2. Mānasāram (part 2 of 2)

राजाङ्गविधानम्

भूपतीनां च सर्वेषां सर्वाङ्गं वक्ष्यतेऽधुना अधीत्याम्नायचतुरं तत्षडङ्गं पदक्रमात्

bhūpatīnāṃ ca sarveṣāṃ sarvāṅgaṃ vakṣyate'dhunā adhītyāmnāyacaturaṃ tatṣaḍaṅgaṃ padakramāt

शस्त्रास्त्रमन्त्रसर्वादीन्सर्वशास्त्राब्धिपारगः षड्दर्शनं समं चैव दीक्षया च प्रवर्तकः

śastrāstramantrasarvādīnsarvaśāstrābdhipāragaḥ ṣaḍdarśanaṃ samaṃ caiva dīkṣayā ca pravartakaḥ

धीरोद्धतो धीरललितो धीरोदात्तस्तथैव च रम्यानुपाज्यराज्यात् स्वयं ज्ञात्वा स्वयन्त्रितः

dhīroddhato dhīralalito dhīrodāttastathaiva ca ramyānupājyarājyāt svayaṃ jñātvā svayantritaḥ

शूरः प्राज्ञश्च कोशार्थं धर्मज्ञो नीतिपारगः समस्तभूमृतां चैते गुणाः प्रोक्ता विशेषतः

śūraḥ prājñaśca kośārthaṃ dharmajño nītipāragaḥ samastabhūmṛtāṃ caite guṇāḥ proktā viśeṣataḥ

एतानि गुणरत्नानि राज्ञो यस्य च सन्ति वै शतपञ्चतुरङ्गानि पञ्चकुञ्जरमेव च

etāni guṇaratnāni rājño yasya ca santi vai śatapañcaturaṅgāni pañcakuñjarameva ca

लक्षार्धतन्त्राधिपतिः शतपञ्चवराङ्गनाः एका स्यात्पट्टमहिषी अस्त्रग्राहो प्रकीर्तिता

lakṣārdhatantrādhipatiḥ śatapañcavarāṅganāḥ ekā syātpaṭṭamahiṣī astragrāho prakīrtitā

षट्शतं मरीशकोट्यानि निषदन्ताबलमेव च लक्षतन्त्राधिपतिश्च सप्ताशतवराङ्गनाः

ṣaṭśataṃ marīśakoṭyāni niṣadantābalameva ca lakṣatantrādhipatiśca saptāśatavarāṅganāḥ

स्यातां महिष्यो द्वितीय प्राहारक इति स्मृतम् शताष्टहयरत्नानि सप्तद्विरदमेव च

syātāṃ mahiṣyo dvitīya prāhāraka iti smṛtam śatāṣṭahayaratnāni saptadviradameva ca

सार्धलक्षतन्त्रं स्यात्त्रि सहस्रं वराङ्गनाः महिषीत्रयमेवं च पट्टभाक् इति स्मृतम्

sārdhalakṣatantraṃ syāttri sahasraṃ varāṅganāḥ mahiṣītrayamevaṃ ca paṭṭabhāk iti smṛtam

सहस्राश्वं दशभुजं पञ्चाशतसहस्रकम् वराङ्गनाभिरासेव्यो महिष्यश्च चतुष्टयम्

sahasrāśvaṃ daśabhujaṃ pañcāśatasahasrakam varāṅganābhirāsevyo mahiṣyaśca catuṣṭayam

लक्षद्वयं च तन्त्रं स्यान्मण्डलेशस्य भूपतेः पञ्चाशतसहस्राश्वाः द्वादशं कुञ्जरं तथा

lakṣadvayaṃ ca tantraṃ syānmaṇḍaleśasya bhūpateḥ pañcāśatasahasrāśvāḥ dvādaśaṃ kuñjaraṃ tathā

लक्षद्वयं च तन्त्रं स्याद् द्विसहस्रवराङ्गनाः महिष्यः पञ्च पट्टाभाः पट्टधृक् भूपतिर्विदुः

lakṣadvayaṃ ca tantraṃ syād dvisahasravarāṅganāḥ mahiṣyaḥ pañca paṭṭābhāḥ paṭṭadhṛk bhūpatirviduḥ

द्विशताश्चहयाः प्रोक्ताः पञ्चादशगजास्तथ चनुर्लक्षं च तन्त्रं स्यात्त्रिसहस्रवराङ्गनाः

dviśatāścahayāḥ proktāḥ pañcādaśagajāstatha canurlakṣaṃ ca tantraṃ syāttrisahasravarāṅganāḥ

षण्महिष्यस्तथा प्रोक्ताः पार्ष्णिकाख्यस्य भूपतेः पार्ष्णिकः स्यात्पट्टधरो मण्डलेशश्च पट्टभाक्

ṣaṇmahiṣyastathā proktāḥ pārṣṇikākhyasya bhūpateḥ pārṣṇikaḥ syātpaṭṭadharo maṇḍaleśaśca paṭṭabhāk

एभ्यो नवद्विपादाब्ज तत्तत्तन्त्राधिपास्तथा अयुतादिबहूनश्वाशतकुञ्जरमेव च

ebhyo navadvipādābja tattattantrādhipāstathā ayutādibahūnaśvāśatakuñjarameva ca

तन्त्रं च शतलक्षं स्यान्महिष्यश्च दशस्तथा लक्षार्धं वा रवनिता चैवमुक्तं नरेन्द्र के

tantraṃ ca śatalakṣaṃ syānmahiṣyaśca daśastathā lakṣārdhaṃ vā ravanitā caivamuktaṃ narendra ke

नरेन्द्रे च द्विपादाब्जश्चैककोटितुरङ्गवान् अयुतं द्विरदं प्रोक्तं दशकोटिश्च तन्त्रकम्

narendre ca dvipādābjaścaikakoṭituraṅgavān ayutaṃ dviradaṃ proktaṃ daśakoṭiśca tantrakam

दशलक्षं मरण्यं च महिष्यश्च सहस्रकम् अधिराजाख्यनृपतेश्चोक्ततन्त्रं पुरातनैः

daśalakṣaṃ maraṇyaṃ ca mahiṣyaśca sahasrakam adhirājākhyanṛpateścoktatantraṃ purātanaiḥ

अधः वा पट्टमहिषे चेन्द्र स्य सदृशः प्रभुः समभूमिपपालेभ्यो नमस्कृत्य पदाम्बुजम्

adhaḥ vā paṭṭamahiṣe cendra sya sadṛśaḥ prabhuḥ samabhūmipapālebhyo namaskṛtya padāmbujam

दन्ताबलतुरङ्गाश्च तन्द्रा दि च वराङ्गनाः अर्बुदं न्यर्बुदं चैव महाशङ्कं च पद्मकम्

dantābalaturaṅgāśca tandrā di ca varāṅganāḥ arbudaṃ nyarbudaṃ caiva mahāśaṅkaṃ ca padmakam

गणिकान्तं परार्धाख्यं च सर्वे तन्त्राः प्रकीर्तिताः सप्तद्विमेखलाभूमि चैकच्छत्रेण पालकम्

gaṇikāntaṃ parārdhākhyaṃ ca sarve tantrāḥ prakīrtitāḥ saptadvimekhalābhūmi caikacchatreṇa pālakam

तस्मात्तु सार्वभूमाय चक्रवर्तिरिति स्मृतम्

tasmāttu sārvabhūmāya cakravartiriti smṛtam

आम्नायांश्चतुरोऽधीत्य विधिवत्षड्दर्शनानां समम् समशास्त्रादिसर्वशास्त्रकुशलः स्थिरो धर्मवान् धीरोदात्तगुणो महावितरणैश्वर्यधनाढ्यः प्रभुः नीतिज्ञो जनरक्षको जनपदार्थानुपार्ज्यार्थवान्

āmnāyāṃścaturo'dhītya vidhivatṣaḍdarśanānāṃ samam samaśāstrādisarvaśāstrakuśalaḥ sthiro dharmavān dhīrodāttaguṇo mahāvitaraṇaiśvaryadhanāḍhyaḥ prabhuḥ nītijño janarakṣako janapadārthānupārjyārthavān

सर्वज्ञो नरपालको शक्रपदाम्भोजद्विरेफः सुरैः शान्तो कीर्तिपरायणश्च रसिको गन्धर्वशास्त्राधिपः एते सर्वगुणाः समस्तनृपतेः साम्यादि चोक्तं बुधैः एषां चोक्तगुणानि नृपतेः सक्षुद्र भूभृताम्

sarvajño narapālako śakrapadāmbhojadvirephaḥ suraiḥ śānto kīrtiparāyaṇaśca rasiko gandharvaśāstrādhipaḥ ete sarvaguṇāḥ samastanṛpateḥ sāmyādi coktaṃ budhaiḥ eṣāṃ coktaguṇāni nṛpateḥ sakṣudra bhūbhṛtām

राजलक्षणम्

अथ वक्ष्ये विशेषेण भूपानां लक्षणं परम् चक्रवर्ती महाराजो नरेन्द्रः! पार्ष्णिकस्तथा

atha vakṣye viśeṣeṇa bhūpānāṃ lakṣaṇaṃ param cakravartī mahārājo narendraḥ! pārṣṇikastathā

अथ पट्टधरश्चापि मण्डलेशस्तथैव च अथैव पट्टभाक् चैव ततः प्राहारकस्तथा

atha paṭṭadharaścāpi maṇḍaleśastathaiva ca athaiva paṭṭabhāk caiva tataḥ prāhārakastathā

अस्त्रग्राहस्ततश्चैते नव भूपा यथाक्रमात् चतुःसागरपर्यन्तां महीं स्वीकृत्य बलवान्

astragrāhastataścaite nava bhūpā yathākramāt catuḥsāgaraparyantāṃ mahīṃ svīkṛtya balavān

जित्वा द्वारस्य पुरतो बन्धमाबध्य संस्थितः न्यायान्यायविचारार्थं किञ्चिन्मध्यप्रतापवान्

jitvā dvārasya purato bandhamābadhya saṃsthitaḥ nyāyānyāyavicārārthaṃ kiñcinmadhyapratāpavān

कीर्तिमान् श्रीमतां श्रेष्ठः कृपया लोकरक्षकः सर्वावनीन्द्र वन्द्योऽसौ चक्रवर्तीति कीर्तितः

kīrtimān śrīmatāṃ śreṣṭhaḥ kṛpayā lokarakṣakaḥ sarvāvanīndra vandyo'sau cakravartīti kīrtitaḥ

शक्तित्रयेदक्षिणीं स्वीकृत्य सप्तंराज्यस्य चेश्वरः षड्गुणैः षड्बलैर्युक्तो नीतिज्ञः सूर्यवंशवान्

śaktitrayedakṣiṇīṃ svīkṛtya saptaṃrājyasya ceśvaraḥ ṣaḍguṇaiḥ ṣaḍbalairyukto nītijñaḥ sūryavaṃśavān

चन्द्र वंशोदितो वाथ चाधिराज इति स्मृतः शक्तित्रयेण त्रितयराज्यं स्वीकृत्य दुर्वलान्

candra vaṃśodito vātha cādhirāja iti smṛtaḥ śaktitrayeṇa tritayarājyaṃ svīkṛtya durvalān

पार्ष्णिकः पट्टधरो मण्डलेशोऽपि पट्टभाक् एतैर्वन्द्यपदद्वन्द्वो नीतिनेत्रः अरिन्दमः

pārṣṇikaḥ paṭṭadharo maṇḍaleśo'pi paṭṭabhāk etairvandyapadadvandvo nītinetraḥ arindamaḥ

सुकृती चोत्सवरतो नरेन्द्रः! परिकीर्तितः एकराज्यस्याधिपतिश्चैकदुर्गमधिष्ठितः

sukṛtī cotsavarato narendraḥ! parikīrtitaḥ ekarājyasyādhipatiścaikadurgamadhiṣṭhitaḥ

षड्बलाधिपतिर्ज्ञानी कालज्ञोऽथ प्रयोगवान् एवं परेभ्यश्चाभिहितो पार्ष्णिक इति स्मृतः

ṣaḍbalādhipatirjñānī kālajño'tha prayogavān evaṃ parebhyaścābhihito pārṣṇika iti smṛtaḥ

चतुष्टयगुणाधीशश्चार्धराज्यस्य चेश्वरः एकदुर्गस्याधिपतिः स्वाम्यमात्यैरपीश्वरः

catuṣṭayaguṇādhīśaścārdharājyasya ceśvaraḥ ekadurgasyādhipatiḥ svāmyamātyairapīśvaraḥ

मण्डलाधिपतिः पट्टभाक्भौमेऽपि वर्जितम् एवं गुणविशिष्टोऽसौ प्रोक्तः पट्टधराख्यया

maṇḍalādhipatiḥ paṭṭabhākbhaume'pi varjitam evaṃ guṇaviśiṣṭo'sau proktaḥ paṭṭadharākhyayā

अर्धमण्डलस्याधिपतिरेकमण्डलसंश्रितः पट्टभागादिवन्द्योऽसौ मण्डलेश इति स्मृतः

ardhamaṇḍalasyādhipatirekamaṇḍalasaṃśritaḥ paṭṭabhāgādivandyo'sau maṇḍaleśa iti smṛtaḥ

मण्डलाधिपतिः श्रीमानेकदुर्गमधिष्ठितः सज्जनानां धनाढ्यानामधिपः पट्टभाक् स्मृतः

maṇḍalādhipatiḥ śrīmānekadurgamadhiṣṭhitaḥ sajjanānāṃ dhanāḍhyānāmadhipaḥ paṭṭabhāk smṛtaḥ

ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्रैः! एककुलोद्भवः एकदुर्गस्याधिपतिर्नानाजनपदाधिपः

brāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdraiḥ! ekakulodbhavaḥ ekadurgasyādhipatirnānājanapadādhipaḥ

सज्जनाधिपतिः सर्वरक्षादिनकरेश्वरः एतल्लक्षणयुक्तोऽसौ राजा प्राहारकः स्मृतः

sajjanādhipatiḥ sarvarakṣādinakareśvaraḥ etallakṣaṇayukto'sau rājā prāhārakaḥ smṛtaḥ

नानाजनपदाधीशो नगरीनायकः प्रभुः एकदुर्गमधिष्ठाप्य नानाजनपदैकराट्

nānājanapadādhīśo nagarīnāyakaḥ prabhuḥ ekadurgamadhiṣṭhāpya nānājanapadaikarāṭ

आदाय दुर्बलानां तु सोऽस्त्रग्राही प्रकीर्तितः चक्रवर्ती अधिराजश्च नरेन्द्र श्चाविचारकः

ādāya durbalānāṃ tu so'stragrāhī prakīrtitaḥ cakravartī adhirājaśca narendra ścāvicārakaḥ

पार्ष्णिकश्च शिरस्त्रं स्यात्पट्टधृक् पट्टबन्धनम् मण्डलेशस्य पट्टं स्यात्पट्टभाक् पट्टबन्धनम्

pārṣṇikaśca śirastraṃ syātpaṭṭadhṛk paṭṭabandhanam maṇḍaleśasya paṭṭaṃ syātpaṭṭabhāk paṭṭabandhanam

प्राहारकश्चास्त्रग्राही चोभौ मालाधरौ स्मृतौ चक्रवर्ती महाराजो नरेन्द्र श्चैव मौलिनः

prāhārakaścāstragrāhī cobhau mālādharau smṛtau cakravartī mahārājo narendra ścaiva maulinaḥ

सिंहासन सनिर्यूहं कल्पवृक्षसतोरणम् पार्ष्णिकश्च पट्टधरः पट्टभाक् तृतीयस्य तु

siṃhāsana saniryūhaṃ kalpavṛkṣasatoraṇam pārṣṇikaśca paṭṭadharaḥ paṭṭabhāk tṛtīyasya tu

विना कल्पतरोः सर्वमुक्तं सिंहासनादिकम् प्राहारकस्य नृपतेः सिंहासनमिति स्मृतम्

vinā kalpataroḥ sarvamuktaṃ siṃhāsanādikam prāhārakasya nṛpateḥ siṃhāsanamiti smṛtam

अस्त्रग्राहस्य भूपस्य केवलं चासनं भवेत् चक्रवर्त्यादि निर्बाधं भूपालाद्योर्विशेषतः

astragrāhasya bhūpasya kevalaṃ cāsanaṃ bhavet cakravartyādi nirbādhaṃ bhūpālādyorviśeṣataḥ

चामरे धवलच्छत्रं बहुमालाधर स्मृतम् आसनानां तु सर्वेषां षट्पादं परिकीर्तितम्

cāmare dhavalacchatraṃ bahumālādhara smṛtam āsanānāṃ tu sarveṣāṃ ṣaṭpādaṃ parikīrtitam

चक्रवर्ती विशेषेण नवमालाधरः सुखी चामरैकं विनाच्छत्रं चतुष्पादसमन्वितम्

cakravartī viśeṣeṇa navamālādharaḥ sukhī cāmaraikaṃ vinācchatraṃ catuṣpādasamanvitam

क्षुद्र स्य परिपालेभ्यो मध्यश्रेष्ठस्य योग्यकम् बहुमाला च संप्रोक्तमन्यैः क्षुद्रै स्तु वर्धिते

kṣudra sya paripālebhyo madhyaśreṣṭhasya yogyakam bahumālā ca saṃproktamanyaiḥ kṣudrai stu vardhite

वृत्ता सज्जननिर्यूहं मुक्ता च स्रग्विभूषणम् क्षुद्र श्रेष्ठस्य नृपतेश्चोभे जनपदे स्मृतौ

vṛttā sajjananiryūhaṃ muktā ca sragvibhūṣaṇam kṣudra śreṣṭhasya nṛpateścobhe janapade smṛtau

अन्येभ्यो क्षुद्र राजेभ्यस्त्वेकजानपदं परम् एते तु क्षुद्र भूपालो भूपालानां तु सेवकाः

anyebhyo kṣudra rājebhyastvekajānapadaṃ param ete tu kṣudra bhūpālo bhūpālānāṃ tu sevakāḥ

चक्रवर्त्याख्यराजोऽसौ दुर्जनानां तु नाशकः कृपालुः कृपया लोकं संरक्षति मुहुर्मुहुः

cakravartyākhyarājo'sau durjanānāṃ tu nāśakaḥ kṛpāluḥ kṛpayā lokaṃ saṃrakṣati muhurmuhuḥ

अथ दशकैकांशं करं स्वीकृत्य तिष्ठति महाराजः षडंशे तु करं चैकं परिग्रहेत्

atha daśakaikāṃśaṃ karaṃ svīkṛtya tiṣṭhati mahārājaḥ ṣaḍaṃśe tu karaṃ caikaṃ parigrahet

दुर्जनानां जनं ज्ञात्वा दिशि धर्मस्य पालकाः नरेन्द्र स्य तु पञ्चांशं करं स्वीकृत्य राज्यति

durjanānāṃ janaṃ jñātvā diśi dharmasya pālakāḥ narendra sya tu pañcāṃśaṃ karaṃ svīkṛtya rājyati

अर्थिभ्योऽतिदरिद्रे भ्यो दाता धनवतां गृह्णीयात् अथ पार्ष्णिकाख्यनृपतिः करमद्य प्रतिगृहीयात्

arthibhyo'tidaridre bhyo dātā dhanavatāṃ gṛhṇīyāt atha pārṣṇikākhyanṛpatiḥ karamadya pratigṛhīyāt

पट्टधरस्य समये चोक्तवत् त्रिः प्रतिगृहीत् ददाति विदुषां भूयः अन्येभ्यः किञ्चिदेव हि

paṭṭadharasya samaye coktavat triḥ pratigṛhīt dadāti viduṣāṃ bhūyaḥ anyebhyaḥ kiñcideva hi

पट्टभाक् राज्यं तत्सर्वं करं स्वीकृत्य तिष्ठति देवेभ्यो ब्राह्मणेभ्योऽपि नित्य मान्यं करोत्यसौ

paṭṭabhāk rājyaṃ tatsarvaṃ karaṃ svīkṛtya tiṣṭhati devebhyo brāhmaṇebhyo'pi nitya mānyaṃ karotyasau

प्रहारकस्य देशस्य करं स्वीकृत्य तिष्ठति नीतिशास्त्रोक्तवन्न्यायमन्यायं करोत्यपि

prahārakasya deśasya karaṃ svīkṛtya tiṣṭhati nītiśāstroktavannyāyamanyāyaṃ karotyapi

धर्मज्ञश्चोपकारज्ञो वामभिः कर्मभिः दृढः अस्त्रग्राहः स्वराज्यस्य न्यायाज्जग्राह तत्करम्

dharmajñaścopakārajño vāmabhiḥ karmabhiḥ dṛḍhaḥ astragrāhaḥ svarājyasya nyāyājjagrāha tatkaram

यथापराधदण्डं च हिंसां नाभिकरोति च तापसान् ब्राह्मणान्देवान् सदा पूजां करोत्यपि

yathāparādhadaṇḍaṃ ca hiṃsāṃ nābhikaroti ca tāpasān brāhmaṇāndevān sadā pūjāṃ karotyapi

एवं क्षुद्रा श्च भूपालाः स्वे स्वे जनपदे करान् स्वीकृत्य चक्रवर्त्यादिराजानां च करोत्यपि

evaṃ kṣudrā śca bhūpālāḥ sve sve janapade karān svīkṛtya cakravartyādirājānāṃ ca karotyapi

इत्युक्तन्यायमार्गस्य भागं कुर्वन्ति ते नृपाः अक्षत्रियास्तु ते सर्वे प्रोक्तं विद्वान् पुरातनैः

ityuktanyāyamārgasya bhāgaṃ kurvanti te nṛpāḥ akṣatriyāstu te sarve proktaṃ vidvān purātanaiḥ

इतिविरचितमेवं भूपतीनां चरित्रम् श्रुतिसकलपुराणैः सर्वशास्त्राय मानम् परिपतति यदे तल्लक्षणं चार्थयुक्तम् स तु निखिलविबुधेभ्यो वन्द्यपादारविन्दः

itiviracitamevaṃ bhūpatīnāṃ caritram śrutisakalapurāṇaiḥ sarvaśāstrāya mānam paripatati yade tallakṣaṇaṃ cārthayuktam sa tu nikhilavibudhebhyo vandyapādāravindaḥ

रथलक्षणम्

देवभूसुरभूपनामारोहार्थं तु योग्यकम् रथमानं क्रमाद् वक्ष्ये लक्षणं विधिना सह

devabhūsurabhūpanāmārohārthaṃ tu yogyakam rathamānaṃ kramād vakṣye lakṣaṇaṃ vidhinā saha

चक्रं चैव रथाकारं रथमानं च भूषणम् त्रिवितस्तिं समारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात्

cakraṃ caiva rathākāraṃ rathamānaṃ ca bhūṣaṇam trivitastiṃ samārabhya ṣaṭṣaḍaṅgulavardhanāt

पञ्चहस्तावसानं स्यात्पञ्चादशविशालकम् वितस्तिद्वयमारभ्य वितस्त्येकेन वर्धनात्

pañcahastāvasānaṃ syātpañcādaśaviśālakam vitastidvayamārabhya vitastyekena vardhanāt

सार्धवेदकरान्तं स्यात्पूर्ववत्संख्यया चेति एवं तु चक्रविस्तारं देवभूसुरभूपतेः

sārdhavedakarāntaṃ syātpūrvavatsaṃkhyayā ceti evaṃ tu cakravistāraṃ devabhūsurabhūpateḥ

अङ्गुलद्वयमारभ्य एकैकाङ्गुलवर्धनात् सप्तादशाङ्गुलान्तं स्याद् घनं पञ्चादशस्तथा

aṅguladvayamārabhya ekaikāṅgulavardhanāt saptādaśāṅgulāntaṃ syād ghanaṃ pañcādaśastathā

चक्रं वृत्ताकृतिं कुर्याद्युक्त्याथ पट्ट योजितम् विस्तारं च त्रिधा कृत्वा मध्ये कुक्ष्यंशकेन तु

cakraṃ vṛttākṛtiṃ kuryādyuktyātha paṭṭa yojitam vistāraṃ ca tridhā kṛtvā madhye kukṣyaṃśakena tu

तन्मध्ये तु त्रिमात्रादौ सप्तादशांङ्गुलान्तकम् पञ्चादशं च विपुलं नाभिकुक्षस्य वेशनम्

tanmadhye tu trimātrādau saptādaśāṃṅgulāntakam pañcādaśaṃ ca vipulaṃ nābhikukṣasya veśanam

छिद्रं वृत्ताकृतिं ह्येव वृत्ताश्रं वाथ कुक्षिकम् त्रिमात्रं पूर्ववद्वृद्ध्या सप्ता दशाङ्गुलान्तकम्

chidraṃ vṛttākṛtiṃ hyeva vṛttāśraṃ vātha kukṣikam trimātraṃ pūrvavadvṛddhyā saptā daśāṅgulāntakam

पञ्चादशविधि प्रोक्तमेवं कुक्षिविनिर्गतम् अन्तर्बहिश्च कुक्षिः स्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम्

pañcādaśavidhi proktamevaṃ kukṣivinirgatam antarbahiśca kukṣiḥ syātsarvālaṅkārasaṃyutam

वितस्तित्रयमारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् पञ्चहस्तावसानं स्यात्सशिखाक्षायतं तथा

vitastitrayamārabhya ṣaṭṣaḍaṅgulavardhanāt pañcahastāvasānaṃ syātsaśikhākṣāyataṃ tathā

शिखां विनायतं वापि चैकमेकादशायतम् पञ्चाङ्गुलं समारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात्

śikhāṃ vināyataṃ vāpi caikamekādaśāyatam pañcāṅgulaṃ samārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt

एकविंशाङ्गुलान्तं स्यान्नवधा चाक्षविस्तृतम् सप्ताङ्गुलं समारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात्

ekaviṃśāṅgulāntaṃ syānnavadhā cākṣavistṛtam saptāṅgulaṃ samārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt

त्रयोविंशाङ्गुलान्तं स्याच्चाक्षोत्सेधं तु पूर्ववत् शिखाश्च क्रतारं तुल्यं तारं युक्त्यायतं तथा

trayoviṃśāṅgulāntaṃ syāccākṣotsedhaṃ tu pūrvavat śikhāśca kratāraṃ tulyaṃ tāraṃ yuktyāyataṃ tathā

शालजम्बूकसारं च सरलं वकुलार्जुनम् मधुकं तिन्त्रिणी चैव वर्वरद्रुममेव च

śālajambūkasāraṃ ca saralaṃ vakulārjunam madhukaṃ tintriṇī caiva varvaradrumameva ca

व्याघ्री च क्षीरिणी चैव खादिरं कृकरं शमी एवं चक्रादिदारुभ्यां युक्त्या बलवशान्न्यसेत्

vyāghrī ca kṣīriṇī caiva khādiraṃ kṛkaraṃ śamī evaṃ cakrādidārubhyāṃ yuktyā balavaśānnyaset

दन्ततारे चतुष्पञ्चभागैकं शल्यविस्तृतम् समं वाथ्यर्धमेवं वा द्वयं तिर्यग्गतायतम्

dantatāre catuṣpañcabhāgaikaṃ śalyavistṛtam samaṃ vāthyardhamevaṃ vā dvayaṃ tiryaggatāyatam

दन्तधारसमाधिक्यं कीलायाममुदीरितम् कुर्याद् दन्ताग्रके छिद्रं युक्त्या कीलं प्रयोजयेत्

dantadhārasamādhikyaṃ kīlāyāmamudīritam kuryād dantāgrake chidraṃ yuktyā kīlaṃ prayojayet

अक्षोपरि तथातारं मानं चाप्यथ वक्ष्यते सार्धहस्तं समारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात्

akṣopari tathātāraṃ mānaṃ cāpyatha vakṣyate sārdhahastaṃ samārabhya ṣaṭṣaḍaṅgulavardhanāt

पञ्चहस्तान्तविस्तारं भारं पञ्चादशं भवेत् विस्तारद्विगुणान्तं च तत्पादांशेन वर्धनात्

pañcahastāntavistāraṃ bhāraṃ pañcādaśaṃ bhavet vistāradviguṇāntaṃ ca tatpādāṃśena vardhanāt

पुरं पृष्ठायतं ह्येवं नवमानमुदीरितम् त्रिचतुष्पञ्चषट्सप्तसाष्टनन्ददशाङ्गुलम्

puraṃ pṛṣṭhāyataṃ hyevaṃ navamānamudīritam tricatuṣpañcaṣaṭsaptasāṣṭanandadaśāṅgulam

एतत्तु भारयुक्तं स्यात्क्षुद्रे तु द्वयमेव च मुखे पृष्ठे पट्टके स्यात्कुर्यादुक्तविशालवत्

etattu bhārayuktaṃ syātkṣudre tu dvayameva ca mukhe pṛṣṭhe paṭṭake syātkuryāduktaviśālavat

सर्वेषां च रथाधारं दारुविस्तारमेव च तत्पञ्चांशेनवृद्धिः स्याद् द्विगुणान्तं तथोदयम्

sarveṣāṃ ca rathādhāraṃ dāruvistārameva ca tatpañcāṃśenavṛddhiḥ syād dviguṇāntaṃ tathodayam

रथाधारोदये देशे चोपधारं प्रयोजयेत् भारायामे चतुष्पञ्चषट्सप्तांशविभाजिते

rathādhārodaye deśe copadhāraṃ prayojayet bhārāyāme catuṣpañcaṣaṭsaptāṃśavibhājite

एकैकांशविहीनं स्यात् शेषांशेनायतं तथा रथाधारसमुत्सेधं विस्तारस्याधिकं तथा

ekaikāṃśavihīnaṃ syāt śeṣāṃśenāyataṃ tathā rathādhārasamutsedhaṃ vistārasyādhikaṃ tathā

पादमर्धं त्रिपादं च तत्समं चाधिकोदयम् दारुतारसमं कुर्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम्

pādamardhaṃ tripādaṃ ca tatsamaṃ cādhikodayam dārutārasamaṃ kuryātsarvālaṅkārasaṃyutam

तस्याधः कर्णनं कुर्यादक्षोत्सेधार्धमेव च तत्तदेशे तु छिद्रं स्यादक्षभारे रथान्तकम्

tasyādhaḥ karṇanaṃ kuryādakṣotsedhārdhameva ca tattadeśe tu chidraṃ syādakṣabhāre rathāntakam

छिद्रे प्रवेशयेत्कीलं युक्त्यायपट्टं योजितम् उपाधाराग्रपृष्ठे तु पट्टिकान्तं प्रयोजयेत्

chidre praveśayetkīlaṃ yuktyāyapaṭṭaṃ yojitam upādhārāgrapṛṣṭhe tu paṭṭikāntaṃ prayojayet

रथाधारोपरिदेशे चोपपीठं समं तथा भारोत्सेधसमं वापि द्विगुणं त्रिगुणं तथा

rathādhāroparideśe copapīṭhaṃ samaṃ tathā bhārotsedhasamaṃ vāpi dviguṇaṃ triguṇaṃ tathā

सर्वालङ्कारसंयुक्तं चोपपीठोक्तवद् भवेत् तदूर्ध्वे प्रस्तराकारमुत्तरादिक्रियान्वितम्

sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ copapīṭhoktavad bhavet tadūrdhve prastarākāramuttarādikriyānvitam

हरिकरिमकररूपैः पत्रचित्रादिसर्वैः परिकरं तु युगानां नाटकैर्भूतयक्षैः रसिकरफणिकास्ते तोरणैः क्षुद्र पादैः कृतमथ करिकर्णैर्नासिकाभूषणाढ्यम्

harikarimakararūpaiḥ patracitrādisarvaiḥ parikaraṃ tu yugānāṃ nāṭakairbhūtayakṣaiḥ rasikaraphaṇikāste toraṇaiḥ kṣudra pādaiḥ kṛtamatha karikarṇairnāsikābhūṣaṇāḍhyam

कुर्याद्युक्त्या च शोभार्थं युक्त्यास्त्वधो विना रथम् रथाधारो पर्युक्तं च रथमानमिहोच्यते

kuryādyuktyā ca śobhārthaṃ yuktyāstvadho vinā ratham rathādhāro paryuktaṃ ca rathamānamihocyate

त्रिभिर्वेदवितस्त्यादौ षट्षडङ्गुलवर्धनात् पञ्चसार्धकरं पञ्चहस्तान्तं विस्तृतं भवेत्

tribhirvedavitastyādau ṣaṭṣaḍaṅgulavardhanāt pañcasārdhakaraṃ pañcahastāntaṃ vistṛtaṃ bhavet

ऊर्ध्वे चान्तस्थले च दशधा परिकीर्तितम् तस्मादेकवितस्तयादौ षट्षडङ्गुलवर्धनात्

ūrdhve cāntasthale ca daśadhā parikīrtitam tasmādekavitastayādau ṣaṭṣaḍaṅgulavardhanāt

सपादद्विकरान्तं स्यादष्टधा निर्गमं भवेत् एकद्वित्रिचतुष्पञ्चषट्सप्ताष्टनवांशकम्

sapādadvikarāntaṃ syādaṣṭadhā nirgamaṃ bhavet ekadvitricatuṣpañcaṣaṭsaptāṣṭanavāṃśakam

एवं युक्त्या तलं कुर्याद् मूलादग्रावसानकम् वितस्त्येकं समारभ्य त्रित्र्! यङ्गुलविवर्धनात्

evaṃ yuktyā talaṃ kuryād mūlādagrāvasānakam vitastyekaṃ samārabhya tritr! yaṅgulavivardhanāt

एकहस्तवसानं स्यात् एकादश शिखोन्नतम् पञ्चदशाङ्गुलारभ्य त्रित्र्! यङ्गुलविवर्धनात्

ekahastavasānaṃ syāt ekādaśa śikhonnatam pañcadaśāṅgulārabhya tritr! yaṅgulavivardhanāt

सप्तादशाङ्गुलान्तं स्यात्तृतीये तु शिखोन्नतम् वितस्त्येकं समारभ्य पादाधिककरान्तकम्

saptādaśāṅgulāntaṃ syāttṛtīye tu śikhonnatam vitastyekaṃ samārabhya pādādhikakarāntakam

तृतीये पञ्चधोत्सेधं त्रित्र्! यङ्गुलविवर्धनात् एकहस्तं समारभ्य त्रिवितस्त्यन्तमुच्चकम्

tṛtīye pañcadhotsedhaṃ tritr! yaṅgulavivardhanāt ekahastaṃ samārabhya trivitastyantamuccakam

चतुर्थे पञ्चधा प्रोक्तं पूर्ववद् वर्धयेत्क्रमात् त्रिमात्राधिकहस्तादौ त्रयस्त्रिंशाङ्गुलान्तकम्

caturthe pañcadhā proktaṃ pūrvavad vardhayetkramāt trimātrādhikahastādau trayastriṃśāṅgulāntakam

कुर्यात्पञ्चविधं प्रोक्तं पञ्चधामतलोन्नतम् पादाधिक्यं तु हस्तादौ सत्रिपादकरान्तकम्

kuryātpañcavidhaṃ proktaṃ pañcadhāmatalonnatam pādādhikyaṃ tu hastādau satripādakarāntakam

एवं तु षट्तलं प्रोक्तं पञ्चधा चोच्छ्रयं भवेत् पादोनत्रिवितस्त्यादौ त्रित्र्! यङ्गुलविवर्धनात्

evaṃ tu ṣaṭtalaṃ proktaṃ pañcadhā cocchrayaṃ bhavet pādonatrivitastyādau tritr! yaṅgulavivardhanāt

त्रिपादस्त्रिवितस्त्यान्तं सप्तान्ते पञ्चधोदयम् त्रिवितस्ति समारभ्य त्रित्रिमात्रविवर्धनात्

tripādastrivitastyāntaṃ saptānte pañcadhodayam trivitasti samārabhya tritrimātravivardhanāt

द्विहस्ताष्टतलोपञ्च पञ्चधायमिति स्मृतम् सपादत्रिवितस्त्यादौ त्रित्रिमात्रविवर्धनात्

dvihastāṣṭatalopañca pañcadhāyamiti smṛtam sapādatrivitastyādau tritrimātravivardhanāt

पादयुगवितस्त्यन्तं नवतले शिरोदयम् अधश्चैकवितस्त्यादि द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात्

pādayugavitastyantaṃ navatale śirodayam adhaścaikavitastyādi dvidvyaṅgulavivardhanāt

अष्टविंशाङ्गुलोत्सेधं चैकादिनवान्तकम् वितस्त्येकं समारभ्य एकैकाङ्गुलवर्धनात्

aṣṭaviṃśāṅgulotsedhaṃ caikādinavāntakam vitastyekaṃ samārabhya ekaikāṅgulavardhanāt

मूलादग्रावसानं स्याद् युक्त्या युग्मदशात् न्यसेत् चतुर्विशाङ्गुलान्तं च पञ्चविंशाङ्गुलान्तकम्

mūlādagrāvasānaṃ syād yuktyā yugmadaśāt nyaset caturviśāṅgulāntaṃ ca pañcaviṃśāṅgulāntakam

प्रत्येकं तु तलानां तु ऊर्ध्वभूमोधिकोन्नतम् तलानामपि सर्वेषां कुट्टिमं तत्प्रकल्पयेत्

pratyekaṃ tu talānāṃ tu ūrdhvabhūmodhikonnatam talānāmapi sarveṣāṃ kuṭṭimaṃ tatprakalpayet

तदधिष्ठानमाने तु चोक्त्मानेन पूर्वके सोपपीथमधिष्ठानं केवलं वा मसूरकम्

tadadhiṣṭhānamāne tu coktmānena pūrvake sopapīthamadhiṣṭhānaṃ kevalaṃ vā masūrakam

उपपीठस्य मानं तत्त्यक्त्वाधिष्ठानमेव च यथाधिष्ठानगण्ये तु कुर्यात् गण्याधिकोन्नतम्

upapīṭhasya mānaṃ tattyaktvādhiṣṭhānameva ca yathādhiṣṭhānagaṇye tu kuryāt gaṇyādhikonnatam

सर्वेषाम् देवतारूपं कुर्यात्सर्वं विचक्षणः रथाः सर्वे समाश्राः स्युर्भद्र युक्तम् अथापि वा

sarveṣām devatārūpaṃ kuryātsarvaṃ vicakṣaṇaḥ rathāḥ sarve samāśrāḥ syurbhadra yuktam athāpi vā

वितस्त्येकं समारभ्य त्रित्रिमात्रविवर्धनात् त्रिवितस्त्यन्तं भद्रा णां निर्गमं परिकल्पयेत्

vitastyekaṃ samārabhya tritrimātravivardhanāt trivitastyantaṃ bhadrā ṇāṃ nirgamaṃ parikalpayet

रथाधारे त्रिभागैकं चतुर्भागत्रिभागिकम् पञ्चभागं त्रिभागं वा विस्तारस्यार्धमेव वा

rathādhāre tribhāgaikaṃ caturbhāgatribhāgikam pañcabhāgaṃ tribhāgaṃ vā vistārasyārdhameva vā

चतुर्दिक्षु चतुर्भद्रं स्यात् त्रिद्व्यैकहरिं तु वा भद्र मध्ये तु भद्रं स्याच्चोक्तवत्कारयेत्सुधीः

caturdikṣu caturbhadraṃ syāt tridvyaikahariṃ tu vā bhadra madhye tu bhadraṃ syāccoktavatkārayetsudhīḥ

युक्त्या च भद्रं सर्वेषां नासिकायुक्तमेव वा पक्षे च कुड्मलं युक्तं वक्त्रानां तु सुयोजयेत्

yuktyā ca bhadraṃ sarveṣāṃ nāsikāyuktameva vā pakṣe ca kuḍmalaṃ yuktaṃ vaktrānāṃ tu suyojayet

पूर्वोक्तरथनामानि चाधुना प्रवक्ष्यते नभस्वान्भद्र कं चैव भद्रं स्यात्प्रभञ्जनम्

pūrvoktarathanāmāni cādhunā pravakṣyate nabhasvānbhadra kaṃ caiva bhadraṃ syātprabhañjanam

निवाताख्यं भद्र कं चैव पवनाख्यं च भद्र कम् पृषद् चेन्द्र कं चैवमनिलाख्यं च भद्र कम्

nivātākhyaṃ bhadra kaṃ caiva pavanākhyaṃ ca bhadra kam pṛṣad cendra kaṃ caivamanilākhyaṃ ca bhadra kam

एतानि रथनामानि चाश्रयुक्तं रथे विदुः नभस्वान्भद्रं वेदाश्रं प्रभञ्जनं षडश्रकम्

etāni rathanāmāni cāśrayuktaṃ rathe viduḥ nabhasvānbhadraṃ vedāśraṃ prabhañjanaṃ ṣaḍaśrakam

वाताख्यं द्विभद्रं स्यात्पवनाख्यं त्रिभद्र कम् पृषतं चेन्द्र काख्यं स्याद् दशाश्रं भद्र संयुतम्

vātākhyaṃ dvibhadraṃ syātpavanākhyaṃ tribhadra kam pṛṣataṃ cendra kākhyaṃ syād daśāśraṃ bhadra saṃyutam

द्वादशं भद्र संयुक्तमनिलाख्यमुदीरितम् केचित्तु युक्तमेवं वा पट्टाश्रं रथमेव वा

dvādaśaṃ bhadra saṃyuktamanilākhyamudīritam kecittu yuktamevaṃ vā paṭṭāśraṃ rathameva vā

वृत्तं वा चायतं वृत्तं वा पट्टाश्रे चायतं तु वा अष्टाश्रं वा षडश्रं वा द्व्यश्रवृत्तमथापि वा

vṛttaṃ vā cāyataṃ vṛttaṃ vā paṭṭāśre cāyataṃ tu vā aṣṭāśraṃ vā ṣaḍaśraṃ vā dvyaśravṛttamathāpi vā

वेदाश्रं नागरं प्रोक्तं वस्वश्रं द्रा विडं भवेत् सुवृत्तं वेसरं प्रोक्तं रन्ध्रं स्यात्तु षडश्रकम्

vedāśraṃ nāgaraṃ proktaṃ vasvaśraṃ drā viḍaṃ bhavet suvṛttaṃ vesaraṃ proktaṃ randhraṃ syāttu ṣaḍaśrakam

द्व्यश्रवृत्तं समाकारं आलिङ्गं परिकल्पयेत् पूर्वोक्ताकारायामे तद्देवाख्यं विदुर्बुधाः

dvyaśravṛttaṃ samākāraṃ āliṅgaṃ parikalpayet pūrvoktākārāyāme taddevākhyaṃ vidurbudhāḥ

पूर्वोक्तभद्र सर्वेषां नानादिनरथे भवेत् रथताराङ्घ्रिकांशेन वर्धनं द्विगुणायतम्

pūrvoktabhadra sarveṣāṃ nānādinarathe bhavet rathatārāṅghrikāṃśena vardhanaṃ dviguṇāyatam

पूर्वोक्तक्षुद्र मानेन देवभूसुरभूपतेः युद्धार्थं च मखार्थं स्यान्मध्यनित्योत्सवार्थकम्

pūrvoktakṣudra mānena devabhūsurabhūpateḥ yuddhārthaṃ ca makhārthaṃ syānmadhyanityotsavārthakam

देवानां भूपतीनां च महामानं महोत्सवैः युद्धयोग्यं यथासर्वे चक्रत्रयसमन्वितम्

devānāṃ bhūpatīnāṃ ca mahāmānaṃ mahotsavaiḥ yuddhayogyaṃ yathāsarve cakratrayasamanvitam

मखार्थमर्धरथं यथासर्वे वेदपादसमन्वितम् नित्योत्सवं यथासर्वे पञ्चचक्रसमन्वितम्

makhārthamardharathaṃ yathāsarve vedapādasamanvitam nityotsavaṃ yathāsarve pañcacakrasamanvitam

महोत्सवरथाना च सर्वेषां चक्र वर्तते षट्सप्ताष्टनवं वाथ दशचक्रं क्रमाद् विदुः

mahotsavarathānā ca sarveṣāṃ cakra vartate ṣaṭsaptāṣṭanavaṃ vātha daśacakraṃ kramād viduḥ

युद्धयोग्यं त्रिकं वेदि मखार्थं द्वयमेव वा नित्योत्सवरथाश्चैकद्वित्रिवेदि प्रकल्पयेत्

yuddhayogyaṃ trikaṃ vedi makhārthaṃ dvayameva vā nityotsavarathāścaikadvitrivedi prakalpayet

महोत्सवरथे वेदि त्रितयादि नवान्तकम् कल्पयेत्सार्वभौमस्य चैव नवश्चेति वेदिका

mahotsavarathe vedi tritayādi navāntakam kalpayetsārvabhaumasya caiva navaśceti vedikā

महाराजे सप्तकान्तमेकादि प्रकल्पयेत् नरेन्द्रा ख्यनृपतेः पञ्चकादि योजयेत्

mahārāje saptakāntamekādi prakalpayet narendrā khyanṛpateḥ pañcakādi yojayet

पार्ष्णिकाख्यस्य भूपानामेकादि चतुरान्तकम् विष्णोरत्र्! यम्बकस्यापि चैकाद्ये नववेदिकाः

pārṣṇikākhyasya bhūpānāmekādi caturāntakam viṣṇoratr! yambakasyāpi caikādye navavedikāḥ

बौद्धादिजिनकान्तानां सप्तान्तं चैकादितः अन्येषामपि देवानां वेदीनां वेदसंख्यकम्

bauddhādijinakāntānāṃ saptāntaṃ caikāditaḥ anyeṣāmapi devānāṃ vedīnāṃ vedasaṃkhyakam

एकादिपञ्चसंख्यान्तं कुर्याच्छिल्पिवरैरपि रथानामूर्ध्वदेशस्य चालङ्कारं प्रवक्ष्यते

ekādipañcasaṃkhyāntaṃ kuryācchilpivarairapi rathānāmūrdhvadeśasya cālaṅkāraṃ pravakṣyate

मानं यथायुक्तिवशादेकद्वित्रितलं तु वा कुर्याद् देवरथानां तु शेषमागमतोक्तवत्

mānaṃ yathāyuktivaśādekadvitritalaṃ tu vā kuryād devarathānāṃ tu śeṣamāgamatoktavat

अथाधो गुरुपादसरोरुहम् गुरुवरं च षण्मुखं सरस्वतिं गणपतिं त्वथ शङ्करवल्लभाम् विविधवाहनवस्त्रविभूषितान्

athādho gurupādasaroruham guruvaraṃ ca ṣaṇmukhaṃ sarasvatiṃ gaṇapatiṃ tvatha śaṅkaravallabhām vividhavāhanavastravibhūṣitān

अथ रथाभरणं परिकथ्यते शिखिशिखण्डकचामरतोरणम् विविधकिङ्किणीनिर्मलदर्पणम् व्यजनकेतकमाल्यमनोहरम्

atha rathābharaṇaṃ parikathyate śikhiśikhaṇḍakacāmaratoraṇam vividhakiṅkiṇīnirmaladarpaṇam vyajanaketakamālyamanoharam

आदौ रथस्य तलतोऽपि भुर्वरवेश्या लास्याङ्गना सकलभावन सम्यक् विवस्त्राम् अत्युच्चमर्दलनिस्वन धार्य चोर्ध्वेऽर्थमल्पमरुतं मग्ने दधानाम्

ādau rathasya talato'pi bhurvaraveśyā lāsyāṅganā sakalabhāvana samyak vivastrām atyuccamardalanisvana dhārya cordhve'rthamalpamarutaṃ magne dadhānām

वीणावेणुमृदङ्गपानि बहुशो विद्वत्सभापण्डितैः सामन्तादिनृपालपुत्रसचिवैः पुरोहितैर्ब्राह्मणैः किञ्चित् ध्यापकनृत्तनाथनिवहान् संवेष्ट्य तच्छिल्पिभिः युक्तं विष्णुमहेश्वरानपि तथा भक्तैश्च संवेष्टितान्

vīṇāveṇumṛdaṅgapāni bahuśo vidvatsabhāpaṇḍitaiḥ sāmantādinṛpālaputrasacivaiḥ purohitairbrāhmaṇaiḥ kiñcit dhyāpakanṛttanāthanivahān saṃveṣṭya tacchilpibhiḥ yuktaṃ viṣṇumaheśvarānapi tathā bhaktaiśca saṃveṣṭitān

द्वारपालकसयक्षकिन्नरान् नागकन्यकगरुत्ननिध्यपि कल्पवृक्षयुतचक्रवर्तिभिः मण्डितं कुरु सर्ववेदिभिः

dvārapālakasayakṣakinnarān nāgakanyakagarutnanidhyapi kalpavṛkṣayutacakravartibhiḥ maṇḍitaṃ kuru sarvavedibhiḥ

शयनविधानम्

देवानां च द्विजातीनां वर्णानां शयनार्थकम् योग्यकं पर्यङ्कस्य लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना

devānāṃ ca dvijātīnāṃ varṇānāṃ śayanārthakam yogyakaṃ paryaṅkasya lakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā

एकादशाङ्गुलमारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् पञ्चविंशाङ्गुलान्तं स्याद्बालपर्यङ्कविस्तृतम्

ekādaśāṅgulamārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt pañcaviṃśāṅgulāntaṃ syādbālaparyaṅkavistṛtam

एवं चाष्टविधं प्रोक्तं बालानां सर्वजातिनाम् तदर्धं च त्रिपादं च तत्समाधिकमायतम्

evaṃ cāṣṭavidhaṃ proktaṃ bālānāṃ sarvajātinām tadardhaṃ ca tripādaṃ ca tatsamādhikamāyatam

विस्तारार्धं त्रिपादं च परितो वातायनोदयम् तद्विस्तारसमं वापि त्रिपादं पादोदयं भवेत्

vistārārdhaṃ tripādaṃ ca parito vātāyanodayam tadvistārasamaṃ vāpi tripādaṃ pādodayaṃ bhavet

त्रिचतुष्पञ्चाङ्गुलं वापि पादविस्तारमेव च चतुष्पादसमायुक्तं पादाग्रे चक्रसंयुतम्

tricatuṣpañcāṅgulaṃ vāpi pādavistārameva ca catuṣpādasamāyuktaṃ pādāgre cakrasaṃyutam

पादतारसमं चक्रं विस्तारं परिकीर्तितम् अर्धैकद्व्यङ्गुलं वापि घनं युक्त्या प्रयोजयेत्

pādatārasamaṃ cakraṃ vistāraṃ parikīrtitam ardhaikadvyaṅgulaṃ vāpi ghanaṃ yuktyā prayojayet

पादाग्रे सान्तरालं स्यात्कुर्यात्तिर्यक् च यन्त्रकम् द्विमात्रं च त्रिमात्रं वा पर्यङ्कं पट्टिकोदयम्

pādāgre sāntarālaṃ syātkuryāttiryak ca yantrakam dvimātraṃ ca trimātraṃ vā paryaṅkaṃ paṭṭikodayam

तद्द्वयं विस्तृतं चैव चाग्रं वामाग्रकर्णयुक् परितः पट्टिकामध्ये परितः छिद्रं योजयेत्

taddvayaṃ vistṛtaṃ caiva cāgraṃ vāmāgrakarṇayuk paritaḥ paṭṭikāmadhye paritaḥ chidraṃ yojayet

कार्पासं रज्जु वेणुं च तालं च शणवल्कलैः पट्टिकाश्च तयोर्मध्ये दीर्घंदीर्घं तु योजयेत्

kārpāsaṃ rajju veṇuṃ ca tālaṃ ca śaṇavalkalaiḥ paṭṭikāśca tayormadhye dīrghaṃdīrghaṃ tu yojayet

पट्टिकां परितो बाह्ये वृत्तकं परिकल्पयेत् एकं वाथ द्वयं वापि क्षेपणं बहुधान्वितम्

paṭṭikāṃ parito bāhye vṛttakaṃ parikalpayet ekaṃ vātha dvayaṃ vāpi kṣepaṇaṃ bahudhānvitam

वृत्ताकृतीष्टपादानां युक्त्या वर्णेन लेपयेत् गवाक्षाकारं युक्त्या च पट्टिकोर्ध्वे समन्ततः

vṛttākṛtīṣṭapādānāṃ yuktyā varṇena lepayet gavākṣākāraṃ yuktyā ca paṭṭikordhve samantataḥ

कुञ्जराक्षमलक्षं वा पत्रपुष्पाद्यलङ्कृतम् क्षुद्र क्षेपणसंकीर्णं क्षुद्र नानाङ्घ्रिसंयुतम्

kuñjarākṣamalakṣaṃ vā patrapuṣpādyalaṅkṛtam kṣudra kṣepaṇasaṃkīrṇaṃ kṣudra nānāṅghrisaṃyutam

बहुपादश्रेणियुक्तमधिष्ठाङ्गक्रियान्वितम् एवं तु बालपर्यङ्कं सर्वालङ्कारसंयुतम्

bahupādaśreṇiyuktamadhiṣṭhāṅgakriyānvitam evaṃ tu bālaparyaṅkaṃ sarvālaṅkārasaṃyutam

एकविंशाङ्गुलमारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् सप्तत्रिंशाङ्गुलान्तं स्यात्पर्यङ्कस्य विशालता

ekaviṃśāṅgulamārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt saptatriṃśāṅgulāntaṃ syātparyaṅkasya viśālatā

कन्यसादुत्तमान्तं स्यादङ्घ्रिकान्तरमेव च एवं तु मानुषाणां च देवानां च विशेषतः

kanyasāduttamāntaṃ syādaṅghrikāntarameva ca evaṃ tu mānuṣāṇāṃ ca devānāṃ ca viśeṣataḥ

पाद बाह्यावसानं स्याद्विस्तारायामं मानयेत् देवानां च द्विजातीनां विस्तारं द्विगुणायतम्

pāda bāhyāvasānaṃ syādvistārāyāmaṃ mānayet devānāṃ ca dvijātīnāṃ vistāraṃ dviguṇāyatam

विशाले तु गुणांशं वा द्व्यंशाधिकायतं तथा तस्माद्धीनाधिकं चैतत्सर्वदोषसमुद्भवम्

viśāle tu guṇāṃśaṃ vā dvyaṃśādhikāyataṃ tathā tasmāddhīnādhikaṃ caitatsarvadoṣasamudbhavam

त्रिचतुष्पञ्चषट्सप्ताष्टनन्ददशाङ्गुलम् एकादशाङ्गुलान्तं च नवभेदमुदीरितम्

tricatuṣpañcaṣaṭsaptāṣṭanandadaśāṅgulam ekādaśāṅgulāntaṃ ca navabhedamudīritam

कन्यसादुत्तमान्तं स्यात्पट्टिकाविस्तृतं भवेत् विस्तारार्धं तदुत्सेधं परितः पट्टिका भवेत्

kanyasāduttamāntaṃ syātpaṭṭikāvistṛtaṃ bhavet vistārārdhaṃ tadutsedhaṃ paritaḥ paṭṭikā bhavet

वेदाश्रायतं सर्वं पर्यङ्कमिति कथ्यते षडङ्गायादिसर्वेषां विस्तारे परिकल्पयेत्

vedāśrāyataṃ sarvaṃ paryaṅkamiti kathyate ṣaḍaṅgāyādisarveṣāṃ vistāre parikalpayet

परितः पट्टिका बाह्ये वृत्तवेत्रादिमण्डितम् अधिष्ठानोपपीठं यत्कुर्याद्वै पट्टिकोन्नतम्

paritaḥ paṭṭikā bāhye vṛttavetrādimaṇḍitam adhiṣṭhānopapīṭhaṃ yatkuryādvai paṭṭikonnatam

श्रीबन्धं कुट्टिमं कुर्याद् देवभूसुरभूपतेः पादबन्धमधिष्ठानं सर्वजात्यार्हकं भवेत्

śrībandhaṃ kuṭṭimaṃ kuryād devabhūsurabhūpateḥ pādabandhamadhiṣṭhānaṃ sarvajātyārhakaṃ bhavet

प्रतिभद्रो पपीठं स्याद् भूसुरसुरभूपतेः वेदिभद्रो पपीठं स्याद्वैश्यशूद्र स्य योग्यकम्

pratibhadro papīṭhaṃ syād bhūsurasurabhūpateḥ vedibhadro papīṭhaṃ syādvaiśyaśūdra sya yogyakam

उपपीठमधिष्ठानं नाटकाद्यादिनावृतम् देवानां देवतारूपं मानुषाणां च मानवम्

upapīṭhamadhiṣṭhānaṃ nāṭakādyādināvṛtam devānāṃ devatārūpaṃ mānuṣāṇāṃ ca mānavam

देवानां सर्वरूपं स्यान्मानुषस्योक्तवद् भवेत् पद्मपत्रादिचित्रैश्च सर्वालङ्कारसंयुतम्

devānāṃ sarvarūpaṃ syānmānuṣasyoktavad bhavet padmapatrādicitraiśca sarvālaṅkārasaṃyutam

दन्तं वा दारुजं वापि क्षुद्र वेद्यादि कुट्मलैः षण्णवार्काङ्गुलं चैव त्रिविधं पादतुङ्गकम्

dantaṃ vā dārujaṃ vāpi kṣudra vedyādi kuṭmalaiḥ ṣaṇṇavārkāṅgulaṃ caiva trividhaṃ pādatuṅgakam

उत्सेधं च समं तारं त्रिपादं वार्धमेव वा मूलतारं शरांशे तु त्रयांशं चाग्रविस्तृतम्

utsedhaṃ ca samaṃ tāraṃ tripādaṃ vārdhameva vā mūlatāraṃ śarāṃśe tu trayāṃśaṃ cāgravistṛtam

तदुत्सेधं तु नवांशं स्याज्जन्मनोच्चं शिवांशकम् पद्मतुङ्गं द्विभागं स्यात्कर्णोच्चमम्बरांशकम्

tadutsedhaṃ tu navāṃśaṃ syājjanmanoccaṃ śivāṃśakam padmatuṅgaṃ dvibhāgaṃ syātkarṇoccamambarāṃśakam

कुम्भमेकेन कर्तव्यं कन्धरं च द्विभागिकम् सार्धांशं चोर्ध्वपत्रं स्यादर्धांशं वाजनं भवेत्

kumbhamekena kartavyaṃ kandharaṃ ca dvibhāgikam sārdhāṃśaṃ cordhvapatraṃ syādardhāṃśaṃ vājanaṃ bhavet

कुम्भपादमिति प्रोक्तं तस्मादुच्चं प्रवेशनम् तदेव हरिकाकर्णं सर्वाङ्गं पद्मवाजनम्

kumbhapādamiti proktaṃ tasmāduccaṃ praveśanam tadeva harikākarṇaṃ sarvāṅgaṃ padmavājanam

वज्रपादमिति प्रोक्तं युक्त्या कुर्यान्मनोहरम् अथवा मध्यकर्णादौ चोर्ध्वादौ पद्मवाजनम्

vajrapādamiti proktaṃ yuktyā kuryānmanoharam athavā madhyakarṇādau cordhvādau padmavājanam

पद्मपादमिति प्रोक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम् चतुःषट्पादयुक्तं वा देवानां च द्विजातीनाम्

padmapādamiti proktaṃ sarvālaṅkārasaṃyutam catuḥṣaṭpādayuktaṃ vā devānāṃ ca dvijātīnām

देवानां भूतसिंहं वा पादमध्ये प्रयोजयेत् नृपाणां सिंहपादं स्यात् शेषाणां पूर्ववद् भवेत्

devānāṃ bhūtasiṃhaṃ vā pādamadhye prayojayet nṛpāṇāṃ siṃhapādaṃ syāt śeṣāṇāṃ pūrvavad bhavet

सर्वालङ्कारसंयुक्तं शेषं युक्त्या प्रयोजयेत् अयष्कीलेन पादानां मध्ये रन्ध्रं प्रयोजयेत्

sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ śeṣaṃ yuktyā prayojayet ayaṣkīlena pādānāṃ madhye randhraṃ prayojayet

तदूर्ध्वे पट्टिकां न्यस्य कीलाग्रे च कबन्धनम् चतुर्भिः शृङ्खलायुक्तमान्दोलं चैकतोपरि

tadūrdhve paṭṭikāṃ nyasya kīlāgre ca kabandhanam caturbhiḥ śṛṅkhalāyuktamāndolaṃ caikatopari

देवभूसुरभूपानामन्येषां शयनार्थकम् वकुलं चाशिनीपुत्रं द्रा क्षारक्तं च चन्दनम्

devabhūsurabhūpānāmanyeṣāṃ śayanārthakam vakulaṃ cāśinīputraṃ drā kṣāraktaṃ ca candanam

निम्बं च चन्दनं चैव चापशाखः शमी तथा एवं तु शयनादीनामासनानां च दारुभिः

nimbaṃ ca candanaṃ caiva cāpaśākhaḥ śamī tathā evaṃ tu śayanādīnāmāsanānāṃ ca dārubhiḥ

दन्तं वै क्षीरिणी चैव तिन्दुकं विरलं तथा शाकं च सर्वपादानां वृक्षमेवमुदीरितम्

dantaṃ vai kṣīriṇī caiva tindukaṃ viralaṃ tathā śākaṃ ca sarvapādānāṃ vṛkṣamevamudīritam

अन्यानि स्निग्धसर्वैश्च यथालाभेन संग्रहम्

anyāni snigdhasarvaiśca yathālābhena saṃgraham

विस्तारदीर्घचरणानि विभूषणं च युक्तं विधाय कुरुते त्वथ शिल्पिनोक्तम् पर्यङ्कोपरि नयनं प्रकुर्वन् पुत्रं चायुरपि हानिः धनक्षयं च

vistāradīrghacaraṇāni vibhūṣaṇaṃ ca yuktaṃ vidhāya kurute tvatha śilpinoktam paryaṅkopari nayanaṃ prakurvan putraṃ cāyurapi hāniḥ dhanakṣayaṃ ca

मञ्चस्य लक्षणं सपट्टिकपादकादीन् सर्वाङ्गमपि केसरीभूतपादम् शास्त्रोक्तलक्षणवशात्कुरुते तु सर्वम् सम्पत्सुखं च लभतेऽप्यथ भुक्तिमुक्तीः

mañcasya lakṣaṇaṃ sapaṭṭikapādakādīn sarvāṅgamapi kesarībhūtapādam śāstroktalakṣaṇavaśātkurute tu sarvam sampatsukhaṃ ca labhate'pyatha bhuktimuktīḥ

सिंहासनलक्षणम्

देवानां चक्रवर्त्यादिनृपालासनयोग्यकम् सिंहासनस्य मानं च लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना

devānāṃ cakravartyādinṛpālāsanayogyakam siṃhāsanasya mānaṃ ca lakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā

प्रथमाभिषेकयोग्यं स्यात्प्रथमासनमेव च मङ्गलाख्याभिषेकस्य मङ्गलासनमीरितम्

prathamābhiṣekayogyaṃ syātprathamāsanameva ca maṅgalākhyābhiṣekasya maṅgalāsanamīritam

वीराख्याभिषेकस्य वीरासनमुदीरितम् विजयाख्यस्याभिषेकस्य विजयासनमीरितम्

vīrākhyābhiṣekasya vīrāsanamudīritam vijayākhyasyābhiṣekasya vijayāsanamīritam

एवं चतुर्विधं प्रोक्तं भूपानामासनं भवेत् नित्यार्चनासनं चैव नित्योत्सवासनमीरितम्

evaṃ caturvidhaṃ proktaṃ bhūpānāmāsanaṃ bhavet nityārcanāsanaṃ caiva nityotsavāsanamīritam

विशेषाख्यार्चनार्थाय विशेषाख्यार्चनासनम् चतुर्विधात्मनं प्रोक्तं देवानामपि योग्यकम्

viśeṣākhyārcanārthāya viśeṣākhyārcanāsanam caturvidhātmanaṃ proktaṃ devānāmapi yogyakam

आदौ पद्मासनं प्रोक्तं द्वितीयं पद्मकेसरम् तृतीयं पद्मभद्रं स्याच्छ्रीभद्रं स्याच्चतुर्थकम्

ādau padmāsanaṃ proktaṃ dvitīyaṃ padmakesaram tṛtīyaṃ padmabhadraṃ syācchrībhadraṃ syāccaturthakam

पञ्चमं श्रीविशालं स्यात्षष्ठं श्रीबद्धमेव च सप्तमं श्रीमुखं चैव भद्रा सनं तु चाष्टकम्

pañcamaṃ śrīviśālaṃ syātṣaṣṭhaṃ śrībaddhameva ca saptamaṃ śrīmukhaṃ caiva bhadrā sanaṃ tu cāṣṭakam

नवमं पद्मं च भद्रं स्याद् दशमं पादबन्धकम् आसनानि तु चैतानि नामानि कथितानि वै

navamaṃ padmaṃ ca bhadraṃ syād daśamaṃ pādabandhakam āsanāni tu caitāni nāmāni kathitāni vai

अत्रोक्तमासनानां च सर्वेषां मानमुच्यते सप्ताङ्गुलं समारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात्

atroktamāsanānāṃ ca sarveṣāṃ mānamucyate saptāṅgulaṃ samārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt

सप्तविंशाङ्गुलान्तं च विस्तारं नवधा भवेत् परार्थं यजनार्थं चासनायामं पूर्ववत्

saptaviṃśāṅgulāntaṃ ca vistāraṃ navadhā bhavet parārthaṃ yajanārthaṃ cāsanāyāmaṃ pūrvavat

पञ्चादशाङ्गुलारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् एकत्रिंशाङ्गुलान्तं स्यात्कन्यसादि त्रयं त्रयम्

pañcādaśāṅgulārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt ekatriṃśāṅgulāntaṃ syātkanyasādi trayaṃ trayam

विस्तारं च तथा प्रोक्तं नित्योत्सवस्य चासने आयामं पूर्ववत्कुर्याद् द्विगुणान्त यथाक्रमम्

vistāraṃ ca tathā proktaṃ nityotsavasya cāsane āyāmaṃ pūrvavatkuryād dviguṇānta yathākramam

नवपङ्क्त्यडलारभ्य द्विद्व्यडलविवर्धनात् पञ्चत्रिंशाडलान्तं स्याद्विस्तारं परिकीर्तितम्

navapaṅktyaḍalārabhya dvidvyaḍalavivardhanāt pañcatriṃśāḍalāntaṃ syādvistāraṃ parikīrtitam

महोत्सवे चासनं ह्येवं कन्यसादि त्रयं त्रयम् विस्तारं द्विगुणायामं पादोनद्विगुणं तु वा

mahotsave cāsanaṃ hyevaṃ kanyasādi trayaṃ trayam vistāraṃ dviguṇāyāmaṃ pādonadviguṇaṃ tu vā

विस्तारार्धायतं वापि पादाभ्यन्तरमानकम् पादबाह्यावसानं स्यात्पादमध्यावसानकम्

vistārārdhāyataṃ vāpi pādābhyantaramānakam pādabāhyāvasānaṃ syātpādamadhyāvasānakam

विस्तारे चायते कुर्यान्मानमेवं तु सर्वतः एवं तु देवतानां च महीपानां च वक्ष्यते

vistāre cāyate kuryānmānamevaṃ tu sarvataḥ evaṃ tu devatānāṃ ca mahīpānāṃ ca vakṣyate

पञ्चादशाङ्गुलारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् सैकत्रिशाङ्गुलान्तं स्यात्प्रथमासनमेव च

pañcādaśāṅgulārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt saikatriśāṅgulāntaṃ syātprathamāsanameva ca

विस्तारं नवधा प्रोक्तं कन्यसादि त्रयं त्रयम् तस्मादर्धाधिकं वापि त्रिपादाधिकमेव वा

vistāraṃ navadhā proktaṃ kanyasādi trayaṃ trayam tasmādardhādhikaṃ vāpi tripādādhikameva vā

तत्समेनाधिकं वापि त्रिविधं चायतं तथा सप्तदशाङ्गुलादौ स्याद् द्विद्व्यडलविवर्धनात्

tatsamenādhikaṃ vāpi trividhaṃ cāyataṃ tathā saptadaśāṅgulādau syād dvidvyaḍalavivardhanāt

पञ्चत्रिंशतिमात्रान्तं नवतारं तु पूर्ववत् वीरासनमिति प्रोक्तं दीर्घं प्रागुक्तवन्नयेत्

pañcatriṃśatimātrāntaṃ navatāraṃ tu pūrvavat vīrāsanamiti proktaṃ dīrghaṃ prāguktavannayet

एकविशाङ्गुलमारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् सप्तत्रिंशाङ्गुलान्तं स्याद्विजयासनं विस्मृतम्

ekaviśāṅgulamārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt saptatriṃśāṅgulāntaṃ syādvijayāsanaṃ vismṛtam

नवभेदमिति प्रोक्तं दीर्घं पूर्ववदाचरेत् विस्तारमायतं प्रोक्तं तत्तत्तुङ्गमिहोच्यते

navabhedamiti proktaṃ dīrghaṃ pūrvavadācaret vistāramāyataṃ proktaṃ tattattuṅgamihocyate

एकाङ्गुलं समारभ्य चैकाङ्गुलविवर्धनात् नवाङ्गुलान्तमुत्सेधं कन्यसादि त्रयं त्रयम्

ekāṅgulaṃ samārabhya caikāṅgulavivardhanāt navāṅgulāntamutsedhaṃ kanyasādi trayaṃ trayam

आत्मनञ्चासनोत्तुङ्गं तद्विस्तारवशात्क्रमात् वह्न्यङ्गुलं समारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात्

ātmanañcāsanottuṅgaṃ tadvistāravaśātkramāt vahnyaṅgulaṃ samārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt

नन्दपङ्क्त्यङ्गुलान्तं स्यान्नित्यार्चनासनोदयम् एवं नवविधं प्रोक्तं विस्तारस्य वसान्यसेत्

nandapaṅktyaṅgulāntaṃ syānnityārcanāsanodayam evaṃ navavidhaṃ proktaṃ vistārasya vasānyaset

पञ्चाङ्गुलं समारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् एकविंशाङ्गुलान्तं स्यान्नित्योत्सवासनोदयम्

pañcāṅgulaṃ samārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt ekaviṃśāṅgulāntaṃ syānnityotsavāsanodayam

एवं नवविधं प्रोक्तं कन्यसादीनि पूर्ववत् सप्ताङ्गुलं समारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात्

evaṃ navavidhaṃ proktaṃ kanyasādīni pūrvavat saptāṅgulaṃ samārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt

त्रयोविंशाङ्गुलान्तं स्याद्विशेषाख्यार्चनोदयम् क्षुद्रा दि त्रित्रिमानं स्यात्कुर्यात्तु पूर्ववत् क्रमात्

trayoviṃśāṅgulāntaṃ syādviśeṣākhyārcanodayam kṣudrā di tritrimānaṃ syātkuryāttu pūrvavat kramāt

नवाङ्गुलं समारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् पञ्चत्रिंशाङ्गुलान्तं स्यात्कन्यसादिनवोदयम्

navāṅgulaṃ samārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt pañcatriṃśāṅgulāntaṃ syātkanyasādinavodayam

महोत्सवासनं त्वेवं यथाक्रमेण पूर्ववत् त्रिचतुष्पञ्चषण्मात्रं सप्ताष्टकनवाङ्गुलम्

mahotsavāsanaṃ tvevaṃ yathākrameṇa pūrvavat tricatuṣpañcaṣaṇmātraṃ saptāṣṭakanavāṅgulam

दशैकादशमात्रान्तं नवभेदमुदीरितम् कन्यसादुत्तमान्तं स्याच्छिखरोदयमेव च

daśaikādaśamātrāntaṃ navabhedamudīritam kanyasāduttamāntaṃ syācchikharodayameva ca

नवाङ्गुलं समारभ्य चैकैकाङ्गुलवर्धनात् सप्ताप्तदशाङ्गुलान्तं स्यात्प्रथमासनतुङ्गकम्

navāṅgulaṃ samārabhya caikaikāṅgulavardhanāt saptāptadaśāṅgulāntaṃ syātprathamāsanatuṅgakam

एकादशाङ्गुलारभ्य नवपङ्क्त्यङ्गुलान्तकम् मङ्गलासनमुत्तुङ्गं नवभेदमुदीरितम्

ekādaśāṅgulārabhya navapaṅktyaṅgulāntakam maṅgalāsanamuttuṅgaṃ navabhedamudīritam

त्रयोदशाङ्गुलारभ्य चैकविंशाङ्गुलान्तकम् वीरासनमिति प्रोक्तं नवधा तुङ्गमेव च

trayodaśāṅgulārabhya caikaviṃśāṅgulāntakam vīrāsanamiti proktaṃ navadhā tuṅgameva ca

पञ्चादशाङ्गुलारभ्य त्रयोविंशाङ्गुलान्तकम् नवभेदमिति प्रोक्तं विजयासनतुङ्गकम्

pañcādaśāṅgulārabhya trayoviṃśāṅgulāntakam navabhedamiti proktaṃ vijayāsanatuṅgakam

विस्तारे चतुरङ्गे वा षट्शुभायादि कारयेत् त्रिचतुष्पञ्चषड्वृध्या चाष्टहानिश्च योनयः

vistāre caturaṅge vā ṣaṭśubhāyādi kārayet tricatuṣpañcaṣaḍvṛdhyā cāṣṭahāniśca yonayaḥ

षट्सप्ताष्टकवृद्ध्या तु द्वादश क्षपयेद् बुधः शेषमायमिति प्रोक्तं सप्ताष्टनववर्धनात्

ṣaṭsaptāṣṭakavṛddhyā tu dvādaśa kṣapayed budhaḥ śeṣamāyamiti proktaṃ saptāṣṭanavavardhanāt

दशभिः क्षपयेच्छेषमेवं व्ययमुदीरितम् अष्टनन्ददशेवृद्ध्या सप्तविंशे क्षयो भवेत्

daśabhiḥ kṣapayeccheṣamevaṃ vyayamudīritam aṣṭanandadaśevṛddhyā saptaviṃśe kṣayo bhavet

शेषं दिनमिति प्रोक्तं वृद्ध्याष्टनन्दनाधिका सप्तके चन्द्र गे शेषं वारमेवमुदीरितम्

śeṣaṃ dinamiti proktaṃ vṛddhyāṣṭanandanādhikā saptake candra ge śeṣaṃ vāramevamudīritam

त्रिचतुष्पञ्चवृद्ध्या तु क्षपयेत्तु नवांशकम् गजयोनिं विनाकुर्यात्सिंहासनान् यथाशुभम्

tricatuṣpañcavṛddhyā tu kṣapayettu navāṃśakam gajayoniṃ vinākuryātsiṃhāsanān yathāśubham

आयाधिक्यं व्ययहीनं सर्वसंपच्छुभावहम् आयहीनं व्ययाधिक्यं सर्वसम्पद्विनाशनम्

āyādhikyaṃ vyayahīnaṃ sarvasaṃpacchubhāvaham āyahīnaṃ vyayādhikyaṃ sarvasampadvināśanam

धूमयोनिश्च काकाश्च गर्दभान् श्वानं वर्जयेत् अन्ययोनिः शुभं सर्वे शुभयोनिमिह योजयेत्

dhūmayoniśca kākāśca gardabhān śvānaṃ varjayet anyayoniḥ śubhaṃ sarve śubhayonimiha yojayet

सर्वेषां मानमित्युक्तं गण्यमानमिहोच्यते सोपपीठमधिष्ठानं केवलं वा मसूरकम्

sarveṣāṃ mānamityuktaṃ gaṇyamānamihocyate sopapīṭhamadhiṣṭhānaṃ kevalaṃ vā masūrakam

केवलं चोपपीठं वा कुर्यात् सिंहासनं बुधः

kevalaṃ copapīṭhaṃ vā kuryāt siṃhāsanaṃ budhaḥ

द्व्यंशं जन्म शशिसार्धं पद्मकम् कम्पकर्णं शरमर्धं कम्पकम् अंशमब्जं शशि वाजनोपरि क्षेपणमर्धं रविभागतुङ्गके

dvyaṃśaṃ janma śaśisārdhaṃ padmakam kampakarṇaṃ śaramardhaṃ kampakam aṃśamabjaṃ śaśi vājanopari kṣepaṇamardhaṃ ravibhāgatuṅgake

वेदिभद्र विविधाकपोतधृक् चोर्ध्वयोगभुवना कपोतकौ देवभूपति यत्योर्यथा तथासने योग्यमेव कृतयस्तु मूलके

vedibhadra vividhākapotadhṛk cordhvayogabhuvanā kapotakau devabhūpati yatyoryathā tathāsane yogyameva kṛtayastu mūlake

आसनस्योदयार्धं वा त्रिभागैकोनमेव वा उपपीठोदयं ह्येव चोक्ततुङ्गेऽधिकं तु वा

āsanasyodayārdhaṃ vā tribhāgaikonameva vā upapīṭhodayaṃ hyeva coktatuṅge'dhikaṃ tu vā

शेषं मसूरकं वापि समाधिष्ठानतुङ्गकम् उत्सेधरविभागे तु जन्मतुङ्गं शिवांशकम्

śeṣaṃ masūrakaṃ vāpi samādhiṣṭhānatuṅgakam utsedharavibhāge tu janmatuṅgaṃ śivāṃśakam

तदूर्ध्वे चार्धकम्पं स्यात्पाद भागेन योजयेत् त्रिपादाधिकमंशेन महापद्मं प्रयोजयेत्

tadūrdhve cārdhakampaṃ syātpāda bhāgena yojayet tripādādhikamaṃśena mahāpadmaṃ prayojayet

तदूर्ध्वे सार्धभागेन कर्णवृत्तं च पद्मकम् कन्धरं चार्धभागेन तत्समं चोपरिस्तथा

tadūrdhve sārdhabhāgena karṇavṛttaṃ ca padmakam kandharaṃ cārdhabhāgena tatsamaṃ coparistathā

कम्पवृत्तदलं कुर्यात्तदूर्ध्वेऽर्धेन पद्मकम् एकांशं कुम्भवृत्तं स्यात्तदूर्ध्वेऽर्धेन पद्मकम्

kampavṛttadalaṃ kuryāttadūrdhve'rdhena padmakam ekāṃśaṃ kumbhavṛttaṃ syāttadūrdhve'rdhena padmakam

तत्समे निम्नवृत्तं च कम्पं कुर्यात्तदूर्ध्वके द्व्यंशेन गलकं चोर्ध्वे चांशेन कम्पवृत्तकम्

tatsame nimnavṛttaṃ ca kampaṃ kuryāttadūrdhvake dvyaṃśena galakaṃ cordhve cāṃśena kampavṛttakam

निम्नं च कम्पमर्धेन चैकांशेन कपोतकम् तदूर्ध्वे चैकभागे तु चतुर्भोग विभाजिते

nimnaṃ ca kampamardhena caikāṃśena kapotakam tadūrdhve caikabhāge tu caturbhoga vibhājite

आलिङ्गान्तरितं चोर्ध्वे प्रतिवादनमुच्यते युक्त्या च वृत्तकम्पं स्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम्

āliṅgāntaritaṃ cordhve prativādanamucyate yuktyā ca vṛttakampaṃ syātsarvālaṅkārasaṃyutam

व्यालादिपत्रपुष्पैश्च कर्णैश्च मकरद्वयम् कपोते नासिकोपेतं किम्बरीवक्त्रसंयुतम्

vyālādipatrapuṣpaiśca karṇaiśca makaradvayam kapote nāsikopetaṃ kimbarīvaktrasaṃyutam

चतुष्कर्णे च युक्त्या च कुर्याद् वल्लवपत्रकम् मध्ये तत्पत्रमलङ्कृत्य सर्वालङ्कारसंयुतम्

catuṣkarṇe ca yuktyā ca kuryād vallavapatrakam madhye tatpatramalaṅkṛtya sarvālaṅkārasaṃyutam

गले च नाटकैर्युक्तं यक्षविद्याधरादिभिः वृत्तकुम्भं च पट्टं वा कटकादिरलङ्कृतैः

gale ca nāṭakairyuktaṃ yakṣavidyādharādibhiḥ vṛttakumbhaṃ ca paṭṭaṃ vā kaṭakādiralaṅkṛtaiḥ

पद्माकारं तु सर्वेषां केसरादिदलान्वितम् यथेष्टमंशं गलतुङ्गं स्यान्नानापट्टैरलङ्कृतम्

padmākāraṃ tu sarveṣāṃ kesarādidalānvitam yatheṣṭamaṃśaṃ galatuṅgaṃ syānnānāpaṭṭairalaṅkṛtam

एतत्पद्मासनं प्रोक्तं शिवविष्ण्वासनं भवेत् तदेव सोपपीठं स्यात्पद्मकेसरमीरितम्

etatpadmāsanaṃ proktaṃ śivaviṣṇvāsanaṃ bhavet tadeva sopapīṭhaṃ syātpadmakesaramīritam

उपपीठे क्षुद्र कम्पानां वृत्तकम्पाश्रकम्पयुक् निम्नानि मौक्तिकोपेतं सर्वाङ्गं रत्नभूषितम्

upapīṭhe kṣudra kampānāṃ vṛttakampāśrakampayuk nimnāni mauktikopetaṃ sarvāṅgaṃ ratnabhūṣitam

उपपीठगले सर्वे नाटकाभिरलङ्कृतम् कोकिलैः क्षुद्र शालैश्च पञ्जरैस्तोरणान्वितम्

upapīṭhagale sarve nāṭakābhiralaṅkṛtam kokilaiḥ kṣudra śālaiśca pañjaraistoraṇānvitam

नासिकाकुम्भपादैश्च नासिकापञ्जरान्वितम् सर्वालङ्कारसंयुक्तं पद्मचित्रादिशोभितम्

nāsikākumbhapādaiśca nāsikāpañjarānvitam sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ padmacitrādiśobhitam

देवानां चक्रवर्ती सर्वेषामासनान्वितम् एकविंशांशकं तुङ्गे जन्मतुङ्गैकभागिकम्

devānāṃ cakravartī sarveṣāmāsanānvitam ekaviṃśāṃśakaṃ tuṅge janmatuṅgaikabhāgikam

पादांशं क्षेपणं चैव सत्रिपादांशमम्बुजम् तदूर्ध्वे चैकभागे तु तत्त्रिभागं विभाजिते

pādāṃśaṃ kṣepaṇaṃ caiva satripādāṃśamambujam tadūrdhve caikabhāge tu tattribhāgaṃ vibhājite

एकांशं निम्नकं प्रोक्तं चैकांशं वृत्तकम्पकम् तदूर्ध्वे अंशेन कम्पं स्यात्पञ्चांशं वप्रतुङ्गकम्

ekāṃśaṃ nimnakaṃ proktaṃ caikāṃśaṃ vṛttakampakam tadūrdhve aṃśena kampaṃ syātpañcāṃśaṃ vapratuṅgakam

तदूर्ध्वं अंशं त्रिधा भज्य वृत्तं पद्मं च वृत्तकम् तदूर्ध्वे वृत्तसमं पद्मं पद्मतुल्यं च वृत्तकम्

tadūrdhvaṃ aṃśaṃ tridhā bhajya vṛttaṃ padmaṃ ca vṛttakam tadūrdhve vṛttasamaṃ padmaṃ padmatulyaṃ ca vṛttakam

तच्छेषं तु द्विभागे तु कुमुदं वृत्ताकृतिस्तथा तदूर्ध्वांशं त्रिधा भज्य वृत्त पद्मं च कम्पकम्

taccheṣaṃ tu dvibhāge tu kumudaṃ vṛttākṛtistathā tadūrdhvāṃśaṃ tridhā bhajya vṛtta padmaṃ ca kampakam

ऊर्ध्वे कर्णं त्रिभागं स्यात्तदूर्ध्वेऽशं त्रिधा भवेत् कम्पं पद्मं च वृत्तं च द्विभागेन कपोतकम्

ūrdhve karṇaṃ tribhāgaṃ syāttadūrdhve'śaṃ tridhā bhavet kampaṃ padmaṃ ca vṛttaṃ ca dvibhāgena kapotakam

तदूर्ध्वे चैकभागेन आलिङ्गान्तरितं तथा प्रत्यूर्ध्वे वाजनं कम्पं सर्वालङ्कारसंयुतम्

tadūrdhve caikabhāgena āliṅgāntaritaṃ tathā pratyūrdhve vājanaṃ kampaṃ sarvālaṅkārasaṃyutam

एवं तु पद्मभद्रं स्यादधिराजस्य योग्यकम् तुङ्गे द्विरष्टभागं स्याज्जन्ममे केन कारयेत्

evaṃ tu padmabhadraṃ syādadhirājasya yogyakam tuṅge dviraṣṭabhāgaṃ syājjanmame kena kārayet

अर्धेन वाजनं चैव पादांशं क्षुद्र वेत्रकम् पादाधिकत्रयांशं च तदूर्ध्वे तु महाम्बुजम्

ardhena vājanaṃ caiva pādāṃśaṃ kṣudra vetrakam pādādhikatrayāṃśaṃ ca tadūrdhve tu mahāmbujam

तदूर्ध्वे निम्नमर्धेन तत्समं पद्ममेव च द्विभागं कुमुदोत्तुङ्गं तदूर्ध्वेऽर्धेन चाम्बुजम्

tadūrdhve nimnamardhena tatsamaṃ padmameva ca dvibhāgaṃ kumudottuṅgaṃ tadūrdhve'rdhena cāmbujam

तत्समं चोर्ध्वकम्पं स्यात्त्रिभागेन गलोदयम् अंशेन कम्पपद्मं स्याद् द्व्यंशेन कपोतकम्

tatsamaṃ cordhvakampaṃ syāttribhāgena galodayam aṃśena kampapadmaṃ syād dvyaṃśena kapotakam

अंशेन लिङ्गान्तरितं प्रतिवाजनमुच्यते श्रीभद्र कमिति प्रोक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम्

aṃśena liṅgāntaritaṃ prativājanamucyate śrībhadra kamiti proktaṃ sarvālaṅkārasaṃyutam

अधिराजनरेन्द्र स्य सर्वासन योग्यकम् द्वाविंशाशकं तुङ्गे च जन्म द्व्यंशेन विन्यसेत्

adhirājanarendra sya sarvāsana yogyakam dvāviṃśāśakaṃ tuṅge ca janma dvyaṃśena vinyaset

तदेव त्रिवृत्त शोभार्थं यथासोपानवत्क्रमम् तदूर्ध्वे पद्ममेकांशं चार्धेनावृतवेत्रकम्

tadeva trivṛtta śobhārthaṃ yathāsopānavatkramam tadūrdhve padmamekāṃśaṃ cārdhenāvṛtavetrakam

अर्धेनाग्रकम्पं स्यात्तदूर्ध्वेऽर्धेन वृत्तकम् त्रियांशं वप्रदेशे तु नानापुष्पैश्च शोभितम्

ardhenāgrakampaṃ syāttadūrdhve'rdhena vṛttakam triyāṃśaṃ vapradeśe tu nānāpuṣpaiśca śobhitam

तदूर्ध्वेऽर्धेन वृत्तं स्यात्तत्समोपरि पङ्कजम् अर्धेन वृत्तकं चोर्ध्वे तत्समं चोर्ध्वपद्मकम्

tadūrdhve'rdhena vṛttaṃ syāttatsamopari paṅkajam ardhena vṛttakaṃ cordhve tatsamaṃ cordhvapadmakam

तदूर्ध्वेऽर्धेन वृत्तं स्यात्तत्तुल्यं तद्दलं भवेत् एकेन मध्यवृत्तं स्यात्कुभुदाकारं तु निर्गमम्

tadūrdhve'rdhena vṛttaṃ syāttattulyaṃ taddalaṃ bhavet ekena madhyavṛttaṃ syātkubhudākāraṃ tu nirgamam

तदूर्ध्वेऽर्धेन पद्मं स्यादर्धेनावृतवेत्रकम् तदूर्ध्वे चाग्र पट्टं स्यात्तद्विंशेन गलोदयम्

tadūrdhve'rdhena padmaṃ syādardhenāvṛtavetrakam tadūrdhve cāgra paṭṭaṃ syāttadviṃśena galodayam

नानापादादिसिंहादिपत्रवल्लैर्विभूषितम् तदूर्ध्वे चाग्रपट्टं स्यात्तदूर्ध्वे वृत्तवेत्रकम्

nānāpādādisiṃhādipatravallairvibhūṣitam tadūrdhve cāgrapaṭṭaṃ syāttadūrdhve vṛttavetrakam

तत्समं चोर्ध्वपद्मं स्याद्वाजनं चैकभागिकम् आश्विन्यंशं कपोतं स्यात्तदूर्ध्वेंऽशेन वाजनम्

tatsamaṃ cordhvapadmaṃ syādvājanaṃ caikabhāgikam āśvinyaṃśaṃ kapotaṃ syāttadūrdhveṃ'śena vājanam

तदूर्ध्वे चांशं वृत्तं स्यान्मध्ये व्यालादिभूषितम् सर्वालङ्कारसंयुक्तम् शेषं युक्त्या प्रयोजयेत्

tadūrdhve cāṃśaṃ vṛttaṃ syānmadhye vyālādibhūṣitam sarvālaṅkārasaṃyuktam śeṣaṃ yuktyā prayojayet

श्रीविशालमिति प्रोक्तं पार्ष्णिकनरेन्द्र योः कारयेद्विजयान्तं स्यात्प्रथमाच्चतुरासने

śrīviśālamiti proktaṃ pārṣṇikanarendra yoḥ kārayedvijayāntaṃ syātprathamāccaturāsane

तदेव वप्रमध्ये तु द्व्यंशेन वृत्तनिर्गमम् शेषं तु पूर्ववच्चित्रं श्रीबन्धमिति हि स्मृतम्

tadeva vapramadhye tu dvyaṃśena vṛttanirgamam śeṣaṃ tu pūrvavaccitraṃ śrībandhamiti hi smṛtam

पार्ष्णिकः पट्टधरोत्सेधं पूर्वोक्तानां च योग्यकम् तदेव मध्यकुम्भे तु चैकांशेनाश्रपट्टिका

pārṣṇikaḥ paṭṭadharotsedhaṃ pūrvoktānāṃ ca yogyakam tadeva madhyakumbhe tu caikāṃśenāśrapaṭṭikā

एवं तु श्रीमुखं प्रोक्तं मण्डलेशस्य योग्यकम् तदेव मूलभागेन चाग्रवृत्तं विनाम्बुजम्

evaṃ tu śrīmukhaṃ proktaṃ maṇḍaleśasya yogyakam tadeva mūlabhāgena cāgravṛttaṃ vināmbujam

भद्रा सनमिति प्रोक्तं पट्टभागासनं भवेत् तदेव जन्मन उपरिदेशे द्व्यंशकेनाम्बुजं भवेत्

bhadrā sanamiti proktaṃ paṭṭabhāgāsanaṃ bhavet tadeva janmana uparideśe dvyaṃśakenāmbujaṃ bhavet

शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यात्पद्मबन्धमिति स्मृतम् प्राहारकस्य योग्यं स्यात्सर्वेषामासनान्वितम्

śeṣaṃ prāguktavatkuryātpadmabandhamiti smṛtam prāhārakasya yogyaṃ syātsarveṣāmāsanānvitam

तुङ्गे त्रिंशतिभागेन जन्म द्व्यंशेन योजयेत् पद्मतुङ्गं गुणांशं स्यात् कम्पमंशेन योजयेत्

tuṅge triṃśatibhāgena janma dvyaṃśena yojayet padmatuṅgaṃ guṇāṃśaṃ syāt kampamaṃśena yojayet

षडंशं वप्रतुङ्गं स्यात्तदूर्ध्वे सप्तांशकं घतम् पद्ममंशेन बन्धांशं कर्णं कम्पं शिवांशकम्

ṣaḍaṃśaṃ vapratuṅgaṃ syāttadūrdhve saptāṃśakaṃ ghatam padmamaṃśena bandhāṃśaṃ karṇaṃ kampaṃ śivāṃśakam

कपोतोच्चं त्रिभागं स्यादालिङ्गादि द्वयांशकम् व्यालसिंहादिपुष्पैश्च कर्णे ग्राहादिभूषितम्

kapotoccaṃ tribhāgaṃ syādāliṅgādi dvayāṃśakam vyālasiṃhādipuṣpaiśca karṇe grāhādibhūṣitam

सर्वाङ्गवृत्तवेत्रं स्यान्नवरत्नैरलङ्कृतम् एवं तु पादबन्धं स्यादस्त्रग्राहस्य योग्यकम्

sarvāṅgavṛttavetraṃ syānnavaratnairalaṅkṛtam evaṃ tu pādabandhaṃ syādastragrāhasya yogyakam

अस्त्रग्राहस्य नृपतेः सिंहपादं न कारयेत् क्षुद्र भूपविशां शूद्रैः! उपपीठादि योजयेत्

astragrāhasya nṛpateḥ siṃhapādaṃ na kārayet kṣudra bhūpaviśāṃ śūdraiḥ! upapīṭhādi yojayet

चतुरश्रसमायुक्तं सर्वेषां सर्वमासनम् देवानां मौलिनामुक्तं युक्तं सर्वेषु योग्यकम्

caturaśrasamāyuktaṃ sarveṣāṃ sarvamāsanam devānāṃ maulināmuktaṃ yuktaṃ sarveṣu yogyakam

प्रथमासनादि सर्वेषां भूपानां तान्युदीरितम् षट्पादेन समायुक्तं सिंहरूपं प्रकल्पयेत्

prathamāsanādi sarveṣāṃ bhūpānāṃ tānyudīritam ṣaṭpādena samāyuktaṃ siṃharūpaṃ prakalpayet

तत्सर्वं प्राङ्मुखं कुर्याद्विपरीतं चेद्विनाशनम् देवानामासनानां तु चतुर्दिक्षु निरीक्षणम्

tatsarvaṃ prāṅmukhaṃ kuryādviparītaṃ cedvināśanam devānāmāsanānāṃ tu caturdikṣu nirīkṣaṇam

त्रियङ्गुलं समारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् नवपङ्क्त्यङ्गुलान्तं स्यात् सर्वेषां पादतुङ्गकम्

triyaṅgulaṃ samārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt navapaṅktyaṅgulāntaṃ syāt sarveṣāṃ pādatuṅgakam

एवं च विविधं प्रोक्तं यन्मानोरम्यं मानयेत् पादोत्सेधं नवांशं स्यात्सिंहतुङ्गं युगांशकम्

evaṃ ca vividhaṃ proktaṃ yanmānoramyaṃ mānayet pādotsedhaṃ navāṃśaṃ syātsiṃhatuṅgaṃ yugāṃśakam

100

शेषं तु पूर्ववत्कुर्याद्युक्त्या तत्रैव योजयेत्

śeṣaṃ tu pūrvavatkuryādyuktyā tatraiva yojayet

101

आदितोक्तमुपचक्रवर्तये सिंहमुद्रि तमनोहरासनम् अष्टभूमिपतिभिश्च केसरी लाञ्छितं त्वथ मनोहरासनम्

āditoktamupacakravartaye siṃhamudri tamanoharāsanam aṣṭabhūmipatibhiśca kesarī lāñchitaṃ tvatha manoharāsanam

102

प्रथमासनं मङ्गलासनम् अथ वीरविजयाख्यासनम् नवभूपतिविशेषतत्त्वम् अथ सामान्यमुदीरितं बुधैः

prathamāsanaṃ maṅgalāsanam atha vīravijayākhyāsanam navabhūpativiśeṣatattvam atha sāmānyamudīritaṃ budhaiḥ

103

विष्णुरुद्र जिनकेन्द्र मुख्यकैः सर्वदेवगणचक्रवर्तिने आसनानि कथितानि तानि वै चोत्सवाश्च कथितानि सुरिभिः

viṣṇurudra jinakendra mukhyakaiḥ sarvadevagaṇacakravartine āsanāni kathitāni tāni vai cotsavāśca kathitāni suribhiḥ

तोरणविधानम्

देवानां भूपतीनां च भूषणार्थं च तोरणम् तल्लक्षणं विधानं च यथा सम्यक् प्रवक्ष्यते

devānāṃ bhūpatīnāṃ ca bhūṣaṇārthaṃ ca toraṇam tallakṣaṇaṃ vidhānaṃ ca yathā samyak pravakṣyate

आसनोपरि विन्यस्य सर्वेषामपि तोरणम् विस्तारे मध्यसूत्रस्य चापर तोरणा न्यसेत्

āsanopari vinyasya sarveṣāmapi toraṇam vistāre madhyasūtrasya cāpara toraṇā nyaset

पीठतारार्धभागे तु मध्ये चाङ्घ्रिकमध्यमम् अथवा तत्त्रिभागैकद्व्यंशं चापरपूर्वके

pīṭhatārārdhabhāge tu madhye cāṅghrikamadhyamam athavā tattribhāgaikadvyaṃśaṃ cāparapūrvake

तन्मध्ये तोरणस्तम्भं मध्यं वा सर्वतो न्यसेत् पीठायामं त्रिभागैकं द्व्यंशायामार्धमेव वा

tanmadhye toraṇastambhaṃ madhyaṃ vā sarvato nyaset pīṭhāyāmaṃ tribhāgaikaṃ dvyaṃśāyāmārdhameva vā

पीठायामे चतुर्भागे त्रियंशं चाग्रकान्तम् अथवा पञ्चषट्सप्तसाष्टभागैकहीनकम्

pīṭhāyāme caturbhāge triyaṃśaṃ cāgrakāntam athavā pañcaṣaṭsaptasāṣṭabhāgaikahīnakam

स्तम्भमध्ये तु बाह्ये वा पूर्ववच्चान्तरं तु वा पीठतारसमोच्चं वा सपादाधिकमेव वा

stambhamadhye tu bāhye vā pūrvavaccāntaraṃ tu vā pīṭhatārasamoccaṃ vā sapādādhikameva vā

त्रिपादादधिकोत्सेधं तत्समं वाधिकोन्नतम् आयामसदृशोत्सेधं तत्पादाधिकमेव वा

tripādādadhikotsedhaṃ tatsamaṃ vādhikonnatam āyāmasadṛśotsedhaṃ tatpādādhikameva vā

अर्धं त्रिपादं तत्तुल्याधिकं वा तोरणोदयम् तेन मानोदयं सर्वं शुद्धतोरणमानकम्

ardhaṃ tripādaṃ tattulyādhikaṃ vā toraṇodayam tena mānodayaṃ sarvaṃ śuddhatoraṇamānakam

त्रिचतुष्पञ्चषट्सप्तचाष्टनन्ददशाङ्गुलम् एकादशाङ्गुलं वापि नवधा तोरणोदयम्

tricatuṣpañcaṣaṭsaptacāṣṭanandadaśāṅgulam ekādaśāṅgulaṃ vāpi navadhā toraṇodayam

त्रिचतुष्पञ्चषण्मात्रं पादविष्कम्भमिष्यते तत्समं च त्रिपादं च सार्धं वा बहलं भवेत्

tricatuṣpañcaṣaṇmātraṃ pādaviṣkambhamiṣyate tatsamaṃ ca tripādaṃ ca sārdhaṃ vā bahalaṃ bhavet

पादं सतोरणं कुर्यात्तोरणाङ्घ्रि परिन्यसेत् पादाग्रे पट्टिकोपेतं तन्मानं वक्ष्यतेऽधुना

pādaṃ satoraṇaṃ kuryāttoraṇāṅghri parinyaset pādāgre paṭṭikopetaṃ tanmānaṃ vakṣyate'dhunā

पादतारसमं वापि द्विगुणं वाजनोदयम् तद्दीर्घं फलकान्तं वा चतुष्पञ्चाङ्गुलान्तिकम्

pādatārasamaṃ vāpi dviguṇaṃ vājanodayam taddīrghaṃ phalakāntaṃ vā catuṣpañcāṅgulāntikam

वाजनादितोरणो ह्येवं केवलं वाथ तोरणम् तोरणस्योक्ततुङ्गे तु चाष्टभागं विभाजिते

vājanāditoraṇo hyevaṃ kevalaṃ vātha toraṇam toraṇasyoktatuṅge tu cāṣṭabhāgaṃ vibhājite

तदेवं पञ्चभागाङ्घ्रितुङ्गं बन्धाशतोरणम् अथवा नवांशकं तुङ्गे षड्भागं चाग्रतुङ्गकम्

tadevaṃ pañcabhāgāṅghrituṅgaṃ bandhāśatoraṇam athavā navāṃśakaṃ tuṅge ṣaḍbhāgaṃ cāgratuṅgakam

दशभागे सप्तभागे तु पादं शेषांशतोरणम् देवानां भूपतीनां च स्थानकस्यासनस्य च

daśabhāge saptabhāge tu pādaṃ śeṣāṃśatoraṇam devānāṃ bhūpatīnāṃ ca sthānakasyāsanasya ca

वृत्तं वाथ त्रियुग्मं वा चार्धचन्द्रा कृतिस्तथा जना चापकृतिर्वापि यथेष्टाकारं तोरणम्

vṛttaṃ vātha triyugmaṃ vā cārdhacandrā kṛtistathā janā cāpakṛtirvāpi yatheṣṭākāraṃ toraṇam

मध्यात्तु भ्रामयेच्छिल्पी वृत्ताकारं च तोरणम् तदर्धे नासिकादौ तद् भ्रामयेदर्थचन्द्र कम्

madhyāttu bhrāmayecchilpī vṛttākāraṃ ca toraṇam tadardhe nāsikādau tad bhrāmayedarthacandra kam

तदर्धेन द्विपार्श्वे तु भ्रामयेद्धनुराकृतिम् त्रिभुजं तत्समं नीत्वा तोरणं युक्तितो न्यसेत्

tadardhena dvipārśve tu bhrāmayeddhanurākṛtim tribhujaṃ tatsamaṃ nītvā toraṇaṃ yuktito nyaset

पत्रं पुष्पं च रत्नं च चित्रतोरणमेव च एवं चतुर्विधं प्रोक्तं देवानां च त्रिमौलिनाम्

patraṃ puṣpaṃ ca ratnaṃ ca citratoraṇameva ca evaṃ caturvidhaṃ proktaṃ devānāṃ ca trimaulinām

अन्येषां भूपतीनां च पुष्पं रत्नं च तोरणम् पत्रवल्यादि संभूष्य पत्रतोरणमीरितम्

anyeṣāṃ bhūpatīnāṃ ca puṣpaṃ ratnaṃ ca toraṇam patravalyādi saṃbhūṣya patratoraṇamīritam

नानापुष्पैरलङ्कृत्य पुष्पतोरणमेव च सर्वरत्नैरलङ्कृत्य कर्तव्यं रत्नतोरणं

nānāpuṣpairalaṅkṛtya puṣpatoraṇameva ca sarvaratnairalaṅkṛtya kartavyaṃ ratnatoraṇaṃ

नानालङ्कारसंयुक्तं यक्षविद्याधरादिभिः तच्चित्रतोरणं प्रोक्तं पूर्वोक्तानां तु संमतम्

nānālaṅkārasaṃyuktaṃ yakṣavidyādharādibhiḥ taccitratoraṇaṃ proktaṃ pūrvoktānāṃ tu saṃmatam

सर्वेषां तोरणमध्ये चोर्ध्वे तुम्बुरुनारदम् तत्प्रदेशे द्विपार्श्वे तु मकरादिविभूषितम्

sarveṣāṃ toraṇamadhye cordhve tumburunāradam tatpradeśe dvipārśve tu makarādivibhūṣitam

तोरणस्याग्रमूले तु गृहापत्रैश्च भूषितम् तोरणाद्यं तु पत्रादिभूतवल्यासनान्वितम्

toraṇasyāgramūle tu gṛhāpatraiśca bhūṣitam toraṇādyaṃ tu patrādibhūtavalyāsanānvitam

पादानां च द्विपार्श्वे तु व्याल तोरणधारिणम् पत्रतोरणमित्युक्तम् शेषं युक्त्या प्रयोजयेत्

pādānāṃ ca dvipārśve tu vyāla toraṇadhāriṇam patratoraṇamityuktam śeṣaṃ yuktyā prayojayet

तदेव रत्नपुष्पैश्च नानालङ्कारसंयुतम् यक्षविद्याधराद्यैश्च युक्तं स्याच्चित्रतोरणम्

tadeva ratnapuṣpaiśca nānālaṅkārasaṃyutam yakṣavidyādharādyaiśca yuktaṃ syāccitratoraṇam

ग्राहकिम्बरीसंयुक्तं चित्रपद्मादिभिर्विना सर्वाङ्गं पुष्पसंयुक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम्

grāhakimbarīsaṃyuktaṃ citrapadmādibhirvinā sarvāṅgaṃ puṣpasaṃyuktaṃ sarvālaṅkārasaṃyutam

पुष्पतोरणमित्युक्तं मकरन्दैश्च पुष्पकम् सर्वाङ्गं नवरत्नैश्च ग्राहकिन्नरभूषितम्

puṣpatoraṇamityuktaṃ makarandaiśca puṣpakam sarvāṅgaṃ navaratnaiśca grāhakinnarabhūṣitam

ग्राहपुच्छादिसर्वेषां सर्वरत्नेन बन्धयेत् रत्नतारागणैर्युक्तं कुक्षि रावृतलम्बितम्

grāhapucchādisarveṣāṃ sarvaratnena bandhayet ratnatārāgaṇairyuktaṃ kukṣi rāvṛtalambitam

तोरणस्योपरि देशे तु भुजङ्गपादद्वयोरपि ग्राहान्तं सर्वरत्नैश्च पूरितं श्रेणिसंयुतम्

toraṇasyopari deśe tu bhujaṅgapādadvayorapi grāhāntaṃ sarvaratnaiśca pūritaṃ śreṇisaṃyutam

रत्नतोरणमित्युक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम् वाजनपादलङ्कारं सर्वं प्रागुक्तवन्नयेत्

ratnatoraṇamityuktaṃ sarvālaṅkārasaṃyutam vājanapādalaṅkāraṃ sarvaṃ prāguktavannayet

कृतं मध्ये कमलां कुर्यात् वारणम् तन्मध्ये कल्पयेल्लक्ष्मीं नानालङ्कारभूषितम्

kṛtaṃ madhye kamalāṃ kuryāt vāraṇam tanmadhye kalpayellakṣmīṃ nānālaṅkārabhūṣitam

नाटिकाफलकामुष्टिबन्धनं पत्रवल्लिकम् मकरं किम्बरीवक्त्रं नाटकादि भुजङ्गवत्

nāṭikāphalakāmuṣṭibandhanaṃ patravallikam makaraṃ kimbarīvaktraṃ nāṭakādi bhujaṅgavat

केसरिमण्डनं भवति चित्रतोरणनाटकैः

kesarimaṇḍanaṃ bhavati citratoraṇanāṭakaiḥ

पत्रपुष्पमयरत्नतोरणैः चित्रहीनमित्युच्चभूषणैः कल्पयेत्त्वपि च रत्नतोरणैः चित्रहीनमित्युच्चभूषणैः

patrapuṣpamayaratnatoraṇaiḥ citrahīnamityuccabhūṣaṇaiḥ kalpayettvapi ca ratnatoraṇaiḥ citrahīnamityuccabhūṣaṇaiḥ

कल्पयेत्त्वपि च तोरणैः पुष्पहीनमथ पत्रहीनकम् रत्नहीनमथ पत्रतोरणैः पद्मयुक्तमथ पुष्पतोरणैः

kalpayettvapi ca toraṇaiḥ puṣpahīnamatha patrahīnakam ratnahīnamatha patratoraṇaiḥ padmayuktamatha puṣpatoraṇaiḥ

पत्रपुष्पनहि चान्यभूषणम् कल्पयेत्त्वपि शिल्पिभिर्वरैः

patrapuṣpanahi cānyabhūṣaṇam kalpayettvapi śilpibhirvaraiḥ

मध्यरङ्गविधानम्

देवानां च नृपाणां च स्थानकासनयोग्यकम् मुक्ताप्रपाङ्गमानं च लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना

devānāṃ ca nṛpāṇāṃ ca sthānakāsanayogyakam muktāprapāṅgamānaṃ ca lakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā

यद्युक्तमध्यरङ्गे तु चतुस्त्रिंशद्विभाजिते एकैकं भागहीनं स्यात्प्रपाविस्तारमिष्यते

yadyuktamadhyaraṅge tu catustriṃśadvibhājite ekaikaṃ bhāgahīnaṃ syātprapāvistāramiṣyate

तच्चतुर्भागिकैकेन तन्मसूरकतुङ्गकम् तद्द्वयं पादतुङ्गं स्यात्तदर्धं प्रस्तरोदयम्

taccaturbhāgikaikena tanmasūrakatuṅgakam taddvayaṃ pādatuṅgaṃ syāttadardhaṃ prastarodayam

अथवाष्टांशकं तुङ्गे विभजेत्तद्विशेषतः अर्धार्धांशेन वेदिः स्यात्पञ्चांशं चाङ्घ्रितुङ्गकम्

athavāṣṭāṃśakaṃ tuṅge vibhajettadviśeṣataḥ ardhārdhāṃśena vediḥ syātpañcāṃśaṃ cāṅghrituṅgakam

प्रपातुङ्गं शिवांशं स्यादथवा षड्विभाजिते एकांशं वेदिकोत्तुङ्गं चतुर्भागाङ्घ्रितुङ्गकम्

prapātuṅgaṃ śivāṃśaṃ syādathavā ṣaḍvibhājite ekāṃśaṃ vedikottuṅgaṃ caturbhāgāṅghrituṅgakam

एकांशं मञ्चतुङ्गं स्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् एकत्रिभक्तिकं वापि चतुरर्धाङ्घ्रिसंयुतम्

ekāṃśaṃ mañcatuṅgaṃ syātsarvālaṅkārasaṃyutam ekatribhaktikaṃ vāpi caturardhāṅghrisaṃyutam

सर्वेषां पादविस्तारं त्रिचतुष्पञ्चाङ्गुलं भवेत् धान्यस्तम्भमिति प्रोक्तं शिलास्तम्भं विशेषतः

sarveṣāṃ pādavistāraṃ tricatuṣpañcāṅgulaṃ bhavet dhānyastambhamiti proktaṃ śilāstambhaṃ viśeṣataḥ

षट्सप्ताष्टाङ्गुलं वापि शिलास्तम्भं विशालकम् वृत्तं वा चतुरश्रम् वा अष्टाश्रं षोडशाश्रकम्

ṣaṭsaptāṣṭāṅgulaṃ vāpi śilāstambhaṃ viśālakam vṛttaṃ vā caturaśram vā aṣṭāśraṃ ṣoḍaśāśrakam

पादतुङ्गेऽष्टभागे तु त्रयांशेनोर्ध्वमलङ्कृतम् बोधिकं मुष्टिबन्धं च फलका नाटिका घटम्

pādatuṅge'ṣṭabhāge tu trayāṃśenordhvamalaṅkṛtam bodhikaṃ muṣṭibandhaṃ ca phalakā nāṭikā ghaṭam

सर्वालङ्कारसंयुक्तम् मूले पद्मसमन्वितम् चतुर्दिक्षु चतुर्भद्रं केचिद् भद्रं तु कारयेत्

sarvālaṅkārasaṃyuktam mūle padmasamanvitam caturdikṣu caturbhadraṃ kecid bhadraṃ tu kārayet

कुट्टिमं चोपपीठं वा सोपपीठमसूरकम् अथवा चिन्हवेदिः स्यात्प्रपालङ्कारमुच्यते

kuṭṭimaṃ copapīṭhaṃ vā sopapīṭhamasūrakam athavā cinhavediḥ syātprapālaṅkāramucyate

उत्तरं वाजनं चैव मुष्टिबन्धलुपादिभिः परितः क्षुद्र नासिभ्योऽष्टषोडशमेव च

uttaraṃ vājanaṃ caiva muṣṭibandhalupādibhiḥ paritaḥ kṣudra nāsibhyo'ṣṭaṣoḍaśameva ca

तदूर्ध्वे व्यालरूपादिमकरादि विभूषितम् तत्र मध्ये सभामध्ये न्यसेत्सिंहासनादिभिः

tadūrdhve vyālarūpādimakarādi vibhūṣitam tatra madhye sabhāmadhye nyasetsiṃhāsanādibhiḥ

नित्यनैमित्तिकाख्यादिकाम्यैरपि च सर्वभिः चक्रवर्त्यादिभूतैश्च देवसिंहासनोपरि

nityanaimittikākhyādikāmyairapi ca sarvabhiḥ cakravartyādibhūtaiśca devasiṃhāsanopari

स्वशक्तिभिरधिष्ठित्य संस्थिता जनसेविता

svaśaktibhiradhiṣṭhitya saṃsthitā janasevitā

सिंहासनं मकरतोरणकल्पवृक्षम् मुक्ताप्रपाङ्गमपि दारुशिलेष्टकाद्यैः रत्नैरनेकबहुलोहविशेषकैश्च कुर्यान्मनोहरतरं चाथ सालभक्त्या

siṃhāsanaṃ makaratoraṇakalpavṛkṣam muktāprapāṅgamapi dāruśileṣṭakādyaiḥ ratnairanekabahulohaviśeṣakaiśca kuryānmanoharataraṃ cātha sālabhaktyā

मुक्ताप्रपाङ्गार्थमुदीरितानि पादाद्यधिष्ठानानि तथोत्तराभिः मानानि हीनान्यधिकानि चेत् राजराष्ट्रस्य निकृन्तनानि

muktāprapāṅgārthamudīritāni pādādyadhiṣṭhānāni tathottarābhiḥ mānāni hīnānyadhikāni cet rājarāṣṭrasya nikṛntanāni

कल्पवृक्षविधानम्

देवानां चक्रवर्त्यादिभूपालानां च योग्यकम् कल्पवृक्षादिनस्तारं मानं लक्षणमुच्यते

devānāṃ cakravartyādibhūpālānāṃ ca yogyakam kalpavṛkṣādinastāraṃ mānaṃ lakṣaṇamucyate

तोरणोदयपादं तु पादार्धाधिकोदयम् एवं वृक्षस्य तुङ्गस्य आसनस्योपरि न्यसेत्

toraṇodayapādaṃ tu pādārdhādhikodayam evaṃ vṛkṣasya tuṅgasya āsanasyopari nyaset

आसनायाममध्ये तु तोरणस्योपरि न्यसेत् षट्सप्ताष्टाङ्गुलं वापि मानदेवाङ्गुलेन वा

āsanāyāmamadhye tu toraṇasyopari nyaset ṣaṭsaptāṣṭāṅgulaṃ vāpi mānadevāṅgulena vā

कल्पवृक्षस्य मूले तु विशालं परिकीर्तितम् तत्तदेकाङ्गुलार्धहीनं वृक्षस्याग्रविशालकम्

kalpavṛkṣasya mūle tu viśālaṃ parikīrtitam tattadekāṅgulārdhahīnaṃ vṛkṣasyāgraviśālakam

वृक्षपादमिति प्रोक्तं चक्रवल्ल्यादिभूषितम् अथवा ऋज्वाङ्ग तं कुर्यान्मूलादग्रविशालकम्

vṛkṣapādamiti proktaṃ cakravallyādibhūṣitam athavā ṛjvāṅga taṃ kuryānmūlādagraviśālakam

भुजङ्गेनावृतं पादं मूर्ध्नि पञ्चफणान्वितम् उल्लासनफणं सर्वं स्फुरज्जिह्वेक्षणान्वितम्

bhujaṅgenāvṛtaṃ pādaṃ mūrdhni pañcaphaṇānvitam ullāsanaphaṇaṃ sarvaṃ sphurajjihvekṣaṇānvitam

षट्सप्ताष्टनवाङ्गुल्य दशमेकादशाङ्गुलम् द्वादशाङ्गुलमेवं वा सैकार्काङ्गुलमेव वा

ṣaṭsaptāṣṭanavāṅgulya daśamekādaśāṅgulam dvādaśāṅgulamevaṃ vā saikārkāṅgulameva vā

चतुर्दशाङ्गुलान्तं स्यान्नवभेदफणान्वितम् तत्समं मध्यविस्तारं किञ्चिद्धीनाग्रविस्तृतम्

caturdaśāṅgulāntaṃ syānnavabhedaphaṇānvitam tatsamaṃ madhyavistāraṃ kiñciddhīnāgravistṛtam

तदर्धं मूलविस्तारं पुच्छाग्राङ्गुलकं ततः आमूलाग्रं क्षयं कुर्याद्युक्त्या च सर्वरूपकम्

tadardhaṃ mūlavistāraṃ pucchāgrāṅgulakaṃ tataḥ āmūlāgraṃ kṣayaṃ kuryādyuktyā ca sarvarūpakam

वक्त्रं व्यालान्तरं भावे शेषं युक्त्या प्रयोजयेत् तदूर्ध्वे वृक्षशाखाश्च नवपङ्क्तीश्च शाखयुक्

vaktraṃ vyālāntaraṃ bhāve śeṣaṃ yuktyā prayojayet tadūrdhve vṛkṣaśākhāśca navapaṅktīśca śākhayuk

एकादश च शाखाश्च त्रयोविंशच्च संख्यया तन्नवविधं प्रोक्तं कन्यसादि त्रयं त्रयम्

ekādaśa ca śākhāśca trayoviṃśacca saṃkhyayā tannavavidhaṃ proktaṃ kanyasādi trayaṃ trayam

नरेन्द्र स्याधिराजस्य सार्वभौमस्य योजयेत् नवशाखां समारभ्य द्विद्विशाखाविवर्धनात्

narendra syādhirājasya sārvabhaumasya yojayet navaśākhāṃ samārabhya dvidviśākhāvivardhanāt

पञ्चविंशतिशाखान्तं देवानां नवधा भवेत् एकादशाङ्गुलारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात्

pañcaviṃśatiśākhāntaṃ devānāṃ navadhā bhavet ekādaśāṅgulārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt

नवविंशाङ्गुलान्तं स्यात्कन्यसादि त्रयं त्रयम् शाखायामं नव प्रोक्तं भूपतीनां च संमतम्

navaviṃśāṅgulāntaṃ syātkanyasādi trayaṃ trayam śākhāyāmaṃ nava proktaṃ bhūpatīnāṃ ca saṃmatam

त्रयोदशाङ्गुलारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् एकत्रिंशाङ्गुलान्तं स्यात्कन्यसादुत्तमाङ्गकम्

trayodaśāṅgulārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt ekatriṃśāṅgulāntaṃ syātkanyasāduttamāṅgakam

एवं नवविधं प्रोक्तमायामं देवं प्रयोजयेत् त्रिचतुष्पञ्चषट्सप्ताष्टनन्ददशाङ्गुलम्

evaṃ navavidhaṃ proktamāyāmaṃ devaṃ prayojayet tricatuṣpañcaṣaṭsaptāṣṭanandadaśāṅgulam

एकादशाङ्गुलान्तं स्यात्कन्यसादीनि पूर्ववत् शाखाविशालता प्रोक्तं भूपानां च यथाक्रमम्

ekādaśāṅgulāntaṃ syātkanyasādīni pūrvavat śākhāviśālatā proktaṃ bhūpānāṃ ca yathākramam

पञ्चाङ्गुलं समारभ्य एकैकाङ्गुलवर्धनात् त्रयोदशाङ्गुलान्तं स्यात्तथा शाखाविशालता

pañcāṅgulaṃ samārabhya ekaikāṅgulavardhanāt trayodaśāṅgulāntaṃ syāttathā śākhāviśālatā

एवं नवविधं प्रोक्तं देवतानां च योग्यकम् तत्समं चार्धमेवं वा तच्छाखाबहुलं भवेत्

evaṃ navavidhaṃ proktaṃ devatānāṃ ca yogyakam tatsamaṃ cārdhamevaṃ vā tacchākhābahulaṃ bhavet

पादाग्रोपरि शाखाच सर्वमूलं तु योजयेत् वृक्षमूलविशालं स्यात्समं द्व्यर्धाङ्गुलाधिकम्

pādāgropari śākhāca sarvamūlaṃ tu yojayet vṛkṣamūlaviśālaṃ syātsamaṃ dvyardhāṅgulādhikam

त्रिपादाधिकमेवं तत्तत्समाधिकमेव वा शाखामूलविशालं स्याद्युक्त्या तत्रैव योजयेत्

tripādādhikamevaṃ tattatsamādhikameva vā śākhāmūlaviśālaṃ syādyuktyā tatraiva yojayet

शाखामूले तु शालानां मूलवल्ल्यादिपत्रयुक् महावल्लीचूलनं स्याच्छिन्नवल्ल्यादि पार्श्वयोः

śākhāmūle tu śālānāṃ mūlavallyādipatrayuk mahāvallīcūlanaṃ syācchinnavallyādi pārśvayoḥ

चक्राकारं यथाशाखा भ्रमचूलनमण्डणम् पत्रपुच्छाग्रचूलं स्यात्समग्रं चाग्रवल्लिका

cakrākāraṃ yathāśākhā bhramacūlanamaṇḍaṇam patrapucchāgracūlaṃ syātsamagraṃ cāgravallikā

एकानेकस्य शाखानां चान्तराले सपुष्पकैः पत्रैर्मूलादिवल्ल्यैश्च वल्लीमूलं च वल्लिके

ekānekasya śākhānāṃ cāntarāle sapuṣpakaiḥ patrairmūlādivallyaiśca vallīmūlaṃ ca vallike

बहुवल्ल्यादिपत्रैश्च पुष्पैश्च फलकैरपि कुर्यात्तु पत्रशाखायां फलहीनाध्वनानि च

bahuvallyādipatraiśca puṣpaiśca phalakairapi kuryāttu patraśākhāyāṃ phalahīnādhvanāni ca

बालवल्ल्यादिपत्रैश्च सुरपुष्पसूनुकाकृतम् सर्वेषामपि वल्ल्या च श्यामवर्णनिभं भवेत्

bālavallyādipatraiśca surapuṣpasūnukākṛtam sarveṣāmapi vallyā ca śyāmavarṇanibhaṃ bhavet

वल्ल्यग्रं तु सर्वेषां रक्तवर्णेन शोभितम् सर्वेषां पत्रचिन्हं स्याद्धेमवर्णेन शोभितम्

vallyagraṃ tu sarveṣāṃ raktavarṇena śobhitam sarveṣāṃ patracinhaṃ syāddhemavarṇena śobhitam

पत्राग्रं क्षुद्र वल्ल्या च सर्वं श्यामनिभं भवेत् भ्रमरैरभिसंयुक्तं सर्वशाखानिरेतने

patrāgraṃ kṣudra vallyā ca sarvaṃ śyāmanibhaṃ bhavet bhramarairabhisaṃyuktaṃ sarvaśākhāniretane

नानापत्रैश्च पुष्पैश्च नानावलैश्च संयुतम् नानारत्नैश्च दामं च नानापक्ष्यभिरामयेत्

nānāpatraiśca puṣpaiśca nānāvalaiśca saṃyutam nānāratnaiśca dāmaṃ ca nānāpakṣyabhirāmayet

नाना वानरैर्युक्तं नानादेवाभिरामयेत् सिद्धविद्याधराद्यैश्च शाखैः शाखान्तरालकैः

nānā vānarairyuktaṃ nānādevābhirāmayet siddhavidyādharādyaiśca śākhaiḥ śākhāntarālakaiḥ

अन्तर्बहिश्च सर्वेषां सर्वत्र परिकल्पयेत् वृक्षमूलादिचाग्रान्तं युक्त्या पत्रादिशोभितम्

antarbahiśca sarveṣāṃ sarvatra parikalpayet vṛkṣamūlādicāgrāntaṃ yuktyā patrādiśobhitam

सर्वाङ्गं क्षुद्र पर्वं स्यात्पत्रवल्ल्यादिनिर्गमम् शाखामूलस्य पर्वे तु मौलिमुण्डं च योजयेत्

sarvāṅgaṃ kṣudra parvaṃ syātpatravallyādinirgamam śākhāmūlasya parve tu maulimuṇḍaṃ ca yojayet

पत्रवल्ल्यैश्चाग्रैश्च भ्रमशीषीदिसंयुतम् भ्रमराकृति सर्वत्र अत्रवल्ल्यादिभिस्तथा

patravallyaiścāgraiśca bhramaśīṣīdisaṃyutam bhramarākṛti sarvatra atravallyādibhistathā

एवं तु कल्पवृक्षं स्यात् शे युक्त्या प्रयोजयेत्

evaṃ tu kalpavṛkṣaṃ syāt śe yuktyā prayojayet

मुक्ता प्रयाङ्गमथ मण्डपमध्यदेशे सिंहासनं मकरचिह्नतोरणार्थम् कल्पद्रुमल्य पुरतो बहिरङ्कणं स्यात् चक्रश्वरस्तु परिरभ्य विराजते स्म

muktā prayāṅgamatha maṇḍapamadhyadeśe siṃhāsanaṃ makaracihnatoraṇārtham kalpadrumalya purato bahiraṅkaṇaṃ syāt cakraśvarastu parirabhya virājate sma

सम्पूर्णचन्द्र वदनामहाराजपुत्रा राजाङ्गनानगरवारविलासिनीभिः विद्वद्भिरन्यदपि वन्दिकुमारमुख्यैः संसेव्यमानचरणाम्बुरुहास्त राजभिः

sampūrṇacandra vadanāmahārājaputrā rājāṅganānagaravāravilāsinībhiḥ vidvadbhiranyadapi vandikumāramukhyaiḥ saṃsevyamānacaraṇāmburuhāsta rājabhiḥ

मौलिलक्षणम्

कन्यकादिधनरत्नसंग्रहा शालिभूमिगृहदासवाहनम् शिल्पिनां च गुरवे निवेदयेत् कर्तृपत्र वरहस्ततो बहुः

kanyakādidhanaratnasaṃgrahā śālibhūmigṛhadāsavāhanam śilpināṃ ca gurave nivedayet kartṛpatra varahastato bahuḥ

योगात्कुर्याद्युक्तसंमानहीनम् कर्ता यावद् भूमिचन्द्रं पतेत्सः तस्मात्कर्ता चोक्तसंमानं राजा सर्वैश्वर्यं काम्यसिद्धिं लभेत

yogātkuryādyuktasaṃmānahīnam kartā yāvad bhūmicandraṃ patetsaḥ tasmātkartā coktasaṃmānaṃ rājā sarvaiśvaryaṃ kāmyasiddhiṃ labheta

शिल्पिचित्तं प्रसन्नं चेद्यजमानेष्टदं फलम् शिल्पिनस्त्वप्रसन्नं चेत्सर्वसम्पद्विनाशनम्

śilpicittaṃ prasannaṃ cedyajamāneṣṭadaṃ phalam śilpinastvaprasannaṃ cetsarvasampadvināśanam

तस्मात्सर्वथा कर्ता शिल्पाचार्यमुपाचरेत् देवानां भूपतीनां च मौलिलक्षणमुच्यते

tasmātsarvathā kartā śilpācāryamupācaret devānāṃ bhūpatīnāṃ ca maulilakṣaṇamucyate

जटामौलिकिरीटं च करण्डं च शिरस्त्रकम् कुन्तलं केशबन्धं च धम्मिल्लालकचूलकम्

jaṭāmaulikirīṭaṃ ca karaṇḍaṃ ca śirastrakam kuntalaṃ keśabandhaṃ ca dhammillālakacūlakam

मकुटं च मिति ख्यातं तत्तदाधारमानतः पद्मपट्टं रत्नपट्टं पुष्पपट्टं त्रिधा मतम्

makuṭaṃ ca miti khyātaṃ tattadādhāramānataḥ padmapaṭṭaṃ ratnapaṭṭaṃ puṣpapaṭṭaṃ tridhā matam

पितामहस्य रुद्र स्य जटामकुटं योग्यकम् किरीटमकुटं चैव नारायणस्य योग्यकम्

pitāmahasya rudra sya jaṭāmakuṭaṃ yogyakam kirīṭamakuṭaṃ caiva nārāyaṇasya yogyakam

कन्यसा देवतानां च करण्डमकुटान्वितम् जटामौलि मनोन्मन्या मण्डला कुण्डलं तथा

kanyasā devatānāṃ ca karaṇḍamakuṭānvitam jaṭāmauli manonmanyā maṇḍalā kuṇḍalaṃ tathā

सरस्वत्याश्च सावित्र्! याः केशबन्धं च कुण्डलम् अथवा सर्वशक्तीनां करण्डमकुटान्वितम्

sarasvatyāśca sāvitr! yāḥ keśabandhaṃ ca kuṇḍalam athavā sarvaśaktīnāṃ karaṇḍamakuṭānvitam

किरीटं सार्वभौमस्य चाधिराजस्य योग्यकम् नरेन्द्र स्य करण्डं स्यत्पार्ष्णिकस्य शिरस्त्रकम्

kirīṭaṃ sārvabhaumasya cādhirājasya yogyakam narendra sya karaṇḍaṃ syatpārṣṇikasya śirastrakam

चक्रवर्त्यादिभूपस्य करण्डमकुटं तु वा पत्रपट्टं पट्टधरो रत्नपट्टं च पार्ष्णिके

cakravartyādibhūpasya karaṇḍamakuṭaṃ tu vā patrapaṭṭaṃ paṭṭadharo ratnapaṭṭaṃ ca pārṣṇike

पट्टभाक् पुष्पपट्टं च चोक्तमेवं पुरातनैः प्राहारकास्त्रग्राहौ च पुष्पमाल्यं प्रकीर्तितम्

paṭṭabhāk puṣpapaṭṭaṃ ca coktamevaṃ purātanaiḥ prāhārakāstragrāhau ca puṣpamālyaṃ prakīrtitam

चक्रवर्तिमहिष्याश्च कुड्मलं मकुटं भवेत् अधिराज नरेन्द्र स्य महिष्याः केशबन्धनम्

cakravartimahiṣyāśca kuḍmalaṃ makuṭaṃ bhavet adhirāja narendra sya mahiṣyāḥ keśabandhanam

पार्ष्णिकं पट्टकरोमण्डलेशस्य पट्टभाक् एतेषां महिषीभ्यां च धम्मिल्लमकुटाहृतम्

pārṣṇikaṃ paṭṭakaromaṇḍaleśasya paṭṭabhāk eteṣāṃ mahiṣībhyāṃ ca dhammillamakuṭāhṛtam

प्राहारकास्त्रग्राहाभ्यां महिष्यालकचूडकम् वक्त्रायामत्रिधायामं द्वयं वा मकुटोदयम्

prāhārakāstragrāhābhyāṃ mahiṣyālakacūḍakam vaktrāyāmatridhāyāmaṃ dvayaṃ vā makuṭodayam

पितामहस्य रुद्र स्य पादोनद्वयमेव च अन्यथा देवतानां च चालपादोनमेव च

pitāmahasya rudra sya pādonadvayameva ca anyathā devatānāṃ ca cālapādonameva ca

किन्नरयक्षकाणां च अध्यर्धं वा समन्तकम् सर्वेषामपि शक्तीनां मुखायामद्वयं भवेत्

kinnarayakṣakāṇāṃ ca adhyardhaṃ vā samantakam sarveṣāmapi śaktīnāṃ mukhāyāmadvayaṃ bhavet

केशान्तात्कुड्मलान्तं स्यात्सर्वेषां मकुटायतम् मुखायामसमं मूलविस्तारं भूषणान्यपि

keśāntātkuḍmalāntaṃ syātsarveṣāṃ makuṭāyatam mukhāyāmasamaṃ mūlavistāraṃ bhūṣaṇānyapi

तदष्टांशेन हीनं वा षोडशांशोनमेव वा मकुटाग्रविशालं स्याच्छिखायाममध्यादिदेशिकम्

tadaṣṭāṃśena hīnaṃ vā ṣoḍaśāṃśonameva vā makuṭāgraviśālaṃ syācchikhāyāmamadhyādideśikam

मूलतारार्धभागं वा त्रिभागैकांशमेव च एवं करण्डमौल्याग्रे विस्तारं परिकीर्तितम्

mūlatārārdhabhāgaṃ vā tribhāgaikāṃśameva ca evaṃ karaṇḍamaulyāgre vistāraṃ parikīrtitam

सर्वेषां मकुटानां तु चामूलाग्रक्षयं क्रमात् भूपानां च शिरोबाहुतुल्यं तन्मकुटोदयम्

sarveṣāṃ makuṭānāṃ tu cāmūlāgrakṣayaṃ kramāt bhūpānāṃ ca śirobāhutulyaṃ tanmakuṭodayam

तत्तुङ्गे षोडशांशं स्यान्महाराजस्य हीनकम् तत्तुङ्गे द्व्यंशहीनोच्चं नरेन्द्रा ख्यस्य भूपतेः

tattuṅge ṣoḍaśāṃśaṃ syānmahārājasya hīnakam tattuṅge dvyaṃśahīnoccaṃ narendrā khyasya bhūpateḥ

अर्धं पार्ष्णिकभूपस्य शिरस्त्रोदयमीरितम् शिरोनाहसमं दीर्घे तत्त्रिभागं द्विभागिकम्

ardhaṃ pārṣṇikabhūpasya śirastrodayamīritam śironāhasamaṃ dīrghe tattribhāgaṃ dvibhāgikam

चक्रवर्त्यादि राजस्य महिषीमकुटोदयम् अन्यत्सर्वं महिषीणां मुखायामसमं बुधैः

cakravartyādi rājasya mahiṣīmakuṭodayam anyatsarvaṃ mahiṣīṇāṃ mukhāyāmasamaṃ budhaiḥ

पादोनं च तदर्धं वा धम्मिल्लाकादिकोदयम् शेषं प्रागुक्तवन्मानं कुर्यात्तत्र विचक्षणः

pādonaṃ ca tadardhaṃ vā dhammillākādikodayam śeṣaṃ prāguktavanmānaṃ kuryāttatra vicakṣaṇaḥ

शिरोनाहं त्रिभागैकं पट्टस्त्रीदयमेव च एवं पट्टधरं प्रोक्तं पट्टमेवं शिरोवृतम्

śironāhaṃ tribhāgaikaṃ paṭṭastrīdayameva ca evaṃ paṭṭadharaṃ proktaṃ paṭṭamevaṃ śirovṛtam

चतुर्भागैकपट्टं स्यात्तुङ्गानां मण्डलेश्वरम् पट्टमेवं शिरोनाहे षड्भागे चैकभागिकम्

caturbhāgaikapaṭṭaṃ syāttuṅgānāṃ maṇḍaleśvaram paṭṭamevaṃ śironāhe ṣaḍbhāge caikabhāgikam

पट्टभागाख्यभूपस्य पट्टतुङ्गमथैव च सर्वानां चेति प्रोक्तमलङ्कारमिहोच्यते

paṭṭabhāgākhyabhūpasya paṭṭatuṅgamathaiva ca sarvānāṃ ceti proktamalaṅkāramihocyate

दशपर्णैश्च हेमादिभिर्माल्यादीनां प्रकल्पयेत् पञ्चशत सहस्रं च निष्कं च द्विसहस्रकम्

daśaparṇaiśca hemādibhirmālyādīnāṃ prakalpayet pañcaśata sahasraṃ ca niṣkaṃ ca dvisahasrakam

अथवा पञ्चशताधिक्यं निष्कान्तं द्विसहस्रकम् कन्यस्यादुत्तमान्तं स्यात्स्वर्णसंख्यात्रयोदिते

athavā pañcaśatādhikyaṃ niṣkāntaṃ dvisahasrakam kanyasyāduttamāntaṃ syātsvarṇasaṃkhyātrayodite

प्राप्तं च मङ्गलं चैव वीरं च विजयं तथा चतुर्विधाभिषेकस्य चक्रवर्तेश्च कथ्यते

prāptaṃ ca maṅgalaṃ caiva vīraṃ ca vijayaṃ tathā caturvidhābhiṣekasya cakravarteśca kathyate

तदर्धं चावरोधस्य हिरण्य मकुटस्य वा द्विसहस्रान्तमुक्तादित्रयसमं तथा

tadardhaṃ cāvarodhasya hiraṇya makuṭasya vā dvisahasrāntamuktāditrayasamaṃ tathā

अधिराजस्य मकुटे स्वर्णसंख्याप्रकीर्तितम् पञ्चशतनिष्कमारभ्य पञ्चशतविवर्धनात्

adhirājasya makuṭe svarṇasaṃkhyāprakīrtitam pañcaśataniṣkamārabhya pañcaśatavivardhanāt

पञ्चाशतसहस्रादि कन्यसादुत्तमान्तकम् पट्टयुक्तं तथाबेरे भूपानां च विशेषतः

pañcāśatasahasrādi kanyasāduttamāntakam paṭṭayuktaṃ tathābere bhūpānāṃ ca viśeṣataḥ

एवं नरेन्द्र भूपस्य हेम स्यान्मकुटस्य च चतुःशतनिष्कमादौ चतुःशतविवर्धनात्

evaṃ narendra bhūpasya hema syānmakuṭasya ca catuḥśataniṣkamādau catuḥśatavivardhanāt

शतद्वादशनिष्कान्तं कन्यसादि त्रयं त्रयम् पार्ष्णिकस्य शिरस्त्रस्य हेमं तत्परिकीर्तितम्

śatadvādaśaniṣkāntaṃ kanyasādi trayaṃ trayam pārṣṇikasya śirastrasya hemaṃ tatparikīrtitam

त्रिशतनिष्कमारभ्य त्रिशतनिष्कविवर्धनात् निष्कं नवशतान्तं स्यात्कन्यसादुत्तमान्तकम्

triśataniṣkamārabhya triśataniṣkavivardhanāt niṣkaṃ navaśatāntaṃ syātkanyasāduttamāntakam

पट्टधृक् भूपतेश्चैव हेम पट्टस्य कीर्तितम् द्विशतं निष्कमारभ्य निष्कद्विशतवर्धनात्

paṭṭadhṛk bhūpateścaiva hema paṭṭasya kīrtitam dviśataṃ niṣkamārabhya niṣkadviśatavardhanāt

सप्तशतनिष्कान्तं स्यादुत्तमान्तं त्रयोदितम् मण्डलेशस्य पट्टस्य हेमसंख्या प्रकथ्यते

saptaśataniṣkāntaṃ syāduttamāntaṃ trayoditam maṇḍaleśasya paṭṭasya hemasaṃkhyā prakathyate

स्वर्णनिष्कशतमारभ्य शतनिष्कविवर्धनात् त्रिशतनिष्कपर्यन्तं कन्यसादुत्तमान्तकम्

svarṇaniṣkaśatamārabhya śataniṣkavivardhanāt triśataniṣkaparyantaṃ kanyasāduttamāntakam

पट्टभाक् भूपपट्टस्य संयुक्तं हेममेव च भूपानां मकुटाग्रान्तं केशान्तं मकुटोदयम्

paṭṭabhāk bhūpapaṭṭasya saṃyuktaṃ hemameva ca bhūpānāṃ makuṭāgrāntaṃ keśāntaṃ makuṭodayam

तदूर्ध्वे चाधिकं कुर्यात्तच्छिखामणितुङ्गकम् जटामकुटकेशबन्धं च धवला त्रिपुषा कृतिः

tadūrdhve cādhikaṃ kuryāttacchikhāmaṇituṅgakam jaṭāmakuṭakeśabandhaṃ ca dhavalā tripuṣā kṛtiḥ

किरीटं वेणुकर्णाभं करण्डं शिखितुण्डवत् शिरस्त्रं बुद्वुदाकारं धम्मिल्लं वल्लिकाकृतिः

kirīṭaṃ veṇukarṇābhaṃ karaṇḍaṃ śikhituṇḍavat śirastraṃ budvudākāraṃ dhammillaṃ vallikākṛtiḥ

केशान्तादलकाचूडं कुर्यात्तु मकुटानि वै भूपानां मकुटोत्सेधं षड्विंशं तु विभाजिते

keśāntādalakācūḍaṃ kuryāttu makuṭāni vai bhūpānāṃ makuṭotsedhaṃ ṣaḍviṃśaṃ tu vibhājite

फालपट्टोदयं पञ्चभागं चूडं तदर्धकम् पुरमुत्सेधं पञ्चांशं मूलतारं षडंशकम्

phālapaṭṭodayaṃ pañcabhāgaṃ cūḍaṃ tadardhakam puramutsedhaṃ pañcāṃśaṃ mūlatāraṃ ṣaḍaṃśakam

देवानां मकुटोच्चं तु नव विंशति भाजिते पार्श्वपूरितं नन्दाशं तुङ्गतारं षडंशकम्

devānāṃ makuṭoccaṃ tu nava viṃśati bhājite pārśvapūritaṃ nandāśaṃ tuṅgatāraṃ ṣaḍaṃśakam

अध्यर्धांशाग्रपट्टं स्यात्त्रिपादांशेन वेत्रकम् पट्टार्धे चोर्ध्वदेशे तत्पादांशेन त्रिवेत्रकम्

adhyardhāṃśāgrapaṭṭaṃ syāttripādāṃśena vetrakam paṭṭārdhe cordhvadeśe tatpādāṃśena trivetrakam

तदूर्ध्वे पद्ममेकेन द्व्यंशेन कुड्मलोदयम् मकुटान्तात्पट्तिकान्तं स्यात्तदूर्ध्वे तु शिखामणिः

tadūrdhve padmamekena dvyaṃśena kuḍmalodayam makuṭāntātpaṭtikāntaṃ syāttadūrdhve tu śikhāmaṇiḥ

वेत्रादिकुड्मलान्तं स्याच्छिखामण्युदयमीरितम् अधोवेत्रोदयदेशे रत्नदामावृतांशकम्

vetrādikuḍmalāntaṃ syācchikhāmaṇyudayamīritam adhovetrodayadeśe ratnadāmāvṛtāṃśakam

वृत्ताकारं तु सर्वाङ्गं युक्त्या तत्रैव योजयेत् अन्यत्र सर्वदेशे तु तरङ्गाकृति योजयेत्

vṛttākāraṃ tu sarvāṅgaṃ yuktyā tatraiva yojayet anyatra sarvadeśe tu taraṅgākṛti yojayet

तरङ्गाकारमध्ये तु पुष्परत्नैश्च विभूषितम् पूरितं च द्विभागं च मकरैश्च विभूषितम्

taraṅgākāramadhye tu puṣparatnaiśca vibhūṣitam pūritaṃ ca dvibhāgaṃ ca makaraiśca vibhūṣitam

तन्मध्ये रत्नबन्धं स्यात्तस्यावृतसपत्रयुक् अग्रे च रत्नबन्धं स्याद्बाह्ये तु वल्लिकावृतम्

tanmadhye ratnabandhaṃ syāttasyāvṛtasapatrayuk agre ca ratnabandhaṃ syādbāhye tu vallikāvṛtam

मकरस्यास्य देशे तु वल्लिदामं च निर्गमम् पुरतः पृष्ठतश्चैव मकरान्मकरान्तकम्

makarasyāsya deśe tu vallidāmaṃ ca nirgamam purataḥ pṛṣṭhataścaiva makarānmakarāntakam

मौलिबन्धेन बल्ल्येव मुक्तादामैरलङ्कृतम् ललाटपट्टतुङ्गं तच्चतुर्भाग विभजिते

maulibandhena ballyeva muktādāmairalaṅkṛtam lalāṭapaṭṭatuṅgaṃ taccaturbhāga vibhajite

एकांशं पट्टबन्धं स्यात्सर्वरत्नैरलङ्कृतम् तस्याधो रत्नदामैश्चललाटोर्ध्वेऽर्धचन्द्र वत्

ekāṃśaṃ paṭṭabandhaṃ syātsarvaratnairalaṅkṛtam tasyādho ratnadāmaiścalalāṭordhve'rdhacandra vat

कर्णपत्रसमायुक्तं श्रोत्रोर्ध्वे कर्णपुष्पयुक् तस्मात्तु लम्बनं दाम सर्वरत्नैरलङ्कृतम्

karṇapatrasamāyuktaṃ śrotrordhve karṇapuṣpayuk tasmāttu lambanaṃ dāma sarvaratnairalaṅkṛtam

पूरिमध्यादधोदेशे चूलरत्नानि विन्यसेत् चतुष्पूरी संयुक्तं कर्णोर्ध्वे पार्श्वपूरितम्

pūrimadhyādadhodeśe cūlaratnāni vinyaset catuṣpūrī saṃyuktaṃ karṇordhve pārśvapūritam

शिरःपृष्ठोर्ध्वदेशे तु पृष्ठपूरिसंयुतम् पृष्टस्याधश्च मध्ये तु शिरःशक्रं तु सम्युतम्

śiraḥpṛṣṭhordhvadeśe tu pṛṣṭhapūrisaṃyutam pṛṣṭasyādhaśca madhye tu śiraḥśakraṃ tu samyutam

शिरोनाहत्रिभागैकं शिरःशक्रविशालकम् चक्राकारं तु संयुक्तं सर्वरत्नानि विन्यसेत्

śironāhatribhāgaikaṃ śiraḥśakraviśālakam cakrākāraṃ tu saṃyuktaṃ sarvaratnāni vinyaset

एतत्किरीट मकुटं सर्वालङ्कारसंयुतम् जटाचूडोर्ध्वबन्धं स्यादग्रे पट्टादिकान्वितम्

etatkirīṭa makuṭaṃ sarvālaṅkārasaṃyutam jaṭācūḍordhvabandhaṃ syādagre paṭṭādikānvitam

मध्ये शिखामणिं कुर्यात्तत्पार्श्वे दामलम्बनम् जटान्तरालैः पुष्पैश्च शेषं पूर्ववदाचरेत्

madhye śikhāmaṇiṃ kuryāttatpārśve dāmalambanam jaṭāntarālaiḥ puṣpaiśca śeṣaṃ pūrvavadācaret

तदेव केशबन्धं स्यान्मौलिमध्ये सुबन्धनम् तदूर्ध्वे चालकापङ्क्तिः कुर्यात्तद्भ्रमराकृतिः

tadeva keśabandhaṃ syānmaulimadhye subandhanam tadūrdhve cālakāpaṅktiḥ kuryāttadbhramarākṛtiḥ

शेषं तु पूर्ववत्कुर्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् तदेव कुन्तलं कुर्यान्मध्यबन्धेन योजयेत्

śeṣaṃ tu pūrvavatkuryātsarvālaṅkārasaṃyutam tadeva kuntalaṃ kuryānmadhyabandhena yojayet

सर्वाङ्गे भ्रमरं कुर्यात्तद्विशेषं तु पूर्ववत् शिरस्योर्ध्वे शिखारत्नं तन्मध्ये कुड्मलोदयम्

sarvāṅge bhramaraṃ kuryāttadviśeṣaṃ tu pūrvavat śirasyordhve śikhāratnaṃ tanmadhye kuḍmalodayam

अग्रतारत्रिभागैकं सर्वकुड्मलविस्तृतम् विनाकृतिना सर्व तच्छेसं पूर्ववद् भवेत्

agratāratribhāgaikaṃ sarvakuḍmalavistṛtam vinākṛtinā sarva tacchesaṃ pūrvavad bhavet

त्रिचतुष्पञ्चवलयं च तारे वेत्रपद्मयुक् उक्तवच्चाग्रदेशे तु कुड्मला स्यान्न दामकम्

tricatuṣpañcavalayaṃ ca tāre vetrapadmayuk uktavaccāgradeśe tu kuḍmalā syānna dāmakam

शेषं प्रागुक्तवत्प्रोक्तं करण्डमकुटान्वितम् शिरोनाहत्रिभागैकं धम्मिल्लाग्रिवशालकम्

śeṣaṃ prāguktavatproktaṃ karaṇḍamakuṭānvitam śironāhatribhāgaikaṃ dhammillāgrivaśālakam

पञ्चत्रिंशेन तन्मूलं तत्र संविस्तृतं भवेत् कुर्यात्त्रिवलयोपेतं न कुर्यात्तु शिखामणिम्

pañcatriṃśena tanmūlaṃ tatra saṃvistṛtaṃ bhavet kuryāttrivalayopetaṃ na kuryāttu śikhāmaṇim

सर्वरत्नानि विन्यस्य विना च कर्णपूरकम् शिरश्चूलं तु संयुक्तं शेषं तत्पूर्ववद् भवेत्

sarvaratnāni vinyasya vinā ca karṇapūrakam śiraścūlaṃ tu saṃyuktaṃ śeṣaṃ tatpūrvavad bhavet

तदेवकलचूडे तु मूले तु रत्नबन्धनम् मूलमग्रसमं तारं मध्ये चोक्तविशालकम्

tadevakalacūḍe tu mūle tu ratnabandhanam mūlamagrasamaṃ tāraṃ madhye coktaviśālakam

तद्विस्तारत्रिभागैकं तदूर्ध्वोदयविस्तृतम् नवरत्नैश्च संयुक्तं शेषं पूर्ववदाचरेत्

tadvistāratribhāgaikaṃ tadūrdhvodayavistṛtam navaratnaiśca saṃyuktaṃ śeṣaṃ pūrvavadācaret

फालपट्टाभवत्कुर्यात्पट्टैः सर्वाकृतिस्तथा पत्ररत्नादिसंयुक्तं पत्रपट्टमिति स्मृतम्

phālapaṭṭābhavatkuryātpaṭṭaiḥ sarvākṛtistathā patraratnādisaṃyuktaṃ patrapaṭṭamiti smṛtam

नवरत्नैश्च संयुक्तं कुर्यात्तद्र त्नपट्टकम् नानापुष्पैश्च संयुक्तं पुष्पपट्टमिति स्मृतम्

navaratnaiśca saṃyuktaṃ kuryāttadra tnapaṭṭakam nānāpuṣpaiśca saṃyuktaṃ puṣpapaṭṭamiti smṛtam

सर्वेषां मौलिदेशे तु चाष्टमङ्गलसंयुतम् श्रीवत्सं मध्यम कुर्यात्तस्याधः पूर्णकुम्भकम्

sarveṣāṃ maulideśe tu cāṣṭamaṅgalasaṃyutam śrīvatsaṃ madhyama kuryāttasyādhaḥ pūrṇakumbhakam

तत्पार्श्वे चामरं दीपं चोर्ध्वे च छत्रसंयुतम् दक्षिणे दर्पणं वामे स्वस्तिकं शङ्खमेव च

tatpārśve cāmaraṃ dīpaṃ cordhve ca chatrasaṃyutam dakṣiṇe darpaṇaṃ vāme svastikaṃ śaṅkhameva ca

एवं तु नृपमध्ये तु गलपट्टोपरि न्यसेत् सर्वेषां भूपतीनां च महिषीणां च योग्यकम्

evaṃ tu nṛpamadhye tu galapaṭṭopari nyaset sarveṣāṃ bhūpatīnāṃ ca mahiṣīṇāṃ ca yogyakam

सर्वेषां मकुटानां च सर्वालङ्कारसंयुतम् सर्वेषां पुष्पमकुटं शिरोनासहमोदयम्

sarveṣāṃ makuṭānāṃ ca sarvālaṅkārasaṃyutam sarveṣāṃ puṣpamakuṭaṃ śironāsahamodayam

त्रिपादं चार्धमेवं वा सर्वपुष्पैरलङ्कृतम् चतुरश्रं चतुर्दिक्षु चाथवा वृत्तमेव च

tripādaṃ cārdhamevaṃ vā sarvapuṣpairalaṅkṛtam caturaśraṃ caturdikṣu cāthavā vṛttameva ca

मकुटाकारसंयुक्तं करण्डं वा किरीटकम् वेमं विना तु कुसुमैर्मकुटं कुर्याद्यथाविधि

makuṭākārasaṃyuktaṃ karaṇḍaṃ vā kirīṭakam vemaṃ vinā tu kusumairmakuṭaṃ kuryādyathāvidhi

पट्टबन्धस्य नृपतेः पुष्पपट्टं तदर्धकैः अन्येषां भूपतीनां च मूर्ध्नि मालां च बन्धयेत्

paṭṭabandhasya nṛpateḥ puṣpapaṭṭaṃ tadardhakaiḥ anyeṣāṃ bhūpatīnāṃ ca mūrdhni mālāṃ ca bandhayet

prāptaṃ ca maṅgalaṃ caiva vīraṃ ca vijayaṃ tathā caturvidhābhiṣekasya cakravarteśca kathyate

मौलिनां च त्रिपुत्राणामाद्याभिषेकपूर्वकैः उक्तवच्छास्त्रमार्गे तु कुर्यात्पुष्पाभिषेककम्

maulināṃ ca triputrāṇāmādyābhiṣekapūrvakaiḥ uktavacchāstramārge tu kuryātpuṣpābhiṣekakam

भूपानां चाभिषेकाख्यं कर्मकाले विशेषतः स्थपतिः स्थापकैर्विप्रैः स्थापित स्वङ्कुरार्पणम्

bhūpānāṃ cābhiṣekākhyaṃ karmakāle viśeṣataḥ sthapatiḥ sthāpakairvipraiḥ sthāpita svaṅkurārpaṇam

अधिवासादिपर्यन्तं कर्मकुर्याद्बुधैः सह उक्ताधिवासात्कुम्भानां जलपूर्णान्समारभेत्

adhivāsādiparyantaṃ karmakuryādbudhaiḥ saha uktādhivāsātkumbhānāṃ jalapūrṇānsamārabhet

यागमण्डपसौम्ये तु सिंहासनस्य चोपरि नृपालस्तत्र संकल्प्य अभिषेकं समारभेत्

yāgamaṇḍapasaumye tu siṃhāsanasya copari nṛpālastatra saṃkalpya abhiṣekaṃ samārabhet

सरित्समुद्र सलिलं कुम्भैः पूर्णा दधिमयैः अथर्वसामगीतैश्च चान्यैश्चागमन्त्रकैः

saritsamudra salilaṃ kumbhaiḥ pūrṇā dadhimayaiḥ atharvasāmagītaiśca cānyaiścāgamantrakaiḥ

जलाभिषेक संपूर्णं कुर्यात् स्थपतिर्गुरौ पश्चात्तु होमशिष्टा च दर्भं दत्वा त्रिपुण्ड्रकम्

jalābhiṣeka saṃpūrṇaṃ kuryāt sthapatirgurau paścāttu homaśiṣṭā ca darbhaṃ datvā tripuṇḍrakam

ललाटे धारणं कुर्याद् भूपतेस्तु यथाविधि हंसश्चि ह्नदुकूलं च धारयेत्तदनन्तरम्

lalāṭe dhāraṇaṃ kuryād bhūpatestu yathāvidhi haṃsaści hnadukūlaṃ ca dhārayettadanantaram

श्रीचन्दनं च कस्तूरीकुङ्कुमं चानुलेपयेत् यज्ञसूत्रोत्तरीयं च सर्वाभरणभूषितम्

śrīcandanaṃ ca kastūrīkuṅkumaṃ cānulepayet yajñasūtrottarīyaṃ ca sarvābharaṇabhūṣitam

सर्वालङ्कारसंयुक्तमभिषेकाख्यमण्डपम् आनयेन्मकुटं सिंहं पीठं च स्थपतिर्गुरुः

sarvālaṅkārasaṃyuktamabhiṣekākhyamaṇḍapam ānayenmakuṭaṃ siṃhaṃ pīṭhaṃ ca sthapatirguruḥ

प्रोक्षयेत्पञ्चगव्यादि मध्यरङ्गे तु विन्यसेत् पुरोहितपुरगाश्च मकुटं धारयेत्ततः

prokṣayetpañcagavyādi madhyaraṅge tu vinyaset purohitapuragāśca makuṭaṃ dhārayettataḥ

पश्चात्सिंहासनाद्यैश्च कल्पवृक्षं च तोरणम् निर्यूहाद्यैरलङ्कृत्य नृपालं तत्र वेशयेत्

paścātsiṃhāsanādyaiśca kalpavṛkṣaṃ ca toraṇam niryūhādyairalaṅkṛtya nṛpālaṃ tatra veśayet

होपवेशनं कुर्यान्महिषीं सव्यपार्श्वके सुमुहूर्ते सुलग्ने च स्थपतिस्थापकावुभौ

hopaveśanaṃ kuryānmahiṣīṃ savyapārśvake sumuhūrte sulagne ca sthapatisthāpakāvubhau

रत्नसंदष्टमकुटं मूर्ध्नि राजोपयोजयेत् सर्वमङ्गलघोषैश्च स्वस्तिवाचनपूर्वकम्

ratnasaṃdaṣṭamakuṭaṃ mūrdhni rājopayojayet sarvamaṅgalaghoṣaiśca svastivācanapūrvakam

दूर्वां मधूकमालाश्च दधिविन्दु ललाटके वक्षस्थले बाहुमाला नयनाञ्जनरञ्जनः

dūrvāṃ madhūkamālāśca dadhivindu lalāṭake vakṣasthale bāhumālā nayanāñjanarañjanaḥ

दूपदीपं दधेत् पश्चात्परमाङ्गं प्रदर्शयेत् यवाङ्कुरं च दूर्बा च प्लक्षत्वक् भाजनोपरि

dūpadīpaṃ dadhet paścātparamāṅgaṃ pradarśayet yavāṅkuraṃ ca dūrbā ca plakṣatvak bhājanopari

ज्ञानवृद्धैरमात्यैश्व कुर्यान् नीराञ्जलाविधैः वृद्धैः सुमङ्गलीभिस्तैराशीर्वचनपूर्वकम्

jñānavṛddhairamātyaiśva kuryān nīrāñjalāvidhaiḥ vṛddhaiḥ sumaṅgalībhistairāśīrvacanapūrvakam

100

आद्रा र्ह!रिद्रा संमिलितान् साक्षतान्प्रोक्षयेद् द्विजैः कुर्यादारोहणं पश्चाद्रा जा त्वैरावतोपरि

ādrā rha!ridrā saṃmilitān sākṣatānprokṣayed dvijaiḥ kuryādārohaṇaṃ paścādrā jā tvairāvatopari

101

ऐरावतारूढनृपाल मौलि मुक्तान्यकान्वादयदीप्यमान् ललाटपट्टस्य मुखेन्दुकात्य दिङ्मण्डलं भास्वस्य श्च तस्तम्

airāvatārūḍhanṛpāla mauli muktānyakānvādayadīpyamān lalāṭapaṭṭasya mukhendukātya diṅmaṇḍalaṃ bhāsvasya śca tastam

102

इतस्ततश्चामरवीज्यमाने रूपाङ्गनाभिः परितो निषेव्यः सपल्लवैश्छत्रचतुष्टयैश्च विराजमानं मणिदर्पणादिभिः

itastataścāmaravījyamāne rūpāṅganābhiḥ parito niṣevyaḥ sapallavaiśchatracatuṣṭayaiśca virājamānaṃ maṇidarpaṇādibhiḥ

103

कलशं च सुवर्णनिर्मितम् ध्वजसंपातपताकयावृतम् नगरस्य ततः प्रदक्षिणम् कुरुतां नृत्तसंगीतवाद्यकैः

kalaśaṃ ca suvarṇanirmitam dhvajasaṃpātapatākayāvṛtam nagarasya tataḥ pradakṣiṇam kurutāṃ nṛttasaṃgītavādyakaiḥ

104

नगरं प्रदक्षिणं कुर्यात्सर्वमङ्गलघोषणैः गृहप्रवेशसमये नेत्रबन्धं च कारयेत्

nagaraṃ pradakṣiṇaṃ kuryātsarvamaṅgalaghoṣaṇaiḥ gṛhapraveśasamaye netrabandhaṃ ca kārayet

105

धान्यादिपायसक्षीरसवस्त्रादिधरादिकम् मङ्गलद्र व्यमाङ्गल्यमखिलं निक्षिपेद्बुधः

dhānyādipāyasakṣīrasavastrādidharādikam maṅgaladra vyamāṅgalyamakhilaṃ nikṣipedbudhaḥ

106

स्वयमागत्य तद्द्रव्यं राजा हस्तेनोपस्पृशेत् दुर्भिक्षं च सुभिक्षं च विद्वान् पश्चाद् विनिर्दिशेत्

svayamāgatya taddravyaṃ rājā hastenopaspṛśet durbhikṣaṃ ca subhikṣaṃ ca vidvān paścād vinirdiśet

107

वीर्यं च विजयं चापि कीर्तिं लक्ष्मीं च निर्दिशेत् पायसाद्यन्नसंस्पर्शे चान्नवृद्धिः सदा भवेत्

vīryaṃ ca vijayaṃ cāpi kīrtiṃ lakṣmīṃ ca nirdiśet pāyasādyannasaṃsparśe cānnavṛddhiḥ sadā bhavet

108

ढान्यराशिं करेणैव स्पर्शद्र व्या सुभिक्षकम् स्वर्णादिलौहरत्नं च प्रजानां श्रीकरं भवेत्

ḍhānyarāśiṃ kareṇaiva sparśadra vyā subhikṣakam svarṇādilauharatnaṃ ca prajānāṃ śrīkaraṃ bhavet

109

खङ्गाद्यस्त्रं स्पृशेद्वापि शौर्यं तस्य विनिर्दिशेत् दुद्र व्यस्पर्शनान्तस्य राज्यस्य स्यात्त्वमङ्गलम्

khaṅgādyastraṃ spṛśedvāpi śauryaṃ tasya vinirdiśet dudra vyasparśanāntasya rājyasya syāttvamaṅgalam

110

द्र व्यादीनां तत्सर्वं रौप्यादिस्पर्शने भवेत् प्राप्तं च मङ्गलं चैव वीरं च विजयं तथा

dra vyādīnāṃ tatsarvaṃ raupyādisparśane bhavet prāptaṃ ca maṅgalaṃ caiva vīraṃ ca vijayaṃ tathā

111

एते चतुर्विधाः प्रोक्ता चाभिषेका यथोक्तवत्

ete caturvidhāḥ proktā cābhiṣekā yathoktavat

112

उक्ताः सर्वाभिषेकाः सकलनृपतिभिः काम्यनित्याख्यकं च अन्यैर्नैर्मित्तिकाद्यैरपि च यदुचितं तत्तदेवाभिषेकः इत्थं वेदैः पुराणैः सकलमुनिवरैर्मानसारादिमुख्यैः विद्वद्भिद्वः शिल्पशास्त्रैरपि च यदुदितं शास्त्रतन्त्रं प्रकुर्यात्

uktāḥ sarvābhiṣekāḥ sakalanṛpatibhiḥ kāmyanityākhyakaṃ ca anyairnairmittikādyairapi ca yaducitaṃ tattadevābhiṣekaḥ itthaṃ vedaiḥ purāṇaiḥ sakalamunivarairmānasārādimukhyaiḥ vidvadbhidvaḥ śilpaśāstrairapi ca yaduditaṃ śāstratantraṃ prakuryāt

भूषणलक्षणम्

देवानां भूपतीनां च भूषणानां तु लक्षणम् क्रमात्तद्विधिना सम्यक् संक्षेपाद्वक्ष्यतेऽधुना

devānāṃ bhūpatīnāṃ ca bhūṣaṇānāṃ tu lakṣaṇam kramāttadvidhinā samyak saṃkṣepādvakṣyate'dhunā

पत्रकल्पं चित्रकल्पं रत्नकल्पं च मिश्रितम् एषां च दुर्विधं प्रोक्तं कुर्यादाभरणं बुधः

patrakalpaṃ citrakalpaṃ ratnakalpaṃ ca miśritam eṣāṃ ca durvidhaṃ proktaṃ kuryādābharaṇaṃ budhaḥ

देवानामपि सर्वेषां कल्पैः सर्वं तु योग्यकम् पत्रकल्पं विना सर्वं सार्वभौमस्य योग्यकम्

devānāmapi sarveṣāṃ kalpaiḥ sarvaṃ tu yogyakam patrakalpaṃ vinā sarvaṃ sārvabhaumasya yogyakam

रत्नं मिश्रं च योग्यं स्यादधिराजनरेन्द्र योः अन्येषाम् भूपतीनां च मिश्रकल्पं च योग्यकम्

ratnaṃ miśraṃ ca yogyaṃ syādadhirājanarendra yoḥ anyeṣām bhūpatīnāṃ ca miśrakalpaṃ ca yogyakam

पत्रवल्लीरलङ्कृत्य पत्रकल्पमिति स्मृतम् पुष्पवल्ली च चित्रैश्च सर्वरत्नैरलङ्कृतम्

patravallīralaṅkṛtya patrakalpamiti smṛtam puṣpavallī ca citraiśca sarvaratnairalaṅkṛtam

एतत्तु चित्रकल्पं तु नाटकाभिरलङ्कृतम् पुष्परत्नैरलङ्कृत्य भूषणं रत्नकल्पकम्

etattu citrakalpaṃ tu nāṭakābhiralaṅkṛtam puṣparatnairalaṅkṛtya bhūṣaṇaṃ ratnakalpakam

पत्ररत्नैश्च संभूष्य मिश्रकल्पमिति स्मृतम् हारोपग्रीवकेयूरकटकैश्च सुपूरिमम्

patraratnaiśca saṃbhūṣya miśrakalpamiti smṛtam hāropagrīvakeyūrakaṭakaiśca supūrimam

बाहुवलयदामं च स्कन्धो मालावलम्बनम् प्रकोष्ठे वलयं चैव मणिबन्धकलापकम्

bāhuvalayadāmaṃ ca skandho mālāvalambanam prakoṣṭhe valayaṃ caiva maṇibandhakalāpakam

रत्नाङ्गुलीयकैश्चैव विना मध्याङ्गुलीयकम् मध्ये चोदरबन्धं स्यात्तस्योर्ध्वे स्तनसूत्रकम्

ratnāṅgulīyakaiścaiva vinā madhyāṅgulīyakam madhye codarabandhaṃ syāttasyordhve stanasūtrakam

यज्ञसूत्रादिपार्श्वैक सूत्रं स्यात्तु स्तनावृतम् पुरसूत्रलम्बनं पूर्वे यज्ञसूत्रं तु बन्धनम्

yajñasūtrādipārśvaika sūtraṃ syāttu stanāvṛtam purasūtralambanaṃ pūrve yajñasūtraṃ tu bandhanam

कटिसूत्रावसानं स्यात्पुरसूत्रमिति स्मृतम् वक्षस्थले च हारं स्यादुपग्रीवहृदयान्तकम्

kaṭisūtrāvasānaṃ syātpurasūtramiti smṛtam vakṣasthale ca hāraṃ syādupagrīvahṛdayāntakam

बाहुमूले तु वलयं दाम कक्षावसानकम् बाहुमालावलम्बं स्यात्केयूरकटकान्वितम्

bāhumūle tu valayaṃ dāma kakṣāvasānakam bāhumālāvalambaṃ syātkeyūrakaṭakānvitam

बाह्यायामस्य मध्ये तु केयूरकटकान्वितम् तदूर्ध्वे पूरिमं कुर्यात्कर्णे मकरभूषणम्

bāhyāyāmasya madhye tu keyūrakaṭakānvitam tadūrdhve pūrimaṃ kuryātkarṇe makarabhūṣaṇam

कटिसूत्रं तु संयुक्तं कटिप्रस्थ सपट्टिका मेढ्रान्तं पट्टिकान्तं स्यात्तन्मध्ये सिंहवक्त्रवत्

kaṭisūtraṃ tu saṃyuktaṃ kaṭiprastha sapaṭṭikā meḍhrāntaṃ paṭṭikāntaṃ syāttanmadhye siṃhavaktravat

अथवा रत्नबन्धं स्यात्स्यादामेढ्र विनिर्गमम् निर्व्यं च पञ्चपार्श्वे तु मध्ये दामचलान्वितम्

athavā ratnabandhaṃ syātsyādāmeḍhra vinirgamam nirvyaṃ ca pañcapārśve tu madhye dāmacalānvitam

पीताम्बरदुकूलं च नलकान्तप्रलम्बनम् अथवा जानुपर्यन्तं चर्मचीरं च वाससम्

pītāmbaradukūlaṃ ca nalakāntapralambanam athavā jānuparyantaṃ carmacīraṃ ca vāsasam

जङ्घादिवलयोपेतं पादजालादिभूषणम् विहाय तर्जनीं सर्वैरङ्गुलैरङ्गुलीयकम्

jaṅghādivalayopetaṃ pādajālādibhūṣaṇam vihāya tarjanīṃ sarvairaṅgulairaṅgulīyakam

ऊर्ध्वकाये च हारादि पार्श्वयोर्वात लम्बनम् मध्ये दामं च लम्बं स्याच्छन्नवीरमिति स्मृतम्

ūrdhvakāye ca hārādi pārśvayorvāta lambanam madhye dāmaṃ ca lambaṃ syācchannavīramiti smṛtam

इत्युक्तं भूषणं देवैश्च क्रवर्तेरिति स्मृतम् चक्रवस्तदा विष्णोर्वनमाला विभूषितम्

ityuktaṃ bhūṣaṇaṃ devaiśca kravarteriti smṛtam cakravastadā viṣṇorvanamālā vibhūṣitam

अधिराजनरेन्द्रा भ्यां विनासूत्रोपरिस्तनौ अन्येषां सर्वभूपानां केयूरकटकं विना

adhirājanarendrā bhyāṃ vināsūtroparistanau anyeṣāṃ sarvabhūpānāṃ keyūrakaṭakaṃ vinā

सर्वेषामपि देवानां गुल्फस्योपरिदेशके भुजङ्गकटकोपेतं पादनूपुरसंयुतम्

sarveṣāmapi devānāṃ gulphasyoparideśake bhujaṅgakaṭakopetaṃ pādanūpurasaṃyutam

कर्णं विभूषणं कुर्यान्मकराङ्कितकुण्डलम् अथवा स्वर्णताटङ्कौ शेषं तु पूर्ववद्भवेत्

karṇaṃ vibhūṣaṇaṃ kuryānmakarāṅkitakuṇḍalam athavā svarṇatāṭaṅkau śeṣaṃ tu pūrvavadbhavet

अङ्गभूषणमित्युक्तं बहिर्भूषणमुच्यते दीपदण्डं व्यजनं च दर्पणं चैव लक्षणम्

aṅgabhūṣaṇamityuktaṃ bahirbhūṣaṇamucyate dīpadaṇḍaṃ vyajanaṃ ca darpaṇaṃ caiva lakṣaṇam

पर्णमञ्जूषकादीनां दोलाया लक्षणं तथा भूपानां च तुलाभारतुलालक्षणमुच्यते

parṇamañjūṣakādīnāṃ dolāyā lakṣaṇaṃ tathā bhūpānāṃ ca tulābhāratulālakṣaṇamucyate

वत्सरारम्भलेखार्थं पत्रं च कर्णलक्षणम् मृगनाभिबिडालस्य शुकस्यापि च पञ्जरम्

vatsarārambhalekhārthaṃ patraṃ ca karṇalakṣaṇam mṛganābhibiḍālasya śukasyāpi ca pañjaram

चातकस्य चकोरस्य मरालस्य च पञ्जरम् पारावतस्य नीडं च नीलकण्ठस्य पञ्जरम्

cātakasya cakorasya marālasya ca pañjaram pārāvatasya nīḍaṃ ca nīlakaṇṭhasya pañjaram

तित्तिरेश्च कुलायं च कन्दुरीयस्य पञ्जरम् कुक्कुटस्य कुलायं च नकुलस्यापि पञ्जरम्

tittireśca kulāyaṃ ca kandurīyasya pañjaram kukkuṭasya kulāyaṃ ca nakulasyāpi pañjaram

चटकस्य गोधारस्य पञ्जरं व्याघ्रपञ्जरम् सर्वेषां लक्षणं वक्ष्ये विधिना संक्षेपतः क्रमात्

caṭakasya godhārasya pañjaraṃ vyāghrapañjaram sarveṣāṃ lakṣaṇaṃ vakṣye vidhinā saṃkṣepataḥ kramāt

द्वादशाङ्गुलमारभ्य एकादशाङ्गुलं भवेत् अष्टसप्ताङ्गुलोपेतं विंशत्यङ्गुलकान्तकम्

dvādaśāṅgulamārabhya ekādaśāṅgulaṃ bhavet aṣṭasaptāṅgulopetaṃ viṃśatyaṅgulakāntakam

नवधा दीपदण्डोच्चं द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् अथवा हस्तमानेन दीपदण्डोदयं क्रमात्

navadhā dīpadaṇḍoccaṃ dvidvyaṅgulavivardhanāt athavā hastamānena dīpadaṇḍodayaṃ kramāt

एकहस्तं समारभ्य त्रित्र्! यङ्गुलविवर्धनात् द्विकरान्तं तथोत्सेधं तथा हस्तेन वर्धयेत्

ekahastaṃ samārabhya tritr! yaṅgulavivardhanāt dvikarāntaṃ tathotsedhaṃ tathā hastena vardhayet

नवहस्तावसानं स्यात्कन्यसादि त्रयं त्रयम् केचित्पुरतो दीपदण्डं हर्म्यवशोदयम्

navahastāvasānaṃ syātkanyasādi trayaṃ trayam kecitpurato dīpadaṇḍaṃ harmyavaśodayam

प्रस्तरं वेदिकान्तं च ग्रीवान्तं दण्डकान्तकम् नासिकान्तं फलिकान्तं पद्मान्तं तद्घटान्तकम्

prastaraṃ vedikāntaṃ ca grīvāntaṃ daṇḍakāntakam nāsikāntaṃ phalikāntaṃ padmāntaṃ tadghaṭāntakam

स्तूपिकाग्रावसानं स्यात्कन्यसादि त्रयं त्रयम् एकद्व्यङ्गुलमारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात्

stūpikāgrāvasānaṃ syātkanyasādi trayaṃ trayam ekadvyaṅgulamārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt

अथवार्धाङ्गुलैर्वृध्यात्पञ्चषडङ्गुलान्तकम् मात्राङ्गुलोनमे वोक्तं दीपदण्डविशालकम्

athavārdhāṅgulairvṛdhyātpañcaṣaḍaṅgulāntakam mātrāṅguloname voktaṃ dīpadaṇḍaviśālakam

एवं तु दारुजैः कुर्याल्लोहजेतु विशेषतः एकाङ्गुलं समारभ्य चार्धार्धाङ्गुलवर्धनात्

evaṃ tu dārujaiḥ kuryāllohajetu viśeṣataḥ ekāṅgulaṃ samārabhya cārdhārdhāṅgulavardhanāt

पञ्चाङ्गुलावसानं स्यात्कन्यसादि त्रयं त्रयम् फलकादण्डकमिति प्रोक्तं विस्तारं दण्डमूलके

pañcāṅgulāvasānaṃ syātkanyasādi trayaṃ trayam phalakādaṇḍakamiti proktaṃ vistāraṃ daṇḍamūlake

त्रिचतुष्पञ्चषट्सप्तसाष्टभाग विभाजिते तत्तदेकांशहीनं स्याच्छेषदण्डाग्रविस्तृतम्

tricatuṣpañcaṣaṭsaptasāṣṭabhāga vibhājite tattadekāṃśahīnaṃ syāccheṣadaṇḍāgravistṛtam

चित्रपाण्यग्रवद् दण्डं मूले पद्मासनान्वितम् अग्रे च फलकान्तं च ताटिकाद्यैर्विभूषितम्

citrapāṇyagravad daṇḍaṃ mūle padmāsanānvitam agre ca phalakāntaṃ ca tāṭikādyairvibhūṣitam

अथवाङ्घ्रिकवारिं स्यादूर्ध्वे च कुड्मलान्वितम् दण्डविस्तारमानेन दण्डद्वित्रयमेव वा

athavāṅghrikavāriṃ syādūrdhve ca kuḍmalānvitam daṇḍavistāramānena daṇḍadvitrayameva vā

चतुर्दण्डं पञ्चषट्दण्डं पद्मविस्तारमेव च फलका च त्रिदण्डं स्यादथवा पङ्कजोक्तवत्

caturdaṇḍaṃ pañcaṣaṭdaṇḍaṃ padmavistārameva ca phalakā ca tridaṇḍaṃ syādathavā paṅkajoktavat

दण्डमध्ये तु ते सर्वे युग्मा चाङ्घ्रिकवारिका चतुरश्रं वा तदष्टाग्रं वृत्तं वा चलदण्डकम्

daṇḍamadhye tu te sarve yugmā cāṅghrikavārikā caturaśraṃ vā tadaṣṭāgraṃ vṛttaṃ vā caladaṇḍakam

स्थिरदण्डविशाले तु मानाङ्गुलवशान्नयेत् त्रिचतुर्मात्रमारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात्

sthiradaṇḍaviśāle tu mānāṅgulavaśānnayet tricaturmātramārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt

एकोनविंशत्यङ्गुल्या विंशत्यङ्गुलकान्तकम् एवं नवविधं प्रोक्तं स्थिरदण्डविशालकम्

ekonaviṃśatyaṅgulyā viṃśatyaṅgulakāntakam evaṃ navavidhaṃ proktaṃ sthiradaṇḍaviśālakam

लोहजैर्दारुजैर्वापि शैले वाथ प्रकल्पयेत् पुरोक्तदण्डतुङ्गे तु त्रिचतुष्पञ्चषडंशके

lohajairdārujairvāpi śaile vātha prakalpayet puroktadaṇḍatuṅge tu tricatuṣpañcaṣaḍaṃśake

एकैकं चाधिकं युक्तं दण्डस्य घातमानकम् मूले च वेदिकां कुर्यात्पद्मोपपीठमेव वा

ekaikaṃ cādhikaṃ yuktaṃ daṇḍasya ghātamānakam mūle ca vedikāṃ kuryātpadmopapīṭhameva vā

फलकादिभूषणं वापि मञ्जुदण्डमथापि वा मूले च चतुरश्रं स्यादष्टांशं वा सुवृत्तकम्

phalakādibhūṣaṇaṃ vāpi mañjudaṇḍamathāpi vā mūle ca caturaśraṃ syādaṣṭāṃśaṃ vā suvṛttakam

ऊर्ध्वे चोक्तवच्चाग्रे चामूलाग्रक्षयं तरिम् युक्त्योपर्युक्तवन्माने कुर्यादूर्ध्वे तु दण्डकम्

ūrdhve coktavaccāgre cāmūlāgrakṣayaṃ tarim yuktyoparyuktavanmāne kuryādūrdhve tu daṇḍakam

व्यजनदण्डमानस्य लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना यत्तदङ्गुलमानेन षट्सप्ताङ्गुलमारभेत्

vyajanadaṇḍamānasya lakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā yattadaṅgulamānena ṣaṭsaptāṅgulamārabhet

द्वादशैकाङ्गुलान्तं स्यान्मूलदण्डायतं भवेत् एकं वाथ द्वयाङ्गुलं यथा संपरिकीर्तितम्

dvādaśaikāṅgulāntaṃ syānmūladaṇḍāyataṃ bhavet ekaṃ vātha dvayāṅgulaṃ yathā saṃparikīrtitam

इत्युक्त मूलमग्रं च मध्ये किञ्चित्कृशान्वितम् वृत्ताकारं च दण्डं स्यादग्रे च हरितान्वितम्

ityukta mūlamagraṃ ca madhye kiñcitkṛśānvitam vṛttākāraṃ ca daṇḍaṃ syādagre ca haritānvitam

मूले च कुड्मलाकारं किञ्चित्पद्मासनान्वितम् तदूर्ध्वे भ्रमदण्डं स्यान्मूलदण्डायतं भवेत्

mūle ca kuḍmalākāraṃ kiñcitpadmāsanānvitam tadūrdhve bhramadaṇḍaṃ syānmūladaṇḍāyataṃ bhavet

विस्तारैकत्रिभागैकं चतुर्भागविशालकम् तदग्रे हरितापद्मं किञ्चित्कुड्मलसंयुतम्

vistāraikatribhāgaikaṃ caturbhāgaviśālakam tadagre haritāpadmaṃ kiñcitkuḍmalasaṃyutam

एवं व्यजनदण्डं स्याद् दारुजं लोहजमथवा व्यजनं चर्मकारेणचर्म कुर्यात्तु योजयेत्

evaṃ vyajanadaṇḍaṃ syād dārujaṃ lohajamathavā vyajanaṃ carmakāreṇacarma kuryāttu yojayet

व्यजनद्वयबहिर्दशे श्रीरूपाद्यैरलङ्कृतम् वर्णैश्च लोहद्र व्येण लेखयेच्चोक्तवद् बुधः

vyajanadvayabahirdaśe śrīrūpādyairalaṅkṛtam varṇaiśca lohadra vyeṇa lekhayeccoktavad budhaḥ

एवं तु व्यजनं प्रोक्तं दर्पणं वक्ष्यतेऽधुना पञ्चषडङ्गुलमारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात्

evaṃ tu vyajanaṃ proktaṃ darpaṇaṃ vakṣyate'dhunā pañcaṣaḍaṅgulamārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt

एकविंशाङ्गुलान्तं च द्वाविशत्यङ्गुलान्तकम् एवं नवविधं प्रोक्तं दर्पणस्य विशालकम्

ekaviṃśāṅgulāntaṃ ca dvāviśatyaṅgulāntakam evaṃ navavidhaṃ proktaṃ darpaṇasya viśālakam

यवतारैकमारभ्य यवतारेण वर्धनात् यवतारं नवान्तं स्याद् दर्पणं बहुलं भवेत्

yavatāraikamārabhya yavatāreṇa vardhanāt yavatāraṃ navāntaṃ syād darpaṇaṃ bahulaṃ bhavet

दर्पणं सुवृत्तं स्यादंशरु किञ्चिदुन्नतम् निर्मलं दर्पणं मध्ये बाह्ये रेखाभिरावृतम्

darpaṇaṃ suvṛttaṃ syādaṃśaru kiñcidunnatam nirmalaṃ darpaṇaṃ madhye bāhye rekhābhirāvṛtam

अपरे च लक्ष्मीमाद्यैर्वल्येश्च विन्यसेत् दर्पणस्य त्रिभागैकं मूले कीलायतं तथा

apare ca lakṣmīmādyairvalyeśca vinyaset darpaṇasya tribhāgaikaṃ mūle kīlāyataṃ tathā

आयामं सदृशान्तरं चार्धं पद्मान्तमेव हि शेषं कीलायतं कुर्यात्तत्त्रिभागैकविस्तृतम्

āyāmaṃ sadṛśāntaraṃ cārdhaṃ padmāntameva hi śeṣaṃ kīlāyataṃ kuryāttattribhāgaikavistṛtam

तन्मूलं षोडशांशं तु कीलकं तु विशालकम् यथाफलं यथायुक्त्या दर्पणं दण्डवत्क्रमात्

tanmūlaṃ ṣoḍaśāṃśaṃ tu kīlakaṃ tu viśālakam yathāphalaṃ yathāyuktyā darpaṇaṃ daṇḍavatkramāt

दर्पणाङ्कस्य कोणे तु कारयेत्कांसकारकैः दारुजे लौहजे वापि तद्दण्डं कारयेत्सुधीः

darpaṇāṅkasya koṇe tu kārayetkāṃsakārakaiḥ dāruje lauhaje vāpi taddaṇḍaṃ kārayetsudhīḥ

दर्पणस्य समं दीर्घं तत्पादाधिकमेव वा अर्धं त्रिपादमाधिक्यं तत्समाधिकमेव च

darpaṇasya samaṃ dīrghaṃ tatpādādhikameva vā ardhaṃ tripādamādhikyaṃ tatsamādhikameva ca

दर्पणस्य विशाले तु चतुर्भागैकविस्तृतम् मूले पद्मासनैर्युक्तं चाग्रे च फलकादिभिः

darpaṇasya viśāle tu caturbhāgaikavistṛtam mūle padmāsanairyuktaṃ cāgre ca phalakādibhiḥ

कुर्यात्तु शिल्पिनः प्राज्ञः सर्वालङ्कारसंयुतम् एवं तु दर्पणं प्रोक्तं वर्णज्ञादुपलक्षणम्

kuryāttu śilpinaḥ prājñaḥ sarvālaṅkārasaṃyutam evaṃ tu darpaṇaṃ proktaṃ varṇajñādupalakṣaṇam

त्रिचतुर्मात्रमारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् नवपङ्क्त्यङ्गुलान्तं च विंशमात्रावसानकम्

tricaturmātramārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt navapaṅktyaṅgulāntaṃ ca viṃśamātrāvasānakam

पर्णमञ्जूषविस्तारं कन्यसादि त्रयं त्रयम् पादाधिकमथाध्यर्धं पादोनद्विगुणान्तकम्

parṇamañjūṣavistāraṃ kanyasādi trayaṃ trayam pādādhikamathādhyardhaṃ pādonadviguṇāntakam

तद्विस्तारसमोत्सेधं कुर्यात्तु चतुरश्रकम् वृत्तं वृत्तायतं वापि यथा कांसैश्च लोहजैः

tadvistārasamotsedhaṃ kuryāttu caturaśrakam vṛttaṃ vṛttāyataṃ vāpi yathā kāṃsaiśca lohajaiḥ

पादमर्धाङ्गुलं वापि दारुजस्य मानं भवेत् तदुत्सेधे त्रिचतुर्भागमेकांशेन वरत्नकम्

pādamardhāṅgulaṃ vāpi dārujasya mānaṃ bhavet tadutsedhe tricaturbhāgamekāṃśena varatnakam

एककोष्ठं द्विकोष्ठं वा त्रिकोष्ठं वाथ कल्पयेत् यथाबलं यथायुक्त्या तथाबन्धायम्नेन च

ekakoṣṭhaṃ dvikoṣṭhaṃ vā trikoṣṭhaṃ vātha kalpayet yathābalaṃ yathāyuktyā tathābandhāyamnena ca

तदेव मञ्जूषोत्सेधे पदाधिकमेव वा अर्धाधिकमेवं वा तैलमञ्जूषिकोन्नतम्

tadeva mañjūṣotsedhe padādhikameva vā ardhādhikamevaṃ vā tailamañjūṣikonnatam

शेषं तु पूर्ववत्कुर्याद्वर्णाकारविधानकम् सर्वाभरणमञ्जूषं कुर्यादेवं तु वित्तमः

śeṣaṃ tu pūrvavatkuryādvarṇākāravidhānakam sarvābharaṇamañjūṣaṃ kuryādevaṃ tu vittamaḥ

एकहरत्नं समारभ्य त्रित्र्! यङ्गुलविवर्धनात् तद् द्विहस्तावसानं स्याद्वस्त्रमञ्जूषाविस्तृतम्

ekaharatnaṃ samārabhya tritr! yaṅgulavivardhanāt tad dvihastāvasānaṃ syādvastramañjūṣāvistṛtam

अथवा तद्वदन्तेन मानयेन्मानवित्तमः तद्विस्तारसमोत्सेधं चतुराकार पूर्ववत्

athavā tadvadantena mānayenmānavittamaḥ tadvistārasamotsedhaṃ caturākāra pūrvavat

शेषं युक्त्या प्रकुर्वीत वस्त्रमञ्जूषकादि वै देवानां मानुषाणां च डोलाया लक्षणं तत्

śeṣaṃ yuktyā prakurvīta vastramañjūṣakādi vai devānāṃ mānuṣāṇāṃ ca ḍolāyā lakṣaṇaṃ tat

तत्त्रिकं च समारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् एकविंशद्विधो पादं तुङ्गमष्टकरान्तकम्

tattrikaṃ ca samārabhya ṣaṭṣaḍaṅgulavardhanāt ekaviṃśadvidho pādaṃ tuṅgamaṣṭakarāntakam

पञ्चषडङ्गुलमारभ्य एकैकाङ्गुलवर्धनात् सैकार्कमनुमात्रान्तं पादविस्तारमिष्यते

pañcaṣaḍaṅgulamārabhya ekaikāṅgulavardhanāt saikārkamanumātrāntaṃ pādavistāramiṣyate

पादानामुक्तवत्सर्वं यथाकारैरलङ्कृतम् उक्तवद्भित्तिमानेन एकभित्तिद्विभित्तियुक्

pādānāmuktavatsarvaṃ yathākārairalaṅkṛtam uktavadbhittimānena ekabhittidvibhittiyuk

तदूर्ध्वे वाजनं कुर्यात् पादपादं यथाबलम् वाजने च द्विवलयं स्याद्भायसेन बलाबलम्

tadūrdhve vājanaṃ kuryāt pādapādaṃ yathābalam vājane ca dvivalayaṃ syādbhāyasena balābalam

वितस्त्येकं समारभ्य एकैकेन विवर्धनात् एकविंशाङ्गुलान्तं स्यात् बलकं विस्तृतं भवेत्

vitastyekaṃ samārabhya ekaikena vivardhanāt ekaviṃśāṅgulāntaṃ syāt balakaṃ vistṛtaṃ bhavet

तत्पादाधिकमेवं च पादोनं द्विगुणायतम् द्विगुणान्तं तदायामं घनं युक्त्या च योजयेत्

tatpādādhikamevaṃ ca pādonaṃ dviguṇāyatam dviguṇāntaṃ tadāyāmaṃ ghanaṃ yuktyā ca yojayet

पुरतः पृष्ठतो मध्ये पर्वणं भद्र संयुतम् पार्श्वयोर्वारणं कुर्यात् तस्याधोऽक्षं ससंयुतम्

purataḥ pṛṣṭhato madhye parvaṇaṃ bhadra saṃyutam pārśvayorvāraṇaṃ kuryāt tasyādho'kṣaṃ sasaṃyutam

तस्याधो फलकैर्युक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम् आयसे निर्गलं कुर्याद्योजयेद्र ज्जुमेव वा

tasyādho phalakairyuktaṃ sarvālaṅkārasaṃyutam āyase nirgalaṃ kuryādyojayedra jjumeva vā

वस्त्रोर्ध्वे चैकहस्तान्तं डोलाया फलकान्तकम् तदूर्ध्वे वाजनान्तं स्यान्निर्गलायाममीरितम्

vastrordhve caikahastāntaṃ ḍolāyā phalakāntakam tadūrdhve vājanāntaṃ syānnirgalāyāmamīritam

निर्गलाग्रे द्वयाग्रं स्यात्फलकावलयान्वितम् दोलाया लक्षणं प्रोक्तं तुलालक्षणमुच्यते

nirgalāgre dvayāgraṃ syātphalakāvalayānvitam dolāyā lakṣaṇaṃ proktaṃ tulālakṣaṇamucyate

हस्तद्वयं समारभ्य त्रित्र्! यङ्गुलविवर्धनात् त्रिहस्तान्तं तुलायामं कन्यसादुत्तमान्तकम्

hastadvayaṃ samārabhya tritr! yaṅgulavivardhanāt trihastāntaṃ tulāyāmaṃ kanyasāduttamāntakam

अस्त्रग्राहाद् भूपादीन्सार्वभौमावसानकम् क्रमात्तु नवधा प्रोक्तं त्रिचतुर्मात्रविस्तृतम्

astragrāhād bhūpādīnsārvabhaumāvasānakam kramāttu navadhā proktaṃ tricaturmātravistṛtam

मध्ये चाग्रविशाले तु तत्तदंशेन हीनकम् आमध्याग्रं क्षयं कुर्यादग्रयोर्बलयान्वितम्

madhye cāgraviśāle tu tattadaṃśena hīnakam āmadhyāgraṃ kṣayaṃ kuryādagrayorbalayānvitam

दण्डायामं च मानेन मध्यजावायतं तथा दण्डतारं त्रिभागैकं जिह्वामूलविशालकम्

daṇḍāyāmaṃ ca mānena madhyajāvāyataṃ tathā daṇḍatāraṃ tribhāgaikaṃ jihvāmūlaviśālakam

तदष्टांशैकभागं वा षोडशांशोनमेव वा तत्तदर्धं प्रमाणं वा तत्तज्जीह्वाग्रविशालकम्

tadaṣṭāṃśaikabhāgaṃ vā ṣoḍaśāṃśonameva vā tattadardhaṃ pramāṇaṃ vā tattajjīhvāgraviśālakam

अथवा सूचिनिभं कुर्यात्तन्मूलाग्रक्षयं क्रमात् तदर्धं बहुलं कुर्यात्तन्मूले छिद्र संयुतम्

athavā sūcinibhaṃ kuryāttanmūlāgrakṣayaṃ kramāt tadardhaṃ bahulaṃ kuryāttanmūle chidra saṃyutam

तत्पुरे पृष्ठदेशे तु कीलयेत्तोरणाङ्घ्रिकम् तस्मात्तत्तोरणोत्सेधं जिह्वापादाधिकं भवेत्

tatpure pṛṣṭhadeśe tu kīlayettoraṇāṅghrikam tasmāttattoraṇotsedhaṃ jihvāpādādhikaṃ bhavet

तोरणाग्रे तु वलयं लम्बनार्थं तु योजयेत् जिह्वायामं समं पत्रं विस्तारं परिकीर्तितम्

toraṇāgre tu valayaṃ lambanārthaṃ tu yojayet jihvāyāmaṃ samaṃ patraṃ vistāraṃ parikīrtitam

किञ्चिन्निम्न तलं कुर्यात्सुवृत्तार्धाङ्गुलं घनम् तत्समं चास्य चाष्टं वा तत्पत्रैरष्ठकोत्तरे

kiñcinnimna talaṃ kuryātsuvṛttārdhāṅgulaṃ ghanam tatsamaṃ cāsya cāṣṭaṃ vā tatpatrairaṣṭhakottare

पत्रद्वयसमायुक्तं चायसेनैव कारयेत् दार्विके चायसे वापि तुला युक्त्या च कारयेत्

patradvayasamāyuktaṃ cāyasenaiva kārayet dārvike cāyase vāpi tulā yuktyā ca kārayet

जिह्वां च तोरणं वापि सर्वथा लोहजं भवेत् बन्धयेन्निर्गलैः पत्रैः द्विदण्डे चोभयाग्रकौ

jihvāṃ ca toraṇaṃ vāpi sarvathā lohajaṃ bhavet bandhayennirgalaiḥ patraiḥ dvidaṇḍe cobhayāgrakau

तुलालक्ष्यमिदं प्रोक्तं शेषं युक्त्या प्रयोजयेत् भूपानां दक्षिणे हस्ते मध्यमालक्ष्यमुच्यते

tulālakṣyamidaṃ proktaṃ śeṣaṃ yuktyā prayojayet bhūpānāṃ dakṣiṇe haste madhyamālakṣyamucyate

पत्रतुल्यं युगाङ्गुल्यं पीठे तुङ्गद्वयाङ्गुलम् नालं द्वादशमात्रं स्यादायाममिति कथ्यते

patratulyaṃ yugāṅgulyaṃ pīṭhe tuṅgadvayāṅgulam nālaṃ dvādaśamātraṃ syādāyāmamiti kathyate

100

पत्रतारं द्वयाङ्गुल्यं पीठतारं तथैव च पत्रपृष्ठं तदर्धांशं वक्त्रतुङ्गं तु निश्चितम्

patratāraṃ dvayāṅgulyaṃ pīṭhatāraṃ tathaiva ca patrapṛṣṭhaṃ tadardhāṃśaṃ vaktratuṅgaṃ tu niścitam

101

नालतारार्धमात्रं स्यात्पीठयुक्तं तुलां घनम् मूलं तु सूक्ष्मसूचिवत्कुर्यात्तद्विचक्षणः

nālatārārdhamātraṃ syātpīṭhayuktaṃ tulāṃ ghanam mūlaṃ tu sūkṣmasūcivatkuryāttadvicakṣaṇaḥ

102

मूले च त्रित्रिमारे तु नालतारार्धं विस्तृतम् तदूर्ध्वे च त्रिमात्रे तु त्रिधा विस्तृतं भवेत्

mūle ca tritrimāre tu nālatārārdhaṃ vistṛtam tadūrdhve ca trimātre tu tridhā vistṛtaṃ bhavet

103

सुवृत्त नालदेशे तु पत्रमूले तु कर्णयुक् स्निग्धं च पुलकैर्युक्तं हेमरेखैः स्वलङ्कृतम्

suvṛtta nāladeśe tu patramūle tu karṇayuk snigdhaṃ ca pulakairyuktaṃ hemarekhaiḥ svalaṅkṛtam

104

पत्रे तु ब्रह्मदैवत्यं पीठे तु विष्णुदैवतम् नाले तु रुद्र दैवत्यं सूक्ष्मं चैव सरस्वती

patre tu brahmadaivatyaṃ pīṭhe tu viṣṇudaivatam nāle tu rudra daivatyaṃ sūkṣmaṃ caiva sarasvatī

105

एवं तु चाधिदैवत्यं कर्णमेवं प्रकल्पयेत् सर्वेषामपि नीलं च चलं वाप्यचलं भवेत्

evaṃ tu cādhidaivatyaṃ karṇamevaṃ prakalpayet sarveṣāmapi nīlaṃ ca calaṃ vāpyacalaṃ bhavet

106

एकहस्तं समारभ्य त्रित्र्! यङ्गुलविवर्धनात् साष्टाष्टपञ्चमात्रान्तं कन्यसादि त्रयं त्रयम्

ekahastaṃ samārabhya tritr! yaṅgulavivardhanāt sāṣṭāṣṭapañcamātrāntaṃ kanyasādi trayaṃ trayam

107

मृगनाभिबिलाडस्य पञ्जरस्य विशालकम् तदर्धं च त्रिपादं च तत्समं पादमाधिकम्

mṛganābhibilāḍasya pañjarasya viśālakam tadardhaṃ ca tripādaṃ ca tatsamaṃ pādamādhikam

108

अत्यर्धेन तस्यैव शान्तिकादिशरांशकम् होमात्प्रस्तरान्तं वा मस्तकान्तं शिखान्तकम्

atyardhena tasyaiva śāntikādiśarāṃśakam homātprastarāntaṃ vā mastakāntaṃ śikhāntakam

109

नवाङ्गुलं समारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् त्रयोविंशाङ्गुलान्तं स्यात्कन्यसादि त्रयं त्रयम्

navāṅgulaṃ samārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt trayoviṃśāṅgulāntaṃ syātkanyasādi trayaṃ trayam

110

शुकपञ्जरविस्तारं नवधा परिकीर्तितम् उत्सेधं पूर्ववत्कुर्यात्समग्रं चापि विस्तृतम्

śukapañjaravistāraṃ navadhā parikīrtitam utsedhaṃ pūrvavatkuryātsamagraṃ cāpi vistṛtam

111

सप्ताङ्गुलं समारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् त्रयोविंशाङ्गुलान्तं स्यान्नवधा कन्यसादिभिः

saptāṅgulaṃ samārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt trayoviṃśāṅgulāntaṃ syānnavadhā kanyasādibhiḥ

112

चातकस्य चकोरस्य पञ्जरस्य विशालकम् विस्तारं द्विगुणं वापि त्रिगुणं वा चतुर्गुणम्

cātakasya cakorasya pañjarasya viśālakam vistāraṃ dviguṇaṃ vāpi triguṇaṃ vā caturguṇam

113

आयाममिति हि प्रोक्तमुत्सेधं पूर्ववद् भवेत् एतत्तु दण्डकाकारं मरालस्यापि योग्यकम्

āyāmamiti hi proktamutsedhaṃ pūrvavad bhavet etattu daṇḍakākāraṃ marālasyāpi yogyakam

114

तदेव चतुरश्रं स्यान्नीडं पारावतस्य च पञ्चविंशाङ्गुलमारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात्

tadeva caturaśraṃ syānnīḍaṃ pārāvatasya ca pañcaviṃśāṅgulamārabhya ṣaṭṣaḍaṅgulavardhanāt

115

सैकाष्टकनन्दमात्रान्तं कन्यसादि त्रयं त्रयम् पञ्जरं नीलकण्ठस्य नवधा विस्तृतं भवेत्

saikāṣṭakanandamātrāntaṃ kanyasādi trayaṃ trayam pañjaraṃ nīlakaṇṭhasya navadhā vistṛtaṃ bhavet

116

सममेवं विशालं स्यादुत्सेधं पूर्ववद् भवेत् पञ्चाङ्गुलं समारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात्

samamevaṃ viśālaṃ syādutsedhaṃ pūrvavad bhavet pañcāṅgulaṃ samārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt

117

एकविंशाङ्गुलान्तं स्यात्कन्यसादि त्रयं त्रयम् कुञ्जरीयकुलालस्य नवधा विस्तृतं भवेत्

ekaviṃśāṅgulāntaṃ syātkanyasādi trayaṃ trayam kuñjarīyakulālasya navadhā vistṛtaṃ bhavet

118

उत्सेधं पूर्ववत्कुर्यात्समतारं समाश्रकम् सप्ताङ्गुलं समारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात्

utsedhaṃ pūrvavatkuryātsamatāraṃ samāśrakam saptāṅgulaṃ samārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt

119

त्रयोविंशाङ्गुलान्तं स्यात्कन्यसादीनि पूर्ववत् विशालं नवधा प्रोक्तं खञ्जरीटस्य पञ्जरम्

trayoviṃśāṅgulāntaṃ syātkanyasādīni pūrvavat viśālaṃ navadhā proktaṃ khañjarīṭasya pañjaram

120

समाश्रं चतुरश्रं स्यादुत्सेधं पूर्ववद् भवेत् पञ्चदशाङ्गुलमारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात्

samāśraṃ caturaśraṃ syādutsedhaṃ pūrvavad bhavet pañcadaśāṅgulamārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt

121

एकदशाङ्गुलान्तं स्यान्नवधा कन्यसादिभिः कुक्कुटस्य कुलालस्य विशालं तुङ्गं पूर्ववत्

ekadaśāṅgulāntaṃ syānnavadhā kanyasādibhiḥ kukkuṭasya kulālasya viśālaṃ tuṅgaṃ pūrvavat

122

एकादशाङ्गुलमारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् सप्तविंशाङ्गुलान्तं च कन्यसादि त्रयं त्रयम्

ekādaśāṅgulamārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt saptaviṃśāṅgulāntaṃ ca kanyasādi trayaṃ trayam

123

विशालं पूर्ववत्तं तु नकुलस्यापि पञ्जरम् चटकस्य पञ्जरस्य तित्तिरीवोक्तवत्कुरु

viśālaṃ pūrvavattaṃ tu nakulasyāpi pañjaram caṭakasya pañjarasya tittirīvoktavatkuru

124

नवाङ्गुलं समारभ्य पञ्चविंशाङ्गुलान्तकम् पूर्ववन्नवधा प्रोक्तं विशालं तुङ्गं पूर्ववत्

navāṅgulaṃ samārabhya pañcaviṃśāṅgulāntakam pūrvavannavadhā proktaṃ viśālaṃ tuṅgaṃ pūrvavat

125

विस्तारं तु समाश्रं स्याद् गोधारैः पञ्जरान्वितम् सार्धहस्तं समारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात्

vistāraṃ tu samāśraṃ syād godhāraiḥ pañjarānvitam sārdhahastaṃ samārabhya ṣaṭṣaḍaṅgulavardhanāt

126

अर्धाधिकं त्रिहस्तान्तं कन्यसादि त्रयं त्रयम् नवधा व्याघ्रनीडं स्याद्विस्तारं परिकीर्तितम्

ardhādhikaṃ trihastāntaṃ kanyasādi trayaṃ trayam navadhā vyāghranīḍaṃ syādvistāraṃ parikīrtitam

127

उत्सेधं पूर्ववत्कुर्यात्समाश्रं तद्विशालकम् चतुरश्रैकभित्तिः स्याच्चतुःस्तम्भसमन्वितम्

utsedhaṃ pūrvavatkuryātsamāśraṃ tadviśālakam caturaśraikabhittiḥ syāccatuḥstambhasamanvitam

128

मध्यद्वारं तु संकल्प्य कवाटं चैकमेव च उत्सेधे तु षडंशं स्यात्पादुकं चैकभागिकम्

madhyadvāraṃ tu saṃkalpya kavāṭaṃ caikameva ca utsedhe tu ṣaḍaṃśaṃ syātpādukaṃ caikabhāgikam

129

पादोच्चं तु युगांशं स्यादेकांशं चोर्ध्वपट्टिका अथवाष्टांशतुङ्गे तु चैकांशं पादुकोदयम्

pādoccaṃ tu yugāṃśaṃ syādekāṃśaṃ cordhvapaṭṭikā athavāṣṭāṃśatuṅge tu caikāṃśaṃ pādukodayam

130

षड्भागम् पादतुङ्गं स्यादेकांशमूर्ध्वपट्टिका चतुष्कं च चतुर्दारु पादुकं चोर्ध्वपट्टिका

ṣaḍbhāgam pādatuṅgaṃ syādekāṃśamūrdhvapaṭṭikā catuṣkaṃ ca caturdāru pādukaṃ cordhvapaṭṭikā

131

कुर्यात्कर्करि कोणे तु पादमूलाग्र योजयेत् ऊर्ध्वाधो निर्गमं शूले त्रिय्यक्कीलं प्रयोजयेत्

kuryātkarkari koṇe tu pādamūlāgra yojayet ūrdhvādho nirgamaṃ śūle triyyakkīlaṃ prayojayet

132

एकद्वित्रिचतुर्मात्रं पादविष्कम्भमिष्यते द्वित्रिवेदचतुष्पञ्चषट्सप्ताङ्गुलकं तथा

ekadvitricaturmātraṃ pādaviṣkambhamiṣyate dvitrivedacatuṣpañcaṣaṭsaptāṅgulakaṃ tathā

133

पट्टिकोपानविस्तारं यथायुक्त्या प्रयोजयेत् ऊर्ध्वाधश्च चतुर्दिक्षु वातायनं समुद्भवेत्

paṭṭikopānavistāraṃ yathāyuktyā prayojayet ūrdhvādhaśca caturdikṣu vātāyanaṃ samudbhavet

134

तरङ्गे वेत्रसंयुक्तं कुञ्जराक्षैरलङ्कृतम् पादानां चतुरश्रं वा चोक्तवत्समलङ्कृतम्

taraṅge vetrasaṃyuktaṃ kuñjarākṣairalaṅkṛtam pādānāṃ caturaśraṃ vā coktavatsamalaṅkṛtam

135

तदेव चोर्ध्वदेशे तु कृत्वा चक्राकृतिस्तथा सर्वालङ्कारसंयुक्तं कुर्यात्तु सर्वनीडकम्

tadeva cordhvadeśe tu kṛtvā cakrākṛtistathā sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ kuryāttu sarvanīḍakam

136

चातकस्य चकोरस्य दण्डकाकृतिवद् भवेत् द्वितृतीये चतुष्पञ्च वासं कुर्यात्तु दीर्घके

cātakasya cakorasya daṇḍakākṛtivad bhavet dvitṛtīye catuṣpañca vāsaṃ kuryāttu dīrghake

137

शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् शुकस्य पञ्जरे तुङ्गे चाष्टभाग विभाजिते

śeṣaṃ prāguktavatkuryātsarvālaṅkārasaṃyutam śukasya pañjare tuṅge cāṣṭabhāga vibhājite

138

एकांशं पादुकं चैव वेदांशं पादतुङ्गकम् एकांशं पट्टिकोत्सेधं द्विभागं चोर्ध्वचूलिका

ekāṃśaṃ pādukaṃ caiva vedāṃśaṃ pādatuṅgakam ekāṃśaṃ paṭṭikotsedhaṃ dvibhāgaṃ cordhvacūlikā

139

शेषं तु पूर्ववत्कुर्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् तदेव मुखभद्रं स्यात्तत्समार्धं त्रिपादकम्

śeṣaṃ tu pūrvavatkuryātsarvālaṅkārasaṃyutam tadeva mukhabhadraṃ syāttatsamārdhaṃ tripādakam

140

पूर्वं च द्वित्रिपादं स्यान्मत्तवारणसंयुतम् नीवितारे चतुर्भागमेकेनावृतलिन्द्र कम्

pūrvaṃ ca dvitripādaṃ syānmattavāraṇasaṃyutam nīvitāre caturbhāgamekenāvṛtalindra kam

141

परितस्तु लुपायुक्तं खण्डहर्म्यादिमण्डितम् तदेव चोर्ध्वकूटं वा पञ्चांशाधिकोदयम्

paritastu lupāyuktaṃ khaṇḍaharmyādimaṇḍitam tadeva cordhvakūṭaṃ vā pañcāṃśādhikodayam

142

द्विभागेन शिखातुङ्गं त्रिभागं शिखरोदयम् चतुर्दिक्षु चतुर्नासि सर्वालङ्कारसंयुतम्

dvibhāgena śikhātuṅgaṃ tribhāgaṃ śikharodayam caturdikṣu caturnāsi sarvālaṅkārasaṃyutam

143

चतुर्दिक्षु सभद्रं वा चैकद्व्यंशेन निम्नकम् नीडतारं त्रिभागैकं चतुर्भागत्रिभागिकम्

caturdikṣu sabhadraṃ vā caikadvyaṃśena nimnakam nīḍatāraṃ tribhāgaikaṃ caturbhāgatribhāgikam

144

पञ्चभागत्रिभागं वा भद्र विस्तारमेव च सर्वालङ्कारसंयुक्तं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत्

pañcabhāgatribhāgaṃ vā bhadra vistārameva ca sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ śeṣaṃ prāguktavannayet

145

एवं तु शुकनीडं स्यादथवा तत्पुरोक्तवत् देवभूसुरभूपानां वैश्यशूद्र स्य योग्यकम्

evaṃ tu śukanīḍaṃ syādathavā tatpuroktavat devabhūsurabhūpānāṃ vaiśyaśūdra sya yogyakam

146

पादनूपुरकिरीटमल्लिका कुण्डलं च वलयं च मेखलम् हारकङ्कणशिरोविभूषणम् किङ्किणीवलयकर्णभूषणम्

pādanūpurakirīṭamallikā kuṇḍalaṃ ca valayaṃ ca mekhalam hārakaṅkaṇaśirovibhūṣaṇam kiṅkiṇīvalayakarṇabhūṣaṇam

147

केयूरताटङ्कविशेषकं च कर्णा च चूडामणिबालपट्टम् नक्षत्रमालामपि चार्धहारम् सुवर्णसूत्रं परितः स्तनाभ्याम्

keyūratāṭaṅkaviśeṣakaṃ ca karṇā ca cūḍāmaṇibālapaṭṭam nakṣatramālāmapi cārdhahāram suvarṇasūtraṃ paritaḥ stanābhyām

148

रत्नमालिकदुकूलवीरयुक् स्वर्णकञ्चुकहिरण्यमालिका लम्बहारमपि चूलिकादिभिः पूरिमादिमपि केशकूटलम्

ratnamālikadukūlavīrayuk svarṇakañcukahiraṇyamālikā lambahāramapi cūlikādibhiḥ pūrimādimapi keśakūṭalam

149

ब्रह्माविष्णुमहेशशक्रसकलैः दिक्पालकैः किन्नरैः गन्धर्वैरपि सर्वदेवनिकरैः दुर्गाशचीगौरीभिः चामुण्डादि सरस्वतीगणपतेः षाण्मातुरस्यापि तत् संख्यातं सकलं विभूषणगणा नित्यादिनैमित्तिकैः

brahmāviṣṇumaheśaśakrasakalaiḥ dikpālakaiḥ kinnaraiḥ gandharvairapi sarvadevanikaraiḥ durgāśacīgaurībhiḥ cāmuṇḍādi sarasvatīgaṇapateḥ ṣāṇmāturasyāpi tat saṃkhyātaṃ sakalaṃ vibhūṣaṇagaṇā nityādinaimittikaiḥ

150

राजाधिराजैरपि राजसर्वैः वर्णैश्च तस्तैरपि देवदेव्याः विहङ्गमैः पञ्जरमेवमुक्तम् कृतं श्रियेत्यन्यदलक्ष्मि हेतुः

rājādhirājairapi rājasarvaiḥ varṇaiśca tastairapi devadevyāḥ vihaṅgamaiḥ pañjaramevamuktam kṛtaṃ śriyetyanyadalakṣmi hetuḥ

त्रिमूर्तिलक्षणम्

ब्रह्माविष्णुमहेशानां लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना हिरण्यरजतेनैव ताम्रेणैव शिले वापि

brahmāviṣṇumaheśānāṃ lakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā hiraṇyarajatenaiva tāmreṇaiva śile vāpi

दारुजे सुधे वापि शर्कराभासमृत्तिका एतैस्तु नवधाद्र व्यैः चोत्तमादि त्रयं त्रयम्

dāruje sudhe vāpi śarkarābhāsamṛttikā etaistu navadhādra vyaiḥ cottamādi trayaṃ trayam

चलं चाप्यचलं चापि नवद्र व्यैस्तु निर्मितः लोहजैर्मृत् सुधा चैव शर्कराभासमृत्तिका

calaṃ cāpyacalaṃ cāpi navadra vyaistu nirmitaḥ lohajairmṛt sudhā caiva śarkarābhāsamṛttikā

चलद्र व्यमिति प्रोक्तमन्येषां च चलम् विदुः चित्राङ्गमर्धचित्राङ्गमाभासाङ्गं त्रिधोच्यते

caladra vyamiti proktamanyeṣāṃ ca calam viduḥ citrāṅgamardhacitrāṅgamābhāsāṅgaṃ tridhocyate

सर्वाङ्गं द्र व्यमानं यच्चित्रमेव प्रकथ्यते अर्धाङ्गद्र व्यमानं च तदर्धचित्रमिति स्मृतम्

sarvāṅgaṃ dra vyamānaṃ yaccitrameva prakathyate ardhāṅgadra vyamānaṃ ca tadardhacitramiti smṛtam

अर्धार्धदर्शनं मानमाभासमिति कथ्यते आभासं पञ्चवर्णेन पट्टवित्त्येव कल्पयेत्

ardhārdhadarśanaṃ mānamābhāsamiti kathyate ābhāsaṃ pañcavarṇena paṭṭavittyeva kalpayet

चित्रं यच्चोत्तमं प्रोक्तमर्धचित्रं तु मध्यमम् आभासमधमं प्रोक्तं कुर्यादेवं तु सर्वदा

citraṃ yaccottamaṃ proktamardhacitraṃ tu madhyamam ābhāsamadhamaṃ proktaṃ kuryādevaṃ tu sarvadā

उत्तमं सर्वसिद्धिः स्यान्मध्यमं भोगमोक्षकम् अधमं भोगसिद्धिः स्यादीश्वरेणैव कीर्तितम्

uttamaṃ sarvasiddhiḥ syānmadhyamaṃ bhogamokṣakam adhamaṃ bhogasiddhiḥ syādīśvareṇaiva kīrtitam

स्थावरं जङ्गमं चैव विविधं बेरमुच्यते जङ्गमं चोत्सवं भवेत्सर्व स्थावरमिष्यते

sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva vividhaṃ beramucyate jaṅgamaṃ cotsavaṃ bhavetsarva sthāvaramiṣyate

उत्तमं लोहजं बिम्बं पीठाभासं तु चोत्समम् स्थानकम् चासना शयनं वैशाखं वैष्णवं तथा

uttamaṃ lohajaṃ bimbaṃ pīṭhābhāsaṃ tu cotsamam sthānakam cāsanā śayanaṃ vaiśākhaṃ vaiṣṇavaṃ tathā

मृत्तादिसर्वबेराणां द्र व्यमुक्तं सनातनम् तत्तद्द्रव्यैस्तु बिम्बानां भिन्नपीठं प्रकल्पयेत्

mṛttādisarvaberāṇāṃ dra vyamuktaṃ sanātanam tattaddravyaistu bimbānāṃ bhinnapīṭhaṃ prakalpayet

लम्बासने च शयने शिलापीठं तु भिन्नकम् एककाले कृतं सर्वं सुधामृत्कटशर्करैः

lambāsane ca śayane śilāpīṭhaṃ tu bhinnakam ekakāle kṛtaṃ sarvaṃ sudhāmṛtkaṭaśarkaraiḥ

बेराणां द्र व्यमित्युक्तं मूर्त्तिध्यानं प्रवक्ष्यते चतुर्भुजं चतुर्वक्त्रं द्विपादं चाष्टलोचनम्

berāṇāṃ dra vyamityuktaṃ mūrttidhyānaṃ pravakṣyate caturbhujaṃ caturvaktraṃ dvipādaṃ cāṣṭalocanam

अष्टकर्णसमायुक्तं तनुश्चैकाकृतिस्तथा उत्तमं दशतालेन मानयेत्त्वङ्गमानकम्

aṣṭakarṇasamāyuktaṃ tanuścaikākṛtistathā uttamaṃ daśatālena mānayettvaṅgamānakam

स्थानकं चासनं वापि चीरबेरधरं तथा वरदाभयहस्तं च जटामकुटमण्डितम्

sthānakaṃ cāsanaṃ vāpi cīraberadharaṃ tathā varadābhayahastaṃ ca jaṭāmakuṭamaṇḍitam

कुण्डिका चाक्षमाला च वामे वामे करे क्रमात् स्रुक्स्रुवधारणं वापि प्राग्वरदाभयान्वितम्

kuṇḍikā cākṣamālā ca vāme vāme kare kramāt sruksruvadhāraṇaṃ vāpi prāgvaradābhayānvitam

मकरलाञ्छितं पुष्पं कुण्डलं वाथ कर्णयोः यज्ञसूत्रोत्तरीयादि मात्रादोदरबन्धनम्

makaralāñchitaṃ puṣpaṃ kuṇḍalaṃ vātha karṇayoḥ yajñasūtrottarīyādi mātrādodarabandhanam

हारोपग्रीवसंयुक्तं बाहुमालाविभूषितम् केयूरकटकाद्यैश्च कुर्यत्तु मणिबन्धनम्

hāropagrīvasaṃyuktaṃ bāhumālāvibhūṣitam keyūrakaṭakādyaiśca kuryattu maṇibandhanam

कटकत्रयसंयुक्तं नलकाकटकान्वितम् कटिसूत्रादिपट्टं स्यान्नीव्यं चलनसंयुतम्

kaṭakatrayasaṃyuktaṃ nalakākaṭakānvitam kaṭisūtrādipaṭṭaṃ syānnīvyaṃ calanasaṃyutam

रत्नाङ्गुलीयकौ हस्तौ पादं जालसरत्नकम् ललाटे वृत्ततिलकं स्याच्चन्दनागरुमेव च

ratnāṅgulīyakau hastau pādaṃ jālasaratnakam lalāṭe vṛttatilakaṃ syāccandanāgarumeva ca

सर्वाङ्गं हेमवर्णं स्यान्नलकान्तं तु चीरयुक् पार्श्वयोः शक्तिकोपेतं दक्षिणे तु सरस्वती

sarvāṅgaṃ hemavarṇaṃ syānnalakāntaṃ tu cīrayuk pārśvayoḥ śaktikopetaṃ dakṣiṇe tu sarasvatī

वामपार्श्वे तु सावित्री सर्वाभरणभूषितम् एवं पितामहं प्रोक्तं कुर्याच्छास्त्रविद्बुधः

vāmapārśve tu sāvitrī sarvābharaṇabhūṣitam evaṃ pitāmahaṃ proktaṃ kuryācchāstravidbudhaḥ

चतुर्भुजं द्विनेत्रं च किरीटमकुटान्वितम् पीताम्बरधरं युक्तं श्यामवर्णाङ्गशोभितम्

caturbhujaṃ dvinetraṃ ca kirīṭamakuṭānvitam pītāmbaradharaṃ yuktaṃ śyāmavarṇāṅgaśobhitam

सर्वे वक्षःस्थले कुर्यात्तदूर्ध्वे श्रीवत्सलाञ्छनम् उत्तमं दशतालेन चाङ्गमानं च मानयेत्

sarve vakṣaḥsthale kuryāttadūrdhve śrīvatsalāñchanam uttamaṃ daśatālena cāṅgamānaṃ ca mānayet

कटकं वा गदाधारं चोर्व्यामाश्रितमेव वा अथवा वरदहस्तं स्यात्पुरतो वामहस्तके

kaṭakaṃ vā gadādhāraṃ corvyāmāśritameva vā athavā varadahastaṃ syātpurato vāmahastake

दक्षिणे त्वभयं पूर्वे सव्ये चापर चक्रयुक् अपरे वामहस्ते तु पाञ्चजन्यावधारणम्

dakṣiṇe tvabhayaṃ pūrve savye cāpara cakrayuk apare vāmahaste tu pāñcajanyāvadhāraṇam

तत्समं कर्णपत्रं स्यात्कुर्यान्मकरकुण्डलम् प्रसन्नवदनं तुङ्गं नासि दीर्घाक्षिशोभितम्

tatsamaṃ karṇapatraṃ syātkuryānmakarakuṇḍalam prasannavadanaṃ tuṅgaṃ nāsi dīrghākṣiśobhitam

हारोपग्रीवसंयुक्तं यज्ञसूत्रोत्तरीयकम् रत्नोदरबन्धं स्याद् बाहुमालाविभूषितम्

hāropagrīvasaṃyuktaṃ yajñasūtrottarīyakam ratnodarabandhaṃ syād bāhumālāvibhūṣitam

कटकं कटिसूत्रं च केयूरं रत्नपूरितम् रत्नाङ्गुलीयकैर्युक्तं पादजालविभूषितम्

kaṭakaṃ kaṭisūtraṃ ca keyūraṃ ratnapūritam ratnāṅgulīyakairyuktaṃ pādajālavibhūṣitam

नलकान्तं चलान्तं स्यात्पीताम्बरविलम्बनम् शिरश्चक्रं शिरःपृष्ठे युक्तं सर्वाङ्गभूषणम्

nalakāntaṃ calāntaṃ syātpītāmbaravilambanam śiraścakraṃ śiraḥpṛṣṭhe yuktaṃ sarvāṅgabhūṣaṇam

द्वयोर्जङ्घावसानं स्याद् वनमालामनोहरम् एवं तु विष्णुमूर्तिः स्याच्छक्तियुक्तं तु पार्श्वयोः

dvayorjaṅghāvasānaṃ syād vanamālāmanoharam evaṃ tu viṣṇumūrtiḥ syācchaktiyuktaṃ tu pārśvayoḥ

त्रिभूमिं दक्षिणे वामे स्थावरे जङ्गमेऽपि वा कुर्यादासनं वापि स्थानकं चापिमे व च

tribhūmiṃ dakṣiṇe vāme sthāvare jaṅgame'pi vā kuryādāsanaṃ vāpi sthānakaṃ cāpime va ca

चतुर्भुजं त्रिणेत्रं च जटामकुटमण्डितम् व्याघ्रचर्माम्बरं जानु चोर्ध्वे च समलङ्कृतम्

caturbhujaṃ triṇetraṃ ca jaṭāmakuṭamaṇḍitam vyāghracarmāmbaraṃ jānu cordhve ca samalaṅkṛtam

नीव्याञ्चलं च संयुक्तं रक्तवर्णाङ्गशोभितम् हारोपग्रीववक्षस्तु सालमालावलम्बनम्

nīvyāñcalaṃ ca saṃyuktaṃ raktavarṇāṅgaśobhitam hāropagrīvavakṣastu sālamālāvalambanam

करोटिरत्नबन्धं स्याद् रुद्र बन्धमथापि वा पत्रोदरं च बन्धं वा रत्नोदरनिबन्धनम्

karoṭiratnabandhaṃ syād rudra bandhamathāpi vā patrodaraṃ ca bandhaṃ vā ratnodaranibandhanam

कटकं कटिसूत्रं स्यात्केयूरं पूरिमान्वितम् बाहुभूलाभिदामैश्च सर्वाभरणभूषितम्

kaṭakaṃ kaṭisūtraṃ syātkeyūraṃ pūrimānvitam bāhubhūlābhidāmaiśca sarvābharaṇabhūṣitam

वामे तु लम्बपत्रं स्यादवामे करकुण्डलम् प्राचभयहस्तं सर्वे वरदं वामहस्तके

vāme tu lambapatraṃ syādavāme karakuṇḍalam prācabhayahastaṃ sarve varadaṃ vāmahastake

अपरे वामसव्ये तु हरिणद्र ङ्कधारणम् मकुटं वामपार्श्वे तु चन्दरेखासमन्वितम्

apare vāmasavye tu hariṇadra ṅkadhāraṇam makuṭaṃ vāmapārśve tu candarekhāsamanvitam

दक्षिणे चार्कपुष्पैश्च नागं गङ्गा जटान्तरे दूर्वाभिः सुवर्णसिन्दुरं पुष्करं स्यान्मकुटान्तरे

dakṣiṇe cārkapuṣpaiśca nāgaṃ gaṅgā jaṭāntare dūrvābhiḥ suvarṇasinduraṃ puṣkaraṃ syānmakuṭāntare

मध्ये चान्वितवक्त्रं स्याल्ललाटे चैकनेत्रयुक् ग्रीवस्य वामपार्श्वे तु कालकूटसमन्वितम्

madhye cānvitavaktraṃ syāllalāṭe caikanetrayuk grīvasya vāmapārśve tu kālakūṭasamanvitam

यज्ञसूत्रोत्तरीयं च सर्वरत्नाङ्गुलीयके स्थानकं चासनं वापि पाद नूपुरशोभितम्

yajñasūtrottarīyaṃ ca sarvaratnāṅgulīyake sthānakaṃ cāsanaṃ vāpi pāda nūpuraśobhitam

एवं तु रुद्र मूर्तिः स्याद् वामभागे तु पार्वती उत्तमं दशतालेन मानयेत्त्वङ्गमानकम्

evaṃ tu rudra mūrtiḥ syād vāmabhāge tu pārvatī uttamaṃ daśatālena mānayettvaṅgamānakam

देवीनामपि सर्वेषां मध्यमं दशतालकम् पद्मपीठं महापीठं त्रिमूर्तीनां च योजयेत्

devīnāmapi sarveṣāṃ madhyamaṃ daśatālakam padmapīṭhaṃ mahāpīṭhaṃ trimūrtīnāṃ ca yojayet

प्रभाव तोरणं वापि कल्पवृक्षं च संयुतम् एवं तु रुद्र विष्णूनां कुर्यात्तत्तु विधिवत्ततः

prabhāva toraṇaṃ vāpi kalpavṛkṣaṃ ca saṃyutam evaṃ tu rudra viṣṇūnāṃ kuryāttattu vidhivattataḥ

सर्वालङ्कारसंयुक्तं देवं ध्यात्वा त्रिमूर्तिनम् अन्यान्यनुक्तं सर्वेषां शास्त्रमार्गेण योजयेत्

sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ devaṃ dhyātvā trimūrtinam anyānyanuktaṃ sarveṣāṃ śāstramārgeṇa yojayet

उत्तमं दशतालवशात्तु यत् ब्रह्माविष्णुशिवसकलाङ्गकैः स्थावरे च जङ्गमके शिल्पिभिः कुरु ताक्त मुनिवरैः

uttamaṃ daśatālavaśāttu yat brahmāviṣṇuśivasakalāṅgakaiḥ sthāvare ca jaṅgamake śilpibhiḥ kuru tākta munivaraiḥ

लिङ्गविधानम्

लिङ्गमानविधिं सम्यगलक्षणं वक्ष्यतेऽधुना शैवं पाशुपतं चैव कालामुखं महावृतम्

liṅgamānavidhiṃ samyagalakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā śaivaṃ pāśupataṃ caiva kālāmukhaṃ mahāvṛtam

वामं च भैरेवं चैव लिङ्गवा मान षड्विधम् समकर्णं वर्धमानं शिवाङ्कं स्वस्तिकं तथा

vāmaṃ ca bhairevaṃ caiva liṅgavā māna ṣaḍvidham samakarṇaṃ vardhamānaṃ śivāṅkaṃ svastikaṃ tathā

एतच्चतुर्विधं लिङ्गं विप्रादीनां च योग्यकम् समकर्णं भूसुराणां भूपानां वर्धमानकम्

etaccaturvidhaṃ liṅgaṃ viprādīnāṃ ca yogyakam samakarṇaṃ bhūsurāṇāṃ bhūpānāṃ vardhamānakam

वैश्यानां च शिवाधिक्यं परेषाम् स्वस्तिकं भवेत् विप्राणां सर्वलिङ्गं च कुर्याद्दोषो न विद्यते

vaiśyānāṃ ca śivādhikyaṃ pareṣām svastikaṃ bhavet viprāṇāṃ sarvaliṅgaṃ ca kuryāddoṣo na vidyate

शिवाधिकं स्वस्तिकं प्रोक्तं लिङ्गं भूपस्य योग्यकम् स्वस्तिकं च शिवाधिक्य वैश्यानामपि योग्यकम्

śivādhikaṃ svastikaṃ proktaṃ liṅgaṃ bhūpasya yogyakam svastikaṃ ca śivādhikya vaiśyānāmapi yogyakam

शुद्धगर्भगृहे द्वारे प्रासादस्य विशालकम् अधिष्ठानोदये पादं तुङ्गमानं तथैव च

śuddhagarbhagṛhe dvāre prāsādasya viśālakam adhiṣṭhānodaye pādaṃ tuṅgamānaṃ tathaiva ca

हस्तमानाङ्गुलेनैव यजमानोदयेन च एतत्तत्तद्विधिः प्रोक्तं प्रत्येकं बहुधा भवेत्

hastamānāṅgulenaiva yajamānodayena ca etattattadvidhiḥ proktaṃ pratyekaṃ bahudhā bhavet

श्रेष्ठादीनि कनिष्ठान्तं प्रत्येकं त्रित्रिमानकम् गर्भे नन्दविभागे तु एकैकं लिङ्गतुङ्गकम्

śreṣṭhādīni kaniṣṭhāntaṃ pratyekaṃ tritrimānakam garbhe nandavibhāge tu ekaikaṃ liṅgatuṅgakam

केचित्तदेकभागे तु नवभाग विभाजिते तदेकाशीति लिङ्गस्य कन्यसादुत्तमान्तकम्

kecittadekabhāge tu navabhāga vibhājite tadekāśīti liṅgasya kanyasāduttamāntakam

प्रत्येकं तत्त्रिधामानमेकैकं लिङ्गतुङ्गकम् कन्यसा गर्भतारार्थं त्रिपादं मध्यमं भवेत्

pratyekaṃ tattridhāmānamekaikaṃ liṅgatuṅgakam kanyasā garbhatārārthaṃ tripādaṃ madhyamaṃ bhavet

गर्भतारसमं श्रेष्ठं त्रिविधं लिङ्गतुङ्गकम् गर्भगेहे तु मानं स्याल्लिङ्गतुङ्गं प्रकल्पयेत्

garbhatārasamaṃ śreṣṭhaṃ trividhaṃ liṅgatuṅgakam garbhagehe tu mānaṃ syālliṅgatuṅgaṃ prakalpayet

शुद्धद्वारोदयं नन्दभागं कृत्वा विशालकम् एकैकं लिङ्गतुङ्गं स्यात्कन्यसादीनि पूर्ववत्

śuddhadvārodayaṃ nandabhāgaṃ kṛtvā viśālakam ekaikaṃ liṅgatuṅgaṃ syātkanyasādīni pūrvavat

प्रत्येकं तु त्रिधा मानं साष्टादश च लिङ्गकम् प्रासादस्य विशाले तु गर्भगेहोक्तवद्भवेत्

pratyekaṃ tu tridhā mānaṃ sāṣṭādaśa ca liṅgakam prāsādasya viśāle tu garbhagehoktavadbhavet

अधिष्ठानसमं श्रेष्ठं त्रिपादं मध्यमं भवेत् तदर्धं कन्यसं प्रोक्तं त्रिविधं लिङ्गमीरितम्

adhiṣṭhānasamaṃ śreṣṭhaṃ tripādaṃ madhyamaṃ bhavet tadardhaṃ kanyasaṃ proktaṃ trividhaṃ liṅgamīritam

अथवा नवभागं स्यान्नवलिङ्गमुदाहृतम् कन्यसादुत्तमान्तं स्यात्प्रत्येकं पूर्ववद् भवेत्

athavā navabhāgaṃ syānnavaliṅgamudāhṛtam kanyasāduttamāntaṃ syātpratyekaṃ pūrvavad bhavet

पादोदयं नवांशं नवधा लिङ्गमानकम् तदेवं चैकभागे तु चतुर्भाग विभाजिते

pādodayaṃ navāṃśaṃ navadhā liṅgamānakam tadevaṃ caikabhāge tu caturbhāga vibhājite

एकैकं लिङ्गतुङ्गं स्यात्षट्त्रिशं लिङ्गतुङ्गकम् कन्यसादुत्तमान्तं स्यात्सर्वं प्रागुक्तवन्नयेत्

ekaikaṃ liṅgatuṅgaṃ syātṣaṭtriśaṃ liṅgatuṅgakam kanyasāduttamāntaṃ syātsarvaṃ prāguktavannayet

हर्म्यतुङ्गं देवांशं स्यात्कन्यसादि त्रयं त्रयम् एवं तु नवलिङ्गं स्यान्नवभेदोदयं भवेत्

harmyatuṅgaṃ devāṃśaṃ syātkanyasādi trayaṃ trayam evaṃ tu navaliṅgaṃ syānnavabhedodayaṃ bhavet

केचिद्विमानतुङ्गे तु नन्दनन्दांशकं भवेत् एकैकं लिङ्गतुङ्गं स्यान्नन्दनन्दोदयं भवेत्

kecidvimānatuṅge tu nandanandāṃśakaṃ bhavet ekaikaṃ liṅgatuṅgaṃ syānnandanandodayaṃ bhavet

कन्यसादुत्तमान्तं स्यात्पूर्ववल्लिङ्गमिष्यते एकहस्तं समारभ्य हस्तैकेन प्रवर्धयेत्

kanyasāduttamāntaṃ syātpūrvavalliṅgamiṣyate ekahastaṃ samārabhya hastaikena pravardhayet

एकैकं लिङ्गतुङ्गं स्यान्नवहस्तावसानकम् एवं तु नवतुङ्गं स्यात्कन्यसादि त्रयं त्रयम्

ekaikaṃ liṅgatuṅgaṃ syānnavahastāvasānakam evaṃ tu navatuṅgaṃ syātkanyasādi trayaṃ trayam

करं त्रिपादमारभ्य तत्समेन विवर्धनात् पादोनसप्तहस्तान्तं पूर्ववन्नवलिङ्गकम्

karaṃ tripādamārabhya tatsamena vivardhanāt pādonasaptahastāntaṃ pūrvavannavaliṅgakam

अथवा हस्तमारभ्य सार्धहस्तेन वर्धनात् सार्धवेदकराष्टं स्यान्नवलिङ्गोदयं भवेत्

athavā hastamārabhya sārdhahastena vardhanāt sārdhavedakarāṣṭaṃ syānnavaliṅgodayaṃ bhavet

पादहस्तं समारभ्य पादहस्तेन वर्धनात् पादाधिकद्विहस्तान्तं नवलिङ्गं तु पूर्ववत्

pādahastaṃ samārabhya pādahastena vardhanāt pādādhikadvihastāntaṃ navaliṅgaṃ tu pūrvavat

जातिच्छन्दं विकल्पं च आभासं तु चतुर्विधम् एकहस्तवशात्सर्वं कन्यसादि त्रयं त्रयम्

jāticchandaṃ vikalpaṃ ca ābhāsaṃ tu caturvidham ekahastavaśātsarvaṃ kanyasādi trayaṃ trayam

छन्दादीनां तु मानं स्यात्षट्त्रिंशल्लिङ्गतुङ्गकम् एकादशाङ्गुलमारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात्

chandādīnāṃ tu mānaṃ syātṣaṭtriṃśalliṅgatuṅgakam ekādaśāṅgulamārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt

सप्तविंशाङ्गुलान्तं स्यान्नवधा लिङ्गतुङ्गकम् द्वादशाङ्गुलमारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात्

saptaviṃśāṅgulāntaṃ syānnavadhā liṅgatuṅgakam dvādaśāṅgulamārabhya ṣaṭṣaḍaṅgulavardhanāt

षष्ट्यङ्गुलावसानं स्यान्नवधा लिङ्गमानकम् पञ्चविंशाङ्गुलमारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात्

ṣaṣṭyaṅgulāvasānaṃ syānnavadhā liṅgamānakam pañcaviṃśāṅgulamārabhya ṣaṭṣaḍaṅgulavardhanāt

त्रिसप्ततित्रिमात्रान्तं नवधा लिङ्गतुङ्गकम् सर्वेषां कन्यसं श्रेष्ठं पर्यन्ताङ्गुलमानकम्

trisaptatitrimātrāntaṃ navadhā liṅgatuṅgakam sarveṣāṃ kanyasaṃ śreṣṭhaṃ paryantāṅgulamānakam

यजमानस्य मेढ्रान्तं नाभ्यन्तं हृदयान्तकम् स्तनान्तं बाहुसीमान्तं हन्वन्तं नासिकान्तकम्

yajamānasya meḍhrāntaṃ nābhyantaṃ hṛdayāntakam stanāntaṃ bāhusīmāntaṃ hanvantaṃ nāsikāntakam

नेत्रान्तं समतुङ्गं स्यान्नवलिङ्गोदयं भवेत् अथवा तुङ्गमाने तु नवभाग विभाजिते

netrāntaṃ samatuṅgaṃ syānnavaliṅgodayaṃ bhavet athavā tuṅgamāne tu navabhāga vibhājite

एकैकं लिङ्गतुङ्गं स्यात्कन्यसादि त्रयं त्रयम् नवत्यंशविधं लिङ्गं यस्समानवशाद्विदुः

ekaikaṃ liṅgatuṅgaṃ syātkanyasādi trayaṃ trayam navatyaṃśavidhaṃ liṅgaṃ yassamānavaśādviduḥ

बहुधा स्थाप्यलिङ्गं वा नवलिङ्गं परिसंख्यया अथ हस्तादयमानं सर्वलिङ्गेषु कल्पयेत्

bahudhā sthāpyaliṅgaṃ vā navaliṅgaṃ parisaṃkhyayā atha hastādayamānaṃ sarvaliṅgeṣu kalpayet

पञ्चादशाङ्गुलं मानं यन्मानं नवलिङ्गके सप्तादशाङ्गुलान्तं च पञ्चादशाङ्गुलमारभेत्

pañcādaśāṅgulaṃ mānaṃ yanmānaṃ navaliṅgake saptādaśāṅgulāntaṃ ca pañcādaśāṅgulamārabhet

स्थापयेत्पञ्चलिङ्गे तु इत्यूर्ध्वेन तु कारयेत् तत्त्रिपादकरादूर्ध्वे चाधिकं सर्वतुङ्गके

sthāpayetpañcaliṅge tu ityūrdhvena tu kārayet tattripādakarādūrdhve cādhikaṃ sarvatuṅgake

सर्वेषां चैकहर्म्यं तु एकैकलिङ्गे तु संमतम् बहुधा सर्वलिङ्गेषु तत्त्रिकर्णं न कारयेत्

sarveṣāṃ caikaharmyaṃ tu ekaikaliṅge tu saṃmatam bahudhā sarvaliṅgeṣu tattrikarṇaṃ na kārayet

द्विकर्णं बहुलिङ्गे तु त्रिकर्णं चैकलिङ्गके लिङ्गतुङ्गमिति प्रोक्तं तद्विशालमिहोच्यते

dvikarṇaṃ bahuliṅge tu trikarṇaṃ caikaliṅgake liṅgatuṅgamiti proktaṃ tadviśālamihocyate

त्रिचतुष्पञ्चाङ्गुलान्तं स्याद्बहुलिङ्गे तु विस्तृतम् अथवा तुङ्गमाने त्रिचतुष्पञ्चभागिकम्

tricatuṣpañcāṅgulāntaṃ syādbahuliṅge tu vistṛtam athavā tuṅgamāne tricatuṣpañcabhāgikam

तत्तदेकांशविस्तारं बहुलिङ्गविशालकम् नागरं द्रा विडं चैव वेसरं च त्रिधा मतम्

tattadekāṃśavistāraṃ bahuliṅgaviśālakam nāgaraṃ drā viḍaṃ caiva vesaraṃ ca tridhā matam

षट्सप्ताष्टाङ्गुलं चैकलिङ्गतारमिति स्मृतम् नवपङ्क्तिरुद्र मात्रं स्यात् समलिङ्गविशालकम्

ṣaṭsaptāṣṭāṅgulaṃ caikaliṅgatāramiti smṛtam navapaṅktirudra mātraṃ syāt samaliṅgaviśālakam

भानुएकाङ्गुलं चैव चतुर्दशाङ्गुलमेव च एवं तु चैकलिङ्गं स्याद्विस्तारं परिकीर्तितम्

bhānuekāṅgulaṃ caiva caturdaśāṅgulameva ca evaṃ tu caikaliṅgaṃ syādvistāraṃ parikīrtitam

पञ्चादशाङ्गुलं चैव षोडशाङ्गुलमेव च विस्तारदशाङ्गुलं चैव लिङ्गानामिति विस्तृतम्

pañcādaśāṅgulaṃ caiva ṣoḍaśāṅgulameva ca vistāradaśāṅgulaṃ caiva liṅgānāmiti vistṛtam

अष्टादशाङ्गुलं चैव नवपङ्क्त्यङ्गुलान्तकम् विंशत्यङ्गुलं चैव लिङ्गतारं त्रिधा मतम्

aṣṭādaśāṅgulaṃ caiva navapaṅktyaṅgulāntakam viṃśatyaṅgulaṃ caiva liṅgatāraṃ tridhā matam

एकविंशत्यङ्गुलं चैव द्वाविंशतिकाङ्गुलम् त्रयोविंशाङ्गुलं चैव त्रिधा लिङ्गविशालकम्

ekaviṃśatyaṅgulaṃ caiva dvāviṃśatikāṅgulam trayoviṃśāṅgulaṃ caiva tridhā liṅgaviśālakam

चतुर्विशाङ्गुलं चैव पञ्चविंशाङ्गुलं तथा षड्विंशाङ्गुलं चैव विशालं त्रिविधं मतम्

caturviśāṅgulaṃ caiva pañcaviṃśāṅgulaṃ tathā ṣaḍviṃśāṅgulaṃ caiva viśālaṃ trividhaṃ matam

सप्तविंशाङ्गुलं चैव अष्टविंशाङ्गुलं तथा नवविंशतिमात्रं स्याल्लिङ्गतारमिति स्मृतम्

saptaviṃśāṅgulaṃ caiva aṣṭaviṃśāṅgulaṃ tathā navaviṃśatimātraṃ syālliṅgatāramiti smṛtam

अथवा त्रिंशदङ्गुल्यमेकत्रिंशतिमात्रकम् द्वात्रिंशाङ्गुलं चैव लिङ्गतारमिति स्मृतम्

athavā triṃśadaṅgulyamekatriṃśatimātrakam dvātriṃśāṅgulaṃ caiva liṅgatāramiti smṛtam

कन्यसादुत्तमान्तं स्यात्प्रत्येकं त्रित्रिमानकम् एवं तु नवधा लिङ्गं प्रत्येकं नागरादिभिः

kanyasāduttamāntaṃ syātpratyekaṃ tritrimānakam evaṃ tu navadhā liṅgaṃ pratyekaṃ nāgarādibhiḥ

अथवा तुङ्गमानं तु चतुष्पञ्चषडंशकम् तत्तदंशैकभागेन चैकलिङ्गविशालकम्

athavā tuṅgamānaṃ tu catuṣpañcaṣaḍaṃśakam tattadaṃśaikabhāgena caikaliṅgaviśālakam

नागरं द्रा विडं चैव वेसरं च त्रिधा मतम्

nāgaraṃ drā viḍaṃ caiva vesaraṃ ca tridhā matam

इष्टायामे द्व्यंशसत्रिंशदंशम् कृत्वा क्रमादधिकं तदंशकम् विस्तारं तत्कन्यसादि त्रिधा युक्त्या धीमान् वेसरादीनि कुर्यात्

iṣṭāyāme dvyaṃśasatriṃśadaṃśam kṛtvā kramādadhikaṃ tadaṃśakam vistāraṃ tatkanyasādi tridhā yuktyā dhīmān vesarādīni kuryāt

बहुलिङ्गोदये सर्वे ब्रह्मभागं विनोदयम् द्विभागं समकन्यंस्याद्विष्णुरुद्रा शं! तत्समम्

bahuliṅgodaye sarve brahmabhāgaṃ vinodayam dvibhāgaṃ samakanyaṃsyādviṣṇurudrā śaṃ! tatsamam

अथवा तुङ्गनवमं स्याद्वेद नारायणोदयम् पञ्चांशं शिवोदयं स्याद् वर्धमानमिति स्मृतम्

athavā tuṅganavamaṃ syādveda nārāyaṇodayam pañcāṃśaṃ śivodayaṃ syād vardhamānamiti smṛtam

अष्टादशांशकं तुङ्गे वैष्णवं चाष्टभागिकम् दशांशं शिवोदयं स्याच्छिवाधिकं लिङ्गमीरितम्

aṣṭādaśāṃśakaṃ tuṅge vaiṣṇavaṃ cāṣṭabhāgikam daśāṃśaṃ śivodayaṃ syācchivādhikaṃ liṅgamīritam

उत्सेधे दशभागे तु विष्णुतुङ्गं षडंशकम् वेदांशं शिवांशं स्यात्स्वस्तिकं बहुलिङ्कके

utsedhe daśabhāge tu viṣṇutuṅgaṃ ṣaḍaṃśakam vedāṃśaṃ śivāṃśaṃ syātsvastikaṃ bahuliṅkake

कमलजहरिहरांशं तत्समं चैकलिङ्गे मनुवसुनवभागैस्तुङ्गमष्टत्रियाङ्गकम् कमलजहरिहरांशं सर्वतोभद्र लिङ्गम् द्विजकुलनृपतिपूज्यं वर्धमाना चैव

kamalajahariharāṃśaṃ tatsamaṃ caikaliṅge manuvasunavabhāgaistuṅgamaṣṭatriyāṅgakam kamalajahariharāṃśaṃ sarvatobhadra liṅgam dvijakulanṛpatipūjyaṃ vardhamānā caiva

पञ्चपञ्चषडंशकोन्नतम् ब्रह्माविष्णुशिवभाग तत्क्रमात् तुङ्गमिष्टयुगांशके कृते तच्छिवाधिक योग्यकम्

pañcapañcaṣaḍaṃśakonnatam brahmāviṣṇuśivabhāga tatkramāt tuṅgamiṣṭayugāṃśake kṛte tacchivādhika yogyakam

स्वस्तिकस्य शतषट् शिरोन्नतम् षोडशांशविधि वैष्णवं तथा भद्र भागविधिवत्समाचरेत् संपदार्थमिव शूद्र योग्यकम्

svastikasya śataṣaṭ śironnatam ṣoḍaśāṃśavidhi vaiṣṇavaṃ tathā bhadra bhāgavidhivatsamācaret saṃpadārthamiva śūdra yogyakam

वेदाश्राभं ब्रह्मभागे च मूले चाष्टाग्राभं मध्यमे विष्णुभागे वृत्ताकारमग्रके तच्छिवांशम् कुर्यात्तु सर्वं चतुर्लिङ्गमेतत्

vedāśrābhaṃ brahmabhāge ca mūle cāṣṭāgrābhaṃ madhyame viṣṇubhāge vṛttākāramagrake tacchivāṃśam kuryāttu sarvaṃ caturliṅgametat

वेदाश्रं वस्वश्रकं वृत्तं चैवम् प्रोक्तानेकलिङ्गाग्र मूले वृत्ताकारं चाग्रके रुद्र भागे कुर्यादेवं शिल्पिविद्वद्भिरेव

vedāśraṃ vasvaśrakaṃ vṛttaṃ caivam proktānekaliṅgāgra mūle vṛttākāraṃ cāgrake rudra bhāge kuryādevaṃ śilpividvadbhireva

एकानेकं चोक्तलिङ्गे शिवांशे कुर्याद्धारा षोडशादिद्वयेन वृद्ध्या धारायत् सहस्रावधानम् धारालिङ्गे चैवमुक्तं तन्त्रैः

ekānekaṃ coktaliṅge śivāṃśe kuryāddhārā ṣoḍaśādidvayena vṛddhyā dhārāyat sahasrāvadhānam dhārāliṅge caivamuktaṃ tantraiḥ

पञ्चषड्मुनिरष्टविस्तृते द्विद्विभाग शिरमानतुङ्गकम् तत्तदङ्गकृततच्छिरोदये द्व्यंशयुग्मधिरोपमानकम्

pañcaṣaḍmuniraṣṭavistṛte dvidvibhāga śiramānatuṅgakam tattadaṅgakṛtatacchirodaye dvyaṃśayugmadhiropamānakam

वर्तिकस्तमिव तच्छिखं बुधैः युदार्ध त्रिपुरुषा कृतिस्तथा अर्धचन्द्र मिति चित्रवद् भवेत् शिल्पिभिः प्रवर वर्णतः क्रमात्

vartikastamiva tacchikhaṃ budhaiḥ yudārdha tripuruṣā kṛtistathā ardhacandra miti citravad bhavet śilpibhiḥ pravara varṇataḥ kramāt

पूजांशे तत्तुङ्गमष्टद्वयांशम् कृत्वांशेन द्वित्रिवेदान्विसृज्य तस्याधस्तल्लक्षणोद्धारशेषम् शिल्पिः कुर्यान्नागरादिः त्रिधैव

pūjāṃśe tattuṅgamaṣṭadvayāṃśam kṛtvāṃśena dvitrivedānvisṛjya tasyādhastallakṣaṇoddhāraśeṣam śilpiḥ kuryānnāgarādiḥ tridhaiva

तत्तचैकार्धभागं मध्यभागम् विस्तारं स्याल्लक्षणोद्धारणे च अग्रे चैकद्व्यंशत्रिशेन तुङ्गम् तस्मात्पार्श्वे भूपयेत्पृष्ठकान्तम्

tattacaikārdhabhāgaṃ madhyabhāgam vistāraṃ syāllakṣaṇoddhāraṇe ca agre caikadvyaṃśatriśena tuṅgam tasmātpārśve bhūpayetpṛṣṭhakāntam

कुर्यादेकां पिण्डिकां तंतु पार्श्वे चैकद्वित्र्! यंशकं चान्तरं च पृष्ठे युक्त्या कारयेद् विष्णुकान्तम् एवं युक्त्या नागरादिक्रमं स्यात्

kuryādekāṃ piṇḍikāṃ taṃtu pārśve caikadvitr! yaṃśakaṃ cāntaraṃ ca pṛṣṭhe yuktyā kārayed viṣṇukāntam evaṃ yuktyā nāgarādikramaṃ syāt

एकानेकलिङ्ग धारणांशे कुर्याल्लिङ्गे मूर्ध्निवत्कुड्मलं वा छत्राकारं वाथ मूर्ध्निप्रदेशे युक्त्या धीमानुद्धरेद्वधस्तात्

ekānekaliṅga dhāraṇāṃśe kuryālliṅge mūrdhnivatkuḍmalaṃ vā chatrākāraṃ vātha mūrdhnipradeśe yuktyā dhīmānuddharedvadhastāt

लिङ्गादीनां स्थापयेत्सर्वहर्म्ये प्रागुक्तवत्क्रमात्

liṅgādīnāṃ sthāpayetsarvaharmye prāguktavatkramāt

शुद्धगर्भगृहे मध्ये सप्तभागविभाजिते मध्ये ब्रह्मपदं चैव परितश्चाष्टदिवौकसः

śuddhagarbhagṛhe madhye saptabhāgavibhājite madhye brahmapadaṃ caiva paritaścāṣṭadivaukasaḥ

मानुषांशं तु तद्बाह्ये परितः षोडशांशकम् चतुर्विशांशकं बाह्ये परितः पैशाचमेव च

mānuṣāṃśaṃ tu tadbāhye paritaḥ ṣoḍaśāṃśakam caturviśāṃśakaṃ bāhye paritaḥ paiśācameva ca

मध्ये ब्रह्मपदे सप्तसप्तभाग विभाजिते ब्रह्मांशे मध्यमे ब्रह्मसूत्रं तत्परिकल्पयेत्

madhye brahmapade saptasaptabhāga vibhājite brahmāṃśe madhyame brahmasūtraṃ tatparikalpayet

तद्वामे विष्णुसूत्रं स्यात्तद्बाह्ये परिकल्पयेत् तत्सूत्रात् द्वयोर्मध्ये शिवसूत्रं प्रकल्पयेत्

tadvāme viṣṇusūtraṃ syāttadbāhye parikalpayet tatsūtrāt dvayormadhye śivasūtraṃ prakalpayet

ब्रह्मविष्णुसूत्रं स्यान्मध्ये च शिवसूत्रकम् एवं तु चैकलिङ्गं स्यात्स्थापयेच्छिल्पिवित्तमः

brahmaviṣṇusūtraṃ syānmadhye ca śivasūtrakam evaṃ tu caikaliṅgaṃ syātsthāpayecchilpivittamaḥ

बहुलिङ्गप्रतिष्ठा चेत्तत्तदेकापदोक्तवत् कुर्यादेव पदे विष्णुं बहुधा चैकमेव वा

bahuliṅgapratiṣṭhā cettattadekāpadoktavat kuryādeva pade viṣṇuṃ bahudhā caikameva vā

गर्भगेहस्थले धारनीलमध्ये समं भवेत् अज्ञानादधिकं चेन्निम्नं चेत्सर्वदोषदम्

garbhagehasthale dhāranīlamadhye samaṃ bhavet ajñānādadhikaṃ cennimnaṃ cetsarvadoṣadam

तस्मात्परिहरेत्सर्वदेवतास्थापनं बुधः बेरस्यैकशिला प्रोक्तं लिङ्गानां तच्चतुःशिला

tasmātpariharetsarvadevatāsthāpanaṃ budhaḥ berasyaikaśilā proktaṃ liṅgānāṃ taccatuḥśilā

नन्द्यावर्तकृतिः स्थाप्य तथा चैकाश्मना भवेत् अथो पाषाणकूर्माख्यं चोर्ध्वधारमिति स्मृतम्

nandyāvartakṛtiḥ sthāpya tathā caikāśmanā bhavet atho pāṣāṇakūrmākhyaṃ cordhvadhāramiti smṛtam

इत ऊर्ध्वं शिलादौ पीठके वापि चोदयम् उक्तवत्कल्पयेच्छिल्पी हीनाधिक्यं न कारयेत्

ita ūrdhvaṃ śilādau pīṭhake vāpi codayam uktavatkalpayecchilpī hīnādhikyaṃ na kārayet

स्थापयेल्लिङ्गबेरैश्च स्थपतिः स्थापकैः सह लिङ्गानां पीठकानां च देवदेव्याश्च हर्म्यके

sthāpayelliṅgaberaiśca sthapatiḥ sthāpakaiḥ saha liṅgānāṃ pīṭhakānāṃ ca devadevyāśca harmyake

शिलासंग्रहणं सम्यग्लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना पर्वते वा वने वापि स्थपतिः स्थपकैः सह

śilāsaṃgrahaṇaṃ samyaglakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā parvate vā vane vāpi sthapatiḥ sthapakaiḥ saha

प्रभाते तु समुत्थाय कर्ता चानुचरैः सह मार्गके चोक्तवत्सर्वं पार्श्वे तु शकुनानि वै

prabhāte tu samutthāya kartā cānucaraiḥ saha mārgake coktavatsarvaṃ pārśve tu śakunāni vai

सुमुहूर्ते सुलग्ने च शिलासंग्रहणं भवेत् उक्तवच्च रथारोप्य शिल्पशालां प्रविश्यति

sumuhūrte sulagne ca śilāsaṃgrahaṇaṃ bhavet uktavacca rathāropya śilpaśālāṃ praviśyati

पत्रावलीढकाश्मं च अनलावटे कदाश्मना आतपेनावलीढं चेद् वर्जयेत्सा शिला भवेत्

patrāvalīḍhakāśmaṃ ca analāvaṭe kadāśmanā ātapenāvalīḍhaṃ ced varjayetsā śilā bhavet

यत्पूर्वोत्तराग्रं ज्ञात्वा मूलं दक्षिणपश्चिमे अधोभागा मुखं ज्ञात्वा शयने चापरोर्ध्वकम्

yatpūrvottarāgraṃ jñātvā mūlaṃ dakṣiṇapaścime adhobhāgā mukhaṃ jñātvā śayane cāparordhvakam

पूर्वाश्रं च शिला सर्वे दक्षिणे सव्यपार्श्वके उत्तरे वामभागं स्यादुत्तराग्रशिले विदुः

pūrvāśraṃ ca śilā sarve dakṣiṇe savyapārśvake uttare vāmabhāgaṃ syāduttarāgraśile viduḥ

पूर्वे तु दक्षिणं पार्श्वे पश्चिमे वामपार्श्वकम् ईशानाग्रशिलानां तु मूले नैरृत्यदेशके

pūrve tu dakṣiṇaṃ pārśve paścime vāmapārśvakam īśānāgraśilānāṃ tu mūle nairṛtyadeśake

अन्यकोणेषु सर्वेषु मूलमग्रं न विद्यते दिक्षु दीर्घशिला सर्वाः पुंशिलानां प्रकीर्तितम्

anyakoṇeṣu sarveṣu mūlamagraṃ na vidyate dikṣu dīrghaśilā sarvāḥ puṃśilānāṃ prakīrtitam

चतुष्कोणेषु दीर्घं स्याच्छिलाषण्डः प्रकीर्तितः प्रभूतं च स्थिता सर्वं पृथिव्याकाशायतं तथा

catuṣkoṇeṣu dīrghaṃ syācchilāṣaṇḍaḥ prakīrtitaḥ prabhūtaṃ ca sthitā sarvaṃ pṛthivyākāśāyataṃ tathā

ऊर्ध्वाग्रमध्यो मूलं प्रागुक्तदिक् तथैशके तत्तदुन्नतवक्त्रं च यदि स्थापनं भवेत्

ūrdhvāgramadhyo mūlaṃ prāguktadik tathaiśake tattadunnatavaktraṃ ca yadi sthāpanaṃ bhavet

तत्पार्श्वं पूर्ववज्ज्ञात्वा तस्याकारमिहोच्यते मूलमग्रं च मध्यं च समाकारं तु पुंशिला

tatpārśvaṃ pūrvavajjñātvā tasyākāramihocyate mūlamagraṃ ca madhyaṃ ca samākāraṃ tu puṃśilā

स्थूलमूलं कृशाग्रं स्यात्स्त्रीशिला तु प्रकाशिता स्थूलाग्रं च कृशं मध्ये स्थूलं नपुंसकं शिला

sthūlamūlaṃ kṛśāgraṃ syātstrīśilā tu prakāśitā sthūlāgraṃ ca kṛśaṃ madhye sthūlaṃ napuṃsakaṃ śilā

चतुरश्रं पुंशिला प्रोक्तं वृत्तं स्याद् वनिता शिला बहुधा गृह्यशृङ्गं स्यान्नपुंसकं तमुदाहृतम्

caturaśraṃ puṃśilā proktaṃ vṛttaṃ syād vanitā śilā bahudhā gṛhyaśṛṅgaṃ syānnapuṃsakaṃ tamudāhṛtam

कांसकाध्वनिनादं स्यात्स्त्रीशिला तु प्रकीर्तिता रत्नभाण्डध्वनिनादं शिला च पुरुषं स्मृतम्

kāṃsakādhvaninādaṃ syātstrīśilā tu prakīrtitā ratnabhāṇḍadhvaninādaṃ śilā ca puruṣaṃ smṛtam

निर्ध्वनि च शिला सर्वं नस्त्री नपुमान् विदुः तालध्वनिनादं स्याच्छिला वल्याः प्रकीर्तितम्

nirdhvani ca śilā sarvaṃ nastrī napumān viduḥ tāladhvaninādaṃ syācchilā valyāḥ prakīrtitam

महिषध्वनिसंयुक्ता शिला वृक्षाः प्रकीर्तिता पूर्वोक्तवध्वनीनादं यावना च शिला भवेत्

mahiṣadhvanisaṃyuktā śilā vṛkṣāḥ prakīrtitā pūrvoktavadhvanīnādaṃ yāvanā ca śilā bhavet

शिलासर्वेषु वृत्तं च शिलाञ्छा विवर्धयेत् पुंशिलेन पुमान् लिङ्गं कुर्याद्रे खां विवर्जयेत्

śilāsarveṣu vṛttaṃ ca śilāñchā vivardhayet puṃśilena pumān liṅgaṃ kuryādre khāṃ vivarjayet

शक्तीनां पीठकानां च स्त्रीशिलासंग्रहं भवेत् प्रासादादीनि सर्वेषां मपुंसकशिला भवेत्

śaktīnāṃ pīṭhakānāṃ ca strīśilāsaṃgrahaṃ bhavet prāsādādīni sarveṣāṃ mapuṃsakaśilā bhavet

श्वेतरक्तं च पीतं च शिला कृष्णं यथाक्रमात् द्विजातीनां च वर्णानां कुर्याल्लिङ्गादिना बुधः

śvetaraktaṃ ca pītaṃ ca śilā kṛṣṇaṃ yathākramāt dvijātīnāṃ ca varṇānāṃ kuryālliṅgādinā budhaḥ

सर्वेषाम्मपि वर्णानां सा शिला कृष्णमेव वा सर्वेषां वर्णपाषाणे कृष्णरेखां विसर्जयेत्

sarveṣāmmapi varṇānāṃ sā śilā kṛṣṇameva vā sarveṣāṃ varṇapāṣāṇe kṛṣṇarekhāṃ visarjayet

100

श्वेतं च स्वर्णरेखं च सर्वसंपत्करं शुभम् शिलासंग्रहणं प्रोक्तं शेषमर्हमागमोक्तवत् स्मृतम्

śvetaṃ ca svarṇarekhaṃ ca sarvasaṃpatkaraṃ śubham śilāsaṃgrahaṇaṃ proktaṃ śeṣamarhamāgamoktavat smṛtam

101

स्वयम्भुलिङ्गसर्वेषां लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना उद्भूतं दैवकं चैव मानुषं गाणवं तथा

svayambhuliṅgasarveṣāṃ lakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā udbhūtaṃ daivakaṃ caiva mānuṣaṃ gāṇavaṃ tathā

102

एवं चतुर्विधं लिङ्गं स्वयम्भुरिति कीर्तितम् तत्स्थाप्य स्वयमुद्भूतं स्वयम्भूरिति कीर्तितः

evaṃ caturvidhaṃ liṅgaṃ svayambhuriti kīrtitam tatsthāpya svayamudbhūtaṃ svayambhūriti kīrtitaḥ

103

देवैश्च स्थापितं लिङ्गं दैविकं लिङ्गमुच्यते मानुषैः रचितं लिङ्गं मानुषं चेति कथ्यते

devaiśca sthāpitaṃ liṅgaṃ daivikaṃ liṅgamucyate mānuṣaiḥ racitaṃ liṅgaṃ mānuṣaṃ ceti kathyate

104

अन्येषु रचितं लिङ्गं चार्षञ्चैव कथ्यते गणैश्च पूजितं लिङ्गं गणं चेति प्रकथ्यते

anyeṣu racitaṃ liṅgaṃ cārṣañcaiva kathyate gaṇaiśca pūjitaṃ liṅgaṃ gaṇaṃ ceti prakathyate

105

उद्भूतं श्वेतवर्णं चेद् दैविकं रक्तवर्णकम् मानुषं पीतवर्णाभं कृष्णवर्णं च गाणकम्

udbhūtaṃ śvetavarṇaṃ ced daivikaṃ raktavarṇakam mānuṣaṃ pītavarṇābhaṃ kṛṣṇavarṇaṃ ca gāṇakam

106

आर्षं युक्तसूत्रं स्यात् स्वस्तिकाकृतिरेव वा उद्भूतं शङ्कराकारं रुद्रा क्षरं दैविकम्

ārṣaṃ yuktasūtraṃ syāt svastikākṛtireva vā udbhūtaṃ śaṅkarākāraṃ rudrā kṣaraṃ daivikam

107

नगर्दभं गाणवं स्याल्लिङ्गाकारमिहोच्यते उद्भूतस्तालमूलं स्यात्कृशाग्रं वा समाधिकम्

nagardabhaṃ gāṇavaṃ syālliṅgākāramihocyate udbhūtastālamūlaṃ syātkṛśāgraṃ vā samādhikam

108

अन्यथा सर्वलिङ्गानां स्थूलाग्रं कृशमूलकम् दैविकं डिण्डिमाकारं मानुषार्द्र पुषा कृतिः

anyathā sarvaliṅgānāṃ sthūlāgraṃ kṛśamūlakam daivikaṃ ḍiṇḍimākāraṃ mānuṣārdra puṣā kṛtiḥ

109

उद्भूतं पर्वताकारं कूश्माण्डाकार गाणवम् पुण्यनद्यद्रि देशे तु लिङ्गसंग्रहणं भवेत्

udbhūtaṃ parvatākāraṃ kūśmāṇḍākāra gāṇavam puṇyanadyadri deśe tu liṅgasaṃgrahaṇaṃ bhavet

110

एवं परार्थं लिङ्गं स्याच्छेषमागमतोक्तवत् आत्मार्थं लिङ्गपीठस्य लक्षणं पठ्यतेऽधुना

evaṃ parārthaṃ liṅgaṃ syāccheṣamāgamatoktavat ātmārthaṃ liṅgapīṭhasya lakṣaṇaṃ paṭhyate'dhunā

111

पीठतुङ्गं समं वाथ त्रिपादं चार्धमेव वा लिङ्गायाममिति प्रोक्तं नाभं पीठविशालवत्

pīṭhatuṅgaṃ samaṃ vātha tripādaṃ cārdhameva vā liṅgāyāmamiti proktaṃ nābhaṃ pīṭhaviśālavat

112

नदीपर्वतदेशे तु लिङ्गसंग्रहणं भवेत् श्वेतरक्तं च पीतं च कृष्णवर्णं चतुष्टयम्

nadīparvatadeśe tu liṅgasaṃgrahaṇaṃ bhavet śvetaraktaṃ ca pītaṃ ca kṛṣṇavarṇaṃ catuṣṭayam

113

भूसुरादिचतुर्णां तु वर्णानां लिङ्गतः क्रमात् अथवा कृष्णवर्णं च तत्सर्वं चार्षकं भवेत्

bhūsurādicaturṇāṃ tu varṇānāṃ liṅgataḥ kramāt athavā kṛṣṇavarṇaṃ ca tatsarvaṃ cārṣakaṃ bhavet

114

अतिकर्षतलिङ्गं यद्भूदेव्यं च शभ्युरुच्यते तत्र स्वयम्भुलिङ्गे तु विरूपं च विशेषतः

atikarṣataliṅgaṃ yadbhūdevyaṃ ca śabhyurucyate tatra svayambhuliṅge tu virūpaṃ ca viśeṣataḥ

115

सम्यक् सूत्रे च संकुर्याद्यावल्लक्षणमुच्यते तल्लिङ्गं मानुषं प्रोक्तं तत्पर्वतलिन्द्र के

samyak sūtre ca saṃkuryādyāvallakṣaṇamucyate talliṅgaṃ mānuṣaṃ proktaṃ tatparvatalindra ke

116

रेखाबिन्दुकलङ्काङ्कं वर्जयेत्तद् विशेषतः सौवर्णबिन्दुरेखाढ्यं सर्वसंपच्छुभायतम्

rekhābindukalaṅkāṅkaṃ varjayettad viśeṣataḥ sauvarṇabindurekhāḍhyaṃ sarvasaṃpacchubhāyatam

117

ईषत्तदुन्नतं लिङ्गं हर्म्यवत्स्वयंभुलिङ्गकम् वृत्तं वायतवृत्तं वा नाभे चरणायते

īṣattadunnataṃ liṅgaṃ harmyavatsvayaṃbhuliṅgakam vṛttaṃ vāyatavṛttaṃ vā nābhe caraṇāyate

118

किञ्चित्तदुन्नतं वर्त निम्नं तत्पृष्ठमिष्यते स्थूलाग्रं यत्कृशं मूले लिङ्गं सर्वं निशाकृति

kiñcittadunnataṃ varta nimnaṃ tatpṛṣṭhamiṣyate sthūlāgraṃ yatkṛśaṃ mūle liṅgaṃ sarvaṃ niśākṛti

119

स्वभावदन्तोष्ठयुक्तं चेल्लिङ्गं तन्मानुषं भवेत् सिकतारोपणं ज्ञात्वा चैवं स्वयम्भुलिङ्गकम्

svabhāvadantoṣṭhayuktaṃ celliṅgaṃ tanmānuṣaṃ bhavet sikatāropaṇaṃ jñātvā caivaṃ svayambhuliṅgakam

120

विनारक्तं विनाकृष्णं सैकते लिङ्गमिष्यते सर्वं स्वयम्भुलिङ्गेषु आत्मार्थं च परार्थके

vināraktaṃ vinākṛṣṇaṃ saikate liṅgamiṣyate sarvaṃ svayambhuliṅgeṣu ātmārthaṃ ca parārthake

121

नसंज्ञेषु च रक्तेषु लिङ्गस्योक्तेर्चनं भवेत् उक्तलिङ्गप्रकारेण शेषमागमतोक्तवत्

nasaṃjñeṣu ca rakteṣu liṅgasyoktercanaṃ bhavet uktaliṅgaprakāreṇa śeṣamāgamatoktavat

122

आत्मार्थार्चनलिङ्गस्य वक्ष्यते पीठलक्षणम् कर्तृनाशं परित्यज्य किञ्चिच्चैव शिला भवेत्

ātmārthārcanaliṅgasya vakṣyate pīṭhalakṣaṇam kartṛnāśaṃ parityajya kiñciccaiva śilā bhavet

123

जलानलातपवातस्पृष्टाश्मानि विवर्जयेत् पृथ्वीगर्भस्थितं स्निग्धं बिन्दुरेखां विवर्जयेत्

jalānalātapavātaspṛṣṭāśmāni vivarjayet pṛthvīgarbhasthitaṃ snigdhaṃ bindurekhāṃ vivarjayet

124

कलितं चैकभागं स्यात्स्त्रीशिला तु प्रकीर्तितम् नपूरं सूक्ष्मदष्टं च शिला भवेत्

kalitaṃ caikabhāgaṃ syātstrīśilā tu prakīrtitam napūraṃ sūkṣmadaṣṭaṃ ca śilā bhavet

125

सम्यक्कृष्णनीलाः प्रोक्ताः वर्णमन्यं विवर्जयेत् कर्षपाषाणवत्स्वर्णरेखारोपणमिष्यते

samyakkṛṣṇanīlāḥ proktāḥ varṇamanyaṃ vivarjayet karṣapāṣāṇavatsvarṇarekhāropaṇamiṣyate

126

एवं परिक्षिते पश्चात् शिलासंग्रहणं भवेत् एवं लक्षणयुक्तस्य शिलापीठं प्रकुर्वते

evaṃ parikṣite paścāt śilāsaṃgrahaṇaṃ bhavet evaṃ lakṣaṇayuktasya śilāpīṭhaṃ prakurvate

127

कर्तुर्दक्षिणहस्तस्य मध्यमाङ्गुलमध्यमे पर्वतायतनस्ताहमङ्गुली त्रिविधं भवेत्

karturdakṣiṇahastasya madhyamāṅgulamadhyame parvatāyatanastāhamaṅgulī trividhaṃ bhavet

128

यवेन कल्पिते वापि चाङ्गुलेवापि कल्पयेत् कर्तृनक्षत्रमित्रं हि मानं युक्त्या प्रयोजयेत्

yavena kalpite vāpi cāṅgulevāpi kalpayet kartṛnakṣatramitraṃ hi mānaṃ yuktyā prayojayet

129

परार्थे वा स्वयम्भूनां मानाङ्गुलवशेन वा आयाममिति षड्वर्गमित्थं पीठोदयं भवेत्

parārthe vā svayambhūnāṃ mānāṅgulavaśena vā āyāmamiti ṣaḍvargamitthaṃ pīṭhodayaṃ bhavet

130

लिङ्गमानं वियुक्तं चेत्कुर्यात्तु मानुषादीनाम् तत्त्रिभिर्यवं समारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात्

liṅgamānaṃ viyuktaṃ cetkuryāttu mānuṣādīnām tattribhiryavaṃ samārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt

131

पञ्चविंशाङ्गुलान्तं स्यात्पीठविस्तारमेव च अङ्गुलत्रयमारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात्

pañcaviṃśāṅgulāntaṃ syātpīṭhavistārameva ca aṅgulatrayamārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt

132

पञ्चविंशाङ्गुलान्तं स्यात्पीठविस्तारं विधीयते षड्वर्गादिशुभं कुर्याद्यथाभागादि संभवम्

pañcaviṃśāṅgulāntaṃ syātpīṭhavistāraṃ vidhīyate ṣaḍvargādiśubhaṃ kuryādyathābhāgādi saṃbhavam

133

तन्मानं पीठविस्तारं कृत्वा तु चतुरंशकम् एकांशं लिङ्गमानं स्याच्छेषं तत्पीठतुङ्गकम्

tanmānaṃ pīṭhavistāraṃ kṛtvā tu caturaṃśakam ekāṃśaṃ liṅgamānaṃ syāccheṣaṃ tatpīṭhatuṅgakam

134

अथवा पञ्चभागांशं तल्लिङ्गोदयमीरितम् शेषं तु पूर्ववत्पीठं तुङ्गं कुर्याद् विचक्षणः

athavā pañcabhāgāṃśaṃ talliṅgodayamīritam śeṣaṃ tu pūrvavatpīṭhaṃ tuṅgaṃ kuryād vicakṣaṇaḥ

135

पीठतारसमं लिङ्गं मध्यनालाग्रकान्तकम् पीठतारं द्वयं कृत्वा एकांशं नालविस्तृतम्

pīṭhatārasamaṃ liṅgaṃ madhyanālāgrakāntakam pīṭhatāraṃ dvayaṃ kṛtvā ekāṃśaṃ nālavistṛtam

136

तच्चतुर्भागिकैकांशं हीनं नालाग्रतारकम् केचिद् द्वित्र्! यंशमेवं स्यान्मूलाग्रान्तक्षयं क्रमात्

taccaturbhāgikaikāṃśaṃ hīnaṃ nālāgratārakam kecid dvitr! yaṃśamevaṃ syānmūlāgrāntakṣayaṃ kramāt

137

तद्विशालत्रिभागैकं प्रणाले विस्तारमेव वा पीठतारचतुर्थांशं त्रियंशं वृतवारिका

tadviśālatribhāgaikaṃ praṇāle vistārameva vā pīṭhatāracaturthāṃśaṃ triyaṃśaṃ vṛtavārikā

138

पीठतारसमं चैव लिङ्गं तत् परिणाहकम् एवमात्मार्थलिङ्गेषु स्वयम्भुवं परार्थके

pīṭhatārasamaṃ caiva liṅgaṃ tat pariṇāhakam evamātmārthaliṅgeṣu svayambhuvaṃ parārthake

139

कुर्यादनेकलिङ्गेषु चैकलिङ्गं न कारयेत् पीठतुङ्गं त्रिधा कृत्वा एकांशं गलतुङ्गकम्

kuryādanekaliṅgeṣu caikaliṅgaṃ na kārayet pīṭhatuṅgaṃ tridhā kṛtvā ekāṃśaṃ galatuṅgakam

140

अथवा पञ्चद्वयांशं वा गलतुङ्गं विशेषतः शेषं तु चोर्ध्वाधो बन्धं पट्टजन्मसररुहम्

athavā pañcadvayāṃśaṃ vā galatuṅgaṃ viśeṣataḥ śeṣaṃ tu cordhvādho bandhaṃ paṭṭajanmasararuham

141

एकांशं जन्मतुङ्गं तु एकभागैकं वेत्रकम् तत्समं पङ्कजाग्रं स्यात्पद्मकुक्षिर्द्वयांशकम्

ekāṃśaṃ janmatuṅgaṃ tu ekabhāgaikaṃ vetrakam tatsamaṃ paṅkajāgraṃ syātpadmakukṣirdvayāṃśakam

142

तदष्टांशैकवेत्रं स्यात्तत्समं चोर्ध्ववेत्रकम् पूर्ववत्कर्णसंयुक्तमूर्ध्वखण्डमध उक्तवत्

tadaṣṭāṃśaikavetraṃ syāttatsamaṃ cordhvavetrakam pūrvavatkarṇasaṃyuktamūrdhvakhaṇḍamadha uktavat

143

सपादांशाधिकं हीनं वा यन्मानोरम्यं मानयोः पीठतारोदयं नालं दीर्घं प्रागुक्तवन्नयेत्

sapādāṃśādhikaṃ hīnaṃ vā yanmānoramyaṃ mānayoḥ pīṭhatārodayaṃ nālaṃ dīrghaṃ prāguktavannayet

144

वृत्ताकारं तु पीठं स्यादन्यथाकृतिं वर्जयेत् पीठतुङ्गे तु गन्धं स्याल्लिङ्गनाहस्य सादृशम्

vṛttākāraṃ tu pīṭhaṃ syādanyathākṛtiṃ varjayet pīṭhatuṅge tu gandhaṃ syālliṅganāhasya sādṛśam

145

लिङ्गतुङ्गविशेषं स्याद्वेशनं तन्नयेद्बुधः मानयेद्बहुलिङ्गे तु चैकानेकादिकैः

liṅgatuṅgaviśeṣaṃ syādveśanaṃ tannayedbudhaḥ mānayedbahuliṅge tu caikānekādikaiḥ

146

एतत्तु सर्वलिङ्गेषु चात्मार्थं च परार्थके तन्मध्ये स्थापयलिङ्गमादौ रत्नानि विन्यसेत्

etattu sarvaliṅgeṣu cātmārthaṃ ca parārthake tanmadhye sthāpayaliṅgamādau ratnāni vinyaset

147

लिङ्गस्य परितो रन्ध्रे स्वर्णवर्णावबन्धनम् अभावे रजतेनैव ताम्रं वायसमेव च

liṅgasya parito randhre svarṇavarṇāvabandhanam abhāve rajatenaiva tāmraṃ vāyasameva ca

148

कारयेच्छिल्पिना सम्यग् लिङ्गपीठोदढौः सह एकानेकलिङ्गानां परार्थे त्वष्टबन्धनम्

kārayecchilpinā samyag liṅgapīṭhodaḍhauḥ saha ekānekaliṅgānāṃ parārthe tvaṣṭabandhanam

149

केचित्त्रिबन्धनं कुर्याद् द्र व्यैश्च गुग्गुलादिभिः रत्नलिङ्गैश्च सर्वेषां वर्णपीठं प्रकल्पयेत्

kecittribandhanaṃ kuryād dra vyaiśca guggulādibhiḥ ratnaliṅgaiśca sarveṣāṃ varṇapīṭhaṃ prakalpayet

150

अथवा रत्नपीठं वा रक्तलिङ्गेषु पूर्ववत् यद्यद्द्रव्येण लिङ्गं तत्तद्द्रव्येण पीठकम्

athavā ratnapīṭhaṃ vā raktaliṅgeṣu pūrvavat yadyaddravyeṇa liṅgaṃ tattaddravyeṇa pīṭhakam

151

नवरत्नैश्च संयुक्तं स्वर्णपीठं प्रकल्पयेत् यत्तद्र त्नैश्च यल्लिङ्गे तत्तन्नाम्नैव नामकम्

navaratnaiśca saṃyuktaṃ svarṇapīṭhaṃ prakalpayet yattadra tnaiśca yalliṅge tattannāmnaiva nāmakam

152

पीठं तु लिङ्गके वापि नवरत्नैर्विशेषतः एककर्णं चैकलिङ्गं बहुभिश्चैकलिङ्गकम्

pīṭhaṃ tu liṅgake vāpi navaratnairviśeṣataḥ ekakarṇaṃ caikaliṅgaṃ bahubhiścaikaliṅgakam

153

वज्रलिङ्गमिति प्रोक्तं रत्नानि मिति कथ्यते एकं वा बहुरत्नं वा नवरत्नैश्च संयुतम्

vajraliṅgamiti proktaṃ ratnāni miti kathyate ekaṃ vā bahuratnaṃ vā navaratnaiśca saṃyutam

154

लिङ्गं यदुक्तं स्वर्णेन पीठे रत्नानि योजयेत् अथवा केवलं स्वर्णं पीठं वा कारयेद् बुधः

liṅgaṃ yaduktaṃ svarṇena pīṭhe ratnāni yojayet athavā kevalaṃ svarṇaṃ pīṭhaṃ vā kārayed budhaḥ

155

स्वर्णलिङ्गमिति प्रोक्तं लक्षणं पूर्ववद् भवेत् आचार्यहस्तेन वा लिङ्गं शिष्यस्तु नाहलिङ्गवत्

svarṇaliṅgamiti proktaṃ lakṣaṇaṃ pūrvavad bhavet ācāryahastena vā liṅgaṃ śiṣyastu nāhaliṅgavat

156

पश्चात्पूजां तथा कुर्यादाचार्योक्तोपदेशवत् अथोक्तलिङ्गपूजायां फलं वक्ष्ये यथाविधि

paścātpūjāṃ tathā kuryādācāryoktopadeśavat athoktaliṅgapūjāyāṃ phalaṃ vakṣye yathāvidhi

157

नदीपर्वतलिङ्गानां कैलासारोहणं भवेत् इहलोकस्य पूज्यत्वं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्

nadīparvataliṅgānāṃ kailāsārohaṇaṃ bhavet ihalokasya pūjyatvaṃ bhuktimuktiphalapradam

158

रत्नलिङ्गस्य पूजायां फलं मुक्तिप्रदायकम् स्वर्णलिङ्गार्चनमेवं फलं स्वर्गापवर्गकम्

ratnaliṅgasya pūjāyāṃ phalaṃ muktipradāyakam svarṇaliṅgārcanamevaṃ phalaṃ svargāpavargakam

159

स्वर्णपीठं तु तल्लिङ्गं मुक्तावलिघनमथापि वा विदुः कर्तृमानसवशात्कल्पयेत्प्रशस्तमिह दोषवर्जितम्

svarṇapīṭhaṃ tu talliṅgaṃ muktāvalighanamathāpi vā viduḥ kartṛmānasavaśātkalpayetpraśastamiha doṣavarjitam

160

तोये वा मण्डले वापि पुष्पे वा उत्पलेऽपि वा सिकते वाथ हस्ते वा चाक्षतैर्वा गुलैस्तथा

toye vā maṇḍale vāpi puṣpe vā utpale'pi vā sikate vātha haste vā cākṣatairvā gulaistathā

161

मोदके वाथ पिष्ठे वा गोमये वा यथेष्टकम् सद्यः पूज्यं रचेल्लिङ्गं प्रोक्तं तत्क्षणिकं भवेत्

modake vātha piṣṭhe vā gomaye vā yatheṣṭakam sadyaḥ pūjyaṃ racelliṅgaṃ proktaṃ tatkṣaṇikaṃ bhavet

162

तानि लिङ्गानि सर्वेषां यथालिङ्गाकृतिर्भवेत् ध्यात्वा दक्षिणका लिङ्गं मानं सर्वं न कारयेत्

tāni liṅgāni sarveṣāṃ yathāliṅgākṛtirbhavet dhyātvā dakṣiṇakā liṅgaṃ mānaṃ sarvaṃ na kārayet

163

दीर्घे लिङ्गमायादिषड्वर्गशुद्धिं कुर्यात्सर्वथोक्तवत् मानलिङ्गे चान्यस्वायम्भुवादिमानं च युक्तं तथायादीनि सर्वं न कुर्यात्

dīrghe liṅgamāyādiṣaḍvargaśuddhiṃ kuryātsarvathoktavat mānaliṅge cānyasvāyambhuvādimānaṃ ca yuktaṃ tathāyādīni sarvaṃ na kuryāt

164

बन्धाष्टनन्दवसुनन्दयुगेन बुद्ध्या चाष्टार्कपङ्क्तितुरगैर्मुनिभिर्विहन्यात् योन्यश्च वृद्धिभयं च तु वारमंशम् लिङ्गैकेन कुर्यात्तु परार्थतुङ्गे

bandhāṣṭanandavasunandayugena buddhyā cāṣṭārkapaṅktituragairmunibhirvihanyāt yonyaśca vṛddhibhayaṃ ca tu vāramaṃśam liṅgaikena kuryāttu parārthatuṅge

165

ध्वजधूमसिंहशुनकवृषगर्दभाश्च दन्ती च काकश्च वसुयोनिः यथाक्रमेण ध्वजसिंहहस्तिवृषयोनिः शुभं प्रशस्तम् अन्येषु योनिरशुभमुदितं पुराणैः

dhvajadhūmasiṃhaśunakavṛṣagardabhāśca dantī ca kākaśca vasuyoniḥ yathākrameṇa dhvajasiṃhahastivṛṣayoniḥ śubhaṃ praśastam anyeṣu yoniraśubhamuditaṃ purāṇaiḥ

166

शस्त्र वृद्धिर्मरणं शुभावहम् चक्षुर्बुद्धिरूपं सुमङ्गलम् श्रीकरं च सुखदं सुवृद्धिदम् पुष्कलाय रवि तत्फलं क्रमात्

śastra vṛddhirmaraṇaṃ śubhāvaham cakṣurbuddhirūpaṃ sumaṅgalam śrīkaraṃ ca sukhadaṃ suvṛddhidam puṣkalāya ravi tatphalaṃ kramāt

167

भुक्तिमुक्तिशुभदं समृद्धिदम् सम्पदर्थं धनमृद्धिः द्विज भुक्तिनाशकलहं च मैत्रकम् चोक्तमेव दशधा फलं भवेत्

bhuktimuktiśubhadaṃ samṛddhidam sampadarthaṃ dhanamṛddhiḥ dvija bhuktināśakalahaṃ ca maitrakam coktameva daśadhā phalaṃ bhavet

168

आयाधिक्यं चान्यथा हीनमुक्तम् आयं हीनं चान्यथा चेत्त्वधिकम् मृत्युदारिद्रा वहं नाशहेतुः आयाधिक्यं संपदर्थं समं वा

āyādhikyaṃ cānyathā hīnamuktam āyaṃ hīnaṃ cānyathā cettvadhikam mṛtyudāridrā vahaṃ nāśahetuḥ āyādhikyaṃ saṃpadarthaṃ samaṃ vā

169

जमाद्र श्चेदषड्भिस्त्वष्टन्दाशुभाक्षाभौमम् शौरिवारं विसृज्य कृतिभ्यंभुक्शक्ति-ऋद्धिदं च

jamādra ścedaṣaḍbhistvaṣṭandāśubhākṣābhaumam śaurivāraṃ visṛjya kṛtibhyaṃbhukśakti-ṛddhidaṃ ca

170

भूषं शुद्धं धीरं चाधनं वेष्मेव च भ्रुबन्धन्य वीरं चैव भुक्तिमुक्तिशुभांशम् अन्य सर्वं तस्कराद्या यथांशम् युक्त चेत्सर्वसंम्यद्विनाशनम्

bhūṣaṃ śuddhaṃ dhīraṃ cādhanaṃ veṣmeva ca bhrubandhanya vīraṃ caiva bhuktimuktiśubhāṃśam anya sarvaṃ taskarādyā yathāṃśam yukta cetsarvasaṃmyadvināśanam

पीठलक्षणम्

सर्वेषामपि लिङ्गानां वक्ष्यते पीठलक्षणम् लिङ्गतारं त्रिधापीठं तारं स्वयम्भुलिङ्गके

sarveṣāmapi liṅgānāṃ vakṣyate pīṭhalakṣaṇam liṅgatāraṃ tridhāpīṭhaṃ tāraṃ svayambhuliṅgake

अथवा लिङ्गनाहे तु स्थूलदेशे समं भवेत् लिङ्गतुङ्गसमं वापि तत्पादाधिकमेव वा

athavā liṅganāhe tu sthūladeśe samaṃ bhavet liṅgatuṅgasamaṃ vāpi tatpādādhikameva vā

अध्यर्धं वा त्रिपादोनं द्विगुणम् त्रिगुणं तु वा स्वयम्भुलिङ्गपीठस्य चोत्सेधमिति कथ्यते

adhyardhaṃ vā tripādonaṃ dviguṇam triguṇaṃ tu vā svayambhuliṅgapīṭhasya cotsedhamiti kathyate

एवं पूजांशमानेन पीठं तन्मानयेद् बुधः पूर्वोक्तमानलिङ्गानामधुना पीठलक्षणम्

evaṃ pūjāṃśamānena pīṭhaṃ tanmānayed budhaḥ pūrvoktamānaliṅgānāmadhunā pīṭhalakṣaṇam

लिङ्गस्य बाह्यदेशे तु लिङ्गतारं समन्ततः यल्लिङ्गपरिणाहस्य समं वा पीठविस्तृतम्

liṅgasya bāhyadeśe tu liṅgatāraṃ samantataḥ yalliṅgapariṇāhasya samaṃ vā pīṭhavistṛtam

वैष्णवांशं समोत्सेधं पीठं स्वस्तिकलिङ्गके अथवा पादांशमाधिक्यं ब्रह्मांशे संभवं भवेत्

vaiṣṇavāṃśaṃ samotsedhaṃ pīṭhaṃ svastikaliṅgake athavā pādāṃśamādhikyaṃ brahmāṃśe saṃbhavaṃ bhavet

अन्यैस्तु सर्वलिङ्गानां ब्रह्मांशोदयं बुधैः कुर्यात्तन्मान संग्राह्य द्वित्रिवेदशरांशकम्

anyaistu sarvaliṅgānāṃ brahmāṃśodayaṃ budhaiḥ kuryāttanmāna saṃgrāhya dvitrivedaśarāṃśakam

तदेकांशाधिकं विष्णुमानं पीठोदये तथा पीठांशसार्धयोर्देशे वैष्णवांशं नवधाशृतम्

tadekāṃśādhikaṃ viṣṇumānaṃ pīṭhodaye tathā pīṭhāṃśasārdhayordeśe vaiṣṇavāṃśaṃ navadhāśṛtam

पीठं तु योजयेत्तत्तद्विस्तारे तु त्रिभागिकम् एकांशं नालदीर्घं स्यान्मूलविस्तारं तत्समम्

pīṭhaṃ tu yojayettattadvistāre tu tribhāgikam ekāṃśaṃ nāladīrghaṃ syānmūlavistāraṃ tatsamam

चतुर्भागैकांशहीनं स्यात् शेषाग्रविस्तृतम् अथवा पञ्चत्र्! यंशेन चाग्रनालं विशालकम्

caturbhāgaikāṃśahīnaṃ syāt śeṣāgravistṛtam athavā pañcatr! yaṃśena cāgranālaṃ viśālakam

तदेकांशाधिकं वापि पूर्वोक्तं नालदीर्घके ग्रीवोर्ध्वं चोक्तमानं यन्नालस्य बहुलं भवेत्

tadekāṃśādhikaṃ vāpi pūrvoktaṃ nāladīrghake grīvordhvaṃ coktamānaṃ yannālasya bahulaṃ bhavet

नालतारं त्रिभागैकं जलधारविशालकम् पीठस्योर्ध्वे विशाले तु चतुष्पञ्चषडंशके

nālatāraṃ tribhāgaikaṃ jaladhāraviśālakam pīṭhasyordhve viśāle tu catuṣpañcaṣaḍaṃśake

एकांशेन शेषं तु वृतवारिविशालकम् घृतवारिविशाले तु तत्तदश विभाजिते

ekāṃśena śeṣaṃ tu vṛtavāriviśālakam ghṛtavāriviśāle tu tattadaśa vibhājite

एकांशं निम्नविस्तारं पट्टिकान्तसमन्वितम् नन्द्यावर्तशिला चोर्ध्वे तस्मान्नारायणान्तकम्

ekāṃśaṃ nimnavistāraṃ paṭṭikāntasamanvitam nandyāvartaśilā cordhve tasmānnārāyaṇāntakam

पीठतुङ्गमिति प्रोक्तं गण्यमानमिहोच्यते उत्सेधे षोडशांशे तु प्रथमोच्चं द्विभागिकम्

pīṭhatuṅgamiti proktaṃ gaṇyamānamihocyate utsedhe ṣoḍaśāṃśe tu prathamoccaṃ dvibhāgikam

पद्मोच्चं तु त्रिभागं स्यात्तदूर्ध्वे क्षेपणांशकम् कन्धरं च त्रिभागं स्यात्तदूर्ध्वे कम्पमंशकम्

padmoccaṃ tu tribhāgaṃ syāttadūrdhve kṣepaṇāṃśakam kandharaṃ ca tribhāgaṃ syāttadūrdhve kampamaṃśakam

ऊर्ध्वपद्मं त्रिंशं स्याद् वाजनं च त्रिभागिकम् एकांशं घृतवारि स्याद् भद्र पीठमिति स्मृतम्

ūrdhvapadmaṃ triṃśaṃ syād vājanaṃ ca tribhāgikam ekāṃśaṃ ghṛtavāri syād bhadra pīṭhamiti smṛtam

तदेव गलदेशे तु कुमुदं निर्गमं भवेत् त्रियग्रं वृत्तकुम्भं वा श्रीभद्र मिति कीर्तितम्

tadeva galadeśe tu kumudaṃ nirgamaṃ bhavet triyagraṃ vṛttakumbhaṃ vā śrībhadra miti kīrtitam

कुम्भस्योपरि तस्याधश्चार्धोर्धेन पद्मयुक् तस्याधोऽर्धेन कार्धेन कुर्यात्तत्तद्विचक्षणः

kumbhasyopari tasyādhaścārdhordhena padmayuk tasyādho'rdhena kārdhena kuryāttattadvicakṣaṇaḥ

शेषं तु पूर्ववत्पीठं श्रीविशालमिति स्मृतम् अथवा कुम्भं दिग्भागं पद्मतुङ्गं युगांशकम्

śeṣaṃ tu pūrvavatpīṭhaṃ śrīviśālamiti smṛtam athavā kumbhaṃ digbhāgaṃ padmatuṅgaṃ yugāṃśakam

शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यादुपपीठं प्रकल्पयेत् अथवाधिष्ठानवद् गुह्यं कुर्यात्तत्सर्वलिङ्गके

śeṣaṃ prāguktavatkuryādupapīṭhaṃ prakalpayet athavādhiṣṭhānavad guhyaṃ kuryāttatsarvaliṅgake

यत्तुङ्गस्य वशावेशं पीठकर्णावसानकम् उक्ततारादिहीनं स्यात्सर्वदोषसमुद्भवम्

yattuṅgasya vaśāveśaṃ pīṭhakarṇāvasānakam uktatārādihīnaṃ syātsarvadoṣasamudbhavam

तस्मात्तु निर्गमं कुर्याद् विस्तारं तत्प्रकल्पयेत् कुर्यात्तु नागरे लिङ्गे पीठं नागरमेव च

tasmāttu nirgamaṃ kuryād vistāraṃ tatprakalpayet kuryāttu nāgare liṅge pīṭhaṃ nāgarameva ca

द्रा विडे द्रा विडं प्रोक्तं वेसरे वेसरं तथा धारालिङ्गं तु सर्वेषां धारा पीठं प्रकल्पयेत्

drā viḍe drā viḍaṃ proktaṃ vesare vesaraṃ tathā dhārāliṅgaṃ tu sarveṣāṃ dhārā pīṭhaṃ prakalpayet

यत्तदाकारलिङ्गानां तत्तदाकारलिङ्गके तत्तच्छिखराकारं कुर्यादेवं विचक्षणः

yattadākāraliṅgānāṃ tattadākāraliṅgake tattacchikharākāraṃ kuryādevaṃ vicakṣaṇaḥ

विपरीते भूसुरादीनां विपत्त्य हि समावहेत् तस्मात्तु पीठलिङ्गादि हर्म्यादि परिहृद्यते

viparīte bhūsurādīnāṃ vipattya hi samāvahet tasmāttu pīṭhaliṅgādi harmyādi parihṛdyate

नागरं चतुरश्रं स्यादष्टाश्रम् द्रा विडं तथा वृत्तं च वेसरं प्रोक्तमेतत्पीठाकृतिस्तथा

nāgaraṃ caturaśraṃ syādaṣṭāśram drā viḍaṃ tathā vṛttaṃ ca vesaraṃ proktametatpīṭhākṛtistathā

धारा लिङ्गं तु पीठानां सर्वं धारा कृतिस्तथा कुर्यात्तु शिल्पिभिः सर्वैः सर्वसंपत्करं सदा

dhārā liṅgaṃ tu pīṭhānāṃ sarvaṃ dhārā kṛtistathā kuryāttu śilpibhiḥ sarvaiḥ sarvasaṃpatkaraṃ sadā

स्वयम्भुलिङ्गविस्तृतित्रिगुणं च पीठे पीठस्य तारत्रिविधं परिशुद्धगेहम्

svayambhuliṅgavistṛtitriguṇaṃ ca pīṭhe pīṭhasya tāratrividhaṃ pariśuddhageham

गेहत्रिधैकं परितो बहिष्कुर्यात् तारम् केचित्तदायामसमं पीठविशालमेतत्

gehatridhaikaṃ parito bahiṣkuryāt tāram kecittadāyāmasamaṃ pīṭhaviśālametat

शक्तिलक्षणम्

शक्तीनां चित्रवर्णादिलक्षणं वक्ष्यतेऽधुना सरस्वती च सावित्री लक्ष्मीश्च मही तथा

śaktīnāṃ citravarṇādilakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā sarasvatī ca sāvitrī lakṣmīśca mahī tathā

मनोन्मनी सप्तमातृश्च दुर्गा चैव यथाक्रमम् पूर्वोक्तद्र व्यसर्वेषां सर्वशक्ति प्रकारयेत्

manonmanī saptamātṛśca durgā caiva yathākramam pūrvoktadra vyasarveṣāṃ sarvaśakti prakārayet

पद्मपीठोपरि स्थाप्य देवीं पद्मासनासनाम् शुद्धस्फटिकसंकाशं मुक्ताभरणभूषणम्

padmapīṭhopari sthāpya devīṃ padmāsanāsanām śuddhasphaṭikasaṃkāśaṃ muktābharaṇabhūṣaṇam

चतुर्बहुं द्विनेत्रं च केशबन्धं च मौलिनीम् शुद्धश्वेताङ्गुलोपेतां ग्राहकुण्डलभूषणाम्

caturbahuṃ dvinetraṃ ca keśabandhaṃ ca maulinīm śuddhaśvetāṅgulopetāṃ grāhakuṇḍalabhūṣaṇām

ललाटे भ्रमरकं स्यान्मौक्तिकापट्टमेव वा कर्णपुष्पैश्च मौक्त्येन कर्णदामैरलङ्कृतम्

lalāṭe bhramarakaṃ syānmauktikāpaṭṭameva vā karṇapuṣpaiśca mauktyena karṇadāmairalaṅkṛtam

हारोपग्रीवसंयुक्तं मुक्तारत्नावली तथा कुचबन्धनसंयुक्ता बाहुमालाविभूषणी

hāropagrīvasaṃyuktaṃ muktāratnāvalī tathā kucabandhanasaṃyuktā bāhumālāvibhūṣaṇī

केयूरकटकैर्युक्तं प्रकोष्ठवलयं तथा मणिबन्धकटकं वा मौक्तिका पौरमेव च

keyūrakaṭakairyuktaṃ prakoṣṭhavalayaṃ tathā maṇibandhakaṭakaṃ vā mauktikā paurameva ca

मध्याङ्गुलं विना सर्वे मौलिक रत्नाङ्गुलीयकैः नीवीं च लम्बनं चैव मौक्तिका पट्टयुक्तिका

madhyāṅgulaṃ vinā sarve maulika ratnāṅgulīyakaiḥ nīvīṃ ca lambanaṃ caiva mauktikā paṭṭayuktikā

पादजालां भुजङ्गानां गुल्फस्योपरि भूषणीम् पादनूपुरसंयुक्तं पादरत्नाङ्गुलीयकैः

pādajālāṃ bhujaṅgānāṃ gulphasyopari bhūṣaṇīm pādanūpurasaṃyuktaṃ pādaratnāṅgulīyakaiḥ

मौक्तिकोत्तरीयसंयुक्तां सर्वालङ्करभूषणम् पुरतः सव्य संदर्शं पुस्तकं वामहस्तके

mauktikottarīyasaṃyuktāṃ sarvālaṅkarabhūṣaṇam purataḥ savya saṃdarśaṃ pustakaṃ vāmahastake

दक्षिणे परहस्ते तु चाक्षमालावधारिणीम् कुण्डिका वामहस्तौ च धारयेत्तु सरस्वती

dakṣiṇe parahaste tu cākṣamālāvadhāriṇīm kuṇḍikā vāmahastau ca dhārayettu sarasvatī

अथवा द्विभुजं कुर्यात्कुन्तलं मकुटं भवेत् दक्षिणं वरदं हस्तं वामहस्ते च पद्मकम्

athavā dvibhujaṃ kuryātkuntalaṃ makuṭaṃ bhavet dakṣiṇaṃ varadaṃ hastaṃ vāmahaste ca padmakam

करण्डमकुटं वापि हेमवर्णाङ्गशोभितम् पीताम्बरं यथारत्नं मुक्ताभरणमेव च

karaṇḍamakuṭaṃ vāpi hemavarṇāṅgaśobhitam pītāmbaraṃ yathāratnaṃ muktābharaṇameva ca

कर्णयोः स्वर्णताटङ्कं सूत्रयुक्तं सुमङ्गलाम् द्विनेत्रीं प्रसन्नवदनां सर्वाभरणभूषणीम्

karṇayoḥ svarṇatāṭaṅkaṃ sūtrayuktaṃ sumaṅgalām dvinetrīṃ prasannavadanāṃ sarvābharaṇabhūṣaṇīm

पितामहस्य पार्श्वे तु स्थानकं चासनं तु वा वामभागे तु सावित्रीं श्वेतरक्तमथापि वा

pitāmahasya pārśve tu sthānakaṃ cāsanaṃ tu vā vāmabhāge tu sāvitrīṃ śvetaraktamathāpi vā

श्यामाङ्गवर्णमेवं वा द्विभुजं च द्विनेत्रकम् स्थानकं चासनं वापि करण्डमकुटान्वितम्

śyāmāṅgavarṇamevaṃ vā dvibhujaṃ ca dvinetrakam sthānakaṃ cāsanaṃ vāpi karaṇḍamakuṭānvitam

अथवा केशबन्धं वा कर्णे मकरकुण्डलम् दुकूलाम्बरधरं वापि पीताम्बरमथापि वा

athavā keśabandhaṃ vā karṇe makarakuṇḍalam dukūlāmbaradharaṃ vāpi pītāmbaramathāpi vā

सर्वाभरणसंयुक्तां वरदं वामहस्तके दक्षिणे चोत्पलं कुर्याच्छेषं प्रागुक्तवन्नयेत्

sarvābharaṇasaṃyuktāṃ varadaṃ vāmahastake dakṣiṇe cotpalaṃ kuryāccheṣaṃ prāguktavannayet

सरस्वतीं च सावित्रीं दशतालेन कारयेत् रक्ताब्जं पीठतश्चोर्ध्वे देवी पद्मासना भवेत्

sarasvatīṃ ca sāvitrīṃ daśatālena kārayet raktābjaṃ pīṭhataścordhve devī padmāsanā bhavet

चतुर्भुजं त्रिनेत्रं च मकुटं कुन्तलं भवेत् प्रसन्नवदनां देवीं शुद्धकाञ्चनसन्निभाम्

caturbhujaṃ trinetraṃ ca makuṭaṃ kuntalaṃ bhavet prasannavadanāṃ devīṃ śuddhakāñcanasannibhām

पीताम्बरधरां रक्तां शुकपोताम् विशालाक्षमायतं कुर्यादपाङ्गकोणे स्मिताननाम्

pītāmbaradharāṃ raktāṃ śukapotām viśālākṣamāyataṃ kuryādapāṅgakoṇe smitānanām

दक्षिणे त्वभयं पूर्वे डिण्डिमं वामहस्तके अपरे दक्षिणे पद्मं चाक्षमालामथापि वा

dakṣiṇe tvabhayaṃ pūrve ḍiṇḍimaṃ vāmahastake apare dakṣiṇe padmaṃ cākṣamālāmathāpi vā

वामे नीलोत्पलं वापि रक्तपद्मोद्धृतं तु वा पीनोन्नतस्तनतटां फाले भ्रमरकान्विताम्

vāme nīlotpalaṃ vāpi raktapadmoddhṛtaṃ tu vā pīnonnatastanataṭāṃ phāle bhramarakānvitām

अथवा रत्नपट्टं स्यात्स्वर्णताटङ्कं कर्णयोः मकरं कुण्डलं वापि कर्णयोः स्वर्णदामयुक्

athavā ratnapaṭṭaṃ syātsvarṇatāṭaṅkaṃ karṇayoḥ makaraṃ kuṇḍalaṃ vāpi karṇayoḥ svarṇadāmayuk

हारोपग्रीवसंयुक्तां ससूत्रैश्च सुमङ्गलीम् कुचतटैश्च केकैश्च हेमपट्टविभूषिणीम्

hāropagrīvasaṃyuktāṃ sasūtraiśca sumaṅgalīm kucataṭaiśca kekaiśca hemapaṭṭavibhūṣiṇīm

रत्नानि चन्द्र बीरं स्यात्स्वर्णरत्नोत्तरीययुक् वुष्णीषात् पादपर्यंतं हारांतर शतांशकम् उष्णीषं तु चतुर्मात्रं नेत्रांतं तु युगांगुलं पुटांतं वेदमात्रं स्यात् मात्राणा मेढ्राग्रं तु सीमकं तत्समं भागानुभागं स्यात् मूरुदीर्घ मुखद्वयं जानुकंठ समा कुर्यात् जंघा च चोरुतुल्यकं पादजानु समोच्चं स्यात् देवमुक्तंगमानयेत् अंगुष्ठात् पार्ष्णिपर्यंतं तलंशो उशमात्रकं चतुर्विंशतिमात्रं स्यात् --सीमकं-- स्यते कूर्परं च द्विमात्रं स्यात् प्रकोष्ठमष्टादशांगुलं मध्याङ्गुलाग्रसीमांतं तलं द्वादशमात्रकं रुद्रा शं! मुखतारम् स्यात् गलतारं युगद्वयं वत्समं बाहुमूलं स्यात् जानुविस्तारं तत्समं बाहुपर्यंतविस्तारं षड्त्रिंशाङ्गुलं तथा कुक्षियोरंतरं वापि विंशमात्रं प्रशस्यते मध्योदरतारं च पंचादशांगुलं भवेत् श्रोणिदेशविशालं स्यात् सप्तादशाङ्गुलं भवेत् नवाधिक्यं दशाङ्गुल्यं कटिदेशे विशालकं ऊरुमूलविशालं स्यात् द्वादशांगुलमिष्यते वृरुमध्ये विशालं तु सार्द्धपंक्त्यंगुलं भवेत् जंघामूलविशालं तु सार्धसप्तांगुलं तथा जिह्वामध्य षडंगुल्यं विस्तारं तु युगांगुलं नलकां गुल्फविस्तारं सत्रिपादाब्धिमात्रकं सार्धवेदाङ्गुलं पार्ष्णिविस्तारं परिकीर्त्तितं षड्यवाधिकपंचांशं प्रपादं विस्तारं भवेत् तलाग्रातारं शरांगुल्यां वेदांशांगुष्ठदीर्घकं द्विमात्रं तस्य विस्तारं तारार्धमं नखविस्तृतं तर्जन्यंगुष्ठ तत्तुल्यं दीर्घं विस्तारमंशकं त्रयंगुल्यं सार्धपक्षांशं मध्यंगुल्यं च त्रये पादै मध्यमादि कनिष्ठांतं दीर्घमेव प्रसस्यते विस्तारं सप्तषट्पंच यवमानमुदीरितम् तदर्धं च तदर्धं च नखविस्तारमुच्यते बाहुमध्यविशाले तु सप्तांशं कूर्परं तथा वेदांगुल्यं प्रकोष्ठं च मणिवंध त्र्! ययंशकं त्रियंशं सार्द्धं पक्षांशं षडंशं तलमूलां चा तलाग्रांतर गुगांगुलं तलदीर्घ षडंगुल्यं शेषांशं मध्यमांगुलं सार्द्धपंचांगुलं दीर्घं तर्जन्यनामिकाद्वयो सार्धपंक्त्यंगुलां दीर्घं कनिष्ठये तत्मथापि वा अंशं षड्यवं सप्तषड्यवं चतुर्यवं क्रमात् अंगुष्ठादि कनिष्ठांतं विस्तारं परिकीर्त्तितं स्थूलमूलं कृशाग्रं तु दुक्तमानेन योज्ययेत् अग्रे त्रिद्विभागेन नखतारं प्रशस्यते तच्चतुर्भागमाधिक्यं नखतायामुदाहृतं एकद्वित्रियवं वापि नखाग्रं कारयेत् सुधो अंगुष्ठेव च द्विपर्व स्यात् त्रिपंचांचांन्यदंगुलैः ज्ञानरेखादि रेखैश्च कुर्यात्तुतलमध्यमे केशांता दक्षिणे सूत्रांतं भूवोर्मध्येभूवस्थिति अक्षायामद्वयंगुलं तदर्धं तस्य विस्त्रितं भूवायाम युगांगुल्यं द्वयविस्तार भागिकं त्र्! यंगुलं पुटपर्यंतं नासिका विस्त्रितं भवेत् तदर्धं मध्यविस्तारं तदर्धं स्यात् तदमांगुलं केयूरकटकस्वर्णरत्नपूरिमसंयुतम्

ratnāni candra bīraṃ syātsvarṇaratnottarīyayuk vuṣṇīṣāt pādaparyaṃtaṃ hārāṃtara śatāṃśakam uṣṇīṣaṃ tu caturmātraṃ netrāṃtaṃ tu yugāṃgulaṃ puṭāṃtaṃ vedamātraṃ syāt mātrāṇā meḍhrāgraṃ tu sīmakaṃ tatsamaṃ bhāgānubhāgaṃ syāt mūrudīrgha mukhadvayaṃ jānukaṃṭha samā kuryāt jaṃghā ca corutulyakaṃ pādajānu samoccaṃ syāt devamuktaṃgamānayet aṃguṣṭhāt pārṣṇiparyaṃtaṃ talaṃśo uśamātrakaṃ caturviṃśatimātraṃ syāt --sīmakaṃ-- syate kūrparaṃ ca dvimātraṃ syāt prakoṣṭhamaṣṭādaśāṃgulaṃ madhyāṅgulāgrasīmāṃtaṃ talaṃ dvādaśamātrakaṃ rudrā śaṃ! mukhatāram syāt galatāraṃ yugadvayaṃ vatsamaṃ bāhumūlaṃ syāt jānuvistāraṃ tatsamaṃ bāhuparyaṃtavistāraṃ ṣaḍtriṃśāṅgulaṃ tathā kukṣiyoraṃtaraṃ vāpi viṃśamātraṃ praśasyate madhyodaratāraṃ ca paṃcādaśāṃgulaṃ bhavet śroṇideśaviśālaṃ syāt saptādaśāṅgulaṃ bhavet navādhikyaṃ daśāṅgulyaṃ kaṭideśe viśālakaṃ ūrumūlaviśālaṃ syāt dvādaśāṃgulamiṣyate vṛrumadhye viśālaṃ tu sārddhapaṃktyaṃgulaṃ bhavet jaṃghāmūlaviśālaṃ tu sārdhasaptāṃgulaṃ tathā jihvāmadhya ṣaḍaṃgulyaṃ vistāraṃ tu yugāṃgulaṃ nalakāṃ gulphavistāraṃ satripādābdhimātrakaṃ sārdhavedāṅgulaṃ pārṣṇivistāraṃ parikīrttitaṃ ṣaḍyavādhikapaṃcāṃśaṃ prapādaṃ vistāraṃ bhavet talāgrātāraṃ śarāṃgulyāṃ vedāṃśāṃguṣṭhadīrghakaṃ dvimātraṃ tasya vistāraṃ tārārdhamaṃ nakhavistṛtaṃ tarjanyaṃguṣṭha tattulyaṃ dīrghaṃ vistāramaṃśakaṃ trayaṃgulyaṃ sārdhapakṣāṃśaṃ madhyaṃgulyaṃ ca traye pādai madhyamādi kaniṣṭhāṃtaṃ dīrghameva prasasyate vistāraṃ saptaṣaṭpaṃca yavamānamudīritam tadardhaṃ ca tadardhaṃ ca nakhavistāramucyate bāhumadhyaviśāle tu saptāṃśaṃ kūrparaṃ tathā vedāṃgulyaṃ prakoṣṭhaṃ ca maṇivaṃdha tr! yayaṃśakaṃ triyaṃśaṃ sārddhaṃ pakṣāṃśaṃ ṣaḍaṃśaṃ talamūlāṃ cā talāgrāṃtara gugāṃgulaṃ taladīrgha ṣaḍaṃgulyaṃ śeṣāṃśaṃ madhyamāṃgulaṃ sārddhapaṃcāṃgulaṃ dīrghaṃ tarjanyanāmikādvayo sārdhapaṃktyaṃgulāṃ dīrghaṃ kaniṣṭhaye tatmathāpi vā aṃśaṃ ṣaḍyavaṃ saptaṣaḍyavaṃ caturyavaṃ kramāt aṃguṣṭhādi kaniṣṭhāṃtaṃ vistāraṃ parikīrttitaṃ sthūlamūlaṃ kṛśāgraṃ tu duktamānena yojyayet agre tridvibhāgena nakhatāraṃ praśasyate taccaturbhāgamādhikyaṃ nakhatāyāmudāhṛtaṃ ekadvitriyavaṃ vāpi nakhāgraṃ kārayet sudho aṃguṣṭheva ca dviparva syāt tripaṃcāṃcāṃnyadaṃgulaiḥ jñānarekhādi rekhaiśca kuryāttutalamadhyame keśāṃtā dakṣiṇe sūtrāṃtaṃ bhūvormadhyebhūvasthiti akṣāyāmadvayaṃgulaṃ tadardhaṃ tasya vistritaṃ bhūvāyāma yugāṃgulyaṃ dvayavistāra bhāgikaṃ tr! yaṃgulaṃ puṭaparyaṃtaṃ nāsikā vistritaṃ bhavet tadardhaṃ madhyavistāraṃ tadardhaṃ syāt tadamāṃgulaṃ keyūrakaṭakasvarṇaratnapūrimasaṃyutam

प्रकोष्ठवलयं रत्नैः कटकं मणिबन्धकैः रत्नेन कटिसूत्रं स्याद्र त्नदामादिभूषिणीम्

prakoṣṭhavalayaṃ ratnaiḥ kaṭakaṃ maṇibandhakaiḥ ratnena kaṭisūtraṃ syādra tnadāmādibhūṣiṇīm

रत्नहेमं च वस्त्रेण कुर्यान्नीव्यं च लम्बयेत् नलकान्तं स्त्रिलम्बं स्यात्सर्वरत्नानि शोभिताम्

ratnahemaṃ ca vastreṇa kuryānnīvyaṃ ca lambayet nalakāntaṃ strilambaṃ syātsarvaratnāni śobhitām

भुजङ्गाङ्गवलयं पादौ चोर्ध्वाधो रत्नबन्धनम् पादनूपुरसंयुक्ताङ्गुलीरत्नाङ्गुलीयकम्

bhujaṅgāṅgavalayaṃ pādau cordhvādho ratnabandhanam pādanūpurasaṃyuktāṅgulīratnāṅgulīyakam

बाहुमूलादि संभूष्य सर्वाभरणभूषिणीम् अथवा द्विभुजं चैव वामहस्ते च सन्धिमत्

bāhumūlādi saṃbhūṣya sarvābharaṇabhūṣiṇīm athavā dvibhujaṃ caiva vāmahaste ca sandhimat

दक्षिणे रत्नपद्मं स्याच्छेषं प्रागुक्तवन्नयेत् एवं प्रोक्तं महालक्ष्मीं स्थापयेत्सर्वहर्म्यके

dakṣiṇe ratnapadmaṃ syāccheṣaṃ prāguktavannayet evaṃ proktaṃ mahālakṣmīṃ sthāpayetsarvaharmyake

सामान्यं लक्ष्मीं कुर्याद् द्विभुजं च द्विनेत्रके रक्तपद्मोद्धृतं हस्तौ सर्वाभरणभूषिणीम्

sāmānyaṃ lakṣmīṃ kuryād dvibhujaṃ ca dvinetrake raktapadmoddhṛtaṃ hastau sarvābharaṇabhūṣiṇīm

शेषं तु पूर्ववत्कुर्याद् देवीं पार्श्वे विशेषतः ऐरावतद्वयोश्चैव कुर्यादारादयेत्सुधीः

śeṣaṃ tu pūrvavatkuryād devīṃ pārśve viśeṣataḥ airāvatadvayoścaiva kuryādārādayetsudhīḥ

सर्वासमालये द्वारे मध्यरङ्गे तु पूजयेत् अथवा विष्णुपार्श्वे तु लक्ष्मीलक्षणमुच्यते

sarvāsamālaye dvāre madhyaraṅge tu pūjayet athavā viṣṇupārśve tu lakṣmīlakṣaṇamucyate

द्विभुजां च द्विनेत्रां च करण्डमकुटान्विताम् अथवा केशबन्धं स्याद्वामहस्तोद्धृताब्जकम्

dvibhujāṃ ca dvinetrāṃ ca karaṇḍamakuṭānvitām athavā keśabandhaṃ syādvāmahastoddhṛtābjakam

दक्षिणं हस्तं वरदं च अथवा लम्बनं भवेत् स्थानकं चासनं वापि स्थापयेद् विष्णुदक्षिणे

dakṣiṇaṃ hastaṃ varadaṃ ca athavā lambanaṃ bhavet sthānakaṃ cāsanaṃ vāpi sthāpayed viṣṇudakṣiṇe

कुर्यात्तु सर्वलक्ष्मीनां मध्यमं दशतालके सर्वाभरणसंयुक्तां हेमवर्णाङ्गशोभिताम्

kuryāttu sarvalakṣmīnāṃ madhyamaṃ daśatālake sarvābharaṇasaṃyuktāṃ hemavarṇāṅgaśobhitām

एतेषाम् इन्दिराः प्रोक्ताः महिशक्तिमिहोच्यते द्विभुजं च द्विनेत्रं च करण्डमकुटान्वितम्

eteṣām indirāḥ proktāḥ mahiśaktimihocyate dvibhujaṃ ca dvinetraṃ ca karaṇḍamakuṭānvitam

दुकूलवसनोपेतां मकुटं कुन्तलं तु वा स्थानकं चासनं वापि विष्णुमूर्त्यापसव्यके

dukūlavasanopetāṃ makuṭaṃ kuntalaṃ tu vā sthānakaṃ cāsanaṃ vāpi viṣṇumūrtyāpasavyake

दक्षिणे चोत्पलं धृत्वा वामभागं तु लम्बनम् अथवा वरदं वामे श्यामवर्णाङ्गशोभिताम्

dakṣiṇe cotpalaṃ dhṛtvā vāmabhāgaṃ tu lambanam athavā varadaṃ vāme śyāmavarṇāṅgaśobhitām

मानयेद् दशतालेन सर्वं शेषं तु पूर्ववत् मकरकुण्डलसंयुक्तां सर्वाभरणभूषिणीम्

mānayed daśatālena sarvaṃ śeṣaṃ tu pūrvavat makarakuṇḍalasaṃyuktāṃ sarvābharaṇabhūṣiṇīm

भूशक्तिलक्षणं प्रोक्तं गौरीलक्षणमुच्यते द्विभुजं च द्विनेत्रं च कुर्यादासनं स्थानकं तु वा

bhūśaktilakṣaṇaṃ proktaṃ gaurīlakṣaṇamucyate dvibhujaṃ ca dvinetraṃ ca kuryādāsanaṃ sthānakaṃ tu vā

करण्डं केशबन्धं वा कुन्तलं मकुटं भवेत् दक्षिणे चोत्पलं वामे वरदं स्थानमेव वा

karaṇḍaṃ keśabandhaṃ vā kuntalaṃ makuṭaṃ bhavet dakṣiṇe cotpalaṃ vāme varadaṃ sthānameva vā

अथवा लम्बहस्तं स्याद्गोबालाकारवद् भवेत् दुकूलवसनोपेतां पीताम्बरधरामेव वा

athavā lambahastaṃ syādgobālākāravad bhavet dukūlavasanopetāṃ pītāmbaradharāmeva vā

दीर्घबाहुं विशालक्षीं श्यामवर्णां महोदराम् स्तनतटोतुङ्ग विस्तीर्णश्रोनि देशोद्भवा भवेत्

dīrghabāhuṃ viśālakṣīṃ śyāmavarṇāṃ mahodarām stanataṭotuṅga vistīrṇaśroni deśodbhavā bhavet

कटि चोरु विशालं स्यान्मध्यकञ्चीनलम्बवत् विशालास्य सुग्रीवं तुङ्गतुण्डं स्मिताननम्

kaṭi coru viśālaṃ syānmadhyakañcīnalambavat viśālāsya sugrīvaṃ tuṅgatuṇḍaṃ smitānanam

चन्द्र रेखावतंसं स्याद् भ्रमरावृतमालिकम् अथवा फालपट्टं स्यात्कर्णयोर्ग्राहकुण्डली

candra rekhāvataṃsaṃ syād bhramarāvṛtamālikam athavā phālapaṭṭaṃ syātkarṇayorgrāhakuṇḍalī

कर्णपुष्पैश्च दामं स्याद्धेमसूत्रं सुमङ्गली हारोपग्रीवसंयुक्तां बाहुमालाविभूषिणीम्

karṇapuṣpaiśca dāmaṃ syāddhemasūtraṃ sumaṅgalī hāropagrīvasaṃyuktāṃ bāhumālāvibhūṣiṇīm

कटकं कटिसूत्रं स्यात्केयूरपुरिमान्वितम् रक्तांशुकोत्तरीयं स्यान्मौक्तिकोत्तरीयमेव च

kaṭakaṃ kaṭisūtraṃ syātkeyūrapurimānvitam raktāṃśukottarīyaṃ syānmauktikottarīyameva ca

प्रकोष्ठवलयं चैव वलयैर्मणिबन्धकैः भुजङ्गकटकाङ्घ्रिकौ पादनूपुरसंयुतम्

prakoṣṭhavalayaṃ caiva valayairmaṇibandhakaiḥ bhujaṅgakaṭakāṅghrikau pādanūpurasaṃyutam

सर्वाङ्गुलोक्तवज्ज्ञात्वा कुर्याद्र क्ताङ्गुलीयकैः दक्षिणे कुञ्चितं पादम् वामपादं तु लम्बितम्

sarvāṅguloktavajjñātvā kuryādra ktāṅgulīyakaiḥ dakṣiṇe kuñcitaṃ pādam vāmapādaṃ tu lambitam

पुष्पं च वरदं स्थाने हस्तं वामेऽथ चासने दक्षिणं स्वस्तिकं पादं वामादन्तकरान्तकम्

puṣpaṃ ca varadaṃ sthāne hastaṃ vāme'tha cāsane dakṣiṇaṃ svastikaṃ pādaṃ vāmādantakarāntakam

कुञ्चितं वामपादं स्याद् दक्षिणं कुञ्चितं तु वा पुष्पधृक् लम्बहस्तं स्यात्स्थानकं च त्रिभागिकम्

kuñcitaṃ vāmapādaṃ syād dakṣiṇaṃ kuñcitaṃ tu vā puṣpadhṛk lambahastaṃ syātsthānakaṃ ca tribhāgikam

मानयेदङ्गमानं च मध्यमं दशतालके लिङ्गस्य वामपार्श्वे तु विग्रहाणां तु वामके

mānayedaṅgamānaṃ ca madhyamaṃ daśatālake liṅgasya vāmapārśve tu vigrahāṇāṃ tu vāmake

स्थापयेत्स्थावरे गौरीं तथा जङ्गममेव च गौरीं च पार्वतीं चैव मनोमन्यामथ वक्ष्यते

sthāpayetsthāvare gaurīṃ tathā jaṅgamameva ca gaurīṃ ca pārvatīṃ caiva manomanyāmatha vakṣyate

चतुर्भुजां त्रिनेत्रां च जटामकुटमण्डिताम् समपदस्थानकं देवीं दशतालेन मानयेत्

caturbhujāṃ trinetrāṃ ca jaṭāmakuṭamaṇḍitām samapadasthānakaṃ devīṃ daśatālena mānayet

दक्षिणे चाभयं पूर्वे वरदं वामहस्तके अपरे दक्षिणे चाब्जं वामहस्ते तु चोत्पलम्

dakṣiṇe cābhayaṃ pūrve varadaṃ vāmahastake apare dakṣiṇe cābjaṃ vāmahaste tu cotpalam

श्वेतरक्तं च वर्णं वा श्यामवर्णाङ्गशोभितम् केचित्तु कुन्तलनिभं तुङ्गं मकुटं कुन्तलं तु वा

śvetaraktaṃ ca varṇaṃ vā śyāmavarṇāṅgaśobhitam kecittu kuntalanibhaṃ tuṅgaṃ makuṭaṃ kuntalaṃ tu vā

वामे बालशशिं कुर्यादवामे तुरगान्वितम् दुकूलवसनोपेतं सर्वाभरणभूषितम्

vāme bālaśaśiṃ kuryādavāme turagānvitam dukūlavasanopetaṃ sarvābharaṇabhūṣitam

तदेव वृषमाश्रित्य पृष्ठे देवी त्रिभागिकम् दक्षिणं स्वस्तिकं पादं वामपादं च कुञ्चितम्

tadeva vṛṣamāśritya pṛṣṭhe devī tribhāgikam dakṣiṇaṃ svastikaṃ pādaṃ vāmapādaṃ ca kuñcitam

पुरतो वामहस्ताक्षं शिरस्योपरि विन्यसेत् शेषं तु पूर्वदेवीं च चोत्पलं वासनाभयम्

purato vāmahastākṣaṃ śirasyopari vinyaset śeṣaṃ tu pūrvadevīṃ ca cotpalaṃ vāsanābhayam

तदेव परहस्तौ च वामे रक्ताब्जधारिणीम् दक्षिणे चाक्षमाला च कुर्यात्प्रोक्तं पुरातनैः

tadeva parahastau ca vāme raktābjadhāriṇīm dakṣiṇe cākṣamālā ca kuryātproktaṃ purātanaiḥ

एवं मनोन्मनीं शक्त्या स्थापयेच्छिवहर्म्यके वाराही चैव कौमारी चामुण्डी भैरवीं तथा

evaṃ manonmanīṃ śaktyā sthāpayecchivaharmyake vārāhī caiva kaumārī cāmuṇḍī bhairavīṃ tathā

माहेन्द्री वैष्णवी चैव ब्रह्माणी सप्तमातरः एतेषां सर्वशक्तीनां नवतालेन कारयेत्

māhendrī vaiṣṇavī caiva brahmāṇī saptamātaraḥ eteṣāṃ sarvaśaktīnāṃ navatālena kārayet

भद्र पीठोपरि स्थाप्यमासने सप्तमातरः शयने दक्षिणे पादान् वामपादान्प्रलम्बयेत्

bhadra pīṭhopari sthāpyamāsane saptamātaraḥ śayane dakṣiṇe pādān vāmapādānpralambayet

चतुर्भुजं त्रिनेत्रैश्च सर्वाभरणभूषिणीम् चामुण्डी चैव रुद्रा णी तानि शक्तिः त्रिलोचनी

caturbhujaṃ trinetraiśca sarvābharaṇabhūṣiṇīm cāmuṇḍī caiva rudrā ṇī tāni śaktiḥ trilocanī

ब्रह्माणी चैव रुद्रा णी जटामकुटमण्डितौ वाराहीपोत्रवक्त्री स्यात् किरीटमकुटान्वितम्

brahmāṇī caiva rudrā ṇī jaṭāmakuṭamaṇḍitau vārāhīpotravaktrī syāt kirīṭamakuṭānvitam

कौमारी करण्डमौली च किरीटी वैष्णवी तथा चामुण्डी ज्वालमौली च भैरवी पिबरालका

kaumārī karaṇḍamaulī ca kirīṭī vaiṣṇavī tathā cāmuṇḍī jvālamaulī ca bhairavī pibarālakā

शूलं मरुगणं चैव पूर्वं चापरदक्षिणे कपालं पूर्वहस्ते च पाशं चापरहस्तकौ

śūlaṃ marugaṇaṃ caiva pūrvaṃ cāparadakṣiṇe kapālaṃ pūrvahaste ca pāśaṃ cāparahastakau

एवं तु वानमुद्धृत्य चामुण्डी भैरवी उभौ चामुण्डी श्यामवर्णाभा भैरवी रक्तवर्णिनी

evaṃ tu vānamuddhṛtya cāmuṇḍī bhairavī ubhau cāmuṇḍī śyāmavarṇābhā bhairavī raktavarṇinī

केचित्तु भैरवी पूर्वे वरदाभयहस्तकौ शूलं डमरुकं चैव सव्यवामकेऽपरे

kecittu bhairavī pūrve varadābhayahastakau śūlaṃ ḍamarukaṃ caiva savyavāmake'pare

रक्ताम्बरपरा पार्श्वे कुचाभौ रक्तकञ्चुलौ चामुण्डी च शिरोमाला सर्वाभरणभूषिणी

raktāmbaraparā pārśve kucābhau raktakañculau cāmuṇḍī ca śiromālā sarvābharaṇabhūṣiṇī

कृष्णाम्बरधरी कृष्णलम्बकूर्चासभैरवी वैष्णवी चैव वाराही श्यामवर्णा विशोभिनी

kṛṣṇāmbaradharī kṛṣṇalambakūrcāsabhairavī vaiṣṇavī caiva vārāhī śyāmavarṇā viśobhinī

चक्रं च दक्षिणे हस्ते शङ्खं वामकरेऽपरे पूर्वे च वरदं वामे दक्षिणे त्वभयमुभौ

cakraṃ ca dakṣiṇe haste śaṅkhaṃ vāmakare'pare pūrve ca varadaṃ vāme dakṣiṇe tvabhayamubhau

पीताम्बरं च संरक्तां सर्वाभरणभूषिणीम् एवं तु वैष्णवी प्रोक्ता वाराही दक्षिणे हलम्

pītāmbaraṃ ca saṃraktāṃ sarvābharaṇabhūṣiṇīm evaṃ tu vaiṣṇavī proktā vārāhī dakṣiṇe halam

वामहस्तोपरि पाशं दक्षिणेत्वभ करे वरदं वामहस्ते तु सर्वाभरणभूषिणीम्

vāmahastopari pāśaṃ dakṣiṇetvabha kare varadaṃ vāmahaste tu sarvābharaṇabhūṣiṇīm

पीताम्बरधरं चैव कौमारी रक्तवर्णिनी वरदं चाभयं पूर्वे वामे तु द्वारहस्तकौ

pītāmbaradharaṃ caiva kaumārī raktavarṇinī varadaṃ cābhayaṃ pūrve vāme tu dvārahastakau

दक्षिणे च स्यात् शक्तिं च वामहस्तकौ श्यामवर्णाम्बरं चैव सर्वाभरणभूषिणीम्

dakṣiṇe ca syāt śaktiṃ ca vāmahastakau śyāmavarṇāmbaraṃ caiva sarvābharaṇabhūṣiṇīm

कौमारीलक्षणं प्रोक्तं ब्रह्माणी च चतुर्मुखी वरदाभयहस्तौ च कुण्डिकासाक्षमालाधृक्

kaumārīlakṣaṇaṃ proktaṃ brahmāṇī ca caturmukhī varadābhayahastau ca kuṇḍikāsākṣamālādhṛk

वामेत्ववामपूर्वे तु चा यथाक्रमम् शुद्धवस्त्राम्बरयुक्तां सर्वाभरणभूषिणीम्

vāmetvavāmapūrve tu cā yathākramam śuddhavastrāmbarayuktāṃ sarvābharaṇabhūṣiṇīm

एवमुक्तं तथा ब्राह्मी रुद्रा णी श्वेतवर्णिनी वरदाभयहस्तौ च पूर्वे च वामदक्षिणे

evamuktaṃ tathā brāhmī rudrā ṇī śvetavarṇinī varadābhayahastau ca pūrve ca vāmadakṣiṇe

वामे च हरिणं सव्ये परुशं परहस्तके चर्माम्बरधरायुक्ता सर्वाभरणभूषिणी

vāme ca hariṇaṃ savye paruśaṃ parahastake carmāmbaradharāyuktā sarvābharaṇabhūṣiṇī

वामे तु शङ्खपत्रं स्यादवामे करकुण्डलम् रुद्र णीलक्षणं प्रोक्तं चामुण्डी वामकर्णके

vāme tu śaṅkhapatraṃ syādavāme karakuṇḍalam rudra ṇīlakṣaṇaṃ proktaṃ cāmuṇḍī vāmakarṇake

शङ्खपत्रं च वामे तु शङ्खकुण्डलसंयुतम् अन्यथा सर्वशक्तीनां ग्राहकुण्डलभूषिणीम्

śaṅkhapatraṃ ca vāme tu śaṅkhakuṇḍalasaṃyutam anyathā sarvaśaktīnāṃ grāhakuṇḍalabhūṣiṇīm

हारोपग्रीवसंयुक्तां केयूरकटकान्विताम् मणिबन्धनवलयादिसर्वरत्नाङ्गुलीयकैः

hāropagrīvasaṃyuktāṃ keyūrakaṭakānvitām maṇibandhanavalayādisarvaratnāṅgulīyakaiḥ

बाहुमाल्यादिसंभूष्य साकं चुलकान्विताम् उक्तानां सर्वशक्तीनां सर्वाभरणभूषितैः

bāhumālyādisaṃbhūṣya sākaṃ culakānvitām uktānāṃ sarvaśaktīnāṃ sarvābharaṇabhūṣitaiḥ

भद्र पीठोपरि देशे महिष्य हतः शिरः तदूर्ध्वे तारकां देवीं स्थानकां ऋजुं भावयेत्

bhadra pīṭhopari deśe mahiṣya hataḥ śiraḥ tadūrdhve tārakāṃ devīṃ sthānakāṃ ṛjuṃ bhāvayet

चतुर्भुजं द्विनेत्रं च श्यामवर्णाङ्गशोभिताम् किरीटमकुटोपेतां सर्वाभरणभूषिणीम्

caturbhujaṃ dvinetraṃ ca śyāmavarṇāṅgaśobhitām kirīṭamakuṭopetāṃ sarvābharaṇabhūṣiṇīm

पूर्वेऽभयं करे सव्ये चक्रं चापरदक्षिणे ऊरुमूलाश्रितं वामवरदं वा करपूर्वके

pūrve'bhayaṃ kare savye cakraṃ cāparadakṣiṇe ūrumūlāśritaṃ vāmavaradaṃ vā karapūrvake

वामे चान्यकरे शङ्खं पीताम्बरधरं भवेत् एवं कात्यायनीं प्रोक्तं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत्

vāme cānyakare śaṅkhaṃ pītāmbaradharaṃ bhavet evaṃ kātyāyanīṃ proktaṃ śeṣaṃ prāguktavannayet

मूर्ध्नि च मध्ये ललाटमध्ये नासाग्रमध्ये चन्द्र देशनाभेः ऊर्ध्वाधो पादद्वयमध्यगुल्फे कुर्यात्तु सूत्रं तु सुखासने च

mūrdhni ca madhye lalāṭamadhye nāsāgramadhye candra deśanābheḥ ūrdhvādho pādadvayamadhyagulphe kuryāttu sūtraṃ tu sukhāsane ca

तदेव सूत्रं त्वथ कायदेशे चोरुद्वयोर्मध्यमके च सूत्रम् जानुद्वयोर्मध्यमपादयोस्तम् मध्ये च सूत्रमृजुस्थानके तत्

tadeva sūtraṃ tvatha kāyadeśe corudvayormadhyamake ca sūtram jānudvayormadhyamapādayostam madhye ca sūtramṛjusthānake tat

भङ्गद्वयो मूर्ध्नि ललाटसव्ये नासापुटे सव्यकचक्षुर्मध्ये नाभेश्च सव्ये स्थितपादवामे सूत्रं हि तिष्ठेत्तु कुरु दासने च

bhaṅgadvayo mūrdhni lalāṭasavye nāsāpuṭe savyakacakṣurmadhye nābheśca savye sthitapādavāme sūtraṃ hi tiṣṭhettu kuru dāsane ca

जैनलक्षणम्

सुगतजैनकादीनां लक्षणं मानपूर्वकम् संक्षिप्य लक्ष्यतेऽधुना मानसारस्य संग्रहम्

sugatajainakādīnāṃ lakṣaṇaṃ mānapūrvakam saṃkṣipya lakṣyate'dhunā mānasārasya saṃgraham

मानं चापि प्रमाणं च परिमाणं लम्बमानकम् उन्मानमुपमानं च मानं पद्मं समीरितम्

mānaṃ cāpi pramāṇaṃ ca parimāṇaṃ lambamānakam unmānamupamānaṃ ca mānaṃ padmaṃ samīritam

पादाङ्गुष्टिससीमान्तं मानं चापि प्रकथ्यते प्रमाणं विस्तृतं प्रोक्तं परितः परिमाणकम्

pādāṅguṣṭisasīmāntaṃ mānaṃ cāpi prakathyate pramāṇaṃ vistṛtaṃ proktaṃ paritaḥ parimāṇakam

तत्सूत्राल्लम्बमानं स्यान्निन्ममुन्मानमुच्यते अन्तरे उपमानं स्याद्बिम्बोदयादि सर्वशः

tatsūtrāllambamānaṃ syānninmamunmānamucyate antare upamānaṃ syādbimbodayādi sarvaśaḥ

मानमेवं तु षट्भेदं मानेनाङ्गानि मानयेत् आदिमानविधिं सम्यग्लक्षणं च इहोच्यते

mānamevaṃ tu ṣaṭbhedaṃ mānenāṅgāni mānayet ādimānavidhiṃ samyaglakṣaṇaṃ ca ihocyate

हर्म्यतारवशान्मानं गर्भगेहवशोदयम् द्वारमानवशात्तुङ्गमधिष्ठनवशोदयम्

harmyatāravaśānmānaṃ garbhagehavaśodayam dvāramānavaśāttuṅgamadhiṣṭhanavaśodayam

हस्तमानवशान्मानं तालमानवशोदयम् अङ्गुलेनाभि चोत्तुङ्गं यजमानवशोदयम्

hastamānavaśānmānaṃ tālamānavaśodayam aṅgulenābhi cottuṅgaṃ yajamānavaśodayam

मूलबेरवशान्मानमुत्तमादि त्रयं त्रयम् एवं तु नवदेशे च महामानं तु संग्रहम्

mūlaberavaśānmānamuttamādi trayaṃ trayam evaṃ tu navadeśe ca mahāmānaṃ tu saṃgraham

हर्म्यमानं चतुर्मानं भोगमोक्षार्थकादिनाम् हस्ततालवशान्मानं भोगमोक्षप्रदायकम्

harmyamānaṃ caturmānaṃ bhogamokṣārthakādinām hastatālavaśānmānaṃ bhogamokṣapradāyakam

अङ्गुलानां तु यन्मानं कुर्यात्तु मोक्षकादिनाम् कर्तृबिम्बवशान्मानं सर्वसिद्धोदयं विदुः

aṅgulānāṃ tu yanmānaṃ kuryāttu mokṣakādinām kartṛbimbavaśānmānaṃ sarvasiddhodayaṃ viduḥ

कर्तरी चानुवर्तन्ते कायत्वादिमानकम् तस्मादेवं तु प्रत्येकं नवमानमिहोच्यते

kartarī cānuvartante kāyatvādimānakam tasmādevaṃ tu pratyekaṃ navamānamihocyate

हर्म्यतारं नवांशेन चैकैकं बेरतुङ्गकम् स्थावरं जङ्गमं चैव कन्यसादि त्रयं त्रयम्

harmyatāraṃ navāṃśena caikaikaṃ beratuṅgakam sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva kanyasādi trayaṃ trayam

गर्भगेहसमं श्रेष्ठं नवांशैकांशं कन्यसम् द्वारतुङ्गविशाले तु नवमानं तु पूर्ववत्

garbhagehasamaṃ śreṣṭhaṃ navāṃśaikāṃśaṃ kanyasam dvāratuṅgaviśāle tu navamānaṃ tu pūrvavat

अधिष्ठानसमं श्रेष्ठं कन्यसान्तं नवोदयम् हस्तादि नवहस्तान्तं कन्यसादि त्रयं त्रयम्

adhiṣṭhānasamaṃ śreṣṭhaṃ kanyasāntaṃ navodayam hastādi navahastāntaṃ kanyasādi trayaṃ trayam

एकतालं समारभ्य नवतालावसानकम् कन्यसादुत्तमान्तं स्याद्यजमानोदयं परम्

ekatālaṃ samārabhya navatālāvasānakam kanyasāduttamāntaṃ syādyajamānodayaṃ param

केशान्तं नासिकाग्रान्तं हन्वन्तं बाहुसीमकम् स्तनान्तं हृदयान्तं च नाभ्यन्तं मेढ्रसीमकम्

keśāntaṃ nāsikāgrāntaṃ hanvantaṃ bāhusīmakam stanāntaṃ hṛdayāntaṃ ca nābhyantaṃ meḍhrasīmakam

नवधा कन्यसान्तं स्यात्स्थावरं जङ्गमोदयम् मूलबेरवशं मानमुत्सवोदयमीरितम्

navadhā kanyasāntaṃ syātsthāvaraṃ jaṅgamodayam mūlaberavaśaṃ mānamutsavodayamīritam

मूलबेरोदयं श्रेष्ठं त्रिपादं मध्यमं भवेत् तुङ्गार्धं कन्यसं प्रोक्तं त्रिविधं चोत्सवोदयम्

mūlaberodayaṃ śreṣṭhaṃ tripādaṃ madhyamaṃ bhavet tuṅgārdhaṃ kanyasaṃ proktaṃ trividhaṃ cotsavodayam

अथवा तेन मानेन षोडशांशं विभाजिते एकैकांशकं तस्मात्पञ्चविंशांशकान्तकम्

athavā tena mānena ṣoḍaśāṃśaṃ vibhājite ekaikāṃśakaṃ tasmātpañcaviṃśāṃśakāntakam

कन्यसादुत्तमान्तं स्यान्नवमानमुत्सवोदयम् अथवा मूलबेरस्य केशान्तं तु भ्रुवान्तकम्

kanyasāduttamāntaṃ syānnavamānamutsavodayam athavā mūlaberasya keśāntaṃ tu bhruvāntakam

नेत्रान्तं नासिकाग्रान्तं हन्वन्तं बाहुसीमकम् स्तनान्तं हृदयान्तं च नाभ्यन्तं च नवोदयम्

netrāntaṃ nāsikāgrāntaṃ hanvantaṃ bāhusīmakam stanāntaṃ hṛdayāntaṃ ca nābhyantaṃ ca navodayam

कन्यसादुत्तमान्तं स्यान्नव तदुत्सवोदयम् उत्सवे चार्धमानेन कौतुकोदयमीरितम्

kanyasāduttamāntaṃ syānnava tadutsavodayam utsave cārdhamānena kautukodayamīritam

तन्मानं चाष्टभागैकं नवभागावसानकम् कन्यसादुत्तमान्तं स्यान्नवमानं कौतुकोदयम्

tanmānaṃ cāṣṭabhāgaikaṃ navabhāgāvasānakam kanyasāduttamāntaṃ syānnavamānaṃ kautukodayam

हर्म्यादि चाष्टधा मानमायाद्यर्थांशं कारयेत् यथासंग्रहमानैश्च शतभागं विभाजिते

harmyādi cāṣṭadhā mānamāyādyarthāṃśaṃ kārayet yathāsaṃgrahamānaiśca śatabhāgaṃ vibhājite

एकैकांशाधिकं त्रिंशच्छतभागावसानकम् स्थावरजङ्गमादीनां शुभायादिसंभवम्

ekaikāṃśādhikaṃ triṃśacchatabhāgāvasānakam sthāvarajaṅgamādīnāṃ śubhāyādisaṃbhavam

तदूर्ध्वे जात्यद्रं शसंयुक्तं विधिवद् बुधः मूलबेराङ्गुलं चैव मानाङ्गुलमेव वा

tadūrdhve jātyadraṃ śasaṃyuktaṃ vidhivad budhaḥ mūlaberāṅgulaṃ caiva mānāṅgulameva vā

मात्राङ्गुलं ततः प्रोक्तमङ्गुलं त्रिविधं भवेत् चतुर्विंशच्चतुर्भागं मूलबेरोदयं भवेत्

mātrāṅgulaṃ tataḥ proktamaṅgulaṃ trividhaṃ bhavet caturviṃśaccaturbhāgaṃ mūlaberodayaṃ bhavet

मूलबेराङ्गुलं चैव मानयेदुत्सवोदयम् यवताराष्टमात्रं स्यान्मानाङ्गुलमिति स्मृतम्

mūlaberāṅgulaṃ caiva mānayedutsavodayam yavatārāṣṭamātraṃ syānmānāṅgulamiti smṛtam

कर्तुर्दक्षिणहस्तस्य मध्यमाङ्गुलमध्यमे पर्वदीर्घं ततन्नाहं मात्राङ्गुलमुदीरितम्

karturdakṣiṇahastasya madhyamāṅgulamadhyame parvadīrghaṃ tatannāhaṃ mātrāṅgulamudīritam

एवं त्रिविधमुत्कृष्टं मध्यमष्टांशहीनकम् त्रिपदं कन्यसं प्रोक्तं नवभेदाङ्गुलं भवेत्

evaṃ trividhamutkṛṣṭaṃ madhyamaṣṭāṃśahīnakam tripadaṃ kanyasaṃ proktaṃ navabhedāṅgulaṃ bhavet

स्थावरं जङ्गमं मानं मानाङ्गुलेन मानयेत् मात्राङ्गुलेन चात्मार्थं बेरमानं प्रकल्पयेत्

sthāvaraṃ jaṅgamaṃ mānaṃ mānāṅgulena mānayet mātrāṅgulena cātmārthaṃ beramānaṃ prakalpayet

एकादशाङ्गुलमारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् त्रयोस्त्रिंच्छतान्तं स्याद् देहलब्धाङ्गुलेन वा

ekādaśāṅgulamārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt trayostriṃcchatāntaṃ syād dehalabdhāṅgulena vā

नवाङ्गुलं समारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् त्रयोविंशच्छतान्तं स्यान्मानाङ्गुलेन मानयेत्

navāṅgulaṃ samārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt trayoviṃśacchatāntaṃ syānmānāṅgulena mānayet

सप्ताङ्गुलं समारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् त्रयोदशशतानतं स्यान्मानाङ्गुलेन मानयेत्

saptāṅgulaṃ samārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt trayodaśaśatānataṃ syānmānāṅgulena mānayet

अङ्गुलानां तु सर्वेषां जात्यंशकं विवर्जयेत् कुर्यादायादिषड्वर्गमुक्तवच्छिल्पिवत्तमः

aṅgulānāṃ tu sarveṣāṃ jātyaṃśakaṃ vivarjayet kuryādāyādiṣaḍvargamuktavacchilpivattamaḥ

स्थावरं जङ्गमं चैव लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना द्विभुजं च द्विनेत्रं च मुण्डतारं च शीर्षकम्

sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva lakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā dvibhujaṃ ca dvinetraṃ ca muṇḍatāraṃ ca śīrṣakam

ऋजुस्थानकसंयुक्तं तथा चासनमेव च समाङ्घ्रि ऋजुकारं स्याल्लम्बहस्तद्वयं तथा

ṛjusthānakasaṃyuktaṃ tathā cāsanameva ca samāṅghri ṛjukāraṃ syāllambahastadvayaṃ tathā

आसनं च द्विपादौ च पद्मासनं तु संयुतम् ऋजुकं च ऋजो भावं योगे तत्परमान्तकम्

āsanaṃ ca dvipādau ca padmāsanaṃ tu saṃyutam ṛjukaṃ ca ṛjo bhāvaṃ yoge tatparamāntakam

सव्यापसव्यहस्तं च मूलोर्ध्वोर्ध्वमुखं करौ स्थानकं चासनं वापि सिंहासनोपरि न्यसेत्

savyāpasavyahastaṃ ca mūlordhvordhvamukhaṃ karau sthānakaṃ cāsanaṃ vāpi siṃhāsanopari nyaset

अपरे तु निर्यूहं कुर्यान्मकरतोरणं तदूर्ध्वं कल्पवृक्षं स्यात्सहजेन्द्र स्वरैः सह

apare tu niryūhaṃ kuryānmakaratoraṇaṃ tadūrdhvaṃ kalpavṛkṣaṃ syātsahajendra svaraiḥ saha

नारदादि ऋषीन्देवान्देवाङ्गुनाभिः सह सेवितान् यक्षविद्याधराद्यैश्च चक्रमन्यत्र भूपतिम्

nāradādi ṛṣīndevāndevāṅgunābhiḥ saha sevitān yakṣavidyādharādyaiśca cakramanyatra bhūpatim

नगेन्द्रा दि च दिक्पालान्यक्षैश्च सहसेवितान् यक्षयक्षेश्वरौ पार्श्वे चामरोद्धृतसेवितान्

nagendrā di ca dikpālānyakṣaiśca sahasevitān yakṣayakṣeśvarau pārśve cāmaroddhṛtasevitān

चतुत्रियान्तरिक्षे तु तस्याधो जिनदेवतान् स्फटिकश्वेतरक्तं च पीतश्यामनिभ तथा

catutriyāntarikṣe tu tasyādho jinadevatān sphaṭikaśvetaraktaṃ ca pītaśyāmanibha tathā

सिद्धादिश्च सुगन्धश्च जनं चाह तुपार्श्वकम् एतत्पञ्चपरमेष्टी पञ्चबेरं यथाक्रमम्

siddhādiśca sugandhaśca janaṃ cāha tupārśvakam etatpañcaparameṣṭī pañcaberaṃ yathākramam

उत्तमं दशतालेन देवाङ्गैः सह मानयेत् चतुर्विंशतितीर्थानां दशतालेन कारयेत्

uttamaṃ daśatālena devāṅgaiḥ saha mānayet caturviṃśatitīrthānāṃ daśatālena kārayet

निराभरणसर्वाङ्गं निर्वस्त्राङ्गं मनोहरम् समवक्षःस्थले हेमवर्णं श्रीवत्सलाञ्चनम्

nirābharaṇasarvāṅgaṃ nirvastrāṅgaṃ manoharam samavakṣaḥsthale hemavarṇaṃ śrīvatsalāñcanam

द्वारे चण्ड महाचण्डं कुर्यात्सव्यापसव्यके एवं तु जिनमित्युक्तं शेषमागमतोक्तवत्

dvāre caṇḍa mahācaṇḍaṃ kuryātsavyāpasavyake evaṃ tu jinamityuktaṃ śeṣamāgamatoktavat

बौद्धलक्षणम्

बौद्धस्य लक्षणं वक्ष्ये सम्यक् च विधिनाधुना जनदेवास्थिरं युक्तं बौद्धस्य च विशेषतः

bauddhasya lakṣaṇaṃ vakṣye samyak ca vidhinādhunā janadevāsthiraṃ yuktaṃ bauddhasya ca viśeṣataḥ

स्थानकं चासनं वापि सिंहासनादिसंयुतम् अश्वत्थवृक्षसंयुक्तं कल्पवृक्षं तथा न्यसेत्

sthānakaṃ cāsanaṃ vāpi siṃhāsanādisaṃyutam aśvatthavṛkṣasaṃyuktaṃ kalpavṛkṣaṃ tathā nyaset

शुद्धश्वेतवर्णं स्याद् विशालाननसंयुतम् लम्बकर्णायताक्षं स्यात्तुङ्गकोणं स्मिताननम्

śuddhaśvetavarṇaṃ syād viśālānanasaṃyutam lambakarṇāyatākṣaṃ syāttuṅgakoṇaṃ smitānanam

दीर्घबाहु विशाला च वक्षःस्थलं च सुन्दरम् मांसलाङ्गं सुसंपूर्णं लम्बोदरपूर्णकृत्

dīrghabāhu viśālā ca vakṣaḥsthalaṃ ca sundaram māṃsalāṅgaṃ susaṃpūrṇaṃ lambodarapūrṇakṛt

समपादस्थानकं कुर्याल्लम्बहस्तं सुखासनम् द्विभुजं च द्विनेत्रं च चोष्णीषोज्ज्वलमौलिकम्

samapādasthānakaṃ kuryāllambahastaṃ sukhāsanam dvibhujaṃ ca dvinetraṃ ca coṣṇīṣojjvalamaulikam

एवं तु स्थानकं कुर्यादासनादि यथाक्रमम् पीताम्बरधरं कुर्यात्स्थानके चासनेऽपि च

evaṃ tu sthānakaṃ kuryādāsanādi yathākramam pītāmbaradharaṃ kuryātsthānake cāsane'pi ca

पीतं वामभुजोर्ध्वे तु चार्धकं तु सदना स्थावरं जङ्गमं वापि दारु शैलं च लोहजम्

pītaṃ vāmabhujordhve tu cārdhakaṃ tu sadanā sthāvaraṃ jaṅgamaṃ vāpi dāru śailaṃ ca lohajam

चित्रं वा चार्धचित्रं च चित्राभासमथापि वा पट्टे वा भित्तिके वापि कुर्यान्मृत्तिकाशर्करा

citraṃ vā cārdhacitraṃ ca citrābhāsamathāpi vā paṭṭe vā bhittike vāpi kuryānmṛttikāśarkarā

उत्तमं दशतालेन कारयेत्त्वङ्गमानकम् शेषं प्रागुक्तवत् कुर्यातत्तदागमवद् बुधः

uttamaṃ daśatālena kārayettvaṅgamānakam śeṣaṃ prāguktavat kuryātattadāgamavad budhaḥ

मुनिलक्षणम्

ऋषीणां लक्षणं वक्ष्ये शास्त्रे संक्षिप्यतेऽधुना अगस्त्यः काश्यपश्चैव भृगुर्वासिष्ठो भार्गवः

ṛṣīṇāṃ lakṣaṇaṃ vakṣye śāstre saṃkṣipyate'dhunā agastyaḥ kāśyapaścaiva bhṛgurvāsiṣṭho bhārgavaḥ

विश्वामित्रस्तथा भारद्वाजः सप्तर्षयः क्रमात् अगस्त्यं सप्ततालेन मानयेत्त्वङ्गमानकम्

viśvāmitrastathā bhāradvājaḥ saptarṣayaḥ kramāt agastyaṃ saptatālena mānayettvaṅgamānakam

काश्यपं चाष्टतालेन मानयेदपि च भृगुम् अन्यथा ऋषिसर्वेषां नवतालेन कारयेत्

kāśyapaṃ cāṣṭatālena mānayedapi ca bhṛgum anyathā ṛṣisarveṣāṃ navatālena kārayet

श्यामवर्णमगस्त्यं च काश्यपं पीतवर्णकम् भृगुं कृष्णवर्णं स्याद् वसिष्ठं रक्तवर्णकम्

śyāmavarṇamagastyaṃ ca kāśyapaṃ pītavarṇakam bhṛguṃ kṛṣṇavarṇaṃ syād vasiṣṭhaṃ raktavarṇakam

भार्गवं पिङ्गलाभं स्याद् विश्वामित्रं च रक्तकम् भरद्वाजं च हारिद्रं वर्णमेवं क्रमाद् विदुः

bhārgavaṃ piṅgalābhaṃ syād viśvāmitraṃ ca raktakam bharadvājaṃ ca hāridraṃ varṇamevaṃ kramād viduḥ

द्विभुजं च द्विनेत्रं च जटाजूटेन मण्डितम् पीताम्बरधरं चैव सर्वेषामपि मुनीनाम्

dvibhujaṃ ca dvinetraṃ ca jaṭājūṭena maṇḍitam pītāmbaradharaṃ caiva sarveṣāmapi munīnām

कुब्जाकारं बृहत्कुक्षि कषायं पूर्णशोभितम् अगस्त्यं चमिति प्रोक्तमन्यं चमिति पौरुषम्

kubjākāraṃ bṛhatkukṣi kaṣāyaṃ pūrṇaśobhitam agastyaṃ camiti proktamanyaṃ camiti pauruṣam

सर्वेषामपि मुनीनां यज्ञसूत्रोत्तरीयकैः दण्डं च सव्यहस्तेन वामहस्तेन पुस्तकम्

sarveṣāmapi munīnāṃ yajñasūtrottarīyakaiḥ daṇḍaṃ ca savyahastena vāmahastena pustakam

अथवा यष्टिं विना सव्ये हस्तौ सदृश मुनीनाम् अथवाराध्यवत्कुर्यादासनानान्तुकं तु वा

athavā yaṣṭiṃ vinā savye hastau sadṛśa munīnām athavārādhyavatkuryādāsanānāntukaṃ tu vā

वेदाशिक्यंशकं तुङ्गे मूर्ध्नितुङ्गं गुणांशकम् दशांशं वक्त्रतुङ्गं स्याद् गुणांशं ग्रीवतुङ्गकम्

vedāśikyaṃśakaṃ tuṅge mūrdhnituṅgaṃ guṇāṃśakam daśāṃśaṃ vaktratuṅgaṃ syād guṇāṃśaṃ grīvatuṅgakam

दशांशं हृदयान्तं स्यान्नाभ्यन्तं च दशाङ्गुलम् भूतांशं मेढ्रसीमान्तं पीठांशं शुरगायतम्

daśāṃśaṃ hṛdayāntaṃ syānnābhyantaṃ ca daśāṅgulam bhūtāṃśaṃ meḍhrasīmāntaṃ pīṭhāṃśaṃ śuragāyatam

जानुतुङ्गं गुणांशं स्याज्जानुदीर्घोरुतुङ्गकम् पादं जानुसमोच्चं स्यात्सप्तलामिति स्मृतम्

jānutuṅgaṃ guṇāṃśaṃ syājjānudīrghorutuṅgakam pādaṃ jānusamoccaṃ syātsaptalāmiti smṛtam

विशांशं बाहुदीर्घं स्यात्कूर्परं चार्धमात्रकम् प्रोकोष्ठं षोडशांशं स्यात्तलमष्टांशमायतम्

viśāṃśaṃ bāhudīrghaṃ syātkūrparaṃ cārdhamātrakam prokoṣṭhaṃ ṣoḍaśāṃśaṃ syāttalamaṣṭāṃśamāyatam

पादायामं च रुद्रा शं! मुस्ततारं सप्तमात्रकम् ग्रीवतारं शरांशं स्यात्तत्समं बाहुमूलके

pādāyāmaṃ ca rudrā śaṃ! mustatāraṃ saptamātrakam grīvatāraṃ śarāṃśaṃ syāttatsamaṃ bāhumūlake

कक्षान्तं मनुमात्रं स्याद् वक्षःस्थलविशालकम् हृदयान्तं विशालं च द्वादशाङ्गुलमीरितम्

kakṣāntaṃ manumātraṃ syād vakṣaḥsthalaviśālakam hṛdayāntaṃ viśālaṃ ca dvādaśāṅgulamīritam

मध्योदरं विशालं स्यात्षोडशांशेन कारयेत् कटितारं भास्करांशं स्यादष्टांशं चोरुविस्तृतम्

madhyodaraṃ viśālaṃ syātṣoḍaśāṃśena kārayet kaṭitāraṃ bhāskarāṃśaṃ syādaṣṭāṃśaṃ coruvistṛtam

जानुतारं शरांशं स्याज्जङ्घातारं युगांशकम् नलकान्तं त्रिमात्रं स्यात्तलतारं युगाङ्गुलम्

jānutāraṃ śarāṃśaṃ syājjaṅghātāraṃ yugāṃśakam nalakāntaṃ trimātraṃ syāttalatāraṃ yugāṅgulam

बाहोरग्रविशालं स्याद् युगमात्रं प्रशस्यते प्रकोष्ठतारार्धबन्धां मणिबन्धं कलाशकम्

bāhoragraviśālaṃ syād yugamātraṃ praśasyate prakoṣṭhatārārdhabandhāṃ maṇibandhaṃ kalāśakam

त्र्! यर्धांशं तलविस्तारं तलदीर्घं युगाङ्गुलम् अङ्गुल्याङ्गुलदीर्घं स्यादगस्त्यं च समीरितम्

tr! yardhāṃśaṃ talavistāraṃ taladīrghaṃ yugāṅgulam aṅgulyāṅguladīrghaṃ syādagastyaṃ ca samīritam

षणणवत्यधिकांशं स्यादष्टतालोदयं भवेत् उष्णीषं तु केशांशं मूर्ध्नितुङ्गं गुणांशकम्

ṣaṇaṇavatyadhikāṃśaṃ syādaṣṭatālodayaṃ bhavet uṣṇīṣaṃ tu keśāṃśaṃ mūrdhnituṅgaṃ guṇāṃśakam

तस्मात्तु सार्धपङ्क्त्यंशं हन्वन्तं तन्मुखायतम् तस्मात्कर्ण गुणांशं स्यात्तस्मात्तु हृदयान्तकम्

tasmāttu sārdhapaṅktyaṃśaṃ hanvantaṃ tanmukhāyatam tasmātkarṇa guṇāṃśaṃ syāttasmāttu hṛdayāntakam

सार्धदशांशं तस्मात्समं नाभिकरान्तकम् मध्योदरं च एतस्मान्मेढ्रांशं तु तत्समम्

sārdhadaśāṃśaṃ tasmātsamaṃ nābhikarāntakam madhyodaraṃ ca etasmānmeḍhrāṃśaṃ tu tatsamam

तस्याधश्चैकविंशान्तमूरुदीर्घं गुणांशकम् जानुजङ्घोरुतुल्यं स्यात्पादजानुसमोच्छ्रयम्

tasyādhaścaikaviṃśāntamūrudīrghaṃ guṇāṃśakam jānujaṅghorutulyaṃ syātpādajānusamocchrayam

मनुमात्रं पादायामं मुखतारं नवाङ्गुलम् ग्रीवतारं षडङ्गुल्यं बाहुपर्यन्तविस्तृतम्

manumātraṃ pādāyāmaṃ mukhatāraṃ navāṅgulam grīvatāraṃ ṣaḍaṅgulyaṃ bāhuparyantavistṛtam

त्र्! यंशं त्र्! यर्धमात्रं स्याद् बाहुमूलं रसांशकम् बाहुदीर्घं कविंशांशं कूर्परं सार्धमात्रकम्

tr! yaṃśaṃ tr! yardhamātraṃ syād bāhumūlaṃ rasāṃśakam bāhudīrghaṃ kaviṃśāṃśaṃ kūrparaṃ sārdhamātrakam

प्रकोष्ठाद्यर्धवक्त्रं स्याद् वक्त्रायामसमं तलम् अष्टतालमितिप्रोक्तं शेषं प्रागुक्तवन्नयेत्

prakoṣṭhādyardhavaktraṃ syād vaktrāyāmasamaṃ talam aṣṭatālamitiproktaṃ śeṣaṃ prāguktavannayet

नवतालोदयेत्वष्टभागाधिक्यं शतांशकम् शिरस्तुङ्गं गलं जानु पादतुङ्गं गुणांशकम्

navatālodayetvaṣṭabhāgādhikyaṃ śatāṃśakam śirastuṅgaṃ galaṃ jānu pādatuṅgaṃ guṇāṃśakam

मुखं वक्षश्च कुक्षिश्च कुटिदीर्घं द्वादशांशकम् ऊरुजङ्घायतं बाहुदीर्घ षट्चतुरंशकम्

mukhaṃ vakṣaśca kukṣiśca kuṭidīrghaṃ dvādaśāṃśakam ūrujaṅghāyataṃ bāhudīrgha ṣaṭcaturaṃśakam

प्रकोष्ठमष्टदशांशं स्यात्तस्मान्मध्याङ्गुलान्तकम् मुखायामसमं कुर्यादङ्गुष्ठं पार्ष्णिकान्तकम्

prakoṣṭhamaṣṭadaśāṃśaṃ syāttasmānmadhyāṅgulāntakam mukhāyāmasamaṃ kuryādaṅguṣṭhaṃ pārṣṇikāntakam

पञ्चादशाङ्गुलं पाददीर्घं प्रागुक्तवन्नयेत् मुनीनां लक्षणं प्रोक्तं शेषं युक्त्या प्रयोजयेत्

pañcādaśāṅgulaṃ pādadīrghaṃ prāguktavannayet munīnāṃ lakṣaṇaṃ proktaṃ śeṣaṃ yuktyā prayojayet

यक्षविद्याधरादिलक्षणम्

यक्षविद्याधरादीनां लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना द्विभुजम् च द्विनेत्रं च करण्डमकुटान्वितम्

yakṣavidyādharādīnāṃ lakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā dvibhujam ca dvinetraṃ ca karaṇḍamakuṭānvitam

चरणाम्बरसंयुक्तं राक्षसाकारवद् भवेत् श्यामवर्णं च पीतं च यक्षाणां वर्णमेव च

caraṇāmbarasaṃyuktaṃ rākṣasākāravad bhavet śyāmavarṇaṃ ca pītaṃ ca yakṣāṇāṃ varṇameva ca

श्यामरक्तं च पीतं च वर्णं विद्याधरं तथा यक्षविद्याधरादीनां नवतालेन कारयेत्

śyāmaraktaṃ ca pītaṃ ca varṇaṃ vidyādharaṃ tathā yakṣavidyādharādīnāṃ navatālena kārayet

देवस्यानुचरैः यक्षा विद्याधराश्च पारगाः गानयोग्या गन्धर्वा देवाङ्गुल्यामनार्थकम्

devasyānucaraiḥ yakṣā vidyādharāśca pāragāḥ gānayogyā gandharvā devāṅgulyāmanārthakam

निग्रहा राक्षसा प्रोक्ताः चैव यक्षे तु भेदकम् यक्षैश्च चामराद्यैश्च सुराणां चिह्नधारिणः

nigrahā rākṣasā proktāḥ caiva yakṣe tu bhedakam yakṣaiśca cāmarādyaiśca surāṇāṃ cihnadhāriṇaḥ

स्थानकं चासनं चैव यक्षविद्याधरादिभिः दक्षिणा स्वस्तिकं पादं वामपादं तु कुञ्चितम्

sthānakaṃ cāsanaṃ caiva yakṣavidyādharādibhiḥ dakṣiṇā svastikaṃ pādaṃ vāmapādaṃ tu kuñcitam

चामराद्यैर्वृतं हस्तं तं चोर्वी श्रितमेव वा एवं तु यक्षरूपं स्याद् विद्याधरासनान्वितम्

cāmarādyairvṛtaṃ hastaṃ taṃ corvī śritameva vā evaṃ tu yakṣarūpaṃ syād vidyādharāsanānvitam

पुरतः पृष्ठपादौ च लाङ्गलाकारमेव च जान्वाश्रितौ हस्तौ गोपुरोद्धृतहस्तकौ

purataḥ pṛṣṭhapādau ca lāṅgalākārameva ca jānvāśritau hastau gopuroddhṛtahastakau

एवं विद्याधराः प्रोक्ताः सर्वाभरणभूषिताः नृत्तं वा वैष्णवं वापि वैशाख स्थानकं तु वा

evaṃ vidyādharāḥ proktāḥ sarvābharaṇabhūṣitāḥ nṛttaṃ vā vaiṣṇavaṃ vāpi vaiśākha sthānakaṃ tu vā

गीतवीणाविधानैश्च गन्धर्वमिति कथ्यते चरण पशुसमानं चोर्ध्वकायं नराभम्

gītavīṇāvidhānaiśca gandharvamiti kathyate caraṇa paśusamānaṃ cordhvakāyaṃ narābham

वदनं गरूडभावं बाहुकौ पक्षयुक्तौ मकुट कमलयुक्तं पुष्पसच्छाय वर्णम्

vadanaṃ garūḍabhāvaṃ bāhukau pakṣayuktau makuṭa kamalayuktaṃ puṣpasacchāya varṇam

परित करुणावीणं किन्नरस्य स्वरूपम्

parita karuṇāvīṇaṃ kinnarasya svarūpam

भक्तलक्षणम्

अधुना वक्ष्यते सर्वभक्तानां लक्षणं क्रमात् पादं चतुर्विधं प्रोक्तं तद्वशान्मानं गृह्यते

adhunā vakṣyate sarvabhaktānāṃ lakṣaṇaṃ kramāt pādaṃ caturvidhaṃ proktaṃ tadvaśānmānaṃ gṛhyate

प्रथमं सालोक्यमथ द्वितीयं सामीप्यमुच्यते सारूप्यं च तृतीयं स्यात्सायुज्यं तु चतुर्थकम्

prathamaṃ sālokyamatha dvitīyaṃ sāmīpyamucyate sārūpyaṃ ca tṛtīyaṃ syātsāyujyaṃ tu caturthakam

भक्तिज्ञानं च वैराग्यं युक्तं सालोक्यमीरितम् ज्ञानं वैराग्यसंयुक्तं सामीप्यमिति कथ्यते

bhaktijñānaṃ ca vairāgyaṃ yuktaṃ sālokyamīritam jñānaṃ vairāgyasaṃyuktaṃ sāmīpyamiti kathyate

केवलं ध्यानसंयुक्तं सारूप्यमिति निश्चयम् शुद्धज्ञानसमायुक्तं सायुज्यं परमार्थवत्

kevalaṃ dhyānasaṃyuktaṃ sārūpyamiti niścayam śuddhajñānasamāyuktaṃ sāyujyaṃ paramārthavat

उत्तमं नवतालेन सालोक्याङ्गं प्रमीयते अधमं दशतालेन सामीप्याङ्गस्य निर्मितम्

uttamaṃ navatālena sālokyāṅgaṃ pramīyate adhamaṃ daśatālena sāmīpyāṅgasya nirmitam

मध्यमं दशतालेन सारूप्यं मानयेत्सुधीः उत्तमं दशतालेन सायुज्यं कथितं बुधैः

madhyamaṃ daśatālena sārūpyaṃ mānayetsudhīḥ uttamaṃ daśatālena sāyujyaṃ kathitaṃ budhaiḥ

एवं क्रमेण भक्तानां तालमानं प्रवक्ष्यते उष्णीषात्पादपर्यन्तं भावोत्तरशतांशकम्

evaṃ krameṇa bhaktānāṃ tālamānaṃ pravakṣyate uṣṇīṣātpādaparyantaṃ bhāvottaraśatāṃśakam

उष्णीषं तु चतुर्मात्रं नेत्रान्तं तु युगाङ्गुलम् पुटान्तं वेदमात्रं स्यात्तत्समं हनुसीमकम्

uṣṇīṣaṃ tu caturmātraṃ netrāntaṃ tu yugāṅgulam puṭāntaṃ vedamātraṃ syāttatsamaṃ hanusīmakam

कर्णोच्चं वेदमात्रं स्याद् भद्र काद्धृदयान्तकम् हृदयं नाभिसीमान्तं नाभिर्मेढ्रं तु सीमकम्

karṇoccaṃ vedamātraṃ syād bhadra kāddhṛdayāntakam hṛdayaṃ nābhisīmāntaṃ nābhirmeḍhraṃ tu sīmakam

तत्समं भानुभागं स्याच्चोरुदीर्घं मुखद्वयम् जानु कर्ण समं कुर्याज्जङ्घा चोरुतुल्यकम्

tatsamaṃ bhānubhāgaṃ syāccorudīrghaṃ mukhadvayam jānu karṇa samaṃ kuryājjaṅghā corutulyakam

पादं जानुसमोच्चं स्यादेवमुत्तुङ्गं मापयेत् अङ्गुष्ठात्पार्ष्णिपर्यन्तं तलं षोडशमात्रकम्

pādaṃ jānusamoccaṃ syādevamuttuṅgaṃ māpayet aṅguṣṭhātpārṣṇiparyantaṃ talaṃ ṣoḍaśamātrakam

चतुर्विंशतिमात्रं स्याद्बाहुदीर्घं प्रशस्यते कूर्परं च द्विमात्रं स्यात्प्रकोष्ठाष्टादशाङ्गुलम्

caturviṃśatimātraṃ syādbāhudīrghaṃ praśasyate kūrparaṃ ca dvimātraṃ syātprakoṣṭhāṣṭādaśāṅgulam

मध्याङ्गुल्यग्रसीमान्तं तलं द्वादशमात्रकम् रुद्रा शं! मुखतारं स्याद् गलतारं युगद्वयम्

madhyāṅgulyagrasīmāntaṃ talaṃ dvādaśamātrakam rudrā śaṃ! mukhatāraṃ syād galatāraṃ yugadvayam

तत्समं बाहुमूलं स्याज्जानुविस्तारं तत्समम् बाहुपर्यन्तविस्तारं षट्त्रिंशाङ्गुलकं तथा

tatsamaṃ bāhumūlaṃ syājjānuvistāraṃ tatsamam bāhuparyantavistāraṃ ṣaṭtriṃśāṅgulakaṃ tathā

कक्षयोरन्तरं तारं विशमात्रं प्रशस्यते मध्योदरतारं च पञ्चादशाङ्गुलं भवेत्

kakṣayorantaraṃ tāraṃ viśamātraṃ praśasyate madhyodaratāraṃ ca pañcādaśāṅgulaṃ bhavet

श्रोणिदेशविशालं स्यात्सप्तादशाङ्गुलं भवेत् नवाधिक्यं दशाङ्गुल्यं कटिदेशविशालकम्

śroṇideśaviśālaṃ syātsaptādaśāṅgulaṃ bhavet navādhikyaṃ daśāṅgulyaṃ kaṭideśaviśālakam

ऊरुमूलविशालं तु सार्धं द्वादशाङ्गुलं भवेत् जङ्घामूलविशालं तु सार्धसप्ताङ्गुलं तथा

ūrumūlaviśālaṃ tu sārdhaṃ dvādaśāṅgulaṃ bhavet jaṅghāmūlaviśālaṃ tu sārdhasaptāṅgulaṃ tathā

जङ्घामध्यं षडङ्गुल्यं विस्तारं तु युगाङ्गुलम् नलकागुल्फविस्तारं सत्रिपादाङ्घ्रिमात्रकम्

jaṅghāmadhyaṃ ṣaḍaṅgulyaṃ vistāraṃ tu yugāṅgulam nalakāgulphavistāraṃ satripādāṅghrimātrakam

सार्धवेदाङ्गुलं पार्ष्णिविस्तारं परिकीर्तितम् षड्भागिकं च पञ्चांशं प्रपदं विस्तृतं भवेत्

sārdhavedāṅgulaṃ pārṣṇivistāraṃ parikīrtitam ṣaḍbhāgikaṃ ca pañcāṃśaṃ prapadaṃ vistṛtaṃ bhavet

तलातारं शराङ्गुल्यं वेदांशमङ्गुष्ठदीर्घकम् द्विमात्रं तत्रविस्तारं तारार्धं नखविस्तृतम्

talātāraṃ śarāṅgulyaṃ vedāṃśamaṅguṣṭhadīrghakam dvimātraṃ tatravistāraṃ tārārdhaṃ nakhavistṛtam

तर्जन्याङ्गुष्ठतत्तुल्यं दीर्घं विस्तारमंशकम् त्र्! यङ्गुलं सार्धपक्षांशं द्व्यङ्गुलं च क्रमेण वै

tarjanyāṅguṣṭhatattulyaṃ dīrghaṃ vistāramaṃśakam tr! yaṅgulaṃ sārdhapakṣāṃśaṃ dvyaṅgulaṃ ca krameṇa vai

मध्यमादि कनिष्ठान्तं दीर्घमेवं प्रशस्यते विस्तारं सप्तषट्पञ्चयवमानमुदीरितम्

madhyamādi kaniṣṭhāntaṃ dīrghamevaṃ praśasyate vistāraṃ saptaṣaṭpañcayavamānamudīritam

तदर्धं च तदर्धं च नखविस्तारमुच्यते बाहुमध्यविशालं तु सप्तांशं कूर्परं तथा

tadardhaṃ ca tadardhaṃ ca nakhavistāramucyate bāhumadhyaviśālaṃ tu saptāṃśaṃ kūrparaṃ tathā

वेदाङ्गुलं प्रकोष्ठं च मणिबन्धं त्रियङ्गुलम् षडंशं तलमूलं चाग्रं तारं युगाङ्गुलम्

vedāṅgulaṃ prakoṣṭhaṃ ca maṇibandhaṃ triyaṅgulam ṣaḍaṃśaṃ talamūlaṃ cāgraṃ tāraṃ yugāṅgulam

तलदीर्घं षडङ्गुल्यं शेषांशं मध्यमाङ्गुलम् सार्धपञ्चाङ्गुलं दीर्घं तर्जन्यनामिकाद्वयम्

taladīrghaṃ ṣaḍaṅgulyaṃ śeṣāṃśaṃ madhyamāṅgulam sārdhapañcāṅgulaṃ dīrghaṃ tarjanyanāmikādvayam

सार्धवह्न्यङ्गुलं दीर्घं कनिष्ठाङ्गुष्ठयोस्तथा अंशकं षड्यवं सप्त षड्यवं तुर्यवं भवेत्

sārdhavahnyaṅgulaṃ dīrghaṃ kaniṣṭhāṅguṣṭhayostathā aṃśakaṃ ṣaḍyavaṃ sapta ṣaḍyavaṃ turyavaṃ bhavet

अङ्गष्ठादिकनिष्ठान्तं विस्तारं परिकीर्तितम् स्थूलमूल कृशाग्रं तु उक्तमानेन योजयेत्

aṅgaṣṭhādikaniṣṭhāntaṃ vistāraṃ parikīrtitam sthūlamūla kṛśāgraṃ tu uktamānena yojayet

अग्रे च त्रित्रिभागेन नखतारं प्रशस्यते त्रिचतुर्भागमाधिक्यं नखायाममुदाहृतम्

agre ca tritribhāgena nakhatāraṃ praśasyate tricaturbhāgamādhikyaṃ nakhāyāmamudāhṛtam

एकद्वित्रियवं वापि नखाग्रं कारयेत्सुधीः अङ्गुष्ठे च द्विपर्वं स्यात्त्रिपर्वं चान्यथाङ्गुलैः

ekadvitriyavaṃ vāpi nakhāgraṃ kārayetsudhīḥ aṅguṣṭhe ca dviparvaṃ syāttriparvaṃ cānyathāṅgulaiḥ

ज्ञानरेखादिरेखैश्च कुर्यात्तु तलमध्यमे फेशान्तं दक्षसूत्रान्तं द्वयोर्मध्ये भ्रुवः स्थितिः

jñānarekhādirekhaiśca kuryāttu talamadhyame pheśāntaṃ dakṣasūtrāntaṃ dvayormadhye bhruvaḥ sthitiḥ

अक्षायाम द्वयाङ्गुल्यं तदर्धं तस्यविस्तृतम् कर्णायामं युगाङ्गुल्यं कर्णनालं तु तत्समम्

akṣāyāma dvayāṅgulyaṃ tadardhaṃ tasyavistṛtam karṇāyāmaṃ yugāṅgulyaṃ karṇanālaṃ tu tatsamam

विस्तारं द्व्यङ्गुलं प्रोक्तं शेषमूह्यं विचक्षणः नवतालोत्तमं प्रोक्तं शेषं च दशतालवत्

vistāraṃ dvyaṅgulaṃ proktaṃ śeṣamūhyaṃ vicakṣaṇaḥ navatālottamaṃ proktaṃ śeṣaṃ ca daśatālavat

सद्विरष्टशतं भागं द्वितीये च पदं तथा पादादुष्णीषसीमान्तं कन्यसपङ्क्तितालवत्

sadviraṣṭaśataṃ bhāgaṃ dvitīye ca padaṃ tathā pādāduṣṇīṣasīmāntaṃ kanyasapaṅktitālavat

उष्णीषात्केशपर्यन्तमुत्तुङ्गं वेदमात्रकम् तस्मान्नेत्रं तु सूत्रान्तं सार्धवेदङ्गुलं भवेत्

uṣṇīṣātkeśaparyantamuttuṅgaṃ vedamātrakam tasmānnetraṃ tu sūtrāntaṃ sārdhavedaṅgulaṃ bhavet

तस्मात्तु पुटसीमान्तं वेदमात्रं प्रशस्यते पुटान्ताद्धनुसीमान्तं सार्धवह्न्यङ्गुलं भवेत्

tasmāttu puṭasīmāntaṃ vedamātraṃ praśasyate puṭāntāddhanusīmāntaṃ sārdhavahnyaṅgulaṃ bhavet

गलमध्यर्धमात्रं स्याद् गलतुङ्गं युगाङ्गुलम् कर्णाद्धृदयमानं हृदयं नाभिसीमकम्

galamadhyardhamātraṃ syād galatuṅgaṃ yugāṅgulam karṇāddhṛdayamānaṃ hṛdayaṃ nābhisīmakam

नाभ्यन्तं मेढ्रसीमान्तं समं वा युगत्रयम् मेढ्रमूरुदीर्घं स्यात्पञ्चविंशाङ्गुलं भवेत्

nābhyantaṃ meḍhrasīmāntaṃ samaṃ vā yugatrayam meḍhramūrudīrghaṃ syātpañcaviṃśāṅgulaṃ bhavet

जानुपादतलं वेदमात्रं जङ्घोरुतुल्यकम् पार्ष्णिद्व्यङ्गुष्ठसीमान्तं सार्धषोडशमात्रकम्

jānupādatalaṃ vedamātraṃ jaṅghorutulyakam pārṣṇidvyaṅguṣṭhasīmāntaṃ sārdhaṣoḍaśamātrakam

हिक्कासूत्रादधो बाहुदीर्घं पञ्चशराङ्गुलम् कूर्परं च द्विमात्रं स्यात्प्रकोष्ठमेकोनविंशतिः

hikkāsūtrādadho bāhudīrghaṃ pañcaśarāṅgulam kūrparaṃ ca dvimātraṃ syātprakoṣṭhamekonaviṃśatiḥ

मध्याङ्गुल्यग्रसीमान्तं सार्धभान्वंशकं तलम् सार्धरुद्रा शं! वक्त्रं च विस्तारं परिकीर्तितम्

madhyāṅgulyagrasīmāntaṃ sārdhabhānvaṃśakaṃ talam sārdharudrā śaṃ! vaktraṃ ca vistāraṃ parikīrtitam

गलतारं सार्धमष्टांशं बाहुजानु च तत्समम् षट्षट्सार्धैकभागं स्याद्बाहुपर्यन्तविस्तृतम्

galatāraṃ sārdhamaṣṭāṃśaṃ bāhujānu ca tatsamam ṣaṭṣaṭsārdhaikabhāgaṃ syādbāhuparyantavistṛtam

सार्धविंशतिमात्रं स्यात्कक्षान्तरमुदाहृतम् सार्धपञ्चादशाङ्गुल्यं मध्योदरविशालकम्

sārdhaviṃśatimātraṃ syātkakṣāntaramudāhṛtam sārdhapañcādaśāṅgulyaṃ madhyodaraviśālakam

सार्धमष्टादशाङ्गुल्यं श्रोणिदेष विशालकम् एकोनविंशतिभागं कटिविस्तारमिष्यते

sārdhamaṣṭādaśāṅgulyaṃ śroṇideṣa viśālakam ekonaviṃśatibhāgaṃ kaṭivistāramiṣyate

सार्धद्वादशमात्रं स्यादूरुमूलविशालकम् जङ्घामध्ये तु विस्तारं सार्धषड्द्व्यङ्गुलं भवेत्

sārdhadvādaśamātraṃ syādūrumūlaviśālakam jaṅghāmadhye tu vistāraṃ sārdhaṣaḍdvyaṅgulaṃ bhavet

नलकान्तर युगाङ्गुलं गुल्फतारं शराङ्गुलम् प्रपदं तु षडङ्गुल्यं वेदांशमङ्गुष्ठदीर्घकम्

nalakāntara yugāṅgulaṃ gulphatāraṃ śarāṅgulam prapadaṃ tu ṣaḍaṅgulyaṃ vedāṃśamaṅguṣṭhadīrghakam

तत्समं तर्जनीदीर्घमर्धाङ्गुलविहीनकम् अन्याङ्गुली च दीर्घं स्याद् विस्तारं तत्समूह्यताम्

tatsamaṃ tarjanīdīrghamardhāṅgulavihīnakam anyāṅgulī ca dīrghaṃ syād vistāraṃ tatsamūhyatām

कूर्परस्य तु विस्तारं सार्धषट्द्व्यङ्गुलं भवेत् प्रकोष्ठतारं शराङ्गुल्यं मणिबन्धं युगाङ्गुलम्

kūrparasya tu vistāraṃ sārdhaṣaṭdvyaṅgulaṃ bhavet prakoṣṭhatāraṃ śarāṅgulyaṃ maṇibandhaṃ yugāṅgulam

तलतारं शराङ्गुल्यं तलदीर्घं सप्तमात्रकम् मध्याङ्गुलायतं सार्धपञ्चमात्रं प्रशस्यते

talatāraṃ śarāṅgulyaṃ taladīrghaṃ saptamātrakam madhyāṅgulāyataṃ sārdhapañcamātraṃ praśasyate

तर्जन्यायामदीर्घं स्याद्बाणांशं तत्प्रकल्पयेत् सार्धवद्व्यङ्गुलं दीर्घम् कनिष्ठाङ्गुष्ठयोस्तथा

tarjanyāyāmadīrghaṃ syādbāṇāṃśaṃ tatprakalpayet sārdhavadvyaṅgulaṃ dīrgham kaniṣṭhāṅguṣṭhayostathā

श्रोत्रदीर्घं युगाङ्गुल्यं नालालम्बनं तत्समम् अन्यान्यनुक्तसर्वाङ्गमत्तमं दशतालवत्

śrotradīrghaṃ yugāṅgulyaṃ nālālambanaṃ tatsamam anyānyanuktasarvāṅgamattamaṃ daśatālavat

कारयेच्छिल्पिभिः कुर्यात्तत्र दोषो न विद्यते

kārayecchilpibhiḥ kuryāttatra doṣo na vidyate

हंसलक्षणम्

अथ वक्ष्ये त्रिमूर्तीनां वाहनानां तु लक्षणम् हंसस्य लक्षणं चैव गरुडस्य तु लक्षणम्

atha vakṣye trimūrtīnāṃ vāhanānāṃ tu lakṣaṇam haṃsasya lakṣaṇaṃ caiva garuḍasya tu lakṣaṇam

वृषस्य लक्षणं चैव सिंहरूपस्य लक्षणम् पितामहोदयं वापि द्वित्रयांशैकमेव वा

vṛṣasya lakṣaṇaṃ caiva siṃharūpasya lakṣaṇam pitāmahodayaṃ vāpi dvitrayāṃśaikameva vā

उत्तमादि त्रिधा प्रोक्तं हंसोदयमिति स्मृतम् द्वितालोत्तममानेन भागं हंसोदयं भवेत्

uttamādi tridhā proktaṃ haṃsodayamiti smṛtam dvitālottamamānena bhāgaṃ haṃsodayaṃ bhavet

वेदांशं शिरसो तुङ्गमष्टांशेन गलोदयम् रुद्रा शॐ! हृदयतुङ्गं स्यात्तस्याधोऽधोरुदीर्घकम्

vedāṃśaṃ śiraso tuṅgamaṣṭāṃśena galodayam rudrā śaॐ! hṛdayatuṅgaṃ syāttasyādho'dhorudīrghakam

सत्रिपादांशकं जानुतुङ्गमेकांशमीरितम् ऊरुतुङ्गसमं जङ्घायामं पादोदयांशकम्

satripādāṃśakaṃ jānutuṅgamekāṃśamīritam ūrutuṅgasamaṃ jaṅghāyāmaṃ pādodayāṃśakam

मुखायामं त्रियंशं स्याच्छिरःपृष्ठे द्वयांशकम् मुखतारं युगांशं स्यान्मूलग्रावं शिवांशकम्

mukhāyāmaṃ triyaṃśaṃ syācchiraḥpṛṣṭhe dvayāṃśakam mukhatāraṃ yugāṃśaṃ syānmūlagrāvaṃ śivāṃśakam

अग्रमूलाग्रक्षयं तारं ग्रीवस्य द्विवक्त्रयुक् कुक्षिताराष्टमात्रं स्यादुरस्थानं तु तत्समम्

agramūlāgrakṣayaṃ tāraṃ grīvasya dvivaktrayuk kukṣitārāṣṭamātraṃ syādurasthānaṃ tu tatsamam

तदुत्तरात्पुच्छमूलादायामं षोडशांशकम् अक्षतारं शराङ्गुल्यं पक्षायामाष्टमात्रकम्

taduttarātpucchamūlādāyāmaṃ ṣoḍaśāṃśakam akṣatāraṃ śarāṅgulyaṃ pakṣāyāmāṣṭamātrakam

विस्तारं च द्विमात्रं स्यादग्रमेकाङ्गुलं भवेत् घनमेकाङ्गुलं चैव बाहुदीर्घाष्टमात्रकम्

vistāraṃ ca dvimātraṃ syādagramekāṅgulaṃ bhavet ghanamekāṅgulaṃ caiva bāhudīrghāṣṭamātrakam

अंशेन कूर्परं स्यात्कराग्रायामं षडङ्गुलम् लाङ्गुलाकारहस्तौ च पक्षस्यान्तं प्रविष्टके

aṃśena kūrparaṃ syātkarāgrāyāmaṃ ṣaḍaṅgulam lāṅgulākārahastau ca pakṣasyāntaṃ praviṣṭake

ऊरुमूलविशालं स्यात्सार्धद्व्यंशं सुवृत्तकम् अध्यर्धांशाग्रविस्तारं पादांशं जानुविस्तृतम्

ūrumūlaviśālaṃ syātsārdhadvyaṃśaṃ suvṛttakam adhyardhāṃśāgravistāraṃ pādāṃśaṃ jānuvistṛtam

जङ्घायामं शिवांशं स्यात्तलतारं द्विमात्रकम् वरदो मध्यमाङ्गुल्ययामं तु युगांशकम्

jaṅghāyāmaṃ śivāṃśaṃ syāttalatāraṃ dvimātrakam varado madhyamāṅgulyayāmaṃ tu yugāṃśakam

तत्पार्श्वे द्विद्विमात्रं स्याद् द्विमात्रायां प्रशस्यते पृष्ठे मूलाङ्गुलायामं द्विमात्रं तत्प्रशस्यते

tatpārśve dvidvimātraṃ syād dvimātrāyāṃ praśasyate pṛṣṭhe mūlāṅgulāyāmaṃ dvimātraṃ tatpraśasyate

पुरतो मात्रविस्तारं पृष्ठे च तत्सबन्धनम् अध्यर्धमङ्गुलतारं तदर्धमन्याङ्गुलानि च

purato mātravistāraṃ pṛṣṭhe ca tatsabandhanam adhyardhamaṅgulatāraṃ tadardhamanyāṅgulāni ca

आस्यायामं त्रिमात्रं स्याद् विस्तारं चैकमात्रकम् अक्षायाममर्धमात्रं स्याद् विस्तारं युक्तितो न्यसेत्

āsyāyāmaṃ trimātraṃ syād vistāraṃ caikamātrakam akṣāyāmamardhamātraṃ syād vistāraṃ yuktito nyaset

मुखायामे तु तन्मध्ये चाक्षं कुर्याद् विचक्षणः द्वियवं कर्णसूत्रं स्यादक्षायाममन्तरं भवेत्

mukhāyāme tu tanmadhye cākṣaṃ kuryād vicakṣaṇaḥ dviyavaṃ karṇasūtraṃ syādakṣāyāmamantaraṃ bhavet

शिरोर्ध्वे स्तूपितुङ्गं स्याद् द्व्यङ्गुलैकाङ्गुलं घनम् तदायामं षडङ्गुल्यं शिरःपृष्ठावसानकम्

śirordhve stūpituṅgaṃ syād dvyaṅgulaikāṅgulaṃ ghanam tadāyāmaṃ ṣaḍaṅgulyaṃ śiraḥpṛṣṭhāvasānakam

विस्तारं तु युगाङ्गुल्यं शे युक्त्या प्रयोजयेत् सर्वाङ्गं धवलाकारं पादौ च रक्तवर्णयुक्

vistāraṃ tu yugāṅgulyaṃ śe yuktyā prayojayet sarvāṅgaṃ dhavalākāraṃ pādau ca raktavarṇayuk

तदास्यं हेमवर्णाभं कुर्यात्तु ब्रह्मवाहनम् सर्वेषामपि मूर्तीनां दोलयानं च कल्पयेत्

tadāsyaṃ hemavarṇābhaṃ kuryāttu brahmavāhanam sarveṣāmapi mūrtīnāṃ dolayānaṃ ca kalpayet

एवं हंसे पुच्छके पत्रयुक्तम् पृष्ठे ग्रीवे स्तूपिकापत्रवल्या लम्बं कुक्षिरावृत्त पत्रैः सर्वैर्वर्णैरभिरामं संभूषम्

evaṃ haṃse pucchake patrayuktam pṛṣṭhe grīve stūpikāpatravalyā lambaṃ kukṣirāvṛtta patraiḥ sarvairvarṇairabhirāmaṃ saṃbhūṣam

देवानां भूतैतिलानां नृपाणाम् हर्म्ये देशे प्रस्तरे चोत्तरोर्ध्वे कूटैर्नीडैः सर्वतो ग्रीवदेशे युक्त्या कुर्यात् श्रेणिकाहंसं भूष्यम्

devānāṃ bhūtaitilānāṃ nṛpāṇām harmye deśe prastare cottarordhve kūṭairnīḍaiḥ sarvato grīvadeśe yuktyā kuryāt śreṇikāhaṃsaṃ bhūṣyam

गरुडलक्षणम्

विहङ्गराजमानं च लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना मूलबेरसेमोत्तुङ्गं त्रिपादमर्धमेव वा

vihaṅgarājamānaṃ ca lakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā mūlaberasemottuṅgaṃ tripādamardhameva vā

उत्सवोच्चं समं वापि द्विगुणं त्रिगुणमेव वा त्रिगुणार्धाधिकं वापि तच्चतुर्गुणमेव वा

utsavoccaṃ samaṃ vāpi dviguṇaṃ triguṇameva vā triguṇārdhādhikaṃ vāpi taccaturguṇameva vā

एवं नवोदयं प्रोक्तमुत्तमादि त्रयं त्रयम् तत्तत्त्रिंशतिकं कृत्वा एकैकांशविवर्धनात्

evaṃ navodayaṃ proktamuttamādi trayaṃ trayam tattattriṃśatikaṃ kṛtvā ekaikāṃśavivardhanāt

पञ्चविंशच्छतान्तं स्याद्यच्छुभायादिसंभवम् अथवाङ्गुलमानेन कल्पयेद् गरुडोदयम्

pañcaviṃśacchatāntaṃ syādyacchubhāyādisaṃbhavam athavāṅgulamānena kalpayed garuḍodayam

एकाङ्गुलं समारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् त्रयोविंशच्छतान्तं स्यान्मानायादिं कारयेत्

ekāṅgulaṃ samārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt trayoviṃśacchatāntaṃ syānmānāyādiṃ kārayet

द्विजराजायं वापि मानयेद् गरुडोदयम् पीठतारसमाध्यर्धं पादोनं द्विगुणं तु वा

dvijarājāyaṃ vāpi mānayed garuḍodayam pīṭhatārasamādhyardhaṃ pādonaṃ dviguṇaṃ tu vā

द्विगुणात्पादमाधिक्यं द्विगुणार्धाधिकं तु वा पादोनत्रिगुणं वापि त्रिगुणं पादमधिकम्

dviguṇātpādamādhikyaṃ dviguṇārdhādhikaṃ tu vā pādonatriguṇaṃ vāpi triguṇaṃ pādamadhikam

एवं नवविधं मानं कन्यसादीनि कारयेत् तदायामसमं वापि त्रिपादं चार्धमेव वा

evaṃ navavidhaṃ mānaṃ kanyasādīni kārayet tadāyāmasamaṃ vāpi tripādaṃ cārdhameva vā

उत्तमादि त्रयं प्रोक्तं गरुडस्योदयं विदुः न कुर्यात्षट्शुभायादि कुर्यात्तदंशमानतः

uttamādi trayaṃ proktaṃ garuḍasyodayaṃ viduḥ na kuryātṣaṭśubhāyādi kuryāttadaṃśamānataḥ

स्थानकं चासनं चैव गमनं च यथाविधि उष्णीषात्पादपर्यन्तं गृहितोत्तुङ्गं मानतः

sthānakaṃ cāsanaṃ caiva gamanaṃ ca yathāvidhi uṣṇīṣātpādaparyantaṃ gṛhitottuṅgaṃ mānataḥ

तत्तन्मानवशात्केचिन्मूलबेरवशान्न्यसेत् उत्सवे चोत्सवं प्रोक्तमङ्गुलं मानविश्वतः

tattanmānavaśātkecinmūlaberavaśānnyaset utsave cotsavaṃ proktamaṅgulaṃ mānaviśvataḥ

एवं मानं तु संग्राह्य यावत्प्रागुक्तवद् भवेत् चलं वाप्यचलं वापि कारयेच्छिल्पवित्तमः

evaṃ mānaṃ tu saṃgrāhya yāvatprāguktavad bhavet calaṃ vāpyacalaṃ vāpi kārayecchilpavittamaḥ

षड्वर्गायादिषु सुलक्षणं वक्ष्यतेऽधुना सर्वेषां वाहनानां चायादांश्च यथा तथा

ṣaḍvargāyādiṣu sulakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā sarveṣāṃ vāhanānāṃ cāyādāṃśca yathā tathā

यथावाहनतुङ्गे तु वृद्धिहान्या यथाक्रम गरुडं चैव हंसं च वृषभं चैव सिंहके

yathāvāhanatuṅge tu vṛddhihānyā yathākrama garuḍaṃ caiva haṃsaṃ ca vṛṣabhaṃ caiva siṃhake

आयमष्टाभिर्वृद्धिः स्याद् द्वादशाक्षयमेव च पञ्चवेदैश्च वृद्धिः स्याद् व्ययं हत्वा दशमेव वा

āyamaṣṭābhirvṛddhiḥ syād dvādaśākṣayameva ca pañcavedaiśca vṛddhiḥ syād vyayaṃ hatvā daśameva vā

योनिश्च त्रय वृद्धिः स्याद् धृदे चाष्टकमेव च तदृक्षोऽष्टकवृद्धिः स्याद् गुप्तविंशक्षयो भवेत्

yoniśca traya vṛddhiḥ syād dhṛde cāṣṭakameva ca tadṛkṣo'ṣṭakavṛddhiḥ syād guptaviṃśakṣayo bhavet

वारं ग्रहेण वृद्धिः स्यात्सप्तमी च क्षयो भवेत् अंशं च चतुर्वृद्धिः च नवमी च क्षयो भवेत्

vāraṃ graheṇa vṛddhiḥ syātsaptamī ca kṣayo bhavet aṃśaṃ ca caturvṛddhiḥ ca navamī ca kṣayo bhavet

तच्छेषं सर्वमायादि षड्वर्गं चैव कारयेत् आयाधिक्यं व्ययं हीनं चोत्तरं तु व्ययाधिकम्

taccheṣaṃ sarvamāyādi ṣaḍvargaṃ caiva kārayet āyādhikyaṃ vyayaṃ hīnaṃ cottaraṃ tu vyayādhikam

ध्वजो सिंहो वृषो हस्तो शुभयोनिरिति स्मृतम् सिंहे च गजयोनिश्चेत् शुभं तस्माद्विना गजम्

dhvajo siṃho vṛṣo hasto śubhayoniriti smṛtam siṃhe ca gajayoniścet śubhaṃ tasmādvinā gajam

विवत्प्रत्यरगोहस्ति हीनान्यानदिनं शुभम् सौर्यार्काङ्गारवारं च वर्जयेच्छुभमन्यथा

vivatpratyaragohasti hīnānyānadinaṃ śubham sauryārkāṅgāravāraṃ ca varjayecchubhamanyathā

तस्करादि न षण्डं च प्रेष्यांशानि विवर्जयेत् एवमायादिकं कुर्यादङ्गमानं प्रवक्ष्यते

taskarādi na ṣaṇḍaṃ ca preṣyāṃśāni vivarjayet evamāyādikaṃ kuryādaṅgamānaṃ pravakṣyate

उवार चरणरविबन्धैः द्वादशार्कार्कभानु द्वयरसगुणचतुष्कं बन्धकेशाननं च गलधरमधरगुह्ये स्थाणुजान्वस्त्रिकं तत् पदमिति गरुडतुङ्गं नन्दतालं क्रमेण

uvāra caraṇaravibandhaiḥ dvādaśārkārkabhānu dvayarasaguṇacatuṣkaṃ bandhakeśānanaṃ ca galadharamadharaguhye sthāṇujānvastrikaṃ tat padamiti garuḍatuṅgaṃ nandatālaṃ krameṇa

अथ सिंहपदतलानां पञ्चादशदशांशम्

atha siṃhapadatalānāṃ pañcādaśadaśāṃśam

वदनं द्विगुणं बाह्यायतं कूर्पराक्षं प्रमुखकरैर्याष्टिपदम् तलातलं तत्कथितमिति पुराणैः सुरिभिस्तत्र तन्त्रज्ञैः

vadanaṃ dviguṇaṃ bāhyāyataṃ kūrparākṣaṃ pramukhakarairyāṣṭipadam talātalaṃ tatkathitamiti purāṇaiḥ suribhistatra tantrajñaiḥ

वनविपुलतालं कर्णमष्टांशतारम् विस्तृतं शरयुगांशं कक्षयोरन्तरस्त्रम् हृदयविस्तृतं चैकाधिक्यमष्टद्वयांशम् उदरतति युगष्टं श्रोणितुल्यं च तारम्

vanavipulatālaṃ karṇamaṣṭāṃśatāram vistṛtaṃ śarayugāṃśaṃ kakṣayorantarastram hṛdayavistṛtaṃ caikādhikyamaṣṭadvayāṃśam udaratati yugaṣṭaṃ śroṇitulyaṃ ca tāram

तस्याधः कटिविशालं सप्तपङ्क्त्यंशं चोरुः वृत्तं तत्समविशालं मूलपिण्डाष्टभागम् तत्र जैनन जङ्घामूलविस्तारमध्ये विस्तृतचर युगांशं गुल्फविस्तारमेव

tasyādhaḥ kaṭiviśālaṃ saptapaṅktyaṃśaṃ coruḥ vṛttaṃ tatsamaviśālaṃ mūlapiṇḍāṣṭabhāgam tatra jainana jaṅghāmūlavistāramadhye vistṛtacara yugāṃśaṃ gulphavistārameva

पदमिति विपुल भूताङ्गुष्ठदीर्घं गुणांशम् तदपि च सम विमूह्यातर्जनीदीर्घमुक्तम् नवपदसदृशमन्यैरङ्गुली चान्यतुर्यम् नराभिमानं शिल्पिविद्वद्भिरेव

padamiti vipula bhūtāṅguṣṭhadīrghaṃ guṇāṃśam tadapi ca sama vimūhyātarjanīdīrghamuktam navapadasadṛśamanyairaṅgulī cānyaturyam narābhimānaṃ śilpividvadbhireva

मुनिरसशरयुगंशं बाहुसन्धिप्रदेशे प्रमुखरविबिशालैर्मध्यमाग्रक्रमेण अनलमणिविशालां तत्तदायामषड्भिः प्रसृतरसयुगांशं मध्यमात्रायतं च

munirasaśarayugaṃśaṃ bāhusandhipradeśe pramukharavibiśālairmadhyamāgrakrameṇa analamaṇiviśālāṃ tattadāyāmaṣaḍbhiḥ prasṛtarasayugāṃśaṃ madhyamātrāyataṃ ca

शरयुगयवाधिकांशानामिका तर्जनीयौ गुणमलं कनिष्ठदीर्घाङ्गुष्ठकायाममेतत् त्रयकृतमुखविधिज्ञैः स्मायते चाक्षिकान्तम् स्फुटमिति मतिः वेन्द्रै श्च सदृक् तारम्

śarayugayavādhikāṃśānāmikā tarjanīyau guṇamalaṃ kaniṣṭhadīrghāṅguṣṭhakāyāmametat trayakṛtamukhavidhijñaiḥ smāyate cākṣikāntam sphuṭamiti matiḥ vendrai śca sadṛk tāram

भ्रुवयुतनयनकेशान्तयोर्मध्यदेशे गुणयुतनयनमेवं तत्पुटान्तयोस्तत् युग यवविहृतदीर्घं तद्गोजिमूलात्तु नाभि तदुदयविपरीतमंशं विहृतस्याग्रमंशम्

bhruvayutanayanakeśāntayormadhyadeśe guṇayutanayanamevaṃ tatpuṭāntayostat yuga yavavihṛtadīrghaṃ tadgojimūlāttu nābhi tadudayaviparītamaṃśaṃ vihṛtasyāgramaṃśam

विशालाधिकगोजिकाग्र चोत्तरमष्टार्धमात्रम् विस्तृततमिव तदुच्चं वेदमात्रायतं च अधरविहृतपादत्रितुङ्गश्रायतान्तम् विस्तृतदीर्घशेषमन्तं तु युक्त्या

viśālādhikagojikāgra cottaramaṣṭārdhamātram vistṛtatamiva taduccaṃ vedamātrāyataṃ ca adharavihṛtapādatrituṅgaśrāyatāntam vistṛtadīrghaśeṣamantaṃ tu yuktyā

वक्त्रायामं तत्समं नासिकाग्रम् युक्त्या मानं कर्णरन्ध्रावसानम् हन्वंशं तं श्रोत्रतुङ्गं तदर्धम् तदर्धं विस्तारं नालमेवं तथैव

vaktrāyāmaṃ tatsamaṃ nāsikāgram yuktyā mānaṃ karṇarandhrāvasānam hanvaṃśaṃ taṃ śrotratuṅgaṃ tadardham tadardhaṃ vistāraṃ nālamevaṃ tathaiva

एवं प्रोक्तानुक्तमानं तु सर्वम् मानं कुर्यात्पङ्क्तितालोक्तवत् हावं यावत्कूर्परबन्धकान्तम् बाहुपक्षौ चाङ्गुलं कञ्चुकेन

evaṃ proktānuktamānaṃ tu sarvam mānaṃ kuryātpaṅktitāloktavat hāvaṃ yāvatkūrparabandhakāntam bāhupakṣau cāṅgulaṃ kañcukena

नासिका शुकतुण्डं पदाग्रे हंसकास्यदंष्ट्रवत्कुर्यात् श्वेतवर्णनखैरपि वक्त्रयुक् श्यामवर्णमतितुण्डाग्रके

nāsikā śukatuṇḍaṃ padāgre haṃsakāsyadaṃṣṭravatkuryāt śvetavarṇanakhairapi vaktrayuk śyāmavarṇamatituṇḍāgrake

अष्टनागविभूषणपक्षिवत्पक्षयुक् उग्रदृक् मकुटं सकरण्डकम् वर्णनीलसमरत्नमण्डलं कृतम् तप्तहेमनिभं गरुडं भवेत्

aṣṭanāgavibhūṣaṇapakṣivatpakṣayuk ugradṛk makuṭaṃ sakaraṇḍakam varṇanīlasamaratnamaṇḍalaṃ kṛtam taptahemanibhaṃ garuḍaṃ bhavet

पञ्चवर्णसमन्त्रितपक्षयुक् अङ्कुरवत्कर्णशिरावृतम् कुञ्चितः सहितगमनेऽपि च सञ्चितस्थितभावमिति स्मृतम्

pañcavarṇasamantritapakṣayuk aṅkuravatkarṇaśirāvṛtam kuñcitaḥ sahitagamane'pi ca sañcitasthitabhāvamiti smṛtam

मूर्ध्नि शङ्खं क्षीरवर्णावृतं च वामे कर्णे पद्मवर्णाभपद्मा सव्ये कर्णे तन्महापद्ममेव धुम्रवर्णं हारकार्कोटकं च

mūrdhni śaṅkhaṃ kṣīravarṇāvṛtaṃ ca vāme karṇe padmavarṇābhapadmā savye karṇe tanmahāpadmameva dhumravarṇaṃ hārakārkoṭakaṃ ca

गुलिकस्कन्धौ लम्बयेत्कृष्णवर्णम् व्याधृक्वर्णं वा सङ्गिवक्त्रसूत्रम् अन्तन्तं शुक्लवर्णाभं वामप्रकोष्ठे हिरण्यवर्णं तार्क्ष्यकस्य कटकम्

gulikaskandhau lambayetkṛṣṇavarṇam vyādhṛkvarṇaṃ vā saṅgivaktrasūtram antantaṃ śuklavarṇābhaṃ vāmaprakoṣṭhe hiraṇyavarṇaṃ tārkṣyakasya kaṭakam

केचित्तच्छ्रयार्थं तु तार्क्ष्ये वर्णं विशेषतः केशान्तात्कर्णसीमान्तं श्यामनीलाग्रसीमकम्

kecittacchrayārthaṃ tu tārkṣye varṇaṃ viśeṣataḥ keśāntātkarṇasīmāntaṃ śyāmanīlāgrasīmakam

भित्तिकाद्धृदयान्तं च तद्द्वयो कूर्परान्तकौ पञ्चवर्णसमं श्रितपक्षकांशुककञ्चुकी

bhittikāddhṛdayāntaṃ ca taddvayo kūrparāntakau pañcavarṇasamaṃ śritapakṣakāṃśukakañcukī

हृदयात्कटिसूत्रान्तं प्रकोष्ठादिकराग्रयोः पीतवर्णमिति प्रोक्तं तस्माद् जानुकान्तकम्

hṛdayātkaṭisūtrāntaṃ prakoṣṭhādikarāgrayoḥ pītavarṇamiti proktaṃ tasmād jānukāntakam

रक्तवर्णं तु पादान्तं श्वेतवर्णनिभं भवेत् द्विभुजाग्रं च वक्त्रं च द्विपादौ कुञ्चितौ भवेत्

raktavarṇaṃ tu pādāntaṃ śvetavarṇanibhaṃ bhavet dvibhujāgraṃ ca vaktraṃ ca dvipādau kuñcitau bhavet

स्थानकं चासनं वापि विष्णुं ध्यात्वा कृताञ्जलिः सर्वालङ्कारसंयुक्तं ग्रामे स्थाप्यं स्वतन्त्रकम्

sthānakaṃ cāsanaṃ vāpi viṣṇuṃ dhyātvā kṛtāñjaliḥ sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ grāme sthāpyaṃ svatantrakam

एवमैश्वर्यसिद्धिः स्यात्तन्मात्रैरर्चयेत्सुधीः अभिचारादिकाम्यर्थं तार्क्ष्यरूपं विशेषतः

evamaiśvaryasiddhiḥ syāttanmātrairarcayetsudhīḥ abhicārādikāmyarthaṃ tārkṣyarūpaṃ viśeṣataḥ

पाद स्थानकं कुर्याद् वक्त्रं चासनं भागतः सर्वाङ्गं स्वर्णवर्णं स्यात्पक्षकञ्चुकिपूर्वकम्

pāda sthānakaṃ kuryād vaktraṃ cāsanaṃ bhāgataḥ sarvāṅgaṃ svarṇavarṇaṃ syātpakṣakañcukipūrvakam

वपुषं तु निर्वाणमधोहस्तौ कृताञ्जलिम् शीर्षं च सिंहपत्रैश्च संयुक्तं पञ्चवर्णयुक्

vapuṣaṃ tu nirvāṇamadhohastau kṛtāñjalim śīrṣaṃ ca siṃhapatraiśca saṃyuktaṃ pañcavarṇayuk

नाभिषेकं शिरोर्ध्वे तु कुक्कुटस्य शिरोऽग्रवत् रक्तवर्णं तु पुच्छाग्रं पञ्चमान्तं तदायतम्

nābhiṣekaṃ śirordhve tu kukkuṭasya śiro'gravat raktavarṇaṃ tu pucchāgraṃ pañcamāntaṃ tadāyatam

घनं चोर्ध्ववक्त्रं च न प्रच्छादनमास्यकम् सप्ताष्टपूर्ववत्साङ्गेर्वर्णवैपर्यं विश्वतः

ghanaṃ cordhvavaktraṃ ca na pracchādanamāsyakam saptāṣṭapūrvavatsāṅgervarṇavaiparyaṃ viśvataḥ

सौग्रामे क्षेत्रसीमान्ते चान्यग्र निरीक्षणम् क्षणिकालयं संस्थाप्य पूजयेत्तन्त्रवित्तमः

saugrāme kṣetrasīmānte cānyagra nirīkṣaṇam kṣaṇikālayaṃ saṃsthāpya pūjayettantravittamaḥ

त्रिनाडि त्रिदिने वापि त्रिपक्षे वा त्रिमासके नित्यं त्रिकालं संपूज्य शत्रुनाशं न संशयः

trināḍi tridine vāpi tripakṣe vā trimāsake nityaṃ trikālaṃ saṃpūjya śatrunāśaṃ na saṃśayaḥ

रिपुसंग्रहणार्थं चेद्धस्तौ रात्रौ च कारयेत् युद्धकाले रिपुसंभं स्तम्भं हस्तौ च बन्धनम्

ripusaṃgrahaṇārthaṃ ceddhastau rātrau ca kārayet yuddhakāle ripusaṃbhaṃ stambhaṃ hastau ca bandhanam

शिलामृण्मये वापि दारुजे कटिशर्करा एतेषां वैनतेयं च वर्णसंस्कारमेव च

śilāmṛṇmaye vāpi dāruje kaṭiśarkarā eteṣāṃ vainateyaṃ ca varṇasaṃskārameva ca

त्रिंशत्यंशमग्रपक्षम् तस्मादूके पक्षकैकांशहीनम् तद्वदग्रे मूलतारं शरांशम् पक्षैः सर्वैश्चाग्रतारं यथेष्टम्

triṃśatyaṃśamagrapakṣam tasmādūke pakṣakaikāṃśahīnam tadvadagre mūlatāraṃ śarāṃśam pakṣaiḥ sarvaiścāgratāraṃ yatheṣṭam

बाह्याबाह्ये पक्षसंयुक्तमेतत् बाह्योश्चाग्रे संयुक्तं चाग्रपत्रम् मानं कृत्वा पञ्चपक्षैः प्रधानम् मानानुक्तं कन्यसा शोभनार्थम्

bāhyābāhye pakṣasaṃyuktametat bāhyoścāgre saṃyuktaṃ cāgrapatram mānaṃ kṛtvā pañcapakṣaiḥ pradhānam mānānuktaṃ kanyasā śobhanārtham

पीतं श्वेतं श्यामरक्तं च कृष्णम् मूलाग्रान्तं पञ्चवर्णं क्रमेण

pītaṃ śvetaṃ śyāmaraktaṃ ca kṛṣṇam mūlāgrāntaṃ pañcavarṇaṃ krameṇa

मालावर्धांशवत् कर्णसंयुक्तम् श्रोण्यां च पक्षैः पङ्क्तितः पक्षधा स्यात् वक्त्रं तुङ्गं विस्तृतं विहीनके कर्तुर्मरणं न संशयः

mālāvardhāṃśavat karṇasaṃyuktam śroṇyāṃ ca pakṣaiḥ paṅktitaḥ pakṣadhā syāt vaktraṃ tuṅgaṃ vistṛtaṃ vihīnake karturmaraṇaṃ na saṃśayaḥ

यत्र मानं विधिवत्प्रकारयेत्पुत्रवृद्धिः

yatra mānaṃ vidhivatprakārayetputravṛddhiḥ

वृषभलक्षणम्

वृषभस्य लक्षणं सम्यग्वक्ष्यते विधिनाधुना वायोरभिमुखं स्थाप्य पीठे वाथोत्सवेपि वा

vṛṣabhasya lakṣaṇaṃ samyagvakṣyate vidhinādhunā vāyorabhimukhaṃ sthāpya pīṭhe vāthotsavepi vā

विमाने मण्डपे वापि चारोपरि परिन्यसेत् द्वारतुङ्गसमं श्रेष्ठं त्रिभागं मध्यमं भवेत्

vimāne maṇḍape vāpi cāropari parinyaset dvāratuṅgasamaṃ śreṣṭhaṃ tribhāgaṃ madhyamaṃ bhavet

कन्यसं द्विभागं स्यात्त्रिविधं वृषभोदयम् एकहस्तं समारभ्य एकहस्तेन वर्धनात्

kanyasaṃ dvibhāgaṃ syāttrividhaṃ vṛṣabhodayam ekahastaṃ samārabhya ekahastena vardhanāt

नवहस्तान्तमुत्सेधं कन्यसादि त्रयं त्रयम् पञ्चविंशाङ्गुलमारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात्

navahastāntamutsedhaṃ kanyasādi trayaṃ trayam pañcaviṃśāṅgulamārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt

एकत्रिंशति मात्रान्तं यः शुभायादिसंभवम् बेरोत्सेधसमं श्रेष्ठं कर्णान्तं मध्यमं भवेत्

ekatriṃśati mātrāntaṃ yaḥ śubhāyādisaṃbhavam berotsedhasamaṃ śreṣṭhaṃ karṇāntaṃ madhyamaṃ bhavet

बाह्वन्तं कन्यसं प्रोक्तमुत्सवं वृषभोदयम् पीठायामे त्रिभागैकं पीठतारसमं तु वा

bāhvantaṃ kanyasaṃ proktamutsavaṃ vṛṣabhodayam pīṭhāyāme tribhāgaikaṃ pīṭhatārasamaṃ tu vā

पीठतारं त्रिपादं स्यात्त्रिविधं वृषभोदयम् पादादुष्णीषसीमान्तं स्थानकं मानसंग्रहम्

pīṭhatāraṃ tripādaṃ syāttrividhaṃ vṛṣabhodayam pādāduṣṇīṣasīmāntaṃ sthānakaṃ mānasaṃgraham

स्थानकं शयनं वापि लोहजे वा शिलेऽथवा दार्वाभासरत्नेन सुधामृतकटशर्करा

sthānakaṃ śayanaṃ vāpi lohaje vā śile'thavā dārvābhāsaratnena sudhāmṛtakaṭaśarkarā

घनं वाप्यघनं वापि कुर्यात्तु शिल्पिवित्तमः एवं तु वृषभोत्सेधं पञ्चादशाङ्गुलं भवेत्

ghanaṃ vāpyaghanaṃ vāpi kuryāttu śilpivittamaḥ evaṃ tu vṛṣabhotsedhaṃ pañcādaśāṅgulaṃ bhavet

उष्णीषात्तु गलाग्रान्तं दशमात्रं प्रशस्यते तस्याधो वसुभागं स्याद् ग्रीवतुङ्गमिति स्मृतम्

uṣṇīṣāttu galāgrāntaṃ daśamātraṃ praśasyate tasyādho vasubhāgaṃ syād grīvatuṅgamiti smṛtam

तस्याधो चोरुमूलान्तं षोडशाङ्गुलमेव च षडङ्गुलं चोरुदीर्घं द्विमात्रं जानुतुङ्गकम्

tasyādho corumūlāntaṃ ṣoḍaśāṅgulameva ca ṣaḍaṅgulaṃ corudīrghaṃ dvimātraṃ jānutuṅgakam

जङ्घा चोरुसमं दीर्घं क्षुरोत्सेधं द्विमात्रकम् ग्रीवात्तु पुच्छमूलान्तं चत्वारिंशाङ्गुलायतम्

jaṅghā corusamaṃ dīrghaṃ kṣurotsedhaṃ dvimātrakam grīvāttu pucchamūlāntaṃ catvāriṃśāṅgulāyatam

शृङ्गायामं युगाङ्गुल्यं शृङ्गतारं त्रिमात्रकम् तदष्टांशैकभागं स्यात् शृङ्गाग्रस्य विशालकम्

śṛṅgāyāmaṃ yugāṅgulyaṃ śṛṅgatāraṃ trimātrakam tadaṣṭāṃśaikabhāgaṃ syāt śṛṅgāgrasya viśālakam

फालतारं नवाङ्गुल्यं मुखतारं शराङ्गुलम् तत्समं चोच्छ्रयं कुर्यान्नेत्रायामं द्वयाङ्गुलम्

phālatāraṃ navāṅgulyaṃ mukhatāraṃ śarāṅgulam tatsamaṃ cocchrayaṃ kuryānnetrāyāmaṃ dvayāṅgulam

अत्यर्धाङ्गुलमुत्सेधं निर्गमं सार्धमात्रकम् नेत्रमध्ये मुखायाममष्टाङ्गुलमिति स्मृतम्

atyardhāṅgulamutsedhaṃ nirgamaṃ sārdhamātrakam netramadhye mukhāyāmamaṣṭāṅgulamiti smṛtam

तस्मात्कृकरकान्तं स्यात्षण्मात्रं तदुदाहृतम् शृङ्गमध्यं युगाङ्गुल्यं भालतुङ्गं तथैव च

tasmātkṛkarakāntaṃ syātṣaṇmātraṃ tadudāhṛtam śṛṅgamadhyaṃ yugāṅgulyaṃ bhālatuṅgaṃ tathaiva ca

नेत्रान्मूलान्तं वेदमात्रान्तरं भवेत् शरांशं श्रोत्रदीर्घं स्याच्छ्रोत्रमूलं द्विमात्रकम्

netrānmūlāntaṃ vedamātrāntaraṃ bhavet śarāṃśaṃ śrotradīrghaṃ syācchrotramūlaṃ dvimātrakam

तत्समं विस्तृतं चैव मध्यतारं युगाङ्गुलम् शिवाङ्गुलाग्रवितारं यथाहलमर्धाङ्गुलम्

tatsamaṃ vistṛtaṃ caiva madhyatāraṃ yugāṅgulam śivāṅgulāgravitāraṃ yathāhalamardhāṅgulam

अत्यर्धाङ्गुलं संप्रोक्तं नासिकायाममेव च अङ्गुलं सुरविस्तारं तत्समं नासिकाग्रकम्

atyardhāṅgulaṃ saṃproktaṃ nāsikāyāmameva ca aṅgulaṃ suravistāraṃ tatsamaṃ nāsikāgrakam

पञ्चाङ्गुल स्यायतं स्यादुत्तरोष्ठं त्रिमात्रकम् अधरोष्ठं त्रिमात्रं स्याज्जिह्वायामं गुणांशकम्

pañcāṅgula syāyataṃ syāduttaroṣṭhaṃ trimātrakam adharoṣṭhaṃ trimātraṃ syājjihvāyāmaṃ guṇāṃśakam

तद्विस्तारं द्विमात्रं स्यात्तदर्धं तद् घनं भवेत् ग्रीवतारं तु पञ्चांशं मूलतारं त्रिमात्रकम्

tadvistāraṃ dvimātraṃ syāttadardhaṃ tad ghanaṃ bhavet grīvatāraṃ tu pañcāṃśaṃ mūlatāraṃ trimātrakam

पृष्ठग्रीवस्य मूले तु घनमष्टाङ्गुलं भवेत् अग्रं षडङ्गुलं चैव कुर्याद् वासं षडङ्गुलम्

pṛṣṭhagrīvasya mūle tu ghanamaṣṭāṅgulaṃ bhavet agraṃ ṣaḍaṅgulaṃ caiva kuryād vāsaṃ ṣaḍaṅgulam

तदुत्सेधं चतुर्मात्रं ग्रीवात्वे लम्बनं बुधः मूलमध्याग्रविस्तारं वेदबद्धकलाङ्गुलम्

tadutsedhaṃ caturmātraṃ grīvātve lambanaṃ budhaḥ mūlamadhyāgravistāraṃ vedabaddhakalāṅgulam

घनमष्टाङ्गुलसंयुक्तं कुर्यात्तत्रैव योजयेत् ग्रीवस्य पुरतो बिम्बं मूलव्यास द्वयाङ्गुलम्

ghanamaṣṭāṅgulasaṃyuktaṃ kuryāttatraiva yojayet grīvasya purato bimbaṃ mūlavyāsa dvayāṅgulam

हृदयात्स्निग्धपर्यन्तं तत्रोच्चं द्विर्नवाङ्गुलम् पृष्ठोच्चं मनुमात्रं स्यात्पृष्ठतारं चतुस्त्रयम्

hṛdayātsnigdhaparyantaṃ tatroccaṃ dvirnavāṅgulam pṛṣṭhoccaṃ manumātraṃ syātpṛṣṭhatāraṃ catustrayam

पृष्ठोरुमूलविस्तारं दशमात्रं प्रशस्यते मध्यमं चाष्टमात्रं स्यादग्रं तु चतुरङ्गुलम्

pṛṣṭhorumūlavistāraṃ daśamātraṃ praśasyate madhyamaṃ cāṣṭamātraṃ syādagraṃ tu caturaṅgulam

शराङ्गुलं चोरुदीर्घं स्याज्जानुतुङ्गं कलाङ्गुलम् जङ्गायामं शराङ्गुल्यं खुरतुङ्गं द्विमात्रकम्

śarāṅgulaṃ corudīrghaṃ syājjānutuṅgaṃ kalāṅgulam jaṅgāyāmaṃ śarāṅgulyaṃ khuratuṅgaṃ dvimātrakam

सार्धवह्न्यङ्गुलं जानुविस्तारं परिकीर्तितम् खुरायामं द्विमात्रं स्यात्पुच्छमूलं द्विमात्रकम्

sārdhavahnyaṅgulaṃ jānuvistāraṃ parikīrtitam khurāyāmaṃ dvimātraṃ syātpucchamūlaṃ dvimātrakam

अपरोरुद्वयोर्मध्ये मुष्कशेषोदरान्वितम् स्कन्धतारं षडङ्गुल्यं तस्याधो रुविशालकम्

aparorudvayormadhye muṣkaśeṣodarānvitam skandhatāraṃ ṣaḍaṅgulyaṃ tasyādho ruviśālakam

मूलं वेदाङ्गुलं प्रोक्तमग्रस्यार्धगुणाङ्गुलम् जानुतारं गुणाङ्गुल्यं तथो जङ्घाविशालकम्

mūlaṃ vedāṅgulaṃ proktamagrasyārdhaguṇāṅgulam jānutāraṃ guṇāṅgulyaṃ tatho jaṅghāviśālakam

सार्ध द्व्यङ्गुलयोर्मध्ये तत्समं तत्खुरं भवेत् शेषं युक्त्या च संयुक्तं श्वेतवर्णे शोभितम्

sārdha dvyaṅgulayormadhye tatsamaṃ tatkhuraṃ bhavet śeṣaṃ yuktyā ca saṃyuktaṃ śvetavarṇe śobhitam

श्वेतवर्णनिभं भद्र मग्रं हि कृष्णसधूमवत्

śvetavarṇanibhaṃ bhadra magraṃ hi kṛṣṇasadhūmavat

वेदपादखुरैरपि कर्णयोः श्वेतरक्तसमग्रमनोहरम् शङ्खशत्यैः क्षणमरक्तं च माला कर्णबन्धैः कर्णरुद्रा क्षमाला

vedapādakhurairapi karṇayoḥ śvetaraktasamagramanoharam śaṅkhaśatyaiḥ kṣaṇamaraktaṃ ca mālā karṇabandhaiḥ karṇarudrā kṣamālā

अन्यैर्युक्तं किंशुकपुष्पमालैः वंशस्योर्ध्वे व्याघ्रचर्माभिरामम् भृङ्गकोलकललाटपट्टधृक् पत्रवल्लिबहुरत्नशोभितम्

anyairyuktaṃ kiṃśukapuṣpamālaiḥ vaṃśasyordhve vyāghracarmābhirāmam bhṛṅgakolakalalāṭapaṭṭadhṛk patravallibahuratnaśobhitam

कर्णयोर्वपुरपार्श्वचामरैः पादनूपुरसभूषणान्वितम्

karṇayorvapurapārśvacāmaraiḥ pādanūpurasabhūṣaṇānvitam

सिंहलक्षणम्

देवानां वाहनं सिंहं लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना उष्णीषात्खुरवर्यन्तं तुङ्गं पञ्चशराङ्गुलम्

devānāṃ vāhanaṃ siṃhaṃ lakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā uṣṇīṣātkhuravaryantaṃ tuṅgaṃ pañcaśarāṅgulam

उष्णीषं द्व्यङ्गुलं तुङ्गं सप्ताङ्गुलं मुखायतम् उत्तरोष्ठं दशाङ्गुल्यं तस्मात्पाद रसाङ्गुलम्

uṣṇīṣaṃ dvyaṅgulaṃ tuṅgaṃ saptāṅgulaṃ mukhāyatam uttaroṣṭhaṃ daśāṅgulyaṃ tasmātpāda rasāṅgulam

उत्तरान्तात्पुच्छमूलान्तमायामं पञ्चदशाङ्गुलम् पृष्ठपादं शराङ्गुल्यं दीर्घ युक्त्या प्रयोजयेत्

uttarāntātpucchamūlāntamāyāmaṃ pañcadaśāṅgulam pṛṣṭhapādaṃ śarāṅgulyaṃ dīrgha yuktyā prayojayet

मुखतारं कपोलान्तं नवमानं प्रशस्यते कर्णमूलद्वयोरुक्तं मुखतारं विशालकम्

mukhatāraṃ kapolāntaṃ navamānaṃ praśasyate karṇamūladvayoruktaṃ mukhatāraṃ viśālakam

तत्तुल्यं व्यालविस्तारं मुखतारं शराङ्गुलम् ललाटोच्चं शिवाङ्गुल्यं भ्रुवोच्चं तत्समं भवेत्

tattulyaṃ vyālavistāraṃ mukhatāraṃ śarāṅgulam lalāṭoccaṃ śivāṅgulyaṃ bhruvoccaṃ tatsamaṃ bhavet

अक्षितारोच्चमेकांशं नासिकामूल शिवांशकम् विस्तारं तत्समं स्यात्पुटमत्यर्धाङ्गुलं भवेत्

akṣitāroccamekāṃśaṃ nāsikāmūla śivāṃśakam vistāraṃ tatsamaṃ syātpuṭamatyardhāṅgulaṃ bhavet

नेत्रसूत्रादधो हृत्वा द्व्यङ्गुलं तत्प्रकीर्तितम् कुर्यायामं शरांशं स्यादुत्सेधं सार्धमात्रकम्

netrasūtrādadho hṛtvā dvyaṅgulaṃ tatprakīrtitam kuryāyāmaṃ śarāṃśaṃ syādutsedhaṃ sārdhamātrakam

अधरोष्ठमर्धमात्रं स्यात्तदूर्ध्वे अंशमवसानकम् अक्षिसूत्रादधोशरन्तमुत्तरोष्ठं प्रकल्पयेत्

adharoṣṭhamardhamātraṃ syāttadūrdhve aṃśamavasānakam akṣisūtrādadhośarantamuttaroṣṭhaṃ prakalpayet

कपोलं च द्विमात्रं स्यात्कर्णायामं शिवाङ्गुलम् कर्णतारमर्धमात्रं स्यात् कर्णमूले तु तत्समम्

kapolaṃ ca dvimātraṃ syātkarṇāyāmaṃ śivāṅgulam karṇatāramardhamātraṃ syāt karṇamūle tu tatsamam

दन्तदीर्घं शिवांशं स्यात्तदर्धं मूलविस्तृतम् अर्धचन्द्रा र्धवद् दन्तं संख्यया षट् कारयेत्

dantadīrghaṃ śivāṃśaṃ syāttadardhaṃ mūlavistṛtam ardhacandrā rdhavad dantaṃ saṃkhyayā ṣaṭ kārayet

पुरमिति प्रोक्तमसृक् वातायनं भवेत् जिह्वायामं त्रिमात्रं स्यात्तद्विशालं शिवांशकं

puramiti proktamasṛk vātāyanaṃ bhavet jihvāyāmaṃ trimātraṃ syāttadviśālaṃ śivāṃśakaṃ

विशालार्धं घनं प्रोक्तं नासिकाघनं तत्समम् नेत्रयोर्मध्यविस्तारं शिवाङ्गुलं तत्कथ्यते

viśālārdhaṃ ghanaṃ proktaṃ nāsikāghanaṃ tatsamam netrayormadhyavistāraṃ śivāṅgulaṃ tatkathyate

नासिमूले युगाग्रे च कर्णमूले कपोलके पत्रवल्ल्यादिसंयुक्तं सिंहवक्त्रमिति स्मृतम्

nāsimūle yugāgre ca karṇamūle kapolake patravallyādisaṃyuktaṃ siṃhavaktramiti smṛtam

वक्त्रस्य प्रदेशे तु भ्रमरं कुर्यात्सुधीर्बुधः लम्बकेशावृतं चैव स्तनयोरर्धांशदेशके

vaktrasya pradeśe tu bhramaraṃ kuryātsudhīrbudhaḥ lambakeśāvṛtaṃ caiva stanayorardhāṃśadeśake

नवाङ्गुलं तु वक्षस्य विस्तारं परिकीर्तितम् त्रिमात्रं पादविस्तारं तलायामं शराङ्गुलम्

navāṅgulaṃ tu vakṣasya vistāraṃ parikīrtitam trimātraṃ pādavistāraṃ talāyāmaṃ śarāṅgulam

तारं त्रिमात्रं स्यादायाममर्धाङ्गुलायतम् व्याघ्रपादवदाकारं कुर्यात्पादचतुष्टयम्

tāraṃ trimātraṃ syādāyāmamardhāṅgulāyatam vyāghrapādavadākāraṃ kuryātpādacatuṣṭayam

पृष्ठतारं दशांशं स्यात्पृष्ठोत्सेधं पडङ्गुलम् शराङ्गुलं चोरुविस्तारं चोरुदीर्घं दशाङ्गुलम्

pṛṣṭhatāraṃ daśāṃśaṃ syātpṛṣṭhotsedhaṃ paḍaṅgulam śarāṅgulaṃ coruvistāraṃ corudīrghaṃ daśāṅgulam

पञ्चांशं कुक्षिविस्तारं तत्समं घनमेव च सिंहोत्सेधसमं पुच्छं दीर्घ तारं शिवाङ्गुलम्

pañcāṃśaṃ kukṣivistāraṃ tatsamaṃ ghanameva ca siṃhotsedhasamaṃ pucchaṃ dīrgha tāraṃ śivāṅgulam

मूलाग्रार्धमात्रं स्यान्मूलाग्रक्षयं क्रमात् पुच्छाग्रे वलसंयुक्तमुक्षायामं त्रिमात्रकम्

mūlāgrārdhamātraṃ syānmūlāgrakṣayaṃ kramāt pucchāgre valasaṃyuktamukṣāyāmaṃ trimātrakam

मूलतारं शिवाङ्गुल्यमग्रतारं त्रिमात्रकम् लिङ्गायामं त्रिमात्रं स्यादर्धांशं लिङ्गविस्तृतम्

mūlatāraṃ śivāṅgulyamagratāraṃ trimātrakam liṅgāyāmaṃ trimātraṃ syādardhāṃśaṃ liṅgavistṛtam

श्वेतवर्णनिभं सिंहं रक्तवर्णं च केसरम् अन्तस्थले तथैवास्यं कर्णन्तं तिथिरक्तयुक्

śvetavarṇanibhaṃ siṃhaṃ raktavarṇaṃ ca kesaram antasthale tathaivāsyaṃ karṇantaṃ tithiraktayuk

बालचन्द्र वदाकारं नख दन्ताकृति तथा

bālacandra vadākāraṃ nakha dantākṛti tathā

एवं प्रोक्तं सिंहरूपं जनानाम् देवानां कल्पयेद् वाहनं स्यात् मानं सर्वं चोक्तवद् गृह्यमेवम् शयनं वा स्थानकं चासनं वा

evaṃ proktaṃ siṃharūpaṃ janānām devānāṃ kalpayed vāhanaṃ syāt mānaṃ sarvaṃ coktavad gṛhyamevam śayanaṃ vā sthānakaṃ cāsanaṃ vā

प्रतिमाविधानम्

षोडशप्रतिमादीनां विष्णुविभवसर्वतः उष्णीषात्पादपर्यन्तं मानं संक्षिप्यतेऽधुना

ṣoḍaśapratimādīnāṃ viṣṇuvibhavasarvataḥ uṣṇīṣātpādaparyantaṃ mānaṃ saṃkṣipyate'dhunā

लिङ्गमानवशाद् विष्णुमूलबेरवशात्क्रमात् उत्तमं मध्यमं सार्धगर्भगेहविशालके

liṅgamānavaśād viṣṇumūlaberavaśātkramāt uttamaṃ madhyamaṃ sārdhagarbhagehaviśālake

हर्म्यतारवशाद् द्वारं वंशाधिष्ठानपादुके हस्तमानवशाद् गृह्यं तालमानावतालके

harmyatāravaśād dvāraṃ vaṃśādhiṣṭhānapāduke hastamānavaśād gṛhyaṃ tālamānāvatālake

यजमानवशान्मूलबेरलिङ्गाङ्गुलं तथा मानाङ्गुलवशान्मानं मानद्वादशभेदकम्

yajamānavaśānmūlaberaliṅgāṅgulaṃ tathā mānāṅgulavaśānmānaṃ mānadvādaśabhedakam

लिङ्गमानादिषण्मानं भोगमानं सिद्धिदम् हस्तादिवशान्मानं भोगमोनं प्रशंसितम्

liṅgamānādiṣaṇmānaṃ bhogamānaṃ siddhidam hastādivaśānmānaṃ bhogamonaṃ praśaṃsitam

अङ्गुलं मुक्तिकामस्य कर्तुरिच्छावशान्नयेत् तस्मात्तन्मूललिङ्गादिमानं मानधृतमुच्यते

aṅgulaṃ muktikāmasya karturicchāvaśānnayet tasmāttanmūlaliṅgādimānaṃ mānadhṛtamucyate

लिङ्गे स्वयंभुवे ज्ञात्वा मानुषे च द्विधा भवेत् स्वयंभुलिङ्गे तु शिरोमानं च संग्रहम्

liṅge svayaṃbhuve jñātvā mānuṣe ca dvidhā bhavet svayaṃbhuliṅge tu śiromānaṃ ca saṃgraham

परिणाहे यथा स्थूलं देशे विस्तारं मानयेत् मानुषं लिङ्गतुङ्गे तु तच्छिरोमानकं त्यजेत्

pariṇāhe yathā sthūlaṃ deśe vistāraṃ mānayet mānuṣaṃ liṅgatuṅge tu tacchiromānakaṃ tyajet

विस्तारे परिणाहे तु यदिच्छं देहं गृह्यते एवं लिङ्गद्वयोत्तुङ्गे पीठमानं त्यजेद् बुधैः

vistāre pariṇāhe tu yadicchaṃ dehaṃ gṛhyate evaṃ liṅgadvayottuṅge pīṭhamānaṃ tyajed budhaiḥ

लिङ्गशुद्धोदयं वाथ तत्तन्नाहसमं भवेत् केचित्तत्त्रियमानं तु षोडशांश विभाजिते

liṅgaśuddhodayaṃ vātha tattannāhasamaṃ bhavet kecittattriyamānaṃ tu ṣoḍaśāṃśa vibhājite

तत्तदंशेन वृद्धिः स्याद्धीनं वा देशकान्तकम् अथवा तत्तदंशेन लोकभूततलांशकम्

tattadaṃśena vṛddhiḥ syāddhīnaṃ vā deśakāntakam athavā tattadaṃśena lokabhūtatalāṃśakam

नवमेकादशं चैव द्व्यधिक्यं वाध हीनकम् एवं लिङ्गवशात्प्रोक्तं विष्णुबेरवशोच्यते

navamekādaśaṃ caiva dvyadhikyaṃ vādha hīnakam evaṃ liṅgavaśātproktaṃ viṣṇuberavaśocyate

मूलबेरसमं वापि नेत्रान्तं वा पुटान्तकम् हन्वन्तं बाहुसीमान्तं स्तनान्तं हृदयान्तकम्

mūlaberasamaṃ vāpi netrāntaṃ vā puṭāntakam hanvantaṃ bāhusīmāntaṃ stanāntaṃ hṛdayāntakam

नाभ्यन्तं मेढ्रसीमान्तं नवमानम् चोत्सवोदयम् तदर्धं कौतुकोत्सेधं कन्यसादि त्रयं त्रयम्

nābhyantaṃ meḍhrasīmāntaṃ navamānam cotsavodayam tadardhaṃ kautukotsedhaṃ kanyasādi trayaṃ trayam

शुद्धगर्भगृहं कृत्वा नन्दनन्दोदयं भवेत् तदेवं नवमानं स्यान्नवतिविधमानकम्

śuddhagarbhagṛhaṃ kṛtvā nandanandodayaṃ bhavet tadevaṃ navamānaṃ syānnavatividhamānakam

एवं गर्भगृहमानवशान्मानं प्रकल्पयेत् प्रासादविधृते मानं गर्भगेहप्रमाणवत्

evaṃ garbhagṛhamānavaśānmānaṃ prakalpayet prāsādavidhṛte mānaṃ garbhagehapramāṇavat

शुद्धद्वारोदयं वाथ विस्तारे मे व वा तत्पादाधिकहीनं वा तत्तयोर्मध्यमानके

śuddhadvārodayaṃ vātha vistāre me va vā tatpādādhikahīnaṃ vā tattayormadhyamānake

समं वा पादमाधिक्यं द्वारमानं दशोदयम् अधिष्ठानोदयं चैव पादतुङ्ग द्वयं ततः

samaṃ vā pādamādhikyaṃ dvāramānaṃ daśodayam adhiṣṭhānodayaṃ caiva pādatuṅga dvayaṃ tataḥ

प्रत्येकं नवधा कृत्वा नवमानमुदीरितम् हस्तादिनवहस्तान्तं हस्तमानवशोदयम्

pratyekaṃ navadhā kṛtvā navamānamudīritam hastādinavahastāntaṃ hastamānavaśodayam

तालादिनवतालान्तं नवतालादिमानकम् मुष्ट्यादि नवमुष्ट्यन्तं मुष्टिमाननवोदयम्

tālādinavatālāntaṃ navatālādimānakam muṣṭyādi navamuṣṭyantaṃ muṣṭimānanavodayam

कर्तृतुङ्गसमं वापि नेत्रान्तं च पुटान्तकम् हन्वन्तं स्कन्धसीमान्तं स्तनान्तं हृदयान्तकम्

kartṛtuṅgasamaṃ vāpi netrāntaṃ ca puṭāntakam hanvantaṃ skandhasīmāntaṃ stanāntaṃ hṛdayāntakam

स्यात्कर्तृमानं नवोदयम् एतेषां चाष्टमानं तज्जात्यंशैस्तु नियोजयेत्

syātkartṛmānaṃ navodayam eteṣāṃ cāṣṭamānaṃ tajjātyaṃśaistu niyojayet

तन्मानं शिल्पिभिः प्राज्ञा षट्शुभायादि कारयेत् अशुभायादिकं चोक्तं त्रिंशद्भाग विभाजिते

tanmānaṃ śilpibhiḥ prājñā ṣaṭśubhāyādi kārayet aśubhāyādikaṃ coktaṃ triṃśadbhāga vibhājite

तद्भागैकेन वृद्धिः स्याद् यश् शुभायादिसंभवम् सकलं चोत्सवादीनां यश् शुभांशावसानकम्

tadbhāgaikena vṛddhiḥ syād yaś śubhāyādisaṃbhavam sakalaṃ cotsavādīnāṃ yaś śubhāṃśāvasānakam

अंशकं मानमेवोक्तमङ्गुलैर्मानमुच्यते यल्लिङ्गतुङ्गं संग्राह्य चतुर्विंशच्छतान्तकम्

aṃśakaṃ mānamevoktamaṅgulairmānamucyate yalliṅgatuṅgaṃ saṃgrāhya caturviṃśacchatāntakam

लिङ्गाङ्गुलमिति प्रोक्तं बेरं तालवशादपि कृत्वा बेराङ्गुलं प्रोक्तं मानाङ्गुलमिहोच्यते

liṅgāṅgulamiti proktaṃ beraṃ tālavaśādapi kṛtvā berāṅgulaṃ proktaṃ mānāṅgulamihocyate

यवताराष्टमात्रं स्याद् देवानामङ्गुलं भवेत् मध्यं मुनियवाङ्गुल्यं षट्पञ्चाङ्गुलायतम्

yavatārāṣṭamātraṃ syād devānāmaṅgulaṃ bhavet madhyaṃ muniyavāṅgulyaṃ ṣaṭpañcāṅgulāyatam

मानाङ्गुलमिति प्रोक्तं देहलब्धाङ्गुलं भवेत् अङ्गुलद्वयमारभ्य जात्यंशम विनोदयम्

mānāṅgulamiti proktaṃ dehalabdhāṅgulaṃ bhavet aṅguladvayamārabhya jātyaṃśama vinodayam

द्वित्र्! यङ्गुलं समारभ्य मध्यं भूताङ्गुलारभेत् सप्ताङ्गुलं समारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात्

dvitr! yaṅgulaṃ samārabhya madhyaṃ bhūtāṅgulārabhet saptāṅgulaṃ samārabhya dvidvyaṅgulavivardhanāt

पञ्चविंशच्छतान्तं स्याद् यश् शुभायादिसंभवम् नागं नन्दं गुणं चाष्टनववेदगुणस्तथा

pañcaviṃśacchatāntaṃ syād yaś śubhāyādisaṃbhavam nāgaṃ nandaṃ guṇaṃ cāṣṭanavavedaguṇastathā

भानुपङ्क्त्यष्टहर्मौ निनन्दक्षयं क्रमात् शेषमायामयोन्यं च नक्षत्रं वारमंशकम्

bhānupaṅktyaṣṭaharmau ninandakṣayaṃ kramāt śeṣamāyāmayonyaṃ ca nakṣatraṃ vāramaṃśakam

दरिद्रं दारनाशं च श्रीकं विजयाद्भुतम् भुक्तिं मुक्तिं च भोगं च अर्थलाभद्वयावहम्

daridraṃ dāranāśaṃ ca śrīkaṃ vijayādbhutam bhuktiṃ muktiṃ ca bhogaṃ ca arthalābhadvayāvaham

कीर्तिदं पुष्कलं चैव द्वादशायां च तत्फलम् सिद्धिदं विजयं चैव श्रीकरं चार्थहानिकम्

kīrtidaṃ puṣkalaṃ caiva dvādaśāyāṃ ca tatphalam siddhidaṃ vijayaṃ caiva śrīkaraṃ cārthahānikam

भोगं च शत्रुनाशं च चक्षुमायार्थलाभकम् मुदितं सौख्यकं चैव दशधा वेथतत् फलम्

bhogaṃ ca śatrunāśaṃ ca cakṣumāyārthalābhakam muditaṃ saukhyakaṃ caiva daśadhā vethatat phalam

आयं सर्वहरं पुण्यं व्ययं सर्वहरं सुखम् आयाधिक्यं व्ययं हीनं सर्वसंपत्क सदा

āyaṃ sarvaharaṃ puṇyaṃ vyayaṃ sarvaharaṃ sukham āyādhikyaṃ vyayaṃ hīnaṃ sarvasaṃpatka sadā

यत्फलं शुभयुक्तं चेदायहीनं तदूषणम् पूज्यं व्ययं सममेवं तत्र दोषो न विद्यते

yatphalaṃ śubhayuktaṃ cedāyahīnaṃ tadūṣaṇam pūjyaṃ vyayaṃ samamevaṃ tatra doṣo na vidyate

ध्वजः सिंहो वृषो हस्ति स तेषां शुभयोनयः जन्मद्वयं चतुःषष्टिभिरष्टनन्दशुभक्षतम्

dhvajaḥ siṃho vṛṣo hasti sa teṣāṃ śubhayonayaḥ janmadvayaṃ catuḥṣaṣṭibhiraṣṭanandaśubhakṣatam

नामजन्मादिनन्दं च गणनैस्तु विधीयते कर्तृराश्यादिनाश्यं च सेना द्वितीयान्तकम्

nāmajanmādinandaṃ ca gaṇanaistu vidhīyate kartṛrāśyādināśyaṃ ca senā dvitīyāntakam

तृतीये मानजक्षादौ पूर्ववद् गणनैस्तु वा तस्मात्तृतीयपर्यन्तमृक्षैः सर्वशुभावहम्

tṛtīye mānajakṣādau pūrvavad gaṇanaistu vā tasmāttṛtīyaparyantamṛkṣaiḥ sarvaśubhāvaham

गुरुशुक्रबुधचन्द्र मुख्यवारं प्रशस्यते तस्करोधन षण्डश्च प्रेष्यान्यानि शुभांशकम्

guruśukrabudhacandra mukhyavāraṃ praśasyate taskarodhana ṣaṇḍaśca preṣyānyāni śubhāṃśakam

वर्ज्यं षष्ठाष्टमं राशिमन्यत्सर्वं शुभं भवेत् गस् सर्वशुभं प्रोक्तं मानुषासुरं वर्जयेत्

varjyaṃ ṣaṣṭhāṣṭamaṃ rāśimanyatsarvaṃ śubhaṃ bhavet gas sarvaśubhaṃ proktaṃ mānuṣāsuraṃ varjayet

एकनेत्रं द्विनेत्रं वा संयुक्ता सं विसर्जयेत् शुभयोगं शुभमेवं मृत्युयोगविनाशनम्

ekanetraṃ dvinetraṃ vā saṃyuktā saṃ visarjayet śubhayogaṃ śubhamevaṃ mṛtyuyogavināśanam

यत्र दोषो गुणाधिक्यं तत्र दोषो न विद्यते तेषामधिकगुणं वानं सर्वदोषकरं भवेत्

yatra doṣo guṇādhikyaṃ tatra doṣo na vidyate teṣāmadhikaguṇaṃ vānaṃ sarvadoṣakaraṃ bhavet

तस्मात्परिहरेद् विद्वान् जनमेवं प्रकल्पयेत् तन्मात्राङ्गुलमानोच्चमात्मार्थं प्र यम्

tasmātparihared vidvān janamevaṃ prakalpayet tanmātrāṅgulamānoccamātmārthaṃ pra yam

कुर्यादायादि सर्वेषां चोक्तवच्छिल्पिवित्तमः अन्यान्यमन्यतो ग्राह्यं चोक्तवत्तत्र वित्तमः

kuryādāyādi sarveṣāṃ coktavacchilpivittamaḥ anyānyamanyato grāhyaṃ coktavattatra vittamaḥ

ब्रह्माविष्णुरुद्रा णां बुधस्य जनकस्य च अन्यैश्च व मानं तु संग्रहम्

brahmāviṣṇurudrā ṇāṃ budhasya janakasya ca anyaiśca va mānaṃ tu saṃgraham

एवं तु चोत्सवादीनां स्थावरं जङ्गमादिनः

evaṃ tu cotsavādīnāṃ sthāvaraṃ jaṅgamādinaḥ

उत्तमदशतालविधानम्

उत्तमं दशतालस्य लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना भूर्धादिपादपर्यन्तं तुङ्गमानं प्रशस्यते

uttamaṃ daśatālasya lakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā bhūrdhādipādaparyantaṃ tuṅgamānaṃ praśasyate

चतुर्विंशच्छतं कृत्वा तथैवांशेन मानयेत् उष्णीषात्केशपर्यन्तं चतुर्मात्रं प्रशस्यते

caturviṃśacchataṃ kṛtvā tathaivāṃśena mānayet uṣṇīṣātkeśaparyantaṃ caturmātraṃ praśasyate

केशान्तादिहन्वन्तं सैकार्कांशं मुखायतम् अर्धांशं गलमानं स्याद् वेदांशं गलतुङ्गकम्

keśāntādihanvantaṃ saikārkāṃśaṃ mukhāyatam ardhāṃśaṃ galamānaṃ syād vedāṃśaṃ galatuṅgakam

गलान्ताद्धृदयान्तश्च उदरं नाभिसीमकम् नाभेस्तु मेढ्रसीमान्तं सार्धत्रयोदशांशकम्

galāntāddhṛdayāntaśca udaraṃ nābhisīmakam nābhestu meḍhrasīmāntaṃ sārdhatrayodaśāṃśakam

मेढ्रान्तमूरुदीर्घं स्यात् सप्तविंशाङ्गुलं भवेत् जानुतुङ्गं युगाङ्गुल्यं जङ्घा चोरुसमायतम्

meḍhrāntamūrudīrghaṃ syāt saptaviṃśāṅgulaṃ bhavet jānutuṅgaṃ yugāṅgulyaṃ jaṅghā corusamāyatam

पादजानुसमोत्तुङ्गं मुखायामं त्रिधा भवेत् अक्षिसूत्रावसानं च तस्याधो तत्पदान्तकम्

pādajānusamottuṅgaṃ mukhāyāmaṃ tridhā bhavet akṣisūtrāvasānaṃ ca tasyādho tatpadāntakam

हिक्कासूत्रादधो बाहुदीर्घमृक्षाङ्गुलं भवेत् कूर्परं च द्विमात्रं स्यान्मणिबन्धावसानकम्

hikkāsūtrādadho bāhudīrghamṛkṣāṅgulaṃ bhavet kūrparaṃ ca dvimātraṃ syānmaṇibandhāvasānakam

प्रकोष्ठमेकविंशांशं दीर्घं तस्य तलायतम् मध्याङ्गुल्याग्रपर्यन्तं सार्धत्रयोदशांशकम्

prakoṣṭhamekaviṃśāṃśaṃ dīrghaṃ tasya talāyatam madhyāṅgulyāgraparyantaṃ sārdhatrayodaśāṃśakam

तन्मध्यमङ्गुलायामं सार्धं षडङ्गुलं भवेत् शेषं चान्तस्तलायामं पाद सप्तदशांशकम्

tanmadhyamaṅgulāyāmaṃ sārdhaṃ ṣaḍaṅgulaṃ bhavet śeṣaṃ cāntastalāyāmaṃ pāda saptadaśāṃśakam

अङ्गुष्ठात्पार्ष्णिपर्यन्तं तद्दीर्घाङ्गुष्ठ मायतम् सपादवेदाङ्गुलं प्रोक्तं तदर्धं विस्तृतं भवेत्

aṅguṣṭhātpārṣṇiparyantaṃ taddīrghāṅguṣṭha māyatam sapādavedāṅgulaṃ proktaṃ tadardhaṃ vistṛtaṃ bhavet

तदर्धं नखविस्तारं तत्पादोनायतं तथा नखं वृत्तायतं चैव चांशं तन्मुखं मांसलम्

tadardhaṃ nakhavistāraṃ tatpādonāyataṃ tathā nakhaṃ vṛttāyataṃ caiva cāṃśaṃ tanmukhaṃ māṃsalam

नखं तत्पार्श्वयोश्चैव शेषं तु तत्समाङ्गुलम् यवहीनार्धवेदांशं तर्जनीदीर्घकं भवेत्

nakhaṃ tatpārśvayoścaiva śeṣaṃ tu tatsamāṅgulam yavahīnārdhavedāṃśaṃ tarjanīdīrghakaṃ bhavet

पादहीनं चतुर्भागं मध्यमाङ्गुलमायतम् सयवत्र्! यंशकं चैवानामिकायाममिष्यते

pādahīnaṃ caturbhāgaṃ madhyamāṅgulamāyatam sayavatr! yaṃśakaṃ caivānāmikāyāmamiṣyate

अर्धांशकद्वयाङ्गुल्यं कनिष्ठाङ्गुलदीर्घकम् यवाधिक्यांशकं सार्धं यवहीनांशकं तथा

ardhāṃśakadvayāṅgulyaṃ kaniṣṭhāṅguladīrghakam yavādhikyāṃśakaṃ sārdhaṃ yavahīnāṃśakaṃ tathā

यवाधिकं त्रिपादं च त्रिपादं तद्यथाक्रमम् प्रादेशिन्यादि कनिष्ठान्तं विस्तारं तत्प्रशस्यते

yavādhikaṃ tripādaṃ ca tripādaṃ tadyathākramam prādeśinyādi kaniṣṭhāntaṃ vistāraṃ tatpraśasyate

स्वस्वतारार्धविस्तारं नखं प्रागुक्तवद् भवेत् गुल्फाक्षिं मध्यसूत्र तु तलग्रान्तं तलायतम्

svasvatārārdhavistāraṃ nakhaṃ prāguktavad bhavet gulphākṣiṃ madhyasūtra tu talagrāntaṃ talāyatam

षड्यवाधिकमष्टांशं तत्सूत्रात्पार्ष्णिमूलकम् वेदांशं चायतं तारं यवोपेतशरांशकम्

ṣaḍyavādhikamaṣṭāṃśaṃ tatsūtrātpārṣṇimūlakam vedāṃśaṃ cāyataṃ tāraṃ yavopetaśarāṃśakam

पक्षात्पार्ष्णिकपर्यन्तं वह्न्यर्धांशकमायतम् पार्ष्णिमूलं षडंशं स्याद् गुल्फाधो तत्प्रदेशके

pakṣātpārṣṇikaparyantaṃ vahnyardhāṃśakamāyatam pārṣṇimūlaṃ ṣaḍaṃśaṃ syād gulphādho tatpradeśake

तलमध्यमविस्तारं षडंशं यड्यवाधिकम् अग्रतारं षडंशं तु तद्घनं च त्रयाङ्गुलम्

talamadhyamavistāraṃ ṣaḍaṃśaṃ yaḍyavādhikam agratāraṃ ṣaḍaṃśaṃ tu tadghanaṃ ca trayāṅgulam

पादमध्योच्छ्रयं सार्धवेदमात्रं प्रशस्यते अङ्गुलीनां द्विपर्वं स्याच्छेषं युक्त्या प्रयोजयेत्

pādamadhyocchrayaṃ sārdhavedamātraṃ praśasyate aṅgulīnāṃ dviparvaṃ syāccheṣaṃ yuktyā prayojayet

सपादभूताङ्गुलं चैव गुल्फतारमिति स्मृतम् सपादवेदाङ्गुलं चोर्ध्वे नालिकाविस्तृतं भवेत्

sapādabhūtāṅgulaṃ caiva gulphatāramiti smṛtam sapādavedāṅgulaṃ cordhve nālikāvistṛtaṃ bhavet

जङ्घामध्ये च विस्तारं सार्धषण्मात्रं मानयेत् जङ्घामूलस्य विस्तारं वसुमात्रं प्रशस्यते

jaṅghāmadhye ca vistāraṃ sārdhaṣaṇmātraṃ mānayet jaṅghāmūlasya vistāraṃ vasumātraṃ praśasyate

नवाङ्गुलं प्रकर्तव्यं जानुदेशविशालकम् ऊरुमध्यविशालं तु द्वादशाङ्गुलमीरितम्

navāṅgulaṃ prakartavyaṃ jānudeśaviśālakam ūrumadhyaviśālaṃ tu dvādaśāṅgulamīritam

सार्धत्रयोदशांशं स्यादूरुमूलविशालकम् विंशांशं च कटितारमूर्ध्वे श्रोणि विशालकम्

sārdhatrayodaśāṃśaṃ syādūrumūlaviśālakam viṃśāṃśaṃ ca kaṭitāramūrdhve śroṇi viśālakam

सार्धमष्टादशाङ्गुल्यं मध्योदरविशालकम् षोडशांशं भवेच्चोर्ध्वे हृदयावधितारकम्

sārdhamaṣṭādaśāṅgulyaṃ madhyodaraviśālakam ṣoḍaśāṃśaṃ bhaveccordhve hṛdayāvadhitārakam

सार्धद्विनवमात्रं स्याद् वक्षस्थलविशालकम् एकविंशाङ्गुलं चोर्ध्वे कक्षयोरन्तरस्थलम्

sārdhadvinavamātraṃ syād vakṣasthalaviśālakam ekaviṃśāṅgulaṃ cordhve kakṣayorantarasthalam

द्वाविंशांशकं चोर्ध्वे चत्वारिंशार्धमात्रकम् बाहुपर्यन्तविस्तारं बाहुमूलविशालकम्

dvāviṃśāṃśakaṃ cordhve catvāriṃśārdhamātrakam bāhuparyantavistāraṃ bāhumūlaviśālakam

नवांशं ग्रीवविस्तारं तत्समं तद् विधीयते मुखविस्तारं भान्वंशं पुरस्तस्मात्प्रदेशके

navāṃśaṃ grīvavistāraṃ tatsamaṃ tad vidhīyate mukhavistāraṃ bhānvaṃśaṃ purastasmātpradeśake

केशान्तोपरि माने तु शिरोतारं दशाङ्गुलम् केशान्तान्नेत्रसूत्रान्तं द्विभागं तद् विभाजिते

keśāntopari māne tu śirotāraṃ daśāṅgulam keśāntānnetrasūtrāntaṃ dvibhāgaṃ tad vibhājite

तदेकांशं ललाटोच्चं शेषं दृष्टिप्रदेशकम् दृष्टिभालद्वयोर्मध्ये सुभ्रूस्थानं प्रकल्पयेत्

tadekāṃśaṃ lalāṭoccaṃ śeṣaṃ dṛṣṭipradeśakam dṛṣṭibhāladvayormadhye subhrūsthānaṃ prakalpayet

भ्रुवायामं शराङ्गुल्यं भ्रुवतारमर्धमात्रकम् तदर्धं मध्यता स्थान्मूलाग्रान्तं क्षयं क्रमात्

bhruvāyāmaṃ śarāṅgulyaṃ bhruvatāramardhamātrakam tadardhaṃ madhyatā sthānmūlāgrāntaṃ kṣayaṃ kramāt

भ्रुवयोरन्तरायान्तं पादांशं षड्यवांशकम् नेत्रायामं त्रिमात्रं स्याद् विस्तारं तच्छिवांशकम्

bhruvayorantarāyāntaṃ pādāṃśaṃ ṣaḍyavāṃśakam netrāyāmaṃ trimātraṃ syād vistāraṃ tacchivāṃśakam

नेत्रयोरन्तरं मध्ये द्विमात्रं तत्प्रशस्यते त्रिंशैकद्वयपञ्चैव नेत्रमूर्धाग्ररक्षयोः

netrayorantaraṃ madhye dvimātraṃ tatpraśasyate triṃśaikadvayapañcaiva netramūrdhāgrarakṣayoḥ

शेषमभ्यन्तराक्षिः स्यात्तत्त्रिभाग विभाजिते कृष्णमण्डलमेकांशे शेषं तच्छ्वेतमण्डलम्

śeṣamabhyantarākṣiḥ syāttattribhāga vibhājite kṛṣṇamaṇḍalamekāṃśe śeṣaṃ tacchvetamaṇḍalam

कृष्णमण्डलसंकाशं ज्योतिर्मण्डलमंशकम् कृष्णमण्डलमध्ये तु ज्योतिर्मण्डलकं विदुः

kṛṣṇamaṇḍalasaṃkāśaṃ jyotirmaṇḍalamaṃśakam kṛṣṇamaṇḍalamadhye tu jyotirmaṇḍalakaṃ viduḥ

नेत्रमध्ये तथा कृष्णज्योतिरन्तांशकमंशकम् दृष्टिमण्डलमेवोक्तं ज्योतिर्मण्डलमध्यमे

netramadhye tathā kṛṣṇajyotirantāṃśakamaṃśakam dṛṣṭimaṇḍalamevoktaṃ jyotirmaṇḍalamadhyame

ऊर्ध्वाधो वर्मविस्तारं द्व्यङ्गुलार्धं त्रिमात्रकम् मत्स्याकाराक्षिमात्रं स्याद् भ्रुवः कोदण्डवत्सुधीः

ūrdhvādho varmavistāraṃ dvyaṅgulārdhaṃ trimātrakam matsyākārākṣimātraṃ syād bhruvaḥ kodaṇḍavatsudhīḥ

श्रोत्रायामं तु वेदांशं नालायाममर्धमधिकम् भ्रूमध्यसमं श्रोत्रमग्रमेवं प्रकल्पयेत्

śrotrāyāmaṃ tu vedāṃśaṃ nālāyāmamardhamadhikam bhrūmadhyasamaṃ śrotramagramevaṃ prakalpayet

पिप्पल्यायामविस्तारं तदर्ध विस्तृतं भवेत् नालान्तरं त्रिमात्रं स्यात्तदर्धं श्रोत्रवद् घनम्

pippalyāyāmavistāraṃ tadardha vistṛtaṃ bhavet nālāntaraṃ trimātraṃ syāttadardhaṃ śrotravad ghanam

श्रोत्रतारं द्वियर्धांशं शेषमूह्यं विचक्षणः नेत्रान्तात्कर्णसीमान्तं द्व्यन्तरं सप्तमात्रकम्

śrotratāraṃ dviyardhāṃśaṃ śeṣamūhyaṃ vicakṣaṇaḥ netrāntātkarṇasīmāntaṃ dvyantaraṃ saptamātrakam

द्व्यर्धांशं नास्य विस्तारमग्रमेकाङ्गुलं भवेत् पुटतारार्धमात्रं स्यात्तद्दीर्घं षड्यवं भवेत्

dvyardhāṃśaṃ nāsya vistāramagramekāṅgulaṃ bhavet puṭatārārdhamātraṃ syāttaddīrghaṃ ṣaḍyavaṃ bhavet

सुषिरं चार्धमात्रं स्यात्तारं पञ्चयवं भवेत् पुष्करोत्सेधमंशं स्याद् विस्तारं तद्द्वयं भवेत्

suṣiraṃ cārdhamātraṃ syāttāraṃ pañcayavaṃ bhavet puṣkarotsedhamaṃśaṃ syād vistāraṃ taddvayaṃ bhavet

एकांशं द्वयमाधिक्यं नासिमध्यं तु विस्तृतम् तदर्धं मूलविस्तारं तुङ्गमेवं यथाक्रमम्

ekāṃśaṃ dvayamādhikyaṃ nāsimadhyaṃ tu vistṛtam tadardhaṃ mūlavistāraṃ tuṅgamevaṃ yathākramam

गोजिमूलं तदग्रान्तं नासितुङ्गं द्वयाङ्गुलम् पुष्करं स्यादधोगोजि दीर्घं चतुर्यवं भवेत्

gojimūlaṃ tadagrāntaṃ nāsituṅgaṃ dvayāṅgulam puṣkaraṃ syādadhogoji dīrghaṃ caturyavaṃ bhavet

निम्नं तु यवं चैव विस्तारं त्रियवं तथा तस्मात्तथोत्तरा पालि यवमेवं विधीयते

nimnaṃ tu yavaṃ caiva vistāraṃ triyavaṃ tathā tasmāttathottarā pāli yavamevaṃ vidhīyate

तस्याधश्चोत्तरोष्ठं च तारं षड्यवं भवेत् आहृत्वार्धयवं चैव तद्वायाधारयुक्

tasyādhaścottaroṣṭhaṃ ca tāraṃ ṣaḍyavaṃ bhavet āhṛtvārdhayavaṃ caiva tadvāyādhārayuk

अधरोष्ठं शिवांशं स्याद् विस्तारं चोन्नतसमम् अस्यायामं चतुर्मात्रमसृत्त्कान्तं तु कारयेत्

adharoṣṭhaṃ śivāṃśaṃ syād vistāraṃ connatasamam asyāyāmaṃ caturmātramasṛttkāntaṃ tu kārayet

त्रियंशार्धाधरायामं चार्धं चन्द्र वदाकृति त्रिवक्त्रं चोत्तरा पाली चान्तरैश्चैव संयुतम्

triyaṃśārdhādharāyāmaṃ cārdhaṃ candra vadākṛti trivaktraṃ cottarā pālī cāntaraiścaiva saṃyutam

द्वयं तत्तद्विस्तारं तत्समं चायतविस्तृतम् अधरोर्ध्वं तु दन्तं च तद् द्व्यत्रिंशत्तु दन्तकम्

dvayaṃ tattadvistāraṃ tatsamaṃ cāyatavistṛtam adharordhvaṃ tu dantaṃ ca tad dvyatriṃśattu dantakam

अधरस्याधोदेशे चिबुकायाः शिवांशकम् शेषं यच्चान्तरमुत्सेधं हन्वन्तं तत्प्रदेशके

adharasyādhodeśe cibukāyāḥ śivāṃśakam śeṣaṃ yaccāntaramutsedhaṃ hanvantaṃ tatpradeśake

हन्वन्तं विस्तृतं ज्ञात्वा सार्धवह्न्यङ्गुलं भवेत् हन्वन्तं कर्णबन्धान्तं द्वयान्तरं दशाङ्गुलम्

hanvantaṃ vistṛtaṃ jñātvā sārdhavahnyaṅgulaṃ bhavet hanvantaṃ karṇabandhāntaṃ dvayāntaraṃ daśāṅgulam

हन्वन्तरद्वयोर्मध्ये निम्नतुङ्गं शिवायतम् हन्वन्तायतवृत्तं स्याद् विस्तारार्धसमं भवेत्

hanvantaradvayormadhye nimnatuṅgaṃ śivāyatam hanvantāyatavṛttaṃ syād vistārārdhasamaṃ bhavet

द्वियवाधिकमंशं च हन्वन्ताद् गोजि तद् भवेत् हन्वन्तं मध्यमूले तु गले तद् द्वयमात्रकम्

dviyavādhikamaṃśaṃ ca hanvantād goji tad bhavet hanvantaṃ madhyamūle tu gale tad dvayamātrakam

एवं तु गलमानं स्यात्तदर्धं निर्गमं बुधैः नयन तत्त्रित्रिपादं च ललाटे नेत्रमानकम्

evaṃ tu galamānaṃ syāttadardhaṃ nirgamaṃ budhaiḥ nayana tattritripādaṃ ca lalāṭe netramānakam

अथवा तत्त्रिपादं च चार्धं वाथ त्रिधा भवेत् संहारं च स्थितिः सृष्टिर्दृष्टिरेवं शिवस्य च

athavā tattripādaṃ ca cārdhaṃ vātha tridhā bhavet saṃhāraṃ ca sthitiḥ sṛṣṭirdṛṣṭirevaṃ śivasya ca

नवत्यष्टरोमदृष्टिनन्दं ध्यात्वा शिल्पिवित्तमः ग्रीवरोम यथा कृत्वा तस्य मानं न योजयेत्

navatyaṣṭaromadṛṣṭinandaṃ dhyātvā śilpivittamaḥ grīvaroma yathā kṛtvā tasya mānaṃ na yojayet

यथा युक्त्या तथा वक्त्रे कुर्यात्तु तत्प्रदेशके द्वियवाधिकमष्टांशं बाहुमध्यमविस्तृतम्

yathā yuktyā tathā vaktre kuryāttu tatpradeśake dviyavādhikamaṣṭāṃśaṃ bāhumadhyamavistṛtam

कूर्परं तद् विशालं स्यात्सप्तमात्रं प्रशस्यते प्रकोष्ठमध्यविस्तारं यवोपेतशरांशकम्

kūrparaṃ tad viśālaṃ syātsaptamātraṃ praśasyate prakoṣṭhamadhyavistāraṃ yavopetaśarāṃśakam

मणिबन्धविशालं तु सार्धवह्न्यङ्गुलं भवेत् तत्तले मूलविस्तारं सप्तमात्रं तु कारयेत्

maṇibandhaviśālaṃ tu sārdhavahnyaṅgulaṃ bhavet tattale mūlavistāraṃ saptamātraṃ tu kārayet

तन्मध्यमविशाले तु सार्धषण्मात्रकं भवेत् तलादग्रतारमर्धमाधिक्यं पञ्चाङ्गुलं विधीयते

tanmadhyamaviśāle tu sārdhaṣaṇmātrakaṃ bhavet talādagratāramardhamādhikyaṃ pañcāṅgulaṃ vidhīyate

बहिः सार्धषडङ्गुल्यं मणिबन्धा तलायतम् तस्मात्तु चाङ्गुलानां च दीर्घं युक्त्या तद्बहिर्भवेत्

bahiḥ sārdhaṣaḍaṅgulyaṃ maṇibandhā talāyatam tasmāttu cāṅgulānāṃ ca dīrghaṃ yuktyā tadbahirbhavet

पुरोक्तानां तत्तद्दीर्घमङ्गुलीनां तत्तदायतम् सपादोपेतवेदांशं चानामिकाङ्गुलदीर्घकम्

puroktānāṃ tattaddīrghamaṅgulīnāṃ tattadāyatam sapādopetavedāṃśaṃ cānāmikāṅguladīrghakam

प्रादेशिन्यायाम भूतांशं स वेदाङ्गुष्ठकनिष्ठकम् अङ्गुष्ठमूलविस्ता सपादाङ्गुलमेव च

prādeśinyāyāma bhūtāṃśaṃ sa vedāṅguṣṭhakaniṣṭhakam aṅguṣṭhamūlavistā sapādāṅgulameva ca

तर्जन्यनामिमूले तु विस्तारं तच्छिवांशकम् मध्यमाङ्गुलिमूले तु विशालं स्यात्त्रियंशकम्

tarjanyanāmimūle tu vistāraṃ tacchivāṃśakam madhyamāṅgulimūle tu viśālaṃ syāttriyaṃśakam

षड्य तत्कनिष्ठे तु विशालं तस्य मूलके तत्तद्द्विरष्टभागे तु तदेकांशविहीनकम्

ṣaḍya tatkaniṣṭhe tu viśālaṃ tasya mūlake tattaddviraṣṭabhāge tu tadekāṃśavihīnakam

शेषाङ्गुल्यग्रविस्तारं विभजेत्त्रियंशकम् द्विभागं नखविस्तारं शेषं तु तद् द्विपार्श्वयोः

śeṣāṅgulyagravistāraṃ vibhajettriyaṃśakam dvibhāgaṃ nakhavistāraṃ śeṣaṃ tu tad dvipārśvayoḥ

अङ्गुलं नखविस्तारे चतुर्भागैकमधिकम् नखायाममिति चाग्रं द्वियवं तत्प्रशस्यते

aṅgulaṃ nakhavistāre caturbhāgaikamadhikam nakhāyāmamiti cāgraṃ dviyavaṃ tatpraśasyate

तर्जन्याद्यङ्गुलादीनां दीर्घं वह्न्यंशकं भवेत् पर्वदीर्घं तदेकांशं युगलानां त्रिपर्वकम्

tarjanyādyaṅgulādīnāṃ dīrghaṃ vahnyaṃśakaṃ bhavet parvadīrghaṃ tadekāṃśaṃ yugalānāṃ triparvakam

अङ्गुष्ठे तु द्विपर्वं स्यादायामे तद्विभागतः तर्जनीमूलपार्श्वे तु श्रेष्ठोर्ध्वे मूलकावनी

aṅguṣṭhe tu dviparvaṃ syādāyāme tadvibhāgataḥ tarjanīmūlapārśve tu śreṣṭhordhve mūlakāvanī

तद्द्वयोर्मध्यदीर्घं स्यात्त्र्! यंशं द्व्यंशं तद्घनम् शेषं तं मणिबन्धान्तं दीर्घं साङ्घ्रियुगाङ्गुलम्

taddvayormadhyadīrghaṃ syāttr! yaṃśaṃ dvyaṃśaṃ tadghanam śeṣaṃ taṃ maṇibandhāntaṃ dīrghaṃ sāṅghriyugāṅgulam

तस्याङ्गुष्ठादधोदेशे सार्धद्व्यङ्गुलं घनम् तद्विशालं गुणांशं स्यात्पार्ष्णितारं युगाङ्गुलम्

tasyāṅguṣṭhādadhodeśe sārdhadvyaṅgulaṃ ghanam tadviśālaṃ guṇāṃśaṃ syātpārṣṇitāraṃ yugāṅgulam

तद्घनं च त्रियंशं स्यादग्रं तु द्वियवांशकम् अन्तस्तलं द्विमात्रं स्याद् विशालं निम्नर्यवम्

tadghanaṃ ca triyaṃśaṃ syādagraṃ tu dviyavāṃśakam antastalaṃ dvimātraṃ syād viśālaṃ nimnaryavam

पद्मं त्रिशूलवत् शङ्खं चक्रवत् सूक्ष्मरेखया शेषं युक्त्या तथा हस्ते प्रदेशं कारयेद् बुधः

padmaṃ triśūlavat śaṅkhaṃ cakravat sūkṣmarekhayā śeṣaṃ yuktyā tathā haste pradeśaṃ kārayed budhaḥ

शिरःपृष्ठे विशालं स्यान्नवमात्रं प्रशस्यते कर्णान्तं नासिकाग्रान्तं सार्धत्रयोदशांशकम्

śiraḥpṛṣṭhe viśālaṃ syānnavamātraṃ praśasyate karṇāntaṃ nāsikāgrāntaṃ sārdhatrayodaśāṃśakam

हिक्कासूत्रोपरि स्कन्धं गलसन्धि युगांशकम् गलसन्ध्या ककुद्मानं पञ्चमात्रं प्रशस्यते

hikkāsūtropari skandhaṃ galasandhi yugāṃśakam galasandhyā kakudmānaṃ pañcamātraṃ praśasyate

तस्मात्कटिसूत्रान्तं सप्तविंशाङ्गुलं भवेत् तस्मात्तु पायुसीमान्तं सार्धत्रयोदशांशकम्

tasmātkaṭisūtrāntaṃ saptaviṃśāṅgulaṃ bhavet tasmāttu pāyusīmāntaṃ sārdhatrayodaśāṃśakam

पश्चिमे तदेकविंशत्यंशं तत्तदङ्गुलविस्तृतम् सप्तादशाङ्गुलं पञ्च श्रोणिदेशे विशालकम्

paścime tadekaviṃśatyaṃśaṃ tattadaṅgulavistṛtam saptādaśāṅgulaṃ pañca śroṇideśe viśālakam

तदूर्ध्वे मध्यकायं तु विशालं श्रोणिविशालकम् एकविंशाङ्गुलं चैव तदूर्ध्वे च स्तनापरौ

tadūrdhve madhyakāyaṃ tu viśālaṃ śroṇiviśālakam ekaviṃśāṅgulaṃ caiva tadūrdhve ca stanāparau

सप्तविंशाङ्गुलं चैव कक्षयोरन्तरं स्थलम् वंशनिम्नं शिवांशं स्यात् कटिमध्यान्तरायतम्

saptaviṃśāṅgulaṃ caiva kakṣayorantaraṃ sthalam vaṃśanimnaṃ śivāṃśaṃ syāt kaṭimadhyāntarāyatam

विस्तारं तु द्विमात्रं स्याद् युक्त्या तत्रैव कारयेत् तस्मात्कुक्षिवसानं स्याद् भान्वंशं फलकायतम्

vistāraṃ tu dvimātraṃ syād yuktyā tatraiva kārayet tasmātkukṣivasānaṃ syād bhānvaṃśaṃ phalakāyatam

फलकाद्वयोर्मध्ये द्व्यन्तरं वेदमात्रकम् फलकांशे तु स्कन्धसीमान्तं बाणार्धांशमुन्नतम्

phalakādvayormadhye dvyantaraṃ vedamātrakam phalakāṃśe tu skandhasīmāntaṃ bāṇārdhāṃśamunnatam

बृहती सप्तांशकं कक्षान्तरसमायतम् बृहती स्तनसीमान्तं सार्धद्विरष्टमात्रकम्

bṛhatī saptāṃśakaṃ kakṣāntarasamāyatam bṛhatī stanasīmāntaṃ sārdhadviraṣṭamātrakam

त्रयोदशांशकं चैव कटिसूत्रं तु विस्तृतम् ऊरुमूलं तु निर्गमं च तत्समं तु युगाङ्गुलम्

trayodaśāṃśakaṃ caiva kaṭisūtraṃ tu vistṛtam ūrumūlaṃ tu nirgamaṃ ca tatsamaṃ tu yugāṅgulam

विस्तारं नवांशं स्यात्तत्तत्पिण्डौ सुवृत्तकौ स्तनपीठं द्विमात्रं स्याद् विस्तारं तत्सुवृत्तकम्

vistāraṃ navāṃśaṃ syāttattatpiṇḍau suvṛttakau stanapīṭhaṃ dvimātraṃ syād vistāraṃ tatsuvṛttakam

स्तनपक्षद्वयस्यान्तं तत्समं चोदयं तथा हिक्का च हृदयं चैव निम्नकं च यवं स्मृतम्

stanapakṣadvayasyāntaṃ tatsamaṃ codayaṃ tathā hikkā ca hṛdayaṃ caiva nimnakaṃ ca yavaṃ smṛtam

हिक्कात् स्तनान्तं स्यात् हिक्काया कक्षान्तरं तथा सार्धत्रयोदशांशं स्याद् द्वियवं नाभिनिम्नकम्

hikkāt stanāntaṃ syāt hikkāyā kakṣāntaraṃ tathā sārdhatrayodaśāṃśaṃ syād dviyavaṃ nābhinimnakam

नाभिप्रदक्षिणवृत्तं मूलवत्कारयेद् बुधैः नाभ्यधः कटिसीमान्तं कुक्षिदीर्घं षडङ्गुलम्

nābhipradakṣiṇavṛttaṃ mūlavatkārayed budhaiḥ nābhyadhaḥ kaṭisīmāntaṃ kukṣidīrghaṃ ṣaḍaṅgulam

नाभ्या वस्त्रसीमान्तं वेदमात्रं प्रशस्यते कटितुङ्गार्धसप्तांशं तस्यान्तं मेढ्रमूलकम्

nābhyā vastrasīmāntaṃ vedamātraṃ praśasyate kaṭituṅgārdhasaptāṃśaṃ tasyāntaṃ meḍhramūlakam

मेढ्रपीठस्य विस्तारं चतुर्मात्रं प्रशस्यते तस्मात्तु लिङ्गदीर्घं स्याद् द्वादशांशं विधीयते

meḍhrapīṭhasya vistāraṃ caturmātraṃ praśasyate tasmāttu liṅgadīrghaṃ syād dvādaśāṃśaṃ vidhīyate

मुष्कायामं द्वयार्धांशं तद्विस्ता तथांशकम् लिङ्गतारं शिवांशं स्यात् शेषं युक्तितो न्यसेत्

muṣkāyāmaṃ dvayārdhāṃśaṃ tadvistā tathāṃśakam liṅgatāraṃ śivāṃśaṃ syāt śeṣaṃ yuktito nyaset

तदेवाधिकहीनं वा शोभार्थं चैकमात्रकम् उक्तमानाङ्गकैः सर्वैः तत्र दोषो न विद्यते

tadevādhikahīnaṃ vā śobhārthaṃ caikamātrakam uktamānāṅgakaiḥ sarvaiḥ tatra doṣo na vidyate

तदूर्ध्वेऽधिकहीनं चेत्सर्वदोषसमुद्भवम् तस्मात् परिहरेच्छिल्पी प्रतिमानं तु सर्वदा

tadūrdhve'dhikahīnaṃ cetsarvadoṣasamudbhavam tasmāt pariharecchilpī pratimānaṃ tu sarvadā

ब्रह्माविष्णुरुद्रा णां मानयेन्मानवित्तमः अन्येषां चैव देवानां मानं कुर्याच्छुभावहम्

brahmāviṣṇurudrā ṇāṃ mānayenmānavittamaḥ anyeṣāṃ caiva devānāṃ mānaṃ kuryācchubhāvaham

एवं तु चोत्तमं पङ्क्तितालं प्रोक्तं मुनीश्वरैः

evaṃ tu cottamaṃ paṅktitālaṃ proktaṃ munīśvaraiḥ

मध्यमदशतालविधानम्

स्त्रीमानं दशतालं च लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना पादादुष्णीषसीमान्तं सविंशतिशताङ्गुलम्

strīmānaṃ daśatālaṃ ca lakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā pādāduṣṇīṣasīmāntaṃ saviṃśatiśatāṅgulam

तदेकाष्टांशकं चैव यवमानमुदीरितम् उष्णीषात्केशपर्यन्तं चतुर्मात्रं शिरोदयम्

tadekāṣṭāṃśakaṃ caiva yavamānamudīritam uṣṇīṣātkeśaparyantaṃ caturmātraṃ śirodayam

तस्याधो नेत्रसूत्रान्तं पञ्चाङ्गुलमिति स्मृतम् पुटान्तं नासिदीर्घं स्याद् वेदमात्रं प्रशस्यते

tasyādho netrasūtrāntaṃ pañcāṅgulamiti smṛtam puṭāntaṃ nāsidīrghaṃ syād vedamātraṃ praśasyate

पुटान्ताद्धनुपर्यन्तं सार्धं वह्न्यङ्गुलं भवेत् अर्धांशं गलसन्धिः स्याद् गलोत्तुङ्गं युगाङ्गुलम्

puṭāntāddhanuparyantaṃ sārdhaṃ vahnyaṅgulaṃ bhavet ardhāṃśaṃ galasandhiḥ syād galottuṅgaṃ yugāṅgulam

हिक्कात् हृदयान्तं च सैकार्कमङ्गुलं भवेत् तस्मान्नाभिसीमान्तं मेढ्रान्तं तत्समं भवेत्

hikkāt hṛdayāntaṃ ca saikārkamaṅgulaṃ bhavet tasmānnābhisīmāntaṃ meḍhrāntaṃ tatsamaṃ bhavet

मेढ्रात्तु चोरुतुङ्गं स्यात्षड्विंशमङ्गुलं भवेत् जानुतुङ्गं चतुर्मात्रं जङ्घा चोरुसमं भवेत्

meḍhrāttu corutuṅgaṃ syātṣaḍviṃśamaṅgulaṃ bhavet jānutuṅgaṃ caturmātraṃ jaṅghā corusamaṃ bhavet

पादोत्सेधं युगाङ्गुल्यं पार्ष्ण्याऽङ्गुष्ठावसानकम् तलं षोडशमात्रं स्यादायाममिति कथ्यते

pādotsedhaṃ yugāṅgulyaṃ pārṣṇyā'ṅguṣṭhāvasānakam talaṃ ṣoḍaśamātraṃ syādāyāmamiti kathyate

हित्का सूरादधो बाहुदीर्घं षड्विंशदङ्गुलम् कूर्परं च द्विमात्रं स्याद् विंशांशं प्रकोष्ठायतम्

hitkā sūrādadho bāhudīrghaṃ ṣaḍviṃśadaṅgulam kūrparaṃ ca dvimātraṃ syād viṃśāṃśaṃ prakoṣṭhāyatam

मध्याङ्गुल्याग्रपर्यन्तं तलं त्रयोदशांशकम् आयामं तत्षडङ्गुल्यं मध्यमाङ्गुलिदीर्घकम्

madhyāṅgulyāgraparyantaṃ talaṃ trayodaśāṃśakam āyāmaṃ tatṣaḍaṅgulyaṃ madhyamāṅgulidīrghakam

शेषं तु तलदीर्घं स्याद् वेदमङ्गुष्ठमायतम् सार्धपञ्चाङ्गुलायामं तर्जन्यनामिकायतम्

śeṣaṃ tu taladīrghaṃ syād vedamaṅguṣṭhamāyatam sārdhapañcāṅgulāyāmaṃ tarjanyanāmikāyatam

कनिष्ठाङ्गुलायतं चैव चतुर्मात्रं प्रशस्यते मुखतारमर्कमात्रं स्यात्कर्णपर्यन्तमेव वा

kaniṣṭhāṅgulāyataṃ caiva caturmātraṃ praśasyate mukhatāramarkamātraṃ syātkarṇaparyantameva vā

तस्याधो मुखविस्तारं कर्णान्तं रुद्र मात्रकम् सप्ताङ्गुलं गलतारं मध्यमूलं तदग्रकम्

tasyādho mukhavistāraṃ karṇāntaṃ rudra mātrakam saptāṅgulaṃ galatāraṃ madhyamūlaṃ tadagrakam

पञ्चादशाङ्गुलं प्रोक्तं वक्षयोरन्तरं स्थलम् तस्याधो स्तनदेशे तु तारं पञ्चदशाङ्गुलम्

pañcādaśāṅgulaṃ proktaṃ vakṣayorantaraṃ sthalam tasyādho stanadeśe tu tāraṃ pañcadaśāṅgulam

प्रत्येकं स्तनविस्तारमर्धाधिकनवाङ्गुलम् वेदार्धार्धाङ्गुलं तुङ्गमक्षिमध्याङ्गुलं भवेत्

pratyekaṃ stanavistāramardhādhikanavāṅgulam vedārdhārdhāṅgulaṃ tuṅgamakṣimadhyāṅgulaṃ bhavet

विस्तारं द्व्यङ्गुलं प्रोक्तं स्तनचूचुकमण्डलम् स्तनान्तं हृदयान्तं स्यात्तारं त्रयोदशाङ्गुलम्

vistāraṃ dvyaṅgulaṃ proktaṃ stanacūcukamaṇḍalam stanāntaṃ hṛdayāntaṃ syāttāraṃ trayodaśāṅgulam

मध्योदरविशालं स्यादेकादशाङ्गुलं भवेत् तस्याधो नाभिदेशे तु तारं त्रयोदशाङ्गुलम्

madhyodaraviśālaṃ syādekādaśāṅgulaṃ bhavet tasyādho nābhideśe tu tāraṃ trayodaśāṅgulam

नाभिदेशादधोदेशे तारं पञ्चादशाङ्गुलम् तस्याधो श्रोणिविस्तारं विंशत्यङ्गुलमेव च

nābhideśādadhodeśe tāraṃ pañcādaśāṅgulam tasyādho śroṇivistāraṃ viṃśatyaṅgulameva ca

चतुर्विंशाङ्गुलं श्रोण्यादधः कटिविशालकम् त्रयोदशांशं प्रत्येकं चोरुमूलविशालकम्

caturviṃśāṅgulaṃ śroṇyādadhaḥ kaṭiviśālakam trayodaśāṃśaṃ pratyekaṃ corumūlaviśālakam

ऊरुमध्यविशालं स्याद् द्वादशाङ्गुलमीरितम् नवाङ्गुलं चाग्रविस्तारं सप्तांशं जानुविस्तृतम्

ūrumadhyaviśālaṃ syād dvādaśāṅgulamīritam navāṅgulaṃ cāgravistāraṃ saptāṃśaṃ jānuvistṛtam

जङ्घामूलं रसाङ्गुल्यं मध्यतारं शराङ्गुलम् नलकान्तं युगाङ्गुल्यं गुल्फं सार्धयुगाङ्गुलम्

jaṅghāmūlaṃ rasāṅgulyaṃ madhyatāraṃ śarāṅgulam nalakāntaṃ yugāṅgulyaṃ gulphaṃ sārdhayugāṅgulam

तारं स्यात्तलविस्तारं चतुर्मात्रं प्रशस्यते अग्रतारं शराङ्गुल्यं पार्ष्णितारं युगाङ्गुलम्

tāraṃ syāttalavistāraṃ caturmātraṃ praśasyate agratāraṃ śarāṅgulyaṃ pārṣṇitāraṃ yugāṅgulam

अङ्गुष्ठायाम वेदांशं तर्जनी तत्समं भवेत् मध्यमाङ्गुलीदीर्घं स्यात्सार्धं वह्न्यङ्गुलं भवेत्

aṅguṣṭhāyāma vedāṃśaṃ tarjanī tatsamaṃ bhavet madhyamāṅgulīdīrghaṃ syātsārdhaṃ vahnyaṅgulaṃ bhavet

वह्न्यंशमनामिकायामं कनिष्ठं द्विमात्रकम् दीर्घाङ्गुष्ठं च विस्तारं द्व्यङ्गुलेनांशं तर्जनी

vahnyaṃśamanāmikāyāmaṃ kaniṣṭhaṃ dvimātrakam dīrghāṅguṣṭhaṃ ca vistāraṃ dvyaṅgulenāṃśaṃ tarjanī

तारं सप्तषट्पञ्चयवमन्याङ्गुलं त्रयम् मध्याङ्गुल्यकनिष्ठान्तं विस्तारं परिकीर्तितम्

tāraṃ saptaṣaṭpañcayavamanyāṅgulaṃ trayam madhyāṅgulyakaniṣṭhāntaṃ vistāraṃ parikīrtitam

बाहुमूलविशालं च चाग्निं जङ्घाङ्गुलं भवेत् मध्यतारमर्धषण्मात्रमग्रतारं षडङ्गुलम्

bāhumūlaviśālaṃ ca cāgniṃ jaṅghāṅgulaṃ bhavet madhyatāramardhaṣaṇmātramagratāraṃ ṣaḍaṅgulam

कूर्परं सार्धपञ्चांशं विस्तारं परिकीर्तितम् प्रकोष्ठमूलविशालं तु पञ्चाङ्गुलमिति स्मृतम्

kūrparaṃ sārdhapañcāṃśaṃ vistāraṃ parikīrtitam prakoṣṭhamūlaviśālaṃ tu pañcāṅgulamiti smṛtam

मध्यं सार्धयुगाङ्गुल्यं तारं चाग्रं युगाङ्गुलम् मणिबन्धविशालं स्याद् वह्न्यङ्गुलमिति स्मृतम्

madhyaṃ sārdhayugāṅgulyaṃ tāraṃ cāgraṃ yugāṅgulam maṇibandhaviśālaṃ syād vahnyaṅgulamiti smṛtam

तलतारं शराङ्गुल्यं कन्याङ्गुलाङ्गुष्ठविस्तृतम् षड्यवं तर्जनीतारम् तत्तुल्यमनामिकाविस्तृतम्

talatāraṃ śarāṅgulyaṃ kanyāṅgulāṅguṣṭhavistṛtam ṣaḍyavaṃ tarjanītāram tattulyamanāmikāvistṛtam

सार्धपञ्चयवं तारं कनिष्ठाङ्गुलिमूलके मध्याङ्गुलविस्तारं च मूल सप्तयवं भवेत्

sārdhapañcayavaṃ tāraṃ kaniṣṭhāṅgulimūlake madhyāṅgulavistāraṃ ca mūla saptayavaṃ bhavet

केशान्तं नेत्रसूत्रान्तं द्वयोर्मध्ये भ्रुवः स्थितिः एकांशं नेत्रविस्तारं नेत्रायामं गुणाङ्गुलम्

keśāntaṃ netrasūtrāntaṃ dvayormadhye bhruvaḥ sthitiḥ ekāṃśaṃ netravistāraṃ netrāyāmaṃ guṇāṅgulam

पुटबाह्यासानं स्याद् द्व्यङ्गुलं नासिविस्तृतम् मध्यतारं शिवाङ्गुल्यं तदर्धं मूलविस्तृतम्

puṭabāhyāsānaṃ syād dvyaṅgulaṃ nāsivistṛtam madhyatāraṃ śivāṅgulyaṃ tadardhaṃ mūlavistṛtam

पादोनद्विमात्रं स्यात्कक्षयोरन्तरं भवेत् भ्रूमूलं च द्वयोर्मध्ये चैकाङ्गुलमुदीरितम्

pādonadvimātraṃ syātkakṣayorantaraṃ bhavet bhrūmūlaṃ ca dvayormadhye caikāṅgulamudīritam

भ्रुवायामं नवाङ्गुल्यं भ्रुवतारं द्विमात्रकम् अक्षायामं त्रिधा चैकं तन्मध्ये कृष्णमण्डलम्

bhruvāyāmaṃ navāṅgulyaṃ bhruvatāraṃ dvimātrakam akṣāyāmaṃ tridhā caikaṃ tanmadhye kṛṣṇamaṇḍalam

आपाकारं भ्रुवाकारं मत्स्याकारमक्षकं तथा पुटतारोदयं चार्धमात्रं युक्त्या प्रयोजयेत्

āpākāraṃ bhruvākāraṃ matsyākāramakṣakaṃ tathā puṭatārodayaṃ cārdhamātraṃ yuktyā prayojayet

तिलपुष्पाकृतिर्नासि पुटं निष्पावबीजवत् कुर्यादास्यायतं वेदमात्रं सृक्कान्तमेव च

tilapuṣpākṛtirnāsi puṭaṃ niṣpāvabījavat kuryādāsyāyataṃ vedamātraṃ sṛkkāntameva ca

उत्तरोष्ठविशाले तु यवपञ्चकमेव च अधरोष्ठं षड्यवं स्यादायामं च द्विमात्रकम्

uttaroṣṭhaviśāle tu yavapañcakameva ca adharoṣṭhaṃ ṣaḍyavaṃ syādāyāmaṃ ca dvimātrakam

कुक्कुटाण्डसमाकारं मुखं युक्त्या प्रकारयेत् भ्रूमध्यसमं कर्ण श्रोत्रतुङ्गं युगाङ्गुलम्

kukkuṭāṇḍasamākāraṃ mukhaṃ yuktyā prakārayet bhrūmadhyasamaṃ karṇa śrotratuṅgaṃ yugāṅgulam

तत्समं नाललम्बं स्याद् घनमर्धाङ्गुलं भवेत् अश्वत्थपत्रवत्कुर्याद् योनितारं युगाङ्गुलम्

tatsamaṃ nālalambaṃ syād ghanamardhāṅgulaṃ bhavet aśvatthapatravatkuryād yonitāraṃ yugāṅgulam

दीर्घं सप्ताङ्गुलं प्रोक्तमूर्ध्वतारायतं तत्समम् शेषं तु चोत्तमपङ्क्तितालवत्कारयेत् सुधीः

dīrghaṃ saptāṅgulaṃ proktamūrdhvatārāyataṃ tatsamam śeṣaṃ tu cottamapaṅktitālavatkārayet sudhīḥ

प्रलम्बलक्षणम्

सर्वेषां देवदेवीनां ऋजुस्थानके चासने मानसूत्रविधिं सम्यग्लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना

sarveṣāṃ devadevīnāṃ ṛjusthānake cāsane mānasūtravidhiṃ samyaglakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā

बेरायामसमं वापि त्रिपादं चार्धमेव वा आयामं त्रिविधं प्रोक्तं तत्तदूर्ध्वविशालकम्

berāyāmasamaṃ vāpi tripādaṃ cārdhameva vā āyāmaṃ trividhaṃ proktaṃ tattadūrdhvaviśālakam

देवलब्धाङ्गुलं चैव चतुस्त्रिद्व्यङ्गुलं घनम् एवं प्रलम्बफलका प्रक्षणं चतुरश्रकम्

devalabdhāṅgulaṃ caiva catustridvyaṅgulaṃ ghanam evaṃ pralambaphalakā prakṣaṇaṃ caturaśrakam

तत्समं चासनं कुर्याद् घनं मानाङ्गुलेन च चतुष्पादं त्रिपादं च द्विपादैकाङ्घ्रिमेव वा

tatsamaṃ cāsanaṃ kuryād ghanaṃ mānāṅgulena ca catuṣpādaṃ tripādaṃ ca dvipādaikāṅghrimeva vā

आसनस्योपरि स्थाप्य मध्यबेरं विनिक्षिपेत् सपादबेरायतं वाप्यध्यर्धेनाङ्घ्रितुङ्गकम्

āsanasyopari sthāpya madhyaberaṃ vinikṣipet sapādaberāyataṃ vāpyadhyardhenāṅghrituṅgakam

पादतारं यथायुक्त्या कारयेत्तक्षकेन तु फलका चासने चैव मुनिसूत्रं प्रसारयेत्

pādatāraṃ yathāyuktyā kārayettakṣakena tu phalakā cāsane caiva munisūtraṃ prasārayet

कुर्याद्युक्त्या च पादोर्ध्वे प्रलम्बफलकां न्यसेत् सूत्राग्रे कन्दुकाकारं लौहे पाषाणकेऽथवा

kuryādyuktyā ca pādordhve pralambaphalakāṃ nyaset sūtrāgre kandukākāraṃ lauhe pāṣāṇake'thavā

तन्मध्ये सुषिरं कृत्वा बन्धयेच्छिल्पिवित्तमः फलके योजयेत्सर्वं सूत्रमेवं प्रशस्यते

tanmadhye suṣiraṃ kṛtvā bandhayecchilpivittamaḥ phalake yojayetsarvaṃ sūtramevaṃ praśasyate

पूर्वापरपार्श्वे तु कायमध्ये प्रलम्बयेत् स्थानके चासने वापि पञ्चसूत्रमुदीरितम्

pūrvāparapārśve tu kāyamadhye pralambayet sthānake cāsane vāpi pañcasūtramudīritam

मुखान्तं द्विद्विमात्रं स्याल्लम्बं सप्तमिति स्मृतम् तत्पृष्ठशिरःपार्श्वे तु वक्त्रान्तं रज्जुं लम्बयेत्

mukhāntaṃ dvidvimātraṃ syāllambaṃ saptamiti smṛtam tatpṛṣṭhaśiraḥpārśve tu vaktrāntaṃ rajjuṃ lambayet

नवसूत्रमिति प्रोक्तमेकादशमिहोच्यते कक्षतारं द्वयो सूत्रं लम्बयेद् रुद्र सूत्रकम्

navasūtramiti proktamekādaśamihocyate kakṣatāraṃ dvayo sūtraṃ lambayed rudra sūtrakam

अथवा पृष्ठमध्ये तु सूत्र मन्वन्त लम्बयेत् चतुर्दिक्षु चतुर्मध्ये पञ्चसूत्रं प्रधानकम्

athavā pṛṣṭhamadhye tu sūtra manvanta lambayet caturdikṣu caturmadhye pañcasūtraṃ pradhānakam

अन्यथा पुरतो देशे सर्वं मध्यादि लम्बयेत् पुटपार्श्वौ मखान्तौ च कुक्षौ बाहुपार्श्वकौ

anyathā purato deśe sarvaṃ madhyādi lambayet puṭapārśvau makhāntau ca kukṣau bāhupārśvakau

लम्बयेत्सूत्रमित्युक्तमेतदेकादश तथा परहस्तौ पुटपार्श्वे सूत्रं त्यक्त्वा चतुष्टयम्

lambayetsūtramityuktametadekādaśa tathā parahastau puṭapārśve sūtraṃ tyaktvā catuṣṭayam

शेषं तु सर्वसूत्रं स्यादासने च प्रकल्पयेत् स्थानके रुद्र सूत्रं स्याल्लम्बयेद् विचक्षणः

śeṣaṃ tu sarvasūtraṃ syādāsane ca prakalpayet sthānake rudra sūtraṃ syāllambayed vicakṣaṇaḥ

शिखामणिस् तु मौल्यग्रे मध्यमे मौलिमध्यमे मौलिमूलं च पट्टं च ललाटस्य तु मध्यमे

śikhāmaṇis tu maulyagre madhyame maulimadhyame maulimūlaṃ ca paṭṭaṃ ca lalāṭasya tu madhyame

भ्रुवयोर्मध्यमे नासिमध्यमे हनुमध्यमे हिक्काच मध्यमे चैव तथा हृदयमध्यमे

bhruvayormadhyame nāsimadhyame hanumadhyame hikkāca madhyame caiva tathā hṛdayamadhyame

तस्याधो नाभिमध्ये च मेढ्रमध्यं तथैव च ऊरुमूलद्वयोर्मध्ये जान्वयोर्मध्यमे तथा

tasyādho nābhimadhye ca meḍhramadhyaṃ tathaiva ca ūrumūladvayormadhye jānvayormadhyame tathā

नलका द्वयोर्मध्ये पार्ष्णियोर्मध्यमे तथा तलमध्यद्वयोर्मध्यमङ्गुष्ठयोर्मध्यमे तथा

nalakā dvayormadhye pārṣṇiyormadhyame tathā talamadhyadvayormadhyamaṅguṣṭhayormadhyame tathā

एवं तु लम्बयेत्कुक्षिनासाग्रे स्पर्शयेद् बुधः सूत्रात् शिखामणिं स्याद् द्व्यन्तरं द्वादशाङ्गुलम्

evaṃ tu lambayetkukṣināsāgre sparśayed budhaḥ sūtrāt śikhāmaṇiṃ syād dvyantaraṃ dvādaśāṅgulam

सूत्रान्मौलिमूलान्तं रसमात्रान्तरं भवेत् सूत्रं ललाटमध्यं तद् द्व्यन्तरं द्व्यङ्गुलं भवेत्

sūtrānmaulimūlāntaṃ rasamātrāntaraṃ bhavet sūtraṃ lalāṭamadhyaṃ tad dvyantaraṃ dvyaṅgulaṃ bhavet

हिक्कामध्यं तु सूत्रान्तं द्व्यन्तरं तु षडङ्गुलम् तत्सूत्राद्धृदयान्तं च द्व्यन्तरं चार्धमात्रकम्

hikkāmadhyaṃ tu sūtrāntaṃ dvyantaraṃ tu ṣaḍaṅgulam tatsūtrāddhṛdayāntaṃ ca dvyantaraṃ cārdhamātrakam

तत्सूत्रान्नाभिसीमान्तं द्व्यन्तरं तु शिवाङ्गुलम् तत्सूत्रान्मेढ्रमूलान्तं द्व्यन्तरं तु गुणाङ्गुलम्

tatsūtrānnābhisīmāntaṃ dvyantaraṃ tu śivāṅgulam tatsūtrānmeḍhramūlāntaṃ dvyantaraṃ tu guṇāṅgulam

स्थानके चासने वापि स्थानकेषु विशेषतः पार्श्वसूत्रद्वयं काये द्व्यन्तरं तदिहोच्यते

sthānake cāsane vāpi sthānakeṣu viśeṣataḥ pārśvasūtradvayaṃ kāye dvyantaraṃ tadihocyate

तत्सूत्रादूरुमूलान्तं द्व्यन्तरं तद् द्विमात्रकम् सूत्रं च जानुमध्यं तत्सार्धवेदाङ्गुलान्तरम्

tatsūtrādūrumūlāntaṃ dvyantaraṃ tad dvimātrakam sūtraṃ ca jānumadhyaṃ tatsārdhavedāṅgulāntaram

तत्सूत्राज्जङ्घयोर्मध्यं द्व्यन्तरं तु षडङ्गुलम् सूत्रान्तं नलकान्तं स्यात्सार्धसप्ताङ्गुलं भवेत्

tatsūtrājjaṅghayormadhyaṃ dvyantaraṃ tu ṣaḍaṅgulam sūtrāntaṃ nalakāntaṃ syātsārdhasaptāṅgulaṃ bhavet

समाङ्घ्रि स्थानकं कुर्यात् कायमृज्वायतं भवेत् पादाङ्गुष्ठद्वयोर्मध्ये द्व्यन्तरं चाष्टमात्रकम्

samāṅghri sthānakaṃ kuryāt kāyamṛjvāyataṃ bhavet pādāṅguṣṭhadvayormadhye dvyantaraṃ cāṣṭamātrakam

तलमध्यद्वयोर्मध्ये द्व्यन्तरं तु षडङ्गुलम् तत्पार्ष्णि द्वयोर्मध्ये द्व्यन्तरं वेदमात्रकम्

talamadhyadvayormadhye dvyantaraṃ tu ṣaḍaṅgulam tatpārṣṇi dvayormadhye dvyantaraṃ vedamātrakam

नलकान्तं द्वयोर्मध्ये द्व्यन्तरं तु रसाङ्गुलम् जङ्घामध्यं द्वयोर्मध्ये द्वन्तरं तु शराङ्गुलम्

nalakāntaṃ dvayormadhye dvyantaraṃ tu rasāṅgulam jaṅghāmadhyaṃ dvayormadhye dvantaraṃ tu śarāṅgulam

जानुमध्यद्वयोर्मध्ये द्व्यन्तरं वेदमात्रकम् ऊरुमध्यं द्व्ययोर्मध्ये द्व्यङ्गुलं चान्तरं भवेत्

jānumadhyadvayormadhye dvyantaraṃ vedamātrakam ūrumadhyaṃ dvyayormadhye dvyaṅgulaṃ cāntaraṃ bhavet

ऊरुमूलद्वयोर्मध्ये शिवमात्रान्तरं भवेत् हस्तौ च लम्बनं कुर्यात्तदन्तरमिहोच्यते

ūrumūladvayormadhye śivamātrāntaraṃ bhavet hastau ca lambanaṃ kuryāttadantaramihocyate

श्रोण्या कूर्परं पार्श्व च द्व्यन्तरं तु षडङ्गुलम् प्रकोष्ठात्कट्यन्तरं द्व्यन्तरं च त्र्! यङ्गुलम्

śroṇyā kūrparaṃ pārśva ca dvyantaraṃ tu ṣaḍaṅgulam prakoṣṭhātkaṭyantaraṃ dvyantaraṃ ca tr! yaṅgulam

अथवा द्व्यङ्गुलं वापि मणिबन्ध दशाङ्गुलम् मध्याङ्गुलं च पार्श्वं च द्व्यन्तरं दशमात्रकम्

athavā dvyaṅgulaṃ vāpi maṇibandha daśāṅgulam madhyāṅgulaṃ ca pārśvaṃ ca dvyantaraṃ daśamātrakam

एवं तु देवदेवीनां स्थानके चासनेऽपि वा ऊर्ध्वकायसमं कुर्यात् पद्मासनविशालकम्

evaṃ tu devadevīnāṃ sthānake cāsane'pi vā ūrdhvakāyasamaṃ kuryāt padmāsanaviśālakam

जान्वर्ध्वात्केशपर्यन्तं तत्समं त्रिभुजाविति मानयेज्जानुबाह्ये तु बाहुबाह्यं तु तत्समम्

jānvardhvātkeśaparyantaṃ tatsamaṃ tribhujāviti mānayejjānubāhye tu bāhubāhyaṃ tu tatsamam

बाहुजानुद्वयं चैव सव्यापसव्यं मानयेत् मेढ्रान्तं गुल्फस्याक्षान्तं द्व्यन्तरं तु षडङ्गुलम्

bāhujānudvayaṃ caiva savyāpasavyaṃ mānayet meḍhrāntaṃ gulphasyākṣāntaṃ dvyantaraṃ tu ṣaḍaṅgulam

श्रोणिकूर्परपार्श्वे तु चान्तरं तु षडङ्गुलम् प्रकोष्ठाग्रतलं चैव पञ्चांसौ परि विन्यस्येत्

śroṇikūrparapārśve tu cāntaraṃ tu ṣaḍaṅgulam prakoṣṭhāgratalaṃ caiva pañcāṃsau pari vinyasyet

अर्धान्तस्यासनं चेत्तु एपादं प्रलम्बयेत् तज्जानुपार्श्वके तस्य द्व्यत्र्! यङ्गुलोनमेव च

ardhāntasyāsanaṃ cettu epādaṃ pralambayet tajjānupārśvake tasya dvyatr! yaṅgulonameva ca

तत्सूत्राल्लम्बपादादौ द्व्यन्तरं द्वादशाङ्गुलम् सर्वेषां देवदेवीनामेवं प्रोक्तं तदासनम्

tatsūtrāllambapādādau dvyantaraṃ dvādaśāṅgulam sarveṣāṃ devadevīnāmevaṃ proktaṃ tadāsanam

पूर्वे च मध्यसूत्रं तु पृष्ठसूत्रं प्रलम्बयेत् तदेव मौल्यग्रमध्ये मौलिमूलस्य मध्यमे

pūrve ca madhyasūtraṃ tu pṛṣṭhasūtraṃ pralambayet tadeva maulyagramadhye maulimūlasya madhyame

तत्कृत्वाथ ककुन्मध्ये वंशमध्ये तु लम्बयेत् जघनस्य द्वयोर्मध्ये ऊरुद्वयोश्च मध्यमे

tatkṛtvātha kakunmadhye vaṃśamadhye tu lambayet jaghanasya dvayormadhye ūrudvayośca madhyame

पृष्ठजानुद्वयोर्मध्ये पाणियोर्मध्ये लम्बयेत् एवं तु वरसूत्रं स्यात्पार्श्वसूत्रमिहोच्यते

pṛṣṭhajānudvayormadhye pāṇiyormadhye lambayet evaṃ tu varasūtraṃ syātpārśvasūtramihocyate

कर्णयोः सुषिरमध्ये पार्श्वकायस्य मध्यमे गुल्फस्य मध्यमे चैव पार्श्वसूत्रं प्रलम्बयेत्

karṇayoḥ suṣiramadhye pārśvakāyasya madhyame gulphasya madhyame caiva pārśvasūtraṃ pralambayet

पिप्पलीबाह्यदेशे तु स्तनचूचुकमध्यमे ऊरुजानु यथादेशे तर्जन्यङ्गुलमध्यमे

pippalībāhyadeśe tu stanacūcukamadhyame ūrujānu yathādeśe tarjanyaṅgulamadhyame

कक्षसूत्रात्कटिपार्श्वेऽपरे साङ्गुलाष्टकम् शक्तीनां कटिदेशे तु लम्बयेत्तु कनिष्ठके

kakṣasūtrātkaṭipārśve'pare sāṅgulāṣṭakam śaktīnāṃ kaṭideśe tu lambayettu kaniṣṭhake

बाह्यके मध्यमे वापि कटी च पुटपार्श्वके एवं तु कार्यसूत्रं स्याल्लम्बयेच्छिल्पिवित्तमः

bāhyake madhyame vāpi kaṭī ca puṭapārśvake evaṃ tu kāryasūtraṃ syāllambayecchilpivittamaḥ

परहस्तपार्श्वयोः सूत्रं मानयेज्जानुपार्श्वकम् सर्वाङ्गं च ऋजुं कुर्यात्पूर्वापर योजयेत्

parahastapārśvayoḥ sūtraṃ mānayejjānupārśvakam sarvāṅgaṃ ca ṛjuṃ kuryātpūrvāpara yojayet

ऋज्वाङ्गकभावं सामान्यमिति विद्यते सर्वेषां देवदेवीनां भङ्गमानमिहोच्यते

ṛjvāṅgakabhāvaṃ sāmānyamiti vidyate sarveṣāṃ devadevīnāṃ bhaṅgamānamihocyate

आभङ्गं समभङ्गं च अतिभङ्गं त्रिधा भवेत् त्रिचतुष्पञ्चमात्रं स्यात्तुङ्गमानमिति क्रमात्

ābhaṅgaṃ samabhaṅgaṃ ca atibhaṅgaṃ tridhā bhavet tricatuṣpañcamātraṃ syāttuṅgamānamiti kramāt

उष्णीषमध्यमे चैव ललाटं चैव मध्यमे नासिकाग्रस्य मध्ये तु हिक्का यथोक्तपार्श्वके

uṣṇīṣamadhyame caiva lalāṭaṃ caiva madhyame nāsikāgrasya madhye tu hikkā yathoktapārśvake

यथोक्तचूचुकस्यान्तं नाभिपार्श्वे यथोक्तवत् यथोक्तश्चोरुगुल्फस्य पार्श्वसूत्रं प्रलम्बयेत्

yathoktacūcukasyāntaṃ nābhipārśve yathoktavat yathoktaścorugulphasya pārśvasūtraṃ pralambayet

एवमाभङ्गसूत्रं स्यात् समभङ्गमिहोच्यते उष्णीषात् तु यथापार्श्वे ललाटस्य तु पार्श्वके

evamābhaṅgasūtraṃ syāt samabhaṅgamihocyate uṣṇīṣāt tu yathāpārśve lalāṭasya tu pārśvake

यत्तत्पुटपार्श्वे तु स्तनचूचुकमध्यमे नाभिश्चोरुस्तथा जङ्घा यथोक्तं गुल्फपार्श्वके

yattatpuṭapārśve tu stanacūcukamadhyame nābhiścorustathā jaṅghā yathoktaṃ gulphapārśvake

एवं तु लम्बयेत्सूत्रं समभङ्गमिति स्मृतम् उष्णीषात् पूर्वपर्श्वे तु यथोक्तं नेत्रमध्यमे

evaṃ tu lambayetsūtraṃ samabhaṅgamiti smṛtam uṣṇīṣāt pūrvaparśve tu yathoktaṃ netramadhyame

स्तनपार्श्वे चोरुमध्ये जानुजङ्घा मध्यतः तद् गुल्फाक्षयोर्द्व्ययोर्मध्ये द्व्यन्तरं तु गुणाङ्गुलम्

stanapārśve corumadhye jānujaṅghā madhyataḥ tad gulphākṣayordvyayormadhye dvyantaraṃ tu guṇāṅgulam

जानुद्वयोरन्तरं चाष्टमात्रं युक्त्या प्रयोजयेत् ऊरुमूलद्वयोर्मध्ये द्व्यन्तरं द्व्यर्धमात्रकम्

jānudvayorantaraṃ cāṣṭamātraṃ yuktyā prayojayet ūrumūladvayormadhye dvyantaraṃ dvyardhamātrakam

अङ्गुष्ठाग्रं द्वयोर्मध्यं द्व्यन्तरं द्वादशाङ्गुलम् आभङ्गान्तरं प्रोक्तं समभङ्गमिहोच्यते

aṅguṣṭhāgraṃ dvayormadhyaṃ dvyantaraṃ dvādaśāṅgulam ābhaṅgāntaraṃ proktaṃ samabhaṅgamihocyate

तत्पादाङ्गुष्ठद्वयोर्मध्ये द्व्यन्तरं षोडशाङ्गुलम् पार्ष्ण्यन्तरं चतुर्मात्रं दशाङ्गुलं जानुकान्तकम्

tatpādāṅguṣṭhadvayormadhye dvyantaraṃ ṣoḍaśāṅgulam pārṣṇyantaraṃ caturmātraṃ daśāṅgulaṃ jānukāntakam

ऊरुमूलद्वयोर्मध्ये द्व्यन्तरं त्वङ्गुलं भवेत् एवं तु समभङ्गं स्यादतिभङ्गमिहोच्यते

ūrumūladvayormadhye dvyantaraṃ tvaṅgulaṃ bhavet evaṃ tu samabhaṅgaṃ syādatibhaṅgamihocyate

पार्ष्ण्यन्तरं शराङ्गुल्यं तत्पादाङ्गुष्ठयोरग्रके तद्द्वयोर्मध्यमे विंशदङ्गुल्यं द्व्यन्तरं भवेत्

pārṣṇyantaraṃ śarāṅgulyaṃ tatpādāṅguṣṭhayoragrake taddvayormadhyame viṃśadaṅgulyaṃ dvyantaraṃ bhavet

तज्जानुद्वयोर्मध्ये द्व्यन्तरं द्वादशाङ्गुलम् ऊरुमूलद्वयोर्मध्ये सार्धद्व्यङ्गुलकान्तकम्

tajjānudvayormadhye dvyantaraṃ dvādaśāṅgulam ūrumūladvayormadhye sārdhadvyaṅgulakāntakam

एवमतिभङ्गं स्यादेतानि युक्तितो न्यसेत् एवं त्रिभङ्गसूत्रं तु द्व्यन्तरं मानमुच्यते

evamatibhaṅgaṃ syādetāni yuktito nyaset evaṃ tribhaṅgasūtraṃ tu dvyantaraṃ mānamucyate

सूत्रात्तु तल्ललाटान्तं द्व्यन्तरं च द्विमात्रकम् तत्सूत्राज्जानुकान्तं च द्व्यन्तरं तु षडङ्गुलम्

sūtrāttu tallalāṭāntaṃ dvyantaraṃ ca dvimātrakam tatsūtrājjānukāntaṃ ca dvyantaraṃ tu ṣaḍaṅgulam

तत्सूत्रात् हृदयान्तं च द्व्यन्तरं चाङ्गुलं भवेत् तत्सूत्रान्नाभिसीमान्तमध्यर्धाङ्गुलकान्तकम्

tatsūtrāt hṛdayāntaṃ ca dvyantaraṃ cāṅgulaṃ bhavet tatsūtrānnābhisīmāntamadhyardhāṅgulakāntakam

तत्सूत्रान्मेढ्रसीमान्तं द्व्यन्तरं तु गुणांशकम् तत्सूत्रादूरुमध्ये तु द्व्यन्तरं च द्विमात्रकम्

tatsūtrānmeḍhrasīmāntaṃ dvyantaraṃ tu guṇāṃśakam tatsūtrādūrumadhye tu dvyantaraṃ ca dvimātrakam

तत्सूत्राज्जानुकान्तं स्याद् रसमात्रान्तरं भवेत् तत्सूत्रं नलकान्तं स्याद् द्व्यन्तरं चाष्टमात्रकम्

tatsūtrājjānukāntaṃ syād rasamātrāntaraṃ bhavet tatsūtraṃ nalakāntaṃ syād dvyantaraṃ cāṣṭamātrakam

स्थितपादान्तरे चैव कुर्यात्तु वर्धकिस्तथा नासाग्रे कुक्षिदेशे सूत्रं तु स्पर्शनं भवेत्

sthitapādāntare caiva kuryāttu vardhakistathā nāsāgre kukṣideśe sūtraṃ tu sparśanaṃ bhavet

शक्तीनां कुक्षिदेशे तु एकाङ्गुलान्तरं तु वा शक्तीनां पुष्पहस्तं तु स्तनान्तं कटकाग्रकम्

śaktīnāṃ kukṣideśe tu ekāṅgulāntaraṃ tu vā śaktīnāṃ puṣpahastaṃ tu stanāntaṃ kaṭakāgrakam

तदङ्गुष्ठावसनान्तं च द्व्यन्तरं चतुरङ्गुलम् तच्छ्रोण्या कूर्परान्तं तु द्व्यन्तरं षडङ्गुलम्

tadaṅguṣṭhāvasanāntaṃ ca dvyantaraṃ caturaṅgulam tacchroṇyā kūrparāntaṃ tu dvyantaraṃ ṣaḍaṅgulam

अंसादालम्बनं हस्तं द्व्यन्तरं पूर्ववद् भवेत् तत्तद् विचिह्नवर्णादिभूषणाद्यैरलङ्कृतम्

aṃsādālambanaṃ hastaṃ dvyantaraṃ pūrvavad bhavet tattad vicihnavarṇādibhūṣaṇādyairalaṅkṛtam

सर्वेषां वास्तुवस्तूनि प्रतिमादि यथोक्तवत् कारयेत्सर्वसम्पत्त्यै भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्

sarveṣāṃ vāstuvastūni pratimādi yathoktavat kārayetsarvasampattyai bhuktimuktiphalapradam

अज्ञानाद् वास्तुवस्त्वादि विपरीतं चेद् विपत्करम् तस्मात्परिहरेद् विद्वान्यथा पूर्वोक्तं सर्वतः

ajñānād vāstuvastvādi viparītaṃ ced vipatkaram tasmātparihared vidvānyathā pūrvoktaṃ sarvataḥ

एवं प्रोक्तं वास्तुवास्त्वादि हर्म्यैः प्राकाराद्यैर्मण्डपाद्यैश्च शाला भूपालाङ्गं भूपतीनां च लिङ्गैर्देवादीनां कारयेत्संपदार्थम्

evaṃ proktaṃ vāstuvāstvādi harmyaiḥ prākārādyairmaṇḍapādyaiśca śālā bhūpālāṅgaṃ bhūpatīnāṃ ca liṅgairdevādīnāṃ kārayetsaṃpadārtham

मधूच्छिष्टविधानम्

बिम्बानां तु मधूच्छिष्टं क्रियां सम्यग् वक्ष्यतेऽधुना शैवं पाशुपतं चैव कालामुखं महाव्रतम्

bimbānāṃ tu madhūcchiṣṭaṃ kriyāṃ samyag vakṣyate'dhunā śaivaṃ pāśupataṃ caiva kālāmukhaṃ mahāvratam

वामं च भैरभं चैव तन्त्रवत् ज्योतिः षट्क्रमात् अगस्त्यः काश्यपश्चैव भृगुगौतमभार्गवाः

vāmaṃ ca bhairabhaṃ caiva tantravat jyotiḥ ṣaṭkramāt agastyaḥ kāśyapaścaiva bhṛgugautamabhārgavāḥ

गालव इति ऋषयः प्रोक्ताः कर्षणाद्यर्चनार्थकम् तत्तत्तन्त्रवशात्सर्वं कुर्यात् षट् सम्पदास्पदम्

gālava iti ṛṣayaḥ proktāḥ karṣaṇādyarcanārthakam tattattantravaśātsarvaṃ kuryāt ṣaṭ sampadāspadam

तत्तत्तन्त्रविपरीतं चेद् विपत्यं नित्यमावहेत् अनुक्तं तत्र तन्त्रैस्तु ग्राह्यं दोषो न विद्यते

tattattantraviparītaṃ ced vipatyaṃ nityamāvahet anuktaṃ tatra tantraistu grāhyaṃ doṣo na vidyate

विश्वकर्मा च विश्वेच विश्वसारं प्रबोधकः वृतश्चैव मयश्चैव त्वष्टा चैव मनुर्नलः

viśvakarmā ca viśveca viśvasāraṃ prabodhakaḥ vṛtaścaiva mayaścaiva tvaṣṭā caiva manurnalaḥ

मानविन्मानकल्पश्च मानसारो बहुश्रुतः प्रष्टा च मानबोधश्च विश्वबोधो नायश्च तथा

mānavinmānakalpaśca mānasāro bahuśrutaḥ praṣṭā ca mānabodhaśca viśvabodho nāyaśca tathā

आदिसारो विशालश्च विश्वकाश्यप एव च वास्तुवोधो महातन्त्रो वास्तुविद्यापतिस्तथा

ādisāro viśālaśca viśvakāśyapa eva ca vāstuvodho mahātantro vāstuvidyāpatistathā

पाराशरीयकश्चैव कालयूपो महाऋषिः चैत्याख्यः चित्रकः आवर्यः साधकसारसंहितः

pārāśarīyakaścaiva kālayūpo mahāṛṣiḥ caityākhyaḥ citrakaḥ āvaryaḥ sādhakasārasaṃhitaḥ

भानुश्चेन्द्र श्च लोकज्ञः सौराख्यः शिल्पिवित्तमः तदेव ऋषयः प्रोक्ता द्वात्रिंशतिः संख्यया

bhānuścendra śca lokajñaḥ saurākhyaḥ śilpivittamaḥ tadeva ṛṣayaḥ proktā dvātriṃśatiḥ saṃkhyayā

तान् गोत्रवशाज्ज्ञात्वा शिल्पि सर्वत्रयोग्यकम् शुक्लपक्षेऽथवा कृष्णे सर्वमासेषु कारयेत्

tān gotravaśājjñātvā śilpi sarvatrayogyakam śuklapakṣe'thavā kṛṣṇe sarvamāseṣu kārayet

शुभयोगे सुनक्षत्रे सुमुहूर्ते सुलग्नके मन्त्रवत्कारयेद् गर्धं स्थपतिस्थापकावुभौ

śubhayoge sunakṣatre sumuhūrte sulagnake mantravatkārayed gardhaṃ sthapatisthāpakāvubhau

मधूच्छिष्टं योजयेच्छिल्पी शास्त्रं कारयेत्क्रमात् यथारूपं तथा ध्यात्वा स्थपत्याज्ञैश्च वर्धकी

madhūcchiṣṭaṃ yojayecchilpī śāstraṃ kārayetkramāt yathārūpaṃ tathā dhyātvā sthapatyājñaiśca vardhakī

यन्मधूच्छिष्टबिम्बस्य पञ्चवर्णैरलङ्कृतम् क्षणिकाबेरमेवोक्तं चलं चाप्यचलं तथा

yanmadhūcchiṣṭabimbasya pañcavarṇairalaṅkṛtam kṣaṇikāberamevoktaṃ calaṃ cāpyacalaṃ tathā

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्रदोषो न विद्यते अक्षैः स्फटिकसंयुक्तं लूतभाजनमेव च

tasmātsarvaprayatnena tatradoṣo na vidyate akṣaiḥ sphaṭikasaṃyuktaṃ lūtabhājanameva ca

हस्तेन सर्वविम्बानां ताम्रपत्रेण योजयेत् अथवा पक्षकानां तु पक्षमूलेन विन्यसेत्

hastena sarvavimbānāṃ tāmrapatreṇa yojayet athavā pakṣakānāṃ tu pakṣamūlena vinyaset

नखास्सर्वेषु पादौ च संयुक्तं तु मृगेण च अथवा शिखशल्यं स्याद् भूषणं च विशेषतः

nakhāssarveṣu pādau ca saṃyuktaṃ tu mṛgeṇa ca athavā śikhaśalyaṃ syād bhūṣaṇaṃ ca viśeṣataḥ

स्फटिकैः रत्नसंयुक्तं जीनपात्रेण विन्यसेत् अमूकद्रुमसर्वेषां युक्त्या वर्णं समाश्रितम्

sphaṭikaiḥ ratnasaṃyuktaṃ jīnapātreṇa vinyaset amūkadrumasarveṣāṃ yuktyā varṇaṃ samāśritam

दारुकीलैश्च बिम्बानां यत्फलार्थं तु योजयेत् आद्र वद्र व्यस्माद् दोषमेवं न विद्यते

dārukīlaiśca bimbānāṃ yatphalārthaṃ tu yojayet ādra vadra vyasmād doṣamevaṃ na vidyate

सर्वालङ्कारसंयुक्तं बेरं ग्रामप्रदक्षिणम् यजमानादि संवेक्ष्य सेव्यं तत्रार्चनं भवेत्

sarvālaṅkārasaṃyuktaṃ beraṃ grāmapradakṣiṇam yajamānādi saṃvekṣya sevyaṃ tatrārcanaṃ bhavet

तस्माद् देवतार्थं संग्राह्य चान्यग्रामे विलासयेत् पश्चात्तु शिल्पिशालाश्च बेरमेवं प्रशस्यते

tasmād devatārthaṃ saṃgrāhya cānyagrāme vilāsayet paścāttu śilpiśālāśca beramevaṃ praśasyate

मानोन्मानप्रमाणेन शोभयेच्छिल्पिवित्तमः द्वित्र्! यङ्गुलाधिकं वाथ मधूच्छिष्टेन लेपयेत्

mānonmānapramāṇena śobhayecchilpivittamaḥ dvitr! yaṅgulādhikaṃ vātha madhūcchiṣṭena lepayet

तदूर्ध्वे मृत्तिकां लेप्य शोषयेत्तद् विचक्षणैः तत् पिण्डमुत्तापयेद्वा मधूच्छिष्टोद्गभैः पुनः

tadūrdhve mṛttikāṃ lepya śoṣayettad vicakṣaṇaiḥ tat piṇḍamuttāpayedvā madhūcchiṣṭodgabhaiḥ punaḥ

कर्तुरिच्छा यथा लोहैर्घृतः एतत्प्रविश्यति पूर्णयेज्जलं संप्रोक्ष्य त्यक्त्वा तदर्धमृत्तिकः

karturicchā yathā lohairghṛtaḥ etatpraviśyati pūrṇayejjalaṃ saṃprokṣya tyaktvā tadardhamṛttikaḥ

बिम्बं सर्वाङ्गं संशोध्य श्वेतगन्धानुलेपयेत् तत्पीठोपरि संस्थाप्य पुष्पमालैरलङ्कृतम्

bimbaṃ sarvāṅgaṃ saṃśodhya śvetagandhānulepayet tatpīṭhopari saṃsthāpya puṣpamālairalaṅkṛtam

ग्रामं प्रदक्षिणं कुर्यात्सर्वमङ्गलघोषणैः शिल्पिशालां प्रविश्य कारयेदुक्तवत्क्रमात्

grāmaṃ pradakṣiṇaṃ kuryātsarvamaṅgalaghoṣaṇaiḥ śilpiśālāṃ praviśya kārayeduktavatkramāt

तस्योपाङ्गविहीनं चेत्पुनः सन्तानकं भवेत् शिरो वा मध्यकाये वा हीनं चेद् विसृजेत्पुनः

tasyopāṅgavihīnaṃ cetpunaḥ santānakaṃ bhavet śiro vā madhyakāye vā hīnaṃ ced visṛjetpunaḥ

कर्तृशिल्प्यचलं चित्तं कारयेत्पूर्ववद् भवेत् चलं चित्तं न कुर्याच्चेत्स्थाननाशं धनक्षयम्

kartṛśilpyacalaṃ cittaṃ kārayetpūrvavad bhavet calaṃ cittaṃ na kuryāccetsthānanāśaṃ dhanakṣayam

अनेकजन्मकृतं पुण्यं क्षिप्रमेवं विनश्यति तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पुतश्च कारयेत्सुधीः

anekajanmakṛtaṃ puṇyaṃ kṣipramevaṃ vinaśyati tasmātsarvaprayatnena putaśca kārayetsudhīḥ

अङ्गदूषणविधानम्

आलयाद्यङ्गसर्वेषु हीनाधिक्यं भवेद्यदि राजराष्ट्रादिकर्तॄणां दोषप्राप्तिरिहोच्यते

ālayādyaṅgasarveṣu hīnādhikyaṃ bhavedyadi rājarāṣṭrādikartṝṇāṃ doṣaprāptirihocyate

विस्तारे च समुत्सेधे उपाने च मसूरके पादे च प्रस्तरे चैव वेदिकायां गले तथा

vistāre ca samutsedhe upāne ca masūrake pāde ca prastare caiva vedikāyāṃ gale tathā

शिखरे स्तूपिकायाश्च नासिकापञ्जरादिभिः द्वारे च भद्र देशे च मृणालादिषु देशके

śikhare stūpikāyāśca nāsikāpañjarādibhiḥ dvāre ca bhadra deśe ca mṛṇālādiṣu deśake

गर्भगेहे तले सर्वे सोपानादिषु सालके गोपुरैः मण्डपाद्यैः च चान्तराले त्वलिन्द्र के

garbhagehe tale sarve sopānādiṣu sālake gopuraiḥ maṇḍapādyaiḥ ca cāntarāle tvalindra ke

प्रच्छादने प्रपाङ्गे च उपप्रान्ते तथोत्तरे भित्तिदेशे च भागे च सर्वाङ्गे च न दोषयुक्

pracchādane prapāṅge ca upaprānte tathottare bhittideśe ca bhāge ca sarvāṅge ca na doṣayuk

तस्मात्तु दोषसंप्राप्तिः शिल्पिदृष्टानि वारयेत् विस्तारे न्यूनं तत्मात्तु कर्तृदारिद्र य्मावहेत्

tasmāttu doṣasaṃprāptiḥ śilpidṛṣṭāni vārayet vistāre nyūnaṃ tatmāttu kartṛdāridra ymāvahet

तद्भूयोधिकमानं चेद् दारानाशो भवेद् ध्रुवम् आदितुङ्गविहीनं चेत्कर्तृव्याधिमतो विदुः

tadbhūyodhikamānaṃ ced dārānāśo bhaved dhruvam ādituṅgavihīnaṃ cetkartṛvyādhimato viduḥ

तदेवाधिकमानं चेच्छत्रुवृद्धिर्न संशयः अन्तर्जन्म बहिर्जन्म निम्रमुन्नतया स्थितम्

tadevādhikamānaṃ cecchatruvṛddhirna saṃśayaḥ antarjanma bahirjanma nimramunnatayā sthitam

निर्वंशमेव तत्सर्वं कर्तृवंशं भवेद् ध्रुवम् तज्जन्मदेशमार्गे च निम्रोन्नतमथापि ते

nirvaṃśameva tatsarvaṃ kartṛvaṃśaṃ bhaved dhruvam tajjanmadeśamārge ca nimronnatamathāpi te

निर्गमोद्गमने वापि पुत्रनाशमवाप्नुयात् अधिष्ठानोत्तुङ्गहीनं स्यात्स्थाननाशं धनक्षयम्

nirgamodgamane vāpi putranāśamavāpnuyāt adhiṣṭhānottuṅgahīnaṃ syātsthānanāśaṃ dhanakṣayam

वप्रादिवर्गसर्वेषु तन्मार्गे निम्नमुन्नतम् कर्तॄणां क्षयरोगः स्यात्तुङ्गेन करणेन च

vaprādivargasarveṣu tanmārge nimnamunnatam kartṝṇāṃ kṣayarogaḥ syāttuṅgena karaṇena ca

पादतुङ्गाधिकं हीनं गोत्रनाशं कुलक्षयम् प्रस्तरोत्तुङ्गहीनं चेद् विनश्योत्तत्क्षणादेव

pādatuṅgādhikaṃ hīnaṃ gotranāśaṃ kulakṣayam prastarottuṅgahīnaṃ ced vinaśyottatkṣaṇādeva

तदेवाधिकं मानं चेत् प्रमाणं कर्तृनाशनम् वेदिकायां विहीनं चेत् कर्तुर्दृष्टिर्दीनं व्रजेत्

tadevādhikaṃ mānaṃ cet pramāṇaṃ kartṛnāśanam vedikāyāṃ vihīnaṃ cet karturdṛṣṭirdīnaṃ vrajet

तत्कर्णेऽधिकहीनं चेद् भोजनेन विनाशनम् शिखराङ्गाधिकं हीनं कर्तुः स्यात्स्फोटनं शिरः

tatkarṇe'dhikahīnaṃ ced bhojanena vināśanam śikharāṅgādhikaṃ hīnaṃ kartuḥ syātsphoṭanaṃ śiraḥ

स्तूपिकमधिकं हीनं चेज्जनानां तु दरिद्र कम् नासिकाङ्गमधिकं हीनं चेत् कर्तृरोगं भविष्यति

stūpikamadhikaṃ hīnaṃ cejjanānāṃ tu daridra kam nāsikāṅgamadhikaṃ hīnaṃ cet kartṛrogaṃ bhaviṣyati

पञ्जराद्यङ्गं हीनं चेदधिकं श्रीविनाशनम् द्वारे च भद्र देशे च मानहीनाधिकं तु चेत्

pañjarādyaṅgaṃ hīnaṃ cedadhikaṃ śrīvināśanam dvāre ca bhadra deśe ca mānahīnādhikaṃ tu cet

महारोगं भवेत्कर्तू राजाराष्ट्रं विनश्यति मृणाल्यधिकहीनं चेत् कुक्षिरोगो भवेद् ध्रुवम्

mahārogaṃ bhavetkartū rājārāṣṭraṃ vinaśyati mṛṇālyadhikahīnaṃ cet kukṣirogo bhaved dhruvam

जालकाधिकहीनं स्यात् श्रीहीनमर्थनाशनम् शुद्धगर्भगृहमाधिक्यं हीनं चेद् ग्रामनाशनम्

jālakādhikahīnaṃ syāt śrīhīnamarthanāśanam śuddhagarbhagṛhamādhikyaṃ hīnaṃ ced grāmanāśanam

हर्म्यजन्म समारभ्य सालजन्म प्रदेशकम् उत्तमं मानयेन्मानं जालस्योन्नतनिम्नकम्

harmyajanma samārabhya sālajanma pradeśakam uttamaṃ mānayenmānaṃ jālasyonnatanimnakam

समन्ततो निम्नत्वमुन्नतत्वं प्रकारयेत् कृतमज्ञानतो वस्तु सर्वसंपद्विनाशनम्

samantato nimnatvamunnatatvaṃ prakārayet kṛtamajñānato vastu sarvasaṃpadvināśanam

प्राकारान्तप्रदेशं स्यात्परिवारालयादिकम् सालजन्मसमं चैव धाम्नोजन्मसमं तु वा

prākārāntapradeśaṃ syātparivārālayādikam sālajanmasamaṃ caiva dhāmnojanmasamaṃ tu vā

अथवा विपरीतं चेज्जनानां संपदं हरेत् सोपानमधिकं हीनं कर्ता पङ्गुर्भवेद् ध्रुवम्

athavā viparītaṃ cejjanānāṃ saṃpadaṃ haret sopānamadhikaṃ hīnaṃ kartā paṅgurbhaved dhruvam

सालाङ्गमधिकं हीनं चेच्चौरैरर्थं विनश्यति गोपुराङ्गमधिकं हीनं सर्वनाशं न संशयः

sālāṅgamadhikaṃ hīnaṃ ceccaurairarthaṃ vinaśyati gopurāṅgamadhikaṃ hīnaṃ sarvanāśaṃ na saṃśayaḥ

मण्डपादि सभाशाला तत्तन्न्यूनाधिकं तु चेत् सर्वसंपद्विनाशाय राजा राष्ट्रं विनश्यति

maṇḍapādi sabhāśālā tattannyūnādhikaṃ tu cet sarvasaṃpadvināśāya rājā rāṣṭraṃ vinaśyati

अन्तर त्वलिन्द्रं वा हीनाधिक्यं प्रमाणकम् कर्तॄणां परिवारादि पुत्रपौत्रविनाशनम्

antara tvalindraṃ vā hīnādhikyaṃ pramāṇakam kartṝṇāṃ parivārādi putrapautravināśanam

ऊर्ध्वतालस्य चाङ्गेषु मानं हीनाधिकं तु चेत् लोके भवेत्त्वनावृष्टिः स्वयं वृष्ट्या विनश्यति

ūrdhvatālasya cāṅgeṣu mānaṃ hīnādhikaṃ tu cet loke bhavettvanāvṛṣṭiḥ svayaṃ vṛṣṭyā vinaśyati

प्रपाङ्गमधिकहीनं चेल्लोके दारिद्र मावहेत् लुपमानमधिकं हीनं सज्जनेन च प्रविनश्यति

prapāṅgamadhikahīnaṃ celloke dāridra māvahet lupamānamadhikaṃ hīnaṃ sajjanena ca pravinaśyati

अन्तश्चैव बहिश्चैव विपरीतोत्तरं तु चेत् विद्यावृद्धिविनाशं स्याद् बन्धुनाशं भवेत् ध्रुवम्

antaścaiva bahiścaiva viparītottaraṃ tu cet vidyāvṛddhivināśaṃ syād bandhunāśaṃ bhavet dhruvam

कुड्याङ्गमधिकहीनं चेद् विस्तारे चोदयेऽपिवा द्विजातिसर्ववर्णानां सर्वनाशकरं भवेत्

kuḍyāṅgamadhikahīnaṃ ced vistāre codaye'pivā dvijātisarvavarṇānāṃ sarvanāśakaraṃ bhavet

भित्तिश्रोण्यधिकं हीनं स्थाननाशं धनक्षयम् तत्रहीनाधिकं चेत्पादस्थानाङ्घ्रिकाश्रयम्

bhittiśroṇyadhikaṃ hīnaṃ sthānanāśaṃ dhanakṣayam tatrahīnādhikaṃ cetpādasthānāṅghrikāśrayam

सर्वेषां भित्तिमानेषु तत्र दोषो न विद्यते पादस्थानं विना भित्तिं सर्वदोषसमुद्भवम्

sarveṣāṃ bhittimāneṣu tatra doṣo na vidyate pādasthānaṃ vinā bhittiṃ sarvadoṣasamudbhavam

यत्तद्वास्तु यथा कुर्यात्तत्तदंशाधिकाङ्घ्रिकान् तथाङ्घ्रियोरन्यथा स्यात्तु पुत्रपौत्रविनाशनम्

yattadvāstu yathā kuryāttattadaṃśādhikāṅghrikān tathāṅghriyoranyathā syāttu putrapautravināśanam

उक्तवत्स्यादङ्घ्रिकांशं च कुर्यात्तच्छुभदं सदा ऊहापोहादिकीर्तिभ्यां शास्त्रोक्ते तु यदा तथा

uktavatsyādaṅghrikāṃśaṃ ca kuryāttacchubhadaṃ sadā ūhāpohādikīrtibhyāṃ śāstrokte tu yadā tathā

उहि हीना चोक्तहीनात्मधि कर्तृ विनश्यति तस्मात्तु शिल्पिविद्वद्भिः परिग्रहोक्तवत्कुरु

uhi hīnā coktahīnātmadhi kartṛ vinaśyati tasmāttu śilpividvadbhiḥ parigrahoktavatkuru

अङ्गहीनाधिकं दोषमेवमुक्तं पुरातनैः

aṅgahīnādhikaṃ doṣamevamuktaṃ purātanaiḥ

प्रासाद मण्डप तथावरुणादिदेशे साङ्गे च गोपुरपदे त्वपरेषु सर्वे दोषाधिकं यदि भवेत्त्वथवा गुणाधिकम् तन्मर्त्यदेवनृपतिष्वपि तत्फलं स्यात्

prāsāda maṇḍapa tathāvaruṇādideśe sāṅge ca gopurapade tvapareṣu sarve doṣādhikaṃ yadi bhavettvathavā guṇādhikam tanmartyadevanṛpatiṣvapi tatphalaṃ syāt

नयनोन्मीलनलक्षणम्

देवानामपि देवीनां भक्तानां नेत्रमोक्षणम् लिङ्गानां लक्षणोद्घारं वस्त्वादीनां यथाक्रमम्

devānāmapi devīnāṃ bhaktānāṃ netramokṣaṇam liṅgānāṃ lakṣaṇodghāraṃ vastvādīnāṃ yathākramam

स्थपतिः प्रकृतिः प्रोक्तः स्थापको जीवमिष्यते तस्मात्क्रियारम्भतः सह कुर्यात्तु संसदा

sthapatiḥ prakṛtiḥ proktaḥ sthāpako jīvamiṣyate tasmātkriyārambhataḥ saha kuryāttu saṃsadā

एवं विधाय चान्येन वस्त्वादय कृतान्यपि वस्तोवास्तोस्तु हानिः कर्तृनाशं भवेद् ध्रुवम्

evaṃ vidhāya cānyena vastvādaya kṛtānyapi vastovāstostu hāniḥ kartṛnāśaṃ bhaved dhruvam

किं सृजेन्नयनोन्मेषमन्धकारानुपत्तये उदिते तु सहस्रांशौ यथा गच्छति समन्ततः

kiṃ sṛjennayanonmeṣamandhakārānupattaye udite tu sahasrāṃśau yathā gacchati samantataḥ

तथैवमस्तमानादि लोचनस्य जनस्य च अन्तर्बहिश्च रागश्च अर्थनाशं न संशयः

tathaivamastamānādi locanasya janasya ca antarbahiśca rāgaśca arthanāśaṃ na saṃśayaḥ

अकृत्वा नयनोन्मोक्षं चक्षूरोगो भवेद् ध्रुवम् तस्मात्तु नयनोन्मोक्षलक्षणं वक्ष्यतेऽधुना

akṛtvā nayanonmokṣaṃ cakṣūrogo bhaved dhruvam tasmāttu nayanonmokṣalakṣaṇaṃ vakṣyate'dhunā

हर्म्ये वा मण्डपे वापि स्थपतिस्थापकावुभौ स्थापनात्पूर्वके कुर्यादुक्तवदङ्कुरार्पणम्

harmye vā maṇḍape vāpi sthapatisthāpakāvubhau sthāpanātpūrvake kuryāduktavadaṅkurārpaṇam

पश्चात्तु सुमुहूर्ते च कुर्यान्नयनमोक्षणम् प्रासादाभिमुखे चैव चोत्तरे वाथ दक्षिणे

paścāttu sumuhūrte ca kuryānnayanamokṣaṇam prāsādābhimukhe caiva cottare vātha dakṣiṇe

नयनोन्मीलनं यागमण्डपं कल्पयेत्सुधीः नवहस्तं सप्तहस्तं पञ्चहस्तमथापि वा

nayanonmīlanaṃ yāgamaṇḍapaṃ kalpayetsudhīḥ navahastaṃ saptahastaṃ pañcahastamathāpi vā

चतुरश्रसमाकारं षोडशस्तम्भमेव च द्वादशस्तम्भमेवं वा कूटं वाथ प्रपाङ्गकम्

caturaśrasamākāraṃ ṣoḍaśastambhameva ca dvādaśastambhamevaṃ vā kūṭaṃ vātha prapāṅgakam

चतुर्दिक्षु चतुर्द्वारं चतुस्तोरणसंयुतम् तन्मण्डपस्य मध्ये तु वेदिं कुर्यात्तु चोक्तवत्

caturdikṣu caturdvāraṃ catustoraṇasaṃyutam tanmaṇḍapasya madhye tu vediṃ kuryāttu coktavat

तदग्रे चाग्निकुण्डं स्याद् गोमयालेपनं भवेत् विधानध्वजसंयुक्तं नानावस्त्रेण संयुतम्

tadagre cāgnikuṇḍaṃ syād gomayālepanaṃ bhavet vidhānadhvajasaṃyuktaṃ nānāvastreṇa saṃyutam

पादानां समलङ्कृत्य कदली फलैर्युतम् परितश्चोर्ध्वदेशे तु रम्भामाल्यैरलङ्कृतम्

pādānāṃ samalaṅkṛtya kadalī phalairyutam paritaścordhvadeśe tu rambhāmālyairalaṅkṛtam

पुष्पमाल्यैरलङ्कृत्य रत्नैःसर्वैरलङ्कृतम् पश्चात्तु शिल्पिभिः प्राज्ञाः कुर्यात् नयनमोक्षणम्

puṣpamālyairalaṅkṛtya ratnaiḥsarvairalaṅkṛtam paścāttu śilpibhiḥ prājñāḥ kuryāt nayanamokṣaṇam

वेदिकापश्चिमे वाथ दक्षिणे वाथ नैरृते कल्पयेत्स्थण्डिलं वाथ दारु पीठमथापि वा

vedikāpaścime vātha dakṣiṇe vātha nairṛte kalpayetsthaṇḍilaṃ vātha dāru pīṭhamathāpi vā

तदूर्ध्वे स्थापयेद् बिम्बं सकूर्चाद्यैरलङ्कृतम् तत्पूर्वे शुद्धमाल्येन स्थण्डिलं मण्डलं न्यसेत्

tadūrdhve sthāpayed bimbaṃ sakūrcādyairalaṅkṛtam tatpūrve śuddhamālyena sthaṇḍilaṃ maṇḍalaṃ nyaset

तदूर्ध्वे स्थापयेद्धेमपात्रे नैरृत्य पूरितम् क्षौमेणाच्छादनं कुर्यादन्तः कूर्चैरलङ्कृतम्

tadūrdhve sthāpayeddhemapātre nairṛtya pūritam kṣaumeṇācchādanaṃ kuryādantaḥ kūrcairalaṅkṛtam

वेदिकोपरि शाल्येन कुर्यान्मण्डलं बुधः पञ्चविंशत्पदं वाथ कल्पयेत्पीठमेव वा

vedikopari śālyena kuryānmaṇḍalaṃ budhaḥ pañcaviṃśatpadaṃ vātha kalpayetpīṭhameva vā

दर्भैरास्तीर्य पश्चात्तु शुद्धतण्डुलरेखया नानापुष्पैश्च लाजैश्च प्रोक्षयेच्छोभनार्थकम्

darbhairāstīrya paścāttu śuddhataṇḍularekhayā nānāpuṣpaiśca lājaiśca prokṣayecchobhanārthakam

नवकुम्भे नवैर्वापि पञ्चविंशतिरेव वा विधिवत्क्षालयेत्सर्वसूत्रैरावेष्टनं भवेत्

navakumbhe navairvāpi pañcaviṃśatireva vā vidhivatkṣālayetsarvasūtrairāveṣṭanaṃ bhavet

शुद्धतोयेन संपूर्य वेदिकोपरि विन्यसेत् मध्ये प्रधानकुम्भः स्यादन्ये क्रमात्समन्ततः

śuddhatoyena saṃpūrya vedikopari vinyaset madhye pradhānakumbhaḥ syādanye kramātsamantataḥ

सर्ववस्त्रैश्च सम्वेष्ट्य सकूर्चाद्यप्रपल्लवान् सविधानफलं चैव पुष्पमाल्यैरलङ्कृतम्

sarvavastraiśca samveṣṭya sakūrcādyaprapallavān savidhānaphalaṃ caiva puṣpamālyairalaṅkṛtam

उपवेद्युपरि स्थाप्य चोक्तवच्चाष्टमङ्गलम् पश्चात्तु शिल्पिभिः प्राज्ञैः पादप्रक्षालनं कुरु

upavedyupari sthāpya coktavaccāṣṭamaṅgalam paścāttu śilpibhiḥ prājñaiḥ pādaprakṣālanaṃ kuru

विध्युक्ताचमनं कुर्यात्सकलीकरणं क्रमात् पुण्याहं वाचयित्वा तु प्रोक्षयेत्प्रतिमादिकम्

vidhyuktācamanaṃ kuryātsakalīkaraṇaṃ kramāt puṇyāhaṃ vācayitvā tu prokṣayetpratimādikam

ब्राह्मादीनां च देवानां तत्तत्स्वनाममन्त्रकैः प्रणवादिनमोऽन्तेन क्रमादाराधयेत्पुनः

brāhmādīnāṃ ca devānāṃ tattatsvanāmamantrakaiḥ praṇavādinamo'ntena kramādārādhayetpunaḥ

धूपदीपं ददेत्प्राज्ञो मध्यकुम्भस्य मध्यमे आराध्य गन्धपुष्पैश्च भुवनादिपतिं जपेत्

dhūpadīpaṃ dadetprājño madhyakumbhasya madhyame ārādhya gandhapuṣpaiśca bhuvanādipatiṃ japet

घृतगुलशस्यदधि क्षीरान्नं वा निवेदयेत् धूपदीपम् ददेत्ताम्बुलादि निवेदयेत्

ghṛtagulaśasyadadhi kṣīrānnaṃ vā nivedayet dhūpadīpam dadettāmbulādi nivedayet

दर्शयेद्धेनुमुद्रा दीन् गीतादीन् नृत्तघोषणैः तदग्रे स्थपतिः प्राज्ञो होमं कुर्यात्ततः क्रमात्

darśayeddhenumudrā dīn gītādīn nṛttaghoṣaṇaiḥ tadagre sthapatiḥ prājño homaṃ kuryāttataḥ kramāt

समिदाज्यचरुं लाजप्रत्येकमष्टोत्तरशताहुतिः शुद्धतोयेन सङ्खाया पञ्चविंशतिरेव वा

samidājyacaruṃ lājapratyekamaṣṭottaraśatāhutiḥ śuddhatoyena saṅkhāyā pañcaviṃśatireva vā

हृल्लेखं बीजम्मुच्चार्य स्वाहान्तं प्रणवान्तकम् बिम्बं गायत्रिमन्त्रेण पूर्णाहुतिं च कारयेत्

hṛllekhaṃ bījammuccārya svāhāntaṃ praṇavāntakam bimbaṃ gāyatrimantreṇa pūrṇāhutiṃ ca kārayet

अग्निकार्यावसाने तु विधिवद् बिम्बमाश्रयेत् पुण्याहं वाचयित्वा तु ब्राह्मणैः सह घोषणैः

agnikāryāvasāne tu vidhivad bimbamāśrayet puṇyāhaṃ vācayitvā tu brāhmaṇaiḥ saha ghoṣaṇaiḥ

रत्नशुद्धिं ततः कुर्याद् गन्धपुष्पैरवार्चयेत् स्थपतिः प्रोक्षयेद् बिम्बं सर्वमङ्गलघोषणैः

ratnaśuddhiṃ tataḥ kuryād gandhapuṣpairavārcayet sthapatiḥ prokṣayed bimbaṃ sarvamaṅgalaghoṣaṇaiḥ

धूपदीपं दधेत् पश्चाद् बिम्बं गायत्रीमन्त्रतः आराध्य गन्धपुष्पैश्च धेनुमुद्रां! प्रदर्शयेत्

dhūpadīpaṃ dadhet paścād bimbaṃ gāyatrīmantrataḥ ārādhya gandhapuṣpaiśca dhenumudrāṃ! pradarśayet

नववस्त्रेण गोप्याङ्गं बिम्बस्य नेत्रमालिखेत् सर्वान्दक्षिणशास्त्रेण स्पर्शयेत्त्वेकचित्तवत्

navavastreṇa gopyāṅgaṃ bimbasya netramālikhet sarvāndakṣiṇaśāstreṇa sparśayettvekacittavat

अक्षिरेखां समालिख्य सव्येऽक्षि कृष्णमण्डलम् ज्योतिर्मण्डलकं ध्यात्वा सौरमन्त्रं समुच्चरेत्

akṣirekhāṃ samālikhya savye'kṣi kṛṣṇamaṇḍalam jyotirmaṇḍalakaṃ dhyātvā sauramantraṃ samuccaret

पश्चात्तु वामनेत्रे तु शशिमन्त्रं समुच्चरेत् ललाटे लोचनं लेख्य अग्निबीजं समुच्चरेत्

paścāttu vāmanetre tu śaśimantraṃ samuccaret lalāṭe locanaṃ lekhya agnibījaṃ samuccaret

पश्चात्तु स्वर्णलिप्येन पयसाज्येन लेपयेत् ततः प्रच्छादनं कुर्याद् वत्साङ्गकनकैः सह

paścāttu svarṇalipyena payasājyena lepayet tataḥ pracchādanaṃ kuryād vatsāṅgakanakaiḥ saha

पायसं धनधान्यादिराशिं दर्शयेत्पुनः स्थपतिर्वरवेषाढ्यः प्राप्तपञ्चाङ्गभूषणः

pāyasaṃ dhanadhānyādirāśiṃ darśayetpunaḥ sthapatirvaraveṣāḍhyaḥ prāptapañcāṅgabhūṣaṇaḥ

श्वेतानुलेपनं लिप्य नववस्त्रोत्तरीयवान् स्वर्णयज्ञोपवीतश्च शितपुष्पशिवा शुचिः

śvetānulepanaṃ lipya navavastrottarīyavān svarṇayajñopavītaśca śitapuṣpaśivā śuciḥ

स्वमूर्तिसव्यं चास्ये व मूलकुम्भं तथोत्तरे अन्यकुम्भानि सर्वाणि धारयेत् परिचारकैः

svamūrtisavyaṃ cāsye va mūlakumbhaṃ tathottare anyakumbhāni sarvāṇi dhārayet paricārakaiḥ

छत्रचामरसंयुक्तं सर्वमङ्गलघोषणैः हर्म्यप्रदक्षिणं कुर्यात्स्वाध्यायघोषणैः सह

chatracāmarasaṃyuktaṃ sarvamaṅgalaghoṣaṇaiḥ harmyapradakṣiṇaṃ kuryātsvādhyāyaghoṣaṇaiḥ saha

तद्बिम्बं च समाश्रित्य सजलेनाभिषेचयेत् अन्येन सर्वकुम्भानां जलेनोपाङ्गादि पूजयेत्

tadbimbaṃ ca samāśritya sajalenābhiṣecayet anyena sarvakumbhānāṃ jalenopāṅgādi pūjayet

एवं कुम्भान्परिक्षिप्य तत्तत्सूत्रं समुच्चरेत् नानावस्त्रेण संयुक्तं नानापुष्पैरलङ्कृतम्

evaṃ kumbhānparikṣipya tattatsūtraṃ samuccaret nānāvastreṇa saṃyuktaṃ nānāpuṣpairalaṅkṛtam

गन्धानुलेपनालिप्य सर्वाभरणभूषितम् धूपदीपं ददेत् पश्चान्नृत्तगीतादिघोषणैः

gandhānulepanālipya sarvābharaṇabhūṣitam dhūpadīpaṃ dadet paścānnṛttagītādighoṣaṇaiḥ

मूर्धादिप्राणपर्यन्तं मातृकाक्षरं न्यसेत् पादादि मूर्धपर्यन्तं पर्यायादि साक्षरं न्यसेत्

mūrdhādiprāṇaparyantaṃ mātṛkākṣaraṃ nyaset pādādi mūrdhaparyantaṃ paryāyādi sākṣaraṃ nyaset

अष्टत्रिंशत्कलाः सर्वे तत्तदङ्गानि विन्यसेत् अङ्गपादैः करैर्वक्त्रं करणानि च विन्यसेत्

aṣṭatriṃśatkalāḥ sarve tattadaṅgāni vinyaset aṅgapādaiḥ karairvaktraṃ karaṇāni ca vinyaset

पश्चात्तु मूलमन्त्रेण समध्यानपरायणम् आराध्य गन्धपुष्पैश्च धूपदीपं दधेत्पुनः

paścāttu mūlamantreṇa samadhyānaparāyaṇam ārādhya gandhapuṣpaiśca dhūpadīpaṃ dadhetpunaḥ

पश्चात्तु ताम्बुलादीनि नैवेद्यानिं निवेदयेत् ब्राह्मणैश्चाक्षतैः प्रोक्ष्य कुर्यात्तु स्वस्तिघोषणैः

paścāttu tāmbulādīni naivedyāniṃ nivedayet brāhmaṇaiścākṣataiḥ prokṣya kuryāttu svastighoṣaṇaiḥ

नृत्तगीतादिमुद्रै श्च दर्शयेच्छिल्पिवित्तमः नयनोन्मीलनं प्रोक्तं पश्चाद् ग्रामप्रदक्षिणम्

nṛttagītādimudrai śca darśayecchilpivittamaḥ nayanonmīlanaṃ proktaṃ paścād grāmapradakṣiṇam

लक्षणोद्धारमेवोक्तमुक्तवद् रेखया लिखेत् प्रतिमां लोहजं प्रोक्तं तथा रत्नं तु विन्यसेत्

lakṣaṇoddhāramevoktamuktavad rekhayā likhet pratimāṃ lohajaṃ proktaṃ tathā ratnaṃ tu vinyaset

शिलालिङ्गं तु बिम्बानां यत्तत्कर्मावसानके स्थापनात्पूर्वके रत्नं विन्यासं कारयेद् बुधः

śilāliṅgaṃ tu bimbānāṃ yattatkarmāvasānake sthāpanātpūrvake ratnaṃ vinyāsaṃ kārayed budhaḥ

पीठं तस्य च मध्ये तु नवकोष्ठं प्रकल्पयेत् पद्मरागं तु तन्मध्ये वज्रं चेन्द्र वद् न्यसेत्

pīṭhaṃ tasya ca madhye tu navakoṣṭhaṃ prakalpayet padmarāgaṃ tu tanmadhye vajraṃ cendra vad nyaset

प्रवालं चाग्निकोष्ठे तु महानीलं यमे तथा वैदूर्यं न्यसेन्नैरृत्ये मरतकं पश्चिमे तथा

pravālaṃ cāgnikoṣṭhe tu mahānīlaṃ yame tathā vaidūryaṃ nyasennairṛtye maratakaṃ paścime tathā

वायव्ये पुष्परागं च मौक्तिकं तु कुबेरके इन्द्र नीलं तु ईशे तु विन्यसेत् विधिवित्तमः

vāyavye puṣparāgaṃ ca mauktikaṃ tu kuberake indra nīlaṃ tu īśe tu vinyaset vidhivittamaḥ

स्थपतिः स्थापकश्चोभौ स्थापयेद् बिम्बलिङ्गकम् एवं तु रत्नविन्यासं शेषमङ्गं यथोक्तवत्

sthapatiḥ sthāpakaścobhau sthāpayed bimbaliṅgakam evaṃ tu ratnavinyāsaṃ śeṣamaṅgaṃ yathoktavat

हृदयकमलमध्ये दीपवत्तत्परं स्यात् कमलजहरिहरादिदेवतानां च सर्वम्

hṛdayakamalamadhye dīpavattatparaṃ syāt kamalajahariharādidevatānāṃ ca sarvam

विधिमिह सकलरूपं च चक्षुरुन्मीलनं च कृतिमिति रखिलमुक्तं मानसारं पुराणैः

vidhimiha sakalarūpaṃ ca cakṣurunmīlanaṃ ca kṛtimiti rakhilamuktaṃ mānasāraṃ purāṇaiḥ

पितामहेन्द्र प्रमुखैः समस्तैः देवैरिदं शास्त्रवरं पुरोदितम् तस्मात्समुद्धृत्य हि मानसारम् शास्त्रं कृतम् लोकहितार्थमेतत्

pitāmahendra pramukhaiḥ samastaiḥ devairidaṃ śāstravaraṃ puroditam tasmātsamuddhṛtya hi mānasāram śāstraṃ kṛtam lokahitārthametat