ्गे तु सप्तभागाधिकं तथा ऊर्ध्वोर्ध्वपादमूले तु युक्त्यांशेन मसूरकम्

kecittadeva tuṅge tu saptabhāgādhikaṃ tathā ūrdhvordhvapādamūle tu yuktyāṃśena masūrakam

तलानां चैकभागेन कर्णहर्म्यावृता न्यसेत् अन्तर प्रस्तरोपेतं सर्वालङ्कारसंयुतम्

talānāṃ caikabhāgena karṇaharmyāvṛtā nyaset antara prastaropetaṃ sarvālaṅkārasaṃyutam

तस्यान्तस्यैकभागेन कुर्यादावृतालिन्दकम् मूले भागे पदांशेन चोर्ध्वोर्ध्वतलांशकम्

tasyāntasyaikabhāgena kuryādāvṛtālindakam mūle bhāge padāṃśena cordhvordhvatalāṃśakam

नेत्रशालार्धशाला च भद्र शालादिभूषितम् तोरणैस्तलशालादिनासिकाभिरलङ्कृतम्

netraśālārdhaśālā ca bhadra śālādibhūṣitam toraṇaistalaśālādināsikābhiralaṅkṛtam

कोष्टेशाला च मध्ये च चोर्ध्वशाला च मण्डितम् नासिकापञ्जराढ्यं च भद्र नास्यैरलङ्कृतम्

koṣṭeśālā ca madhye ca cordhvaśālā ca maṇḍitam nāsikāpañjarāḍhyaṃ ca bhadra nāsyairalaṅkṛtam

क्षुद्र शालाप्रदेशे तु सर्वालङ्कारसंयुतम् कर्णकूटाङ्गमध्ये तु नासिकापञ्जरान्वितम्

kṣudra śālāpradeśe tu sarvālaṅkārasaṃyutam karṇakūṭāṅgamadhye tu nāsikāpañjarānvitam

सर्वाङ्गं क्षुद्र नास्याङ्गं प्रस्तरालङ्कृतिक्रिया नानाधिष्ठानसंयुक्तं नानापादैरलङ्कृतम्

sarvāṅgaṃ kṣudra nāsyāṅgaṃ prastarālaṅkṛtikriyā nānādhiṣṭhānasaṃyuktaṃ nānāpādairalaṅkṛtam

नागरद्रा विडादीनां वेसरादीन् शिखान्वितम् सर्वालङ्कारसंयुक्तं पूर्ववत्परिकल्पयेत्

nāgaradrā viḍādīnāṃ vesarādīn śikhānvitam sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ pūrvavatparikalpayet

नवतलविधानम्

नवभूमिविधानस्य लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना विस्तारोत्सेधमानादिसर्वं प्रागुक्तवन्नयेत्

navabhūmividhānasya lakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā vistārotsedhamānādisarvaṃ prāguktavannayet

सौरं च रौरवं चैव चण्डितं भूषणं तथा विवृतं सुप्रतीकान्तं विश्वकान्तं यथाक्रमम्

sauraṃ ca rauravaṃ caiva caṇḍitaṃ bhūṣaṇaṃ tathā vivṛtaṃ supratīkāntaṃ viśvakāntaṃ yathākramam

विस्तारो विंशदंशेन कूटमेकैकभागिकम् मध्यशाला षडंशं स्यात्तत्संअं चान्तरालकम्

vistāro viṃśadaṃśena kūṭamekaikabhāgikam madhyaśālā ṣaḍaṃśaṃ syāttatsaṃaṃ cāntarālakam

तन्मध्ये च विभागेन क्षुद्र शालैर्विभूषितम् तत्पार्श्वे हारसंयुक्तं द्विद्विभागेन कारयेत्

tanmadhye ca vibhāgena kṣudra śālairvibhūṣitam tatpārśve hārasaṃyuktaṃ dvidvibhāgena kārayet

सौरकान्तमिति प्रोक्तं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् महाशालैश्चतुर्भागं मध्ये भद्रं तु रौरवम्

saurakāntamiti proktaṃ śeṣaṃ prāguktavannayet mahāśālaiścaturbhāgaṃ madhye bhadraṃ tu rauravam

तदेव भद्र शालैश्च वेदभागविशालकम् द्विभागं भद्र संयुक्तं चण्डितं परिकीर्तितम्

tadeva bhadra śālaiśca vedabhāgaviśālakam dvibhāgaṃ bhadra saṃyuktaṃ caṇḍitaṃ parikīrtitam

तदेव मध्यशाले तु द्विंशेन भद्र कोष्ठकम् भूषणं च मेति प्रोक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम्

tadeva madhyaśāle tu dviṃśena bhadra koṣṭhakam bhūṣaṇaṃ ca meti proktaṃ sarvālaṅkārasaṃyutam

एतच्चतुर्विधं प्रोक्तं नवभूम्यल्पहर्म्यके अथवा चाल्पहर्म्ये तु मध्यकोष्ठं गुणांशकम्

etaccaturvidhaṃ proktaṃ navabhūmyalpaharmyake athavā cālpaharmye tu madhyakoṣṭhaṃ guṇāṃśakam

अथवा चतुरंशेन मध्यभद्र विशालकम् अथवा पञ्चभागं स्यात्पूर्ववन्नाममीरितम्

athavā caturaṃśena madhyabhadra viśālakam athavā pañcabhāgaṃ syātpūrvavannāmamīritam

चतुर्विंशति विस्तारं कूटानां पूर्ववद्भवेत् महाशालानुशाला च साष्टांशकगुणांशकम्

caturviṃśati vistāraṃ kūṭānāṃ pūrvavadbhavet mahāśālānuśālā ca sāṣṭāṃśakaguṇāṃśakam

महाशालायते मध्ये वेदभागैर्भद्र कम् सर्वालङ्कारसंयुक्तं विवृतं चेति कथ्यते

mahāśālāyate madhye vedabhāgairbhadra kam sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ vivṛtaṃ ceti kathyate

पञ्चविंशतिभागेन मध्यभद्रं शरांशकम् तत्पार्श्वे कर्णकूटौ च नराणां चैकभागिकम्

pañcaviṃśatibhāgena madhyabhadraṃ śarāṃśakam tatpārśve karṇakūṭau ca narāṇāṃ caikabhāgikam

अनुशाला त्रिभागैकं मध्यभद्रं तु संयुतम् सुप्रतीकान्तनामाख्यं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत्

anuśālā tribhāgaikaṃ madhyabhadraṃ tu saṃyutam supratīkāntanāmākhyaṃ śeṣaṃ prāguktavannayet

षड्विंशतिविभागेन मध्यमं तु युगांशकम् मध्यमं हर्म्यके कुर्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम्

ṣaḍviṃśativibhāgena madhyamaṃ tu yugāṃśakam madhyamaṃ harmyake kuryātsarvālaṅkārasaṃyutam

श्रेष्ठं नवतलं हर्म्ये सप्तविंशतिभागिकम् शालापार्श्वे द्विभागैकं हारकूटसपञ्जरम्

śreṣṭhaṃ navatalaṃ harmye saptaviṃśatibhāgikam śālāpārśve dvibhāgaikaṃ hārakūṭasapañjaram

कूटशालैश्च सप्तांशं मध्यभद्रं शरांशकम् भद्र कोष्ठं त्रियंशं स्याच्छेषं पूर्ववदाचरेत्

kūṭaśālaiśca saptāṃśaṃ madhyabhadraṃ śarāṃśakam bhadra koṣṭhaṃ triyaṃśaṃ syāccheṣaṃ pūrvavadācaret

श्रेष्ठं नवतलं प्रोक्तं विश्वकान्तमुदीरितम् तदूर्ध्वे द्विंशमानेन वक्ष्ये चोर्ध्वे जलस्थलम्

śreṣṭhaṃ navatalaṃ proktaṃ viśvakāntamudīritam tadūrdhve dviṃśamānena vakṣye cordhve jalasthalam

जन्मादिस्तूपिपर्यन्तं गण्यमानमिहोच्यते हर्म्यमष्टतले तुङ्गे साष्टभागाधिकं तथा

janmādistūpiparyantaṃ gaṇyamānamihocyate harmyamaṣṭatale tuṅge sāṣṭabhāgādhikaṃ tathā

सार्धद्व्यंशमधिष्ठानं तद्द्वयं पादतुङ्गकम् तदर्धं प्रस्तरोत्सेधं शेषमष्टतलोक्तवत्

sārdhadvyaṃśamadhiṣṭhānaṃ taddvayaṃ pādatuṅgakam tadardhaṃ prastarotsedhaṃ śeṣamaṣṭataloktavat

एवं नवतलोत्सेधं सर्वालङ्कारसंयुतम् नानाधिष्ठानसंयुक्तं नानापादैरलङ्कृतम्

evaṃ navatalotsedhaṃ sarvālaṅkārasaṃyutam nānādhiṣṭhānasaṃyuktaṃ nānāpādairalaṅkṛtam

कर्णाहर्म्यादिसंयुक्तं द्वारं तत्प्रस्तरान्वितम् भद्र कूटादिशालानां नासिकापञ्जरान्वितम्

karṇāharmyādisaṃyuktaṃ dvāraṃ tatprastarānvitam bhadra kūṭādiśālānāṃ nāsikāpañjarānvitam

युक्त्या हारादि यथा सर्वे चानुकूलानुनासिका तोरणाद्यङ्गनीडैश्च जालकादिविभूषितम्

yuktyā hārādi yathā sarve cānukūlānunāsikā toraṇādyaṅganīḍaiśca jālakādivibhūṣitam

शेषं तु पूर्ववत्कुर्याद्दिक्षु देवान्न्यसेत्क्रमात् तले तले विमाने तु चोक्तवत्कारयेद्बुधः

śeṣaṃ tu pūrvavatkuryāddikṣu devānnyasetkramāt tale tale vimāne tu coktavatkārayedbudhaḥ

एवं नवतलं प्रोक्तं शेषं युक्त्या प्रयोजयेत्

evaṃ navatalaṃ proktaṃ śeṣaṃ yuktyā prayojayet

दशतलविधानम्

दशभूमिविधानं च लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना विशालोत्सेधभक्तिश्च दशभूम्यास्तु पूर्ववत्

daśabhūmividhānaṃ ca lakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā viśālotsedhabhaktiśca daśabhūmyāstu pūrvavat

भूकान्तं चन्द्र कान्तं च भवनं चान्तरिक्षतः मेघकान्ताब्जकान्तं च एवं षड्विधमीरितम्

bhūkāntaṃ candra kāntaṃ ca bhavanaṃ cāntarikṣataḥ meghakāntābjakāntaṃ ca evaṃ ṣaḍvidhamīritam

एवं नामवशाद्धर्म्यविस्तारं परिकल्पयेत् भूकान्तं चन्द्र कान्तं दशतलहर्म्ये भागमानेन

evaṃ nāmavaśāddharmyavistāraṃ parikalpayet bhūkāntaṃ candra kāntaṃ daśatalaharmye bhāgamānena

नवतलहर्म्यवशात्पुरोक्तवत्कूटशालादीन् क्षुद्र मध्यममेवं युक्त्या दशतले सङ्कल्प्य

navatalaharmyavaśātpuroktavatkūṭaśālādīn kṣudra madhyamamevaṃ yuktyā daśatale saṅkalpya

उक्तहर्म्यविशाले अष्टाविंशत्यंशकं कृत्वा एकैकं कूटविस्तारं मध्ये द्वादशकं तु शालभम्

uktaharmyaviśāle aṣṭāviṃśatyaṃśakaṃ kṛtvā ekaikaṃ kūṭavistāraṃ madhye dvādaśakaṃ tu śālabham

अनुशाला गुणांशेन तत्पार्श्वे द्विद्विभागेन हराः महाशाला मध्यदेशे षड्भागेन भद्र संयुतम्

anuśālā guṇāṃśena tatpārśve dvidvibhāgena harāḥ mahāśālā madhyadeśe ṣaḍbhāgena bhadra saṃyutam

एवं तु भवनं कान्तं श्रेष्ठं हर्म्य दशतले कुर्यात् तदेव सौष्ठिकविस्तारं हारानुशाला द्विद्विभागेन कुर्यात्

evaṃ tu bhavanaṃ kāntaṃ śreṣṭhaṃ harmya daśatale kuryāt tadeva sauṣṭhikavistāraṃ hārānuśālā dvidvibhāgena kuryāt

पूर्ववच्छेषं चान्तरिक्षकान्तमिदमुदितम् तदेव शालापार्श्वे चैकं चैकेन सौष्ठिकहाराः

pūrvavaccheṣaṃ cāntarikṣakāntamidamuditam tadeva śālāpārśve caikaṃ caikena sauṣṭhikahārāḥ

षड्भागेन महाशाला चैतन्नाम्ना मेघकान्तं स्यात् तन्मध्ये चतुरंशेन शालाभद्र युक्तमब्जकान्तकम्

ṣaḍbhāgena mahāśālā caitannāmnā meghakāntaṃ syāt tanmadhye caturaṃśena śālābhadra yuktamabjakāntakam

शेषं पूर्ववदुद्दिष्टं कुर्याद्दशतलहर्म्यविस्तारे जन्मादिस्तूपिपर्यन्तं तुङ्गे गण्यं चाधुना वक्ष्यामः

śeṣaṃ pūrvavaduddiṣṭaṃ kuryāddaśatalaharmyavistāre janmādistūpiparyantaṃ tuṅge gaṇyaṃ cādhunā vakṣyāmaḥ

तुङ्गे त्र्! यंशषष्ट्यंशं गुणांश मसूरकोत्तुङ्गम् तद्द्वयं पादतुङ्गं तदर्ध प्रस्तरोर्ध्वदेशे तु

tuṅge tr! yaṃśaṣaṣṭyaṃśaṃ guṇāṃśa masūrakottuṅgam taddvayaṃ pādatuṅgaṃ tadardha prastarordhvadeśe tu

तदूर्ध्व पादतुङ्गं भूतं तदर्धं प्रस्तरोत्सेधं सार्धवेदांशकं पादमूर्ध्वमञ्चं द्वंशकं कुर्यात्

tadūrdhva pādatuṅgaṃ bhūtaṃ tadardhaṃ prastarotsedhaṃ sārdhavedāṃśakaṃ pādamūrdhvamañcaṃ dvaṃśakaṃ kuryāt

वेदांशं चाङ्घ्रितुङ्गं चार्धं प्रस्तरोत्सेधम् तद्द्वयमायिक पादं सार्धांशं प्रस्तमुत्तुङ्गम्

vedāṃśaṃ cāṅghrituṅgaṃ cārdhaṃ prastarotsedham taddvayamāyika pādaṃ sārdhāṃśaṃ prastamuttuṅgam

तदूर्ध्वाङ्घ्रि गुणांशं तदर्धमूर्ध्वमञ्चोच्चम् द्व्यर्धांश पादतुङ्गं सपादांशं प्रस्तरोत्तुङ्गम्

tadūrdhvāṅghri guṇāṃśaṃ tadardhamūrdhvamañcoccam dvyardhāṃśa pādatuṅgaṃ sapādāṃśaṃ prastarottuṅgam

पादं द्वयमप्युच्च शिवांशं प्रस्तरमुत्सेधम् तद्द्वयं चोर्ध्वपादं तदर्धमूर्ध्वमञ्चतुङ्गं स्यात्

pādaṃ dvayamapyucca śivāṃśaṃ prastaramutsedham taddvayaṃ cordhvapādaṃ tadardhamūrdhvamañcatuṅgaṃ syāt

द्विभागं चोर्ध्वपादं चैकांशं चोपरि मञ्चं स्यात् तत्समं वेदिकोत्सेधं ग्रीवतुङ्गं कलांशकं स्यात्

dvibhāgaṃ cordhvapādaṃ caikāṃśaṃ copari mañcaṃ syāt tatsamaṃ vedikotsedhaṃ grīvatuṅgaṃ kalāṃśakaṃ syāt

वेदांशं शिखरोत्तुङ्गं शेषांशं शिखरोदयं कथितम् ऊर्ध्वे चोर्ध्वतले सर्वे कर्णहर्म्यादिमण्डितम्

vedāṃśaṃ śikharottuṅgaṃ śeṣāṃśaṃ śikharodayaṃ kathitam ūrdhve cordhvatale sarve karṇaharmyādimaṇḍitam

एकभाग द्विभागं वा चान्तश्चावृतालिन्दकम् अधिष्ठानोपपीठे वा महावेद्यादिमेव व

ekabhāga dvibhāgaṃ vā cāntaścāvṛtālindakam adhiṣṭhānopapīṭhe vā mahāvedyādimeva va

ऊर्ध्वे चोर्ध्वतले कुर्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् नानालङ्करसर्वाङ्गं युक्त्या प्रागुक्तवन्नयेत्

ūrdhve cordhvatale kuryātsarvālaṅkārasaṃyutam nānālaṅkarasarvāṅgaṃ yuktyā prāguktavannayet

पञ्जरं शिखरं पादं मसूरं प्रस्तरं वलभीतोरणनीडं कल्पयेत् दशतलाख्यविमाने चित्रकल्पमत्र महदल्पनासिकम्

pañjaraṃ śikharaṃ pādaṃ masūraṃ prastaraṃ valabhītoraṇanīḍaṃ kalpayet daśatalākhyavimāne citrakalpamatra mahadalpanāsikam

एकादशतलविधानम्

एकादशतलं सम्यग् लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना शम्भुकमीशकान्तं च चक्राख्यं यमकान्तकम्

ekādaśatalaṃ samyag lakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā śambhukamīśakāntaṃ ca cakrākhyaṃ yamakāntakam

वज्रकान्तार्ककान्तं चक्र माद्धर्म्यनामकम् रुद्र हर्म्ये तले तारे चैकोनविंशदंशकम्

vajrakāntārkakāntaṃ cakra māddharmyanāmakam rudra harmye tale tāre caikonaviṃśadaṃśakam

कूटानां च द्विभागं स्यान्महाशाला नवांशकम् अनुशाला युगांशं स्याद्धारा च द्विद्विभागिकम्

kūṭānāṃ ca dvibhāgaṃ syānmahāśālā navāṃśakam anuśālā yugāṃśaṃ syāddhārā ca dvidvibhāgikam

महाशाला च मध्ये तु भद्र शालैः शरांशकम् शम्भुकान्तमिति प्रोक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम्

mahāśālā ca madhye tu bhadra śālaiḥ śarāṃśakam śambhukāntamiti proktaṃ sarvālaṅkārasaṃyutam

तदेव नासिकामध्ये तु द्विभागं भद्र संयुतम् ईशकान्तमिति प्रोक्तं क्षुद्र हर्म्यादिमीरितम्

tadeva nāsikāmadhye tu dvibhāgaṃ bhadra saṃyutam īśakāntamiti proktaṃ kṣudra harmyādimīritam

मध्यमेकादशतले त्रिंशद्भागविशालकम् महाशाला दशांशं स्यान्मध्यभद्रं शरांशकम्

madhyamekādaśatale triṃśadbhāgaviśālakam mahāśālā daśāṃśaṃ syānmadhyabhadraṃ śarāṃśakam

तत्पार्श्वे एकैकभागेन कूटं हारा सपञ्जरम् तदेव वेदभागेन भद्र शाला च मध्यमे

tatpārśve ekaikabhāgena kūṭaṃ hārā sapañjaram tadeva vedabhāgena bhadra śālā ca madhyame

शेषं प्रागुक्तवत्कुर्याच्चन्द्र कान्तमिति स्मृतम् तदेव कूटैकभागं स्यादनुशाला पञ्चभागिकम्

śeṣaṃ prāguktavatkuryāccandra kāntamiti smṛtam tadeva kūṭaikabhāgaṃ syādanuśālā pañcabhāgikam

त्रिपादं भद्र संयुक्तं तत्त्रिभागैकभागिकम् यमकान्तमिति प्रोक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम्

tripādaṃ bhadra saṃyuktaṃ tattribhāgaikabhāgikam yamakāntamiti proktaṃ sarvālaṅkārasaṃyutam

श्रेष्ठहर्म्यविशालेतु चैकविशति भाजिते द्विद्विभागेन कूटं स्याद्धारं च द्विद्विभागतः

śreṣṭhaharmyaviśāletu caikaviśati bhājite dvidvibhāgena kūṭaṃ syāddhāraṃ ca dvidvibhāgataḥ

हारा च तद्द्वयोर्मध्ये चानुशाला शरांशकम् तन्मध्ये कूर्मभागेन भद्रं कुर्याद्विचक्षणः

hārā ca taddvayormadhye cānuśālā śarāṃśakam tanmadhye kūrmabhāgena bhadraṃ kuryādvicakṣaṇaḥ

महाशालानवांशेन मध्ये भद्रं शरांशकम् तन्मध्ये भद्र शाला च बन्धभागेन योजयेत्

mahāśālānavāṃśena madhye bhadraṃ śarāṃśakam tanmadhye bhadra śālā ca bandhabhāgena yojayet

एवं तु वज्रकान्तं स्यादर्ककान्तमिहोच्यते तदेव शालाप्रान्ते तु पार्श्वे चैकेन सौष्टिकम्

evaṃ tu vajrakāntaṃ syādarkakāntamihocyate tadeva śālāprānte tu pārśve caikena sauṣṭikam

तद्द्वयोरन्तरे देशे तत्समं क्षुद्र हारयोः पूर्ववत्कूटविस्तारं शेषं हारं सपञ्जरम्

taddvayorantare deśe tatsamaṃ kṣudra hārayoḥ pūrvavatkūṭavistāraṃ śeṣaṃ hāraṃ sapañjaram

तन्मध्ये तु त्रिभागेन क्षुद्र शालाविशालतः तत्पार्श्वे त्रित्रिभागेन हारमध्ये सभद्र कम्

tanmadhye tu tribhāgena kṣudra śālāviśālataḥ tatpārśve tritribhāgena hāramadhye sabhadra kam

क्षुद्र शालात्रिभागेन मध्यभद्रं समन्वितम् क्षुद्र हारा च सर्वेषां नासिकापञ्जरान्वितम्

kṣudra śālātribhāgena madhyabhadraṃ samanvitam kṣudra hārā ca sarveṣāṃ nāsikāpañjarānvitam

मध्ये मध्ये महानासि नेत्रशाला च पार्श्वयोः सर्वालङ्कारसंयुक्तं षड्विधं परिकीर्तितम्

madhye madhye mahānāsi netraśālā ca pārśvayoḥ sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ ṣaḍvidhaṃ parikīrtitam

शेषभागं तु सर्वेषां युक्त्या तत्रैव योजयेत् एवं विस्तारगण्यं स्यात्तुङ्गगण्यमिहोच्यते

śeṣabhāgaṃ tu sarveṣāṃ yuktyā tatraiva yojayet evaṃ vistāragaṇyaṃ syāttuṅgagaṇyamihocyate

जन्मादिस्तूपिपर्यन्तं क्तवत्संग्रहं विदुः एकादशांशभागेन दशतलोदयाधिकम्

janmādistūpiparyantaṃ ktavatsaṃgrahaṃ viduḥ ekādaśāṃśabhāgena daśatalodayādhikam

तदेव सार्धबन्धांशं मसूरकोत्तुङ्गमिष्यते सप्तांशं पाददीर्घं स्यात्तदर्धं प्रस्तरोदयम्

tadeva sārdhabandhāṃśaṃ masūrakottuṅgamiṣyate saptāṃśaṃ pādadīrghaṃ syāttadardhaṃ prastarodayam

शेषं प्रागुक्तवद्गण्यमेकादशतलोदये तलोर्ध्वोर्ध्वतले सर्वे कर्णहर्म्यादिमण्डितम्

śeṣaṃ prāguktavadgaṇyamekādaśatalodaye talordhvordhvatale sarve karṇaharmyādimaṇḍitam

एकभाग द्विभागं वा परितोऽलिन्दमिष्यते नानाधिष्ठानसंयुक्तं नानापादैरलङ्कृतम्

ekabhāga dvibhāgaṃ vā parito'lindamiṣyate nānādhiṣṭhānasaṃyuktaṃ nānāpādairalaṅkṛtam

शालाकूटैश्च हारैश्च उक्तवत्समलङ्कृतम् हारान्तरे तु कूटशाला च ग्रीवदेशोक्तदेवतान्

śālākūṭaiśca hāraiśca uktavatsamalaṅkṛtam hārāntare tu kūṭaśālā ca grīvadeśoktadevatān

अनुशालाष्टदिक्पालांस्तत्तद्वाहनसंयुतम् यक्षविद्याधरादीनां गरुडादीनि विन्यसेत्

anuśālāṣṭadikpālāṃstattadvāhanasaṃyutam yakṣavidyādharādīnāṃ garuḍādīni vinyaset

गणाधिपगणैश्चैव सर्वहर्म्येषु निक्षिपेत्

gaṇādhipagaṇaiścaiva sarvaharmyeṣu nikṣipet

द्वादशतलविधानम्

अन्यभूमिविधानस्य लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना भूमिलम्बविधाने तु विस्तारोत्सेधमुक्तवत्

anyabhūmividhānasya lakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā bhūmilambavidhāne tu vistārotsedhamuktavat

क्षुद्रा ल्पमध्यमुख्ये तु यन्मानोरम्य मानयेत् विमानस्य विमाने तु चोक्तवद्भक्तिसंग्रहम्

kṣudrā lpamadhyamukhye tu yanmānoramya mānayet vimānasya vimāne tu coktavadbhaktisaṃgraham

पाञ्चालं द्रा विडं चैव मध्यकान्तं कलिङ्गकम् वरातं केरलं चैव वंशकं मागधं तथा

pāñcālaṃ drā viḍaṃ caiva madhyakāntaṃ kaliṅgakam varātaṃ keralaṃ caiva vaṃśakaṃ māgadhaṃ tathā

जनकं स्फूर्जकं चैव दशकान्तं प्रकीर्तितम् रविभूमिविशाले तु चाष्टविंशांशकं भवेत्

janakaṃ sphūrjakaṃ caiva daśakāntaṃ prakīrtitam ravibhūmiviśāle tu cāṣṭaviṃśāṃśakaṃ bhavet

महाशाला दशांशं स्याच्छेषं पूर्ववदाचरेत् पाञ्चालं द्रा विडं चैव रविभूम्यल्पहर्म्यके

mahāśālā daśāṃśaṃ syāccheṣaṃ pūrvavadācaret pāñcālaṃ drā viḍaṃ caiva ravibhūmyalpaharmyake

मध्यमालयविस्तारे त्रयस्त्रिंशद्विभाजिते त्रिभागं कूटविस्तारं मध्यभद्रै कभागिकम्

madhyamālayavistāre trayastriṃśadvibhājite tribhāgaṃ kūṭavistāraṃ madhyabhadrai kabhāgikam

महाशाला नवांशं स्याच्छेषं पूर्ववदाचरेत् मध्यकान्तमिति प्रोक्तं तस्य कूटद्विभागिकम्

mahāśālā navāṃśaṃ syāccheṣaṃ pūrvavadācaret madhyakāntamiti proktaṃ tasya kūṭadvibhāgikam

अनुशाला षडंगं स्यात्तस्याङ्गं पूर्ववद्भवेत् एवं कालिङ्गकान्तं स्यान्नानालङ्कारसंयुतम्

anuśālā ṣaḍaṃgaṃ syāttasyāṅgaṃ pūrvavadbhavet evaṃ kāliṅgakāntaṃ syānnānālaṅkārasaṃyutam

चतुराधिकत्रिदशभागं हर्म्यविशालके अष्टांशेन महाशाला पार्श्वे शाला शिवांशकं

caturādhikatridaśabhāgaṃ harmyaviśālake aṣṭāṃśena mahāśālā pārśve śālā śivāṃśakaṃ

द्व्यंशानुपञ्जरशाला तदर्धं चान्तरालकम् अनुशाला त्रिभागं स्यादेकांशमन्तरालकम्

dvyaṃśānupañjaraśālā tadardhaṃ cāntarālakam anuśālā tribhāgaṃ syādekāṃśamantarālakam

द्विंशं पञ्जरशाला च पार्श्व हारं शिवांशकम् कूटानां च द्विभागं स्यात्सर्वं युक्त्यं सभद्र कम्

dviṃśaṃ pañjaraśālā ca pārśva hāraṃ śivāṃśakam kūṭānāṃ ca dvibhāgaṃ syātsarvaṃ yuktyaṃ sabhadra kam

महाशाला युगांशेन मध्यमत्रप्रकारयेत् तले तले विमाने तु शालापञ्जरषोडशम्

mahāśālā yugāṃśena madhyamatraprakārayet tale tale vimāne tu śālāpañjaraṣoḍaśam

क्षुद्र शाला द्विहारा च तन्मध्ये चाष्टकं भवेत् चतुर्दिक्षु महाशाला चतुष्कूट तले तले

kṣudra śālā dvihārā ca tanmadhye cāṣṭakaṃ bhavet caturdikṣu mahāśālā catuṣkūṭa tale tale

एवं वराटकान्तं स्याच्छेषं भागं तु पूर्ववत् तदेव भूतभागेन क्षुद्र शालाविशालकम्

evaṃ varāṭakāntaṃ syāccheṣaṃ bhāgaṃ tu pūrvavat tadeva bhūtabhāgena kṣudra śālāviśālakam

हारा च तत्त्रिभागेन युक्त्या च समलङ्कृतम् शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यात्तदेव केरलकान्तकम्

hārā ca tattribhāgena yuktyā ca samalaṅkṛtam śeṣaṃ prāguktavatkuryāttadeva keralakāntakam

तदेव हारां तन्मध्ये चैकभागेन सौष्ठिकम् वंशकान्तमिति प्रोक्तं शेषं पूर्ववदाचरेत्

tadeva hārāṃ tanmadhye caikabhāgena sauṣṭhikam vaṃśakāntamiti proktaṃ śeṣaṃ pūrvavadācaret

तदेवानुशालामध्ये भद्र शालैकभागिकम् एवं मागाधकान्तं स्यात्कर्णकूट सभद्र कम्

tadevānuśālāmadhye bhadra śālaikabhāgikam evaṃ māgādhakāntaṃ syātkarṇakūṭa sabhadra kam

तदेव महाशाला तु द्विभागं मध्यभद्र कम् जनकान्तमिति प्रोक्तम् श्रेष्ठो रवितलान्वितः

tadeva mahāśālā tu dvibhāgaṃ madhyabhadra kam janakāntamiti proktam śreṣṭho ravitalānvitaḥ

एकादशतलोत्तुङ्गे त्रयोदशाशमाधिकम् तद्भागेन युगांशं तु कुट्टिमोदयमीरितम्

ekādaśatalottuṅge trayodaśāśamādhikam tadbhāgena yugāṃśaṃ tu kuṭṭimodayamīritam

अष्टांशं पादतुङ्गं स्यात्तदर्धं प्रस्तरोदयम् अर्धांशं तु शिखोपेतं शेषांशं प्राग्वदुच्छ्रयम्

aṣṭāṃśaṃ pādatuṅgaṃ syāttadardhaṃ prastarodayam ardhāṃśaṃ tu śikhopetaṃ śeṣāṃśaṃ prāgvaducchrayam

एवं द्वादशतलं स्यात्तुङ्गं युक्त्या समाचरेत् एकेन परितोऽलिन्दं तदूर्ध्वोर्ध्वतलानि च

evaṃ dvādaśatalaṃ syāttuṅgaṃ yuktyā samācaret ekena parito'lindaṃ tadūrdhvordhvatalāni ca

एकानेकतलान्ते च चादिभूमिवशाद्विदुः अनादृत्यंशकं कृत्वा तदूर्ध्वोर्ध्वतला न्यसेत्

ekānekatalānte ca cādibhūmivaśādviduḥ anādṛtyaṃśakaṃ kṛtvā tadūrdhvordhvatalā nyaset

एकद्वित्रित्रिदण्डं वा मध्यशालाच निर्गमम् अर्धमेक द्विदण्डं वा क्षुद्र शालादिनिर्गमम्

ekadvitritridaṇḍaṃ vā madhyaśālāca nirgamam ardhameka dvidaṇḍaṃ vā kṣudra śālādinirgamam

एकांशात्यर्धदण्डं वा सर्वेषां भद्र निर्गमम् तले तले च पादादि बहुकृटं चालिन्दकम्

ekāṃśātyardhadaṇḍaṃ vā sarveṣāṃ bhadra nirgamam tale tale ca pādādi bahukṛṭaṃ cālindakam

सर्वाङ्गं कर्णहर्म्यादि सान्तरप्रस्तरान्वितम् विनाभद्रं महाशाला चैकशाला समन्वितम्

sarvāṅgaṃ karṇaharmyādi sāntaraprastarānvitam vinābhadraṃ mahāśālā caikaśālā samanvitam

एकभद्रो र्ध्वशाला च मध्यकोष्ठसमन्वितम् द्विभद्रं चेन्महाशाला मूर्ध्निशाला प्रकल्पयेत्

ekabhadro rdhvaśālā ca madhyakoṣṭhasamanvitam dvibhadraṃ cenmahāśālā mūrdhniśālā prakalpayet

सभद्र महाशाला भद्र शाला समन्वितम् ऊर्ध्वशाला सभद्रा ढ्यं प्रस्तारं समलङ्कृतम्

sabhadra mahāśālā bhadra śālā samanvitam ūrdhvaśālā sabhadrā ḍhyaṃ prastāraṃ samalaṅkṛtam

निर्गमाङ्गं महाशाला क्षुद्र शाला सवेशनम् यत्तत्प्रासादमध्ये तु महाशाला प्रकल्पयेत्

nirgamāṅgaṃ mahāśālā kṣudra śālā saveśanam yattatprāsādamadhye tu mahāśālā prakalpayet

सर्वेषां हारमध्ये तु क्षुद्र शाला प्रकल्पयेत् यथा हर्म्ये द्विऋक्षे च कर्णकूटं विनिक्षिपेत्

sarveṣāṃ hāramadhye tu kṣudra śālā prakalpayet yathā harmye dviṛkṣe ca karṇakūṭaṃ vinikṣipet

क्षुद्र शालां तु हारा च वेशनं युक्तितो न्यसेत् नासिकापञ्जरादीनां तोरणाद्यं तु पञ्जरम्

kṣudra śālāṃ tu hārā ca veśanaṃ yuktito nyaset nāsikāpañjarādīnāṃ toraṇādyaṃ tu pañjaram

सर्वेषां हर्म्यके हारं चोक्तवत्समलङ्कृतम् एकद्वित्रिद्विभागं वा प्रासादनिर्गमं भवेत्

sarveṣāṃ harmyake hāraṃ coktavatsamalaṅkṛtam ekadvitridvibhāgaṃ vā prāsādanirgamaṃ bhavet

अथवा हस्तमानेन चैकानेकेन वर्धयेत् द्विभूम्यान्ततलान्तं चैकादशकरान्तकम्

athavā hastamānena caikānekena vardhayet dvibhūmyāntatalāntaṃ caikādaśakarāntakam

क्रमात्तु निर्गमं कुर्याद्युक्त्या तत्रैव शिल्पिभिः अनाख्यातानि चाङ्गानि यस्मिन् हर्म्येषु चोक्तवत्

kramāttu nirgamaṃ kuryādyuktyā tatraiva śilpibhiḥ anākhyātāni cāṅgāni yasmin harmyeṣu coktavat

तत्तदङ्गानि सर्वाणि सर्वहर्म्येषु योजयेत् नानाधिष्ठानसंयुक्तं नानापादैरलङ्कृतम्

tattadaṅgāni sarvāṇi sarvaharmyeṣu yojayet nānādhiṣṭhānasaṃyuktaṃ nānāpādairalaṅkṛtam

नानापञ्जरादीनां नानावर्णैश्च तोरणम् नानानासिकाकूटं नानाहारैरलङ्कृतम्

nānāpañjarādīnāṃ nānāvarṇaiśca toraṇam nānānāsikākūṭaṃ nānāhārairalaṅkṛtam

नानाप्रस्तरसंयुक्तं नानागलविभूषितम् नानावेदिका कुर्यान्नानालङ्कारभूषितम्

nānāprastarasaṃyuktaṃ nānāgalavibhūṣitam nānāvedikā kuryānnānālaṅkārabhūṣitam

नानापालिकादीनां नानाङ्गैस्तूपिकान्वितम् नानाकारं तु पद्मं स्यान्नाना पालिकादिभिः

nānāpālikādīnāṃ nānāṅgaistūpikānvitam nānākāraṃ tu padmaṃ syānnānā pālikādibhiḥ

कुर्यात्तु सर्वहर्म्याणां शिल्पिभिः समलङ्कृतम् तले तले विमानादि दिक्षु दिक्ष्वादिकोष्ठके

kuryāttu sarvaharmyāṇāṃ śilpibhiḥ samalaṅkṛtam tale tale vimānādi dikṣu dikṣvādikoṣṭhake

तत्तद्देवालये देवांस्तत्तत्प्रागुक्तवन्नयेत् यक्षविद्याधरादीनां गणभूतादिराक्षसान्

tattaddevālaye devāṃstattatprāguktavannayet yakṣavidyādharādīnāṃ gaṇabhūtādirākṣasān

जन्मादिसप्तमात्रं च रोहिण्या चापरस्त्रियः विश्वकर्माद्यगस्त्यादिनारद श्रुतिधोषकान्

janmādisaptamātraṃ ca rohiṇyā cāparastriyaḥ viśvakarmādyagastyādinārada śrutidhoṣakān

सालोक्यादिपदैः सर्वभक्तांश्च लक्षणोक्तवत् असंख्यातस्त्रयस्त्रिंशद् ब्रह्मादीनां च सर्वशः

sālokyādipadaiḥ sarvabhaktāṃśca lakṣaṇoktavat asaṃkhyātastrayastriṃśad brahmādīnāṃ ca sarvaśaḥ

हर्म्यमूले तले चोर्ध्वे सर्वत्र परिकल्पयेत् अन्यान्यनुक्तमानानां चाङ्गं युक्त्या प्रयोजयेत्

harmyamūle tale cordhve sarvatra parikalpayet anyānyanuktamānānāṃ cāṅgaṃ yuktyā prayojayet

सोपानलक्षणम् देवानां मानुषाणां च हर्म्यादीनां च सर्वशः आरोहावरोहार्थं च सोपानलक्षणां तथा

sopānalakṣaṇam devānāṃ mānuṣāṇāṃ ca harmyādīnāṃ ca sarvaśaḥ ārohāvarohārthaṃ ca sopānalakṣaṇāṃ tathā

हर्म्यादिमण्डपादीनां प्राकारादि च गोपुरे तथा पर्वतदेशे तु वापीकूपतटाकके

harmyādimaṇḍapādīnāṃ prākārādi ca gopure tathā parvatadeśe tu vāpīkūpataṭākake

नगरग्रामादिसर्वेषां कल्पयेच्छिल्पिवित्तमः अचलं च चलं चैव द्विधा सोपानमीरितम्

nagaragrāmādisarveṣāṃ kalpayecchilpivittamaḥ acalaṃ ca calaṃ caiva dvidhā sopānamīritam

शिलाभिश्चेष्टकैर्वापि दारुभिः सचलं मतम् सर्वैश्चैवाचलं प्रोक्तं क्षुद्र सोपानसंयुतम्

śilābhiśceṣṭakairvāpi dārubhiḥ sacalaṃ matam sarvaiścaivācalaṃ proktaṃ kṣudra sopānasaṃyutam

सर्वेषां मुखभद्रा णां पार्श्वे सोपानसंयुतम् पार्श्वयोर्द्वारदेशे तु मुखसोपानमेव वा

sarveṣāṃ mukhabhadrā ṇāṃ pārśve sopānasaṃyutam pārśvayordvāradeśe tu mukhasopānameva vā

आरोथ सर्वहर्म्ये दक्षिणद्वारभद्र के तत्पार्श्वे पूर्वदिग्देशे सोपानं कारयेच्छुभम्

ārotha sarvaharmye dakṣiṇadvārabhadra ke tatpārśve pūrvadigdeśe sopānaṃ kārayecchubham

गुह्यान्तद्वारदेशे तु वामे सोपानसंयुतम् आराध्यदेवदेवस्य प्रदर्शनमगर्हितम्

guhyāntadvāradeśe tu vāme sopānasaṃyutam ārādhyadevadevasya pradarśanamagarhitam

तस्मात्तु मुखभद्रे तु पार्श्वे सोपान कारयेत् पार्श्वयोः पृष्ठदेशे तु तत्पूर्वे पक्षपार्श्वके

tasmāttu mukhabhadre tu pārśve sopāna kārayet pārśvayoḥ pṛṣṭhadeśe tu tatpūrve pakṣapārśvake

यत्र देशे तु सोपानं तत्र दोषो न विद्यते प्रमुखे मुखसोपानं न कुर्याच्छिल्पिवित्तमः

yatra deśe tu sopānaṃ tatra doṣo na vidyate pramukhe mukhasopānaṃ na kuryācchilpivittamaḥ

अपरे पार्श्वयोर्द्वारे भद्र हीनत्रयं तु चेत् तत्पूर्वके तु सोपानं कुर्यात्सम्पत्प्रदायकम्

apare pārśvayordvāre bhadra hīnatrayaṃ tu cet tatpūrvake tu sopānaṃ kuryātsampatpradāyakam

प्रपाङ्गे प्रमुखे भद्रे सोपानं पूर्वपार्श्वयोः कुर्यात्तु तन्त्रविच्छिल्पी चोक्तमेवं पुरातनैः

prapāṅge pramukhe bhadre sopānaṃ pūrvapārśvayoḥ kuryāttu tantravicchilpī coktamevaṃ purātanaiḥ

तैतलानामिति प्रोक्तं कुर्यात्सोपानमुह्यताम् नराणां सर्वहर्म्येषु वक्ष्ये सोपानलक्षणम्

taitalānāmiti proktaṃ kuryātsopānamuhyatām narāṇāṃ sarvaharmyeṣu vakṣye sopānalakṣaṇam

तपस्व्यादिद्विजातीनां वर्णानां च विशेषतः देवानामुक्तवत्कुर्याद्गेहं सर्वेषु योजयेत्

tapasvyādidvijātīnāṃ varṇānāṃ ca viśeṣataḥ devānāmuktavatkuryādgehaṃ sarveṣu yojayet

द्विजानां भूपतीनां च सर्वेषां भद्र देशके पार्श्वे सोपानसंयुक्तं तत्पूर्वे वाथ प्रकल्पयेत्

dvijānāṃ bhūpatīnāṃ ca sarveṣāṃ bhadra deśake pārśve sopānasaṃyuktaṃ tatpūrve vātha prakalpayet

अलिन्दयुक्तं तद्द्वारे वामे सोपानसंयुतम् विनालिन्दप्रदेशे तु प्रमुखे सोपानमेव च

alindayuktaṃ taddvāre vāme sopānasaṃyutam vinālindapradeśe tu pramukhe sopānameva ca

वैश्यानां शूद्र जातीनां सोपानं वक्ष्यतेऽधुना यत्तद्द्वारादिभद्रा णां युक्त्या सोपानसंयुतम्

vaiśyānāṃ śūdra jātīnāṃ sopānaṃ vakṣyate'dhunā yattaddvārādibhadrā ṇāṃ yuktyā sopānasaṃyutam

गोपुराणां तु तत्पार्श्वे सोपानं लक्षणान्वितम् अद्रि देशे समारोह्य यत्र तत्रैव कारयेत्

gopurāṇāṃ tu tatpārśve sopānaṃ lakṣaṇānvitam adri deśe samārohya yatra tatraiva kārayet

वापीकूपतटाके वा परितः सोपानसंयुतम् चतुर्दिक्षु चतुष्कोणे चान्तरालेऽथवा पुनः

vāpīkūpataṭāke vā paritaḥ sopānasaṃyutam caturdikṣu catuṣkoṇe cāntarāle'thavā punaḥ

एवमेवं यथादेशे भद्र सोपानमेव वा तत्रैव श्रेष्ठदिग्देशे कुलद्वारं प्रकल्पयेत्

evamevaṃ yathādeśe bhadra sopānameva vā tatraiva śreṣṭhadigdeśe kuladvāraṃ prakalpayet

तत्पूर्वे च द्विपार्श्वे कुर्यात्सोपानमुक्तवत् अचलं च इति प्रोक्तं चलं स्थाप्यं यथेष्टकम्

tatpūrve ca dvipārśve kuryātsopānamuktavat acalaṃ ca iti proktaṃ calaṃ sthāpyaṃ yatheṣṭakam

द्वादशाङ्गुलमारभ्य त्रित्र्! यङ्गुलविवर्धनात् सार्धहस्तावसानं स्यान्नवधा विस्मृतं भवेत्

dvādaśāṅgulamārabhya tritr! yaṅgulavivardhanāt sārdhahastāvasānaṃ syānnavadhā vismṛtaṃ bhavet

सार्धद्विहस्तमारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् सार्धवेदकरान्तं च फलमेकं तदायति

sārdhadvihastamārabhya ṣaṭṣaḍaṅgulavardhanāt sārdhavedakarāntaṃ ca phalamekaṃ tadāyati

एकहस्तं समारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् तत्त्रिहस्तावसानं स्याच्च लसोपानविस्तृतम्

ekahastaṃ samārabhya ṣaṭṣaḍaṅgulavardhanāt tattrihastāvasānaṃ syācca lasopānavistṛtam

द्विहस्तं तु समारभ्य चतुर्हस्तावसानकम् त्रिहस्तादिपञ्चहस्तान्तं षट्षडङ्गुलवर्धनात्

dvihastaṃ tu samārabhya caturhastāvasānakam trihastādipañcahastāntaṃ ṣaṭṣaḍaṅgulavardhanāt

एतदचलसोपानं विस्तारं नवधा भवेत् जन्मादिस्तूपिपर्यन्तं कुर्यात्तुङ्गं हि योजयेत्

etadacalasopānaṃ vistāraṃ navadhā bhavet janmādistūpiparyantaṃ kuryāttuṅgaṃ hi yojayet

लुपमानोक्तवत्कुर्यात्सोपानायाममुह्यताम् अद्रि सोपानदेशे तु दीर्घमानं यथेष्टकम्

lupamānoktavatkuryātsopānāyāmamuhyatām adri sopānadeśe tu dīrghamānaṃ yatheṣṭakam

विस्तारं पूर्ववत्कुर्यादचलं चोक्तवद्भवेत् परितः सोपानविस्तारं तटाकाद्याकारतत् तथा

vistāraṃ pūrvavatkuryādacalaṃ coktavadbhavet paritaḥ sopānavistāraṃ taṭākādyākāratat tathā

परितः सर्वसोपानं कुर्यात्प्रागुक्तवन्नयेत् पट्टिकात्रयमारभ्य वर्धयेद्द्विद्विपट्टिका

paritaḥ sarvasopānaṃ kuryātprāguktavannayet paṭṭikātrayamārabhya vardhayeddvidvipaṭṭikā

त्रयोविंशच्छतान्तं स्याद्देवानामिति कथ्यते पट्टमद्रि मार्गपर्यन्तं तिर्यक् चोर्ध्वोर्ध्व चोक्तवत्

trayoviṃśacchatāntaṃ syāddevānāmiti kathyate paṭṭamadri mārgaparyantaṃ tiryak cordhvordhva coktavat

मानुषाणां तु सोपानं पट्टिकायुग्मसंयुतम् त्रिचतुष्पञ्चषण्मात्रं चलं सोपानपादके

mānuṣāṇāṃ tu sopānaṃ paṭṭikāyugmasaṃyutam tricatuṣpañcaṣaṇmātraṃ calaṃ sopānapādake

तद्घनं च विशाले तु समं वा पादमाधिकम् अर्धाधिकं तु पादोनद्विगुणस्त्रिगुणं ततः

tadghanaṃ ca viśāle tu samaṃ vā pādamādhikam ardhādhikaṃ tu pādonadviguṇastriguṇaṃ tataḥ

दण्डद्वयसमायुक्तं चित्रयुक्तं तु पट्टिकाः एकद्वित्र्! यङ्गुलं वापि पट्टिकाघनमेव च

daṇḍadvayasamāyuktaṃ citrayuktaṃ tu paṭṭikāḥ ekadvitr! yaṅgulaṃ vāpi paṭṭikāghanameva ca

द्वित्रिवेदशराङ्गुल्यं षट्सप्ताङ्गुलमेव वा अष्टनन्ददशाङ्गुल्यं पट्टिकाविस्तृतं भवेत्

dvitrivedaśarāṅgulyaṃ ṣaṭsaptāṅgulameva vā aṣṭanandadaśāṅgulyaṃ paṭṭikāvistṛtaṃ bhavet

एवं तु चलसोपानमचलं तत्प्रवक्ष्यते पञ्चषडङ्गुलारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात्

evaṃ tu calasopānamacalaṃ tatpravakṣyate pañcaṣaḍaṅgulārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt

द्वादशैकार्कमात्रान्तं पट्टिकोत्सेधविस्तृतम् आधिक्याङ्गुलविस्तीर्णं हीनमानोदयं भवेत्

dvādaśaikārkamātrāntaṃ paṭṭikotsedhavistṛtam ādhikyāṅgulavistīrṇaṃ hīnamānodayaṃ bhavet

सोपानपार्श्वयोर्देशे हस्तिहस्तविभूषितम् हस्तमूलविशाले तु चोक्ताङ्गुलीन मानयेत्

sopānapārśvayordeśe hastihastavibhūṣitam hastamūlaviśāle tu coktāṅgulīna mānayet

मूलेन तत्त्रिभागैकं हस्ताग्रान्तं क्षयं क्रमात् हस्तिहस्तवदाकारं द्वारयुक्तं मनोहरम्

mūlena tattribhāgaikaṃ hastāgrāntaṃ kṣayaṃ kramāt hastihastavadākāraṃ dvārayuktaṃ manoharam

त्रिचतुष्पञ्चवक्त्रं वा मूलेन सिंहाननैर्युतम् अग्राधो धारपट्टं स्यात्पट्टिका चोक्तमानकम्

tricatuṣpañcavaktraṃ vā mūlena siṃhānanairyutam agrādho dhārapaṭṭaṃ syātpaṭṭikā coktamānakam

अग्राधारं पालिकाकारं पट्टिका वेदिकाकृतिः सर्वालङ्कारसंयुक्तं सोपानं लक्षणान्वितम्

agrādhāraṃ pālikākāraṃ paṭṭikā vedikākṛtiḥ sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ sopānaṃ lakṣaṇānvitam

अद्रि सोपानपार्श्वे तु न कुर्यात्पार्श्वयोङ्घ्रिकम्

adri sopānapārśve tu na kuryātpārśvayoṅghrikam

अनेकहर्म्यस्य विशालदेशके सभूषणोन्मानं यथा प्रविश्यते कुर्वन्ति दोषं किल भर्तृकर्तॄणाम् उक्ते मानं कुरुते तु सम्पत्

anekaharmyasya viśāladeśake sabhūṣaṇonmānaṃ yathā praviśyate kurvanti doṣaṃ kila bhartṛkartṝṇām ukte mānaṃ kurute tu sampat

जातिहर्म्यादि वक्ष्येऽहं जातिहर्म्याणामायादिलक्षणं क्रमात् पूर्वोक्तानां विमानानां विस्तरादिवशात् हि

jātiharmyādi vakṣye'haṃ jātiharmyāṇāmāyādilakṣaṇaṃ kramāt pūrvoktānāṃ vimānānāṃ vistarādivaśāt hi

आय व्ययं च योनि च नक्षत्रं वारमंशकम् तिथिर्वाथ षडेतानि तथायादिविदो विदुः

āya vyayaṃ ca yoni ca nakṣatraṃ vāramaṃśakam tithirvātha ṣaḍetāni tathāyādivido viduḥ

सञ्चितासञ्चितानां च अंशैरायादिभिर्युतम् अपसञ्चितहर्म्याणां तिथ्यन्तं षड्ग्रहीष्यते

sañcitāsañcitānāṃ ca aṃśairāyādibhiryutam apasañcitaharmyāṇāṃ tithyantaṃ ṣaḍgrahīṣyate

एक त्रिपादमर्धं च पादहस्तं यथाक्रमम् जातिश्छन्द विकल्पं च आभासं च चतुर्विधम्

eka tripādamardhaṃ ca pādahastaṃ yathākramam jātiśchanda vikalpaṃ ca ābhāsaṃ ca caturvidham

एतत्तदेव संयुक्तं हर्म्याणां मानकल्पनम् षट्सप्ताष्टकवृद्धिः स्याद्द्वादशान्तं क्षयं नयेत्

etattadeva saṃyuktaṃ harmyāṇāṃ mānakalpanam ṣaṭsaptāṣṭakavṛddhiḥ syāddvādaśāntaṃ kṣayaṃ nayet

शेषं तदायमित्युक्तं सञ्चितादि यथाक्रमम् सप्ताष्टनववृध्या तु हरेत्पङ्क्त्या व्ययं भवेत्

śeṣaṃ tadāyamityuktaṃ sañcitādi yathākramam saptāṣṭanavavṛdhyā tu haretpaṅktyā vyayaṃ bhavet

एकद्वित्रयवृध्या तु क्षपयेत्वष्टा च योनिकम् षट्सप्ताष्टवृद्ध्या तु सप्तविंशक्षयो भवेत्

ekadvitrayavṛdhyā tu kṣapayetvaṣṭā ca yonikam ṣaṭsaptāṣṭavṛddhyā tu saptaviṃśakṣayo bhavet

तच्छेषं चापि नक्षत्रं गणयेदश्विनीक्रिमात् षडष्टनन्दवृद्ध्या तु सप्तभिः क्षपयेत्ततः

taccheṣaṃ cāpi nakṣatraṃ gaṇayedaśvinīkrimāt ṣaḍaṣṭanandavṛddhyā tu saptabhiḥ kṣapayettataḥ

शेषं तद्वारेमित्युक्तं अर्कवारादिवारयुक् त्रिभिर्वेदास्तु वृद्धिः स्यान्नन्दहानि नवांशकम्

śeṣaṃ tadvāremityuktaṃ arkavārādivārayuk tribhirvedāstu vṛddhiḥ syānnandahāni navāṃśakam

तिथि रन्ध्रोण वृद्धिः स्यात्त्रिंशता क्षयो भवेत् सिध्यादि द्वादशायः स्याच्छिखरादिव्ययं दश

tithi randhroṇa vṛddhiḥ syāttriṃśatā kṣayo bhavet sidhyādi dvādaśāyaḥ syācchikharādivyayaṃ daśa

ध्वजादिमष्टयोनिः स्यात्तस्करादिनवांशकम् प्रथमादितिथिरित्येवं चोक्तवद्गणयेत्सुधीः

dhvajādimaṣṭayoniḥ syāttaskarādinavāṃśakam prathamāditithirityevaṃ coktavadgaṇayetsudhīḥ

एवमायादिषड्वर्गं शुद्धिं ग्राह्यां शुभं त्यजेत्

evamāyādiṣaḍvargaṃ śuddhiṃ grāhyāṃ śubhaṃ tyajet

आयादि षड्वर्ग सुरैर्विमाने चायादिकं क्षीणव्ययं शुभं स्यात् ग्रामादिकर्तृनृपतिककृयानाम् सर्वं शुभं तत्कुरुते तु विद्वान्

āyādi ṣaḍvarga surairvimāne cāyādikaṃ kṣīṇavyayaṃ śubhaṃ syāt grāmādikartṛnṛpatikakṛyānām sarvaṃ śubhaṃ tatkurute tu vidvān

प्राकारविधानम्

बलार्थं परिवारार्थं शोभार्थं रक्षणार्थकम् पञ्चप्राकार्हर्म्याणामधुना वक्ष्यते क्रमात्

balārthaṃ parivārārthaṃ śobhārthaṃ rakṣaṇārthakam pañcaprākārharmyāṇāmadhunā vakṣyate kramāt

जात्यादिभेदहर्म्याणां तन्मानेन तु विन्यसेत् जातिप्राकारसर्वेषां हस्तमानेन योजयेत्

jātyādibhedaharmyāṇāṃ tanmānena tu vinyaset jātiprākārasarveṣāṃ hastamānena yojayet

छन्दादि सर्वशालानां प्रासादांशेन मानयेत् जातीनां जातिसालानां रस्यतारं विभाजिते

chandādi sarvaśālānāṃ prāsādāṃśena mānayet jātīnāṃ jātisālānāṃ rasyatāraṃ vibhājite

तदूर्ध्वे वेदिकादीनां ग्रीवमूर्ध्नि शिखान्तकम् समकन्धरवृद्धिः स्यात्पञ्चसालावसानकम्

tadūrdhve vedikādīnāṃ grīvamūrdhni śikhāntakam samakandharavṛddhiḥ syātpañcasālāvasānakam

छन्दादिपञ्चसाला च छन्दाद्यंशेन मानयेत् जातिप्रासादविस्तारे विन्यसेत्सकलं पदम्

chandādipañcasālā ca chandādyaṃśena mānayet jātiprāsādavistāre vinyasetsakalaṃ padam

आदिशालां ततः कुर्यादन्तर्मण्डलमीरितम् द्वितीयमन्तहारा च मध्यहारा तृतीयकम्

ādiśālāṃ tataḥ kuryādantarmaṇḍalamīritam dvitīyamantahārā ca madhyahārā tṛtīyakam

प्राकारं तच्चतुर्थं च कथितं तन्मयाधिकम् ततः पञ्चमशाला च महामर्यादमीरितम्

prākāraṃ taccaturthaṃ ca kathitaṃ tanmayādhikam tataḥ pañcamaśālā ca mahāmaryādamīritam

पञ्चशालामिति प्रोक्तं तन्त्रविद्भिः पुरातनैः तत्पीठपादविन्यास चादिशालविशालके

pañcaśālāmiti proktaṃ tantravidbhiḥ purātanaiḥ tatpīṭhapādavinyāsa cādiśālaviśālake

तथा द्वितीयशाले तु स्थण्डिलं पदं विन्यसेत् तत्तत्कुर्यात्तु शालायां तृतीये चोभयचण्डितम्

tathā dvitīyaśāle tu sthaṇḍilaṃ padaṃ vinyaset tattatkuryāttu śālāyāṃ tṛtīye cobhayacaṇḍitam

सुसंहितपदं मध्ये मर्यादाया विशालके महामर्यादाविस्तारे पदमीश्वरकान्तकम्

susaṃhitapadaṃ madhye maryādāyā viśālake mahāmaryādāvistāre padamīśvarakāntakam

एवं तु जातिशाला च कुर्याद्धर्म्यवशात्सुधीः वेचकं मूलहर्म्ये तु छन्दादीनां प्रवक्ष्यते

evaṃ tu jātiśālā ca kuryāddharmyavaśātsudhīḥ vecakaṃ mūlaharmye tu chandādīnāṃ pravakṣyate

प्रथमं तु महापीठं द्वितीयं चण्डितं पदम् तृतीयं भद्र संयुक्तं ततः शालाबहिस्तथा

prathamaṃ tu mahāpīṭhaṃ dvitīyaṃ caṇḍitaṃ padam tṛtīyaṃ bhadra saṃyuktaṃ tataḥ śālābahistathā

चतुर्थं सुप्रतीकान्तं पञ्चमं चेन्द्र कान्तकम् एतच्छन्दं प्रकर्तव्यं विकल्पं तदिहोच्यते

caturthaṃ supratīkāntaṃ pañcamaṃ cendra kāntakam etacchandaṃ prakartavyaṃ vikalpaṃ tadihocyate

छन्दप्राकारविस्तारे सार्धार्धेन कराधिकम् प्रथमात्पञ्चमानं स्यात्सार्धं युग्मकरान्तकम्

chandaprākāravistāre sārdhārdhena karādhikam prathamātpañcamānaṃ syātsārdhaṃ yugmakarāntakam

एवं विकल्पमानं स्यात्पञ्चशाला प्रकीर्तिताः तदेव पञ्चशालानां षडङ्गुलविवर्धनात्

evaṃ vikalpamānaṃ syātpañcaśālā prakīrtitāḥ tadeva pañcaśālānāṃ ṣaḍaṅgulavivardhanāt

सप्तहस्तावसानं स्यात्प्रथमात्पञ्चमानकम् एवमाभास कर्तव्यं हर्म्यपादं तु वर्धनात्

saptahastāvasānaṃ syātprathamātpañcamānakam evamābhāsa kartavyaṃ harmyapādaṃ tu vardhanāt

केचिच्छन्दकमाने तु त्रित्रिहस्तविवर्धनात् प्रथमात्पञ्चमानं स्यात्पञ्चादशकरान्तकम्

kecicchandakamāne tu tritrihastavivardhanāt prathamātpañcamānaṃ syātpañcādaśakarāntakam

एतत्क्षुद्र विमाने तु सालाच्छन्दविमानकम् केवलहस्तमानेन जातिप्राकार मानयेत्

etatkṣudra vimāne tu sālācchandavimānakam kevalahastamānena jātiprākāra mānayet

त्रिहस्तेनादिसालादि द्विद्विहस्तविवर्धनात् प्रत्येकं पञ्चशालानां पञ्चपञ्चप्रमाणकम्

trihastenādisālādi dvidvihastavivardhanāt pratyekaṃ pañcaśālānāṃ pañcapañcapramāṇakam

क्षुद्रा ल्पमध्यमुख्यानां जातिसालां प्रकल्पयेत् प्रासादार्धविशालेन मध्यमुख्यांशमानके

kṣudrā lpamadhyamukhyānāṃ jātisālāṃ prakalpayet prāsādārdhaviśālena madhyamukhyāṃśamānake

सालानां पञ्चधाद्यन्तं मानयेत्पूर्ववद्भवेत् हर्म्यपादस्य बाह्यात्तु सालं कुड्यावसानकम्

sālānāṃ pañcadhādyantaṃ mānayetpūrvavadbhavet harmyapādasya bāhyāttu sālaṃ kuḍyāvasānakam

अन्तर्वापि बहिर्वापि कुट्य मध्यावसानकम् उपपीठं चाङ्घ्रिकं वा हर्म्यपादं तु निर्गमम्

antarvāpi bahirvāpi kuṭya madhyāvasānakam upapīṭhaṃ cāṅghrikaṃ vā harmyapādaṃ tu nirgamam

तत्कुड्यवेदिकान्तर्वा सालं प्रागुक्तमानकम् हर्म्यसार्धवृधामानं यद्वास्तयमतत्समम्

tatkuḍyavedikāntarvā sālaṃ prāguktamānakam harmyasārdhavṛdhāmānaṃ yadvāstayamatatsamam

तच्चतुर्भागिकैकेन वर्धयेत्तन्मुखायतम् विस्तारात्पञ्चधायामं पञ्चधा विस्तृतान्तकम्

taccaturbhāgikaikena vardhayettanmukhāyatam vistārātpañcadhāyāmaṃ pañcadhā vistṛtāntakam

पञ्चसालामुखायामं प्रत्येकं पञ्चधा ततः एकैकं विंशदायामं पञ्चविंशमुखायतम्

pañcasālāmukhāyāmaṃ pratyekaṃ pañcadhā tataḥ ekaikaṃ viṃśadāyāmaṃ pañcaviṃśamukhāyatam

षडङ्गुलं समारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् रसहस्तावसानं स्यात्प्रथमात्पञ्चमान्तकम्

ṣaḍaṅgulaṃ samārabhya ṣaṭṣaḍaṅgulavardhanāt rasahastāvasānaṃ syātprathamātpañcamāntakam

सालानां कुड्यविस्तारं प्रत्येकं पञ्चधा मतम् विशालोच्चसमं वापि तच्चतुर्थांशवर्धनात्

sālānāṃ kuḍyavistāraṃ pratyekaṃ pañcadhā matam viśāloccasamaṃ vāpi taccaturthāṃśavardhanāt

प्रत्येकं पञ्चसालानां कुड्यानां पञ्चधोदयम् अथवाधिष्ठानमानेन कुड्यतुङ्गमिहोच्यते

pratyekaṃ pañcasālānāṃ kuḍyānāṃ pañcadhodayam athavādhiṣṭhānamānena kuḍyatuṅgamihocyate

कुट्टिमोच्चं समारभ्य पञ्चविंशोदयान्तकम् अन्तर्मण्डलमारभ्य महामर्यादिकान्तकम्

kuṭṭimoccaṃ samārabhya pañcaviṃśodayāntakam antarmaṇḍalamārabhya mahāmaryādikāntakam

पञ्चकुड्यस्य चोत्सेधं प्रत्येकं पञ्चधा भवेत् जन्मादि चोत्तरान्तं वा प्रस्तरान्तं तथोदयम्

pañcakuḍyasya cotsedhaṃ pratyekaṃ pañcadhā bhavet janmādi cottarāntaṃ vā prastarāntaṃ tathodayam

कुड्यस्यान्तप्रदेशे तु युक्त्या चावृतमालिकम् वेदिका चोपपीठ च पादप्रस्तरभूषितम्

kuḍyasyāntapradeśe tu yuktyā cāvṛtamālikam vedikā copapīṭha ca pādaprastarabhūṣitam

यथेष्टभागपदेन युग्मायुग्ममथापि च तस्यान्तः परिवारार्थं भद्रं सोपानसंयुतम्

yatheṣṭabhāgapadena yugmāyugmamathāpi ca tasyāntaḥ parivārārthaṃ bhadraṃ sopānasaṃyutam

मालिकोपरि वप्र स्यादधिष्ठानं समोदयम् अथवा द्विगुणोत्तुङ्गं त्रिगुणं वा यथेष्टकम्

mālikopari vapra syādadhiṣṭhānaṃ samodayam athavā dviguṇottuṅgaṃ triguṇaṃ vā yatheṣṭakam

वज्राकृति च वप्राग्रं छत्रकारमथापि वा उत्तरं वाजनं चैव मुष्टिबन्धं त्रिधान्वितम्

vajrākṛti ca vaprāgraṃ chatrakāramathāpi vā uttaraṃ vājanaṃ caiva muṣṭibandhaṃ tridhānvitam

अधिष्ठानादि वर्गाढ्यमथवा रज्जुभित्तिकम् प्रस्तरस्योपरिदेशे कर्णहर्म्यादिमण्डितम्

adhiṣṭhānādi vargāḍhyamathavā rajjubhittikam prastarasyoparideśe karṇaharmyādimaṇḍitam

शैले वा चेष्टके वापि दार्वे वाथ प्रकल्पयेत् शुद्धं संकीर्णं मिश्रं वा यथाशोभं यथाबलम्

śaile vā ceṣṭake vāpi dārve vātha prakalpayet śuddhaṃ saṃkīrṇaṃ miśraṃ vā yathāśobhaṃ yathābalam

युक्त्या च प्रच्छादनं कुर्यात्सुधेष्टकादिगुलोदकैः परिवारं विमानानां मानं तद्वक्ष्यतेऽधुना

yuktyā ca pracchādanaṃ kuryātsudheṣṭakādigulodakaiḥ parivāraṃ vimānānāṃ mānaṃ tadvakṣyate'dhunā

मूलहर्म्ये समं वापि त्रिपादं वार्धमेव वा एकभूमि द्विभूमिं वा मूलहर्म्याकृति तु वा

mūlaharmye samaṃ vāpi tripādaṃ vārdhameva vā ekabhūmi dvibhūmiṃ vā mūlaharmyākṛti tu vā

मूलस्थलसमं वापि तन्निम्नोन्नतमेव वा चतुर्दिक्षु चतुर्द्वारैमुपद्वारमद्वारान्तरालके

mūlasthalasamaṃ vāpi tannimnonnatameva vā caturdikṣu caturdvāraimupadvāramadvārāntarālake

देवानां चक्रवर्तिनां मध्ये द्वारं प्रकल्पयेत् महद्द्वारमिति प्रोक्तमुपद्वारं तु चोक्तवत्

devānāṃ cakravartināṃ madhye dvāraṃ prakalpayet mahaddvāramiti proktamupadvāraṃ tu coktavat

भूसुरादिनराणां च मध्ये द्वारं न योजयेत् मध्यसूत्रंतु वामे तु महाद्वारं प्रकल्पयेत्

bhūsurādinarāṇāṃ ca madhye dvāraṃ na yojayet madhyasūtraṃtu vāme tu mahādvāraṃ prakalpayet

तद्बहिः परितो देशे सप्तसालां प्रकल्पयेत् नारावासार्थ रथ्या च प्राकारद्वयमण्डितम्

tadbahiḥ parito deśe saptasālāṃ prakalpayet nārāvāsārtha rathyā ca prākāradvayamaṇḍitam

तत्तद्विस्तारमानानि दण्डमानेन मानयेत् त्रिचतुर्दण्डमारभ्य द्विद्विदण्डविवर्धनात्

tattadvistāramānāni daṇḍamānena mānayet tricaturdaṇḍamārabhya dvidvidaṇḍavivardhanāt

नवपङ्क्तिदण्डपर्यन्तं सान्तरादिमहान्तकम् प्रत्येकं तत्त्रिधा मानं सप्तप्राकारमीरितम्

navapaṅktidaṇḍaparyantaṃ sāntarādimahāntakam pratyekaṃ tattridhā mānaṃ saptaprākāramīritam

शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यात्सर्वालङ्कार संयुतम् चतुर्द्वारसमायुक्तं महागोपुरमायतम्

śeṣaṃ prāguktavatkuryātsarvālaṅkāra saṃyutam caturdvārasamāyuktaṃ mahāgopuramāyatam

दैवानां मानुषाणां च गृहप्राकारमीरितम् एकद्वित्रिचतुष्पञ्च सालं कुर्यात्सभित्तिकम्

daivānāṃ mānuṣāṇāṃ ca gṛhaprākāramīritam ekadvitricatuṣpañca sālaṃ kuryātsabhittikam

संकुलं चेत्तु सालानां सान्तरं भित्तिकं न्यसेत् एतानि सालमानानि हीनाधिक्यं न कारयेत्

saṃkulaṃ cettu sālānāṃ sāntaraṃ bhittikaṃ nyaset etāni sālamānāni hīnādhikyaṃ na kārayet

द्विङ्गुलं च समारभ्य चैकाङ्गुलविवर्धनात् षडङ्गुलावसानं स्यात्क्रमात्सर्वे जलस्थले

dviṅgulaṃ ca samārabhya caikāṅgulavivardhanāt ṣaḍaṅgulāvasānaṃ syātkramātsarve jalasthale

केचित्वङ्गुलमारभ्य एकाङ्गुलवर्धनात् षडङ्गुलावसानं स्याद्गोपुरापानतत्समम्

kecitvaṅgulamārabhya ekāṅgulavardhanāt ṣaḍaṅgulāvasānaṃ syādgopurāpānatatsamam

प्रासादादन्यशालान्तं जलस्रावार्थनिर्गमम् कुर्यात्तु भित्तिमूले तु जलद्वारं यथेष्टदिक्

prāsādādanyaśālāntaṃ jalasrāvārthanirgamam kuryāttu bhittimūle tu jaladvāraṃ yatheṣṭadik

जातिप्रासादाद्बहिरथ परितः सालमानं कराभ्याम् तस्मिन् विस्तारमानं प्रथम करयुगादेकमेकेन वृद्ध्या

jātiprāsādādbahiratha paritaḥ sālamānaṃ karābhyām tasmin vistāramānaṃ prathama karayugādekamekena vṛddhyā

चत्वारिंशत्करान्तं महतिरिति तत्पञ्च पञ्चप्रमाणम् कुर्यात्क्षुद्रं क्रमात्तत्कथितमिति बुधैर्भित्तिरत्यावसानम्

catvāriṃśatkarāntaṃ mahatiriti tatpañca pañcapramāṇam kuryātkṣudraṃ kramāttatkathitamiti budhairbhittiratyāvasānam

परिवारविधानम्

सर्वेषामपि देवानां प्राकारान्तं प्रविष्टके परितः परिवाराणां लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना

sarveṣāmapi devānāṃ prākārāntaṃ praviṣṭake paritaḥ parivārāṇāṃ lakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā

इन्द्रा दिसाष्टदिग्देशे सान्तर्मण्डलसालके परितो भूतबल्यर्थं क्षुद्र पीठं विनिक्षिपेत्

indrā disāṣṭadigdeśe sāntarmaṇḍalasālake parito bhūtabalyarthaṃ kṣudra pīṭhaṃ vinikṣipet

अष्टकं परिवाराणां कृत्वा चान्तरिहारके द्वितीये च तृतीये च षोडशपरिवारकम्

aṣṭakaṃ parivārāṇāṃ kṛtvā cāntarihārake dvitīye ca tṛtīye ca ṣoḍaśaparivārakam

द्वात्रिंशच्च तृतीये वा कल्पयेत्परिवारकम् तृतीयात्पञ्चसालान्तं विनियोगाख्यमण्डपम्

dvātriṃśacca tṛtīye vā kalpayetparivārakam tṛtīyātpañcasālāntaṃ viniyogākhyamaṇḍapam

कुर्यात् शिल्पिभिः प्राज्ञैः परिवारमिहोच्यते इन्द्रे च वृषभं स्थाप्य आग्नेये चार्यकस्तथा

kuryāt śilpibhiḥ prājñaiḥ parivāramihocyate indre ca vṛṣabhaṃ sthāpya āgneye cāryakastathā

याम्ये तु सप्तमात्र च नैरृत्ये तु गणेश्वरम् पश्चिमे सुब्रह्मण्यं च ज्येष्ठादेवीं च वायवे

yāmye tu saptamātra ca nairṛtye tu gaṇeśvaram paścime subrahmaṇyaṃ ca jyeṣṭhādevīṃ ca vāyave

सौम्ये तु केशवं स्थाप्य ईशान्ये भास्करं तथा एवञ्चाष्टपरीवारं पूर्वद्वारालयं भवेत्

saumye tu keśavaṃ sthāpya īśānye bhāskaraṃ tathā evañcāṣṭaparīvāraṃ pūrvadvārālayaṃ bhavet

पश्चिमद्वारहर्म्येषु पश्चिमे तु गुहं क्षिपेत् अथवा विनायकं प्रोक्तं नैरृत्ये स्थापयेत्सुधीः

paścimadvāraharmyeṣu paścime tu guhaṃ kṣipet athavā vināyakaṃ proktaṃ nairṛtye sthāpayetsudhīḥ

सोमईशानयोर्मध्ये दिविपञ्च विनिक्षिपेत् वह्न्यन्तकद्वयोर्मध्ये सुब्रह्मण्यालयं भवेत्

somaīśānayormadhye divipañca vinikṣipet vahnyantakadvayormadhye subrahmaṇyālayaṃ bhavet

याम्ये कात्यायनी वाथ द्वारं वाथ प्रकल्पयेत् याम्ये नैरृत्ययोर्मध्ये वीरभद्रा लयं भवेत्

yāmye kātyāyanī vātha dvāraṃ vātha prakalpayet yāmye nairṛtyayormadhye vīrabhadrā layaṃ bhavet

नैरृत्ये तु गजमुखं पश्चिमे तु पितामहम् प्रत्यङ्नैरृत्ययोर्मध्ये चैकपादेश्वरालयम्

nairṛtye tu gajamukhaṃ paścime tu pitāmaham pratyaṅnairṛtyayormadhye caikapādeśvarālayam

पश्चिमोत्तरतः स्थाप्यं चाश्विनीदेवतालयम् वायुकोणे प्रदेशे तु सरस्वत्यालयं भवेत्

paścimottarataḥ sthāpyaṃ cāśvinīdevatālayam vāyukoṇe pradeśe tu sarasvatyālayaṃ bhavet

वायुचन्द्र द्वयोर्मध्ये ममोन्मन्यालयं भवेत् चन्द्र स्थाने धनेशस्य चालयं कल्पयेद्बुधः

vāyucandra dvayormadhye mamonmanyālayaṃ bhavet candra sthāne dhaneśasya cālayaṃ kalpayedbudhaḥ

सोमईशानयोर्मध्ये जनार्दनालयं भवेत् ईशे च क्षेत्रपालं च वटुकं वा प्रतिष्ठयेत्

somaīśānayormadhye janārdanālayaṃ bhavet īśe ca kṣetrapālaṃ ca vaṭukaṃ vā pratiṣṭhayet

ब्रह्मा-ईशानयोर्मध्ये भास्करस्यालयं भवेत् अथवा वायुकोणे तु षण्मुखालयं भवेत्

brahmā-īśānayormadhye bhāskarasyālayaṃ bhavet athavā vāyukoṇe tu ṣaṇmukhālayaṃ bhavet

परिवारं षोडशकमेवं प्रोक्तं मुनीश्वरैः द्वात्रिंशत्परिवारस्य लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना

parivāraṃ ṣoḍaśakamevaṃ proktaṃ munīśvaraiḥ dvātriṃśatparivārasya lakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā

इन्द्रे च वृषभं स्थाप्य सत्यके नन्दिकेश्वरं भृङ्गेशं भुवनेशं च कुर्यादन्तरिक्षके

indre ca vṛṣabhaṃ sthāpya satyake nandikeśvaraṃ bhṛṅgeśaṃ bhuvaneśaṃ ca kuryādantarikṣake

आग्नेयं च धनस्थानं पूषा स्थाने तु चेन्दिराम् विदधे चैकदन्तं स्यात् मुनेशं स्याद्गृहक्षते

āgneyaṃ ca dhanasthānaṃ pūṣā sthāne tu cendirām vidadhe caikadantaṃ syāt muneśaṃ syādgṛhakṣate

याम्ये चामुण्डिकां स्थाप्य गन्धर्वे पुष्पमण्डलम् भृङ्गराजपदे चैव नैवेद्यार्पणवेश्मकम्

yāmye cāmuṇḍikāṃ sthāpya gandharve puṣpamaṇḍalam bhṛṅgarājapade caiva naivedyārpaṇaveśmakam

मृषे च वस्त्रालयं स्यान्नैरृत्ये तु विनायकम् दौवारिकपदे चैव मूर्तिशूलं समर्चयेत्

mṛṣe ca vastrālayaṃ syānnairṛtye tu vināyakam dauvārikapade caiva mūrtiśūlaṃ samarcayet

सुग्रीवे च त्रिमूर्तिं स्यात्स्थापयेदेकहर्म्यके पुष्पदन्तपदे चैव पुष्पबन्धनमण्डपम्

sugrīve ca trimūrtiṃ syātsthāpayedekaharmyake puṣpadantapade caiva puṣpabandhanamaṇḍapam

वरुणस्य पदे स्थाप्य चार्धनारीश्वरालयम् असुरस्यपदे चैव कुर्यात्तु रत्नमण्डपम्

varuṇasya pade sthāpya cārdhanārīśvarālayam asurasyapade caiva kuryāttu ratnamaṇḍapam

देवानां भूषणावासं स्थापयेच्छेषभागिके पुस्तकावासनं कुर्याद् रोगस्य च पदे तथा

devānāṃ bhūṣaṇāvāsaṃ sthāpayeccheṣabhāgike pustakāvāsanaṃ kuryād rogasya ca pade tathā

षण्मुखस्यालयं कुर्याद्वायुकोणे विचक्षणः नागस्य च पदे चैव कुर्यात्तु रत्नमण्डपम्

ṣaṇmukhasyālayaṃ kuryādvāyukoṇe vicakṣaṇaḥ nāgasya ca pade caiva kuryāttu ratnamaṇḍapam

देवानां भूषणावासं स्थाप्यं च मुख्यदेशके अथवा पार्वतो स्थाप्या भल्लाटस्यपदेऽपि च

devānāṃ bhūṣaṇāvāsaṃ sthāpyaṃ ca mukhyadeśake athavā pārvato sthāpyā bhallāṭasyapade'pi ca

सोमे च विष्णुं संस्थाप्य मनोजस्यालयं तु वा मृगे च स्थापनार्थं च गन्धद्र व्यादिमण्डपम्

some ca viṣṇuṃ saṃsthāpya manojasyālayaṃ tu vā mṛge ca sthāpanārthaṃ ca gandhadra vyādimaṇḍapam

अदिते दक्षिणामूर्तिमुदिते चान्तदानकम् ईशे च स्थापयेदेकं रुद्र मूर्तेस्तथालयम्

adite dakṣiṇāmūrtimudite cāntadānakam īśe ca sthāpayedekaṃ rudra mūrtestathālayam

अथवा यज्ञशालां च स्थापयेद् भोगमण्डपम् पर्जन्ये मज्जनार्थाय जलपूरितमण्डपम्

athavā yajñaśālāṃ ca sthāpayed bhogamaṇḍapam parjanye majjanārthāya jalapūritamaṇḍapam

अथवा रुद्र देवस्य यागमण्डपमेव च जयन्ते भास्करं स्थाप्य चेशे पाशुपतं तथा

athavā rudra devasya yāgamaṇḍapameva ca jayante bhāskaraṃ sthāpya ceśe pāśupataṃ tathā

अथवा कामकोष्ठं स्यादालयं कल्पयेत्सुधीः द्वात्रिंशन्मूर्तिरेवं स्यात्कुर्यात्तु परिवारकम्

athavā kāmakoṣṭhaṃ syādālayaṃ kalpayetsudhīḥ dvātriṃśanmūrtirevaṃ syātkuryāttu parivārakam

तृतीये सौम्यभागे तु पानीयस्य जलं क्षिपेत् भृशे वाथ महेन्द्रे वा भक्तरूपं प्रतिष्ठयेत्

tṛtīye saumyabhāge tu pānīyasya jalaṃ kṣipet bhṛśe vātha mahendre vā bhaktarūpaṃ pratiṣṭhayet

छत्रं च चामराकारं जयन्तस्य पदे तथा तण्डुलं मण्डपं याम्ये पावके पचनालयम्

chatraṃ ca cāmarākāraṃ jayantasya pade tathā taṇḍulaṃ maṇḍapaṃ yāmye pāvake pacanālayam

गृहक्षते धान्यशाला ईशे च यागमण्डपम् गन्धर्वे भृङ्गराजे च स्थापकान्वद्यायम्

gṛhakṣate dhānyaśālā īśe ca yāgamaṇḍapam gandharve bhṛṅgarāje ca sthāpakānvadyāyam

पूषे च वितथे चैवमालये परिवारकान् सोमे भल्लाट मुख्ये च कल्पयेत्कोशमण्डपम्

pūṣe ca vitathe caivamālaye parivārakān some bhallāṭa mukhye ca kalpayetkośamaṇḍapam

पुष्पदन्ते सूकरौ च शस्त्रमण्डपसंयुतम् वरुणे वासुरे वापि वस्तुनिक्षेपमण्डपम्

puṣpadante sūkarau ca śastramaṇḍapasaṃyutam varuṇe vāsure vāpi vastunikṣepamaṇḍapam

नागे वापि मृगे वापि देवभूषणमण्डपम् आदितौ चोदितौ वापि शयनार्थं च मण्डपम्

nāge vāpi mṛge vāpi devabhūṣaṇamaṇḍapam āditau coditau vāpi śayanārthaṃ ca maṇḍapam

आस्थानमण्डपं चैव चतुर्दिक्षु विदिक्षु च स्नापनार्थमण्डपं चापि स्नानमण्डपमेव च

āsthānamaṇḍapaṃ caiva caturdikṣu vidikṣu ca snāpanārthamaṇḍapaṃ cāpi snānamaṇḍapameva ca

गृहक्षते यमे वापि वाहनस्थानमण्डपम् मर्यादि भित्तिकस्यान्तं मण्डपं वा नरालयम्

gṛhakṣate yame vāpi vāhanasthānamaṇḍapam maryādi bhittikasyāntaṃ maṇḍapaṃ vā narālayam

श्रद्धालिङ्गं तथा स्थाप्य यथा दिक्षु विदिक्षु च अनलानिलकोणे वा स्थापत्यालयमेव च

śraddhāliṅgaṃ tathā sthāpya yathā dikṣu vidikṣu ca analānilakoṇe vā sthāpatyālayameva ca

सत्यके वा चान्तरिक्षे वाद्यकरालयं भवेत् पूषे च वितथे चापि नाट्या कारालयं भवेत्

satyake vā cāntarikṣe vādyakarālayaṃ bhavet pūṣe ca vitathe cāpi nāṭyā kārālayaṃ bhavet

गृहक्षते मृषश्चान्तं गणिकादीनां तथालयम् नैरृत्यादावरुणान्तं च गणिकास्यालयं भवेत्

gṛhakṣate mṛṣaścāntaṃ gaṇikādīnāṃ tathālayam nairṛtyādāvaruṇāntaṃ ca gaṇikāsyālayaṃ bhavet

वरुणाद्वायुपर्यन्तमारामकारकालयम् वायुकोणादिसोमान्तं नित्यकर्मकरालयम्

varuṇādvāyuparyantamārāmakārakālayam vāyukoṇādisomāntaṃ nityakarmakarālayam

सोमादीशानपर्यन्तं गान्धर्वालयमेव च ईशादेरिन्द्र पर्यन्तं संहितार्थं च मण्डपम्

somādīśānaparyantaṃ gāndharvālayameva ca īśāderindra paryantaṃ saṃhitārthaṃ ca maṇḍapam

तद्वाह्ये तत्प्रदेशे वा गोशालां परिकल्पयेत् ईशस्थाने तु कूपं स्यात्तटाकं वा प्रकल्पयेत्

tadvāhye tatpradeśe vā gośālāṃ parikalpayet īśasthāne tu kūpaṃ syāttaṭākaṃ vā prakalpayet

चतुष्कोणे तपस्वीनां सत्रावासमठं भवेत् समीपे वीरभद्रा णां गृहश्रेणीं च कल्पयेत्

catuṣkoṇe tapasvīnāṃ satrāvāsamaṭhaṃ bhavet samīpe vīrabhadrā ṇāṃ gṛhaśreṇīṃ ca kalpayet

महामर्यादि देशे तु वर्णानां वासयोग्यकम् पश्चिमे विप्रसङ्ग स्याद्दक्षिणे क्षत्त्रियस्य च

mahāmaryādi deśe tu varṇānāṃ vāsayogyakam paścime viprasaṅga syāddakṣiṇe kṣattriyasya ca

उत्तरे वैश्यसङ्गः स्यात्पूर्वे तु शूद्र सद्मकम् तद्बाह्ये सर्वजातीनामालयं कल्पयेत्सुधीः

uttare vaiśyasaṅgaḥ syātpūrve tu śūdra sadmakam tadbāhye sarvajātīnāmālayaṃ kalpayetsudhīḥ

द्वारस्य वामभागे तु गजाश्वादेस्तथालयम् उदिते चेशकोणे तु कल्पयेदर्धमण्डपम्

dvārasya vāmabhāge tu gajāśvādestathālayam udite ceśakoṇe tu kalpayedardhamaṇḍapam

वायुकोणे तु बाह्ये वा पुष्पोद्यानं तु कल्पयेत् प्राकारद्वार सर्वेषां कल्पयेद् वृषभालयम्

vāyukoṇe tu bāhye vā puṣpodyānaṃ tu kalpayet prākāradvāra sarveṣāṃ kalpayed vṛṣabhālayam

वृषभस्योपरि भागे तु कल्पयेद् बलिपीठकम् गोपुरस्य बहिर्वापि स्थापयेद् बलिपीठकम्

vṛṣabhasyopari bhāge tu kalpayed balipīṭhakam gopurasya bahirvāpi sthāpayed balipīṭhakam

प्रासाददण्डमानेन चैकं वा द्वित्रिदण्डकम् गोपुराद् बलिपीठान्तं सान्तरं मानयेत्सुधिः

prāsādadaṇḍamānena caikaṃ vā dvitridaṇḍakam gopurād balipīṭhāntaṃ sāntaraṃ mānayetsudhiḥ

एकद्वित्रिचतुष्पञ्चहस्तं पीठविशालकम् प्रासादार्धं त्रिभागैकं पञ्चभागत्रिभागिकम्

ekadvitricatuṣpañcahastaṃ pīṭhaviśālakam prāsādārdhaṃ tribhāgaikaṃ pañcabhāgatribhāgikam

अथवा द्वित्रिभागं स्यात्पीठविस्तारमेव च पीठतारसमोच्चं वा पादार्धाधिकमेव च

athavā dvitribhāgaṃ syātpīṭhavistārameva ca pīṭhatārasamoccaṃ vā pādārdhādhikameva ca

उपानादिपट्टिकान्तं स्यात्पीठतुङ्गमुदीरितम् पीठतुङ्गोदयार्धेन पद्मतुङ्गं प्रकल्पयेत्

upānādipaṭṭikāntaṃ syātpīṭhatuṅgamudīritam pīṭhatuṅgodayārdhena padmatuṅgaṃ prakalpayet

वप्रे वा पट्टिके वापि विस्तारं परिकल्पयेत् विस्तारे पञ्चभागे तु वेदार्धं पद्मविस्तृतम्

vapre vā paṭṭike vāpi vistāraṃ parikalpayet vistāre pañcabhāge tu vedārdhaṃ padmavistṛtam

पद्मतारत्रिभागैकं कर्णिकाविस्तृतं भवेत् विस्तारसममुत्सेधं वृत्तं वा पट्टमेव वा

padmatāratribhāgaikaṃ karṇikāvistṛtaṃ bhavet vistārasamamutsedhaṃ vṛttaṃ vā paṭṭameva vā

भद्रं वा पद्मसंयुक्तं तुङ्गं प्रागुक्तवन्नयेत् वृत्तं वा चतुरश्रं वा मूलप्रासादवद् भवेत्

bhadraṃ vā padmasaṃyuktaṃ tuṅgaṃ prāguktavannayet vṛttaṃ vā caturaśraṃ vā mūlaprāsādavad bhavet

अधिष्ठानाकारवत्पीठं हर्म्याधिष्ठानवद् भवेत् द्वादशाङ्गुलविस्तारमुत्सेधं क्षुद्र विस्तरम्

adhiṣṭhānākāravatpīṭhaṃ harmyādhiṣṭhānavad bhavet dvādaśāṅgulavistāramutsedhaṃ kṣudra vistaram

उपाब्जं करिकर्णयुक्तं कुर्यात्तत्क्षुद्र पीठकम् वृषभस्यालयं मानं पूर्ववत्परिकल्पयेत्

upābjaṃ karikarṇayuktaṃ kuryāttatkṣudra pīṭhakam vṛṣabhasyālayaṃ mānaṃ pūrvavatparikalpayet

मण्डपाकारवत्कुर्याद्यन्मानोरम्यमानकम्

maṇḍapākāravatkuryādyanmānoramyamānakam

विष्णवालयपरिवारम् विष्णवालयपरिवारलक्षणं वक्ष्यतेऽधुना पञ्चसालमहाद्वारे द्वारदेवान्प्रकल्पयेत्

viṣṇavālayaparivāram viṣṇavālayaparivāralakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā pañcasālamahādvāre dvāradevānprakalpayet

द्वारस्य दक्षिणे स्थाप्य चण्डराक्षसरूपकम् वामे प्रचण्डसंयुक्तं रूपं राक्षसमेव च

dvārasya dakṣiṇe sthāpya caṇḍarākṣasarūpakam vāme pracaṇḍasaṃyuktaṃ rūpaṃ rākṣasameva ca

दक्षिणे चक्रसंयुक्तं वामे तत्पाञ्चजन्यकम् दक्षिणे च गणेशं च वामे कात्यायनीं तथा

dakṣiṇe cakrasaṃyuktaṃ vāme tatpāñcajanyakam dakṣiṇe ca gaṇeśaṃ ca vāme kātyāyanīṃ tathā

दक्षिणे भास्करं चैव वामभागे निशापतिम् दक्षिणे च भुजङ्गे च द्वारवामे दिवः पतिम्

dakṣiṇe bhāskaraṃ caiva vāmabhāge niśāpatim dakṣiṇe ca bhujaṅge ca dvāravāme divaḥ patim

प्रथमादिपञ्चमान्तं स्यात्स्थापयेद् द्वारपञ्चके एवं तु दशधा देवान्द्वाराणामुदितं क्रमात्

prathamādipañcamāntaṃ syātsthāpayed dvārapañcake evaṃ tu daśadhā devāndvārāṇāmuditaṃ kramāt

वैनतेयः स्यात्सालासालान्तरा भवेत् प्रमुखे चोत्तरे देशे विष्वक्सेनालयं भवेत्

vainateyaḥ syātsālāsālāntarā bhavet pramukhe cottare deśe viṣvaksenālayaṃ bhavet

अन्तर्मण्डलदेशे तु पूर्ववद् बलिपीठकम् द्वारस्य दक्षिणे पार्श्वे हर्म्यं कुर्याद्दिवस्पतेः

antarmaṇḍaladeśe tu pūrvavad balipīṭhakam dvārasya dakṣiṇe pārśve harmyaṃ kuryāddivaspateḥ

यथैवाग्निकोणे तु मृगैः लयमेव च याम्ये कात्यायनी प्रोक्तं नैरृत्ये तु विनायकम्

yathaivāgnikoṇe tu mṛgaiḥ layameva ca yāmye kātyāyanī proktaṃ nairṛtye tu vināyakam

पश्चिमे दिक्ष्वनन्तं स्याद्वायौ वासिष्टकालयम् उत्तरे धनदं चैव ईशान्ये भास्करं तथा

paścime dikṣvanantaṃ syādvāyau vāsiṣṭakālayam uttare dhanadaṃ caiva īśānye bhāskaraṃ tathā

कात्यायनी विना याम्ये कुर्याद्वाथ पितामहः धनदं च विना सौम्ये शङ्करस्यालयं तु वा

kātyāyanī vinā yāmye kuryādvātha pitāmahaḥ dhanadaṃ ca vinā saumye śaṅkarasyālayaṃ tu vā

एवं चाष्टपरीवारं षोडशं परिवारकम् पूर्वोक्तदेवतासङ्घैः किञ्चित्किञ्चिद्विशिष्यते

evaṃ cāṣṭaparīvāraṃ ṣoḍaśaṃ parivārakam pūrvoktadevatāsaṅghaiḥ kiñcitkiñcidviśiṣyate

आग्नेये च गणेशं स्यान्नैरृत्ये तु गुहं क्षिपेत् वायव्ये तु महालक्ष्मीं चैशान्ये च सुदर्शनम्

āgneye ca gaṇeśaṃ syānnairṛtye tu guhaṃ kṣipet vāyavye tu mahālakṣmīṃ caiśānye ca sudarśanam

सोमईशानयोर्मध्ये शङ्करालयमेव च वायुसोमोभयोर्मध्ये विष्णुदुर्गं तथालयम्

somaīśānayormadhye śaṅkarālayameva ca vāyusomobhayormadhye viṣṇudurgaṃ tathālayam

प्रत्यङ्नैरृत्ययोर्मध्ये चक्रमूर्तेस्तथालयम् याम्ये च बलभद्रं स्यादनन्तं च जयन्तके

pratyaṅnairṛtyayormadhye cakramūrtestathālayam yāmye ca balabhadraṃ syādanantaṃ ca jayantake

नैरृत्ये तु बौद्धं स्याज्जयन्ते पौत्रिकालयम् शेषं प्रागुक्तवत्स्थाप्य षोडशं परिवारकम्

nairṛtye tu bauddhaṃ syājjayante pautrikālayam śeṣaṃ prāguktavatsthāpya ṣoḍaśaṃ parivārakam

द्वात्रिंशत्परिवारस्य लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना चतुर्विंशतिमूर्तीनां दिक्पालक सहैव च

dvātriṃśatparivārasya lakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā caturviṃśatimūrtīnāṃ dikpālaka sahaiva ca

एकानावरणैः स्थाप्य चावतारान्दशापि मत्स्यः कूर्म विना कुर्यात्तत्फलानां विना तथा

ekānāvaraṇaiḥ sthāpya cāvatārāndaśāpi matsyaḥ kūrma vinā kuryāttatphalānāṃ vinā tathā

पूर्वोक्तमण्डपानां च क्तदेवान् यथेष्टवत् कुर्याद्विष्णुपरीवारं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत्

pūrvoktamaṇḍapānāṃ ca ktadevān yatheṣṭavat kuryādviṣṇuparīvāraṃ śeṣaṃ prāguktavannayet

बौद्धं च जिनकं चैव तत्तच्छास्त्रोक्तमार्गवत् तत्तद्वाहनं स्थाप्यं बलिपीठं च पूर्ववत्

bauddhaṃ ca jinakaṃ caiva tattacchāstroktamārgavat tattadvāhanaṃ sthāpyaṃ balipīṭhaṃ ca pūrvavat

यक्ष यक्षीश्च तीर्थानि कुर्यात्तत्परिवारकम् अन्याश्च क्षुद्र देवाना देवीनां परिवारकम्

yakṣa yakṣīśca tīrthāni kuryāttatparivārakam anyāśca kṣudra devānā devīnāṃ parivārakam

तत्तद्वाहनपूर्वा च भूतपैशाचकं तथा गणेशं क्षेत्रपालादीन् कुर्यात्तत्परिवारकम्

tattadvāhanapūrvā ca bhūtapaiśācakaṃ tathā gaṇeśaṃ kṣetrapālādīn kuryāttatparivārakam

अन्तर्बहिश्च बल्यर्थं कुर्यात्पीठं तु पूर्ववत् चाभुण्डालय शङ्करालय महाविष्णोस्तथालये

antarbahiśca balyarthaṃ kuryātpīṭhaṃ tu pūrvavat cābhuṇḍālaya śaṅkarālaya mahāviṣṇostathālaye

बौद्धस्यालये तज्जिनालयमपि क्षुद्रा लये सर्वशः शास्त्रस्यालयतोरणे कथितं तत्परिवारक कुर्वीत

bauddhasyālaye tajjinālayamapi kṣudrā laye sarvaśaḥ śāstrasyālayatoraṇe kathitaṃ tatparivāraka kurvīta

श्रममनु ते क्वपि विना कृत्वा तु संपद् भवेत्

śramamanu te kvapi vinā kṛtvā tu saṃpad bhavet

यन्मूलहर्म्ये वृषभादि विष्णुरादि मण्डपादि गरुडादि गोपुरादीन् तन्मूलहर्म्यपरितः स्थित पश्यते अस्मिन् कुर्यात्तु सर्वपरिवारमिदं प्रशस्तम्

yanmūlaharmye vṛṣabhādi viṣṇurādi maṇḍapādi garuḍādi gopurādīn tanmūlaharmyaparitaḥ sthita paśyate asmin kuryāttu sarvaparivāramidaṃ praśastam

गोपुरविधानम्

तैतलानां नृपाणां च गोपुराणां च लक्षणम् मानानां सार संगृह्य शास्त्रे संक्षेपतः क्रमात्

taitalānāṃ nṛpāṇāṃ ca gopurāṇāṃ ca lakṣaṇam mānānāṃ sāra saṃgṛhya śāstre saṃkṣepataḥ kramāt

तैतलस्योक्तमानं यन्मानुषाणां न कारयेत् नराणां योग्यमानं यत्तैतलानां तु योग्यकम्

taitalasyoktamānaṃ yanmānuṣāṇāṃ na kārayet narāṇāṃ yogyamānaṃ yattaitalānāṃ tu yogyakam

क्षुद्रे क्षुद्र मानोक्तं मुख्ये मुख्यं तु मानकम् अज्ञानाद्विपरीतं चेत्स्थाननाशं धनक्षयम्

kṣudre kṣudra mānoktaṃ mukhye mukhyaṃ tu mānakam ajñānādviparītaṃ cetsthānanāśaṃ dhanakṣayam

तस्मात्तु गोपुरैर्मनं परिहृत्योक्तवत्कुरु आद्यके द्वारशोभं तु द्वारशाला द्वितीयके

tasmāttu gopurairmanaṃ parihṛtyoktavatkuru ādyake dvāraśobhaṃ tu dvāraśālā dvitīyake

द्वारप्रासाद मध्ये च द्वारहर्म्यं मयाधिके महामर्यादि कुड्ये महागोपुरमीरितम्

dvāraprāsāda madhye ca dvāraharmyaṃ mayādhike mahāmaryādi kuḍye mahāgopuramīritam

एवं तु कारयेच्छिल्पी सालानां द्वारके तथा त्रिपञ्चसप्तकरान्तादेकादशकरं तु वा

evaṃ tu kārayecchilpī sālānāṃ dvārake tathā tripañcasaptakarāntādekādaśakaraṃ tu vā

एवं तु द्वारशोभस्य विशालं पञ्चधा मृस्तम् पञ्चारत्नि समारभ्य त्रयोदशकरान्तकम्

evaṃ tu dvāraśobhasya viśālaṃ pañcadhā mṛstam pañcāratni samārabhya trayodaśakarāntakam

द्वारशालाविशालं च पञ्चधा परिकीर्तितम् सप्तहस्तं समारभ्य पञ्चत्रिधाकरान्तकम्

dvāraśālāviśālaṃ ca pañcadhā parikīrtitam saptahastaṃ samārabhya pañcatridhākarāntakam

द्वारप्रासादविस्तारं पञ्चभेदविदो विदुः नवहस्तं समारभ्य द्विद्विहस्तविवर्धनात्

dvāraprāsādavistāraṃ pañcabhedavido viduḥ navahastaṃ samārabhya dvidvihastavivardhanāt

सप्तादशकरान्तं स्याद् द्वारहर्म्यविशालता एकादशकरारभ्य नवपङ्क्तिकरान्तकम्

saptādaśakarāntaṃ syād dvāraharmyaviśālatā ekādaśakarārabhya navapaṅktikarāntakam

पञ्चधा विपुलं प्रोक्तं महागोपुरमेव च पादाधिकम तदाध पादोनं तत्समाधिकम्

pañcadhā vipulaṃ proktaṃ mahāgopurameva ca pādādhikama tadādha pādonaṃ tatsamādhikam

विस्तारायामा ते सर्वे गोपुराणां विशेषतः अथवा द्विहस्तवृद्धिं स्याच्चत्वारिशत्करान्तकम्

vistārāyāmā te sarve gopurāṇāṃ viśeṣataḥ athavā dvihastavṛddhiṃ syāccatvāriśatkarāntakam

त्रिगुणोपरिहस्तान्तं विंशदायाम शोभके शालाविशालतामारभ्य द्विद्विहस्तविवर्धनात्

triguṇoparihastāntaṃ viṃśadāyāma śobhake śālāviśālatāmārabhya dvidvihastavivardhanāt

पञ्चाशत्करसीमान्तं पञ्चविंशतिमायतम् द्वारप्रासादविस्तारात्पूर्ववद्वर्धयेत्क्रमात्

pañcāśatkarasīmāntaṃ pañcaviṃśatimāyatam dvāraprāsādavistārātpūrvavadvardhayetkramāt

षष्टिहस्तावसानं स्यात्त्रिंशदायाम पूर्ववत् द्विद्विहस्तविवृद्धेन हस्तसप्ततिकान्तकम्

ṣaṣṭihastāvasānaṃ syāttriṃśadāyāma pūrvavat dvidvihastavivṛddhena hastasaptatikāntakam

द्वारहर्म्यविशालोर्ध्वे पञ्चत्रिंशदायतम् महागोपुरविस्तारं द्विद्विहस्तविवर्धनात्

dvāraharmyaviśālordhve pañcatriṃśadāyatam mahāgopuravistāraṃ dvidvihastavivardhanāt

अशीतिहस्तावसानं चत्वारिंशत्तदायतम् अथवारत्निमानेन वर्धमानायतं मतम्

aśītihastāvasānaṃ catvāriṃśattadāyatam athavāratnimānena vardhamānāyataṃ matam

विस्तारद्विगुणान्तं च एकभागेनवर्धनात् शोभादिगोपुरान्तस्य तारो भित्ति वशोच्यते

vistāradviguṇāntaṃ ca ekabhāgenavardhanāt śobhādigopurāntasya tāro bhitti vaśocyate

द्वित्रिवेदशरांशं च षड्भागं शोभविस्तृते पञ्चषट्सप्तभागं च अष्टनन्द विभाजिते

dvitrivedaśarāṃśaṃ ca ṣaḍbhāgaṃ śobhavistṛte pañcaṣaṭsaptabhāgaṃ ca aṣṭananda vibhājite

एवं तु द्वारशाले तु विस्तारे तत्प्रकल्पयेत् सप्ताष्टनवभागं च पङ्क्तिरेकादशस्तथा

evaṃ tu dvāraśāle tu vistāre tatprakalpayet saptāṣṭanavabhāgaṃ ca paṅktirekādaśastathā

द्वारप्रासादविस्तारे भागमेवं प्रकल्पयेत् अष्टनन्दांशकांशं तु एकादशार्कभागिकम्

dvāraprāsādavistāre bhāgamevaṃ prakalpayet aṣṭanandāṃśakāṃśaṃ tu ekādaśārkabhāgikam

एतेषां द्वारहर्म्ये तु विस्तारो युक्तितो न्यसेत् नवपङ्क्तिसभागं तु सैकार्कमनुभागिकम्

eteṣāṃ dvāraharmye tu vistāro yuktito nyaset navapaṅktisabhāgaṃ tu saikārkamanubhāgikam

महागोपुरविस्तारे भागमेवं प्रकल्पयेत् तद्विस्तारार्धमुत्सेधं त्रिपादं तत्समं तु वा

mahāgopuravistāre bhāgamevaṃ prakalpayet tadvistārārdhamutsedhaṃ tripādaṃ tatsamaṃ tu vā

एवं तु द्वारपादोच्चं जन्मपादाग्रसीमकम् तदर्धं द्वारविस्तारं तद्विशालं तथोदयम्

evaṃ tu dvārapādoccaṃ janmapādāgrasīmakam tadardhaṃ dvāravistāraṃ tadviśālaṃ tathodayam

सपादसार्धभागोन द्विगुणानां तु मानुषे सर्वेषां द्वारतुङ्गे च विस्तारे च विशेषतः

sapādasārdhabhāgona dviguṇānāṃ tu mānuṣe sarveṣāṃ dvāratuṅge ca vistāre ca viśeṣataḥ

विस्तारात्पादहीनेन विस्तारार्धावसानकम् पञ्चषट्सप्तभागे तु द्विगुणं सार्धयुग्मकम्

vistārātpādahīnena vistārārdhāvasānakam pañcaṣaṭsaptabhāge tu dviguṇaṃ sārdhayugmakam

द्विंशार्धार्धं गुणांशं वा द्वारं सर्वोदयं भवेत् तत्तद्भागविशालं स्यात्तत्तत्तुङ्गवशेन हि

dviṃśārdhārdhaṃ guṇāṃśaṃ vā dvāraṃ sarvodayaṃ bhavet tattadbhāgaviśālaṃ syāttattattuṅgavaśena hi

तदुत्सेधार्धविस्तारं द्वारगोपुर विन्यसेत् अथवा चोपपीठं स्यान्मानं त्यक्त्वा तथोच्छ्रयम्

tadutsedhārdhavistāraṃ dvāragopura vinyaset athavā copapīṭhaṃ syānmānaṃ tyaktvā tathocchrayam

शान्तिकात् पञ्चधोत्तुङ्गं चाधुना वक्ष्यते क्रमात् गोपुरस्य विशालार्धं तत्तत्पादाधिकोदयम्

śāntikāt pañcadhottuṅgaṃ cādhunā vakṣyate kramāt gopurasya viśālārdhaṃ tattatpādādhikodayam

तदर्धाधिकमुत्सेधं तत्त्रिभागाधिकोन्नतम् तत्समं चाधिकोत्तुङ्गं द्विगुणात्पादाधिकोन्नतम्

tadardhādhikamutsedhaṃ tattribhāgādhikonnatam tatsamaṃ cādhikottuṅgaṃ dviguṇātpādādhikonnatam

एवं तु पञ्चधा द्वारं तुङ्गं सर्वेषु गोपुरे अथवा हस्तमानेन द्वारमानं प्रवक्ष्यते

evaṃ tu pañcadhā dvāraṃ tuṅgaṃ sarveṣu gopure athavā hastamānena dvāramānaṃ pravakṣyate

एकहस्तं समारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् द्विहस्तान्तं द्वारविस्तारं द्वारशोभं तु पञ्चधा

ekahastaṃ samārabhya ṣaṭṣaḍaṅgulavardhanāt dvihastāntaṃ dvāravistāraṃ dvāraśobhaṃ tu pañcadhā

द्विहस्तादित्रिहस्तान्तं पञ्चधा द्वारविस्तृतम् एवं तु द्वारशाले तु हस्तत्रय समारभेत्

dvihastāditrihastāntaṃ pañcadhā dvāravistṛtam evaṃ tu dvāraśāle tu hastatraya samārabhet

षट्षडङ्गुलवृद्ध्येन चतुर्हस्तावसानकम् पञ्चधा द्वारविस्तारं द्वारप्रासादमध्यमे

ṣaṭṣaḍaṅgulavṛddhyena caturhastāvasānakam pañcadhā dvāravistāraṃ dvāraprāsādamadhyame

चतुर्हस्तं समारभ्य पञ्चहस्तावसानकम् द्वारहर्म्ये प्रदेशे तु द्वारतारं तु पञ्चधा

caturhastaṃ samārabhya pañcahastāvasānakam dvāraharmye pradeśe tu dvāratāraṃ tu pañcadhā

पञ्चहस्तं समारभ्य हस्तषट्कावसानकम् गोपुरे द्वारविस्तारं पञ्चधा परिकीर्तितम्

pañcahastaṃ samārabhya hastaṣaṭkāvasānakam gopure dvāravistāraṃ pañcadhā parikīrtitam

अथवा द्वारशोभादिगोपुरान्तं यथाक्रमम् एकद्वित्रिचतुष्पञ्चहस्तादौ रत्निवर्धनात्

athavā dvāraśobhādigopurāntaṃ yathākramam ekadvitricatuṣpañcahastādau ratnivardhanāt

पञ्चषट्सप्तहस्तं च साष्टहस्तं नवान्तकम् एतेभ्यो द्वारसर्वेषां विस्तारद्विगुणोन्नतम्

pañcaṣaṭsaptahastaṃ ca sāṣṭahastaṃ navāntakam etebhyo dvārasarveṣāṃ vistāradviguṇonnatam

देवानां द्वारमेवोक्तं मानुषाणां विशेषतः द्विगुणाष्टांशहीनं वा सप्तांशं चैकहीनकम्

devānāṃ dvāramevoktaṃ mānuṣāṇāṃ viśeṣataḥ dviguṇāṣṭāṃśahīnaṃ vā saptāṃśaṃ caikahīnakam

षडंशांशैकहीनं वा पञ्चांशं चैकहीनकम् चतुर्भागैकहीनं वा द्वारतुङ्गं प्रकल्पयेत्

ṣaḍaṃśāṃśaikahīnaṃ vā pañcāṃśaṃ caikahīnakam caturbhāgaikahīnaṃ vā dvāratuṅgaṃ prakalpayet

उत्तराधो प्रदेशान्तं जन्मोर्ध्वं द्वारमारभेत् द्वारोत्सेधमिदं कुर्यात्तस्यां तद्द्वारपट्टिका

uttarādho pradeśāntaṃ janmordhvaṃ dvāramārabhet dvārotsedhamidaṃ kuryāttasyāṃ taddvārapaṭṭikā

शेषं युक्त्या प्रयुञ्जीयात् द्वारमेवं तु सर्वशः मूलहर्म्यवशाद्वक्ष्ये गोपुराणां च मानकम्

śeṣaṃ yuktyā prayuñjīyāt dvāramevaṃ tu sarvaśaḥ mūlaharmyavaśādvakṣye gopurāṇāṃ ca mānakam

मूलप्रासादविस्तारं समं वा पादमधिकम् अथवात्यर्धंविस्तारं पादोनद्विगुणं तु वा

mūlaprāsādavistāraṃ samaṃ vā pādamadhikam athavātyardhaṃvistāraṃ pādonadviguṇaṃ tu vā

द्विगुणं वा प्रकर्तव्यं द्वारशोभादिविस्तारम् प्रत्येकं पञ्चधा मानमायामं पूर्ववद्भवेत्

dviguṇaṃ vā prakartavyaṃ dvāraśobhādivistāram pratyekaṃ pañcadhā mānamāyāmaṃ pūrvavadbhavet

मूलाधिष्ठानपादस्य समाधिष्ठानपादकम् अथवाधिष्ठानपादोच्च वेदभूतषडंशकम्

mūlādhiṣṭhānapādasya samādhiṣṭhānapādakam athavādhiṣṭhānapādocca vedabhūtaṣaḍaṃśakam

सप्तकाष्टांशकं कृत्वा तत्तदेकैकहीनकम् शेषं तद्द्वारशोभादीन् पादाधिष्ठानतुङ्गकम्

saptakāṣṭāṃśakaṃ kṛtvā tattadekaikahīnakam śeṣaṃ taddvāraśobhādīn pādādhiṣṭhānatuṅgakam

उपपीठं विना कुर्याद् द्वारतुङ्गमिति स्मृतम् शोभे चैकभूमिं स्याद् द्वितीये द्वितलं भवेत्

upapīṭhaṃ vinā kuryād dvāratuṅgamiti smṛtam śobhe caikabhūmiṃ syād dvitīye dvitalaṃ bhavet

द्वारप्रासाददेशे तु त्रितलं चैव कारयेत् हर्म्ये चतुस्तलं कुर्यात्तलं पञ्चक गोपुरम्

dvāraprāsādadeśe tu tritalaṃ caiva kārayet harmye catustalaṃ kuryāttalaṃ pañcaka gopuram

अन्येषां महता देशे षोडशान्तं तलान्वितम् एकत्रिपञ्चभूमादौ द्विद्विभूमिविवर्धनात्

anyeṣāṃ mahatā deśe ṣoḍaśāntaṃ talānvitam ekatripañcabhūmādau dvidvibhūmivivardhanāt

त्रिविधं चैकभूमौ च एकार्कतलसीमकम् द्वित्रिवेदतलादौ च चतुर्दशतलान्तकम्

trividhaṃ caikabhūmau ca ekārkatalasīmakam dvitrivedatalādau ca caturdaśatalāntakam

द्वितले च त्रिविधं प्रोक्तं द्विद्विभूमिविवर्धनात् त्रितलात् पञ्चत्रयान्तं त्रितलं त्रिविधं प्रोक्तम्

dvitale ca trividhaṃ proktaṃ dvidvibhūmivivardhanāt tritalāt pañcatrayāntaṃ tritalaṃ trividhaṃ proktam

चतुःषडष्टभूमादौ षोडशान्तं तलसीमकम् कन्यसं त्रिविधं प्रोक्तं कुर्यादेवं चतुस्तले

catuḥṣaḍaṣṭabhūmādau ṣoḍaśāntaṃ talasīmakam kanyasaṃ trividhaṃ proktaṃ kuryādevaṃ catustale

पञ्चसप्ततलं नन्दतलादौ द्विद्विवर्धनात् सप्तादशतलान्तं स्यात्त्रिविधं पञ्चभूमिके

pañcasaptatalaṃ nandatalādau dvidvivardhanāt saptādaśatalāntaṃ syāttrividhaṃ pañcabhūmike

देवानां मूलहर्म्ये स्यादधिकं च समोन्नतम् शोभादिगोपुरे सर्वे चैवमुक्तं पुरातनैः

devānāṃ mūlaharmye syādadhikaṃ ca samonnatam śobhādigopure sarve caivamuktaṃ purātanaiḥ

नराणां मूलहर्म्यस्य समं हीनोन्नतं तु वा मूलस्याधिकभूमिं चेद्रा जराष्ट्रं विनश्यति

narāṇāṃ mūlaharmyasya samaṃ hīnonnataṃ tu vā mūlasyādhikabhūmiṃ cedrā jarāṣṭraṃ vinaśyati

एवं तु द्वारशोभे च चोक्तवत्कारयेत्शुधीः अन्यथा द्वारदेशे तु यथाचोक्तवदाचरेत्

evaṃ tu dvāraśobhe ca coktavatkārayetśudhīḥ anyathā dvāradeśe tu yathācoktavadācaret

द्वारपादोदयो वेदभागं कुर्याद्विचक्षणः एकांशं चोपपीठोच्चं तत्समं च मसूरकम्

dvārapādodayo vedabhāgaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ ekāṃśaṃ copapīṭhoccaṃ tatsamaṃ ca masūrakam

द्विभागं पादतुङ्गं स्यात्कारयेल्लक्षणान्वितम् द्वारपादोदये धातुपङ्क्तिभागं विभाजिते

dvibhāgaṃ pādatuṅgaṃ syātkārayellakṣaṇānvitam dvārapādodaye dhātupaṅktibhāgaṃ vibhājite

उपपीठं शरांशं च वेदभागं मसूरकम् अधिष्ठानं द्विगुणाङ्घ्रितुङ्गमेवं प्रकल्पयेत्

upapīṭhaṃ śarāṃśaṃ ca vedabhāgaṃ masūrakam adhiṣṭhānaṃ dviguṇāṅghrituṅgamevaṃ prakalpayet

द्वारपादोदये नन्दभागं कुर्याद्विचक्षणः उपपीठोदयं चाक्षिभागमेव मसूरकम्

dvārapādodaye nandabhāgaṃ kuryādvicakṣaṇaḥ upapīṭhodayaṃ cākṣibhāgameva masūrakam

तद्द्वयं पादतुङ्गे च कुर्यादेकोनविंशतिम् भागं तद्द्वारपादोच्चे सप्तभागोपपीठकम्

taddvayaṃ pādatuṅge ca kuryādekonaviṃśatim bhāgaṃ taddvārapādocce saptabhāgopapīṭhakam

वेदभङ्गमधिष्ठानमष्टभागाङ्घ्रितुङ्गकम् द्वारपादोदये चैव षड्भागमेवं विभाजिते

vedabhaṅgamadhiṣṭhānamaṣṭabhāgāṅghrituṅgakam dvārapādodaye caiva ṣaḍbhāgamevaṃ vibhājite

उपपीठोदयं क्षिप्रं भागमंश मसूरकम् तस्मात्तु पादतुङ्गं च द्विभागं चैव कारयेत्

upapīṭhodayaṃ kṣipraṃ bhāgamaṃśa masūrakam tasmāttu pādatuṅgaṃ ca dvibhāgaṃ caiva kārayet

द्वारपादोदयं चैवविंशद् भागं विभाजिते उपपीठोदयं चैव नवभागं प्रकल्पयेत्

dvārapādodayaṃ caivaviṃśad bhāgaṃ vibhājite upapīṭhodayaṃ caiva navabhāgaṃ prakalpayet

अधिष्ठानं वेदभागं तु वसुभागाङ्घ्रितुङ्गकम् एकादशविभागे तु द्वारपादोदयं भवेत्

adhiṣṭhānaṃ vedabhāgaṃ tu vasubhāgāṅghrituṅgakam ekādaśavibhāge tu dvārapādodayaṃ bhavet

पञ्चांशं चोपपीठोच्चं द्व्यंशाधिष्ठान मानतः पादतुङ्गं चतुर्भागमथवा द्वारपादके

pañcāṃśaṃ copapīṭhoccaṃ dvyaṃśādhiṣṭhāna mānataḥ pādatuṅgaṃ caturbhāgamathavā dvārapādake

तुङ्गे च त्रयोविंशद् भागमेवं विभाजिते एकादशोपपीठं च चतुर्भागं मसूरकम्

tuṅge ca trayoviṃśad bhāgamevaṃ vibhājite ekādaśopapīṭhaṃ ca caturbhāgaṃ masūrakam

वसुभागाङ्घ्रितुङ्गं स्यात्षड्भागं तु विभाजिते त्रिभागं चोपपीठं तु शिवभाग मसूरकम्

vasubhāgāṅghrituṅgaṃ syātṣaḍbhāgaṃ tu vibhājite tribhāgaṃ copapīṭhaṃ tu śivabhāga masūrakam

द्विभागं पादतुङ्गं स्यात्तदूर्ध्वे प्रस्तरादिकम् शिखान्तं चोर्ध्वमाने तु तलानामधुनोच्यते

dvibhāgaṃ pādatuṅgaṃ syāttadūrdhve prastarādikam śikhāntaṃ cordhvamāne tu talānāmadhunocyate

अधिष्ठानसमं मञ्च तत्समं गलतुङ्गकम् गलोच्चद्विगुणं प्रोक्तं शिखरस्योदयं न्यसेत्

adhiṣṭhānasamaṃ mañca tatsamaṃ galatuṅgakam galoccadviguṇaṃ proktaṃ śikharasyodayaṃ nyaset

शिखरोर्ध्वं शिखोत्तुङ्गं स्तूपित्रयसमेव च एवमेकतलं प्रोक्तं द्वितलादितलेव च

śikharordhvaṃ śikhottuṅgaṃ stūpitrayasameva ca evamekatalaṃ proktaṃ dvitalāditaleva ca

क्षुद्र मध्यं च मुख्यानां गोपुरे तु विशेषतः प्रस्तरादिशिखान्तं स्याद् गण्यमानं प्रवक्ष्यते

kṣudra madhyaṃ ca mukhyānāṃ gopure tu viśeṣataḥ prastarādiśikhāntaṃ syād gaṇyamānaṃ pravakṣyate

यस्याधिष्ठानमानं च तस्यमानवशोच्यते मसूरोच्चसमं वापि तदष्टांशोनमेव वा

yasyādhiṣṭhānamānaṃ ca tasyamānavaśocyate masūroccasamaṃ vāpi tadaṣṭāṃśonameva vā

पञ्चअट्सप्तहीनं वा प्रस्तरोदयमेव च ऊर्ध्वभूमाङ्घ्रिकोत्तुङ्गमधः पादवशोच्यते

pañcaaṭsaptahīnaṃ vā prastarodayameva ca ūrdhvabhūmāṅghrikottuṅgamadhaḥ pādavaśocyate

अष्टसप्तकषट्पञ्चभागमेकोनमेव वा तत्तद्भागोनमानं तु ऊर्ध्वोर्ध्वचरणोदयम्

aṣṭasaptakaṣaṭpañcabhāgamekonameva vā tattadbhāgonamānaṃ tu ūrdhvordhvacaraṇodayam

तले तले प्रस्तराणां तु कारयेदेव मानतः क्षुद्र गोपुरमेवं तु कारयेद् गण्यमानकम्

tale tale prastarāṇāṃ tu kārayedeva mānataḥ kṣudra gopuramevaṃ tu kārayed gaṇyamānakam

नवमेकादशैकार्कमधिष्ठानोदयं भवेत् तत्तद्भागार्धभागेन शेषं तत्प्रस्तरोदयम्

navamekādaśaikārkamadhiṣṭhānodayaṃ bhavet tattadbhāgārdhabhāgena śeṣaṃ tatprastarodayam

अथ पादोदयं तत्तद्भागोनं चोर्ध्वपादकम् प्रस्तरं चैव मानं तु कारयेत्तु तले तले

atha pādodayaṃ tattadbhāgonaṃ cordhvapādakam prastaraṃ caiva mānaṃ tu kārayettu tale tale

यस्य मानावस्या नान्तं चोत्तरान्तं विधीयते तदूर्ध्वे प्रस्तरं युक्तं तस्यार्धं चोर्ध्ववेदिका

yasya mānāvasyā nāntaṃ cottarāntaṃ vidhīyate tadūrdhve prastaraṃ yuktaṃ tasyārdhaṃ cordhvavedikā

तद्द्वयं गलतुङ्गं स्यात्प्रस्तरोच्चद्वयं शिरः शिखरार्धं शिखोत्तुङ्गं तेषां गोपुरमेव च

taddvayaṃ galatuṅgaṃ syātprastaroccadvayaṃ śiraḥ śikharārdhaṃ śikhottuṅgaṃ teṣāṃ gopurameva ca

एवं तु मध्यमानं तु गोपुरणां तु गण्यकम् मुख्यगोपुरगण्यं तु वक्ष्यते विधिनाधुना

evaṃ tu madhyamānaṃ tu gopuraṇāṃ tu gaṇyakam mukhyagopuragaṇyaṃ tu vakṣyate vidhinādhunā

पूर्ववच्चैकभूमोक्तं द्वितलादि विशेषतः द्वारपादोदयं चैव द्वारविस्तारमानकम्

pūrvavaccaikabhūmoktaṃ dvitalādi viśeṣataḥ dvārapādodayaṃ caiva dvāravistāramānakam

उपपीठोदयं मानं मसूरकाङ्घ्रितुङ्गकम् शेषं प्रागुक्त्वत्कुर्यादूर्ध्वमानं प्रवक्ष्यते

upapīṭhodayaṃ mānaṃ masūrakāṅghrituṅgakam śeṣaṃ prāguktvatkuryādūrdhvamānaṃ pravakṣyate

अधिष्ठानत्रिपादं च ऊर्ध्वपादं च तुङ्गकम् अथोपादत्रिपदं च ऊर्ध्वपादोदयं भवेत्

adhiṣṭhānatripādaṃ ca ūrdhvapādaṃ ca tuṅgakam athopādatripadaṃ ca ūrdhvapādodayaṃ bhavet

अधोमञ्चत्रिपादं च उपरि प्रस्तरं भवेत् अथवा भूतषट्सप्तकाष्टनन्ददशांशकम्

adhomañcatripādaṃ ca upari prastaraṃ bhavet athavā bhūtaṣaṭsaptakāṣṭanandadaśāṃśakam

तत्तदेकैकहीनं वा चोर्ध्वपादाधिकोदयम् तदर्धं वेदिकोत्तुङ्गं तद्द्वयं ग्रीवतुङ्गकम्

tattadekaikahīnaṃ vā cordhvapādādhikodayam tadardhaṃ vedikottuṅgaṃ taddvayaṃ grīvatuṅgakam

ग्रीवतुङ्गद्वयं चैव शिखरस्योदयं भवेत् तदर्धं तच्छिखोत्तुङ्गं द्वितले पञ्चकं शिखम्

grīvatuṅgadvayaṃ caiva śikharasyodayaṃ bhavet tadardhaṃ tacchikhottuṅgaṃ dvitale pañcakaṃ śikham

प्रस्तरं पूर्ववन्मानमादिपादादि पूर्ववत् प्रस्तरोदयमानं यत्तदर्धं वेदिकोदयम्

prastaraṃ pūrvavanmānamādipādādi pūrvavat prastarodayamānaṃ yattadardhaṃ vedikodayam

वेदिकाश्चोर्ध्वकान्तं स्यात्पूर्ववत्परिकल्पयेत् द्वितुङ्गे त्रिद्विनेत्रं वा सप्तनेत्रं समन्वितम्

vedikāścordhvakāntaṃ syātpūrvavatparikalpayet dvituṅge tridvinetraṃ vā saptanetraṃ samanvitam

एवं त्रितलमाख्यातं चतुर्भूम्यादि होच्यते अर्धाधिष्ठानमानं यत्षड्भागं च विभाजिते

evaṃ tritalamākhyātaṃ caturbhūmyādi hocyate ardhādhiṣṭhānamānaṃ yatṣaḍbhāgaṃ ca vibhājite

समं वा पादशरांशं वा प्रस्तरोदयमीरितम् भूतषड्विंशकं वापि चोर्ध्वपादोदयं तथा

samaṃ vā pādaśarāṃśaṃ vā prastarodayamīritam bhūtaṣaḍviṃśakaṃ vāpi cordhvapādodayaṃ tathā

आदिप्रस्तरमानं तु त्रिपादं चोर्ध्वमञ्चकम् वेद सार्ध शरांशं तु चोर्ध्वपादोदयं भवेत्

ādiprastaramānaṃ tu tripādaṃ cordhvamañcakam veda sārdha śarāṃśaṃ tu cordhvapādodayaṃ bhavet

सत्रिभागं द्विभागं स्याच्चोर्ध्वपादोर्ध्वमञ्चकम् गुणसार्धं चतुर्भागमूर्ध्वपादमथापि वा

satribhāgaṃ dvibhāgaṃ syāccordhvapādordhvamañcakam guṇasārdhaṃ caturbhāgamūrdhvapādamathāpi vā

सार्धद्विभागं मञ्चं च वेदिकोच्चार्धभागिकम् तद्द्वयं गलतुङ्गं स्यात् शिरभागं गलस्तथा

sārdhadvibhāgaṃ mañcaṃ ca vedikoccārdhabhāgikam taddvayaṃ galatuṅgaṃ syāt śirabhāgaṃ galastathā

शिरतुङ्गार्धभागं तु स्तूपितुङ्गं प्रकल्पयेत् नवसंख्या शिखा प्रोक्तं द्वितलं तु च पूर्ववत्

śiratuṅgārdhabhāgaṃ tu stūpituṅgaṃ prakalpayet navasaṃkhyā śikhā proktaṃ dvitalaṃ tu ca pūrvavat

अथवा चतुरश्रं च स्तूपिरेकं चतुर्मुखम् एवं चतुःस्थलं प्रोक्तं पञ्चभूम्याधुनोच्यते

athavā caturaśraṃ ca stūpirekaṃ caturmukham evaṃ catuḥsthalaṃ proktaṃ pañcabhūmyādhunocyate

पूर्ववद् भागमानेन प्रस्तरं पूर्ववद् भवेत् सार्धभूतांशकं चैवमुपरिश्चाङ्घ्रितुङ्गकम्

pūrvavad bhāgamānena prastaraṃ pūrvavad bhavet sārdhabhūtāṃśakaṃ caivamupariścāṅghrituṅgakam

द्वितीयं प्रस्तरोत्तुङ्गं सत्रिभागं द्विभागिकम् ऊर्ध्वपाद शरांशं तु तृतीयं प्रस्तरोदयम्

dvitīyaṃ prastarottuṅgaṃ satribhāgaṃ dvibhāgikam ūrdhvapāda śarāṃśaṃ tu tṛtīyaṃ prastarodayam

सार्धद्विभागमानेन ऊर्ध्वपाद युगांशकम् चतुर्थं प्रस्तरोत्सेधं सपादद्वयांशकं भवेत्

sārdhadvibhāgamānena ūrdhvapāda yugāṃśakam caturthaṃ prastarotsedhaṃ sapādadvayāṃśakaṃ bhavet

100

तदूर्ध्वङ्घ्रियुगांशं तु पञ्चभाग द्विभागिकम् वेदिकोच्चं शिवांशं स्याद् ग्रीवोच्चं तु द्विभागिकम्

tadūrdhvaṅghriyugāṃśaṃ tu pañcabhāga dvibhāgikam vedikoccaṃ śivāṃśaṃ syād grīvoccaṃ tu dvibhāgikam

101

द्विभागं शिखरतुङ्गं स्यात् शिखरार्धं तच्छिखोदयम् द्विललाटे महानासि चैकादशशिखान्वितम्

dvibhāgaṃ śikharatuṅgaṃ syāt śikharārdhaṃ tacchikhodayam dvilalāṭe mahānāsi caikādaśaśikhānvitam

102

अन्येषां च तलानां च प्रस्तरादि च पूर्ववत् पादानामपि सर्वेषां प्रस्तराणां तले तले

anyeṣāṃ ca talānāṃ ca prastarādi ca pūrvavat pādānāmapi sarveṣāṃ prastarāṇāṃ tale tale

103

एवं मानं प्रकुर्वीत वेदिकादिगलान्वितम् शिखरादि शिखामानं पूर्ववद्युक्तितो न्यसेत्

evaṃ mānaṃ prakurvīta vedikādigalānvitam śikharādi śikhāmānaṃ pūrvavadyuktito nyaset

104

अथवा द्वारशोभादि गोपुराणां विशेषतः विस्तारद्विगुणोत्सेधं जन्मादिस्तूपिकान्तकम्

athavā dvāraśobhādi gopurāṇāṃ viśeṣataḥ vistāradviguṇotsedhaṃ janmādistūpikāntakam

105

द्विगुणार्धं च हीनं वा चाधिक्यं च त्रिधोन्नतम् सार्धं तु द्विगुणोत्सेधं पादोनं द्विगुणोन्नतम्

dviguṇārdhaṃ ca hīnaṃ vā cādhikyaṃ ca tridhonnatam sārdhaṃ tu dviguṇotsedhaṃ pādonaṃ dviguṇonnatam

106

क्षुद्र गोपुरमेवं तु मध्यमं तत्प्रवक्ष्यते क्षुद्रा त्तु पादहीनं वा सार्धहीनोदयं तु वा

kṣudra gopuramevaṃ tu madhyamaṃ tatpravakṣyate kṣudrā ttu pādahīnaṃ vā sārdhahīnodayaṃ tu vā

107

एवं तु मध्यमं प्रोक्तं मध्यमात्पादहीनकम् विस्तारादर्धमुत्सेधं मुख्यगोपुरमेव च

evaṃ tu madhyamaṃ proktaṃ madhyamātpādahīnakam vistārādardhamutsedhaṃ mukhyagopurameva ca

108

पूर्ववत्प्रस्तराद्यन्तं चोर्ध्वे स्तूपिकान्तकम् गण्यमानं च सर्वेषां भागमानं वशोच्यते

pūrvavatprastarādyantaṃ cordhve stūpikāntakam gaṇyamānaṃ ca sarveṣāṃ bhāgamānaṃ vaśocyate

109

तच्चतुर्भागिकं कृत्वा एकभागं गलोदयम् शिखरोच्च द्विभागं कुर्यादेकांशं तच्छिखोदयम्

taccaturbhāgikaṃ kṛtvā ekabhāgaṃ galodayam śikharocca dvibhāgaṃ kuryādekāṃśaṃ tacchikhodayam

110

एवमेकतलं प्रोक्तं द्वितले भागमुच्यते कृत्वा द्विरष्टभागं यद्भूतांशं चोर्ध्वपादकम्

evamekatalaṃ proktaṃ dvitale bhāgamucyate kṛtvā dviraṣṭabhāgaṃ yadbhūtāṃśaṃ cordhvapādakam

111

द्विभागं प्रस्तरोत्तुङ्गमेकांशं वेदितुङ्गकम् कोलकं गलतुङ्गं स्याद्वेदांशं मस्तकोदयम्

dvibhāgaṃ prastarottuṅgamekāṃśaṃ vedituṅgakam kolakaṃ galatuṅgaṃ syādvedāṃśaṃ mastakodayam

112

तदर्धं स्तूपिकोत्सेधं शेषं तु पूर्ववद् भवेत् तदुद्धे पञ्चविंशांशं कृत्वा च त्रितलं विदुः

tadardhaṃ stūpikotsedhaṃ śeṣaṃ tu pūrvavad bhavet taduddhe pañcaviṃśāṃśaṃ kṛtvā ca tritalaṃ viduḥ

113

द्वितीयाङ्घ्योच्चं षड्भागं सार्धद्वयांशकं प्रति तदूर्ध्वे सार्धपञ्चांशं पादायामं तृतीयकम्

dvitīyāṅghyoccaṃ ṣaḍbhāgaṃ sārdhadvayāṃśakaṃ prati tadūrdhve sārdhapañcāṃśaṃ pādāyāmaṃ tṛtīyakam

114

अन्तिमं च द्विभागं स्याद् वेदिकोदयमीरितम् ग्रीवतुङ्गंकलाभागं शिखरोच्चं युगांशकम्

antimaṃ ca dvibhāgaṃ syād vedikodayamīritam grīvatuṅgaṃkalābhāgaṃ śikharoccaṃ yugāṃśakam

115

स्तूपितुङ्ग द्वयं प्रोक्तं प्रत्यूर्ध्वादिशिखान्तकम् स्वाधिक्यं दशांशं तद्विभजेत्तु चतुस्थले

stūpituṅga dvayaṃ proktaṃ pratyūrdhvādiśikhāntakam svādhikyaṃ daśāṃśaṃ tadvibhajettu catusthale

116

तदंशे सार्धबन्धांशं पादोच्चं तद्वितीयकम् अर्धाधिकशिवांशान्तं तदूर्ध्वे प्रस्तरमानकम्

tadaṃśe sārdhabandhāṃśaṃ pādoccaṃ tadvitīyakam ardhādhikaśivāṃśāntaṃ tadūrdhve prastaramānakam

117

सार्धद्रि भाग पादोचं सपादांश कपोतकम् सत्रिपादद्वयाङ्घ्रिश्च प्रस्तरोच्चं शिवांशकम्

sārdhadri bhāga pādocaṃ sapādāṃśa kapotakam satripādadvayāṅghriśca prastaroccaṃ śivāṃśakam

118

वेदिकोच्चं तदर्धं स्याद् ग्रीवोच्चं सार्धभागिकम् तद्द्वयं शिखरोत्तुङ्गं तदर्धं तच्छिखोदयम्

vedikoccaṃ tadardhaṃ syād grīvoccaṃ sārdhabhāgikam taddvayaṃ śikharottuṅgaṃ tadardhaṃ tacchikhodayam

119

प्रस्तरस्योपरिष्टात्तु स्तूपिकान्तोदयं तथा षट्पञ्चभागिकं कृत्वा भूतांशं पादतुङ्गकम्

prastarasyopariṣṭāttu stūpikāntodayaṃ tathā ṣaṭpañcabhāgikaṃ kṛtvā bhūtāṃśaṃ pādatuṅgakam

120

नेत्रांशं प्रस्तरोत्तुङ्गं सार्धवेदाङ्घ्रितुङ्गकम् त्रिपादोपेतमेकांशं प्रस्तरोदयमीरितम्

netrāṃśaṃ prastarottuṅgaṃ sārdhavedāṅghrituṅgakam tripādopetamekāṃśaṃ prastarodayamīritam

121

सपादवेदाङ्घ्रितुङ्गं स्यात्सार्धभागोर्ध्वमञ्चकम् सार्धबन्ध्वाङ्घ्रितुङ्गं च पादांशं प्रस्तरोदयम्

sapādavedāṅghrituṅgaṃ syātsārdhabhāgordhvamañcakam sārdhabandhvāṅghrituṅgaṃ ca pādāṃśaṃ prastarodayam

122

तदूर्ध्वे वेदि तुङ्गार्धं कन्धरं सार्धभागिकम् तद्द्वयं शिखरतुङ्गं स्यात्पादांशं तच्छिखोदयम्

tadūrdhve vedi tuṅgārdhaṃ kandharaṃ sārdhabhāgikam taddvayaṃ śikharatuṅgaṃ syātpādāṃśaṃ tacchikhodayam

123

एवं पञ्चतलं प्रोक्तं शेषं प्रागुक्तवद् भवेत् अथवा द्वारशोभादि पादुकान्तं शिखान्तकम्

evaṃ pañcatalaṃ proktaṃ śeṣaṃ prāguktavad bhavet athavā dvāraśobhādi pādukāntaṃ śikhāntakam

124

भागमानवशाद् गण्यमानं यत्प्रोच्यते बुधैः पूर्वैस्तु तुङ्गमानं तद्दशभागाद्विभाजिते

bhāgamānavaśād gaṇyamānaṃ yatprocyate budhaiḥ pūrvaistu tuṅgamānaṃ taddaśabhāgādvibhājite

125

द्विभागं चोपपीठोच्चं तस्मादेकांश कुट्टिमम् तद्द्वयं पादतुङ्गं स्यात्तदर्धं प्रस्तरोदयम्

dvibhāgaṃ copapīṭhoccaṃ tasmādekāṃśa kuṭṭimam taddvayaṃ pādatuṅgaṃ syāttadardhaṃ prastarodayam

126

तत्समं ग्रीवतुङ्गं स्यात्तद्द्वयं शिखरोदयम् एकांशं तच्छिखोदयं शेषमानं तु पूर्ववत्

tatsamaṃ grīvatuṅgaṃ syāttaddvayaṃ śikharodayam ekāṃśaṃ tacchikhodayaṃ śeṣamānaṃ tu pūrvavat

127

एवमेकतलं प्रोक्तं द्वितलं भागमुच्यते जन्मादिपूर्वपर्यन्तं नवपङ्क्त्यंशकं भवेत्

evamekatalaṃ proktaṃ dvitalaṃ bhāgamucyate janmādipūrvaparyantaṃ navapaṅktyaṃśakaṃ bhavet

128

त्र्! यंशं चोपपीठोच्चं कुट्टिमं च द्विभागिकम् पाददीर्घं युगांशं स्यात्सत्रिपादांश मञ्चकम्

tr! yaṃśaṃ copapīṭhoccaṃ kuṭṭimaṃ ca dvibhāgikam pādadīrghaṃ yugāṃśaṃ syātsatripādāṃśa mañcakam

129

सत्रिपादद्वयांशं च मूलपादोदयं तथा कपोतप्रतिरेकांशं वेदितुङ्गं तदर्धकम्

satripādadvayāṃśaṃ ca mūlapādodayaṃ tathā kapotapratirekāṃśaṃ vedituṅgaṃ tadardhakam

130

ग्रीवोच्चमेकभागं स्याच्छिखरोच्चं कलांशकम् तदर्धं स्तूपिकोत्तुङ्गं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत्

grīvoccamekabhāgaṃ syācchikharoccaṃ kalāṃśakam tadardhaṃ stūpikottuṅgaṃ śeṣaṃ prāguktavannayet

131

त्रितले पूर्ववत्तुङ्गं त्रिस्सप्तांश विभाजिते चतुर्भागोपपीठोच्चं सार्धांशं मसूरकम्

tritale pūrvavattuṅgaṃ trissaptāṃśa vibhājite caturbhāgopapīṭhoccaṃ sārdhāṃśaṃ masūrakam

132

गुणांशं पादतुङ्गं स्यात्कपोतं सार्धभागिकम् सार्धद्वयांशं पादोच्चं प्रस्तरोच्चं शिवांशकम्

guṇāṃśaṃ pādatuṅgaṃ syātkapotaṃ sārdhabhāgikam sārdhadvayāṃśaṃ pādoccaṃ prastaroccaṃ śivāṃśakam

133

सपादद्व्यंशका जङ्घा मञ्चायामं त्रिपादकम् तदूर्ध्वेऽर्धांशं वेद्युच्चं चोर्ध्वेग्रीव शिवांशकम्

sapādadvyaṃśakā jaṅghā mañcāyāmaṃ tripādakam tadūrdhve'rdhāṃśaṃ vedyuccaṃ cordhvegrīva śivāṃśakam

134

ग्रीवद्वयसमं मूर्ध्नि ग्रीवतुल्यं शिखोदयम् शेषं प्रागुक्तवदुद्दिष्टं चतुस्तलमिहोच्यते

grīvadvayasamaṃ mūrdhni grīvatulyaṃ śikhodayam śeṣaṃ prāguktavaduddiṣṭaṃ catustalamihocyate

135

जन्मादि स्तूपिपर्यन्तं कृत्वैकं त्रिंशदंशकम् षड्भागं चोपपीठोच्चं द्व्यंशाधिष्ठानमानकम्

janmādi stūpiparyantaṃ kṛtvaikaṃ triṃśadaṃśakam ṣaḍbhāgaṃ copapīṭhoccaṃ dvyaṃśādhiṣṭhānamānakam

136

तद्द्वयं पाददीर्घं तु सत्रिपादांश मञ्चकम् सपादद्विंशकं पादं मञ्चतुङ्गं शिवांशकम्

taddvayaṃ pādadīrghaṃ tu satripādāṃśa mañcakam sapādadviṃśakaṃ pādaṃ mañcatuṅgaṃ śivāṃśakam

137

पादायामं गुणांशं स्यात्सपादांशं कपोतकम् पादोनत्रिंशकं चोर्ध्वे पादायामं प्रकल्पयेत्

pādāyāmaṃ guṇāṃśaṃ syātsapādāṃśaṃ kapotakam pādonatriṃśakaṃ cordhve pādāyāmaṃ prakalpayet

138

प्रस्तरं चैकभागं स्यात्तदर्धं वेदिकोदयम् तद्द्वयं ग्रीवतुङ्गं स्याद् ग्रीवतुङ्गद्वयं शिरः

prastaraṃ caikabhāgaṃ syāttadardhaṃ vedikodayam taddvayaṃ grīvatuṅgaṃ syād grīvatuṅgadvayaṃ śiraḥ

139

एकांशं स्तूपिकोत्तुङ्गं शेषं पूर्ववदाचरेत् जन्मादिस्तूपिकान्तं च चत्वारिंशाष्टभागिकम्

ekāṃśaṃ stūpikottuṅgaṃ śeṣaṃ pūrvavadācaret janmādistūpikāntaṃ ca catvāriṃśāṣṭabhāgikam

140

तद्भागोपानमर्धांशं ग्रीवपादाष्टकांशकम् उपपीठमधिष्ठानं तुङ्गं सार्धद्वयांशकम्

tadbhāgopānamardhāṃśaṃ grīvapādāṣṭakāṃśakam upapīṭhamadhiṣṭhānaṃ tuṅgaṃ sārdhadvayāṃśakam

141

तद्द्वयं पादतुङ्गं स्यात्तदर्धं प्रस्तरोदयम् सार्धवेदाङ्घ्रित्तुङ्गं स्यात्सपादद्व्यंशमञ्चकम्

taddvayaṃ pādatuṅgaṃ syāttadardhaṃ prastarodayam sārdhavedāṅghrittuṅgaṃ syātsapādadvyaṃśamañcakam

142

पादाधिक्यं चतुर्भागं पाद मञ्च द्विभागिकम् वेदांशं पादतुङ्गं च सत्रिपादांश मञ्चकम्

pādādhikyaṃ caturbhāgaṃ pāda mañca dvibhāgikam vedāṃśaṃ pādatuṅgaṃ ca satripādāṃśa mañcakam

143

तदूर्ध्वे चरणोत्तुङ्गं सत्रिपादगुणांशकम् प्रस्तरात्यर्धभागं तु वेदितुङ्गं त्रिपादकम्

tadūrdhve caraṇottuṅgaṃ satripādaguṇāṃśakam prastarātyardhabhāgaṃ tu vedituṅgaṃ tripādakam

144

तद्द्वयं गलतुङ्गं स्याद्गुणांशं शिखरोदयम् सार्धभागं शिखोत्तुङ्गं मेवं पञ्चतलं विदुः

taddvayaṃ galatuṅgaṃ syādguṇāṃśaṃ śikharodayam sārdhabhāgaṃ śikhottuṅgaṃ mevaṃ pañcatalaṃ viduḥ

145

शेषं च पूर्ववत्कुर्याद्द्वारशोभादि पञ्चधा घनं चाप्यघनं चैव विन्यासमथ वक्ष्यते

śeṣaṃ ca pūrvavatkuryāddvāraśobhādi pañcadhā ghanaṃ cāpyaghanaṃ caiva vinyāsamatha vakṣyate

146

विस्तारायाम शोभादि पूर्ववद् गोपुरान्तकम् यन्मानं बहिरन्येन चूलिकामानसंमितम्

vistārāyāma śobhādi pūrvavad gopurāntakam yanmānaṃ bahiranyena cūlikāmānasaṃmitam

147

एकं हस्तं समारभ्य षड्षडङ्गुलवर्धनात् शोभादिगोपुरान्तायनिर्गमं पञ्चधा भवेत्

ekaṃ hastaṃ samārabhya ṣaḍṣaḍaṅgulavardhanāt śobhādigopurāntāyanirgamaṃ pañcadhā bhavet

148

अथवा भित्तिपादं स्याद् दण्डमानेन संयुतम् एकदण्डं समारभ्य दशदण्डावसानकम्

athavā bhittipādaṃ syād daṇḍamānena saṃyutam ekadaṇḍaṃ samārabhya daśadaṇḍāvasānakam

149

यथा विमानसंयुक्तं तत्र दोषो न विद्यते अज्ञान मानविच्छेद्यं सर्वदोषकरं भवेत्

yathā vimānasaṃyuktaṃ tatra doṣo na vidyate ajñāna mānavicchedyaṃ sarvadoṣakaraṃ bhavet

150

तस्मात्परिहरेद्विद्वान्माननिर्गममेव च यथातारे तु धातांशं गर्भगेहं गुणांशकम्

tasmātpariharedvidvānmānanirgamameva ca yathātāre tu dhātāṃśaṃ garbhagehaṃ guṇāṃśakam

151

एकमावृतभित्ति स्यादेवमेकतलं भवेत् द्वितले तार सप्तांशं वेदांशं गर्भगेहकम्

ekamāvṛtabhitti syādevamekatalaṃ bhavet dvitale tāra saptāṃśaṃ vedāṃśaṃ garbhagehakam

152

परितस् सार्धभागेन भित्तिविष्कम्भमानकम् तदंशे कूटशालामण्डितं भित्तितो न्यसेत्

paritas sārdhabhāgena bhittiviṣkambhamānakam tadaṃśe kūṭaśālāmaṇḍitaṃ bhittito nyaset

153

तत्समं चान्तरालं स्यान्मध्यकोष्ठं गुणांशकम् तस्मात्तु कूटयोर्मध्ये चान्तरालं प्रकल्पयेत्

tatsamaṃ cāntarālaṃ syānmadhyakoṣṭhaṃ guṇāṃśakam tasmāttu kūṭayormadhye cāntarālaṃ prakalpayet

154

अन्तरालं विशेषेण पञ्जरादिविभूषितम् एवं तु द्वितलं प्रोक्तं कारयेद् द्वारशालके

antarālaṃ viśeṣeṇa pañjarādivibhūṣitam evaṃ tu dvitalaṃ proktaṃ kārayed dvāraśālake

155

त्रितले ताररन्ध्रांशे गर्भगेहं गुणांशकम् आवृतभित्तिरेकांशं तत्समांशेनालिन्दकम्

tritale tārarandhrāṃśe garbhagehaṃ guṇāṃśakam āvṛtabhittirekāṃśaṃ tatsamāṃśenālindakam

156

तद्बहिश्चावृतांशेन कूटकोष्ठादि पूर्ववत् द्वारप्रासादमेवं तु द्वारहर्म्यो धुनोच्यते

tadbahiścāvṛtāṃśena kūṭakoṣṭhādi pūrvavat dvāraprāsādamevaṃ tu dvāraharmyo dhunocyate

157

विस्तारे दशभागे तु गर्भगेहं त्रियंशकम् तद्बाह्येवृतभित्तिश्च अंशेनावृतलिन्द्रि कम्

vistāre daśabhāge tu garbhagehaṃ triyaṃśakam tadbāhyevṛtabhittiśca aṃśenāvṛtalindri kam

158

अंशेन कर्णहर्म्यादि परितोऽशेन कूटकम् मुखशालैस्तु भूतांश शेषं चान्तरालकम्

aṃśena karṇaharmyādi parito'śena kūṭakam mukhaśālaistu bhūtāṃśa śeṣaṃ cāntarālakam

159

एवं चतुस्तलं प्रोक्तं पञ्चभूमिरिहोच्यते विस्तारैकदशांशं तु नालिगेहं गुणांशकम्

evaṃ catustalaṃ proktaṃ pañcabhūmirihocyate vistāraikadaśāṃśaṃ tu nāligehaṃ guṇāṃśakam

160

तद्बहिर्द्व्यंशमेकेन वृधा कुड्यविशालकम् तत्तद्बाह्यावृतांशेन कुर्यादालिन्द्र कं भवेत्

tadbahirdvyaṃśamekena vṛdhā kuḍyaviśālakam tattadbāhyāvṛtāṃśena kuryādālindra kaṃ bhavet

161

एकांशं कूटशालादि कर्णहर्म्यावृतं तथा एकांशं कूटविस्तारं महाशाला त्रयांशकम्

ekāṃśaṃ kūṭaśālādi karṇaharmyāvṛtaṃ tathā ekāṃśaṃ kūṭavistāraṃ mahāśālā trayāṃśakam

162

एकैकं चान्तरालं स्यात्क्षुद्र शालैकभागिकम् विस्तारद्विगुणान्येव भागमेकेन वर्धनात्

ekaikaṃ cāntarālaṃ syātkṣudra śālaikabhāgikam vistāradviguṇānyeva bhāgamekena vardhanāt

163

यथेष्टा यततार सर्वे कूटकोष्ठादि विन्यसेत् पादान्यान् भद्र संयुक्तम् देशेषु पद विन्यसेत्

yatheṣṭā yatatāra sarve kūṭakoṣṭhādi vinyaset pādānyān bhadra saṃyuktam deśeṣu pada vinyaset

164

प्रधाने चोर्ध्वदेशे वा कुर्याद् दोषो न विद्यते एकदण्डं द्विदण्डं वा त्रिदण्डं भद्र निर्गमम्

pradhāne cordhvadeśe vā kuryād doṣo na vidyate ekadaṇḍaṃ dvidaṇḍaṃ vā tridaṇḍaṃ bhadra nirgamam

165

अन्येषां हर्म्यमानेन युक्त्या तत्रैव योजयेत् एवं तद्घनमानोक्तमघनं वक्ष्यतेऽधुना

anyeṣāṃ harmyamānena yuktyā tatraiva yojayet evaṃ tadghanamānoktamaghanaṃ vakṣyate'dhunā

166

विस्तारायामभक्ति स्यादुक्तवद्युक्तितो न्यसेत् द्वित्रिभाग विशाले तु आयतं तत्प्रकल्पयेत्

vistārāyāmabhakti syāduktavadyuktito nyaset dvitribhāga viśāle tu āyataṃ tatprakalpayet

167

भक्तित्रिभागमेकांशं भित्तिविस्तारमेव च शेषं तद्गर्भगेहं तु मध्यभागे तु वेशनम्

bhaktitribhāgamekāṃśaṃ bhittivistārameva ca śeṣaṃ tadgarbhagehaṃ tu madhyabhāge tu veśanam

168

अथवा चायतं वेदभागं कुर्याद् विचक्षणः हर्म्यार्धं भित्तिविस्तारं शेषं तु गर्भगेहके

athavā cāyataṃ vedabhāgaṃ kuryād vicakṣaṇaḥ harmyārdhaṃ bhittivistāraṃ śeṣaṃ tu garbhagehake

169

भित्त्यर्धं परितोलिन्द्र द्वारदेशे विशालता त्रिभागं भद्र विस्तारं सार्धभागं तु निर्गमम्

bhittyardhaṃ paritolindra dvāradeśe viśālatā tribhāgaṃ bhadra vistāraṃ sārdhabhāgaṃ tu nirgamam

170

नवपङ्क्तंशकं चापि रुद्र भागांशमेव च एवं तु मध्यकोष्ठं च निर्गमं च द्विभागिकम्

navapaṅktaṃśakaṃ cāpi rudra bhāgāṃśameva ca evaṃ tu madhyakoṣṭhaṃ ca nirgamaṃ ca dvibhāgikam

171

तस्य मध्ये तु भद्रं वा पञ्चषड्भागमेव वा अथवा सप्तभागं तु वसुभागं तथैव च

tasya madhye tu bhadraṃ vā pañcaṣaḍbhāgameva vā athavā saptabhāgaṃ tu vasubhāgaṃ tathaiva ca

172

एकांशं निर्गमं कुर्यात्षट्सप्तांशमथापि वा एवं तु चान्तरालं स्यान्मध्ये मध्यशालयुक्

ekāṃśaṃ nirgamaṃ kuryātṣaṭsaptāṃśamathāpi vā evaṃ tu cāntarālaṃ syānmadhye madhyaśālayuk

173

द्विभागं वा त्रिभागं वा विस्तारं निर्गमांशकम् तद्द्वयोरन्तरं कुर्याद्युक्त्या तत्रैव भूषितम्

dvibhāgaṃ vā tribhāgaṃ vā vistāraṃ nirgamāṃśakam taddvayorantaraṃ kuryādyuktyā tatraiva bhūṣitam

174

एकं वा कर्णकूटं तु तथैवान्तर्विशेषतः भित्तिबाह्यावृतांशेन कर्णकूटाद्बहिस्तथा

ekaṃ vā karṇakūṭaṃ tu tathaivāntarviśeṣataḥ bhittibāhyāvṛtāṃśena karṇakūṭādbahistathā

175

एवं जलस्थलं प्रोक्तमूर्ध्वाधोभूमि विन्यसेत् शेषं तु पूर्ववत्कुर्यादेवं तु त्रितलं मतम्

evaṃ jalasthalaṃ proktamūrdhvādhobhūmi vinyaset śeṣaṃ tu pūrvavatkuryādevaṃ tu tritalaṃ matam

176

मध्यकोष्ठविशाले तु पूर्ववत्स्वांशमाधिकम् शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यात्सर्वं युक्त्या प्रयोजयेत्

madhyakoṣṭhaviśāle tu pūrvavatsvāṃśamādhikam śeṣaṃ prāguktavatkuryātsarvaṃ yuktyā prayojayet

177

द्वारप्रासादमेवं तु त्रितलेष्वेव कारयेत् गोपुरे तु चतुर्भूमिविन्यासं च मयाधुना

dvāraprāsādamevaṃ tu tritaleṣveva kārayet gopure tu caturbhūmivinyāsaṃ ca mayādhunā

178

विस्तारे रुद्र भागं तु पूर्ववदायतं मतम् अष्टांशाद्येकभागान्तं पञ्चधा विपुलं भवेत्

vistāre rudra bhāgaṃ tu pūrvavadāyataṃ matam aṣṭāṃśādyekabhāgāntaṃ pañcadhā vipulaṃ bhavet

179

तत्तद्विगुणसीमाण्न्तं भागमेकेन वर्धनात् एवं चायमिदं प्रोक्तं भित्तिगेहमिहोच्यते

tattadviguṇasīmāṇntaṃ bhāgamekena vardhanāt evaṃ cāyamidaṃ proktaṃ bhittigehamihocyate

180

त्रिचतुष्पञ्चषडभागं सप्तांशं कुड्यविस्तारम् शेषं तु नालगेहं तु पञ्चधा परिकीर्तितम्

tricatuṣpañcaṣaḍabhāgaṃ saptāṃśaṃ kuḍyavistāram śeṣaṃ tu nālagehaṃ tu pañcadhā parikīrtitam

181

भित्तिबाह्यांशकांशेन द्विभागं च तले तले ललाटे भद्र मेकांशं विस्तारं निर्गमार्धकम्

bhittibāhyāṃśakāṃśena dvibhāgaṃ ca tale tale lalāṭe bhadra mekāṃśaṃ vistāraṃ nirgamārdhakam

182

अन्तस्त्वलिन्द्र कं वापि भित्तिकं वाङ्घ्रिकान्वितम् तद्भुवालिन्द्र कं युक्त्या जालकानाङ्घ्रिकान्तरे

antastvalindra kaṃ vāpi bhittikaṃ vāṅghrikānvitam tadbhuvālindra kaṃ yuktyā jālakānāṅghrikāntare

183

घनं वाप्यघनं वापि भित्तिं कुर्याद् विचक्षणः आयामे मध्यमे द्वारं भित्तिदेशे द्वयं न्यसेत्

ghanaṃ vāpyaghanaṃ vāpi bhittiṃ kuryād vicakṣaṇaḥ āyāme madhyame dvāraṃ bhittideśe dvayaṃ nyaset

184

गेहे तद्वल्ललाते च उपपीठाकृतिस्तलम् अथवा वप्रवद्युक्त्या यथेष्टमुत्सेध मानयेत्

gehe tadvallalāte ca upapīṭhākṛtistalam athavā vapravadyuktyā yatheṣṭamutsedha mānayet

185

स्तम्भयुग्गोपुरं ज्ञात्वा विस्तारे चोत्तरान्तकम् तत्त्रिभागद्विभागं वा भित्तिरेकेन कारयेत्

stambhayuggopuraṃ jñātvā vistāre cottarāntakam tattribhāgadvibhāgaṃ vā bhittirekena kārayet

186

स्थापयेद् भागमेकं चेत्तत्सूत्राद्बहिराश्रितम् अखोत्तरायते न्यस्य तिर्यक् तौलिं प्रकल्पयेत्

sthāpayed bhāgamekaṃ cettatsūtrādbahirāśritam akhottarāyate nyasya tiryak tauliṃ prakalpayet

187

पादं वायते तौलिं कुर्याद्युक्त्या विचक्षणः तदूर्ध्वे जयन्तिकं कुर्यात्तत्तत्प्रच्छादनान्वितम्

pādaṃ vāyate tauliṃ kuryādyuktyā vicakṣaṇaḥ tadūrdhve jayantikaṃ kuryāttattatpracchādanānvitam

188

अथवा त्रिचतुर्भागं विस्तारायामकं तथा भित्तितारार्धभागं तु शेषं तद्गेहमानकम्

athavā tricaturbhāgaṃ vistārāyāmakaṃ tathā bhittitārārdhabhāgaṃ tu śeṣaṃ tadgehamānakam

189

तत्समं परितोलिन्द्रं शेषं तत्पूर्ववद्भवेत् अथवा चायतं मानमेकभागाधिकं तथा

tatsamaṃ paritolindraṃ śeṣaṃ tatpūrvavadbhavet athavā cāyataṃ mānamekabhāgādhikaṃ tathā

190

पूर्ववद् भित्तिविस्तारमेकांशावृतालिन्द्र कम् त्रिभाग मध्यभद्रं च शेषं पूर्ववदाचरेत्

pūrvavad bhittivistāramekāṃśāvṛtālindra kam tribhāga madhyabhadraṃ ca śeṣaṃ pūrvavadācaret

191

चतुर्भागविशाले तु पञ्चभागायतं तथा भागार्धं भित्तिविस्तारं शेषं गर्भगेहं भवेत्

caturbhāgaviśāle tu pañcabhāgāyataṃ tathā bhāgārdhaṃ bhittivistāraṃ śeṣaṃ garbhagehaṃ bhavet

192

एकं च परितोद्वारं मध्यभद्रं त्रिभागिकम् निर्गमं चैकभागेन तत्तद्भद्र द्विभागिकम्

ekaṃ ca paritodvāraṃ madhyabhadraṃ tribhāgikam nirgamaṃ caikabhāgena tattadbhadra dvibhāgikam

193

एकांशं निर्गमोपेतं युक्त्या शेषं तु पूर्ववत् चतुःषड्भागविस्तारमायामं प्रविधीयते

ekāṃśaṃ nirgamopetaṃ yuktyā śeṣaṃ tu pūrvavat catuḥṣaḍbhāgavistāramāyāmaṃ pravidhīyate

194

एकभागेन कुड्यं स्यान्नालिगेहं तु शेषकम् एकभागावृतालिन्द्रं मध्यभद्रं युगांशकम्

ekabhāgena kuḍyaṃ syānnāligehaṃ tu śeṣakam ekabhāgāvṛtālindraṃ madhyabhadraṃ yugāṃśakam

195

तदर्धं नेत्रभद्रं स्यात्तदर्धं भद्र निर्गमम् अष्टभागं तथायामं मध्ये भद्रं षडंशकम्

tadardhaṃ netrabhadraṃ syāttadardhaṃ bhadra nirgamam aṣṭabhāgaṃ tathāyāmaṃ madhye bhadraṃ ṣaḍaṃśakam

196

शेषं तत्पूर्ववत्प्रोक्तं कुर्यात्तच्छिल्पिवित्तमः पञ्चषड्भागविस्तारे चायामं तद्विभाजिते

śeṣaṃ tatpūrvavatproktaṃ kuryāttacchilpivittamaḥ pañcaṣaḍbhāgavistāre cāyāmaṃ tadvibhājite

197

नेत्रभद्र द्विभागं तत् शेषांशं पूर्ववद् भवेत् पञ्चभागविशाले तु सप्तभागं तथायते

netrabhadra dvibhāgaṃ tat śeṣāṃśaṃ pūrvavad bhavet pañcabhāgaviśāle tu saptabhāgaṃ tathāyate

198

मध्यभद्रं तु भूतांशे विस्तारं चैकनिर्गमम् अन्येषां पूर्ववत्कुर्यादथवांशाधिकायतम्

madhyabhadraṃ tu bhūtāṃśe vistāraṃ caikanirgamam anyeṣāṃ pūrvavatkuryādathavāṃśādhikāyatam

199

षड्भागं भद्र विस्तारमेकभागेन निर्गमम् शेषं पूर्ववदुद्दिष्टं तदर्धांशाधिकायतम्

ṣaḍbhāgaṃ bhadra vistāramekabhāgena nirgamam śeṣaṃ pūrvavaduddiṣṭaṃ tadardhāṃśādhikāyatam

200

पञ्चाशं भद्र विस्तारं निर्गमं चैकभागिकम् शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यात्पङ्क्तिभागदयं तथा

pañcāśaṃ bhadra vistāraṃ nirgamaṃ caikabhāgikam śeṣaṃ prāguktavatkuryātpaṅktibhāgadayaṃ tathā

201

षड्भागं मध्यभद्रं च अन्येषां पूर्ववद् भवेत् षडंशं भागमाधिक्यं विस्तारायामकं तथा

ṣaḍbhāgaṃ madhyabhadraṃ ca anyeṣāṃ pūrvavad bhavet ṣaḍaṃśaṃ bhāgamādhikyaṃ vistārāyāmakaṃ tathā

202

एकांशं भित्तिविस्तारं परितः शेषं तु गेहकम् एकभागावृतालिन्द्रं पञ्चांशं मध्यभद्र कम्

ekāṃśaṃ bhittivistāraṃ paritaḥ śeṣaṃ tu gehakam ekabhāgāvṛtālindraṃ pañcāṃśaṃ madhyabhadra kam

203

नेत्रभद्रं चतुर्भागमेकांशं भद्र निर्गमम् एकभागाधिकायामं मध्यभद्रं षडंशकम्

netrabhadraṃ caturbhāgamekāṃśaṃ bhadra nirgamam ekabhāgādhikāyāmaṃ madhyabhadraṃ ṣaḍaṃśakam

204

तस्मदाधिक्यभागं तु भूतांशं भद्र मीरितम् आयामे दशभागे तु भद्र तारं षडंशकम्

tasmadādhikyabhāgaṃ tu bhūtāṃśaṃ bhadra mīritam āyāme daśabhāge tu bhadra tāraṃ ṣaḍaṃśakam

205

आयामे रुद्र भागं तु सप्तांशं भद्र विस्तरम् द्वादशांशं तथायामे मध्यभद्रे गजांशकम्

āyāme rudra bhāgaṃ tu saptāṃśaṃ bhadra vistaram dvādaśāṃśaṃ tathāyāme madhyabhadre gajāṃśakam

गोपुरविधानम् (cont. 2)

206

निर्गमं चैकभागं स्याच्छेषं प्रागुक्तवर्णयेत् एवं तद्द्वारशोभं स्यादेकभूमिरिति स्मृता

nirgamaṃ caikabhāgaṃ syāccheṣaṃ prāguktavarṇayet evaṃ taddvāraśobhaṃ syādekabhūmiriti smṛtā

207

विस्तारे पञ्चभागे तु एकभागाधिकायतम् त्रिचतुर्भागनालं स्याच्छेषं भित्तिविशालकम्

vistāre pañcabhāge tu ekabhāgādhikāyatam tricaturbhāganālaṃ syāccheṣaṃ bhittiviśālakam

208

तद्बहिः परितॐऽशेन कूटकोष्ठविशालकम् एकांशं कर्णकूटं च हारतारैकभागिकम्

tadbahiḥ paritaॐ'śena kūṭakoṣṭhaviśālakam ekāṃśaṃ karṇakūṭaṃ ca hāratāraikabhāgikam

209

मध्यकोष्ठं त्रिभागं च युक्त्या तत्रैव योजयेत् एवं ललाटयोश्चैव दीर्घं विन्यासमुच्यते

madhyakoṣṭhaṃ tribhāgaṃ ca yuktyā tatraiva yojayet evaṃ lalāṭayoścaiva dīrghaṃ vinyāsamucyate

210

कर्णकूटद्वयं चैव तद्भागद्वयमीरितम् अन्तरालद्वयं पक्षं भागं कुर्याद् विचक्षणः

karṇakūṭadvayaṃ caiva tadbhāgadvayamīritam antarāladvayaṃ pakṣaṃ bhāgaṃ kuryād vicakṣaṇaḥ

211

मध्यकोष्ठं चतुर्भागं निर्गमं च द्विभागिकम् अथवात्यर्धभागं च सपादांशैकमेव च

madhyakoṣṭhaṃ caturbhāgaṃ nirgamaṃ ca dvibhāgikam athavātyardhabhāgaṃ ca sapādāṃśaikameva ca

212

मध्यकोष्ठमिदं प्रोक्तं नेत्रदीर्घ द्वयं तथा मध्यकोष्ठं चतुर्थं च कर्णकूटं चतुष्टयम्

madhyakoṣṭhamidaṃ proktaṃ netradīrgha dvayaṃ tathā madhyakoṣṭhaṃ caturthaṃ ca karṇakūṭaṃ catuṣṭayam

213

हारान्तराष्टदेशे तु तोरणाद्यैर्विभूषितम् अथवांशाधिकायामं पूर्ववद् भित्तिविस्तृतम्

hārāntarāṣṭadeśe tu toraṇādyairvibhūṣitam athavāṃśādhikāyāmaṃ pūrvavad bhittivistṛtam

214

मध्यभद्रो च्चभद्रं च त्रिभागं विस्तृतं भवेत् निर्गमं चैकभागं स्याल्ललाटांशे तु पूर्ववत्

madhyabhadro ccabhadraṃ ca tribhāgaṃ vistṛtaṃ bhavet nirgamaṃ caikabhāgaṃ syāllalāṭāṃśe tu pūrvavat

215

तस्मादधिकांशायामं पूर्ववद् विस्तृतं भवेत् मध्यभद्र युगांशं स्यारान्तर द्विभागिकम्

tasmādadhikāṃśāyāmaṃ pūrvavad vistṛtaṃ bhavet madhyabhadra yugāṃśaṃ syārāntara dvibhāgikam

216

मध्यकोष्ठं युगांशं स्यात्कुर्याच्छेषं तु पूर्ववत् नवभागं तथायामे मध्यकोष्ठं शरांशकम्

madhyakoṣṭhaṃ yugāṃśaṃ syātkuryāccheṣaṃ tu pūrvavat navabhāgaṃ tathāyāme madhyakoṣṭhaṃ śarāṃśakam

217

अथवा वेदभागं च आयामे तत्प्रकल्पयेत् मध्यकोष्ठं तु षड्भागं मध्यभद्रं द्विभागिकम्

athavā vedabhāgaṃ ca āyāme tatprakalpayet madhyakoṣṭhaṃ tu ṣaḍbhāgaṃ madhyabhadraṃ dvibhāgikam

218

तदर्धं निर्गमं प्रोक्तमन्तरालं द्विभागिकम् शेषं पूर्ववदुद्दिष्टमथवा रसभागिकम्

tadardhaṃ nirgamaṃ proktamantarālaṃ dvibhāgikam śeṣaṃ pūrvavaduddiṣṭamathavā rasabhāgikam

219

विस्तारं सप्तभागं स्यादायामं च विशेषतः एकांशं तद्वृतं भित्तितारं शेषं च नालिका

vistāraṃ saptabhāgaṃ syādāyāmaṃ ca viśeṣataḥ ekāṃśaṃ tadvṛtaṃ bhittitāraṃ śeṣaṃ ca nālikā

220

तद्बाह्ये परितश्चांशं कर्णकूटादिमानकम् मध्यकोष्ठं द्विभागं स्यात्त्रिभागं चान्तरालकम्

tadbāhye paritaścāṃśaṃ karṇakūṭādimānakam madhyakoṣṭhaṃ dvibhāgaṃ syāttribhāgaṃ cāntarālakam

221

आयामे मध्यकोष्ठं च त्र्! यंशं हारं द्विभागिकम् अष्टांशं च तथायामं मध्यकोष्ठं युगांशकम्

āyāme madhyakoṣṭhaṃ ca tr! yaṃśaṃ hāraṃ dvibhāgikam aṣṭāṃśaṃ ca tathāyāmaṃ madhyakoṣṭhaṃ yugāṃśakam

222

नवभागं तथायामे कोष्ठायामं शरांशकम् त्रिभागं वास्यभद्रं स्यान्निर्गमं चैकभागिकम्

navabhāgaṃ tathāyāme koṣṭhāyāmaṃ śarāṃśakam tribhāgaṃ vāsyabhadraṃ syānnirgamaṃ caikabhāgikam

223

दशभागं तथायामे पूर्ववत्परिकल्पयेत् एकादशांशकं कुर्यात्पञ्चांशं मध्यकोष्ठकम्

daśabhāgaṃ tathāyāme pūrvavatparikalpayet ekādaśāṃśakaṃ kuryātpañcāṃśaṃ madhyakoṣṭhakam

224

द्वादशांशं तथायामे शालायामं षडंशकम् मध्ये द्विभाग भद्रं स्यान्निर्गमं चैकभागिकम्

dvādaśāṃśaṃ tathāyāme śālāyāmaṃ ṣaḍaṃśakam madhye dvibhāga bhadraṃ syānnirgamaṃ caikabhāgikam

225

हारस्य मध्यदेशे तु अनुशाला विशालकम् तत्पार्श्वद्वययो हारं नासिकापञ्जरान्वितम्

hārasya madhyadeśe tu anuśālā viśālakam tatpārśvadvayayo hāraṃ nāsikāpañjarānvitam

226

शेषं तु पूर्ववत्कुर्यातद्युक्त्या तत्रैव योजयेत् विस्तारे सप्तभागं तु वसुभागं तथायतम्

śeṣaṃ tu pūrvavatkuryātadyuktyā tatraiva yojayet vistāre saptabhāgaṃ tu vasubhāgaṃ tathāyatam

227

भित्तिविस्तारमेकांश परितः शेषान्तरालिकम् तत्तद्बाह्यावृतांशेन शेषमूह्यं विचक्षणैः

bhittivistāramekāṃśa paritaḥ śeṣāntarālikam tattadbāhyāvṛtāṃśena śeṣamūhyaṃ vicakṣaṇaiḥ

228

नवभागं तथायामे दशभागमथापिवा एकादशांशकं वापि विन्यसेच्चैव पूर्ववत्

navabhāgaṃ tathāyāme daśabhāgamathāpivā ekādaśāṃśakaṃ vāpi vinyaseccaiva pūrvavat

229

त्रयोदशांशमायामे मध्यशाला विशालयुक् त्रिभागं चान्तरालं स्याच्चतुर्दशायतं तथा

trayodaśāṃśamāyāme madhyaśālā viśālayuk tribhāgaṃ cāntarālaṃ syāccaturdaśāyataṃ tathā

230

मध्यकोष्ठं तदष्टांशं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् अथवा चाष्टभागं तु विस्तारं तु नवायतम्

madhyakoṣṭhaṃ tadaṣṭāṃśaṃ śeṣaṃ prāguktavannayet athavā cāṣṭabhāgaṃ tu vistāraṃ tu navāyatam

231

द्विभागं भित्तिविस्तारं शेष नालिगृहं मतम् तद्बाह्ये परितश्चांशं कर्णकूटाद्यमानकम्

dvibhāgaṃ bhittivistāraṃ śeṣa nāligṛhaṃ matam tadbāhye paritaścāṃśaṃ karṇakūṭādyamānakam

232

अथवा दशभागं स्यात्तदेकादशभागिकम् द्वादशांशायतं वाथ त्रयोदशायतं ततः

athavā daśabhāgaṃ syāttadekādaśabhāgikam dvādaśāṃśāyataṃ vātha trayodaśāyataṃ tataḥ

233

चतुर्दशायतं वापि पञ्चादशांशदीर्घकम् मध्यकोष्ठं शरांशं स्यात्तत्समं चान्तरालकम्

caturdaśāyataṃ vāpi pañcādaśāṃśadīrghakam madhyakoṣṭhaṃ śarāṃśaṃ syāttatsamaṃ cāntarālakam

234

तस्य मध्ये विशेषेण त्रिभागं चानुशालकम् एकं चाध्यर्धभागं वा मध्यकोष्ठन्तु निर्गमम्

tasya madhye viśeṣeṇa tribhāgaṃ cānuśālakam ekaṃ cādhyardhabhāgaṃ vā madhyakoṣṭhantu nirgamam

235

द्व्यष्टभागं तथायामे मध्यकोष्ठं रसांशकम् शेषं पूर्ववदुद्दिष्टं नवभागमथापि वा

dvyaṣṭabhāgaṃ tathāyāme madhyakoṣṭhaṃ rasāṃśakam śeṣaṃ pūrvavaduddiṣṭaṃ navabhāgamathāpi vā

236

विस्तारं चायतं पङ्क्तिभागं कुर्याद् विचक्षणः भित्तिरारं कलांशं स्यात्तद्बहिः परितॐशकम्

vistāraṃ cāyataṃ paṅktibhāgaṃ kuryād vicakṣaṇaḥ bhittirāraṃ kalāṃśaṃ syāttadbahiḥ paritaॐśakam

237

एवं तु कूटशालाद्यैर्मानं कुर्याद् विशेषतः अथवांशाधिकायामं द्वादशांशायतं तु वा

evaṃ tu kūṭaśālādyairmānaṃ kuryād viśeṣataḥ athavāṃśādhikāyāmaṃ dvādaśāṃśāyataṃ tu vā

238

त्रयोदशांशकं वापि द्विसप्तभागमेव च पञ्चादशांशकं वापि षोडशांशं तदायतम्

trayodaśāṃśakaṃ vāpi dvisaptabhāgameva ca pañcādaśāṃśakaṃ vāpi ṣoḍaśāṃśaṃ tadāyatam

239

विन्यासं पूर्ववत्कुर्यात्सप्तदशांशमायतम् मध्यकोष्ठं नवांशं स्यात्तन्मध्ये भूतभागिकम्

vinyāsaṃ pūrvavatkuryātsaptadaśāṃśamāyatam madhyakoṣṭhaṃ navāṃśaṃ syāttanmadhye bhūtabhāgikam

240

विस्तारे मध्यभद्रं तु निर्गमं चैकभागिकम् अन्तरालं चतुर्भागं तन्मध्ये द्व्यंश भद्र कम्

vistāre madhyabhadraṃ tu nirgamaṃ caikabhāgikam antarālaṃ caturbhāgaṃ tanmadhye dvyaṃśa bhadra kam

241

अथवाष्टादशांशं तु आयामं तत्प्रकल्पयेत् दशांशं मध्यकोष्ठं च षडंशं मध्यभद्र कम्

athavāṣṭādaśāṃśaṃ tu āyāmaṃ tatprakalpayet daśāṃśaṃ madhyakoṣṭhaṃ ca ṣaḍaṃśaṃ madhyabhadra kam

242

घनं वाप्यघनं वापि भित्तिं कुर्याद् विचक्षणः ऊर्ध्वभाग विशेषेण कर्णहर्म्यादिमण्डितम्

ghanaṃ vāpyaghanaṃ vāpi bhittiṃ kuryād vicakṣaṇaḥ ūrdhvabhāga viśeṣeṇa karṇaharmyādimaṇḍitam

243

तत्रैवाभ्यन्तरं चाथ भागमेवं जलस्थलम् तद्बाह्ये चोर्ध्वभागं तु भित्तिरेवं तथैव च

tatraivābhyantaraṃ cātha bhāgamevaṃ jalasthalam tadbāhye cordhvabhāgaṃ tu bhittirevaṃ tathaiva ca

244

अथवा दण्डमानेन वेशनं निर्गमं तथा एतेषां द्वारशाले तु द्वितलं कारयेद् बुधः

athavā daṇḍamānena veśanaṃ nirgamaṃ tathā eteṣāṃ dvāraśāle tu dvitalaṃ kārayed budhaḥ

245

गोपुरं त्रितलं न्यासं लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना सप्तांशं च द्विसप्तांशं भागं चैकैकवर्धनात्

gopuraṃ tritalaṃ nyāsaṃ lakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā saptāṃśaṃ ca dvisaptāṃśaṃ bhāgaṃ caikaikavardhanāt

246

एवमायमिदं प्रोक्तं शिल्पिभिः प्रवरैः कृतम् द्विभागं भित्तिविस्तारं परितः शेषं तु गेहकम्

evamāyamidaṃ proktaṃ śilpibhiḥ pravaraiḥ kṛtam dvibhāgaṃ bhittivistāraṃ paritaḥ śeṣaṃ tu gehakam

247

तस्य बाह्यावृतं ज्ञात्वा भागं कुर्याज्जलात्स्थले तद्बहिः परितॐऽशेन कर्णहर्म्यादिमण्डितम्

tasya bāhyāvṛtaṃ jñātvā bhāgaṃ kuryājjalātsthale tadbahiḥ paritaॐ'śena karṇaharmyādimaṇḍitam

248

तत्तस्मादावृतांशेन आदिदेशे जलस्थलम् तत्समं तद्बहिः कुर्यात्कूटशालाद्यमानकम्

tattasmādāvṛtāṃśena ādideśe jalasthalam tatsamaṃ tadbahiḥ kuryātkūṭaśālādyamānakam

249

मध्यशालाष्टभक्तिः प्रोक्तं कर्णकूटाष्टकं तथा हाराषोडश संयुक्तं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत्

madhyaśālāṣṭabhaktiḥ proktaṃ karṇakūṭāṣṭakaṃ tathā hārāṣoḍaśa saṃyuktaṃ śeṣaṃ prāguktavannayet

250

अष्टभागं तु विस्तारमायामं तेन वर्धनात् षोडशांशं यथा न्याय्यं पूर्ववद्विधिना चरेत्

aṣṭabhāgaṃ tu vistāramāyāmaṃ tena vardhanāt ṣoḍaśāṃśaṃ yathā nyāyyaṃ pūrvavadvidhinā caret

251

नवांशं विस्तृतारभ्य वसुपङ्क्त्यवसानकम् आयाममिति हि प्रोक्तं विन्यासं पूर्ववद् भवेत्

navāṃśaṃ vistṛtārabhya vasupaṅktyavasānakam āyāmamiti hi proktaṃ vinyāsaṃ pūrvavad bhavet

252

विशालं दशभागं द्वाविंशभागावसानकम् नवपङ्क्त्यंशेकविंशांशं दीर्घविन्यासमुच्यते

viśālaṃ daśabhāgaṃ dvāviṃśabhāgāvasānakam navapaṅktyaṃśekaviṃśāṃśaṃ dīrghavinyāsamucyate

253

नन्दपङ्क्त्यंश विभजेच्चतुस्तले तु त्रिवर्गकम् षट्सप्ताष्टभागं वा नवार्धं वार्धरुद्र कम्

nandapaṅktyaṃśa vibhajeccatustale tu trivargakam ṣaṭsaptāṣṭabhāgaṃ vā navārdhaṃ vārdharudra kam

254

भानु सैकार्कभागं तु मध्यकोष्ठविशालकम् शेषं चान्तरालं च द्विभागं कर्णकूटकम्

bhānu saikārkabhāgaṃ tu madhyakoṣṭhaviśālakam śeṣaṃ cāntarālaṃ ca dvibhāgaṃ karṇakūṭakam

255

मध्यशाला विशेषेण पञ्च षट् सप्तकं भवेत् द्विभागं वा त्रिभागं वा शालामध्ये तु भद्र कम्

madhyaśālā viśeṣeṇa pañca ṣaṭ saptakaṃ bhavet dvibhāgaṃ vā tribhāgaṃ vā śālāmadhye tu bhadra kam

256

एकं वा द्विभागं वा त्रिभागं निर्गमं तु वा अथवा हारदेशे तु एकद्वित्रियुगांशकम्

ekaṃ vā dvibhāgaṃ vā tribhāgaṃ nirgamaṃ tu vā athavā hāradeśe tu ekadvitriyugāṃśakam

257

मध्यकेत्वनुशालाश्च निर्गमं चैकभागिकम् शेषं तु चान्तरालानां नासिकापञ्जरान्वितम्

madhyaketvanuśālāśca nirgamaṃ caikabhāgikam śeṣaṃ tu cāntarālānāṃ nāsikāpañjarānvitam

258

अधोभूमिश्चान्तराले कुम्भकुम्भतलान्वितम् भद्रं वापि विभद्रं वा कर्णहर्म्यादिमण्डितम्

adhobhūmiścāntarāle kumbhakumbhatalānvitam bhadraṃ vāpi vibhadraṃ vā karṇaharmyādimaṇḍitam

259

हारं च कर्णकूटं च उत्तरान्तं शिखान्तकम् मध्यकोष्ठस्य शाले तु भद्र शाला विशेषतः

hāraṃ ca karṇakūṭaṃ ca uttarāntaṃ śikhāntakam madhyakoṣṭhasya śāle tu bhadra śālā viśeṣataḥ

260

पक्षशालान्वितं वाथ ऊर्ध्वशालान्वितं तुवा नीडाकारयुक्तं वापि चार्धशालान्वितं भवेत्

pakṣaśālānvitaṃ vātha ūrdhvaśālānvitaṃ tuvā nīḍākārayuktaṃ vāpi cārdhaśālānvitaṃ bhavet

261

उत्तरान्तं कपोतान्तं प्रतिकान्तमथापि वा एवं च मध्यकोष्ठे तु शालानामुन्नतं मतम्

uttarāntaṃ kapotāntaṃ pratikāntamathāpi vā evaṃ ca madhyakoṣṭhe tu śālānāmunnataṃ matam

262

शालातटे भद्र कोष्ठं वासकोष्ठं वा कल्पयेत् एवमेतद्दशांशेन शेषं तु युक्तितो न्यसेत्

śālātaṭe bhadra koṣṭhaṃ vāsakoṣṭhaṃ vā kalpayet evametaddaśāṃśena śeṣaṃ tu yuktito nyaset

263

एवं चतुस्थलं प्रोक्तं नवांशारम्भं पूर्ववत् तस्मादायते सर्वे द्विगुणान्तांश पूर्ववत्

evaṃ catusthalaṃ proktaṃ navāṃśārambhaṃ pūrvavat tasmādāyate sarve dviguṇāntāṃśa pūrvavat

264

वेदभूतरसांशेन सप्तभागाष्टभागिकम् एवं तु भित्तिमानं तु शेषं तन्नालिकं भवेत्

vedabhūtarasāṃśena saptabhāgāṣṭabhāgikam evaṃ tu bhittimānaṃ tu śeṣaṃ tannālikaṃ bhavet

265

भित्तिबाह्यं तु वृद्धिः स्यात्परितश्चैकभक्तितः अष्टभागावसानं स्याद् बाह्यमानं तु पूर्ववत्

bhittibāhyaṃ tu vṛddhiḥ syātparitaścaikabhaktitaḥ aṣṭabhāgāvasānaṃ syād bāhyamānaṃ tu pūrvavat

266

कर्णहर्म्यादिविन्यासं तच्चतुर्वर्गकान्तकम् मध्यकोष्ठविशालं तु पूर्ववत्परिकल्पयेत्

karṇaharmyādivinyāsaṃ taccaturvargakāntakam madhyakoṣṭhaviśālaṃ tu pūrvavatparikalpayet

267

शेषं तु चान्तरालं स्यात्कूटानां विन्यसेद् बुधः अन्यान्यनुक्तमानानां चतुर्भूम्युक्तवत्कुरु

śeṣaṃ tu cāntarālaṃ syātkūṭānāṃ vinyased budhaḥ anyānyanuktamānānāṃ caturbhūmyuktavatkuru

268

निर्गमं च प्रवेशं चालङ्कारं वक्ष्यतेऽधुना विस्तारे वसुभागं स्याद् विभजेत् पृथुरेव च

nirgamaṃ ca praveśaṃ cālaṅkāraṃ vakṣyate'dhunā vistāre vasubhāgaṃ syād vibhajet pṛthureva ca

269

तदर्धांशावृतं बाह्ये सालं शेषं विदक्षिकम् वेदितारं चतुर्भागं त्र्! यंशं तद्ग्रीवविस्तरम्

tadardhāṃśāvṛtaṃ bāhye sālaṃ śeṣaṃ vidakṣikam veditāraṃ caturbhāgaṃ tr! yaṃśaṃ tadgrīvavistaram

270

वेदितुल्यं शिरो तारं शेषं प्रासादवद् भवेत् द्विललाटे महानासि तद्वयोर्मध्यनासिकम्

veditulyaṃ śiro tāraṃ śeṣaṃ prāsādavad bhavet dvilalāṭe mahānāsi tadvayormadhyanāsikam

271

तच्छालानासिकं वापि कर्तव्याकृतिनासिका अन्यान्तरप्रदेशे तु क्षुद्र नासीं प्रभूष्यते

tacchālānāsikaṃ vāpi kartavyākṛtināsikā anyāntarapradeśe tu kṣudra nāsīṃ prabhūṣyate

272

नेत्रनासीविशाले तु रसतारसमं भवेत् त्रिकभाग द्विभागं वा पञ्चभागं त्रिभागिकम्

netranāsīviśāle tu rasatārasamaṃ bhavet trikabhāga dvibhāgaṃ vā pañcabhāgaṃ tribhāgikam

273

चतुर्भागं त्रिभागं वा मध्यनासीविशालकम् तत्त्रिभागैकभागं तु पञ्चभागद्विभागिकम्

caturbhāgaṃ tribhāgaṃ vā madhyanāsīviśālakam tattribhāgaikabhāgaṃ tu pañcabhāgadvibhāgikam

274

चतुर्भागद्विभागं वा क्षुद्र नासीविशालकम् पादाधिक समं वापि पादहीनं तथोच्छ्रयम्

caturbhāgadvibhāgaṃ vā kṣudra nāsīviśālakam pādādhika samaṃ vāpi pādahīnaṃ tathocchrayam

275

महानासिमौलितुङ्गं स्तूपिकाग्रावसानकम् मध्यनासि तथामौलिं चाग्रं तत् बलिकान्तकम्

mahānāsimaulituṅgaṃ stūpikāgrāvasānakam madhyanāsi tathāmauliṃ cāgraṃ tat balikāntakam

276

युक्त्या तत्क्षुद्र नासीनां कारयेच्छिल्पिवित्तमः शालाकारं शिखाकारं स्थूपिकानावृतं तथा

yuktyā tatkṣudra nāsīnāṃ kārayecchilpivittamaḥ śālākāraṃ śikhākāraṃ sthūpikānāvṛtaṃ tathā

277

गलकूटोपसंयुक्तं क्षुद्र नासिचतुष्टयम् श्रीभोगाख्यमिदं प्रोक्तमष्टनासी जयान्तकम्

galakūṭopasaṃyuktaṃ kṣudra nāsicatuṣṭayam śrībhogākhyamidaṃ proktamaṣṭanāsī jayāntakam

278

क्षुद्र नास्यर्कसंयुक्तं श्रीविशालं तथैव च षोडशक्षुद्र नास्यङ्गं विष्णुकान्तमिहोच्यते

kṣudra nāsyarkasaṃyuktaṃ śrīviśālaṃ tathaiva ca ṣoḍaśakṣudra nāsyaṅgaṃ viṣṇukāntamihocyate

279

क्षुद्र नास्या तथा विंशत् इन्द्र कान्तं प्रकथ्यते क्षुद्र नासी विना कुर्याद् ब्रह्मकान्तमिति स्मृतम्

kṣudra nāsyā tathā viṃśat indra kāntaṃ prakathyate kṣudra nāsī vinā kuryād brahmakāntamiti smṛtam

280

गलकूटं विनाकुर्यात् स्कन्दकान्तं विशिष्यते मध्यनास्युन्नतं तत्र नासिका पञ्जरान्वितम्

galakūṭaṃ vinākuryāt skandakāntaṃ viśiṣyate madhyanāsyunnataṃ tatra nāsikā pañjarānvitam

281

एवं तु शिखरं प्रोक्तं कर्करीनासिकाकृतम् शालाकोष्ठ विशेषेण स्तूपिकान्तं प्रकल्पयेत्

evaṃ tu śikharaṃ proktaṃ karkarīnāsikākṛtam śālākoṣṭha viśeṣeṇa stūpikāntaṃ prakalpayet

282

भद्र शालां तु तत्कुर्यात्सौम्यकान्तमुदीरितम् एतानि दशभेदः स्याच्छिरो सर्वेषु योजयेत्

bhadra śālāṃ tu tatkuryātsaumyakāntamudīritam etāni daśabhedaḥ syācchiro sarveṣu yojayet

283

गोपुराघनसर्वेषु यत्तलाद्यैर्विशेषतः सर्वाविन्द्र स्य बाह्ये तत्पादं त्यक्त्वा प्रकल्पयेत्

gopurāghanasarveṣu yattalādyairviśeṣataḥ sarvāvindra sya bāhye tatpādaṃ tyaktvā prakalpayet

284

अनुक्तमन्यतो ग्राह्यमग्राह्यमवसीदति वातायनलक्षणम् वक्ष्ये वातायनानां च लक्षणं विधिनाधुना

anuktamanyato grāhyamagrāhyamavasīdati vātāyanalakṣaṇam vakṣye vātāyanānāṃ ca lakṣaṇaṃ vidhinādhunā

285

सर्वेषामपि हर्म्याणां मण्डपादीनि वस्तुनि तथा वातायनस्थानं तथा वै चोक्तवर्णयेत्

sarveṣāmapi harmyāṇāṃ maṇḍapādīni vastuni tathā vātāyanasthānaṃ tathā vai coktavarṇayet

286

तैतलानां तु तं तं तु नराणां हेष्यते बुधैः नराणां जालकं सर्वं देवानामपि योग्यकम्

taitalānāṃ tu taṃ taṃ tu narāṇāṃ heṣyate budhaiḥ narāṇāṃ jālakaṃ sarvaṃ devānāmapi yogyakam

287

तद्विस्तारोदयं सर्वं प्राचीनोक्तं विचारयेत् पादपालिकया युक्तं पत्रपुष्पैरलङ्कृतम्

tadvistārodayaṃ sarvaṃ prācīnoktaṃ vicārayet pādapālikayā yuktaṃ patrapuṣpairalaṅkṛtam

288

देवानां जालकानां च मध्यरन्ध्रसमन्वितम् द्विजानां भूपतीनां च मध्यस्तम्भं विसर्जयेत्

devānāṃ jālakānāṃ ca madhyarandhrasamanvitam dvijānāṃ bhūpatīnāṃ ca madhyastambhaṃ visarjayet

289

मध्यमं पट्टिकायुक्तं कुर्याच्छिल्पिविचक्षणः वैश्यानां शूद्र जातीनां मध्ये स्तम्भं प्रयोजयेत्

madhyamaṃ paṭṭikāyuktaṃ kuryācchilpivicakṣaṇaḥ vaiśyānāṃ śūdra jātīnāṃ madhye stambhaṃ prayojayet

290

न कुर्यात् पट्टिकमध्ये चैकं मञ्चं शुभावहम् उक्तलक्षणहीनं तु नहि कुर्याद्यथेच्छया

na kuryāt paṭṭikamadhye caikaṃ mañcaṃ śubhāvaham uktalakṣaṇahīnaṃ tu nahi kuryādyathecchayā

291

अर्थनाशं श्रवाहीनं भविष्यति न संशयः नागबन्धं तथा वल्ली गवाक्षं कुञ्जराक्षकम्

arthanāśaṃ śravāhīnaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ nāgabandhaṃ tathā vallī gavākṣaṃ kuñjarākṣakam

292

स्वस्तिकं सर्वतोभद्रं नन्द्यावर्ताकृतिस्तथा पुष्पबन्धं सचित्राङ्गं रत्नसङ्घैरलङ्कृतम्

svastikaṃ sarvatobhadraṃ nandyāvartākṛtistathā puṣpabandhaṃ sacitrāṅgaṃ ratnasaṅghairalaṅkṛtam

293

एषां वातायनरूपं नागवल्यादि दैवतम् उक्तवद्विस्तृतायामे नन्दनन्दपदं भवेत्

eṣāṃ vātāyanarūpaṃ nāgavalyādi daivatam uktavadvistṛtāyāme nandanandapadaṃ bhavet

294

भुजङ्गद्वयमेकं स्यादेकादशपदे त्रिधा नाग वेदाष्टभागं वा कुर्याद् वातायनं बुधः

bhujaṅgadvayamekaṃ syādekādaśapade tridhā nāga vedāṣṭabhāgaṃ vā kuryād vātāyanaṃ budhaḥ

295

सप्तसप्तपदं कृत्वा पत्रवल्यादिमण्डितम् युग्मायुग्मपदैर्वाथा चान्यवातायनेपि च

saptasaptapadaṃ kṛtvā patravalyādimaṇḍitam yugmāyugmapadairvāthā cānyavātāyanepi ca

296

एकद्वित्रिचतुःपञ्चमात्रैरङ्घ्रिकपट्टिका तद्विस्तारघनं सर्वं कुर्याद् वै शिल्पिवित्तमः

ekadvitricatuḥpañcamātrairaṅghrikapaṭṭikā tadvistāraghanaṃ sarvaṃ kuryād vai śilpivittamaḥ

297

गोपुरे कूटकोष्टादिग्रीवे पादान्तरे तथा घने वाप्यघने वापि यथा वातायनैर्युतम्

gopure kūṭakoṣṭādigrīve pādāntare tathā ghane vāpyaghane vāpi yathā vātāyanairyutam

298

अन्यैस्तु वास्तुसर्वेषां यथाचोक्तवदेशके कुर्याद् वातायनं सर्वं श्रीसंपत्प्रदायिकम्

anyaistu vāstusarveṣāṃ yathācoktavadeśake kuryād vātāyanaṃ sarvaṃ śrīsaṃpatpradāyikam

299

प्रथमात्तु सार्धकर षट्षड्मात्रवृद्ध्या तत्पञ्चबाहुमवधि त्रिविशालमेके

prathamāttu sārdhakara ṣaṭṣaḍmātravṛddhyā tatpañcabāhumavadhi triviśālameke

300

शोभादिपञ्चदश पञ्चविधप्रमाणम् द्वारेषु चैव विदितं द्विगुणोदयं स्यात्

śobhādipañcadaśa pañcavidhapramāṇam dvāreṣu caiva viditaṃ dviguṇodayaṃ syāt

मण्डपविधानम्

सर्वेषां मण्डपानां तु लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना तैतलानां द्विजातीनां वर्णानां वासयोग्यकम्

sarveṣāṃ maṇḍapānāṃ tu lakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā taitalānāṃ dvijātīnāṃ varṇānāṃ vāsayogyakam

भक्तिमानं तथा भित्तिविस्तारं चाप्यलिन्द्र कम् प्रपाङ्गं मण्डपाकारं पञ्चभेदं क्रमोच्यते

bhaktimānaṃ tathā bhittivistāraṃ cāpyalindra kam prapāṅgaṃ maṇḍapākāraṃ pañcabhedaṃ kramocyate

अत्यर्धहस्तमारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् पञ्चहस्तान्तकं भित्तिपञ्चादशविशालकम्

atyardhahastamārabhya ṣaṭṣaḍaṅgulavardhanāt pañcahastāntakaṃ bhittipañcādaśaviśālakam

विस्तारस्य समं दीर्घमधिकं चैकमेव वा विस्तारद्विगुणान्तं च एकैकाङ्गुलवर्धनात्

vistārasya samaṃ dīrghamadhikaṃ caikameva vā vistāradviguṇāntaṃ ca ekaikāṅgulavardhanāt

विस्ताराष्टांशकांशेन वर्धनाद् द्विगुणान्तकम् एवं भक्त्यायतं प्रोक्तं भक्तितारमिहोच्यते

vistārāṣṭāṃśakāṃśena vardhanād dviguṇāntakam evaṃ bhaktyāyataṃ proktaṃ bhaktitāramihocyate

एकं हस्तं समारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् भक्तितारं द्विहस्तान्तं पञ्चधा परिकीर्तितम्

ekaṃ hastaṃ samārabhya ṣaṭṣaḍaṅgulavardhanāt bhaktitāraṃ dvihastāntaṃ pañcadhā parikīrtitam

एकभक्ति द्विभक्तिं वालिन्द्र विस्तारमेव च अधिस्ठानं विना कुर्याज्जन्मादिप्रस्तरान्तकम्

ekabhakti dvibhaktiṃ vālindra vistārameva ca adhisṭhānaṃ vinā kuryājjanmādiprastarāntakam

अथवा पादवंशं च संयुक्तं तत्प्रपाङ्गकम् खदिरं खादिरं चैव घातपादस्य दारुभिः

athavā pādavaṃśaṃ ca saṃyuktaṃ tatprapāṅgakam khadiraṃ khādiraṃ caiva ghātapādasya dārubhiḥ

अन्यैः सारद्रुमैः प्रोक्तं होमान्तं पाद दारु च मधुकं क्षीरिणी सालै रन्यैः श्रेष्ठद्रुमोत्तमम्

anyaiḥ sāradrumaiḥ proktaṃ homāntaṃ pāda dāru ca madhukaṃ kṣīriṇī sālai ranyaiḥ śreṣṭhadrumottamam

अथवा शिलासंयुक्तं प्रपासर्वाङ्गमेव च शुद्ध मिश्रं च संकीर्णं यथाशोभं बलं तु यत्

athavā śilāsaṃyuktaṃ prapāsarvāṅgameva ca śuddha miśraṃ ca saṃkīrṇaṃ yathāśobhaṃ balaṃ tu yat

यथालाभं द्रुमैः स्तम्भैः वंशे त्ववसारवृक्षकम् क्रमुकं स्तम्भयुक्तं वा घातयेत्स्थापयेत्सुधीः

yathālābhaṃ drumaiḥ stambhaiḥ vaṃśe tvavasāravṛkṣakam kramukaṃ stambhayuktaṃ vā ghātayetsthāpayetsudhīḥ

क्रमुकैर्वंशयुक्तं वा वेणुभिश्चोर्ध्ववंशकम् दीर्घं च तिर्यग्वंशं चोर्ध्वे तद् दीर्घवंशकम्

kramukairvaṃśayuktaṃ vā veṇubhiścordhvavaṃśakam dīrghaṃ ca tiryagvaṃśaṃ cordhve tad dīrghavaṃśakam

नालिकेरदलाभिश्च बध्वा त्वाच्छादनं भवेत् अन्यैरपि दलास् सर्वे यथालाभं वितानयेत्

nālikeradalābhiśca badhvā tvācchādanaṃ bhavet anyairapi dalās sarve yathālābhaṃ vitānayet

वातेन त्वचलं तत्र कुर्याद्दक्षिणिका प्रपा प्रपाङ्गं च प्रपाश्चैतत्कुर्यात्तत्तद्विचक्षणः

vātena tvacalaṃ tatra kuryāddakṣiṇikā prapā prapāṅgaṃ ca prapāścaitatkuryāttattadvicakṣaṇaḥ

देवालये गृहे वापि मण्डपे पृथगेववा अन्तर्वापि बहिर्वापि परितस्तु यथा प्रपा

devālaye gṛhe vāpi maṇḍape pṛthagevavā antarvāpi bahirvāpi paritastu yathā prapā

यत्र देशे प्रपां कुर्यात्तत्र दोषो न विद्यते इति प्रपाङ्गमुक्तं तं मण्डपं वक्ष्यतेऽधुना

yatra deśe prapāṃ kuryāttatra doṣo na vidyate iti prapāṅgamuktaṃ taṃ maṇḍapaṃ vakṣyate'dhunā

देवालयेषु सर्वेषु संमुखे बहुमण्डपम् पुण्यक्षेत्रे तथारामे ग्रामादौ वास्तुमध्यमे

devālayeṣu sarveṣu saṃmukhe bahumaṇḍapam puṇyakṣetre tathārāme grāmādau vāstumadhyame

चतुर्दिक्षु विदिक्षु वापि बाह्याभ्यन्तरतोऽथवा नराणां गृहमध्ये च संमुखे मण्डपं तु वा

caturdikṣu vidikṣu vāpi bāhyābhyantarato'thavā narāṇāṃ gṛhamadhye ca saṃmukhe maṇḍapaṃ tu vā

सर्वेषां वासयोग्यार्थं मण्डपं यागमण्डपम् नृपाणामभिषेकार्थं मण्डपं नृत्तमण्डपम्

sarveṣāṃ vāsayogyārthaṃ maṇḍapaṃ yāgamaṇḍapam nṛpāṇāmabhiṣekārthaṃ maṇḍapaṃ nṛttamaṇḍapam

पाणिपीडनसिद्ध्यर्थं तथा मैत्रं च मण्डपम् उपनयनमण्डपं चैव तथा च स्नानमण्डपम्

pāṇipīḍanasiddhyarthaṃ tathā maitraṃ ca maṇḍapam upanayanamaṇḍapaṃ caiva tathā ca snānamaṇḍapam

अर्भकानां मुखालोकं मण्डपं सतीमण्डपम् क्षौरार्थं मण्डपं चैव चाग्निकार्यार्थमण्डपम्

arbhakānāṃ mukhālokaṃ maṇḍapaṃ satīmaṇḍapam kṣaurārthaṃ maṇḍapaṃ caiva cāgnikāryārthamaṇḍapam

सुखान्वितार्थं कल्पेत मण्डपं विधिवत्क्रमात् मण्डपानां च सर्वेषां स्थानमुक्तं पुरातनैः

sukhānvitārthaṃ kalpeta maṇḍapaṃ vidhivatkramāt maṇḍapānāṃ ca sarveṣāṃ sthānamuktaṃ purātanaiḥ

प्रासादाभिमुखे सप्तमण्डपं कल्पयेत्क्रमात् आदौ स्नपनार्थं च द्वितीयाध्ययनमण्डपम्

prāsādābhimukhe saptamaṇḍapaṃ kalpayetkramāt ādau snapanārthaṃ ca dvitīyādhyayanamaṇḍapam

विशेषं स्नपनार्थं च मण्डपं च तृतीयकम् चतुर्थं प्रतिमागारं पञ्चमं स्थापनमण्डपम्

viśeṣaṃ snapanārthaṃ ca maṇḍapaṃ ca tṛtīyakam caturthaṃ pratimāgāraṃ pañcamaṃ sthāpanamaṇḍapam

षष्ठं चापि ततः कुर्यात्तत्तत्तीर्थमण्डपम् सप्तमं नृत्तगीतार्थमागार तत्साधकार्थकम्

ṣaṣṭhaṃ cāpi tataḥ kuryāttattattīrthamaṇḍapam saptamaṃ nṛttagītārthamāgāra tatsādhakārthakam

अथवा तन्मुखे कुर्यादेकद्वित्रि च मण्डपम् स्नपनं प्रतिमाङ्गानां गीतनृत्तार्थमण्डपम्

athavā tanmukhe kuryādekadvitri ca maṇḍapam snapanaṃ pratimāṅgānāṃ gītanṛttārthamaṇḍapam

मण्डपं द्वितीयं चैतत् अग्रमण्डप तन्मुखे आदौ चाध्ययनार्थं स्यात्प्रतिमामण्डपं तथा

maṇḍapaṃ dvitīyaṃ caitat agramaṇḍapa tanmukhe ādau cādhyayanārthaṃ syātpratimāmaṇḍapaṃ tathā

तत्रैव मण्डपं कुर्यात्प्रतिमामण्डपं बुधः त्रिचतुःपञ्चषट्सप्तचाष्टरन्ध्रं विभित्तिकम्

tatraiva maṇḍapaṃ kuryātpratimāmaṇḍapaṃ budhaḥ tricatuḥpañcaṣaṭsaptacāṣṭarandhraṃ vibhittikam

प्रथमात्सप्तमान्तं च भित्तिरेकं प्रकल्पयेत् तस्मात्तथैकपङ्क्त्यन्तमेकभागैर्विवर्धनात्

prathamātsaptamāntaṃ ca bhittirekaṃ prakalpayet tasmāttathaikapaṅktyantamekabhāgairvivardhanāt

मण्डपानां च सप्तानां प्रत्येकं पञ्चधा भवेत् एवं तु चतुरश्रं स्यात्तस्मादेकेन वर्धनात्

maṇḍapānāṃ ca saptānāṃ pratyekaṃ pañcadhā bhavet evaṃ tu caturaśraṃ syāttasmādekena vardhanāt

तत्समाधिकायामं समं वा चायतं तु वा युग्मभित्तिश च यः कुर्यान्मध्यस्तम्भान्परित्यजेत्

tatsamādhikāyāmaṃ samaṃ vā cāyataṃ tu vā yugmabhittiśa ca yaḥ kuryānmadhyastambhānparityajet

तत्त्वधिष्ठान पादं च प्रस्तरं च त्रिवर्गकम् तदूर्ध्वे मण्डपानां च चूलिकाकर्णहर्म्यकम्

tattvadhiṣṭhāna pādaṃ ca prastaraṃ ca trivargakam tadūrdhve maṇḍapānāṃ ca cūlikākarṇaharmyakam

अन्तर प्रस्तरोपेतं कुर्यात्तु समलङ्कतम् सोपपीठमधिष्ठानं केवलं वा मसूरकम्

antara prastaropetaṃ kuryāttu samalaṅkatam sopapīṭhamadhiṣṭhānaṃ kevalaṃ vā masūrakam

हर्म्योपपीठयुक्तं चेत्सोपपीठादिमण्डपम् पीनोपपीठहर्म्यं चेन्मण्डपं च त्रिवर्गकम्

harmyopapīṭhayuktaṃ cetsopapīṭhādimaṇḍapam pīnopapīṭhaharmyaṃ cenmaṇḍapaṃ ca trivargakam

हर्म्यं च विपरीतं चेत्स्वामिनो मरणं ध्रुवम् प्रस्तरं तत्र यत्तत्र प्रासादवदलङ्कृतम्

harmyaṃ ca viparītaṃ cetsvāmino maraṇaṃ dhruvam prastaraṃ tatra yattatra prāsādavadalaṅkṛtam

प्रासादवदलङ्कृत्य चाधिकालङ्कृतं तु वा बाह्यं चालयवद् भूष्यं मण्डपान्तमितीष्यते

prāsādavadalaṅkṛtya cādhikālaṅkṛtaṃ tu vā bāhyaṃ cālayavad bhūṣyaṃ maṇḍapāntamitīṣyate

तेषां क्रमेण विन्यासं लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना चतुरश्रसमाकारं सममानं त्रिभित्तिकम्

teṣāṃ krameṇa vinyāsaṃ lakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā caturaśrasamākāraṃ samamānaṃ tribhittikam

षोडशस्तम्भसंयुक्तं चतुर्द्वारसमन्वितम् चतुर्दिक् भद्र विस्तारमेकभागेन निर्गमम्

ṣoḍaśastambhasaṃyuktaṃ caturdvārasamanvitam caturdik bhadra vistāramekabhāgena nirgamam

चतुरश्रं चतुर्भक्तिः षोडशस्तम्भसंयुतम् चतुर्दिक्षु चतुर्द्वारमेकभागेन भद्र कम्

caturaśraṃ caturbhaktiḥ ṣoḍaśastambhasaṃyutam caturdikṣu caturdvāramekabhāgena bhadra kam

द्वात्रिंशत्क्षुद्र नास्यङ्गं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् षड्भागं चतुरश्रं स्यात् षट्त्रिंशत्पादसंयुतम्

dvātriṃśatkṣudra nāsyaṅgaṃ śeṣaṃ prāguktavannayet ṣaḍbhāgaṃ caturaśraṃ syāt ṣaṭtriṃśatpādasaṃyutam

चतुर्दिक्षु चतुर्द्वारं मध्यपादान्परित्यजेत् द्विभक्त्यै भक्त विस्तारमेकभागेन निर्गमम्

caturdikṣu caturdvāraṃ madhyapādānparityajet dvibhaktyai bhakta vistāramekabhāgena nirgamam

द्वात्रिंशत्क्षुद्र नास्यङ्गं सर्वालङ्कारसंयुतम् चतुःषष्ट्यङ्घ्रिसंयुक्तं सप्तसप्तद्विभागिकम्

dvātriṃśatkṣudra nāsyaṅgaṃ sarvālaṅkārasaṃyutam catuḥṣaṣṭyaṅghrisaṃyuktaṃ saptasaptadvibhāgikam

चतुष्पादं त्यजेन्मध्ये चतुर्द्वारं चतुर्दिशि त्रिभक्तिविस्तृतं भद्र मेकभागेन निर्गमम्

catuṣpādaṃ tyajenmadhye caturdvāraṃ caturdiśi tribhaktivistṛtaṃ bhadra mekabhāgena nirgamam

षष्ठ्यङ्घ्रिकयुक्तं वापि तन्मध्ये चोर्ध्वकूटकम् चत्वारिंशत्तु नास्यङ्गं शेषं पूर्ववदाचरेत्

ṣaṣṭhyaṅghrikayuktaṃ vāpi tanmadhye cordhvakūṭakam catvāriṃśattu nāsyaṅgaṃ śeṣaṃ pūrvavadācaret

चतुरष्टाष्टभित्तिश्च चतुःषष्ट्यङ्घ्रिसंयुतम् चतुर्दिक्षु चतुर्द्वारं मध्यपादान्परित्यजेत्

caturaṣṭāṣṭabhittiśca catuḥṣaṣṭyaṅghrisaṃyutam caturdikṣu caturdvāraṃ madhyapādānparityajet

चतुर्भागेन भद्रं स्यादेकभागेन निर्गमम् पूर्ववत्क्षुद्र नास्यङ्गं युक्त्या तत्रैव योजयेत्

caturbhāgena bhadraṃ syādekabhāgena nirgamam pūrvavatkṣudra nāsyaṅgaṃ yuktyā tatraiva yojayet

नन्दनन्दविभागेन विस्तारायामतत्समम् कल्पयेन्नवरङ्गं स्यात्षट्षट्पादान्परित्यजेत्

nandanandavibhāgena vistārāyāmatatsamam kalpayennavaraṅgaṃ syātṣaṭṣaṭpādānparityajet

नन्दाष्टभागसंयुक्तं त्रिभागैकेन भद्र कम् चतुर्दिक्षु चतुर्द्वारं तत्तदग्रे सभद्र कम्

nandāṣṭabhāgasaṃyuktaṃ tribhāgaikena bhadra kam caturdikṣu caturdvāraṃ tattadagre sabhadra kam

सर्वालङ्कारसंयुक्तं षडष्टे वाल्पनासिका तन्मध्ये चोर्ध्वतुङ्गं स्याच्चत्वारिंशाष्टनासिकम्

sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ ṣaḍaṣṭe vālpanāsikā tanmadhye cordhvatuṅgaṃ syāccatvāriṃśāṣṭanāsikam

तदेवषोडशस्तम्भं त्यजेत्कर्णचतुष्टये चतुर्दिक्षु चतुर्भागं वेदभागैकभद्र कम्

tadevaṣoḍaśastambhaṃ tyajetkarṇacatuṣṭaye caturdikṣu caturbhāgaṃ vedabhāgaikabhadra kam

सर्वालङ्कारसंयुक्तं शेषं युक्त्या प्रयोजयेत् एकादशभागेन मण्डपं चतुरश्रकम्

sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ śeṣaṃ yuktyā prayojayet ekādaśabhāgena maṇḍapaṃ caturaśrakam

सालिन्द्रं नवरङ्गं स्यादष्टोत्तरशताङ्घ्रिकम् तद्बहिः परितोलिन्द्र मेकभागेन कारयेत्

sālindraṃ navaraṅgaṃ syādaṣṭottaraśatāṅghrikam tadbahiḥ paritolindra mekabhāgena kārayet

चतुर्दिक् पञ्चभागेन भद्रं चांशेन निर्गमम् चतुर्दिक्षु चतुर्द्वार चतुःषष्ट्यल्पनासिकम्

caturdik pañcabhāgena bhadraṃ cāṃśena nirgamam caturdikṣu caturdvāra catuḥṣaṣṭyalpanāsikam

नभोर्ध्वे कूटसंयुक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम् एवं तु चतुरश्रं स्यात्तदायाममिहोच्यते

nabhordhve kūṭasaṃyuktaṃ sarvālaṅkārasaṃyutam evaṃ tu caturaśraṃ syāttadāyāmamihocyate

त्रिभक्ति विस्तृतं चैव षड्भक्त्यायाम कल्पयेत् मूलाग्रे द्वारसंयुक्तं पार्श्वे द्वारं न योजयेत्

tribhakti vistṛtaṃ caiva ṣaḍbhaktyāyāma kalpayet mūlāgre dvārasaṃyuktaṃ pārśve dvāraṃ na yojayet

अथवा हीनाधिकांशेन दीर्घ मध्ये प्रवेशनम् अंशेनावृतालिन्दं स्यात् शेषं प्रागुक्तवन्नयेत्

athavā hīnādhikāṃśena dīrgha madhye praveśanam aṃśenāvṛtālindaṃ syāt śeṣaṃ prāguktavannayet

चतुर्भाग विशाले तु चाष्टभागायतं तथा द्व्यंशषड्भाग विस्तारं दीर्घ मध्ये च मण्डपम्

caturbhāga viśāle tu cāṣṭabhāgāyataṃ tathā dvyaṃśaṣaḍbhāga vistāraṃ dīrgha madhye ca maṇḍapam

परितस्तस्य बाह्ये तु भागेनालिन्द्र मिष्यते यथेष्टद्वारसंयुक्तं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत्

paritastasya bāhye tu bhāgenālindra miṣyate yatheṣṭadvārasaṃyuktaṃ śeṣaṃ prāguktavannayet

भूतभागेन विस्तारं दशभागं तथायतम् तन्मध्ये त्र्! यंशविस्तारं चाष्टांशायाममण्डपम्

bhūtabhāgena vistāraṃ daśabhāgaṃ tathāyatam tanmadhye tr! yaṃśavistāraṃ cāṣṭāṃśāyāmamaṇḍapam

तद्बहिः परितो वा रमेकभागेन कारयेत् शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम्

tadbahiḥ parito vā ramekabhāgena kārayet śeṣaṃ prāguktavatkuryātsarvālaṅkārasaṃyutam

षड्भागेन विशालं स्यात्तत्समेनाधिकायतम् द्विभागं मध्यरङ्गं स्यात्परितो द्व्यंशेन मण्डपम्

ṣaḍbhāgena viśālaṃ syāttatsamenādhikāyatam dvibhāgaṃ madhyaraṅgaṃ syātparito dvyaṃśena maṇḍapam

शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् विस्तारं चाष्टभागं स्यादायामं षोडशांशकम्

śeṣaṃ prāguktavatkuryātsarvālaṅkārasaṃyutam vistāraṃ cāṣṭabhāgaṃ syādāyāmaṃ ṣoḍaśāṃśakam

तन्मध्ये वेदभागेन द्वादशांशेन मण्डपम् परितं द्व्यंशेनालिन्द्रं स्याच्छेषं पूर्ववदाचरेत्

tanmadhye vedabhāgena dvādaśāṃśena maṇḍapam paritaṃ dvyaṃśenālindraṃ syāccheṣaṃ pūrvavadācaret

नवभागेन विस्तारं चाष्टदशांशमायतम् त्रिभागे द्वादशांशेन मध्यरङ्गं प्रकल्पयेत्

navabhāgena vistāraṃ cāṣṭadaśāṃśamāyatam tribhāge dvādaśāṃśena madhyaraṅgaṃ prakalpayet

तद्बाह्येऽलिन्द्र मंशेन परितो द्विंशेन मण्डपम् अथवा चैकभागे तु चान्तर्बाह्येत्वलिन्द्र कम्

tadbāhye'lindra maṃśena parito dviṃśena maṇḍapam athavā caikabhāge tu cāntarbāhyetvalindra kam

चतुष्कर्णे चतुर्मासं चेष्टदिग्गतभित्तिकम् उक्तवद् द्वारसंयुक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम्

catuṣkarṇe caturmāsaṃ ceṣṭadiggatabhittikam uktavad dvārasaṃyuktaṃ sarvālaṅkārasaṃyutam

विशाले दशभागे तु विंशत्यंशं तथायतम् परितोऽलिन्द्र भागं स्याद्विस्तारं द्विगुणायतम्

viśāle daśabhāge tu viṃśatyaṃśaṃ tathāyatam parito'lindra bhāgaṃ syādvistāraṃ dviguṇāyatam

मध्यत्रिभागविस्तारं तस्यान्त द्विंशमण्डपम् तस्यान्तश्चैकभागेन चावृतालिन्द्र मिष्यते

madhyatribhāgavistāraṃ tasyānta dviṃśamaṇḍapam tasyāntaścaikabhāgena cāvṛtālindra miṣyate

मध्ये च द्विंशविस्तारं द्वादशायतनं तथा एवं तु मण्डपकारं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत्

madhye ca dviṃśavistāraṃ dvādaśāyatanaṃ tathā evaṃ tu maṇḍapakāraṃ śeṣaṃ prāguktavannayet

विस्तारे रुद्र भागं स्याद्विस्तारं द्विगुणायतम् मध्ये त्रिभागविस्तारं मनुभागायतं तथा

vistāre rudra bhāgaṃ syādvistāraṃ dviguṇāyatam madhye tribhāgavistāraṃ manubhāgāyataṃ tathā

कुर्यान्मण्डप बाह्ये तु सर्वं प्रागुक्तवन्नयेत् विस्तारं रुद्र भागं स्याद्विस्ताराद्द्विगुणायतम्

kuryānmaṇḍapa bāhye tu sarvaṃ prāguktavannayet vistāraṃ rudra bhāgaṃ syādvistārāddviguṇāyatam

यथामध्येऽङ्कणं कुर्यात्पञ्चभागेन विस्तृतम् परितॐऽशेनलिङ्गं स्याद् द्व्यंशेनावृतालिङ्गकम्

yathāmadhye'ṅkaṇaṃ kuryātpañcabhāgena vistṛtam paritaॐ'śenaliṅgaṃ syād dvyaṃśenāvṛtāliṅgakam

अथवा सप्ताङ्गविस्तारं द्विर्नवांशं कर्णायतम् तद्बाह्ये तु द्विभागेन मण्डपं परितस्तथा

athavā saptāṅgavistāraṃ dvirnavāṃśaṃ karṇāyatam tadbāhye tu dvibhāgena maṇḍapaṃ paritastathā

तदेवांशाधिकं स्याद् दीर्घ द्वित्रिमण्डपम् प्रत्येकं पञ्चभागेन सभा कूटं च मण्डपम्

tadevāṃśādhikaṃ syād dīrgha dvitrimaṇḍapam pratyekaṃ pañcabhāgena sabhā kūṭaṃ ca maṇḍapam

अथवा मण्डपाकारं युक्त्या तत्रैव योजयेत् चतुर्दिक्षु चतुर्द्वारं कुर्याद् भद्रै रलङ्कृतम्

athavā maṇḍapākāraṃ yuktyā tatraiva yojayet caturdikṣu caturdvāraṃ kuryād bhadrai ralaṅkṛtam

एवं तु मण्डपं प्रोक्तं तन्नाममिहोच्यते प्रथमं हिमजं चैव ततो निषदजं भवेत्

evaṃ tu maṇḍapaṃ proktaṃ tannāmamihocyate prathamaṃ himajaṃ caiva tato niṣadajaṃ bhavet

तृतीयं विजयं चैव चतुर्थं माल्यजं तथा पञ्चमं पारियात्रं च षष्ठं स्याद् गन्धमादनम्

tṛtīyaṃ vijayaṃ caiva caturthaṃ mālyajaṃ tathā pañcamaṃ pāriyātraṃ ca ṣaṣṭhaṃ syād gandhamādanam

सप्तमं हेमकूटं स्यान्मण्डपाख्यानि सप्तकम् एवं हर्म्यमुखे कुर्यादन्यत्सर्वमिहोच्यते

saptamaṃ hemakūṭaṃ syānmaṇḍapākhyāni saptakam evaṃ harmyamukhe kuryādanyatsarvamihocyate

एकादश चतुरंशं स्यात् आयताश्रकमेव च अंशेनावृतवारं स्याच्चतुर्द्वारं चतुर्दिशि

ekādaśa caturaṃśaṃ syāt āyatāśrakameva ca aṃśenāvṛtavāraṃ syāccaturdvāraṃ caturdiśi

एकभागेन भद्रं स्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् एवं तु मेरुजं प्रोक्तं पुस्तकार्जनयोग्यकम्

ekabhāgena bhadraṃ syātsarvālaṅkārasaṃyutam evaṃ tu merujaṃ proktaṃ pustakārjanayogyakam

द्विभक्तिचतुरंशेन भद्र स्यावृतलिन्द्र कम् एवं तु विजयं प्रोक्तं विवाहार्थं हि मण्डपम्

dvibhakticaturaṃśena bhadra syāvṛtalindra kam evaṃ tu vijayaṃ proktaṃ vivāhārthaṃ hi maṇḍapam

देवतार्थं समुद्दिश्य पानीयाय मण्डपम् पूर्वोक्तविजयं नाम मण्डपं तत्र कारयेत्

devatārthaṃ samuddiśya pānīyāya maṇḍapam pūrvoktavijayaṃ nāma maṇḍapaṃ tatra kārayet

त्रिभागं चतुरश्रं स्याच्चतुर्द्वारसमन्वितम् द्विरष्टरविपादं स्यात् सिद्धयागादि सर्वशः

tribhāgaṃ caturaśraṃ syāccaturdvārasamanvitam dviraṣṭaravipādaṃ syāt siddhayāgādi sarvaśaḥ

चतुरश्रं चतुर्भागं मध्यस्तम्भान्परित्यजेत् मध्ये तु चाङ्गणं कुर्यात् अंशेनावृतमण्डपम्

caturaśraṃ caturbhāgaṃ madhyastambhānparityajet madhye tu cāṅgaṇaṃ kuryāt aṃśenāvṛtamaṇḍapam

एकद्वित्रिचतुर्द्वारं कल्पयेत्तु यथेष्टकम् एकांशमावृतद्वारं पार्श्वे वारं प्रकल्पयेत्

ekadvitricaturdvāraṃ kalpayettu yatheṣṭakam ekāṃśamāvṛtadvāraṃ pārśve vāraṃ prakalpayet

एकद्विभागविस्तारं निर्गमं भद्र संयुतम् तत्पार्श्वे च मुखे वापि सोपानं तत्प्रकल्पयेत्

ekadvibhāgavistāraṃ nirgamaṃ bhadra saṃyutam tatpārśve ca mukhe vāpi sopānaṃ tatprakalpayet

एवं तु पद्मकं प्रोक्तं देवानां पचनालयम् सिचाख्यमण्डपं चापि पचनालयमेव च

evaṃ tu padmakaṃ proktaṃ devānāṃ pacanālayam sicākhyamaṇḍapaṃ cāpi pacanālayameva ca

विस्तारे वेदभागेन पञ्चभागं तदायतम् द्वित्रिभागाङ्कणं मध्ये चांशेनावृतमण्डपम्

vistāre vedabhāgena pañcabhāgaṃ tadāyatam dvitribhāgāṅkaṇaṃ madhye cāṃśenāvṛtamaṇḍapam

तद्बहिः परितो देशे चांशेनालिन्द्र मिष्यते त्र्! यंशं तद्भद्र विस्तारं निर्गमांशेन योजयेत्

tadbahiḥ parito deśe cāṃśenālindra miṣyate tr! yaṃśaṃ tadbhadra vistāraṃ nirgamāṃśena yojayet

वातायनसमायुक्तमेकद्वारं प्रकल्पयेत् अङ्गणे च प्रपायुक्तं पद्माख्यं पुष्पमण्डपम्

vātāyanasamāyuktamekadvāraṃ prakalpayet aṅgaṇe ca prapāyuktaṃ padmākhyaṃ puṣpamaṇḍapam

पञ्चांशं चतुरश्रं स्यात्तत्त्रिभागाङ्गणं भवेत् तद्बहिः परितॐऽशेन मण्डपं परिकल्पयेत्

pañcāṃśaṃ caturaśraṃ syāttattribhāgāṅgaṇaṃ bhavet tadbahiḥ paritaॐ'śena maṇḍapaṃ parikalpayet

वातायनसमायुक्तं भद्र शेषं तु पूर्ववत् जलसंपूरितार्थाय भद्र मण्डपमीरितम्

vātāyanasamāyuktaṃ bhadra śeṣaṃ tu pūrvavat jalasaṃpūritārthāya bhadra maṇḍapamīritam

तदेकभागाधिकं वापि द्विभागाधिकमायतम् तद्धि द्वित्रिभागं वा तारं पञ्चाशमायतम्

tadekabhāgādhikaṃ vāpi dvibhāgādhikamāyatam taddhi dvitribhāgaṃ vā tāraṃ pañcāśamāyatam

विस्तारे मण्डपं कुर्यात् इष्टदिग्गतभित्तिकम् अग्रे च द्वारमेकं स्याद्युक्त्या चाङ्गणसंयुतम्

vistāre maṇḍapaṃ kuryāt iṣṭadiggatabhittikam agre ca dvāramekaṃ syādyuktyā cāṅgaṇasaṃyutam

तद्बहिः परितॐऽशेन द्वारं कुर्याद्विचक्षणः मण्डपं भद्र संयुक्तं धान्यनिक्षेपयोग्यकम्

tadbahiḥ paritaॐ'śena dvāraṃ kuryādvicakṣaṇaḥ maṇḍapaṃ bhadra saṃyuktaṃ dhānyanikṣepayogyakam

षड्भागेन विशाले तु चायामं चाष्टभागिकम् वेदभागेन विस्तारं षड्भागायामतोऽङ्गणम्

ṣaḍbhāgena viśāle tu cāyāmaṃ cāṣṭabhāgikam vedabhāgena vistāraṃ ṣaḍbhāgāyāmato'ṅgaṇam

तत्तद्बाह्यावृतांशेन वसपं परिकल्पयेत् आयामे मध्यसूत्रात्तु वामे द्वारं तु योजयेत्

tattadbāhyāvṛtāṃśena vasapaṃ parikalpayet āyāme madhyasūtrāttu vāme dvāraṃ tu yojayet

कूटाङ्गं मण्डपं कुर्यात्प्रच्छादनमथापि वा शिवाख्यमण्डपं प्रोक्तं धान्यकर्णन योग्यकम्

kūṭāṅgaṃ maṇḍapaṃ kuryātpracchādanamathāpi vā śivākhyamaṇḍapaṃ proktaṃ dhānyakarṇana yogyakam

पञ्चसप्तांशविस्तारं तस्याद् द्विंशाधिकायतम् मण्डपं तत्तदंशेन समाश्रं वायतं तु वा

pañcasaptāṃśavistāraṃ tasyād dviṃśādhikāyatam maṇḍapaṃ tattadaṃśena samāśraṃ vāyataṃ tu vā

100

तत्त्रिभागाङ्गणं मध्ये चैकद्व्यंशेन मण्डपम् वातायनसमायुक्तं इष्टदिग्वारसंयुतम्

tattribhāgāṅgaṇaṃ madhye caikadvyaṃśena maṇḍapam vātāyanasamāyuktaṃ iṣṭadigvārasaṃyutam

101

मध्ये प्रच्छादनं कुर्वात्प्रपाङ्गं वाधिकल्पयेत् एकभागेन बाह्ये तु परितो भूपलिन्दकम्

madhye pracchādanaṃ kurvātprapāṅgaṃ vādhikalpayet ekabhāgena bāhye tu parito bhūpalindakam

102

तत्तद्भागेन संयुक्तं मेनं प्रागुक्तवन्नयेत् एवं तु मण्डपं प्रोक्तं नृत्तश्रवणयोग्यकम्

tattadbhāgena saṃyuktaṃ menaṃ prāguktavannayet evaṃ tu maṇḍapaṃ proktaṃ nṛttaśravaṇayogyakam

103

तदेव चेष्टदिग्वासं कुर्यादेवं तु जालकम् वस्त्राभरणशास्त्रादीन् रत्नकोशादियोग्यकम्

tadeva ceṣṭadigvāsaṃ kuryādevaṃ tu jālakam vastrābharaṇaśāstrādīn ratnakośādiyogyakam

104

विस्तारं सप्तभागं स्याद्यथेष्टांशं तथायतम् समाश्रं वाथ वेदाश्रं कुर्यादास्थानमण्डपम्

vistāraṃ saptabhāgaṃ syādyatheṣṭāṃśaṃ tathāyatam samāśraṃ vātha vedāśraṃ kuryādāsthānamaṇḍapam

105

विस्तारं द्विगुणं वापि त्रिगुणं वा तदायतम् समाश्रं सप्तसप्तांशे त्रित्रिमध्यमरङ्गकम्

vistāraṃ dviguṇaṃ vāpi triguṇaṃ vā tadāyatam samāśraṃ saptasaptāṃśe tritrimadhyamaraṅgakam

106

परितो कैकभागं द्व्यंशैकं मण्डपं तु वा पृष्ठे तत्पार्श्वयोर्मध्ये मुखे पादसमन्वितम्

parito kaikabhāgaṃ dvyaṃśaikaṃ maṇḍapaṃ tu vā pṛṣṭhe tatpārśvayormadhye mukhe pādasamanvitam

107

पार्श्वयोः पृष्ठतः द्वारं द्वारं तु प्रस्तरं तु वा पार्श्वैकद्वारसंयुक्तं युक्त्या सोपानसंयुतम्

pārśvayoḥ pṛṣṭhataḥ dvāraṃ dvāraṃ tu prastaraṃ tu vā pārśvaikadvārasaṃyuktaṃ yuktyā sopānasaṃyutam

108

चतुर्दिक्षु द्विभागैकं विस्तारं भद्र निर्गमम् अथवा मुखभद्रे तु निर्गमं तद्द्विभागिकम्

caturdikṣu dvibhāgaikaṃ vistāraṃ bhadra nirgamam athavā mukhabhadre tu nirgamaṃ taddvibhāgikam

109

तदग्रे वाथ पार्श्वे च कुर्यात्सोपानभूषणम् तस्य मध्ये च रङ्गे तु मौक्तिकेन प्रपान्वितम्

tadagre vātha pārśve ca kuryātsopānabhūṣaṇam tasya madhye ca raṅge tu mauktikena prapānvitam

110

तन्मध्ये शासनादीनां तोरणं कल्पवृक्षकम् तन्मानं चोक्तवत्कुर्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम्

tanmadhye śāsanādīnāṃ toraṇaṃ kalpavṛkṣakam tanmānaṃ coktavatkuryātsarvālaṅkārasaṃyutam

111

मण्डपे द्वे विमानं स्यादेकं वा द्वितलं तु वा मण्डपाग्रे प्रपाङ्गं स्याद्यथेष्टाय्तामं कल्पयेत्

maṇḍape dve vimānaṃ syādekaṃ vā dvitalaṃ tu vā maṇḍapāgre prapāṅgaṃ syādyatheṣṭāytāmaṃ kalpayet

112

तस्य मध्ये त्रिभागेन विस्तारमायामं चोक्तवद् भवेत् नाटकादि प्रच्छादनं शेषभागावृतं प्रपा

tasya madhye tribhāgena vistāramāyāmaṃ coktavad bhavet nāṭakādi pracchādanaṃ śeṣabhāgāvṛtaṃ prapā

113

प्रपाग्रैकद्विभागं वा कर्णे लाङ्गलभित्तिकम् तन्मुखे त्यंश विस्तारं भद्र मंशेन निर्गमम्

prapāgraikadvibhāgaṃ vā karṇe lāṅgalabhittikam tanmukhe tyaṃśa vistāraṃ bhadra maṃśena nirgamam

114

विस्तारसमभद्रं वा सोपानं मुखभद्र योः शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम्

vistārasamabhadraṃ vā sopānaṃ mukhabhadra yoḥ śeṣaṃ prāguktavatkuryātsarvālaṅkārasaṃyutam

115

अथवा मण्डपदेवाख्ये द्वित्रिभागेन पूर्ववत् अथवा मण्डपाख्ये तत्प्रपासंयुक्तं बाह्यके

athavā maṇḍapadevākhye dvitribhāgena pūrvavat athavā maṇḍapākhye tatprapāsaṃyuktaṃ bāhyake

116

एकभाग द्विभाग वा परितोऽलिन्द्र मिष्यते शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम्

ekabhāga dvibhāga vā parito'lindra miṣyate śeṣaṃ prāguktavatkuryātsarvālaṅkārasaṃyutam

117

अथवा मण्डपोदेशे सप्तसप्तांश हस्तिकम् त्रिपञ्चांशेन विस्तारमायामं मध्यरङ्गकम्

athavā maṇḍapodeśe saptasaptāṃśa hastikam tripañcāṃśena vistāramāyāmaṃ madhyaraṅgakam

118

तद्बाह्ये चैकभागेन मण्डपं परितस्तथा तन्मुखे च त्रिभागेन भद्रं शेषं तु पूर्ववत्

tadbāhye caikabhāgena maṇḍapaṃ paritastathā tanmukhe ca tribhāgena bhadraṃ śeṣaṃ tu pūrvavat

119

अथवा मण्डपाद्ये तत्प्रपासंयुक्तं बाह्यके एकभाग द्विभागं वा परितोऽलिन्द्र मिष्यते

athavā maṇḍapādye tatprapāsaṃyuktaṃ bāhyake ekabhāga dvibhāgaṃ vā parito'lindra miṣyate

120

शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् शतपादयुतं वाथ सहस्राङ्घ्रिक मण्डपम्

śeṣaṃ prāguktavatkuryātsarvālaṅkārasaṃyutam śatapādayutaṃ vātha sahasrāṅghrika maṇḍapam

121

युक्त्या तद्भक्तिमध्येन यथेष्टायतविस्तृतम् देवानां भूपतीनां च कुर्यादास्थानमण्डपम्

yuktyā tadbhaktimadhyena yatheṣṭāyatavistṛtam devānāṃ bhūpatīnāṃ ca kuryādāsthānamaṇḍapam

122

अष्टांशं चतुरश्रं वा नवांशं चतुरश्रकम् तत्तदायाममेवं च भूपतीनां च योग्यकम्

aṣṭāṃśaṃ caturaśraṃ vā navāṃśaṃ caturaśrakam tattadāyāmamevaṃ ca bhūpatīnāṃ ca yogyakam

123

मण्डपं पूर्ववत्कुर्याद्देवता चोत्सवार्थकम् सालाख्या तु कृताख्या स्यात्कुट्याधो रङ्गके सुधीः

maṇḍapaṃ pūrvavatkuryāddevatā cotsavārthakam sālākhyā tu kṛtākhyā syātkuṭyādho raṅgake sudhīḥ

124

दशांशं चतुरश्रं स्यात्षट्षडशं तु मध्यमे ऊर्ध्वकूटसमायुक्तं परितो द्व्यंशेन मण्डपम्

daśāṃśaṃ caturaśraṃ syātṣaṭṣaḍaśaṃ tu madhyame ūrdhvakūṭasamāyuktaṃ parito dvyaṃśena maṇḍapam

125

मध्ये द्वारं द्विभागं स्याद् द्विषड्भागेन चाग्रतः तद्भागेन द्विभागेन द्वारे पार्श्वे तु वदिकम्

madhye dvāraṃ dvibhāgaṃ syād dviṣaḍbhāgena cāgrataḥ tadbhāgena dvibhāgena dvāre pārśve tu vadikam

126

परितोऽलिन्द्र भागेन वारन मुखभद्र कम् अथवा नेत्रभद्रं स्यात् शेषं युक्त्या प्रयोजयेत्

parito'lindra bhāgena vārana mukhabhadra kam athavā netrabhadraṃ syāt śeṣaṃ yuktyā prayojayet

127

दर्भाख्यं मण्डपं प्रोक्तं कुञ्जरस्यालयं तथा एकादशांशविस्तारमायतं विंशदंशकम्

darbhākhyaṃ maṇḍapaṃ proktaṃ kuñjarasyālayaṃ tathā ekādaśāṃśavistāramāyataṃ viṃśadaṃśakam

128

एकभाग द्विभागं वा मण्डपं परितस्तथा शेषं तु चाङ्गणं मध्ये चेष्टदिग्द्वारसंयुतम्

ekabhāga dvibhāgaṃ vā maṇḍapaṃ paritastathā śeṣaṃ tu cāṅgaṇaṃ madhye ceṣṭadigdvārasaṃyutam

129

अष्टमेकैकपङ्क्तिः स्यादश्वानां निलयान्वितम् कौशिकं मण्डपं प्रोक्तं शेषं युक्त्या प्रयोजयेत्

aṣṭamekaikapaṅktiḥ syādaśvānāṃ nilayānvitam kauśikaṃ maṇḍapaṃ proktaṃ śeṣaṃ yuktyā prayojayet

130

द्वादशांशं तु विस्तारमायामं तद्द्वयं भवेत् अष्टांशं चाङ्गणं मध्ये परितः द्व्यंशेन मण्डपम्

dvādaśāṃśaṃ tu vistāramāyāmaṃ taddvayaṃ bhavet aṣṭāṃśaṃ cāṅgaṇaṃ madhye paritaḥ dvyaṃśena maṇḍapam

131

इष्टदिगवारसंयुक्तमिष्टदिग्गतभित्तिकम् कूलधारणमित्युक्तं गोसङ्घैर्वा सयोग्यकम्

iṣṭadigavārasaṃyuktamiṣṭadiggatabhittikam kūladhāraṇamityuktaṃ gosaṅghairvā sayogyakam

132

त्रयोदशांशविस्तारं समाश्रं वायताश्रकम् विस्तारं च यदायामं युक्त्या तत्रैव योजयेत्

trayodaśāṃśavistāraṃ samāśraṃ vāyatāśrakam vistāraṃ ca yadāyāmaṃ yuktyā tatraiva yojayet

133

सप्तांशं विस्तृतं मध्ये कल्पयेदङ्गणं भवेत् तस्य बाह्यावृतांशेन कारयेत्तन्मसूरकम्

saptāṃśaṃ vistṛtaṃ madhye kalpayedaṅgaṇaṃ bhavet tasya bāhyāvṛtāṃśena kārayettanmasūrakam

134

विस्तारद्वयमायामशेषं युक्त्या प्रयोजयेत् तद्बाह्ये मण्डपं कुर्याद् द्विंशेनावृतमेव च

vistāradvayamāyāmaśeṣaṃ yuktyā prayojayet tadbāhye maṇḍapaṃ kuryād dviṃśenāvṛtameva ca

135

चतुर्दिक्षु चतुर्द्वारमिष्टदिग्गतभित्तिकम् तत्तद्बाह्यावृतांशेन कुर्यात्तत्समलिन्द्र कम्

caturdikṣu caturdvāramiṣṭadiggatabhittikam tattadbāhyāvṛtāṃśena kuryāttatsamalindra kam

136

पञ्चांशं चन्द्र विस्तारं निर्गमं भद्र संयुतम् सुखाङ्गाख्यमिति प्रोक्तं सत्रयोग्यं तु मण्डपम्

pañcāṃśaṃ candra vistāraṃ nirgamaṃ bhadra saṃyutam sukhāṅgākhyamiti proktaṃ satrayogyaṃ tu maṇḍapam

137

मन्वंशसमविस्तारमधिकायतम् दक्षिणे पश्चिमे वपि चतुर्दशांशमायतम्

manvaṃśasamavistāramadhikāyatam dakṣiṇe paścime vapi caturdaśāṃśamāyatam

138

तदंशेनावृतालिन्दं त्र्! यंश मध्ये तु मण्डपम् मध्यस्तम्भं तु सर्वेषां युक्त्या द्वारं प्रयोजयेत्

tadaṃśenāvṛtālindaṃ tr! yaṃśa madhye tu maṇḍapam madhyastambhaṃ tu sarveṣāṃ yuktyā dvāraṃ prayojayet

139

तन्मुखे द्व्यंशमावृत्य द्वा शेषं तथाङ्गणम् परितश्चैकभागेन तद्बाह्ये भ्रमलिन्द्र कम्

tanmukhe dvyaṃśamāvṛtya dvā śeṣaṃ tathāṅgaṇam paritaścaikabhāgena tadbāhye bhramalindra kam

140

एवं तु सौख्यकं प्रोक्तं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् नदीतीरे तटाके वा सिन्धुतीरे प्रकल्पयेत्

evaṃ tu saukhyakaṃ proktaṃ śeṣaṃ prāguktavannayet nadītīre taṭāke vā sindhutīre prakalpayet

141

सर्वेषां देवतानां च तीर्थयोग्यं प्रकीर्तितम् पञ्चदशांशविस्तारमेकत्रिंशायतं तथा

sarveṣāṃ devatānāṃ ca tīrthayogyaṃ prakīrtitam pañcadaśāṃśavistāramekatriṃśāyataṃ tathā

142

अथवा चतुरश्रं स्याच्चतुर्द्वारसमन्वितम् तन्मध्ये पञ्चभागेन सप्तभागाङ्गणं तथा

athavā caturaśraṃ syāccaturdvārasamanvitam tanmadhye pañcabhāgena saptabhāgāṅgaṇaṃ tathā

143

तद्बाह्ये परितॐऽशेन कुर्यादन्तरलिन्दकम् खलूरिकापि तद्बाह्ये त्रित्रिभागेन मण्डपम्

tadbāhye paritaॐ'śena kuryādantaralindakam khalūrikāpi tadbāhye tritribhāgena maṇḍapam

144

तद्बाह्यावृतालिन्दमेकभागेन कारयेत् तद्बहिश्चावृतांशेन कारयेद् भ्रमालिन्दकम्

tadbāhyāvṛtālindamekabhāgena kārayet tadbahiścāvṛtāṃśena kārayed bhramālindakam

145

पञ्चाशं द्विंशविस्तारं निर्गमं भद्र संयुतम् मण्डपस्य बहिर्देशे प्रपां परितस्तु कारयेत्

pañcāśaṃ dviṃśavistāraṃ nirgamaṃ bhadra saṃyutam maṇḍapasya bahirdeśe prapāṃ paritastu kārayet

146

मण्डपे चोर्ध्वकूटं स्यान्मालिकाकृति विन्यसेत् अथवा रुद्र संयुक्तं वातायनसमन्वितम्

maṇḍape cordhvakūṭaṃ syānmālikākṛti vinyaset athavā rudra saṃyuktaṃ vātāyanasamanvitam

147

कर्णे ककर भद्रं स्याद्युक्त्या तत्रैव योजयेत् सर्वालङ्कारसंयुक्तं मालिकाख्यं तु मण्डपम्

karṇe kakara bhadraṃ syādyuktyā tatraiva yojayet sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ mālikākhyaṃ tu maṇḍapam

148

मध्यं कर्णे जलं पूर्य जलं पुष्पैरलङ्कृतम् एवं वसन्तयोग्यं स्याद् देवानां क्षत्रियादिनाम्

madhyaṃ karṇe jalaṃ pūrya jalaṃ puṣpairalaṅkṛtam evaṃ vasantayogyaṃ syād devānāṃ kṣatriyādinām

149

षोडशांशेन विस्तारं द्वात्रिंशायामकं तथा पूर्ववच्चतुरश्रं स्यान्मध्यस्तम्भान्परित्यजेत्

ṣoḍaśāṃśena vistāraṃ dvātriṃśāyāmakaṃ tathā pūrvavaccaturaśraṃ syānmadhyastambhānparityajet

150

मध्याङ्गणं तु षड्भागं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् तदेव षोडशांशे तु मध्यरङ्कात् षडंशकम्

madhyāṅgaṇaṃ tu ṣaḍbhāgaṃ śeṣaṃ prāguktavannayet tadeva ṣoḍaśāṃśe tu madhyaraṅkāt ṣaḍaṃśakam

151

तद्बाह्यावृतांशेन चान्तरलिन्दमिष्यते तद्बहिश्च त्रियंशेन मण्डपं परितस्तथा

tadbāhyāvṛtāṃśena cāntaralindamiṣyate tadbahiśca triyaṃśena maṇḍapaṃ paritastathā

152

तद्बाह्यावृतांशेन लिन्द्रं कुर्याद् विचक्षणः तत्पुरे पृष्ठपार्श्वे तु भ्रमलिन्द्रै कभागतः

tadbāhyāvṛtāṃśena lindraṃ kuryād vicakṣaṇaḥ tatpure pṛṣṭhapārśve tu bhramalindrai kabhāgataḥ

153

तच्चतुष्कर्णदेशे तु कर्करी चाष्टभद्र कम् ऊर्ध्वकूटसमायुक्तं द्वारभद्रै स्तु संयुतम्

taccatuṣkarṇadeśe tu karkarī cāṣṭabhadra kam ūrdhvakūṭasamāyuktaṃ dvārabhadrai stu saṃyutam

154

तन्मुखे पुरतः पार्श्वे द्वारसंयुक्तभद्र कम् तत्कर्णं च द्वयोर्भद्रं चतुर्थं कर्करीकृतम्

tanmukhe purataḥ pārśve dvārasaṃyuktabhadra kam tatkarṇaṃ ca dvayorbhadraṃ caturthaṃ karkarīkṛtam

155

कर्करीभद्र संयुक्तं मण्डपस्य विशालकम् एकद्वित्र्! यैकभागं स्यात्कर्करीभद्र निर्गमम्

karkarībhadra saṃyuktaṃ maṇḍapasya viśālakam ekadvitr! yaikabhāgaṃ syātkarkarībhadra nirgamam

156

मधे भद्रे तु विस्तारं पञ्चषड्भागमेव वा तत्समं निर्गमं वापि द्वित्रिवेदांशमेव वा

madhe bhadre tu vistāraṃ pañcaṣaḍbhāgameva vā tatsamaṃ nirgamaṃ vāpi dvitrivedāṃśameva vā

157

भद्रै स्तत्पुरपार्श्वे तु कुर्याद् द्वारं तदंशकम् एकद्वित्रितलं मध्ये मण्डपे चोर्ध्वकूटकम्

bhadrai statpurapārśve tu kuryād dvāraṃ tadaṃśakam ekadvitritalaṃ madhye maṇḍape cordhvakūṭakam

158

एवं तु मालिकाकारं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् सर्वालङ्कारसंयुक्तं माल्याकृतमितीरितम्

evaṃ tu mālikākāraṃ śeṣaṃ prāguktavannayet sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ mālyākṛtamitīritam

159

देवतालोकनयोग्यं देवदेवस्य मण्डपम् एवं तु मण्डपं प्रोक्तं देवभूसुरभूपतेः

devatālokanayogyaṃ devadevasya maṇḍapam evaṃ tu maṇḍapaṃ proktaṃ devabhūsurabhūpateḥ

160

विस्तारे चैकभक्त्ये वा यथेष्टायामवर्धनात् सर्वेषां मण्डपानां तु पूर्वोक्तानां तदायतम्

vistāre caikabhaktye vā yatheṣṭāyāmavardhanāt sarveṣāṃ maṇḍapānāṃ tu pūrvoktānāṃ tadāyatam

161

द्विभक्तिविस्तृतं तस्मात् एकभागाधिकायतम् मध्येकभक्तिवासं स्यात्पुर पार्श्वे च मण्डपम्

dvibhaktivistṛtaṃ tasmāt ekabhāgādhikāyatam madhyekabhaktivāsaṃ syātpura pārśve ca maṇḍapam

162

आत्मार्थं विप्रसद्मे तु यजनार्थमुदीरितम् तदेव द्विगुणायामं मध्यरङ्ग द्विभागतः

ātmārthaṃ viprasadme tu yajanārthamudīritam tadeva dviguṇāyāmaṃ madhyaraṅga dvibhāgataḥ

163

तत्पार्श्वे चैकभागेन वासं कुर्याद् विचक्षणः तत्पुरेऽलिन्दमेकांशमथवा निर्वासमण्डपम्

tatpārśve caikabhāgena vāsaṃ kuryād vicakṣaṇaḥ tatpure'lindamekāṃśamathavā nirvāsamaṇḍapam

164

अथवा वंशमूले तु चैकद्विंशेन वासकम् एवं तु विप्रयोग्यं स्याद्धनदाख्यं तु मण्डपम्

athavā vaṃśamūle tu caikadviṃśena vāsakam evaṃ tu viprayogyaṃ syāddhanadākhyaṃ tu maṇḍapam

165

त्रिभक्ति विस्तृतं तस्मात् एकभागाधिकायतम् तदर्धेन द्विभागेन मण्डपं चोन्नतासनम्

tribhakti vistṛtaṃ tasmāt ekabhāgādhikāyatam tadardhena dvibhāgena maṇḍapaṃ connatāsanam

166

पृष्ठे च पार्श्वयोः कुड्यं पुरतो पादसंमितम् तन्मुखे द्वित्रिभागेन निर्गमं चासनसंयुतम्

pṛṣṭhe ca pārśvayoḥ kuḍyaṃ purato pādasaṃmitam tanmukhe dvitribhāgena nirgamaṃ cāsanasaṃyutam

167

कर्णे लाङ्गलभित्तिः स्याद् भ्रमरावृतबाह्यके एकांशेनाङ्घ्रिसंयुक्तं पुर पार्श्वे तु भद्र कम्

karṇe lāṅgalabhittiḥ syād bhramarāvṛtabāhyake ekāṃśenāṅghrisaṃyuktaṃ pura pārśve tu bhadra kam

168

धनाधिपमण्डपं स्याद् देवभूसुरयोग्यकम् तदेव मध्याङ्गणसंयुक्तं क्षौरार्थं द्विजभूपतेः

dhanādhipamaṇḍapaṃ syād devabhūsurayogyakam tadeva madhyāṅgaṇasaṃyuktaṃ kṣaurārthaṃ dvijabhūpateḥ

169

तदेव भागाधिकायाममिष्टदिग्गतभित्तिकम् भूपतीनां च वैश्यानां कोशरत्नादियोग्यकम्

tadeva bhāgādhikāyāmamiṣṭadiggatabhittikam bhūpatīnāṃ ca vaiśyānāṃ kośaratnādiyogyakam

170

तदेवाधिकमायामं मध्यभागाङ्गणं भवेत् एकभागावृतावासमिष्टदिग्गतभित्तिकम्

tadevādhikamāyāmaṃ madhyabhāgāṅgaṇaṃ bhavet ekabhāgāvṛtāvāsamiṣṭadiggatabhittikam

171

आयाममध्यसूत्रं तु वामे द्वारं प्रकल्पयेत् कर्णैककर्करीभद्रं स्याद् भ्रमरांशेन पूर्ववत्

āyāmamadhyasūtraṃ tu vāme dvāraṃ prakalpayet karṇaikakarkarībhadraṃ syād bhramarāṃśena pūrvavat

172

शूद्रा णां च इति प्रोक्तं धान्यागारमथ नामकम् चतुरंशं विस्तारं स्यात् एकभागाधिकायतम्

śūdrā ṇāṃ ca iti proktaṃ dhānyāgāramatha nāmakam caturaṃśaṃ vistāraṃ syāt ekabhāgādhikāyatam

173

पञ्चांश द्व्यंशकेनैव मण्डपं परिकल्पयेत् तन्मुखेव त्रिभागन निर्गमं भद्र विस्तृतम्

pañcāṃśa dvyaṃśakenaiva maṇḍapaṃ parikalpayet tanmukheva tribhāgana nirgamaṃ bhadra vistṛtam

174

तत्पुरे तु द्विपार्श्वे वा प्रपां चैकेन कारयेत् भद्रा न्तं कुड्यसंयुक्तं मण्डपं पृष्ठपार्श्वयोः

tatpure tu dvipārśve vā prapāṃ caikena kārayet bhadrā ntaṃ kuḍyasaṃyuktaṃ maṇḍapaṃ pṛṣṭhapārśvayoḥ

175

देवतानां च मौनार्थं भूषणाख्यं तु मण्डपम् तदेकभागाधिकायामं विस्तारं पूर्ववद् भवेत्

devatānāṃ ca maunārthaṃ bhūṣaṇākhyaṃ tu maṇḍapam tadekabhāgādhikāyāmaṃ vistāraṃ pūrvavad bhavet

176

तद्भागद्विभागेन विस्तारं मण्डपं भवेत् द्वित्रिभागाङ्गणं पूर्वे एकभागं खलूरकम्

tadbhāgadvibhāgena vistāraṃ maṇḍapaṃ bhavet dvitribhāgāṅgaṇaṃ pūrve ekabhāgaṃ khalūrakam

177

मण्डपं तु विना दीर्घे द्वारं कुर्याद् विचक्षणः भूषणाख्यं च विप्राणां योग्यं पुंसवनार्थकम्

maṇḍapaṃ tu vinā dīrghe dvāraṃ kuryād vicakṣaṇaḥ bhūṣaṇākhyaṃ ca viprāṇāṃ yogyaṃ puṃsavanārthakam

178

तदेव भागाधिकायामं विस्तारं पूर्ववद् भवेत् त्रिचतुर्भागमायामं मण्डपं परितो भवेत्

tadeva bhāgādhikāyāmaṃ vistāraṃ pūrvavad bhavet tricaturbhāgamāyāmaṃ maṇḍapaṃ parito bhavet

179

एवं सुभूषणाख्यं स्याच्छेषं पूर्वोक्तवन्नयेत् भूसुरादित्रयाना चोपनयनादियोग्यकम्

evaṃ subhūṣaṇākhyaṃ syāccheṣaṃ pūrvoktavannayet bhūsurāditrayānā copanayanādiyogyakam

180

वेदाष्टांशविस्तारमायामं मण्डपं भवेत् वंशे मूलाग्रयोः सन्धिर्द्विचतुर्भागेन कारयेत्

vedāṣṭāṃśavistāramāyāmaṃ maṇḍapaṃ bhavet vaṃśe mūlāgrayoḥ sandhirdvicaturbhāgena kārayet

181

एकद्विवासयोर्मध्ये द्विचतुर्भागाङ्गणं भवेत् एतत्पार्श्वे द्वयोश्चैकं चातुर्भागेन द्वारकम्

ekadvivāsayormadhye dvicaturbhāgāṅgaṇaṃ bhavet etatpārśve dvayoścaikaṃ cāturbhāgena dvārakam

182

दीर्घे च मध्य सूत्रं तु वामे द्वारं प्रकल्पयेत् अथवा तस्य मध्ये तु कुड्यवासं विभाजिते

dīrghe ca madhya sūtraṃ tu vāme dvāraṃ prakalpayet athavā tasya madhye tu kuḍyavāsaṃ vibhājite

183

कुलाभद्वारसंयुक्तं शेषं युक्त्या प्रयोजयेत् एवं तु भूषनाख्यं स्यात् शूद्रा णां पचनालयम्

kulābhadvārasaṃyuktaṃ śeṣaṃ yuktyā prayojayet evaṃ tu bhūṣanākhyaṃ syāt śūdrā ṇāṃ pacanālayam

184

तद् द्विभागेन विस्तारे तस्माद् द्विंशाधिकायतम् पञ्चांशेन द्विभागेन पूर्ववद् द्वारसंयुतम्

tad dvibhāgena vistāre tasmād dviṃśādhikāyatam pañcāṃśena dvibhāgena pūrvavad dvārasaṃyutam

185

वासमेतद्द्वयोर्मध्ये त्रित्रिभागाङ्गणं भवेत् एकांशेन त्रिभागेन पार्श्वे द्वारं प्रयोजयेत्

vāsametaddvayormadhye tritribhāgāṅgaṇaṃ bhavet ekāṃśena tribhāgena pārśve dvāraṃ prayojayet

186

तद्बाह्ये परितोऽलिन्दमेकभागेन कारयेत् दीर्घे मध्यमभागे तु द्वारं संकल्पयेत्सुधीः

tadbāhye parito'lindamekabhāgena kārayet dīrghe madhyamabhāge tu dvāraṃ saṃkalpayetsudhīḥ

187

एकद्वित्रिभागेन निर्गमं भद्र विस्तृतम् एवं तु मण्डपं हर्म्यं देवभूसुरभूपतेः

ekadvitribhāgena nirgamaṃ bhadra vistṛtam evaṃ tu maṇḍapaṃ harmyaṃ devabhūsurabhūpateḥ

188

पचनार्थमिति प्रोक्तं नानातलद्वारैरपि तस्माद् द्व्यधिकायामं विस्तारं पूर्ववद् भवेत्

pacanārthamiti proktaṃ nānātaladvārairapi tasmād dvyadhikāyāmaṃ vistāraṃ pūrvavad bhavet

189

तन्मध्ये चाङ्गणांशेन परितो द्विशेन मण्डपम् तस्यान्तं चैकभागेन परितस्तु खलूरिका

tanmadhye cāṅgaṇāṃśena parito dviśena maṇḍapam tasyāntaṃ caikabhāgena paritastu khalūrikā

190

तद्दीर्घं मध्यसूत्रात्तु वामे द्वारं प्रकल्पयेत् शेषं तु पूर्ववत्कुर्यान्मण्डपं हर्म्यमीरितम्

taddīrghaṃ madhyasūtrāttu vāme dvāraṃ prakalpayet śeṣaṃ tu pūrvavatkuryānmaṇḍapaṃ harmyamīritam

191

सर्वेषामपि वर्णानां बालालोकनयोग्यकम् षड्भागविस्तृत चैव सप्तभागायतं तथा

sarveṣāmapi varṇānāṃ bālālokanayogyakam ṣaḍbhāgavistṛta caiva saptabhāgāyataṃ tathā

192

तद्भागेन द्वित्रिभागेन मध्यरङ्गं प्रकल्पयेत् मध्यस्तम्भान्परित्यज्य परितः द्व्यंशेन मण्डपम्

tadbhāgena dvitribhāgena madhyaraṅgaṃ prakalpayet madhyastambhānparityajya paritaḥ dvyaṃśena maṇḍapam

193

तद्बाह्ये चावृतांशेन भूवृतालिन्दसंयुतम् चतुर्दिक्षु चतुर्द्वारं कर्णे लाङ्गलभित्तिकम्

tadbāhye cāvṛtāṃśena bhūvṛtālindasaṃyutam caturdikṣu caturdvāraṃ karṇe lāṅgalabhittikam

194

चतुर्दिग्भद्र संयुक्तमेकद्वित्रिकभागिकम् देवानां च विलासार्थं शृङ्गाराख्यं तु मण्डपम्

caturdigbhadra saṃyuktamekadvitrikabhāgikam devānāṃ ca vilāsārthaṃ śṛṅgārākhyaṃ tu maṇḍapam

195

आयामं चाष्टभागेन विस्तारं पूर्ववद् भवेत् तद्भागे द्विचतुर्भागं तन्मध्ये चाङ्गणं भवेत्

āyāmaṃ cāṣṭabhāgena vistāraṃ pūrvavad bhavet tadbhāge dvicaturbhāgaṃ tanmadhye cāṅgaṇaṃ bhavet

196

तद्बहिश्चावृतांशेन कुर्यात्तत्तदलिन्द्र कम् तद्बहिश्चावृतांशेन मण्डपं द्विंशमेव वा

tadbahiścāvṛtāṃśena kuryāttattadalindra kam tadbahiścāvṛtāṃśena maṇḍapaṃ dviṃśameva vā

197

चतुर्वासं चतुष्कर्णे द्विद्विभागेन योजयेत् तद्बहिश्चैकभागेन परितो वारमिष्यते

caturvāsaṃ catuṣkarṇe dvidvibhāgena yojayet tadbahiścaikabhāgena parito vāramiṣyate

198

तद्दीर्घे मध्यसूत्रं तु वामे द्वारं तु पूर्ववत् वंशमूलाग्रयोः सर्वे कर्करीकृतनेत्रकम्

taddīrghe madhyasūtraṃ tu vāme dvāraṃ tu pūrvavat vaṃśamūlāgrayoḥ sarve karkarīkṛtanetrakam

199

द्व्यंशैकं तत्र विस्तारं निर्गमं भद्र संयुतम् सर्वेषामपि वर्णानां सूगतं सर्वदेशिकम्

dvyaṃśaikaṃ tatra vistāraṃ nirgamaṃ bhadra saṃyutam sarveṣāmapi varṇānāṃ sūgataṃ sarvadeśikam

200

चतुर्भागाधिकायामं विस्तारं पूर्ववद् भवेत् ललाटे द्व्यंशविस्तारं रसभागं तदायतम्

caturbhāgādhikāyāmaṃ vistāraṃ pūrvavad bhavet lalāṭe dvyaṃśavistāraṃ rasabhāgaṃ tadāyatam

201

पुरतः पृष्ठवाग्रे तु एकभागेनलिन्द्र कम् वंशमूले तु वासं स्यात्कुर्यात्तु द्वित्रिभागतः

purataḥ pṛṣṭhavāgre tu ekabhāgenalindra kam vaṃśamūle tu vāsaṃ syātkuryāttu dvitribhāgataḥ

202

शेषं प्रागुक्तवत्सर्वं युक्त्या तत्रैव योजयेत् तदेवाग्रे चतुर्भागं चोक्तवन्मण्डपं तु वा

śeṣaṃ prāguktavatsarvaṃ yuktyā tatraiva yojayet tadevāgre caturbhāgaṃ coktavanmaṇḍapaṃ tu vā

मण्डपविधानम् (cont. 2)

203

केचित्षडष्टभागेन विस्तारायाम कल्पयेत् ललाटे द्विंशषड्भागं विस्तारायाम मण्डपम्

kecitṣaḍaṣṭabhāgena vistārāyāma kalpayet lalāṭe dviṃśaṣaḍbhāgaṃ vistārāyāma maṇḍapam

204

एकांशे तत्पुरेऽलिन्द्रं द्वित्रिभागाङ्गणं भवेत् तत्पुरे पार्श्वयोः शेषं महावारं तु कल्पयेत्

ekāṃśe tatpure'lindraṃ dvitribhāgāṅgaṇaṃ bhavet tatpure pārśvayoḥ śeṣaṃ mahāvāraṃ tu kalpayet

205

ललाटे द्विंशविस्तारमायामं मण्डपं भवेत् एवं तु प्रागतं प्रोक्तं सर्वकर्मसुखावहम्

lalāṭe dviṃśavistāramāyāmaṃ maṇḍapaṃ bhavet evaṃ tu prāgataṃ proktaṃ sarvakarmasukhāvaham

206

सप्तांशं तु विस्तारं नवभागं तदायतम् त्रिभागं पञ्चभागेन चाङ्गणं विस्तृतायतम्

saptāṃśaṃ tu vistāraṃ navabhāgaṃ tadāyatam tribhāgaṃ pañcabhāgena cāṅgaṇaṃ vistṛtāyatam

207

तद्बहिश्च द्विभागेन परितो मण्डप भवेत् अथवा तत्त्रिभागेन ललाटे मण्डपं भवेत्

tadbahiśca dvibhāgena parito maṇḍapa bhavet athavā tattribhāgena lalāṭe maṇḍapaṃ bhavet

208

तत्पुरे च द्विभागेन युक्त्या मध्ये तु चाङ्गणम् तत्पुरे च द्विपार्श्वे च एकभागेनलिन्द्र कम्

tatpure ca dvibhāgena yuktyā madhye tu cāṅgaṇam tatpure ca dvipārśve ca ekabhāgenalindra kam

209

तद्बहिश्चावृतांशेन मण्डपानां तु अलिन्दकम् मध्ये चरं तु संकल्प्य विस्तरे चाथ दैवतम्

tadbahiścāvṛtāṃśena maṇḍapānāṃ tu alindakam madhye caraṃ tu saṃkalpya vistare cātha daivatam

210

तद्द्वित्रिभागेन विस्तारं निर्गमं भद्र संयुतम् एकं वाथ द्वयं वापि द्वारं च त्रयमेव च

taddvitribhāgena vistāraṃ nirgamaṃ bhadra saṃyutam ekaṃ vātha dvayaṃ vāpi dvāraṃ ca trayameva ca

211

तद्बहिश्चावृतांशेन कुर्यादावृतालिन्दकम् सर्वालङ्कारसंयुक्तं कर्णहर्म्यादिमण्डितम्

tadbahiścāvṛtāṃśena kuryādāvṛtālindakam sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ karṇaharmyādimaṇḍitam

212

द्रो णाख्यं मण्डपं प्रोक्तं देवारामं प्रकल्पयेत् अथवा भूपतीनां च आत्मार्थं यजनार्थकम्

dro ṇākhyaṃ maṇḍapaṃ proktaṃ devārāmaṃ prakalpayet athavā bhūpatīnāṃ ca ātmārthaṃ yajanārthakam

213

विप्राणां शुभकर्मार्थं सन्ध्यायोग्यकमण्डपम् अथवा तपस्विनीनां च मठं वा नाटकाहकम्

viprāṇāṃ śubhakarmārthaṃ sandhyāyogyakamaṇḍapam athavā tapasvinīnāṃ ca maṭhaṃ vā nāṭakāhakam

214

एकभागाधिकायामं विस्तारं पूर्ववत्क्रमात् षट्त्रिभागाङ्गणं मध्ये परितद्विंशेन मण्डपम्

ekabhāgādhikāyāmaṃ vistāraṃ pūrvavatkramāt ṣaṭtribhāgāṅgaṇaṃ madhye paritadviṃśena maṇḍapam

215

ललाटे मण्डपे पूर्वे चैकभागेनलिन्द्र कम् एवं तु भूपहर्म्ये तु मल्लयोग्यं तु कारयेत्

lalāṭe maṇḍape pūrve caikabhāgenalindra kam evaṃ tu bhūpaharmye tu mallayogyaṃ tu kārayet

216

तस्माद्व्यंशाधिकायामं विस्तारं सप्तभागिकम् पञ्चांशं चैकपङ्क्त्यंशं तन्मध्ये चाङ्गणं भवेत्

tasmādvyaṃśādhikāyāmaṃ vistāraṃ saptabhāgikam pañcāṃśaṃ caikapaṅktyaṃśaṃ tanmadhye cāṅgaṇaṃ bhavet

217

तद्बाह्ये परितः उर्यादेकभागेन वेदिकाम् एतद् द्रो णं च भूपानामायुधाभ्यासमण्डपम्

tadbāhye paritaḥ uryādekabhāgena vedikām etad dro ṇaṃ ca bhūpānāmāyudhābhyāsamaṇḍapam

218

पञ्चदशांशकं दीर्घं नेत्रत्रिभागमण्डपम् तत्पुरेऽलिन्द्र मेकांशं नवांशेन युताङ्गणम्

pañcadaśāṃśakaṃ dīrghaṃ netratribhāgamaṇḍapam tatpure'lindra mekāṃśaṃ navāṃśena yutāṅgaṇam

219

तत्पार्श्वे पुरतश्चैव युगांशेन खलूरिकाः द्रो णाख्यमण्डपं चैव मेषयुद्धार्थयोग्यकम्

tatpārśve purataścaiva yugāṃśena khalūrikāḥ dro ṇākhyamaṇḍapaṃ caiva meṣayuddhārthayogyakam

220

अष्टाष्टांशविस्तारमायामं तत्र कल्पयेत् तन्मध्ये द्विद्विभागेन कल्पयेद् विवृताङ्गणम्

aṣṭāṣṭāṃśavistāramāyāmaṃ tatra kalpayet tanmadhye dvidvibhāgena kalpayed vivṛtāṅgaṇam

221

तद्बहिश्चावृतांशेन कुर्याच्चैका खलूरिका तद्बहिश्च द्वयांशेन मण्डप परितस्तथा

tadbahiścāvṛtāṃśena kuryāccaikā khalūrikā tadbahiśca dvayāṃśena maṇḍapa paritastathā

222

कर्णे च द्विद्विभागेन कुर्याद् वासं चतुष्टयम् तद्बहिश्चावृतांशेन संयुक्तं भद्रा लिन्दकम्

karṇe ca dvidvibhāgena kuryād vāsaṃ catuṣṭayam tadbahiścāvṛtāṃśena saṃyuktaṃ bhadrā lindakam

223

मध्यसूत्रात् तु वामे तु द्वारं कुर्याद् विचक्षणः तद्बहिश्चावृतांशेन कुर्याच्चैव खलूरिकम्

madhyasūtrāt tu vāme tu dvāraṃ kuryād vicakṣaṇaḥ tadbahiścāvṛtāṃśena kuryāccaiva khalūrikam

224

चतुष्कर्णेऽष्टनेत्रं स्याद् भद्र युक् कर्करीकृतम् अथवा वेदभागेन मध्यकोष्ठं समाश्रकम्

catuṣkarṇe'ṣṭanetraṃ syād bhadra yuk karkarīkṛtam athavā vedabhāgena madhyakoṣṭhaṃ samāśrakam

225

तद्बहिश्चावृतांशेन जलपादं च निम्नकम् तद्बहिः परितो भागे कुर्याच्चैव खलूरिकाः

tadbahiścāvṛtāṃśena jalapādaṃ ca nimnakam tadbahiḥ parito bhāge kuryāccaiva khalūrikāḥ

226

तन्मध्ये मण्डपं कुर्यात्कर्णे लाङ्गलभित्तिकम् मध्यस्तम्भं त्यजेत् शस्तं दिक्षु स्तम्भं त्यजेत्तुवा

tanmadhye maṇḍapaṃ kuryātkarṇe lāṅgalabhittikam madhyastambhaṃ tyajet śastaṃ dikṣu stambhaṃ tyajettuvā

227

ऊर्ध्वकूटं समायुक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम् तद्बहिः परितो देशे यथेष्टांशप्रपाङ्गकम्

ūrdhvakūṭaṃ samāyuktaṃ sarvālaṅkārasaṃyutam tadbahiḥ parito deśe yatheṣṭāṃśaprapāṅgakam

228

नृपाणां भोजनार्थं स्यात्खर्वटाख्यं तु मण्डपम् तदेव भागैकवेदांशं मध्यरङ्गं तमिष्यते

nṛpāṇāṃ bhojanārthaṃ syātkharvaṭākhyaṃ tu maṇḍapam tadeva bhāgaikavedāṃśaṃ madhyaraṅgaṃ tamiṣyate

229

तद्बाह्ये तद्विभागेन मण्डपावृतमिष्यते तद्बहिश्चावृतांशेन कुर्यात्तद्भ्रमालिन्दकम्

tadbāhye tadvibhāgena maṇḍapāvṛtamiṣyate tadbahiścāvṛtāṃśena kuryāttadbhramālindakam

230

तच्चतुर्दिक्षु मध्ये च स्तम्भं सर्वोपरि त्यजेत् द्विभागैकं नेत्रविस्ता निर्गमं भद्र संयुतम्

taccaturdikṣu madhye ca stambhaṃ sarvopari tyajet dvibhāgaikaṃ netravistā nirgamaṃ bhadra saṃyutam

231

मध्यभद्रं तु विस्तारं निर्गमं च द्विभागिकम् चतुर्दिक्षु चतुर्द्वारं कर्णे च कर्करीकृतम्

madhyabhadraṃ tu vistāraṃ nirgamaṃ ca dvibhāgikam caturdikṣu caturdvāraṃ karṇe ca karkarīkṛtam

232

ऊर्ध्वकूटं समायुक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम् तन्मुखे तत्समांशेन विस्तारायामं कारयेत्

ūrdhvakūṭaṃ samāyuktaṃ sarvālaṅkārasaṃyutam tanmukhe tatsamāṃśena vistārāyāmaṃ kārayet

233

चतुःषड्भागविस्तारायामं मण्डपाङ्गणम् पुरश्च पार्श्वयोश्चैव द्व्यंशेन मुखमण्डपम्

catuḥṣaḍbhāgavistārāyāmaṃ maṇḍapāṅgaṇam puraśca pārśvayoścaiva dvyaṃśena mukhamaṇḍapam

234

द्वारं तन्मुखभद्रं स्यात्कर्णेषु कर्करीकृतम् मण्डपे चाङ्गणं ज्ञात्वा विधानं विविधाननम्

dvāraṃ tanmukhabhadraṃ syātkarṇeṣu karkarīkṛtam maṇḍape cāṅgaṇaṃ jñātvā vidhānaṃ vividhānanam

235

सर्वालङ्कारसंयुक्तं वातायनसमायुतम् एवं तु खर्वटं प्रोक्तमभिषेकार्थमण्डपम्

sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ vātāyanasamāyutam evaṃ tu kharvaṭaṃ proktamabhiṣekārthamaṇḍapam

236

नवभागं तु विस्तारं तत्समांशमुखायतम् मध्यरङ्गं त्रिभागं स्यादंशेनावृतलिन्द्र कम्

navabhāgaṃ tu vistāraṃ tatsamāṃśamukhāyatam madhyaraṅgaṃ tribhāgaṃ syādaṃśenāvṛtalindra kam

237

तद्बहिश्च द्विभागेन मण्डपावृतमेव च तस्मात्त्रिभागषड्भागं विस्तारायामरङ्गकम्

tadbahiśca dvibhāgena maṇḍapāvṛtameva ca tasmāttribhāgaṣaḍbhāgaṃ vistārāyāmaraṅgakam

238

कुर्यात्तु शिल्पिविद्वद्भिर्मुखमण्डप मध्यमे तत्पुरे पार्श्वयोश्चैव एकभागेन लिन्द्र कम्

kuryāttu śilpividvadbhirmukhamaṇḍapa madhyame tatpure pārśvayoścaiva ekabhāgena lindra kam

239

तद्बहिस्तद्वशात्कुर्यान्मण्डपं तद्द्वयांशकम् शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यात् श्रीरूपाख्यं च मण्डपम्

tadbahistadvaśātkuryānmaṇḍapaṃ taddvayāṃśakam śeṣaṃ prāguktavatkuryāt śrīrūpākhyaṃ ca maṇḍapam

240

एवं देवालये कुर्याद् भूपाकयोग्यकम् दशभागविशालं स्याद्विंशत्यंशं तदायतम्

evaṃ devālaye kuryād bhūpākayogyakam daśabhāgaviśālaṃ syādviṃśatyaṃśaṃ tadāyatam

241

मध्यरङ्गं युगांशं स्यात्मध्यस्तम्भान् परित्यजेत् तद्बदिश्चावृतांशेन लिन्द्रं द्व्यंशेन मण्डपम्

madhyaraṅgaṃ yugāṃśaṃ syātmadhyastambhān parityajet tadbadiścāvṛtāṃśena lindraṃ dvyaṃśena maṇḍapam

242

तद्बहिश्चावृतांशेन चोर्ध्वे तु जलस्थलम् तस्मात्तु तन्मुखे रङ्गं द्व्यंशं षड्भागमेव च

tadbahiścāvṛtāṃśena cordhve tu jalasthalam tasmāttu tanmukhe raṅgaṃ dvyaṃśaṃ ṣaḍbhāgameva ca

243

तन्मुखे पार्श्वयोश्चैव मण्डपाकारं योजयेत् मङ्गलाख्यमिति प्रोक्तं शेषं तु पुरतोक्तवत्

tanmukhe pārśvayoścaiva maṇḍapākāraṃ yojayet maṅgalākhyamiti proktaṃ śeṣaṃ tu puratoktavat

244

एवं तु नृपहर्म्ये तु तुलाभारार्थयोग्यकम् भूपानां च यथास्थानं मण्डपं वक्ष्यते क्रमात्

evaṃ tu nṛpaharmye tu tulābhārārthayogyakam bhūpānāṃ ca yathāsthānaṃ maṇḍapaṃ vakṣyate kramāt

245

एकादशविभागेन मूलविस्तारदीर्घकम् तत्समांशेन विस्तारमेकद्वित्रिमुखायतम्

ekādaśavibhāgena mūlavistāradīrghakam tatsamāṃśena vistāramekadvitrimukhāyatam

246

विस्तारसमसूत्रं स्यात्कुर्यादास्थानमण्डपम् मूलमण्डपमध्ये तु पञ्चपञ्चांशरङ्गकम्

vistārasamasūtraṃ syātkuryādāsthānamaṇḍapam mūlamaṇḍapamadhye tu pañcapañcāṃśaraṅgakam

247

तद्बाह्ये द्वित्रिभागेन परितो मण्डपं भवेत् चतुर्दिक्षु चतुर्द्वारं कर्णे लाङ्गलभित्तिकम्

tadbāhye dvitribhāgena parito maṇḍapaṃ bhavet caturdikṣu caturdvāraṃ karṇe lāṅgalabhittikam

248

बाह्ये च द्वित्रिभागेन भूवृतालिन्दकम् चतुर्दिक्षु त्रिभागेन भद्र द्वारणसंयुतम्

bāhye ca dvitribhāgena bhūvṛtālindakam caturdikṣu tribhāgena bhadra dvāraṇasaṃyutam

249

पार्श्वे सोपानसंयुक्तं हस्तिहस्तविभूषितम् सोपपीठमधिष्ठानं स्तम्भादीन्प्रस्तरान्वितम्

pārśve sopānasaṃyuktaṃ hastihastavibhūṣitam sopapīṭhamadhiṣṭhānaṃ stambhādīnprastarānvitam

250

प्रस्तरोर्ध्वे विशेषोऽस्ति चूली हर्म्यादिमण्डितम् मध्यरङ्गोर्ध्वकूटं स्यात् एकद्वित्रितलं तु वा

prastarordhve viśeṣo'sti cūlī harmyādimaṇḍitam madhyaraṅgordhvakūṭaṃ syāt ekadvitritalaṃ tu vā

251

रत्नप्रासादरङ्गे तु प्रागुक्तवदलङ्कृतम् तन्मुखे च प्रपां कुर्याद् युक्त्यायामं तु कल्पयेत्

ratnaprāsādaraṅge tu prāguktavadalaṅkṛtam tanmukhe ca prapāṃ kuryād yuktyāyāmaṃ tu kalpayet

252

नाटका विस्तरं पञ्चपञ्चभागेन योजयेत् पार्श्वे चैव त्रिभागेन बहुपादसमन्वितम्

nāṭakā vistaraṃ pañcapañcabhāgena yojayet pārśve caiva tribhāgena bahupādasamanvitam

253

सोपपीठाङ्घ्रिसंयुक्तं प्रस्तरं च प्रपाङ्गकम् प्रमुखे भद्र सोपानं कर्णे लाङ्गलभित्तिकम्

sopapīṭhāṅghrisaṃyuktaṃ prastaraṃ ca prapāṅgakam pramukhe bhadra sopānaṃ karṇe lāṅgalabhittikam

254

शिले वा दारुजे वापि मिश्रद्र व्येण कारयेत् शेषं तु देवतास्थानं मण्डपोक्तवदाचरेत्

śile vā dāruje vāpi miśradra vyeṇa kārayet śeṣaṃ tu devatāsthānaṃ maṇḍapoktavadācaret

255

एवमास्थानयोग्यं स्यात्ततस्वराक्षरयोग्यकम् चतुःषड्भागविस्तारमायामं तत्प्रकल्पयेत्

evamāsthānayogyaṃ syāttatasvarākṣarayogyakam catuḥṣaḍbhāgavistāramāyāmaṃ tatprakalpayet

256

द्विचतुर्भागविस्तारमायामं मण्डपं भवेत् विस्ताराद् द्विभागेन वंशमूले तु व्रासकम्

dvicaturbhāgavistāramāyāmaṃ maṇḍapaṃ bhavet vistārād dvibhāgena vaṃśamūle tu vrāsakam

257

तदग्रे द्वित्रिभागेन कुड्यपादसमन्वितम् तद्बहिश्चावृतांशेन वारं कान्ताख्यमण्डपम्

tadagre dvitribhāgena kuḍyapādasamanvitam tadbahiścāvṛtāṃśena vāraṃ kāntākhyamaṇḍapam

258

एवं तु युवराजस्य लीलालोकनमण्डपम् सर्वालङ्कारसंयुक्तं चोर्ध्वकूटसमन्वितम्

evaṃ tu yuvarājasya līlālokanamaṇḍapam sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ cordhvakūṭasamanvitam

259

षडष्टांशेन विस्तारमायामं मण्डपं भवेत् द्वित्रिभागेन वासं स्यात्त्रिचतुर्भागमण्डपम्

ṣaḍaṣṭāṃśena vistāramāyāmaṃ maṇḍapaṃ bhavet dvitribhāgena vāsaṃ syāttricaturbhāgamaṇḍapam

260

वंशमूलाग्रयोर्वासं तन्मध्ये मण्डपं भवेत् तत्पुरेऽलिन्द्र मेकांशं चेष्टदिग्गतभित्तिकम्

vaṃśamūlāgrayorvāsaṃ tanmadhye maṇḍapaṃ bhavet tatpure'lindra mekāṃśaṃ ceṣṭadiggatabhittikam

261

मुखेऽष्टद्व्यंशमायामं विस्तारं मुखवारकम् द्वित्रिभागेन वासं स्यात् अग्रे मूले निर्योजयेत्

mukhe'ṣṭadvyaṃśamāyāmaṃ vistāraṃ mukhavārakam dvitribhāgena vāsaṃ syāt agre mūle niryojayet

262

अथवा मूलवासैश्च द्वित्रिभागेन योजयेत् द्विचतुर्भागविस्तारायामं मूलमण्डपम्

athavā mūlavāsaiśca dvitribhāgena yojayet dvicaturbhāgavistārāyāmaṃ mūlamaṇḍapam

263

तत्पुरे पृष्ठदेशे तु चैकैकांशेनालिन्द्र कम् परितः कुड्यसंयुक्तं तद्बहिर्वारमेव च

tatpure pṛṣṭhadeśe tu caikaikāṃśenālindra kam paritaḥ kuḍyasaṃyuktaṃ tadbahirvārameva ca

264

तस्मादेव द्विभागेन निर्गमं भद्र विस्तृतम् मण्डपे वंशमूलाग्रे त्रिभागं भद्र विशालकम्

tasmādeva dvibhāgena nirgamaṃ bhadra vistṛtam maṇḍape vaṃśamūlāgre tribhāgaṃ bhadra viśālakam

265

निर्गमं च द्विभागं स्याद् भद्रा वृतवारकम् मण्डपे चोर्ध्वकूटं स्यात् शालाकारं तु योजयेत्

nirgamaṃ ca dvibhāgaṃ syād bhadrā vṛtavārakam maṇḍape cordhvakūṭaṃ syāt śālākāraṃ tu yojayet

266

अष्टवक्त्रसमायुक्तं कर्णेषु कर्करीकृतम् मध्यसूत्रं तु वामे तु दारं कुर्याद् विचक्षणः

aṣṭavaktrasamāyuktaṃ karṇeṣu karkarīkṛtam madhyasūtraṃ tu vāme tu dāraṃ kuryād vicakṣaṇaḥ

267

श्रीविशालमिति प्रोक्तं महिष्यावासमण्डपम् चतुःषड्भागविस्तारं आयाम मण्डपं भवेत्

śrīviśālamiti proktaṃ mahiṣyāvāsamaṇḍapam catuḥṣaḍbhāgavistāraṃ āyāma maṇḍapaṃ bhavet

268

द्विद्विभागेन संयुक्तं तन्मध्ये चाङ्गणं भवेत् द्विचतुर्भागविस्तारं वासमायाममीरितम्

dvidvibhāgena saṃyuktaṃ tanmadhye cāṅgaṇaṃ bhavet dvicaturbhāgavistāraṃ vāsamāyāmamīritam

269

तत्पुरे पृष्ठभागान्तं चैकद्व्यंशेन कारयेत् तद्बहिर्वारमेकेन परितः कूटाकृतिस्तथा

tatpure pṛṣṭhabhāgāntaṃ caikadvyaṃśena kārayet tadbahirvāramekena paritaḥ kūṭākṛtistathā

270

वंशमूलाग्रयोर्वासं तद्वारं वासमध्यमे मण्डपे सूत्रमध्यं तु वामे द्वारं तथायते

vaṃśamūlāgrayorvāsaṃ tadvāraṃ vāsamadhyame maṇḍape sūtramadhyaṃ tu vāme dvāraṃ tathāyate

271

एवं सोमार्कनामस्य वैश्यानां च पचनालयम् तदेव विस्तारदीर्घेषु द्विद्विभागेन वर्धनात्

evaṃ somārkanāmasya vaiśyānāṃ ca pacanālayam tadeva vistāradīrgheṣu dvidvibhāgena vardhanāt

272

अन्यत् क्षित्रियसर्वेषां युगभागेन मण्डपम् विस्तारं द्विगुणान्तं स्याद् द्विद्विभागेन वर्धनात्

anyat kṣitriyasarveṣāṃ yugabhāgena maṇḍapam vistāraṃ dviguṇāntaṃ syād dvidvibhāgena vardhanāt

273

यथा तद्विनियोगार्थं मण्डपं वैश्यशूद्र योः तत्तच्चित्तवशात्सर्वमष्टदिग्भागभित्तिकम्

yathā tadviniyogārthaṃ maṇḍapaṃ vaiśyaśūdra yoḥ tattaccittavaśātsarvamaṣṭadigbhāgabhittikam

274

देवानां भूसुराणां च मण्डपं जातिरूपकम् भूपानां मण्डपे सर्वे छन्दरूपमितीरितम्

devānāṃ bhūsurāṇāṃ ca maṇḍapaṃ jātirūpakam bhūpānāṃ maṇḍape sarve chandarūpamitīritam

275

वैश्यकानां तु सर्वेषां विकल्पं चेति कथ्यते शूद्रा णां मण्डपं सर्वमाभांसमिति कीर्तितम्

vaiśyakānāṃ tu sarveṣāṃ vikalpaṃ ceti kathyate śūdrā ṇāṃ maṇḍapaṃ sarvamābhāṃsamiti kīrtitam

276

केचिद् भद्रं विशेषेण जातिरुक्ता पुरातनैः द्विवक्त्रं दण्डकं प्रोक्तं त्रिवक्त्रं स्वस्तिकं तथा

kecid bhadraṃ viśeṣeṇa jātiruktā purātanaiḥ dvivaktraṃ daṇḍakaṃ proktaṃ trivaktraṃ svastikaṃ tathā

277

त्रिवक्त्रं लाङ्गलाकारं नन्द्यावर्त्तं चतुर्मुखम् षण्मुखं मौलिकं प्रोक्तं मण्डप चाष्टवक्त्रयुक्

trivaktraṃ lāṅgalākāraṃ nandyāvarttaṃ caturmukham ṣaṇmukhaṃ maulikaṃ proktaṃ maṇḍapa cāṣṭavaktrayuk

278

एवं तु सर्वतोभद्रं सर्वालङ्कारसंयुतम् वक्ष्यते विधिना सम्यक् सर्वग्रामार्थमण्डपम्

evaṃ tu sarvatobhadraṃ sarvālaṅkārasaṃyutam vakṣyate vidhinā samyak sarvagrāmārthamaṇḍapam

279

समाश्रं वायतायामं युग्मं वायुग्मभित्तिकम् लुपां वा प्रस्तराङ्गं वा तप्लच्छादनमेव च

samāśraṃ vāyatāyāmaṃ yugmaṃ vāyugmabhittikam lupāṃ vā prastarāṅgaṃ vā taplacchādanameva ca

280

लुपायुक्तं तु सर्वाङ्गं सभा चेति प्रकीर्तितम् परितः प्रस्तरं मध्ये चोर्ध्वे कूटं तु मण्डपम्

lupāyuktaṃ tu sarvāṅgaṃ sabhā ceti prakīrtitam paritaḥ prastaraṃ madhye cordhve kūṭaṃ tu maṇḍapam

281

प्रस्तराङ्गं तु सर्वाङ्गं मण्डपं चेति कथ्यते मण्डपं वा सभां वापि ग्रामयोग्यं यथादिशि

prastarāṅgaṃ tu sarvāṅgaṃ maṇḍapaṃ ceti kathyate maṇḍapaṃ vā sabhāṃ vāpi grāmayogyaṃ yathādiśi

282

नगरे च यथाकारं द्विगुणाध्यर्धकायतम् पादूनं द्विगुणं वापि द्विगुणं पत्तने न्यसेत्

nagare ca yathākāraṃ dviguṇādhyardhakāyatam pādūnaṃ dviguṇaṃ vāpi dviguṇaṃ pattane nyaset

283

विस्तारद्विगुणायामं शूद्र खर्बटयोग्यकम् अधिष्ठानाद्यलङ्कारं सर्वं प्रागुक्तवन्नयेत्

vistāradviguṇāyāmaṃ śūdra kharbaṭayogyakam adhiṣṭhānādyalaṅkāraṃ sarvaṃ prāguktavannayet

284

यात्रामार्गेषु सर्वेषां कारयेन्मण्डपं सुधीः प्रपाङ्गं मण्डपं वापि यथायुक्त्या प्रयोजयेत्

yātrāmārgeṣu sarveṣāṃ kārayenmaṇḍapaṃ sudhīḥ prapāṅgaṃ maṇḍapaṃ vāpi yathāyuktyā prayojayet

285

ब्रह्मक्षत्रियवैश्यशूद्र चतुर्वर्णे यदुक्तं तु तद् देवानां भवति त्वनन्तरान्तरं शूद्रै र्विशा क्षत्रियैः तद्विप्रैर्भवति त्वनन्तरान्तरं क्षत्रैर्विशा शूद्र कम् राजानो भवति त्वनन्तरान्तरं शूद्रै र्विशां वश्यकैः

brahmakṣatriyavaiśyaśūdra caturvarṇe yaduktaṃ tu tad devānāṃ bhavati tvanantarāntaraṃ śūdrai rviśā kṣatriyaiḥ tadviprairbhavati tvanantarāntaraṃ kṣatrairviśā śūdra kam rājāno bhavati tvanantarāntaraṃ śūdrai rviśāṃ vaśyakaiḥ

286

शूद्रै र्युक्तं मण्डपं शूद्र काणाम् अन्येषां तज्जातियोग्यं तु कुर्यात् चोक्तद्विप्रजात्यादि चोक्तम् कर्ता भर्ता सर्वथा नाशमीयात्

śūdrai ryuktaṃ maṇḍapaṃ śūdra kāṇām anyeṣāṃ tajjātiyogyaṃ tu kuryāt coktadviprajātyādi coktam kartā bhartā sarvathā nāśamīyāt

शालाविधानम्

सुराणां भूसुराणां च वर्णानां वासयोग्यकम् सर्वासामपि शालानां लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना

surāṇāṃ bhūsurāṇāṃ ca varṇānāṃ vāsayogyakam sarvāsāmapi śālānāṃ lakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā

दण्डकं स्वस्तिकं चैव मौलिकं च चतुर्मुखम् सर्वतोभद्र कं चैव वर्धमानं च षड्विधम्

daṇḍakaṃ svastikaṃ caiva maulikaṃ ca caturmukham sarvatobhadra kaṃ caiva vardhamānaṃ ca ṣaḍvidham

त्रिहस्तं तु समारभ्य द्विद्विहस्तविवर्धनात् त्रयोविंश करान्तं स्यादेकादशविशालकम्

trihastaṃ tu samārabhya dvidvihastavivardhanāt trayoviṃśa karāntaṃ syādekādaśaviśālakam

युग्महस्तविधानेन चतुर्हस्तं समारभेत् चतुर्विंश करान्तं स्याद् द्विद्विहस्तंविवर्धनात्

yugmahastavidhānena caturhastaṃ samārabhet caturviṃśa karāntaṃ syād dvidvihastaṃvivardhanāt

एवमेकादशं प्रोक्त चैकशालाविशालता सप्तहस्तं समारभ्य द्विद्विहस्तविवर्धनात्

evamekādaśaṃ prokta caikaśālāviśālatā saptahastaṃ samārabhya dvidvihastavivardhanāt

नवपङ्क्तिकरान्तं स्यात्सप्तधा विस्तृतं भवेत् अष्टहस्तं समारभ्य विंशद्धस्तावसानकम्

navapaṅktikarāntaṃ syātsaptadhā vistṛtaṃ bhavet aṣṭahastaṃ samārabhya viṃśaddhastāvasānakam

द्विद्विहस्तप्रवृद्धेन कारयेत् शिल्पिकोत्तमः विस्तृतं सप्तधा चैव स्वस्तिकं मौलिकं तथा

dvidvihastapravṛddhena kārayet śilpikottamaḥ vistṛtaṃ saptadhā caiva svastikaṃ maulikaṃ tathā

विस्तार द्विद्विहस्तेन वर्धनाद् द्विगुणान्तकम् देवानां च तपस्वोनां शालादीर्घं प्रकीर्तितम्

vistāra dvidvihastena vardhanād dviguṇāntakam devānāṃ ca tapasvonāṃ śālādīrghaṃ prakīrtitam

द्विगुणां चायताः शाला भूसुरादिचतुष्टये शालाविशालतारभ्य पादाद्यर्धं त्रिपादकम्

dviguṇāṃ cāyatāḥ śālā bhūsurādicatuṣṭaye śālāviśālatārabhya pādādyardhaṃ tripādakam

तत्समं वाधिकायामं तस्मात्पादाधिकं तु वा त्रिपादं वा समाधिक्यं शालायामं प्रकल्पयेत्

tatsamaṃ vādhikāyāmaṃ tasmātpādādhikaṃ tu vā tripādaṃ vā samādhikyaṃ śālāyāmaṃ prakalpayet

तद्विस्तारसमोत्तुङ्गं सपादार्धं तु तुङ्गकम् त्रिपादाधिकमुत्सेधं विस्तारं द्विगुणोदयम्

tadvistārasamottuṅgaṃ sapādārdhaṃ tu tuṅgakam tripādādhikamutsedhaṃ vistāraṃ dviguṇodayam

प्रथमं शान्तिकोत्सेधं द्वितीयं पौष्टिकोदयम् तृतीयं जयदोत्तुङ्गं चतुर्थं धनदोदयम्

prathamaṃ śāntikotsedhaṃ dvitīyaṃ pauṣṭikodayam tṛtīyaṃ jayadottuṅgaṃ caturthaṃ dhanadodayam

पञ्चमं चाद्भूतोत्सेधं जन्मादिस्तूपिकान्तकम् अन्यैस्तु सर्वशालानां भित्तिमानेन विस्तृतम्

pañcamaṃ cādbhūtotsedhaṃ janmādistūpikāntakam anyaistu sarvaśālānāṃ bhittimānena vistṛtam

आदिभूमेश्च पादादिषट्सप्ताष्टनवांशकम् दशांशेन विहीनं स्यादूर्ध्वं चोर्ध्वतलोदयम्

ādibhūmeśca pādādiṣaṭsaptāṣṭanavāṃśakam daśāṃśena vihīnaṃ syādūrdhvaṃ cordhvatalodayam

अध्यर्धं प्रस्तरोत्सेधं चार्धेनैवोर्ध्ववेदिका तद्द्वयं ग्रीवतुङ्गं स्याद् ग्रीवतुङ्गद्वयं शिरः

adhyardhaṃ prastarotsedhaṃ cārdhenaivordhvavedikā taddvayaṃ grīvatuṅgaṃ syād grīvatuṅgadvayaṃ śiraḥ

मस्तकार्धं शिखोत्तुङ्गमुत्सेधमिति कथ्यते देवानां भूसुराणां च भूपानां वैश्यशूद्र योः

mastakārdhaṃ śikhottuṅgamutsedhamiti kathyate devānāṃ bhūsurāṇāṃ ca bhūpānāṃ vaiśyaśūdra yoḥ

तपस्विनामाश्रमिणां च हस्त्यश्वरथयौधिनाम् वौद्धानां यागहोमादिशिल्पिनां गणिकादिनाम्

tapasvināmāśramiṇāṃ ca hastyaśvarathayaudhinām vauddhānāṃ yāgahomādiśilpināṃ gaṇikādinām

एकशाला द्विशाला च त्रिशालाश्च चतुर्मुखम् पूर्वोक्ततैतलानां च द्विजात्यदिषु योग्यकम्

ekaśālā dviśālā ca triśālāśca caturmukham pūrvoktataitalānāṃ ca dvijātyadiṣu yogyakam

एकानेकतलान्तं स्याच्चूलिहर्म्यादिमण्डितम् प्रासादवदलङ्कृत्य देवभूसुरभूपतेः

ekānekatalāntaṃ syāccūliharmyādimaṇḍitam prāsādavadalaṅkṛtya devabhūsurabhūpateḥ

चूलिहर्म्यं विना कुर्याद् वैश्यशूद्रा दिजन्मनाम् शालायाः परितोऽलिन्द्रं पृष्ठतो भद्र संयुतम्

cūliharmyaṃ vinā kuryād vaiśyaśūdrā dijanmanām śālāyāḥ parito'lindraṃ pṛṣṭhato bhadra saṃyutam

पुरतो मण्डपोपेतं सर्वालङ्कारसंयुतम् एवं तु मानुषाणां च तैतलानां च कारयेत्

purato maṇḍapopetaṃ sarvālaṅkārasaṃyutam evaṃ tu mānuṣāṇāṃ ca taitalānāṃ ca kārayet

शालामध्ये च देवानां वासं कुर्याद् विचक्षणः शालायाः पार्श्वतो वासं द्विजात्यादिषु सर्वशः

śālāmadhye ca devānāṃ vāsaṃ kuryād vicakṣaṇaḥ śālāyāḥ pārśvato vāsaṃ dvijātyādiṣu sarvaśaḥ

शालायामे तु वासं च वंशमूले तु योजयेत् गृहिणीनां तु शालायां सव्यवासं प्रकल्पयेत्

śālāyāme tu vāsaṃ ca vaṃśamūle tu yojayet gṛhiṇīnāṃ tu śālāyāṃ savyavāsaṃ prakalpayet

उक्तानां सर्वजातीनां दण्डकं तु चतुर्दिशि पूर्वे वा दक्षिणे वापि पश्चिमे दण्डकं न्यसेत्

uktānāṃ sarvajātīnāṃ daṇḍakaṃ tu caturdiśi pūrve vā dakṣiṇe vāpi paścime daṇḍakaṃ nyaset

एवं चामात्ययोग्यं स्यान्नोदग्द्वारं महीभृताम् दक्षिणे पश्चिमे शालायुक्तं स्वस्तिकमेव च

evaṃ cāmātyayogyaṃ syānnodagdvāraṃ mahībhṛtām dakṣiṇe paścime śālāyuktaṃ svastikameva ca

तदेवान्यासु सर्वेषु दिक्षु शालां विना न्यसेत् पूर्वे वा दक्षिणे वापि पूर्वे वा चोत्तरेऽपिवा

tadevānyāsu sarveṣu dikṣu śālāṃ vinā nyaset pūrve vā dakṣiṇe vāpi pūrve vā cottare'pivā

पश्चिमे चोत्तरे वापि स्वस्तिकं च विनाशकम् पूर्वे च दक्षिणे स्यञ्च याम्ये प्रत्यक् तथोत्तरे

paścime cottare vāpi svastikaṃ ca vināśakam pūrve ca dakṣiṇe syañca yāmye pratyak tathottare

शालासंयोगमेवं स्यान्मौलिकं तदुदीरितम् पूर्वैश्च चोत्तरे प्रत्यगुदक् पूर्वे च दक्षिणे

śālāsaṃyogamevaṃ syānmaulikaṃ tadudīritam pūrvaiśca cottare pratyagudak pūrve ca dakṣiṇe

अज्ञानेन त्रिशालेषु योगं चेत्सर्वदोषदम् सर्वेषां गणिकादीनां शाला स्वस्तिकमेव च

ajñānena triśāleṣu yogaṃ cetsarvadoṣadam sarveṣāṃ gaṇikādīnāṃ śālā svastikameva ca

अध्यक्षाणां तु सर्वेषां कल्पयेन्मौलिकाख्यकम् सर्वेषामपि शालानां दण्डकादित्रयान्तकम्

adhyakṣāṇāṃ tu sarveṣāṃ kalpayenmaulikākhyakam sarveṣāmapi śālānāṃ daṇḍakāditrayāntakam

शालानां प्रमुखे कुर्याद् द्वारं कुड्यादि चोक्तवत् चतुर्दिक्षु चतुःशाला संयुक्तं तच्चतुर्मुखम्

śālānāṃ pramukhe kuryād dvāraṃ kuḍyādi coktavat caturdikṣu catuḥśālā saṃyuktaṃ taccaturmukham

तदेव पुरतो देशे मौल्यन्तरालसंयुतम् तदेव बहुभद्रं स्यात्सर्वतोभद्र मीरितम्

tadeva purato deśe maulyantarālasaṃyutam tadeva bahubhadraṃ syātsarvatobhadra mīritam

दण्डकादि चतुःशाला संयोग्यं वर्धमानकम् दण्डकं च पृथक्र्शाला चैकशालापर्याख्यकम्

daṇḍakādi catuḥśālā saṃyogyaṃ vardhamānakam daṇḍakaṃ ca pṛthakrśālā caikaśālāparyākhyakam

लाङ्गलं स्वास्तिकं चैव द्विशाला च पर्याख्यकम् मौलिकं दीपकं चैव त्रिशाला च परिकीर्तिता

lāṅgalaṃ svāstikaṃ caiva dviśālā ca paryākhyakam maulikaṃ dīpakaṃ caiva triśālā ca parikīrtitā

चतुर्मुखं चतुःशाला चैवमुक्तानि पण्डितैः सप्तशाला विशेषेण सर्वतोभद्र मीरितम्

caturmukhaṃ catuḥśālā caivamuktāni paṇḍitaiḥ saptaśālā viśeṣeṇa sarvatobhadra mīritam

दशशाला च सर्वेषां वर्धमानमुदीरितम् एकशालानसन्धिश्च द्विशाला चैकसन्धिकम्

daśaśālā ca sarveṣāṃ vardhamānamudīritam ekaśālānasandhiśca dviśālā caikasandhikam

त्रिशाला च द्विसन्धिः स्यात् चतुःसन्धि चतुर्मुखम् षट्सन्धिः सप्तशाला च बहुसन्धिदशशालयम्

triśālā ca dvisandhiḥ syāt catuḥsandhi caturmukham ṣaṭsandhiḥ saptaśālā ca bahusandhidaśaśālayam

चतुःशाल वर्धमानान्तं कुर्यात्तु सर्वभूमिकम् अधिराजनरेन्द्रा णां सर्वतोभद्र कान्तकम्

catuḥśāla vardhamānāntaṃ kuryāttu sarvabhūmikam adhirājanarendrā ṇāṃ sarvatobhadra kāntakam

पार्ष्णिकादिञ्च भूपानां दण्डकादिचतुष्टयम् दण्डकादि त्रिशालान्तं कुर्यात्पट्टधरे तथा

pārṣṇikādiñca bhūpānāṃ daṇḍakādicatuṣṭayam daṇḍakādi triśālāntaṃ kuryātpaṭṭadhare tathā

मण्डलेशादिभूपानां दण्डकादिस्वस्तिकान्तकम् केचित्त्रिविधमौलीनां सर्वशाला च योग्यकम्

maṇḍaleśādibhūpānāṃ daṇḍakādisvastikāntakam kecittrividhamaulīnāṃ sarvaśālā ca yogyakam

दण्डकादिक्रमात् शालाविन्यासं वक्ष्यतेऽधुना पूर्वे च पश्चिमे शाला प्रत्यक् प्रागालयं तु वा

daṇḍakādikramāt śālāvinyāsaṃ vakṣyate'dhunā pūrve ca paścime śālā pratyak prāgālayaṃ tu vā

उत्तरे याम्यशालायां सौम्यशालां च दक्षिणे अतश्चाथ चतुर्दिक्षु तत्तच्छालां प्रकारयेत्

uttare yāmyaśālāyāṃ saumyaśālāṃ ca dakṣiṇe ataścātha caturdikṣu tattacchālāṃ prakārayet

पूर्वशाला च एकं च तद्द्वारं पश्चिमे भवेत् दण्डकं दक्षिणे शाला तद्द्वारं चोत्तरे दिशि

pūrvaśālā ca ekaṃ ca taddvāraṃ paścime bhavet daṇḍakaṃ dakṣiṇe śālā taddvāraṃ cottare diśi

एकशाला यथाप्रत्यक् तद्द्वारं प्राग्दिशस्तथा उदक् दण्डकशालानां कुर्याद् द्वारं तु दक्षिणे

ekaśālā yathāpratyak taddvāraṃ prāgdiśastathā udak daṇḍakaśālānāṃ kuryād dvāraṃ tu dakṣiṇe

विस्तारमेकभागं वा चेष्टभागायते तथा यथेष्टदेशे तत्कुर्यात् शालालिन्द्र मुदीरितम्

vistāramekabhāgaṃ vā ceṣṭabhāgāyate tathā yatheṣṭadeśe tatkuryāt śālālindra mudīritam

इष्टदीर्घितपादं स्यात्कुड्य पादसमन्वितम् पुरतः पादयुक्तं वा पृष्ठे कुड्यं प्रकारयेत्

iṣṭadīrghitapādaṃ syātkuḍya pādasamanvitam purataḥ pādayuktaṃ vā pṛṣṭhe kuḍyaṃ prakārayet

प्राकारान्तर्बहिर्वापि वेदिकाद्यैरलङ्कृतम् एतत्तु दण्डकं प्रोक्तं प्राकारादिवमायतम्

prākārāntarbahirvāpi vedikādyairalaṅkṛtam etattu daṇḍakaṃ proktaṃ prākārādivamāyatam

विस्तारे चैकभागेन द्विभक्त्यायाममीरितम् ललाटे द्वितयस्योर्ध्वे दण्डखण्डितवद् भवेत्

vistāre caikabhāgena dvibhaktyāyāmamīritam lalāṭe dvitayasyordhve daṇḍakhaṇḍitavad bhavet

पण्डिशालाख्यकं प्रोक्तमेतत्सर्वजनार्हकम् तत्पुरेलिन्द्र संयुक्तं भिन्दशाला प्रकीर्तितम्

paṇḍiśālākhyakaṃ proktametatsarvajanārhakam tatpurelindra saṃyuktaṃ bhindaśālā prakīrtitam

विस्तारे द्व्यंशकं कृत्वायामे चैवं त्रिभागिकम् मूले शाला विशालं स्यात्पुरतो वारमंशकम्

vistāre dvyaṃśakaṃ kṛtvāyāme caivaṃ tribhāgikam mūle śālā viśālaṃ syātpurato vāramaṃśakam

मुखशालाविनेत्रे च वासमेकैकभागिकम् परितो वारमेकांशं द्विललाटं तु पूर्ववत्

mukhaśālāvinetre ca vāsamekaikabhāgikam parito vāramekāṃśaṃ dvilalāṭaṃ tu pūrvavat

मध्ये द्वारं तु संयुक्तं मुखे चैकतलान्वितम् एवं तु देवतायोग्यं दण्डकान्तमुदीरितम्

madhye dvāraṃ tu saṃyuktaṃ mukhe caikatalānvitam evaṃ tu devatāyogyaṃ daṇḍakāntamudīritam

द्विचतुर्भागविस्तारमायामं तत्प्रकल्पयेत् शालाविशालतांशेन तत्पूर्वेऽलिन्द्र मंशकम्

dvicaturbhāgavistāramāyāmaṃ tatprakalpayet śālāviśālatāṃśena tatpūrve'lindra maṃśakam

एकद्विंशेन वासं स्यात्यथामूलं तु योजयेत् अथवा द्विद्विभागेन वासं तद्वंशमूलके

ekadviṃśena vāsaṃ syātyathāmūlaṃ tu yojayet athavā dvidvibhāgena vāsaṃ tadvaṃśamūlake

वंशाग्रे रङ्गसंयुक्तं तत्पुरे लिन्दं भागतः अथवा मध्ये प्रतिष्ठाने त्यक्तवासद्वयं न्यसेत्

vaṃśāgre raṅgasaṃyuktaṃ tatpure lindaṃ bhāgataḥ athavā madhye pratiṣṭhāne tyaktavāsadvayaṃ nyaset

अन्तर्वासं बहिर्वासं द्वार मध्यं तु वामके अथवा चायतार्धेन मध्ये कुड्यं च कल्पयेत्

antarvāsaṃ bahirvāsaṃ dvāra madhyaṃ tu vāmake athavā cāyatārdhena madhye kuḍyaṃ ca kalpayet

द्वारं तत्कुड्यपार्श्वे तु वासमेत द्वयं भवेत् एतत्तु दण्डकं प्रोक्तं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत्

dvāraṃ tatkuḍyapārśve tu vāsameta dvayaṃ bhavet etattu daṇḍakaṃ proktaṃ śeṣaṃ prāguktavannayet

सर्वेषामपि जातीनां सर्वकामार्थयोग्यकम् द्विचतुर्भागविस्तारमायामं तत्प्रकल्पयेत्

sarveṣāmapi jātīnāṃ sarvakāmārthayogyakam dvicaturbhāgavistāramāyāmaṃ tatprakalpayet

मुखशाला विशाला च चतुर्भागं तथायतम् पुरतोऽलिन्द्र मेकांशं भित्तिं कुर्यात्समन्ततः

mukhaśālā viśālā ca caturbhāgaṃ tathāyatam purato'lindra mekāṃśaṃ bhittiṃ kuryātsamantataḥ

मूलाग्रे द्विद्विभागेन वासरङ्गं च कल्पयेत् अथवा चैकद्विभागेन वास वंशाग्रंमूलयोः

mūlāgre dvidvibhāgena vāsaraṅgaṃ ca kalpayet athavā caikadvibhāgena vāsa vaṃśāgraṃmūlayoḥ

कुर्यात्तु मध्यमे रङ्गं पृष्ठे पार्श्वे च भित्तिकम् पूर्वे च स्तम्भसंयुक्तं मध्ये स्तम्भान्परित्यजेत्

kuryāttu madhyame raṅgaṃ pṛṣṭhe pārśve ca bhittikam pūrve ca stambhasaṃyuktaṃ madhye stambhānparityajet

परितो द्वारमेकांशं दण्डकं परिकीर्तितम् शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यात्सर्वजात्यार्हकं भवेत्

parito dvāramekāṃśaṃ daṇḍakaṃ parikīrtitam śeṣaṃ prāguktavatkuryātsarvajātyārhakaṃ bhavet

चतुःषड्भागविस्तारं आयामं तत्प्रकल्पयेत् मध्ये च द्विचतुर्भागं शालाविस्तारमायतम्

catuḥṣaḍbhāgavistāraṃ āyāmaṃ tatprakalpayet madhye ca dvicaturbhāgaṃ śālāvistāramāyatam

एकद्विद्विविभागं वा वासं वा चैकवासयुक् वंशमूलाग्रयोर्वासं वंशमूलैकवासकम्

ekadvidvivibhāgaṃ vā vāsaṃ vā caikavāsayuk vaṃśamūlāgrayorvāsaṃ vaṃśamūlaikavāsakam

तद्बहिः पुरतोऽलिन्दमेकभागेन कारयेत् तद्बहिः परितः कुड्यं युक्तं वाङ्घ्रियुतं तु वा

tadbahiḥ purato'lindamekabhāgena kārayet tadbahiḥ paritaḥ kuḍyaṃ yuktaṃ vāṅghriyutaṃ tu vā

तद्बहिर्भित्तियुक्तं चेत्परितॐऽशेनालिन्दकम् एकद्विंशेन भद्रं स्यान्निर्गमं विस्तृतं भवेत्

tadbahirbhittiyuktaṃ cetparitaॐ'śenālindakam ekadviṃśena bhadraṃ syānnirgamaṃ vistṛtaṃ bhavet

चतुर्दिक् भद्र संयुक्तं द्विललाटं तु पूर्ववत् द्वितलं कर्णहर्म्यादि प्रासादवदलङ्कृतम्

caturdik bhadra saṃyuktaṃ dvilalāṭaṃ tu pūrvavat dvitalaṃ karṇaharmyādi prāsādavadalaṅkṛtam

अथवा शालकूटादीन् विनालिन्देन भूषितम् मध्यसूत्रं तु वामे तु द्वारं कुर्याद्विचक्षणः

athavā śālakūṭādīn vinālindena bhūṣitam madhyasūtraṃ tu vāme tu dvāraṃ kuryādvicakṣaṇaḥ

केचिच्छाला विभागं स्यात्पुरतोऽलिन्द भगतः यथेष्टदिग्वासयुक्तं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत्

kecicchālā vibhāgaṃ syātpurato'linda bhagataḥ yatheṣṭadigvāsayuktaṃ śeṣaṃ prāguktavannayet

एतत्तु दण्डकं प्रोक्तं देवभूसुरभूपतेः तदेव परितोऽलिन्दं विना सर्वं जनार्हकम्

etattu daṇḍakaṃ proktaṃ devabhūsurabhūpateḥ tadeva parito'lindaṃ vinā sarvaṃ janārhakam

तस्माद् द्विंशाधिकायामं विस्तारं पूर्ववद् भवेत् वंशमूलाग्रयोर्वासं चतुर्भागेन कारयेत्

tasmād dviṃśādhikāyāmaṃ vistāraṃ pūrvavad bhavet vaṃśamūlāgrayorvāsaṃ caturbhāgena kārayet

तद्द्वयोर्मध्यरङ्गं स्याच्चतुर्भागेन योजयेत् पुरतः पृष्ठतोऽलिन्दं ततश्चैकद्विभागिकम्

taddvayormadhyaraṅgaṃ syāccaturbhāgena yojayet purataḥ pṛṣṭhato'lindaṃ tataścaikadvibhāgikam

शेषं तु पूर्ववत्कुर्याद् दण्डकं सर्वजातिनाम् पञ्चसप्तांशविस्तारमायामं तत्प्रकल्पयेत्

śeṣaṃ tu pūrvavatkuryād daṇḍakaṃ sarvajātinām pañcasaptāṃśavistāramāyāmaṃ tatprakalpayet

मध्ये पञ्चांशकं वापि पार्श्वयोर्द्विद्विभागतः कुर्यान्मण्डपं शेषं च पुरतः पृष्ठलिन्दकम्

madhye pañcāṃśakaṃ vāpi pārśvayordvidvibhāgataḥ kuryānmaṇḍapaṃ śeṣaṃ ca purataḥ pṛṣṭhalindakam

तत्तद्बाह्यावृतांशेन द्वारं भद्रं द्विभागिकम् कूटकोष्ठादिसर्वाङ्गं प्रासादवदलङ्कृतम्

tattadbāhyāvṛtāṃśena dvāraṃ bhadraṃ dvibhāgikam kūṭakoṣṭhādisarvāṅgaṃ prāsādavadalaṅkṛtam

एवं तु दण्डकं प्रोक्तं देवानां वासयोग्यकम् षड्भक्तिविस्तृतायाममष्टभागेन योजयेत्

evaṃ tu daṇḍakaṃ proktaṃ devānāṃ vāsayogyakam ṣaḍbhaktivistṛtāyāmamaṣṭabhāgena yojayet

त्रिचतुर्द्व्यंशकं वापि मध्ये रङ्गं प्रकल्पयेत् पृष्ठतोऽलिन्दकं कुर्यादेकद्व्यंशेन मेव वा

tricaturdvyaṃśakaṃ vāpi madhye raṅgaṃ prakalpayet pṛṣṭhato'lindakaṃ kuryādekadvyaṃśena meva vā

पुरतोऽलिन्द्र भागं स्याद्वासयुग्म युगांशकम् वंशमूलाग्रयोर्वासं मध्ये रङ्गं न्यसेद् बुधः

purato'lindra bhāgaṃ syādvāsayugma yugāṃśakam vaṃśamūlāgrayorvāsaṃ madhye raṅgaṃ nyased budhaḥ

अथवा तच्चतुष्कर्णे वासं तं तं द्विभागतः अथवा द्विललाटे च निवासत्रयमेव च

athavā taccatuṣkarṇe vāsaṃ taṃ taṃ dvibhāgataḥ athavā dvilalāṭe ca nivāsatrayameva ca

परितो द्वारमेकांशं कुर्याद् द्व्यंशेन मेव च मध्यसूत्रात् तु वामे तु द्वारं कुर्याद् विचक्षणः

parito dvāramekāṃśaṃ kuryād dvyaṃśena meva ca madhyasūtrāt tu vāme tu dvāraṃ kuryād vicakṣaṇaḥ

एकानेकतलोपेतं प्रासादवदलङ्कृतम् एतत्तु दण्डकं प्रोक्तं सर्वजात्यर्हकं भवेत्

ekānekatalopetaṃ prāsādavadalaṅkṛtam etattu daṇḍakaṃ proktaṃ sarvajātyarhakaṃ bhavet

दण्डकानां च सर्वेषां प्रमुखे मण्डपं न्यसेत् विस्तारं तत्समं वापि द्विगुणं त्रिगुणं तु वा

daṇḍakānāṃ ca sarveṣāṃ pramukhe maṇḍapaṃ nyaset vistāraṃ tatsamaṃ vāpi dviguṇaṃ triguṇaṃ tu vā

यथेष्टांशेन परितो मण्डपं मध्यमाङ्गणम् मुखे वासविशालं स्यात्तत्समं पृष्ठभद्र कम्

yatheṣṭāṃśena parito maṇḍapaṃ madhyamāṅgaṇam mukhe vāsaviśālaṃ syāttatsamaṃ pṛṣṭhabhadra kam

तदर्धं निर्गमं वापि भद्र वासवशान्न्यसेत् मण्डपस्य वशाद् भद्रं तन्मुखे कर्करीकृतम्

tadardhaṃ nirgamaṃ vāpi bhadra vāsavaśānnyaset maṇḍapasya vaśād bhadraṃ tanmukhe karkarīkṛtam

शालाया दण्डकायामे नवभाग विभजिते गृहस्य दक्षिणे पञ्चभागं वामे गुणांशकम्

śālāyā daṇḍakāyāme navabhāga vibhajite gṛhasya dakṣiṇe pañcabhāgaṃ vāme guṇāṃśakam

तद्द्वयोर्मध्यदेशे तु द्वारं कुर्याद् विचक्षणः सर्वेषामपि शालाश्च कर्तु राश्यानुवर्जयेत्

taddvayormadhyadeśe tu dvāraṃ kuryād vicakṣaṇaḥ sarveṣāmapi śālāśca kartu rāśyānuvarjayet

ग्रहणं दण्डकाः शाला गृहिणी चानुकूलकम् मेषस्य मीनकुम्भस्य पूर्वस्य दक्षिणे शुभम्

grahaṇaṃ daṇḍakāḥ śālā gṛhiṇī cānukūlakam meṣasya mīnakumbhasya pūrvasya dakṣiṇe śubham

कुलीराक्षमिथुनस्य दक्षिणे पश्चिमालयम् नौलिसिंहस्य कन्यायाः पश्चिमे चोत्तरे शुभम्

kulīrākṣamithunasya dakṣiṇe paścimālayam naulisiṃhasya kanyāyāḥ paścime cottare śubham

ग्राहवृश्चिकचापस्य प्रागुदग्दिशि रालयम् न कुर्यादेकशालाश्च शुभमन्यैः पुरोक्तवत्

grāhavṛścikacāpasya prāgudagdiśi rālayam na kuryādekaśālāśca śubhamanyaiḥ puroktavat

एवं राशिवशाच्छाला दण्डकं तदुदीरितम् एकशालाश्चतुर्दिक्षु गृहारम्भमिहोच्यते

evaṃ rāśivaśācchālā daṇḍakaṃ tadudīritam ekaśālāścaturdikṣu gṛhārambhamihocyate

कुम्भे च मकरे पूर्वे मेषे च वृषभे यमे सिंहकर्कटके प्रत्यक् वृश्चिके तौलि चोत्तरे

kumbhe ca makare pūrve meṣe ca vṛṣabhe yame siṃhakarkaṭake pratyak vṛścike tauli cottare

गृहारम्भमिति प्रोक्तं सुमुहूर्ते सुलग्नके अन्यथा सर्वशालाश्च यथामासे समारभेत्

gṛhārambhamiti proktaṃ sumuhūrte sulagnake anyathā sarvaśālāśca yathāmāse samārabhet

अन्यानुक्तचतुर्मासे सर्वहर्म्यान्न कारयेत् चतुर्दिक्षु वास्तुपुरुषं चतुर्भागेन योजयेत्

anyānuktacaturmāse sarvaharmyānna kārayet caturdikṣu vāstupuruṣaṃ caturbhāgena yojayet

यन्माने सर्वहर्म्यं च कारयेत्तु शुभावहम् विदिग् वास्तुपुरुषं चेत्सर्वहर्म्यं न कारयेत्

yanmāne sarvaharmyaṃ ca kārayettu śubhāvaham vidig vāstupuruṣaṃ cetsarvaharmyaṃ na kārayet

वास्तुभूतयथाहर्म्ये विपरीते विपत्करम् तस्मात्तु वास्तुशयनं ज्ञापयेद् वक्ष्यतेऽधुना

vāstubhūtayathāharmye viparīte vipatkaram tasmāttu vāstuśayanaṃ jñāpayed vakṣyate'dhunā

यथादिक्षु स्थितादित्यो तद्दिक्षु चरणायतम् तत्पृथ्वीशिरः क्षिप्यं चाधो वामकं तथा

yathādikṣu sthitādityo taddikṣu caraṇāyatam tatpṛthvīśiraḥ kṣipyaṃ cādho vāmakaṃ tathā

तद्दक्षिणभुजं चोर्ध्वे पुरुषं शयनं स्मृतम् गृहायामे तथारामे गृहवाराहशालकम्

taddakṣiṇabhujaṃ cordhve puruṣaṃ śayanaṃ smṛtam gṛhāyāme tathārāme gṛhavārāhaśālakam

गृहायामेषु भागे तु पादाद् वेदांश चोर्ध्वके एकांशं कुक्षिदेशं स्याद् वेदान्तं मध्यदेशके

gṛhāyāmeṣu bhāge tu pādād vedāṃśa cordhvake ekāṃśaṃ kukṣideśaṃ syād vedāntaṃ madhyadeśake

मेढ्रादि तलसीमान्तं वेदांशं पाददीर्घकम् मेढ्रादूर्ध्वे च वेदान्तमेकांशं तत् शिरायतम्

meḍhrādi talasīmāntaṃ vedāṃśaṃ pādadīrghakam meḍhrādūrdhve ca vedāntamekāṃśaṃ tat śirāyatam

100

मूर्धादधः शिवांशे तु हृदयस्थानमीरितम् हृदयात्कुक्षियोर्मध्ये मध्यकायं प्रकथ्यते

mūrdhādadhaḥ śivāṃśe tu hṛdayasthānamīritam hṛdayātkukṣiyormadhye madhyakāyaṃ prakathyate

101

विस्तारमध्यसूत्रं तु मुखद्वारवशाद् विदुः ज्ञापयेद् वास्तुपुरुषं विन्यसेत् सर्वहर्म्यके

vistāramadhyasūtraṃ tu mukhadvāravaśād viduḥ jñāpayed vāstupuruṣaṃ vinyaset sarvaharmyake

102

एतत्तु दण्डकं प्रोक्तं स्वस्तिकं वक्ष्यतेऽधुना विस्तारे वसुभागे तु दशभागायतं भवेत्

etattu daṇḍakaṃ proktaṃ svastikaṃ vakṣyate'dhunā vistāre vasubhāge tu daśabhāgāyataṃ bhavet

103

पूर्वोक्तालङ्कृतं ज्ञात्वा भागमानेन विन्यसेत् पञ्चसप्तांश विस्तारमायामं पुरतोऽङ्गणम्

pūrvoktālaṅkṛtaṃ jñātvā bhāgamānena vinyaset pañcasaptāṃśa vistāramāyāmaṃ purato'ṅgaṇam

104

तत्पार्श्वेऽलिन्द्र मंशेन स्वस्तिकाकारसंयुतम् तद्द्विपार्श्वे द्विशालाश्च द्विभागेन विशालता

tatpārśve'lindra maṃśena svastikākārasaṃyutam taddvipārśve dviśālāśca dvibhāgena viśālatā

105

तद्द्वयोर्मध्यके वासं द्विद्विभागेन नैरृते वंशानां चाग्रयोर्देशे द्विद्विभागेन कोष्ठकम्

taddvayormadhyake vāsaṃ dvidvibhāgena nairṛte vaṃśānāṃ cāgrayordeśe dvidvibhāgena koṣṭhakam

106

तद्बहिश्चावृतांशेन कुर्याद् भूवृतालिन्दकम् एकद्विंशेन भद्रं स्यात्कर्णेषु कर्करीकृतम्

tadbahiścāvṛtāṃśena kuryād bhūvṛtālindakam ekadviṃśena bhadraṃ syātkarṇeṣu karkarīkṛtam

107

द्विशालाग्रे तु वक्त्रं स्यादेकद्विंशेन निर्गमम् अङ्गणे प्रतिपार्श्वे तु कुड्यद्वारं तु संयुतम्

dviśālāgre tu vaktraṃ syādekadviṃśena nirgamam aṅgaṇe pratipārśve tu kuḍyadvāraṃ tu saṃyutam

108

शालायामे विशाले वा द्वारं कुर्यात्पूर्ववत् एकानेकतलोपेतं नैरृत्ये तु विचक्षणः

śālāyāme viśāle vā dvāraṃ kuryātpūrvavat ekānekatalopetaṃ nairṛtye tu vicakṣaṇaḥ

109

एवं तु स्वस्तिकं प्रोक्तं पूर्वोक्तानां तु योग्यकम् दशभागं विशाले तु चायामं द्वादशांशकम्

evaṃ tu svastikaṃ proktaṃ pūrvoktānāṃ tu yogyakam daśabhāgaṃ viśāle tu cāyāmaṃ dvādaśāṃśakam

110

द्विशालाविस्तृतं चैव त्रिभागेनैव कारयेत् पूर्ववत्पुरतोऽलिन्दं त्रिभागेनैव विशालता

dviśālāvistṛtaṃ caiva tribhāgenaiva kārayet pūrvavatpurato'lindaṃ tribhāgenaiva viśālatā

111

वासनात् त्रित्रिभागं स्यात् शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् एवं तु स्वस्तिकं प्रोक्तं मौलिकं वक्ष्यतेऽधुना

vāsanāt tritribhāgaṃ syāt śeṣaṃ prāguktavannayet evaṃ tu svastikaṃ proktaṃ maulikaṃ vakṣyate'dhunā

112

दशभागविशाले तु द्विभागायाममधिकम् त्रिशालामध्यदेशे तु वेदांशं विस्तृताङ्गणम्

daśabhāgaviśāle tu dvibhāgāyāmamadhikam triśālāmadhyadeśe tu vedāṃśaṃ vistṛtāṅgaṇam

113

आयामं चाष्टभागं स्यादंशेनावृतालिन्दकम् तत्पृष्ठपार्श्वयोश्चैव द्विंशं शालाविशालकम्

āyāmaṃ cāṣṭabhāgaṃ syādaṃśenāvṛtālindakam tatpṛṣṭhapārśvayoścaiva dviṃśaṃ śālāviśālakam

114

द्विद्विभागेन वासं स्यात्कर्णयोश्च द्वयं त्रिकम् तद्बहिः परितोऽलिन्दमेकद्विंशेन मेव वा

dvidvibhāgena vāsaṃ syātkarṇayośca dvayaṃ trikam tadbahiḥ parito'lindamekadviṃśena meva vā

115

षड्वक्त्रं च समं तारं चैकद्व्यंशेन निर्गमम् एकानेक तलोपेतमङ्गणे नैरृत्यवायवे

ṣaḍvaktraṃ ca samaṃ tāraṃ caikadvyaṃśena nirgamam ekāneka talopetamaṅgaṇe nairṛtyavāyave

116

एवं तु मौलिकं कुर्यात्पूर्वोक्तानां तु योग्यकम् द्वादशांश विशाले तु तस्माद् द्व्यंशाधिकायतम्

evaṃ tu maulikaṃ kuryātpūrvoktānāṃ tu yogyakam dvādaśāṃśa viśāle tu tasmād dvyaṃśādhikāyatam

117

पुरतः पृष्ठभागे तु कुर्यादंशेनालिन्दकम् शालाकारं त्रिभागं वा पुरतो द्वारदण्डकम्

purataḥ pṛṣṭhabhāge tu kuryādaṃśenālindakam śālākāraṃ tribhāgaṃ vā purato dvāradaṇḍakam

118

शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् सैकार्कभागविस्तारमध्यर्धां शेनायतं तथा

śeṣaṃ prāguktavatkuryātsarvālaṅkārasaṃyutam saikārkabhāgavistāramadhyardhāṃ śenāyataṃ tathā

119

पञ्चभागदशांशेन विस्तारायामतोऽङ्गणम् तद्बहिः परितॐऽशेन वारं शालाद्वयांशकम्

pañcabhāgadaśāṃśena vistārāyāmato'ṅgaṇam tadbahiḥ paritaॐ'śena vāraṃ śālādvayāṃśakam

120

तत्पृष्ठपार्श्वयोरलिन्दं चैकभागेन कारयेत् शालाकारं त्रिभागं वा त्रित्रिभागेन मण्डपम्

tatpṛṣṭhapārśvayoralindaṃ caikabhāgena kārayet śālākāraṃ tribhāgaṃ vā tritribhāgena maṇḍapam

121

शालानां मध्यमे वासं तत्त्रिभागेन कारयेत् सन्ध्ययोश्चाग्रयोश्चैव मण्डपं स्याच्चतुर्विधम्

śālānāṃ madhyame vāsaṃ tattribhāgena kārayet sandhyayoścāgrayoścaiva maṇḍapaṃ syāccaturvidham

122

वासं च त्रयसंयुक्तं बहिर्वारवृतांशकम् मध्ये द्वारं प्रकर्तव्यं पञ्चद्विंशेन भद्र कम्

vāsaṃ ca trayasaṃyuktaṃ bahirvāravṛtāṃśakam madhye dvāraṃ prakartavyaṃ pañcadviṃśena bhadra kam

123

पृष्ठे च पार्श्वयोर्मध्ये युक्त्या भद्रं तु योजयेत् कर्णैकभद्रं स्यात् शालाग्रे नेत्रभद्र कम्

pṛṣṭhe ca pārśvayormadhye yuktyā bhadraṃ tu yojayet karṇaikabhadraṃ syāt śālāgre netrabhadra kam

124

कर्णहर्म्यादिसंयुक्तं प्रासादवदलङ्कृतम् एकानेकतलोपेतं वास वासोपरि न्यसेत्

karṇaharmyādisaṃyuktaṃ prāsādavadalaṅkṛtam ekānekatalopetaṃ vāsa vāsopari nyaset

125

एतत्तु मौलिकं प्रोक्तं देवतानां च योग्यकम् तदेव कोणे चाग्रे तु वासमध्ये तु मण्डपम्

etattu maulikaṃ proktaṃ devatānāṃ ca yogyakam tadeva koṇe cāgre tu vāsamadhye tu maṇḍapam

126

एवं तु चक्रवर्त्रीनां कुर्यादालयं विदुः एवं तु मौलिकं प्रोक्तं वक्ष्यते चतुरालयम्

evaṃ tu cakravartrīnāṃ kuryādālayaṃ viduḥ evaṃ tu maulikaṃ proktaṃ vakṣyate caturālayam

127

विस्तारे दशभागे तु चायामे द्वादशांशकम् द्विचतुर्भाग तन्मध्ये विस्तारायामतोऽङ्गणम्

vistāre daśabhāge tu cāyāme dvādaśāṃśakam dvicaturbhāga tanmadhye vistārāyāmato'ṅgaṇam

128

तद्बहिश्चावृतांशेन नन्द्यावर्तं चालिन्दकम् तद्बहिश्च चतुःसाला तत्पूर्वादिक्रमान्न्यसेत्

tadbahiścāvṛtāṃśena nandyāvartaṃ cālindakam tadbahiśca catuḥsālā tatpūrvādikramānnyaset

129

प्रागुदक्दक्षिणायाम दक्षिणे च ललाटकम् याम्ये प्राक्प्रत्यगायामं पश्चिमे तु ललाटकम्

prāgudakdakṣiṇāyāma dakṣiṇe ca lalāṭakam yāmye prākpratyagāyāmaṃ paścime tu lalāṭakam

130

पश्चिमे याम्युदक्दीर्घं तद्वक्त्रं च तथोत्तरे उदक् प्राक् पश्चिमे दीर्घं तस्य नेत्रं तु पूर्वके

paścime yāmyudakdīrghaṃ tadvaktraṃ ca tathottare udak prāk paścime dīrghaṃ tasya netraṃ tu pūrvake

131

तत्तच्छालाविशाले तु तदंशेन गुणांशकम् पूर्वे च पश्चिमे शाला तत्तद्दीर्घं षडंशकम्

tattacchālāviśāle tu tadaṃśena guṇāṃśakam pūrve ca paścime śālā tattaddīrghaṃ ṣaḍaṃśakam

132

दक्षिणे चोत्तरे शाला चाष्टांशं च तथायतम् एवमेतच्चतुःशाला दण्डकाकृतिसंयुतम्

dakṣiṇe cottare śālā cāṣṭāṃśaṃ ca tathāyatam evametaccatuḥśālā daṇḍakākṛtisaṃyutam

133

तद्बहिः परितो वारं चैकद्व्यंशेन मेव च एकद्वित्रिद्वियोगं वा नेत्रविस्तारनिर्गमम्

tadbahiḥ parito vāraṃ caikadvyaṃśena meva ca ekadvitridviyogaṃ vā netravistāranirgamam

134

तत्तच्छाला द्विनेत्रं स्याद्बहिर्नेत्रैकनिर्गमम् चतुर्नेत्रं बहिः पश्येत्तस्मादेवं चतुर्मुखम्

tattacchālā dvinetraṃ syādbahirnetraikanirgamam caturnetraṃ bahiḥ paśyettasmādevaṃ caturmukham

135

अधिष्ठानादिवर्गाढ्यं प्रासादवदलङ्कृतम् एकानेकतलोपेतं सर्वालङ्कारसंयुतम्

adhiṣṭhānādivargāḍhyaṃ prāsādavadalaṅkṛtam ekānekatalopetaṃ sarvālaṅkārasaṃyutam

136

एवं चतुर्मुखं प्रोक्तं नन्द्यावर्ताकृतिर्भवेत् द्वादशांश विशाले तु मनुभागं तथायतम्

evaṃ caturmukhaṃ proktaṃ nandyāvartākṛtirbhavet dvādaśāṃśa viśāle tu manubhāgaṃ tathāyatam

137

चतुःषड्भागविस्तारमायामं मध्यमाणङ्गम् तद्बहिश्चावृतांशेन पूर्ववत्तदलिन्दकम्

catuḥṣaḍbhāgavistāramāyāmaṃ madhyamāṇaṅgam tadbahiścāvṛtāṃśena pūrvavattadalindakam

138

दीर्घशाला दशांशं स्याद्ध्रस्वशाला यमांशकम् विस्तारं पूर्ववत्कुर्यादथवा त्र्! यंशालिन्दकम्

dīrghaśālā daśāṃśaṃ syāddhrasvaśālā yamāṃśakam vistāraṃ pūrvavatkuryādathavā tr! yaṃśālindakam

139

शेषं प्रागुक्तवत्कुर्याद् देवानां तु चतुर्मुखम् तद्विस्तारायते भागं तस्माद् द्व्यंशाधिकं बुधः

śeṣaṃ prāguktavatkuryād devānāṃ tu caturmukham tadvistārāyate bhāgaṃ tasmād dvyaṃśādhikaṃ budhaḥ

140

द्व्यंशेनालिन्दविस्तारं सर्वं कुर्यात्पूर्ववत् यथेष्टावास संकल्प्य चेष्टदिक् चान्तरालके

dvyaṃśenālindavistāraṃ sarvaṃ kuryātpūrvavat yatheṣṭāvāsa saṃkalpya ceṣṭadik cāntarālake

141

अन्तःशाला यथाद्वारं दण्डकस्योक्तवत्कुरु एतच्चतुर्मुखं प्रोक्तं पूर्वोक्तानां तु संमतम्

antaḥśālā yathādvāraṃ daṇḍakasyoktavatkuru etaccaturmukhaṃ proktaṃ pūrvoktānāṃ tu saṃmatam

142

सर्वतोभद्र विन्यासं लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना समाश्रं सर्वतोभद्रं चाष्टभागं विभाजिते

sarvatobhadra vinyāsaṃ lakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā samāśraṃ sarvatobhadraṃ cāṣṭabhāgaṃ vibhājite

143

मध्याङ्गणं चतुर्भागं चांशेनावृतालिन्दकम् परितो द्व्यंशेन शाला च चतुर्वाससमन्वितम्

madhyāṅgaṇaṃ caturbhāgaṃ cāṃśenāvṛtālindakam parito dvyaṃśena śālā ca caturvāsasamanvitam

144

द्विचतुर्भागविस्तारमायामं वा समीरितम् चतुष्कोणे चतुर्भक्ति मण्डपं तु चतुष्टयम्

dvicaturbhāgavistāramāyāmaṃ vā samīritam catuṣkoṇe caturbhakti maṇḍapaṃ tu catuṣṭayam

145

तत्तद्बाह्यावृतांशेन कुर्याद् भ्रमालिन्दकम् चतुर्दिक्षु चतुर्द्वारं युक्तं भद्रं चतुष्टयम्

tattadbāhyāvṛtāṃśena kuryād bhramālindakam caturdikṣu caturdvāraṃ yuktaṃ bhadraṃ catuṣṭayam

146

वेदद्व्यंशेन विस्तारं निर्गमं चापि भद्र कम् ऊर्ध्वभूमिं समारुह्य कर्णे सोपानमंशके

vedadvyaṃśena vistāraṃ nirgamaṃ cāpi bhadra kam ūrdhvabhūmiṃ samāruhya karṇe sopānamaṃśake

147

प्रच्छादनाङ्गणं कुर्यान्न प्रच्छादनमेव वा एकानेकतलोपेतं पूर्ववत्समलङ्कृतम्

pracchādanāṅgaṇaṃ kuryānna pracchādanameva vā ekānekatalopetaṃ pūrvavatsamalaṅkṛtam

148

कर्णहर्म्यादिसंयुक्तं प्रासादवदलङ्कृतम् एतत्तु सर्वतोभद्रं पूर्वोक्तानां तु संमतम्

karṇaharmyādisaṃyuktaṃ prāsādavadalaṅkṛtam etattu sarvatobhadraṃ pūrvoktānāṃ tu saṃmatam

149

पूर्ववद्विस्तृतायामे दशभाग विभाजिते वेदवेदांशकं मध्ये विवृतं संवृताङ्गणम्

pūrvavadvistṛtāyāme daśabhāga vibhājite vedavedāṃśakaṃ madhye vivṛtaṃ saṃvṛtāṅgaṇam

150

तद्बहिश्चावृतांशेन कर्करीसमलङ्कृतम् शेषं तु पूर्ववत्कुर्यात्सर्वतोभद्र मीरितम्

tadbahiścāvṛtāṃśena karkarīsamalaṅkṛtam śeṣaṃ tu pūrvavatkuryātsarvatobhadra mīritam

151

शाला च वर्धमानं च लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना नवपङ्किकरारभ्य द्विद्विहस्तविवर्धनात्

śālā ca vardhamānaṃ ca lakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā navapaṅkikarārabhya dvidvihastavivardhanāt

152

सनन्दविंशत्र्! यंशं च हस्तान्तं रुद्र संख्यया एतत्तु विस्तृतं प्रोक्तं द्विगुणान्तं पूर्ववदिति

sanandaviṃśatr! yaṃśaṃ ca hastāntaṃ rudra saṃkhyayā etattu vistṛtaṃ proktaṃ dviguṇāntaṃ pūrvavaditi

153

आयाममिति तत्प्रोक्तमुत्सेधं पूर्ववद् भवेत् विस्तारे दशभागे तु द्वादशांशं तथायतम्

āyāmamiti tatproktamutsedhaṃ pūrvavad bhavet vistāre daśabhāge tu dvādaśāṃśaṃ tathāyatam

154

द्विचतुर्भागविस्तारमायामं मध्यमाङ्गणम् तद्बाह्ये परितोऽलिन्दं द्वयद्व्यंशेन मेव वा

dvicaturbhāgavistāramāyāmaṃ madhyamāṅgaṇam tadbāhye parito'lindaṃ dvayadvyaṃśena meva vā

155

तद्बाह्ये परितः शालाविस्तारं तद्विभागिकम् तत्समेनावृतालिन्दं तद्बहिः परिकल्पयेत्

tadbāhye paritaḥ śālāvistāraṃ tadvibhāgikam tatsamenāvṛtālindaṃ tadbahiḥ parikalpayet

156

ईशे चैकतलं कुर्यादाग्नेये द्वितलं भवेत् वायव्ये त्रितलं कुर्यान्नैरृत्ये पञ्चभूमिकम्

īśe caikatalaṃ kuryādāgneye dvitalaṃ bhavet vāyavye tritalaṃ kuryānnairṛtye pañcabhūmikam

157

याम्ये च पश्चिमे चैव दण्डकं च चतुःस्थलम् पूर्वे च चोत्तरे मध्ये दण्डकं चैकभूमिकम्

yāmye ca paścime caiva daṇḍakaṃ ca catuḥsthalam pūrve ca cottare madhye daṇḍakaṃ caikabhūmikam

158

चतुष्कोणे द्विभागेन गृहविस्तारदीर्घकम् पूर्वे च द्विद्विभागेन मुखमण्डपमीरितम्

catuṣkoṇe dvibhāgena gṛhavistāradīrghakam pūrve ca dvidvibhāgena mukhamaṇḍapamīritam

159

पश्चिमे तत्समं कुर्यान्मण्डपं तत्प्रकल्पयेत् दक्षिणे चोत्तरे मध्ये द्विचतुर्भागेन मण्डपम्

paścime tatsamaṃ kuryānmaṇḍapaṃ tatprakalpayet dakṣiṇe cottare madhye dvicaturbhāgena maṇḍapam

160

शेषं तु चावृतालिन्दं कुर्यात्तत्पञ्जरान्वितम् द्विचतुर्भागविस्तारं पार्श्वयोर्भद्र संयुतम्

śeṣaṃ tu cāvṛtālindaṃ kuryāttatpañjarānvitam dvicaturbhāgavistāraṃ pārśvayorbhadra saṃyutam

161

पृष्ठे च द्व्यैकभागेन भद्रं कुर्याद् विचक्षणः पूर्वे च द्विचतुर्भागं मुखद्वारं तु सयुतम्

pṛṣṭhe ca dvyaikabhāgena bhadraṃ kuryād vicakṣaṇaḥ pūrve ca dvicaturbhāgaṃ mukhadvāraṃ tu sayutam

162

सर्वेषां भद्र पार्श्वे तु पूर्वे चैकेनालिन्दकम् सोपपीठमधिष्ठानं पादादीन् प्रस्तरान्वितम्

sarveṣāṃ bhadra pārśve tu pūrve caikenālindakam sopapīṭhamadhiṣṭhānaṃ pādādīn prastarānvitam

163

कर्णहर्म्यादिवर्गाढ्यं चान्तरं प्रस्तरान्वितम् कूटकोष्ठादिसर्वाङ्गं नासिकापञ्जरान्वितम्

karṇaharmyādivargāḍhyaṃ cāntaraṃ prastarānvitam kūṭakoṣṭhādisarvāṅgaṃ nāsikāpañjarānvitam

164

कुम्भकुम्भतलैर्युक्तं तोरणादिविभूषितम् सर्वेषां मकरालाना सर्वालङ्कारसंयुतम्

kumbhakumbhatalairyuktaṃ toraṇādivibhūṣitam sarveṣāṃ makarālānā sarvālaṅkārasaṃyutam

165

शिरोग्रीवशिखायुक्तं नासिकावेदिकान्वितम् एवं तु वर्धमानं स्यात् क्षत्रियाणां तु योग्यकम्

śirogrīvaśikhāyuktaṃ nāsikāvedikānvitam evaṃ tu vardhamānaṃ syāt kṣatriyāṇāṃ tu yogyakam

166

विशाले द्वादशांशं स्यात्तस्माद् द्व्यंशाधिकायतम् चतुःषड्भाग विस्तारमायामं दक्षिणोत्तरे

viśāle dvādaśāṃśaṃ syāttasmād dvyaṃśādhikāyatam catuḥṣaḍbhāga vistāramāyāmaṃ dakṣiṇottare

167

एकशालाकृतिं कुर्यात्पञ्चभूमि त्रिभूमिकम् अनलानिलकोणे तु कुर्यात्तत्तु त्रिभूमिकम्

ekaśālākṛtiṃ kuryātpañcabhūmi tribhūmikam analānilakoṇe tu kuryāttattu tribhūmikam

168

पश्चिमे द्विचतुर्भागशालापञ्चतलान्वितम् पूर्वे च द्विचतुर्भगं मण्डप चैकभूमिकम्

paścime dvicaturbhāgaśālāpañcatalānvitam pūrve ca dvicaturbhagaṃ maṇḍapa caikabhūmikam

169

ईशाने चैकभूमिं स्यात्प्रासादवदलङ्कृतम् नैरृत्ये सप्तभूमि स्यात्कूटकोष्ठादि पूर्ववत्

īśāne caikabhūmiṃ syātprāsādavadalaṅkṛtam nairṛtye saptabhūmi syātkūṭakoṣṭhādi pūrvavat

170

तन्मध्ये भद्र संयुक्तं भागैकायामनिर्गमम् एकेन कर्णकूटं स्याच्चतुष्कोणे तु मण्डितम्

tanmadhye bhadra saṃyuktaṃ bhāgaikāyāmanirgamam ekena karṇakūṭaṃ syāccatuṣkoṇe tu maṇḍitam

171

कूटे च भद्र योर्मध्ये हारांशं मध्यमेन तु अधिष्ठानादिवर्गाढ्यं कर्णहर्म्यादिमण्डितम्

kūṭe ca bhadra yormadhye hārāṃśaṃ madhyamena tu adhiṣṭhānādivargāḍhyaṃ karṇaharmyādimaṇḍitam

172

प्रासादवदलङ्कृत्य शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् एकशाला द्विपार्श्वे च भद्रा शैं!र्वेदभागिकम्

prāsādavadalaṅkṛtya śeṣaṃ prāguktavannayet ekaśālā dvipārśve ca bhadrā śaiṃ!rvedabhāgikam

173

पृष्ठे च द्विचतुर्भागं भद्रं कुर्याद्विचक्षणः अथवा चाष्टभागेन भद्रं युक्त्या प्रयोजयेत्

pṛṣṭhe ca dvicaturbhāgaṃ bhadraṃ kuryādvicakṣaṇaḥ athavā cāṣṭabhāgena bhadraṃ yuktyā prayojayet

174

षड्भागद्व्यंशमेवं वा शालाकारं तु पृष्ठतः चतुःषड्भागविस्तारमायामं मुखवारणम्

ṣaḍbhāgadvyaṃśamevaṃ vā śālākāraṃ tu pṛṣṭhataḥ catuḥṣaḍbhāgavistāramāyāmaṃ mukhavāraṇam

175

पुरतः पार्श्वयोश्चैव चैकभागेनालिन्दकम् द्विचतुर्भाग तन्मध्ये मण्डपाकार कल्पयेत्

purataḥ pārśvayoścaiva caikabhāgenālindakam dvicaturbhāga tanmadhye maṇḍapākāra kalpayet

176

मुखे सोपानसंयुतं सर्वालङ्कारसंयुतम् युक्त्या भद्रं तु सर्वाङ्गं चोर्ध्वे चोर्ध्वतलान्वितम्

mukhe sopānasaṃyutaṃ sarvālaṅkārasaṃyutam yuktyā bhadraṃ tu sarvāṅgaṃ cordhve cordhvatalānvitam

177

पादोर्ध्वे पादसंयुक्तं भित्त्यूर्ध्वे भित्तिसंयुतम् पादोर्ध्वे भित्तियुक्तं चेत्सर्वदोषं समुद्भवेत्

pādordhve pādasaṃyuktaṃ bhittyūrdhve bhittisaṃyutam pādordhve bhittiyuktaṃ cetsarvadoṣaṃ samudbhavet

178

कुड्यस्योपरि पादैश्च कृत्वा सर्वं शुभावहम् सर्वावयवसंयुक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम्

kuḍyasyopari pādaiśca kṛtvā sarvaṃ śubhāvaham sarvāvayavasaṃyuktaṃ sarvālaṅkārasaṃyutam

179

एवं सप्ततलं वर्धमानं शेषं तु पूर्ववत् विस्तारे मनुभागे तु षोडशांशं तदायतम्

evaṃ saptatalaṃ vardhamānaṃ śeṣaṃ tu pūrvavat vistāre manubhāge tu ṣoḍaśāṃśaṃ tadāyatam

180

पूर्ववच्चाङ्गण शाला तदंशाधिकं भद्र कम् नैरृत्ये नवभूमिः स्याद्युक्त्या चान्यानि योजयेत्

pūrvavaccāṅgaṇa śālā tadaṃśādhikaṃ bhadra kam nairṛtye navabhūmiḥ syādyuktyā cānyāni yojayet

181

सर्वालङ्कारसंयुक्तं प्रासादवदलङ्कृतम् मध्यसूत्रात् तु वामे तु मध्ये वा द्वारसंयुतम्

sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ prāsādavadalaṅkṛtam madhyasūtrāt tu vāme tu madhye vā dvārasaṃyutam

182

पूर्वद्वारं यथा वर्धमानं शाला प्रकल्पयेत् एवं नवतलं वर्धमानं कुर्यात्तु भूपतेः

pūrvadvāraṃ yathā vardhamānaṃ śālā prakalpayet evaṃ navatalaṃ vardhamānaṃ kuryāttu bhūpateḥ

183

षोडशांशे विशाले तु विभजेद् द्व्यंशाधिकायतम् तद्भागेन द्विभागं स्याच्छाला शेषं तु पूर्ववत्

ṣoḍaśāṃśe viśāle tu vibhajed dvyaṃśādhikāyatam tadbhāgena dvibhāgaṃ syācchālā śeṣaṃ tu pūrvavat

184

नैरृत्ये रुद्र भूमिः स्यात्त्रितलं चैशकोणके पावके वायवे चैव कुर्यात्तु पञ्चभूमिकम्

nairṛtye rudra bhūmiḥ syāttritalaṃ caiśakoṇake pāvake vāyave caiva kuryāttu pañcabhūmikam

185

दक्षिणे सप्तभूमिः स्यादुत्तरे पञ्चभूमिकम् पश्चिमे सप्तभूमिः स्यात्पूर्वे च द्वितलं भवेत्

dakṣiṇe saptabhūmiḥ syāduttare pañcabhūmikam paścime saptabhūmiḥ syātpūrve ca dvitalaṃ bhavet

186

एवमेकादशतलं वर्धमानमिति स्मृतम् शेषं तु पूर्वत्कूर्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम्

evamekādaśatalaṃ vardhamānamiti smṛtam śeṣaṃ tu pūrvatkūryātsarvālaṅkārasaṃyutam

187

तदेव विस्तृतायामे चैकभागाधिकं तथा पञ्चसप्तांशं विस्तारमायामं मध्यमाङ्गणम्

tadeva vistṛtāyāme caikabhāgādhikaṃ tathā pañcasaptāṃśaṃ vistāramāyāmaṃ madhyamāṅgaṇam

188

शेषं तु पूर्ववत्कुर्यान्नैरृत्ये रविभूमिकम् ईशे पञ्चतलं कुर्यात्पावके सप्तभूमिकम्

śeṣaṃ tu pūrvavatkuryānnairṛtye ravibhūmikam īśe pañcatalaṃ kuryātpāvake saptabhūmikam

189

वायव्ये चाष्टभूमिः स्यात्सप्तभूमिमथापि वा दक्षिणे पश्चिमे मध्ये कुर्यान्नवतलं तथा

vāyavye cāṣṭabhūmiḥ syātsaptabhūmimathāpi vā dakṣiṇe paścime madhye kuryānnavatalaṃ tathā

190

वर्धमानं तु सर्वेषां प्राक्प्रत्यक् गतायतम् पार्श्वे दण्डकमाकारं कुर्याद् भूमि तले तले

vardhamānaṃ tu sarveṣāṃ prākpratyak gatāyatam pārśve daṇḍakamākāraṃ kuryād bhūmi tale tale

191

आदिभूमि यथाकार वास वासोपरि न्यसेत् द्वार द्वारोपरि न्यस्तं तस्माद् द्वारं समं तथा

ādibhūmi yathākāra vāsa vāsopari nyaset dvāra dvāropari nyastaṃ tasmād dvāraṃ samaṃ tathā

192

द्वारस्योपरि कूड्यं चेत्सर्वसंपद्विनाशनम् स्तम्भकुड्यं च रङ्गं स्यात्स्तम्भयुक्तं चालन्दकम्

dvārasyopari kūḍyaṃ cetsarvasaṃpadvināśanam stambhakuḍyaṃ ca raṅgaṃ syātstambhayuktaṃ cālandakam

193

वासगर्भगृहं चैव मध्यस्तम्भान्परित्यजेत् कुड्यसंयुक्तमेवान्तं मानं प्रागुक्तवन्नयेत्

vāsagarbhagṛhaṃ caiva madhyastambhānparityajet kuḍyasaṃyuktamevāntaṃ mānaṃ prāguktavannayet

194

तले तले च वासं चेत्प्रस्तरस्योपरि न्यसेत् गृहकोष्ठादिमानानां जलस्थालिन्दमानकम्

tale tale ca vāsaṃ cetprastarasyopari nyaset gṛhakoṣṭhādimānānāṃ jalasthālindamānakam

195

महाद्वारो महाभद्रं मण्डपाकृति विन्यसेत् कुर्यात्तदुक्तवद्युक्त्या चोपद्वारं तु योजयेत्

mahādvāro mahābhadraṃ maṇḍapākṛti vinyaset kuryāttaduktavadyuktyā copadvāraṃ tu yojayet

196

विविधं च यथेष्टदिग्देशे चेष्टदिग्गतिभित्तिकम् तले तले तु सोपानमारुह्यार्थं प्रयोजयेत्

vividhaṃ ca yatheṣṭadigdeśe ceṣṭadiggatibhittikam tale tale tu sopānamāruhyārthaṃ prayojayet

197

अन्यान्यनुक्तं सर्वेषां शास्त्रयुक्त्या समाचरेत् एवं रवितलं वर्धमानमुक्तं पुरातनैः

anyānyanuktaṃ sarveṣāṃ śāstrayuktyā samācaret evaṃ ravitalaṃ vardhamānamuktaṃ purātanaiḥ

198

एवं प्रोक्तं तु शालानामायादिर्वक्ष्यतेऽधुना दीर्घे चायं व्ययं ऋक्षं योनिः स्यात्तु विशालके

evaṃ proktaṃ tu śālānāmāyādirvakṣyate'dhunā dīrghe cāyaṃ vyayaṃ ṛkṣaṃ yoniḥ syāttu viśālake

199

परिणाह तिथिर्वारं गृहशेषं तु पूर्ववत् कुर्यद्धर्म्यविधानोक्तं क्षयवृद्ध्यङ्ग सर्वशः

pariṇāha tithirvāraṃ gṛhaśeṣaṃ tu pūrvavat kuryaddharmyavidhānoktaṃ kṣayavṛddhyaṅga sarvaśaḥ

200

सर्वे शाला नासिकातोरणाद्यैः पत्रैश्चित्रैः किम्बरीवक्त्रयुक्तम् कुर्यान्नानालङ्कृतं नैकभूमौ श्रीसौभाग्यारोग्यभोग्यप्रदायि

sarve śālā nāsikātoraṇādyaiḥ patraiścitraiḥ kimbarīvaktrayuktam kuryānnānālaṅkṛtaṃ naikabhūmau śrīsaubhāgyārogyabhogyapradāyi

गृहमानस्थानविधानम्

द्विजातीनां च सर्वेषां वर्णानां वासयोग्यकम् गृहाणां मानविन्यासं स्थानं च वक्ष्यतेऽधुना

dvijātīnāṃ ca sarveṣāṃ varṇānāṃ vāsayogyakam gṛhāṇāṃ mānavinyāsaṃ sthānaṃ ca vakṣyate'dhunā

ग्रामे च नगरे वापि पत्तने खटकेऽपिवा वने वा चाश्रमे वापि नद्यद्रे श्च पार्श्वके

grāme ca nagare vāpi pattane khaṭake'pivā vane vā cāśrame vāpi nadyadre śca pārśvake

तेषां तु वेश्मनः स्थानं कल्पयेच्छिल्पिवित्तमः द्वित्रिदण्डं समारभ्य द्विद्विदण्डविवर्धनात्

teṣāṃ tu veśmanaḥ sthānaṃ kalpayecchilpivittamaḥ dvitridaṇḍaṃ samārabhya dvidvidaṇḍavivardhanāt

पङ्क्त्यैकपङ्क्तिदण्डान्तं पञ्चधा विपुलं भवेत् पादाधिकमथाध्यर्धं पादोनं द्विगुणं तु वा

paṅktyaikapaṅktidaṇḍāntaṃ pañcadhā vipulaṃ bhavet pādādhikamathādhyardhaṃ pādonaṃ dviguṇaṃ tu vā

द्विगुणान्तं गृहायामं गृहचान्तरमधिकम् दीर्घ पादाधिकं दीर्घमन्तपादत्रयान्तकम्

dviguṇāntaṃ gṛhāyāmaṃ gṛhacāntaramadhikam dīrgha pādādhikaṃ dīrghamantapādatrayāntakam

गृहायामसमं वापि तस्मात्पादाधिकं तु वा अर्धाधिक त्रिपादं चाधिक्यं वा त्रिगुणान्तकम्

gṛhāyāmasamaṃ vāpi tasmātpādādhikaṃ tu vā ardhādhika tripādaṃ cādhikyaṃ vā triguṇāntakam

गृहतारायतं ह्येवं विस्तारं गृहतारतत् गृहायामविशाले तु परमशायिकपदं न्यसेत्

gṛhatārāyataṃ hyevaṃ vistāraṃ gṛhatāratat gṛhāyāmaviśāle tu paramaśāyikapadaṃ nyaset

ब्रह्मस्थानं विनान्येषां सर्वेषां वासयोग्यकम् आर्यो विवस्वान् मित्रं भूधरश्च चतुष्टये

brahmasthānaṃ vinānyeṣāṃ sarveṣāṃ vāsayogyakam āryo vivasvān mitraṃ bhūdharaśca catuṣṭaye

द्विजानां मुख्यहर्म्यं स्यात्कल्पयेत्तच्छ्रियावहम् विवश्चिति पदे चैव मित्रके भूधरे तथा

dvijānāṃ mukhyaharmyaṃ syātkalpayettacchriyāvaham vivaściti pade caiva mitrake bhūdhare tathā

भूपानां मुख्यवासं स्यादन्यजातेरयोग्यकम् आपाद्यष्टामरदेशे वर्णानां वासयोग्यकम्

bhūpānāṃ mukhyavāsaṃ syādanyajāterayogyakam āpādyaṣṭāmaradeśe varṇānāṃ vāsayogyakam

इन्द्रा दिषु चतुर्दिक्षु द्विजानां वासयोग्यकम् यमे च वारुणे चैव भूपाना मुख्यवासकम्

indrā diṣu caturdikṣu dvijānāṃ vāsayogyakam yame ca vāruṇe caiva bhūpānā mukhyavāsakam

वरुणे च शशस्थाने वैश्यानां वासयोग्यकम् नैरृत्ये सोमे ईशे च शूद्रा णां वासयोग्यकम्

varuṇe ca śaśasthāne vaiśyānāṃ vāsayogyakam nairṛtye some īśe ca śūdrā ṇāṃ vāsayogyakam

अनिलानलदेशे च सर्वेषां वासयोग्यकम् उत्तरेशानपर्जन्ये सर्वेषां पचनालयम्

anilānaladeśe ca sarveṣāṃ vāsayogyakam uttareśānaparjanye sarveṣāṃ pacanālayam

अन्तरिक्षाग्निपूषा च वर्णानां कूपयोग्यकम् याम्ये च नैरृते वापि सर्वेषां भोजनालयम्

antarikṣāgnipūṣā ca varṇānāṃ kūpayogyakam yāmye ca nairṛte vāpi sarveṣāṃ bhojanālayam

वायव्ये विप्रजातीनां देवताभोजनालयम् अदिते चेशकोणे वा पितॄणां देवतार्चनम्

vāyavye viprajātīnāṃ devatābhojanālayam adite ceśakoṇe vā pitṝṇāṃ devatārcanam

भल्लाटे च मृगे चैव द्विजानां गृहणीगृहम् गन्धर्वे भृङ्गराजे वा मृगे चैवान्तरिक्षके

bhallāṭe ca mṛge caiva dvijānāṃ gṛhaṇīgṛham gandharve bhṛṅgarāje vā mṛge caivāntarikṣake

सर्वेषां भूपतीनां च महिष्यावासयोग्यकम् पुष्पदन्ते स्वकर्णे वा चायुधानां च मण्डपम्

sarveṣāṃ bhūpatīnāṃ ca mahiṣyāvāsayogyakam puṣpadante svakarṇe vā cāyudhānāṃ ca maṇḍapam

वरुणे चासुरे नागे मुख्ये पर्जन्यसोमके वैश्यानां तु परेषां तु गृहिण्यावासयोग्यकम्

varuṇe cāsure nāge mukhye parjanyasomake vaiśyānāṃ tu pareṣāṃ tu gṛhiṇyāvāsayogyakam

सत्यके चान्तरिक्षे वा सर्वेषां शयनालयम् शेषे चैवासुरे चैव वरुणे वासनालयम्

satyake cāntarikṣe vā sarveṣāṃ śayanālayam śeṣe caivāsure caiva varuṇe vāsanālayam

सोमे मृगपदे चैव हेमरत्नस्य वासकम् नागे चैव द्विजानां च हुत कर्मालयं भवेत्

some mṛgapade caiva hemaratnasya vāsakam nāge caiva dvijānāṃ ca huta karmālayaṃ bhavet

अदिते सर्वजातीनां स्नपनार्थालयं भवेत् तत्रैव सन्धिकार्यार्थं तद्बाह्ये चरणालयम्

adite sarvajātīnāṃ snapanārthālayaṃ bhavet tatraiva sandhikāryārthaṃ tadbāhye caraṇālayam

यमे च नैरृते वापि सूतकारालयं भवेत् इन्द्रे चैव महेन्द्रे वा दासानामालयं तथा

yame ca nairṛte vāpi sūtakārālayaṃ bhavet indre caiva mahendre vā dāsānāmālayaṃ tathā

ततश्चेशानबाह्ये तु चतुर्धारालयं भवेत् पूषे च वितते चैव धेनोरालयमेव च

tataśceśānabāhye tu caturdhārālayaṃ bhavet pūṣe ca vitate caiva dhenorālayameva ca

द्वारस्य वामपार्श्वे तु वाहनानां तदालयम् आपश्चैवापवत्सा च बालालोकनमण्डपम्

dvārasya vāmapārśve tu vāhanānāṃ tadālayam āpaścaivāpavatsā ca bālālokanamaṇḍapam

ब्रह्मस्थानसमीपे तु विवाहाद्यर्थमण्डपम् इन्द्रे च इन्द्र राजे च वस्त्राच्छादनमण्डपम्

brahmasthānasamīpe tu vivāhādyarthamaṇḍapam indre ca indra rāje ca vastrācchādanamaṇḍapam

रुद्र रुद्र जये वापि कन्यकारालयं भवेत् सावित्रे च सवित्रे वा पुत्राणां चैव वासकम्

rudra rudra jaye vāpi kanyakārālayaṃ bhavet sāvitre ca savitre vā putrāṇāṃ caiva vāsakam

मृगे च सर्वजातीनां विद्याभ्यासार्थमण्डपम् तस्य बाह्यप्रदेशे तु तैलाभ्यङ्गार्थमण्डपम्

mṛge ca sarvajātīnāṃ vidyābhyāsārthamaṇḍapam tasya bāhyapradeśe tu tailābhyaṅgārthamaṇḍapam

अन्त्ये चावरणे चैशे वास्थानमण्डपं भवेत् सोमे चैव विशालार्थं मण्डपं कल्पयेत्ततः

antye cāvaraṇe caiśe vāsthānamaṇḍapaṃ bhavet some caiva viśālārthaṃ maṇḍapaṃ kalpayettataḥ

मृगे वा मुख्यके वापि विलासीनां तदालयम् पावके पूषके वाथ सत्यके वा महेन्द्र के

mṛge vā mukhyake vāpi vilāsīnāṃ tadālayam pāvake pūṣake vātha satyake vā mahendra ke

सखीनां च गृहं कुर्यात्तत्रैवानुचरालयम् द्वारस्य दक्षिणे पार्श्वे रक्षकारालयं भवेत्

sakhīnāṃ ca gṛhaṃ kuryāttatraivānucarālayam dvārasya dakṣiṇe pārśve rakṣakārālayaṃ bhavet

तत्रैव परिवारार्थं योधकानां तथालयम् गृहक्षते यमे चैव महिषाद्यालयं भवेत्

tatraiva parivārārthaṃ yodhakānāṃ tathālayam gṛhakṣate yame caiva mahiṣādyālayaṃ bhavet

गन्धर्वे भृङ्गराजे चन्द्र दृष्टानास्यत् तदालयम् वृषे वा नैरृते वापि दिनादीनां गृहं भवेत्

gandharve bhṛṅgarāje candra dṛṣṭānāsyat tadālayam vṛṣe vā nairṛte vāpi dinādīnāṃ gṛhaṃ bhavet

वरुणे पुष्पदन्ते वा युवराजगृहं भवेत् महेन्द्रे पुष्पदन्ते वा मुख्ये वाथ गृहक्षते

varuṇe puṣpadante vā yuvarājagṛhaṃ bhavet mahendre puṣpadante vā mukhye vātha gṛhakṣate

सर्वेषामपि वर्णानां द्वारं कुर्याद् विशेषतः भूपानां मुख्यके द्वार विना चोक्तं पुरातनैः

sarveṣāmapi varṇānāṃ dvāraṃ kuryād viśeṣataḥ bhūpānāṃ mukhyake dvāra vinā coktaṃ purātanaiḥ

पावके वानिले वापि धान्यकर्णनमण्डपम् नागे वा मुख्यके वापि धान्यागारं तु कल्पयेत्

pāvake vānile vāpi dhānyakarṇanamaṇḍapam nāge vā mukhyake vāpi dhānyāgāraṃ tu kalpayet

शोषे वा चासुरे वापि पुष्पमण्डपं संस्थितम् चतुर्दिक्षु चतुष्कोणे सोपायास्थानमीरितम्

śoṣe vā cāsure vāpi puṣpamaṇḍapaṃ saṃsthitam caturdikṣu catuṣkoṇe sopāyāsthānamīritam

वायवे चाथ भल्लाटे नागे वा सर्वहर्म्यके कुर्यान्नृत्ताङ्गनानां च नृत्तयोग्यं तु मण्डपम्

vāyave cātha bhallāṭe nāge vā sarvaharmyake kuryānnṛttāṅganānāṃ ca nṛttayogyaṃ tu maṇḍapam

रोगस्य च पदे चैव कुक्कुटावासयोग्यकम् दौवारिके च सुग्रीवे मेषवासं च कारयेत्

rogasya ca pade caiva kukkuṭāvāsayogyakam dauvārike ca sugrīve meṣavāsaṃ ca kārayet

एकं वाथ द्विसालं वा त्रिसालं वार्धभित्तिकम् भूपानां पञ्चसालान्तं द्वित्रिसालमथापि वा

ekaṃ vātha dvisālaṃ vā trisālaṃ vārdhabhittikam bhūpānāṃ pañcasālāntaṃ dvitrisālamathāpi vā

अन्तःसालपदे रोगे नित्यान्त मण्डपं न्यसेत् मुख्ये वासं तु सर्वेषां चोक्तवत्कारयेत्सुधीः

antaḥsālapade roge nityānta maṇḍapaṃ nyaset mukhye vāsaṃ tu sarveṣāṃ coktavatkārayetsudhīḥ

सर्वेषामपि वर्णानां स्थानयोग्यं द्विजन्मनाम् क्षत्रियादित्रयाणां च उक्तरीत्या प्रयोजयेत्

sarveṣāmapi varṇānāṃ sthānayogyaṃ dvijanmanām kṣatriyāditrayāṇāṃ ca uktarītyā prayojayet

सर्वेषां देवतास्थानं मुख्यं वा कल्पयेत्सुधीः प्रधाने सोपवासं च धनार्थाय भवेदिह

sarveṣāṃ devatāsthānaṃ mukhyaṃ vā kalpayetsudhīḥ pradhāne sopavāsaṃ ca dhanārthāya bhavediha

कतुश्चित्तवशाद्वापि सर्वेषां तु प्रधानकम् अन्यत्सालं तु सर्वेषां चैकपक्षालयक्रमात्

katuścittavaśādvāpi sarveṣāṃ tu pradhānakam anyatsālaṃ tu sarveṣāṃ caikapakṣālayakramāt

अन्यत्सालं तु सर्वेषामालयार्थं द्विपक्षकम् भित्तिमानं तु सर्वेषां प्राकारस्योक्तवत्कुरु

anyatsālaṃ tu sarveṣāmālayārthaṃ dvipakṣakam bhittimānaṃ tu sarveṣāṃ prākārasyoktavatkuru

द्वारे च द्वारशालादिगोपुरान्तः क्रमान्न्यसेत् वैश्यशूद्र गृहे द्वारं चैकादित्रितलान्तकम्

dvāre ca dvāraśālādigopurāntaḥ kramānnyaset vaiśyaśūdra gṛhe dvāraṃ caikāditritalāntakam

कुर्यात्तु शूद्र जातीनां द्वारं शालावसानकम् मुख्यादि चोपवासैश्च सर्वं प्रागुक्तवन्नयेत्

kuryāttu śūdra jātīnāṃ dvāraṃ śālāvasānakam mukhyādi copavāsaiśca sarvaṃ prāguktavannayet

यत्रैव कर्तुर्धिष्णावशतो विमानम् सद्मादिकं सकलसीमविहारकुड्यम् कोशादिनीतिहयमन्दिरदन्तिशाला कुर्यात्ततोऽन्यदखिलं नगरं च शास्त्रात्

yatraiva karturdhiṣṇāvaśato vimānam sadmādikaṃ sakalasīmavihārakuḍyam kośādinītihayamandiradantiśālā kuryāttato'nyadakhilaṃ nagaraṃ ca śāstrāt

गृहप्रवेशविधानम्

अथ वक्ष्ये नराणां च गृहवेशस्य लक्षणम् सर्वेषां जातिहर्म्याणां चोक्तवत् क्रियान्वितम्

atha vakṣye narāṇāṃ ca gṛhaveśasya lakṣaṇam sarveṣāṃ jātiharmyāṇāṃ coktavat kriyānvitam

उत्तरायणमासे तु दक्षिणायन मेव वा मिथुनं धनुः कन्यां च मीनं चैव विवर्जयेत्

uttarāyaṇamāse tu dakṣiṇāyana meva vā mithunaṃ dhanuḥ kanyāṃ ca mīnaṃ caiva vivarjayet

प्रशस्तपक्षनक्षत्रे सुमुहूर्ते सुलग्नके उभयोः स्थिरराशौ च शुक्लपक्षे प्रवेशयेत्

praśastapakṣanakṣatre sumuhūrte sulagnake ubhayoḥ sthirarāśau ca śuklapakṣe praveśayet

स्थपतिः स्थापकश्चोभौ गृहवेशं समारभेत् गृहाग्रे मण्डपं कृत्वा प्रपां वा कूटमेव वा

sthapatiḥ sthāpakaścobhau gṛhaveśaṃ samārabhet gṛhāgre maṇḍapaṃ kṛtvā prapāṃ vā kūṭameva vā

पञ्चसप्तकरं तत्र गेहता समाग्रकम् षोडशस्तम्भयुक्तं वा द्वादशस्तम्भमेव वा

pañcasaptakaraṃ tatra gehatā samāgrakam ṣoḍaśastambhayuktaṃ vā dvādaśastambhameva vā

विविधानां विधानानां नानावस्त्रैरलङ्कृतम् गोमयालेपनं कृत्वा चोक्तवत्कृतसद्मकम्

vividhānāṃ vidhānānāṃ nānāvastrairalaṅkṛtam gomayālepanaṃ kṛtvā coktavatkṛtasadmakam

गृहे वा मध्यरङ्गे पार्श्वे वा चैशकोणके कुर्यादुक्तवच्छिल्पी साङ्कुरार्पणमेव वा

gṛhe vā madhyaraṅge pārśve vā caiśakoṇake kuryāduktavacchilpī sāṅkurārpaṇameva vā

वास्तुमध्योक्तवच्छिल्पी साधारणबलिं दिशेत् आपादाष्टारणां च पूजयेत्स्थपतिः प्रभुः

vāstumadhyoktavacchilpī sādhāraṇabaliṃ diśet āpādāṣṭāraṇāṃ ca pūjayetsthapatiḥ prabhuḥ

आर्यादीनां चतुर्थानां स्थापकेन बलिं ददेत् ब्रह्मादिदेवताश्चैव पूजयेद् विधिवत् सह

āryādīnāṃ caturthānāṃ sthāpakena baliṃ dadet brahmādidevatāścaiva pūjayed vidhivat saha

वास्तुहोमं ततः कृत्वा तृप्त्यर्थं वास्तुदेवताः शुद्धिं कृत्वा ततः पश्चात्पर्यग्निकरणं गृहम्

vāstuhomaṃ tataḥ kṛtvā tṛptyarthaṃ vāstudevatāḥ śuddhiṃ kṛtvā tataḥ paścātparyagnikaraṇaṃ gṛham

जलसंप्रोक्षणं कुर्यात्पुण्याहं वाचयेत्ततः पञ्चगव्येन संप्रोक्ष्य स्थपतिः स्थापकैः सह

jalasaṃprokṣaṇaṃ kuryātpuṇyāhaṃ vācayettataḥ pañcagavyena saṃprokṣya sthapatiḥ sthāpakaiḥ saha

पञ्चानां प्रत्यकुर्वीत पादप्रक्षालनक्रिया विधिवदाचमनं कृत्वा मण्डपान्तः प्रविश्यतु

pañcānāṃ pratyakurvīta pādaprakṣālanakriyā vidhivadācamanaṃ kṛtvā maṇḍapāntaḥ praviśyatu

स्थण्डिले मण्डलं कृत्वा प्रस्तरे शुद्धशालिभिः नवेन वारिकुम्भानि शुद्धतोयेन पूरयेत्

sthaṇḍile maṇḍalaṃ kṛtvā prastare śuddhaśālibhiḥ navena vārikumbhāni śuddhatoyena pūrayet

सूत्रेण नववस्त्रेण कुम्भानां परिवेष्टयेत् नालिकेरफलद्यैश्च युक्तं कूर्चैश्च पल्लवैः

sūtreṇa navavastreṇa kumbhānāṃ pariveṣṭayet nālikeraphaladyaiśca yuktaṃ kūrcaiśca pallavaiḥ

पञ्चविंशपदं न्यस्य शुद्धतण्डुल कारयेत् कुशदर्भान्परिस्तीर्य तण्डुले चोक्तवत्क्रमात्

pañcaviṃśapadaṃ nyasya śuddhataṇḍula kārayet kuśadarbhānparistīrya taṇḍule coktavatkramāt

ब्रह्मादिनवकुम्भाश् च तण्डुलोपरि विन्यसेत् स्वर्णेन प्रतिमां कृत्वा देवतानां विशेषतः

brahmādinavakumbhāś ca taṇḍulopari vinyaset svarṇena pratimāṃ kṛtvā devatānāṃ viśeṣataḥ

तत्तद्वस्त्रेषु संवेष्ट्य तत्तन्मन्त्रेण पूजयेत् उपवासमुपक्रम्य कर्ता स्वगृहिणी सह

tattadvastreṣu saṃveṣṭya tattanmantreṇa pūjayet upavāsamupakramya kartā svagṛhiṇī saha

पीत्वा शुद्धं पयो रात्रावुपोष्य दिवसे पुनः गृहिणीभर्तृहस्तौ च गृहस्तम्भ स्वयं करे

pītvā śuddhaṃ payo rātrāvupoṣya divase punaḥ gṛhiṇībhartṛhastau ca gṛhastambha svayaṃ kare

रक्षाबन्धं ततः कुर्याद् वाचयेत्स्वस्तिवाचकम् तत्तद्वाहनादीनां च यत्प्रधानायुतापि च

rakṣābandhaṃ tataḥ kuryād vācayetsvastivācakam tattadvāhanādīnāṃ ca yatpradhānāyutāpi ca

दिवा वा रात्रिकाले वा कुर्यात्तदधिवासनम् साङ्कुराः पालिकाः सर्वाः स्थण्डिलोपरि विन्यसेत्

divā vā rātrikāle vā kuryāttadadhivāsanam sāṅkurāḥ pālikāḥ sarvāḥ sthaṇḍilopari vinyaset

ब्रह्मादिदेवतानां च पूजयेत्स्थपतिर्बुधः तत्तत्स्वनाममन्त्रेण प्रणवादिनमोऽन्तकम्

brahmādidevatānāṃ ca pūjayetsthapatirbudhaḥ tattatsvanāmamantreṇa praṇavādinamo'ntakam

हृल्लेखां मध्यकुम्भे तु पूजयेद् विधिवद् बुधः गन्धपुष्पैः समभ्यर्च्य धूपदीपं ददेत् पुनः

hṛllekhāṃ madhyakumbhe tu pūjayed vidhivad budhaḥ gandhapuṣpaiḥ samabhyarcya dhūpadīpaṃ dadet punaḥ

पायसो दनशस्यादीन् ताम्बुलादि निवेदयेत् नृत्तगीतादिवाद्यादिजयशब्दादिमङ्गलैः

pāyaso danaśasyādīn tāmbulādi nivedayet nṛttagītādivādyādijayaśabdādimaṅgalaiḥ

अग्निकार्यं ततः कुर्यात्स्थण्डिलं प्राग्दिशि तथा कुण्डे वा स्थण्डिले वापि समिदाज्यचरुं तिलम्

agnikāryaṃ tataḥ kuryātsthaṇḍilaṃ prāgdiśi tathā kuṇḍe vā sthaṇḍile vāpi samidājyacaruṃ tilam

लाजकैश्चैव पञ्चैते प्रत्येकाष्टादशाहुतीः प्रणवादिस्वाहान्तं स्यात् शक्तिबीजं समुच्चरेत्

lājakaiścaiva pañcaite pratyekāṣṭādaśāhutīḥ praṇavādisvāhāntaṃ syāt śaktibījaṃ samuccaret

शक्तिगायत्रिमन्त्रेण पूर्णाहुतिं समाचरेत् अधिवासितकुम्भस्थजलेनैवाभिषेचयेत्

śaktigāyatrimantreṇa pūrṇāhutiṃ samācaret adhivāsitakumbhasthajalenaivābhiṣecayet

वेश्मद्वारन्तदी वेश्मकं गृहं प्रति गृहं प्रति वाहनादीनि संप्रोक्ष्य स्थपतिस्थापकावुभौ

veśmadvārantadī veśmakaṃ gṛhaṃ prati gṛhaṃ prati vāhanādīni saṃprokṣya sthapatisthāpakāvubhau

सर्वमङ्गलघोषैश्च स्वस्तिवाचनपूर्वकम् पश्चाद् गृहमङ्गलं कुर्यान्नानावस्त्रैश्च शोभितम्

sarvamaṅgalaghoṣaiśca svastivācanapūrvakam paścād gṛhamaṅgalaṃ kuryānnānāvastraiśca śobhitam

वितानध्वजसंयुक्तं पुष्पमाल्यैरलङ्कृतम् स्थपतिर्वरवेषाढ्यः प्राप्तपञ्चाङ्गभूषणः

vitānadhvajasaṃyuktaṃ puṣpamālyairalaṅkṛtam sthapatirvaraveṣāḍhyaḥ prāptapañcāṅgabhūṣaṇaḥ

श्वेतानुलेपनं स्थाप्य स्वर्णयज्ञोपवीतवान् नवशुक्लांशुकोपेतः श्वेतांशुकोत्तरीयवान्

śvetānulepanaṃ sthāpya svarṇayajñopavītavān navaśuklāṃśukopetaḥ śvetāṃśukottarīyavān

पादप्रक्षालनं कुर्यात्सकलीकरणं कृतम् धूपदीपं ददेत् पश्चाद् गन्धपुष्पाक्षतैः सह

pādaprakṣālanaṃ kuryātsakalīkaraṇaṃ kṛtam dhūpadīpaṃ dadet paścād gandhapuṣpākṣataiḥ saha

ब्राह्मणैश्च यथाशक्ति वाचयेत्स्वस्तिवाचनम् यजमानस्य प्रीत्या च अन्यैरनुचरैः सह

brāhmaṇaiśca yathāśakti vācayetsvastivācanam yajamānasya prītyā ca anyairanucaraiḥ saha

गृहप्रदक्षिणं कुर्याज्जयशब्दादिमङ्गलैः गृहद्वारस्य पुरतः स्थित्वायान्तं च वाचरेत्

gṛhapradakṣiṇaṃ kuryājjayaśabdādimaṅgalaiḥ gṛhadvārasya purataḥ sthitvāyāntaṃ ca vācaret

लक्ष्मीशं ततो नमस्कृत्य याचयेद्धिष्टमानकम् मन्त्रम् हे लक्ष्मि गृहकर्तारं पुत्रपौत्रधनादिभिः

lakṣmīśaṃ tato namaskṛtya yācayeddhiṣṭamānakam mantram he lakṣmi gṛhakartāraṃ putrapautradhanādibhiḥ

संपूर्णं कुरु चायुष्यं प्रार्थयामि नमोस्तुते एतन्मन्त्रं समुच्चार्य स्थपतिस्थापकावुभौ

saṃpūrṇaṃ kuru cāyuṣyaṃ prārthayāmi namostute etanmantraṃ samuccārya sthapatisthāpakāvubhau

यजमानाय पश्चात्तु दद्यान्नैवेद्यशेषकम् स्थपतिः स्थापकानां च विप्राणां च विशेषतः

yajamānāya paścāttu dadyānnaivedyaśeṣakam sthapatiḥ sthāpakānāṃ ca viprāṇāṃ ca viśeṣataḥ

दद्याद् दक्षिण ताम्बुलं तत्र सद्मप्रवेशने तेभ्यः सह स्वपत्न्या चान्नक्षीरोदकादिभिः

dadyād dakṣiṇa tāmbulaṃ tatra sadmapraveśane tebhyaḥ saha svapatnyā cānnakṣīrodakādibhiḥ

नानाभूषणैर्दिव्यैः गन्धमाल्याम्बरादिभिः द्विजानां वेदघोषैश्च गीतनृत्तादिवाद्यकैः

nānābhūṣaṇairdivyaiḥ gandhamālyāmbarādibhiḥ dvijānāṃ vedaghoṣaiśca gītanṛttādivādyakaiḥ

छत्रचामरसंपूर्णकलशैर्दक्षिणादिभिः आरुह्य हयदिव्यादीन् यजमानस्य बन्धुभिः

chatracāmarasaṃpūrṇakalaśairdakṣiṇādibhiḥ āruhya hayadivyādīn yajamānasya bandhubhiḥ

अन्यैरनुचरैः सार्धं कुर्याद् ग्रामप्रदक्षिणम् ततः प्रवेशयेत्सर्वं सर्वमङ्गलघोषकैः

anyairanucaraiḥ sārdhaṃ kuryād grāmapradakṣiṇam tataḥ praveśayetsarvaṃ sarvamaṅgalaghoṣakaiḥ

पश्चाद् बन्धुजनैः सार्धं कुर्याद् ब्राह्मणभोजनम् एवं गृहं तु संवेश्य पश्चात्तु स्थापकादिभिः

paścād bandhujanaiḥ sārdhaṃ kuryād brāhmaṇabhojanam evaṃ gṛhaṃ tu saṃveśya paścāttu sthāpakādibhiḥ

वस्त्रभूषणवाहादीन्दद्यात्कर्ता स्वहस्ततः स्थपतिः स्थापकान्येत्य युष्मभ्यः प्राप्तवान् गृहम्

vastrabhūṣaṇavāhādīndadyātkartā svahastataḥ sthapatiḥ sthāpakānyetya yuṣmabhyaḥ prāptavān gṛham

इत्युक्त्वा यजमानाय पश्चात्तं च विवर्जयेत् आरुह्य ब्रह्मवाहं शुभमथ तच्छिल्पिमङ्घान् गजाद्यैः

ityuktvā yajamānāya paścāttaṃ ca vivarjayet āruhya brahmavāhaṃ śubhamatha tacchilpimaṅghān gajādyaiḥ

अश्वैरुच्छ्रादिनानापरिकरसहितं दुन्दुभिभेदनादैः कर्ता नानानृसेनारथमपि विविधैश्चामरैः पुत्रसङ्घैः

aśvairucchrādinānāparikarasahitaṃ dundubhibhedanādaiḥ kartā nānānṛsenārathamapi vividhaiścāmaraiḥ putrasaṅghaiḥ

यावद् गच्छन्ति तावत्स्वपुरिपरिसरं स ज्जयेद्विष्टकाद्यैः

yāvad gacchanti tāvatsvapuriparisaraṃ sa jjayedviṣṭakādyaiḥ

द्वारस्थानविधानम्

द्वारस्थानस्य विन्यासं लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना देवानां भूसुरादीनां वर्णानां च गृहे गृहे

dvārasthānasya vinyāsaṃ lakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā devānāṃ bhūsurādīnāṃ varṇānāṃ ca gṛhe gṛhe

देवानां हर्म्यके सर्वे प्राकारे मण्डपे तथा चतुर्दिक्षु चतुर्द्वारं चोपद्वारं यथेष्टकम्

devānāṃ harmyake sarve prākāre maṇḍape tathā caturdikṣu caturdvāraṃ copadvāraṃ yatheṣṭakam

यथान्तरालदेशे तु मध्ये द्वारं प्रकल्पयेत् भित्तिमध्ये यथाकुर्यात्तत्र दोषो न विद्यते

yathāntarāladeśe tu madhye dvāraṃ prakalpayet bhittimadhye yathākuryāttatra doṣo na vidyate

प्रच्छादनं यथाहर्म्ये द्वारं कुर्यात्तथैशके जलद्वारं यथासारं निम्नदेशे प्रकल्पयेत्

pracchādanaṃ yathāharmye dvāraṃ kuryāttathaiśake jaladvāraṃ yathāsāraṃ nimnadeśe prakalpayet

दक्षिणे च कवाटे तु द्वारं कुर्यात्तु मुख्यके तिर्यङ्मध्ये तु सूत्रः स्यादधोदेशे प्रकल्पयेत्

dakṣiṇe ca kavāṭe tu dvāraṃ kuryāttu mukhyake tiryaṅmadhye tu sūtraḥ syādadhodeśe prakalpayet

देवानां च मनुष्याणां महाद्वारं कवाटके द्वाराणां तु यथामुख्ये युक्त्या सोपानसंयुतम्

devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ mahādvāraṃ kavāṭake dvārāṇāṃ tu yathāmukhye yuktyā sopānasaṃyutam

एवं तु देवहर्म्यादिद्वारं कुर्याद् विचक्षणः नराणां च गृहे सर्वे द्वारस्थानं तु वक्ष्यते

evaṃ tu devaharmyādidvāraṃ kuryād vicakṣaṇaḥ narāṇāṃ ca gṛhe sarve dvārasthānaṃ tu vakṣyate

गृहायामे विशाले तु नन्दनन्दपदं भवेत् पूर्वद्वारं च हर्म्याणां महाद्वारं महेन्द्र के

gṛhāyāme viśāle tu nandanandapadaṃ bhavet pūrvadvāraṃ ca harmyāṇāṃ mahādvāraṃ mahendra ke

अथवा मध्यसूत्रस्य वामे द्वारं प्रकल्पयेत् ईशे वाथ पर्जन्ये चादिते चोदिते तथा

athavā madhyasūtrasya vāme dvāraṃ prakalpayet īśe vātha parjanye cādite codite tathā

जयन्ते वा मृगे वापि चोपद्वारं तु जालकम् दक्षिणे द्वारशाले तु महाद्वारं गृहक्षते

jayante vā mṛge vāpi copadvāraṃ tu jālakam dakṣiṇe dvāraśāle tu mahādvāraṃ gṛhakṣate

अथवा मध्यसूत्रस्य वामे द्वारं प्रकल्पयेत् वितते च पदे पूषे पावके चान्तरिक्षके

athavā madhyasūtrasya vāme dvāraṃ prakalpayet vitate ca pade pūṣe pāvake cāntarikṣake

मृगे वा सत्यके चैव चोपद्वारादि पूर्ववत् पश्चिमे द्वारहर्म्ये तु पुष्पदन्तपदे तथा

mṛge vā satyake caiva copadvārādi pūrvavat paścime dvāraharmye tu puṣpadantapade tathā

मध्यसूत्रस्य वामे तु महाद्वारं प्रकल्पयेत् सुग्रीवस्य पदे वापि दौवारिकपदेऽपि वा

madhyasūtrasya vāme tu mahādvāraṃ prakalpayet sugrīvasya pade vāpi dauvārikapade'pi vā

नैरृत्ये वा मृगे वापि भृङ्गराजपदेऽपि वा गन्धर्वे शेत्युपद्वारं तद् वदायतनमेव च

nairṛtye vā mṛge vāpi bhṛṅgarājapade'pi vā gandharve śetyupadvāraṃ tad vadāyatanameva ca

उत्तरे द्वारशाले तु भल्लाटस्य पदे तथा आयामे मध्यसूत्रात्तु वामे द्वारं प्रधानकम्

uttare dvāraśāle tu bhallāṭasya pade tathā āyāme madhyasūtrāttu vāme dvāraṃ pradhānakam

मुखे नागपदे वापि चानिले वाथ रोगके शेषे वापि सुरे वापि चोपद्वारं तु योजयेत्

mukhe nāgapade vāpi cānile vātha rogake śeṣe vāpi sure vāpi copadvāraṃ tu yojayet

ईशानादिचतुर्द्वारं कुर्याद् दिक्षु यथेष्टकम् पचनालयसर्वेषां मुखे द्वारं तु मध्यमे

īśānādicaturdvāraṃ kuryād dikṣu yatheṣṭakam pacanālayasarveṣāṃ mukhe dvāraṃ tu madhyame

केचित्तन्मध्यसूत्रात्तु वामे द्वारं प्रकल्पयेत् तदूर्ध्वगमनार्थाय क्षुद्र जालकसंयुतम्

kecittanmadhyasūtrāttu vāme dvāraṃ prakalpayet tadūrdhvagamanārthāya kṣudra jālakasaṃyutam

द्विचतुर्वा षडष्टापि दशद्वादशमेव वा एवं तु जालकं कुर्यादुत्तराधो प्रदेशके

dvicaturvā ṣaḍaṣṭāpi daśadvādaśameva vā evaṃ tu jālakaṃ kuryāduttarādho pradeśake

मध्ये द्वारं तु कुर्यान्मध्यसूत्रात्तु वामके कुर्याज्जलद्वारं तु श्रेणितद्वारं कल्पयेत्

madhye dvāraṃ tu kuryānmadhyasūtrāttu vāmake kuryājjaladvāraṃ tu śreṇitadvāraṃ kalpayet

देवानां पचनार्थं तु कुर्याद् वै युग्मजालकम् कुर्यादारुह्य यद् द्वारं नैरृत्ये वापि चेशके

devānāṃ pacanārthaṃ tu kuryād vai yugmajālakam kuryādāruhya yad dvāraṃ nairṛtye vāpi ceśake

गृहे सर्वे यथारङ्गे पृष्ठे तु जालकं वा मध्ये न जालकं कुर्यान्मध्यसूत्रात्तु वामके

gṛhe sarve yathāraṅge pṛṣṭhe tu jālakaṃ vā madhye na jālakaṃ kuryānmadhyasūtrāttu vāmake

कुर्यात्तु जलद्वारमुपद्वारोक्तवत्सुधीः

kuryāttu jaladvāramupadvāroktavatsudhīḥ

पञ्चांशं दक्षिणे तस्य वामे बन्धांशं स्यात्तत्तयोर्मध्यदेशके हर्म्यायामे नन्दभागैकभागे द्वारं कुर्यान्मानुषाणां निवासे

pañcāṃśaṃ dakṣiṇe tasya vāme bandhāṃśaṃ syāttattayormadhyadeśake harmyāyāme nandabhāgaikabhāge dvāraṃ kuryānmānuṣāṇāṃ nivāse

हर्म्यायामे मध्यसूत्रस्य वामे कुर्याद् द्वारं भूसुराणां नृपाणाम् एवं द्वारं शेषकाणां तु कुर्यात् कुर्याद् द्वारं हर्म्यमध्ये सुराणाम्

harmyāyāme madhyasūtrasya vāme kuryād dvāraṃ bhūsurāṇāṃ nṛpāṇām evaṃ dvāraṃ śeṣakāṇāṃ tu kuryāt kuryād dvāraṃ harmyamadhye surāṇām

द्वारमानविधानम्

द्वारमानविधिं वक्ष्ये लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना भूसुराणां सुरादीनां वर्णानां चालयादिकम्

dvāramānavidhiṃ vakṣye lakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā bhūsurāṇāṃ surādīnāṃ varṇānāṃ cālayādikam

वासं वातायनादीनां कुड्यगोपुरमण्डपे द्वारस्तम्भयुतं सर्वद्वारमानाद् बहिर्भवेत्

vāsaṃ vātāyanādīnāṃ kuḍyagopuramaṇḍape dvārastambhayutaṃ sarvadvāramānād bahirbhavet

सार्धहस्तं समारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् त्रयोविंशत्तदुत्सेधं द्वारं सप्तकरान्तकम्

sārdhahastaṃ samārabhya ṣaṭṣaḍaṅgulavardhanāt trayoviṃśattadutsedhaṃ dvāraṃ saptakarāntakam

महद्द्वारमिति प्रोक्तमुपद्वारमिहोच्यते एकहस्तं समारभ्य त्रित्र्! यङ्गुलविवर्धनात्

mahaddvāramiti proktamupadvāramihocyate ekahastaṃ samārabhya tritr! yaṅgulavivardhanāt

उपद्वार त्रिहस्तान्तं सप्तादशविधोदयम् द्वादशाङ्गुलमारभ्य त्रित्रिमात्रविवर्धनात्

upadvāra trihastāntaṃ saptādaśavidhodayam dvādaśāṅgulamārabhya tritrimātravivardhanāt

वातायन द्विहस्तान्त त्रयोदशविधोदयम् शुद्धद्वारोदयं ह्येवं तद्विस्तारमिहोच्यते

vātāyana dvihastānta trayodaśavidhodayam śuddhadvārodayaṃ hyevaṃ tadvistāramihocyate

सर्वेषां द्वारतुङ्गार्धं शुद्धद्वारं विशालकम् अथवा द्वारमुख्यानां हर्म्यपादमिहोच्यते

sarveṣāṃ dvāratuṅgārdhaṃ śuddhadvāraṃ viśālakam athavā dvāramukhyānāṃ harmyapādamihocyate

तत्तत्पादोदये वाथ वसुनन्ददशांशकैः तत्तदेकांशहीनं स्याद् द्वारतुङ्गमिति स्मृतम्

tattatpādodaye vātha vasunandadaśāṃśakaiḥ tattadekāṃśahīnaṃ syād dvāratuṅgamiti smṛtam

तदर्धं विस्तृतं प्रोक्तमथ हर्म्यवशोच्यते सत्रिपादकरारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात्

tadardhaṃ vistṛtaṃ proktamatha harmyavaśocyate satripādakarārabhya ṣaṭṣaḍaṅgulavardhanāt

सत्रिपादत्रिहस्तान्तं कन्यसादि नवोदयम् एवं तु क्षुद्र हर्म्ये तु मुख्ये द्वारं प्रकल्पयेत्

satripādatrihastāntaṃ kanyasādi navodayam evaṃ tu kṣudra harmye tu mukhye dvāraṃ prakalpayet

द्विहस्तं तु समारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् चतुर्हस्तावसानं स्यात्कन्यसादि त्रयं त्रयम्

dvihastaṃ tu samārabhya ṣaṭṣaḍaṅgulavardhanāt caturhastāvasānaṃ syātkanyasādi trayaṃ trayam

एवं तु मध्यहर्म्ये तु मुख्ये द्वारोदयं भवेत् सार्धद्विहस्तमारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात्

evaṃ tu madhyaharmye tu mukhye dvārodayaṃ bhavet sārdhadvihastamārabhya ṣaṭṣaḍaṅgulavardhanāt

सार्धवेदकरान्तं स्यात्कन्यसादि नवोदयम् मुख्यद्वारमिति प्रोक्तं मुख्यहर्म्ये तु योजयेत्

sārdhavedakarāntaṃ syātkanyasādi navodayam mukhyadvāramiti proktaṃ mukhyaharmye tu yojayet

सप्तविंशोदयं ह्येवं तदर्धं विस्तृतं भवेत् एवं जातिवशात्प्रोक्तं छन्दादीनां प्रवक्ष्यते

saptaviṃśodayaṃ hyevaṃ tadardhaṃ vistṛtaṃ bhavet evaṃ jātivaśātproktaṃ chandādīnāṃ pravakṣyate

पञ्चविंशाङ्गुलारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् त्रयोविंशशतान्तं स्याच्छन्दद्वारविशालकम्

pañcaviṃśāṅgulārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt trayoviṃśaśatāntaṃ syācchandadvāraviśālakam

एकविंशाङ्गुलारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् एकविंशं शतान्तं स्याद्विकल्पद्वारविस्तृतम्

ekaviṃśāṅgulārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt ekaviṃśaṃ śatāntaṃ syādvikalpadvāravistṛtam

नवपङ्क्त्यङ्गुलारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् एकपङ्क्त्यङ्गुलाधिक्यं शतान्तमाभासविस्तृतम्

navapaṅktyaṅgulārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt ekapaṅktyaṅgulādhikyaṃ śatāntamābhāsavistṛtam

विस्ताराद् द्विगुणोत्सेधं सामान्यमिति कथ्यते द्विगुणात्पादमाधिक्यमर्धाधिकमथापि वा

vistārād dviguṇotsedhaṃ sāmānyamiti kathyate dviguṇātpādamādhikyamardhādhikamathāpi vā

तदुत्सेधं नवांशं स्यात्पञ्चाशद् द्वारविस्तृतम् आयादिकर्मषड्वर्गप्रवाहं वक्ष्यतेऽधुना

tadutsedhaṃ navāṃśaṃ syātpañcāśad dvāravistṛtam āyādikarmaṣaḍvargapravāhaṃ vakṣyate'dhunā

जातिद्वारोदये सर्वेचायादिसंग्रहं भवेत् छन्दादीनां तु सर्वेषां तारे चायादिसंग्रहम्

jātidvārodaye sarvecāyādisaṃgrahaṃ bhavet chandādīnāṃ tu sarveṣāṃ tāre cāyādisaṃgraham

वृद्धिहान्यादिसर्वेषां प्रासादस्योक्तवद् भवेत् कन्यसे कन्यसा मानं मध्यमे मध्यमं तथा

vṛddhihānyādisarveṣāṃ prāsādasyoktavad bhavet kanyase kanyasā mānaṃ madhyame madhyamaṃ tathā

मुख्ये मुख्यं तु मानं स्यात्कुर्याद् द्वारं शुभावहम् हीनाधिकमानं चेत् श्रेष्ठकन्यसमानकम्

mukhye mukhyaṃ tu mānaṃ syātkuryād dvāraṃ śubhāvaham hīnādhikamānaṃ cet śreṣṭhakanyasamānakam

तद्द्वयोर्मध्यमं चोक्तं मध्यमे तद्द्वयं तु वा सर्वेषामपि वर्णानां सर्वसंपद्विनाशनम्

taddvayormadhyamaṃ coktaṃ madhyame taddvayaṃ tu vā sarveṣāmapi varṇānāṃ sarvasaṃpadvināśanam

शान्तिकादि यथाहर्म्यं द्वारं तच्छान्तिकादिकम् कुर्यादारोग्यमायुष्यं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्

śāntikādi yathāharmyaṃ dvāraṃ tacchāntikādikam kuryādārogyamāyuṣyaṃ bhuktimuktiphalapradam

विपरीते नृपादीनां विपत्यं नित्यमावहेत् द्वारमानमिति प्रोक्तं पादादीन्वक्ष्यतेऽधुना

viparīte nṛpādīnāṃ vipatyaṃ nityamāvahet dvāramānamiti proktaṃ pādādīnvakṣyate'dhunā

शुद्धद्वारस्य परितः पादोदर्कद्वारयुतम् भौमान्तं द्यातपादं वा चोत्तरान्तमथापि वा

śuddhadvārasya paritaḥ pādodarkadvārayutam bhaumāntaṃ dyātapādaṃ vā cottarāntamathāpi vā

द्वारयोगस्य मूलाग्रे छिद्रं कुर्याद् द्वयोर्द्वयम् पट्टिकाद्वयमूलाग्रे शिखायुक्ताद्वारं योजयेत्

dvārayogasya mūlāgre chidraṃ kuryād dvayordvayam paṭṭikādvayamūlāgre śikhāyuktādvāraṃ yojayet

दारुद्वारमिति प्रोक्तं शिलाभग्नं तु योजयेत् कुड्यद्वारार्कभागं स्यात्तद्वाह्ये पञ्चभागिकम्

dārudvāramiti proktaṃ śilābhagnaṃ tu yojayet kuḍyadvārārkabhāgaṃ syāttadvāhye pañcabhāgikam

अन्तःसप्तांशयोर्मध्ये द्वारयोगस्य मध्यमे तदंश त्रिचतुर्भागं पञ्चषट्सप्तभागिकम्

antaḥsaptāṃśayormadhye dvārayogasya madhyame tadaṃśa tricaturbhāgaṃ pañcaṣaṭsaptabhāgikam

अष्टांशं योगविस्तारं तदर्धं बहलं भवेत् विस्तारस्य समं वापि त्रिपादं वाथ कल्पयेत्

aṣṭāṃśaṃ yogavistāraṃ tadardhaṃ bahalaṃ bhavet vistārasya samaṃ vāpi tripādaṃ vātha kalpayet

पट्टिकोच्चायतं तारं घनं द्वारस्य योग्यकम् द्वारयोगद्वयं चैव पट्टिकाद्वयमेव वा

paṭṭikoccāyataṃ tāraṃ ghanaṃ dvārasya yogyakam dvārayogadvayaṃ caiva paṭṭikādvayameva vā

चतुरश्रं समाश्रं वा भूषणालङ्कृतं तु वा योगादिघनमानं च कृत्वा बाह्ये नवांशकम्

caturaśraṃ samāśraṃ vā bhūṣaṇālaṅkṛtaṃ tu vā yogādighanamānaṃ ca kṛtvā bāhye navāṃśakam

कुड्यान्ते पट्टबन्धांशं तस्माद् द्व्यंशेन बन्धनम् एकेन कम्पपट्टं स्याद्बन्धभागेन योजयेत्

kuḍyānte paṭṭabandhāṃśaṃ tasmād dvyaṃśena bandhanam ekena kampapaṭṭaṃ syādbandhabhāgena yojayet

अथवांशेन पट्टं स्यात्पद्ममध्येऽर्धभागिकम् अर्धेन कम्पसंयुक्तं कर्णबन्धांशमीरितम्

athavāṃśena paṭṭaṃ syātpadmamadhye'rdhabhāgikam ardhena kampasaṃyuktaṃ karṇabandhāṃśamīritam

कम्पमर्धेन संयुक्तं चान्त्यं चेदलं भवेत् एकांशं बाह्यपट्टं स्याद् द्व्यंशं भुवाङ्गकम्

kampamardhena saṃyuktaṃ cāntyaṃ cedalaṃ bhavet ekāṃśaṃ bāhyapaṭṭaṃ syād dvyaṃśaṃ bhuvāṅgakam

पद्म द्वयांशकं चैव कम्पमेकेन कारयेत् मध्यभुवाङ्गं युग्मांशं बाह्यपद्मं द्वयांशकम्

padma dvayāṃśakaṃ caiva kampamekena kārayet madhyabhuvāṅgaṃ yugmāṃśaṃ bāhyapadmaṃ dvayāṃśakam

पट्टिकायोगबाह्ये तु द्वारांशं परितोऽन्वितम् अथवा भूषणं तु स्यात्कुर्यात्त्वथ पट्टिका

paṭṭikāyogabāhye tu dvārāṃśaṃ parito'nvitam athavā bhūṣaṇaṃ tu syātkuryāttvatha paṭṭikā

द्वारयोगविशाले तु कर्णं वा द्विगुणं तु वा योगमूलाग्रतुङ्गं स्यात् अग्रे विन्यास कुद्मलम्

dvārayogaviśāle tu karṇaṃ vā dviguṇaṃ tu vā yogamūlāgratuṅgaṃ syāt agre vinyāsa kudmalam

सर्वालङ्कारसंयुक्तं पत्रवल्ल्यादिभूषितम् द्वारोर्ध्वे मध्यदेशे तु अधिराजोपरि न्यसेत्

sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ patravallyādibhūṣitam dvārordhve madhyadeśe tu adhirājopari nyaset

तत्पार्श्वे चाच्चरादन्त द्विपयुग्मं तु कारयेत् दक्षिणे तु गणेशं स्यद्वामभागे सरस्वतीम्

tatpārśve cāccarādanta dvipayugmaṃ tu kārayet dakṣiṇe tu gaṇeśaṃ syadvāmabhāge sarasvatīm

छत्रचामरसंयुक्तं तोरणादिविभूषितम् तस्याधो पूर्णकुम्भाद्यैः दर्पणाद्यैर्विभूषितम्

chatracāmarasaṃyuktaṃ toraṇādivibhūṣitam tasyādho pūrṇakumbhādyaiḥ darpaṇādyairvibhūṣitam

कुर्यादेवं तु रक्षार्थं सम्पदामास्पदं सदा अथवा द्वारयोगस्य विशालं वक्ष्यतेऽधुना

kuryādevaṃ tu rakṣārthaṃ sampadāmāspadaṃ sadā athavā dvārayogasya viśālaṃ vakṣyate'dhunā

त्रिचतुष्पञ्चषण्मात्रं तस्मात्तु द्व्यङ्गुलाधिकम् पञ्चविंशाङ्गुलान्तश्च चतुर्विंशाङ्गुलान्तकम्

tricatuṣpañcaṣaṇmātraṃ tasmāttu dvyaṅgulādhikam pañcaviṃśāṅgulāntaśca caturviṃśāṅgulāntakam

एकविंशाङ्गुलान्तं स्याद् द्वाविंशाङ्गुलन्तकम् त्रयोविंशाङ्गुलान्तं स्याद् द्वारयोगस्य विस्तृतम्

ekaviṃśāṅgulāntaṃ syād dvāviṃśāṅgulantakam trayoviṃśāṅgulāntaṃ syād dvārayogasya vistṛtam

अथवा हस्तमारभ्य त्रित्र्! यङ्गुलविवर्धनात् तत्त्रिहस्तावसानं स्यात्कन्यसादुत्तमान्तकम्

athavā hastamārabhya tritr! yaṅgulavivardhanāt tattrihastāvasānaṃ syātkanyasāduttamāntakam

दारुके तु शिला वापि कुर्याद् द्वारं विचक्षणः क्षुद्र विस्तार सर्वेषां द्वारयोगविशालकम्

dāruke tu śilā vāpi kuryād dvāraṃ vicakṣaṇaḥ kṣudra vistāra sarveṣāṃ dvārayogaviśālakam

द्वारमानं तु सर्वेषां वर्णानां हर्म्यके न्यसेत् देवानां हर्म्यके कुर्यात्तत्र दोषो न विद्यते

dvāramānaṃ tu sarveṣāṃ varṇānāṃ harmyake nyaset devānāṃ harmyake kuryāttatra doṣo na vidyate

द्वारभूषणसार्धं स्याद् द्वारमानेन कल्पयेत् तद्विशालायततुल्यं कवाटायामविस्तृतम्

dvārabhūṣaṇasārdhaṃ syād dvāramānena kalpayet tadviśālāyatatulyaṃ kavāṭāyāmavistṛtam

एकद्वित्रिचतुष्पञ्च कवाटस्य घनं भवेत् एकं वा द्विकवाटं वा युक्त्या तत्रैव योजयेत्

ekadvitricatuṣpañca kavāṭasya ghanaṃ bhavet ekaṃ vā dvikavāṭaṃ vā yuktyā tatraiva yojayet

युग्मदारु न योग्यं स्यादयुग्मं चैव योजयेत् युगलं तत्कवाटं स्याद् दारुयुग्मं प्रयोजयेत्

yugmadāru na yogyaṃ syādayugmaṃ caiva yojayet yugalaṃ tatkavāṭaṃ syād dāruyugmaṃ prayojayet

दक्षिणस्य कवाटं तु विशालाधिकमायतम् एकद्वित्र्! यङ्गुलं वामकवाटं स्याद् द्विहस्तकम्

dakṣiṇasya kavāṭaṃ tu viśālādhikamāyatam ekadvitr! yaṅgulaṃ vāmakavāṭaṃ syād dvihastakam

तत्समग्रं शिख तारं तद्द्वयं तस्य तुङ्गकम् वृत्ताकारं शिखा सर्वा मूलोद्भवरुचा भवेत्

tatsamagraṃ śikha tāraṃ taddvayaṃ tasya tuṅgakam vṛttākāraṃ śikhā sarvā mūlodbhavarucā bhavet

मध्ये तु क्षेपणं वामे शुद्धद्वारावसानकम् त्रिचतुष्पञ्चषण्मात्रं मध्ये क्षेपणविस्तृतम्

madhye tu kṣepaṇaṃ vāme śuddhadvārāvasānakam tricatuṣpañcaṣaṇmātraṃ madhye kṣepaṇavistṛtam

युग्मवेदकुमाराष्टपङ्क्त्यंशं द्वादशांशकम् कुर्यात्कवाटदीर्घे क्षेपणं विस्तृतोधिकम्

yugmavedakumārāṣṭapaṅktyaṃśaṃ dvādaśāṃśakam kuryātkavāṭadīrghe kṣepaṇaṃ vistṛtodhikam

त्रिचतुष्पञ्चाङ्गुलं वा तस्य विस्तार मानयेत् शुद्धद्वारसमायामे विस्तारे परिकल्पयेत्

tricatuṣpañcāṅgulaṃ vā tasya vistāra mānayet śuddhadvārasamāyāme vistāre parikalpayet

आयदण्ड त्रिधापञ्चसप्तकाकृतमेव च दीर्घं ह्रस्वं च सर्वेषामिदं युक्त्या प्रयोजयेत्

āyadaṇḍa tridhāpañcasaptakākṛtameva ca dīrghaṃ hrasvaṃ ca sarveṣāmidaṃ yuktyā prayojayet

सन्दिमध्ये तु वेदाश्रं पट्टिकानां तु पादयुक् पद्मपत्रादि सर्वेषां युक्त्या च समलङ्कृतम्

sandimadhye tu vedāśraṃ paṭṭikānāṃ tu pādayuk padmapatrādi sarveṣāṃ yuktyā ca samalaṅkṛtam

प्राकारे च महाद्वारं क्षुद्र द्वारं कवाटके सप्ताङ्गुलं समारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात्

prākāre ca mahādvāraṃ kṣudra dvāraṃ kavāṭake saptāṅgulaṃ samārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt

पञ्चविंशाङ्गुलायामं त्रिचतुर्थाङ्गुलं ततिः तदर्धं तद्घनं कुर्यात्त्रिचतुष्पञ्चाङ्गुलोन्नतम्

pañcaviṃśāṅgulāyāmaṃ tricaturthāṅgulaṃ tatiḥ tadardhaṃ tadghanaṃ kuryāttricatuṣpañcāṅgulonnatam

कीलभाजनमित्युक्तं कीलनं तु प्रवक्ष्यते भाजनायामवत्कुर्यात्कीलायामं यथोक्तवत्

kīlabhājanamityuktaṃ kīlanaṃ tu pravakṣyate bhājanāyāmavatkuryātkīlāyāmaṃ yathoktavat

एकद्वित्र्! यङ्गुलं वापि कीलतारं यथेष्टकम् कवाटयुक्तं तथैकं चेद् द्वारदक्षिणपार्श्वके

ekadvitr! yaṅgulaṃ vāpi kīlatāraṃ yatheṣṭakam kavāṭayuktaṃ tathaikaṃ ced dvāradakṣiṇapārśvake

द्वारपादे पदे वापि योजयेत्कीलभाजनम् पर्वयुक्कीलमूलाग्रे भाजने छिद्रं योजयेत्

dvārapāde pade vāpi yojayetkīlabhājanam parvayukkīlamūlāgre bhājane chidraṃ yojayet

अयस्कीलं च पट्टं च पद्मपत्रादिशोभितम् कुर्यात्तत्तत्कवाटानां युक्त्या तत्कीलशूलके

ayaskīlaṃ ca paṭṭaṃ ca padmapatrādiśobhitam kuryāttattatkavāṭānāṃ yuktyā tatkīlaśūlake

यथाबलं यथाशोभं तथा युञ्जीत बुद्धिमान् द्वारोर्ध्वे भूपरार्धं च कुर्यात्तच्छिद्र पट्टिका

yathābalaṃ yathāśobhaṃ tathā yuñjīta buddhimān dvārordhve bhūparārdhaṃ ca kuryāttacchidra paṭṭikā

कवाटस्योर्ध्वशूलं च तत्तच्छिद्रे प्रवेशयेत् अन्तरद्वारं तु कवाटं चैव योजयेत्

kavāṭasyordhvaśūlaṃ ca tattacchidre praveśayet antaradvāraṃ tu kavāṭaṃ caiva yojayet

कीलं च भाजनं चैव कवाटयुग्मं तु योजयेत् कवाटायामविस्तारे मध्ये छिद्रं तु युग्मतः

kīlaṃ ca bhājanaṃ caiva kavāṭayugmaṃ tu yojayet kavāṭāyāmavistāre madhye chidraṃ tu yugmataḥ

छिद्र योर्मध्यं तस्योर्ध्वतः कीलं तदन्योऽन्यं निवेशयेत् एवं युक्त्या कवाटं च सव्यासव्यं तु योजयेत्

chidra yormadhyaṃ tasyordhvataḥ kīlaṃ tadanyo'nyaṃ niveśayet evaṃ yuktyā kavāṭaṃ ca savyāsavyaṃ tu yojayet

देवानां मूलहर्म्ये तु कवाटाधिक्यवामके सर्वेषामालये चान्तं यथेष्टं स्यापयेत्सुधीः

devānāṃ mūlaharmye tu kavāṭādhikyavāmake sarveṣāmālaye cāntaṃ yatheṣṭaṃ syāpayetsudhīḥ

उक्तवत्स्थापयेद् द्वारं स्थपतिः स्थापकैः सह देवानां हर्म्यके सर्वं मध्यद्वारं तु जालकम्

uktavatsthāpayed dvāraṃ sthapatiḥ sthāpakaiḥ saha devānāṃ harmyake sarvaṃ madhyadvāraṃ tu jālakam

द्विजातीनां च वर्णानां गृहे वातायनं बुधः मध्यस्तम्भं यथायुक्त्याकारं यत्तु यथेष्टकम्

dvijātīnāṃ ca varṇānāṃ gṛhe vātāyanaṃ budhaḥ madhyastambhaṃ yathāyuktyākāraṃ yattu yatheṣṭakam

देवानां भूसुरादीनां वर्णानां च गृहे गृहे द्वारपट्टिकाया मानं लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना

devānāṃ bhūsurādīnāṃ varṇānāṃ ca gṛhe gṛhe dvārapaṭṭikāyā mānaṃ lakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā

द्वारस्य पुरतो देशे द्वारमध्ये सभद्र कम् एकभाग द्विभागं वा निर्गमं पट्टिका भवेत्

dvārasya purato deśe dvāramadhye sabhadra kam ekabhāga dvibhāgaṃ vā nirgamaṃ paṭṭikā bhavet

एकत्रिपञ्चभागेन पट्टिकाविस्तृतं भवेत् विस्तारं द्विगुणं वापि पादोनं द्विगुणं तु वा

ekatripañcabhāgena paṭṭikāvistṛtaṃ bhavet vistāraṃ dviguṇaṃ vāpi pādonaṃ dviguṇaṃ tu vā

विस्तारार्धाधिकं वापि तद्द्वारं पट्टिकोदयम् तुङ्गे चाष्टांशकं कृत्वा चैकभागं मसूरकम्

vistārārdhādhikaṃ vāpi taddvāraṃ paṭṭikodayam tuṅge cāṣṭāṃśakaṃ kṛtvā caikabhāgaṃ masūrakam

तद्द्वयं पादतुङ्गं स्यात्तदर्धं प्रस्तरोदयम् तत्समं ग्रीवतुङ्गं स्यात् शिरतुङ्गं द्वयांशकम्

taddvayaṃ pādatuṅgaṃ syāttadardhaṃ prastarodayam tatsamaṃ grīvatuṅgaṃ syāt śiratuṅgaṃ dvayāṃśakam

तदर्धं स्तूपितुङ्गं स्यात् शालाकारं शिरो भवेत् अथवा नासिकाकारं कुर्याद् भित्ति सहैव च

tadardhaṃ stūpituṅgaṃ syāt śālākāraṃ śiro bhavet athavā nāsikākāraṃ kuryād bhitti sahaiva ca

षड्वर्गमिति प्रोक्तं च चतुर्वर्गमिहोच्यते तुङ्गे षडंशके कृत्वा एका द्व्येकवेदिका

ṣaḍvargamiti proktaṃ ca caturvargamihocyate tuṅge ṣaḍaṃśake kṛtvā ekā dvyekavedikā

पादं शिरः शिखा प्रोक्तं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत् सर्वालङ्कारसंयुक्तमेवमुक्तं पुरातनैः

pādaṃ śiraḥ śikhā proktaṃ śeṣaṃ prāguktavannayet sarvālaṅkārasaṃyuktamevamuktaṃ purātanaiḥ

अज्ञानाद् विपरीतं चेत्सर्वसम्पद्विनाशनम्

ajñānād viparītaṃ cetsarvasampadvināśanam

एवं द्वारं तैतलानां द्विजानाम् भूपानां चैव वैश्यकानां परेषाम् मानं यत्तच्चोक्तवद्घर्म्यदेशे कुर्यात्सर्वसम्पदास्पदं स्यात्

evaṃ dvāraṃ taitalānāṃ dvijānām bhūpānāṃ caiva vaiśyakānāṃ pareṣām mānaṃ yattaccoktavadgharmyadeśe kuryātsarvasampadāspadaṃ syāt

राजहर्म्यविधानम्

एकाशीतिक्रमाधिक्यं शतदण्डं समारभेत्

ekāśītikramādhikyaṃ śatadaṇḍaṃ samārabhet

सैकद्विशतदण्डान्तं द्विद्विदण्डविवर्धनात् सर्वभूपस्य हर्म्ये तु कन्यसादि त्रयं त्रयम्

saikadviśatadaṇḍāntaṃ dvidvidaṇḍavivardhanāt sarvabhūpasya harmye tu kanyasādi trayaṃ trayam

तद्विस्तारमिति प्रोक्तमायाममिति वक्ष्यते विस्तारात्पादमाधिक्यमर्धाधिक्यमथापिवा

tadvistāramiti proktamāyāmamiti vakṣyate vistārātpādamādhikyamardhādhikyamathāpivā

त्रिपादाधिक्यमेवं वा तत्समाधिक्यमेव वा पञ्चाधिकचतुःषष्टिशतदण्डं समारभेत्

tripādādhikyamevaṃ vā tatsamādhikyameva vā pañcādhikacatuḥṣaṣṭiśatadaṇḍaṃ samārabhet

एकाशीतिशतान्तं स्याद् द्विद्विदण्डेन वर्धनात् एवं तु चोत्तमान्तं स्यात्कन्यसादि त्रयं त्रयम्

ekāśītiśatāntaṃ syād dvidvidaṇḍena vardhanāt evaṃ tu cottamāntaṃ syātkanyasādi trayaṃ trayam

महाराजस्य हर्म्ये तु विशालं परिकीर्तितम् विस्तारादायते सर्वे यथा प्रागुक्तवन्नयेत्

mahārājasya harmye tu viśālaṃ parikīrtitam vistārādāyate sarve yathā prāguktavannayet

त्रयाधिक्यं च पञ्चांशं शतदण्डं समारभेत् नन्दषष्टाधिकं दण्डं शतदण्डावसानकम्

trayādhikyaṃ ca pañcāṃśaṃ śatadaṇḍaṃ samārabhet nandaṣaṣṭādhikaṃ daṇḍaṃ śatadaṇḍāvasānakam

कन्यसा नवधा प्रोक्तं द्विद्विदण्डेन वर्धनात् नरेन्द्र स्यालये सर्वे विस्तारं परिकीर्तितम्

kanyasā navadhā proktaṃ dvidvidaṇḍena vardhanāt narendra syālaye sarve vistāraṃ parikīrtitam

नवत्रिंशाधिकं दण्डं शतदण्डं समारभेत् पञ्चाशच्छतपर्यन्तं कन्यसादि त्रयं त्रयम्

navatriṃśādhikaṃ daṇḍaṃ śatadaṇḍaṃ samārabhet pañcāśacchataparyantaṃ kanyasādi trayaṃ trayam

पार्ष्णिकस्य तु हर्म्यस्य विस्तारं परिकीर्तितम् पूर्ववच्चायते सर्वे विस्तारं वर्धयेत्क्रमात्

pārṣṇikasya tu harmyasya vistāraṃ parikīrtitam pūrvavaccāyate sarve vistāraṃ vardhayetkramāt

त्रयोविंशच्छतमारभ्य द्विद्विदण्डेन वर्धनात् नवत्रिंशच्छतान्तं स्यात् पूर्ववन्नवभेदकम्

trayoviṃśacchatamārabhya dvidvidaṇḍena vardhanāt navatriṃśacchatāntaṃ syāt pūrvavannavabhedakam

हर्म्यं पट्टधरोत्सेधे विस्तारायाम पूर्ववत् ससप्तशतदण्डादौ द्विद्विदण्डेन वर्धनात्

harmyaṃ paṭṭadharotsedhe vistārāyāma pūrvavat sasaptaśatadaṇḍādau dvidvidaṇḍena vardhanāt

त्रयोविंशच्छतान्तं स्यात्कन्यसादि त्रयं त्रयम् मण्डलेशालयतारं दीर्घ प्रागुक्तवन्नयेत्

trayoviṃśacchatāntaṃ syātkanyasādi trayaṃ trayam maṇḍaleśālayatāraṃ dīrgha prāguktavannayet

एकाधिक्यं तु नवतिदण्डं चैव समारभेत् हस्ताधिकशतान्तं च विस्तारं नवधा भवेत्

ekādhikyaṃ tu navatidaṇḍaṃ caiva samārabhet hastādhikaśatāntaṃ ca vistāraṃ navadhā bhavet

एवं तु पट्टभाक् हर्म्ये चायामं पूर्ववद् भवेत् सत्रिर्नवाष्टदण्डादौ द्विद्विदण्डेन वर्धनात्

evaṃ tu paṭṭabhāk harmye cāyāmaṃ pūrvavad bhavet satrirnavāṣṭadaṇḍādau dvidvidaṇḍena vardhanāt

एकाधिकनवत्यन्तं नवधा चोक्तमानकम् प्रहारकस्य हर्म्ये तु कन्यसादि विशालकम्

ekādhikanavatyantaṃ navadhā coktamānakam prahārakasya harmye tu kanyasādi viśālakam

आयामं पूर्ववत्कुर्याद्वर्धयेद् द्विगुणान्तकम् नवाधिकं तु पञ्चाशद् दण्डं चैव समारभेत्

āyāmaṃ pūrvavatkuryādvardhayed dviguṇāntakam navādhikaṃ tu pañcāśad daṇḍaṃ caiva samārabhet

सपञ्चसप्ततिश्चान्तं द्विद्विदण्डेन वर्धनात् एवं तु नवधा प्रोक्तं कन्यसादि त्रयं त्रयम्

sapañcasaptatiścāntaṃ dvidvidaṇḍena vardhanāt evaṃ tu navadhā proktaṃ kanyasādi trayaṃ trayam

अस्रग्राहस्य हर्म्ये तु चैवायामं तु पूर्ववत् एकादि सप्तसालान्तं चक्रवर्तिनो हर्म्यके

asragrāhasya harmye tu caivāyāmaṃ tu pūrvavat ekādi saptasālāntaṃ cakravartino harmyake

षट्प्राकारं तु संकल्प चाधिराजस्य हर्म्यके एकादिपञ्चसालान्तं नरेन्द्र स्यापि हर्म्यके

ṣaṭprākāraṃ tu saṃkalpa cādhirājasya harmyake ekādipañcasālāntaṃ narendra syāpi harmyake

चतुःशालावसानान्तं पार्ष्णिकस्य तु हर्म्यके एकादिकं त्रिसालान्तं पट्टधरादिभिस्त्रिभिः

catuḥśālāvasānāntaṃ pārṣṇikasya tu harmyake ekādikaṃ trisālāntaṃ paṭṭadharādibhistribhiḥ

प्राहारकास्रग्राहाभ्यां कुड्यमेकं द्वयान्तकम् अधः सालं तथैकांशं द्वितीयं च त्रयांशकम्

prāhārakāsragrāhābhyāṃ kuḍyamekaṃ dvayāntakam adhaḥ sālaṃ tathaikāṃśaṃ dvitīyaṃ ca trayāṃśakam

तृतीयं सप्तभागं स्यात्सैकार्कांशं त्वरीयकम् पञ्चमं चैकविंशांशमेकत्रिंशांशं षष्ठकम्

tṛtīyaṃ saptabhāgaṃ syātsaikārkāṃśaṃ tvarīyakam pañcamaṃ caikaviṃśāṃśamekatriṃśāṃśaṃ ṣaṣṭhakam

सप्तमं च त्रयाधिक्यं चत्वारिंशाशमेव वा कुर्यादेवं तु विस्तारे तत्तदायामं पूर्ववत्

saptamaṃ ca trayādhikyaṃ catvāriṃśāśameva vā kuryādevaṃ tu vistāre tattadāyāmaṃ pūrvavat

पूर्वोक्तदण्डमानं चेच्चान्तःसाले प्रकल्पयेत् तस्मात्तु चोक्तवद् वृद्ध्या सप्तसालावसानकम्

pūrvoktadaṇḍamānaṃ ceccāntaḥsāle prakalpayet tasmāttu coktavad vṛddhyā saptasālāvasānakam

तन्माने तु सालानां विनाभित्ति सभित्तिकम् अन्तर्भित्तिस्तु चैवम् स्याद्बहिर्भित्तिस्तु सर्वदा

tanmāne tu sālānāṃ vinābhitti sabhittikam antarbhittistu caivam syādbahirbhittistu sarvadā

कुर्यात्पश्चात्तु भित्तिश्चेत् मानम् वक्ष्ये यथाक्रमम् उक्तप्रमाणबाह्ये तु कुड्यं कुर्यात्समन्ततः

kuryātpaścāttu bhittiścet mānam vakṣye yathākramam uktapramāṇabāhye tu kuḍyaṃ kuryātsamantataḥ

एकदण्डं समारभ्य सार्धदण्डेन वर्धनात् एकसालादि सप्तान्तं चतुर्दण्डावसानकम्

ekadaṇḍaṃ samārabhya sārdhadaṇḍena vardhanāt ekasālādi saptāntaṃ caturdaṇḍāvasānakam

भित्तिविस्तारमित्युक्तं केचिद्धस्तविवर्धनात् सार्धद्विदण्डपर्यन्तं सप्तमान्तं विशालकम्

bhittivistāramityuktaṃ keciddhastavivardhanāt sārdhadvidaṇḍaparyantaṃ saptamāntaṃ viśālakam

विस्तारं तु समुत्सेधं तत्पादाधिकमेव वा अर्धाधिकमथोत्सेधं पादोनद्विगुणं तु वा

vistāraṃ tu samutsedhaṃ tatpādādhikameva vā ardhādhikamathotsedhaṃ pādonadviguṇaṃ tu vā

विस्तारं द्विगुणं वापि बाह्ये वप्रं तथोन्नतम् मूलतारे तु सप्तसाष्टांशैकैक हीनकम्

vistāraṃ dviguṇaṃ vāpi bāhye vapraṃ tathonnatam mūlatāre tu saptasāṣṭāṃśaikaika hīnakam

भित्तिगृहस्य विशालं स्यान्मूलाग्रान्तं क्षयं क्रमात् प्राकारशीर्षसर्वं हस्तेनदन्तरोन्नतम्

bhittigṛhasya viśālaṃ syānmūlāgrāntaṃ kṣayaṃ kramāt prākāraśīrṣasarvaṃ hastenadantaronnatam

वृत्तं वा चतुरश्रं वा वक्त्राकारं तथैव च षण्मात्रम् चाष्टमात्रम् च द्वादशाङ्गुलमेव च

vṛttaṃ vā caturaśraṃ vā vaktrākāraṃ tathaiva ca ṣaṇmātram cāṣṭamātram ca dvādaśāṅgulameva ca

कुर्यादन्तान्तरं शेषं शेषं युक्त्या प्रयोजयेत् शिलाचेष्टकयोर्वापि मृण्मयैर्भित्तिकल्पनम्

kuryādantāntaraṃ śeṣaṃ śeṣaṃ yuktyā prayojayet śilāceṣṭakayorvāpi mṛṇmayairbhittikalpanam

एकं वोदकभित्तिं वा कुड्यान्तं मण्डपाकारकम् एवं कल्पं तु कामार्थमनुचरादिवासकम्

ekaṃ vodakabhittiṃ vā kuḍyāntaṃ maṇḍapākārakam evaṃ kalpaṃ tu kāmārthamanucarādivāsakam

एवं तु गृहमानं स्याद् विस्तारं चाथ वक्ष्यते सालानामपि सर्वेषां परमशाधिकपदं न्यसेत्

evaṃ tu gṛhamānaṃ syād vistāraṃ cātha vakṣyate sālānāmapi sarveṣāṃ paramaśādhikapadaṃ nyaset

मध्ये ब्रह्मपदं त्यक्त्वा परितस्तु नृपादिभिः कुर्यात्सर्वत्र सर्वेषामभीष्टादिजनालयम्

madhye brahmapadaṃ tyaktvā paritastu nṛpādibhiḥ kuryātsarvatra sarveṣāmabhīṣṭādijanālayam

इन्द्रे च वारुणे वापि सार्वभौमस्य हर्म्यकम् अथवार्यपदे चैव चतुर्दिक्षु विदिक्ष्वपि

indre ca vāruṇe vāpi sārvabhaumasya harmyakam athavāryapade caiva caturdikṣu vidikṣvapi

यमे विवस्वते चापि चाधिराजस्य हर्म्यकम् भूधरे च कुबेरे च नरेन्द्र स्यालयं भवेत्

yame vivasvate cāpi cādhirājasya harmyakam bhūdhare ca kubere ca narendra syālayaṃ bhavet

इन्द्रे इन्द्र जयस्यांशे पार्ष्णिकस्य गृहं भवेत् अथवा पुष्पदन्तस्य पदे वासं प्रकल्पयेत्

indre indra jayasyāṃśe pārṣṇikasya gṛhaṃ bhavet athavā puṣpadantasya pade vāsaṃ prakalpayet

रुद्रे रुद्र जये वापि चासुरस्य पदेऽथवा पट्टधृगालयं कुर्याच्छोषकस्य पदेऽपि वा

rudre rudra jaye vāpi cāsurasya pade'thavā paṭṭadhṛgālayaṃ kuryācchoṣakasya pade'pi vā

गृहक्षते च सवित्रे सावित्रस्य पदेऽपि वा मण्डलेशस्य हर्म्यं स्यात्पट्टभाक् चालयं तु वा

gṛhakṣate ca savitre sāvitrasya pade'pi vā maṇḍaleśasya harmyaṃ syātpaṭṭabhāk cālayaṃ tu vā

आपवत् सापवत्सस्य मृगे वा मुख्यकेऽपि वा प्राहारकास्त्रग्राहयोश्चालयं परिकल्पयेत्

āpavat sāpavatsasya mṛge vā mukhyake'pi vā prāhārakāstragrāhayoścālayaṃ parikalpayet

सर्वेषामपि भूपानां स्वनिर्यानि चतुष्टये गृहमेवं तु शालायां चोक्तमेवं पुरातनैः

sarveṣāmapi bhūpānāṃ svaniryāni catuṣṭaye gṛhamevaṃ tu śālāyāṃ coktamevaṃ purātanaiḥ

सर्वेषां मूलहर्म्यानां पूर्वद्वारं प्रकल्पयेत् तत्तन्मूलस्य हर्म्यस्य दक्षिणे चोत्तरेऽपि वा

sarveṣāṃ mūlaharmyānāṃ pūrvadvāraṃ prakalpayet tattanmūlasya harmyasya dakṣiṇe cottare'pi vā

नैरृत्ये वायवे चापि तत्तन्महिषिकागृहम् मूलहर्म्यस्य यामे तु साभिषेकादिमण्डपम्

nairṛtye vāyave cāpi tattanmahiṣikāgṛham mūlaharmyasya yāme tu sābhiṣekādimaṇḍapam

सुग्रीवे पुष्पदन्ते वा चायुधस्यालयं भवेत् असुरे शोषके वापि वस्तुनिक्षेपमण्डपम्

sugrīve puṣpadante vā cāyudhasyālayaṃ bhavet asure śoṣake vāpi vastunikṣepamaṇḍapam

वरुणे नैरृते वापि मुहुर्वस्त्रधनालयम् सोमे च मुख्यके वापि रत्नहेमादिकालयम्

varuṇe nairṛte vāpi muhurvastradhanālayam some ca mukhyake vāpi ratnahemādikālayam

गन्धर्वे भृङ्गराजे वा भूषणालयमेव च दक्षिणे नैरृते वापि भोजनार्थं तु मण्डपम्

gandharve bhṛṅgarāje vā bhūṣaṇālayameva ca dakṣiṇe nairṛte vāpi bhojanārthaṃ tu maṇḍapam

तथेशानपदे वापि पचनालयमेव च अनिले चाग्निके वापि पुष्करिण्या च कल्पयेत्

tatheśānapade vāpi pacanālayameva ca anile cāgnike vāpi puṣkariṇyā ca kalpayet

महिष्यावाससौम्ये कञ्चुकीरा आलयं भवेत् वायव्येन धनाङ्गांशे पुष्पमण्डपं योजयेत्

mahiṣyāvāsasaumye kañcukīrā ālayaṃ bhavet vāyavyena dhanāṅgāṃśe puṣpamaṇḍapaṃ yojayet

अदिते चोदिते वापि मञ्जनालयमेव च तत्तद्बाह्यप्रदेशे तु कायशुद्ध्यर्थमण्डपम्

adite codite vāpi mañjanālayameva ca tattadbāhyapradeśe tu kāyaśuddhyarthamaṇḍapam

वायव्ये नैरृते वापि सूतिकामण्डपं भवेत् पूत्रे वा वितथे चैव दासदास्यालयं भवेत्

vāyavye nairṛte vāpi sūtikāmaṇḍapaṃ bhavet pūtre vā vitathe caiva dāsadāsyālayaṃ bhavet

गृहक्षतपदे चैव शयनालयमेव च मुख्ये वा अथ भल्लाटे विलासिनीनां चालयम्

gṛhakṣatapade caiva śayanālayameva ca mukhye vā atha bhallāṭe vilāsinīnāṃ cālayam

दौवारिकपदे चैव राजकन्यकरालयम् द्वारस्य वामपार्श्वे तु गजाश्वादिकालयम्

dauvārikapade caiva rājakanyakarālayam dvārasya vāmapārśve tu gajāśvādikālayam

द्वारस्य दक्षिणे पार्श्वे रक्षकावासमेव च सत्यके चान्तरिक्षे च क्षौरकालयमेव च

dvārasya dakṣiṇe pārśve rakṣakāvāsameva ca satyake cāntarikṣe ca kṣaurakālayameva ca

भृशे यानालयं कुर्याच्छे प्रागुक्तवद् भवेत् अन्तःसालमिति प्रोक्तं बाह्यशालमिहोच्यते

bhṛśe yānālayaṃ kuryācche prāguktavad bhavet antaḥsālamiti proktaṃ bāhyaśālamihocyate

वरुणे युवराजस्य चालयं तत्प्रकल्पयेत् तत्पूर्वे चोत्तरे वापि तस्यैवानुचरालयम्

varuṇe yuvarājasya cālayaṃ tatprakalpayet tatpūrve cottare vāpi tasyaivānucarālayam

याम्ये च सोमदिग् वापि वायव्ये वाथ नैरृते आस्थानमण्डपं कुर्यात्पुष्करिण्यां च वायवे

yāmye ca somadig vāpi vāyavye vātha nairṛte āsthānamaṇḍapaṃ kuryātpuṣkariṇyāṃ ca vāyave

नागस्य वामके याम्ये कुर्यादारामदेशकम् पुष्पोद्यानं ततः कुर्यान्मुख्य भल्लाटकेऽपि च

nāgasya vāmake yāmye kuryādārāmadeśakam puṣpodyānaṃ tataḥ kuryānmukhya bhallāṭake'pi ca

नृत्तागारं ततः कुर्यान्नानानृत्ताङ्गनानि च आत्मार्थं यजमानार्थं देवताहर्म्यमीशके

nṛttāgāraṃ tataḥ kuryānnānānṛttāṅganāni ca ātmārthaṃ yajamānārthaṃ devatāharmyamīśake

द्वितीये हर्म्ये याम्ये तु पुरोहितालयमेव च रोगे वा मुख्यके वापि स्वामिकारालयमेव च

dvitīye harmye yāmye tu purohitālayameva ca roge vā mukhyake vāpi svāmikārālayameva ca

द्वितीयः सालबाह्ये तु द्वारं तस्य तु दक्षिणे महाशस्त्रालयं कुर्याद् भैरवं तु बहिर्बहिः

dvitīyaḥ sālabāhye tu dvāraṃ tasya tu dakṣiṇe mahāśastrālayaṃ kuryād bhairavaṃ tu bahirbahiḥ

ईशे तु धेनुशालाश्च द्वारं कुर्यान्महेन्द्र के पार्श्वके मेषशालाश्च सत्यके वानरालयम्

īśe tu dhenuśālāśca dvāraṃ kuryānmahendra ke pārśvake meṣaśālāśca satyake vānarālayam

सोमादीशानपर्यन्तं वाजिशाला प्रकल्पयेत् याम्यादिपावकान्तं स्याद् गजशालां प्रकल्पयेत्

somādīśānaparyantaṃ vājiśālā prakalpayet yāmyādipāvakāntaṃ syād gajaśālāṃ prakalpayet

तस्मात्तु नैरृत्यान्तं कुत्कुटालयमेव च वायुकोणादिमुख्यान्तं मृगाणां हरिणालयम्

tasmāttu nairṛtyāntaṃ kutkuṭālayameva ca vāyukoṇādimukhyāntaṃ mṛgāṇāṃ hariṇālayam

सुग्रीवे पुष्पदन्ते च कल्पयेन्मल्लमण्डपम् उत्तरे बाह्यके वापि चोत्तरे वायवे तथा

sugrīve puṣpadante ca kalpayenmallamaṇḍapam uttare bāhyake vāpi cottare vāyave tathā

तद्देशे चोर्ध्ववेदिः स्याद्विपदार्थाङ्कणान्वितम् परितः शूलकम्पं स्याद् द्वारं तद्दक्षिणोत्तरे

taddeśe cordhvavediḥ syādvipadārthāṅkaṇānvitam paritaḥ śūlakampaṃ syād dvāraṃ taddakṣiṇottare

तत्तत्पश्चिमदेशे तु युद्धालोकनमण्डपम् आरुह्यावलोकनार्थं कुर्याद्युक्त्या च मण्डपम्

tattatpaścimadeśe tu yuddhālokanamaṇḍapam āruhyāvalokanārthaṃ kuryādyuktyā ca maṇḍapam

वरुणे पुष्पदन्ते वा मेषयुद्धार्थमण्डपम् मृगे च भृङ्गराजे वा कुक्कुटायुद्धमण्डपम्

varuṇe puṣpadante vā meṣayuddhārthamaṇḍapam mṛge ca bhṛṅgarāje vā kukkuṭāyuddhamaṇḍapam

मण्डपाङ्गणमध्यं तु परितो मेखलैर्युतम् एकद्वित्रिचतुष्पञ्चहस्तमूलाग्रविस्तृतम्

maṇḍapāṅgaṇamadhyaṃ tu parito mekhalairyutam ekadvitricatuṣpañcahastamūlāgravistṛtam

सार्धद्विहस्तनिम्नं स्यात्सार्धार्धपरिघान्वितम् द्वौवारिकपदे चैव मयूरालयमेव च

sārdhadvihastanimnaṃ syātsārdhārdhaparighānvitam dvauvārikapade caiva mayūrālayameva ca

द्वारस्य दक्षिणे बाह्ये व्याघ्रकालयमेव च तद्बाह्ये तत्र देवादीन् किरातालयमेव च

dvārasya dakṣiṇe bāhye vyāghrakālayameva ca tadbāhye tatra devādīn kirātālayameva ca

तृतीये वितथे तस्यांशे रहस्यावासमण्डपम् चतुर्थे यमदिग्भागे सन्धिविग्रहमण्डपम्

tṛtīye vitathe tasyāṃśe rahasyāvāsamaṇḍapam caturthe yamadigbhāge sandhivigrahamaṇḍapam

षट्सप्तावरणे वापि दक्षिणे पश्चिमेऽपि च उत्तरे पूर्वके वापि गजमश्वादिवाहनम्

ṣaṭsaptāvaraṇe vāpi dakṣiṇe paścime'pi ca uttare pūrvake vāpi gajamaśvādivāhanam

आरुह्यालोकनार्थं च मण्डपं परिकल्पयेत् ईशे वा वितथे चैव रङ्गमण्डपमेव च

āruhyālokanārthaṃ ca maṇḍapaṃ parikalpayet īśe vā vitathe caiva raṅgamaṇḍapameva ca

भृशे वा सान्तरीक्षे वा कारागृहमेव च प्राकारस्य चतुर्दिक्षु द्वारगोपुरकान्वितम्

bhṛśe vā sāntarīkṣe vā kārāgṛhameva ca prākārasya caturdikṣu dvāragopurakānvitam

शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यान्नृपचित्तवशात्तु यत् अनुक्तं मण्डपं युक्त्या कुर्यादापोडशान्वितम्

śeṣaṃ prāguktavatkuryānnṛpacittavaśāttu yat anuktaṃ maṇḍapaṃ yuktyā kuryādāpoḍaśānvitam

ब्रह्मांशे ब्रह्मपीठं स्यात्कुर्यादावृतमण्डपम्

brahmāṃśe brahmapīṭhaṃ syātkuryādāvṛtamaṇḍapam

हस्तेन भूतमुनिरन्ध्रेण करेण कृत्वा विस्तारभित्तिं चतुरश्रं त्रियैकवेन ग्रामस्य मध्यमथ भूपतिमध्यहर्म्ये नित्यं त्रिकाल इव पूजित ब्रह्मपीठम्

hastena bhūtamunirandhreṇa kareṇa kṛtvā vistārabhittiṃ caturaśraṃ triyaikavena grāmasya madhyamatha bhūpatimadhyaharmye nityaṃ trikāla iva pūjita brahmapīṭham