23. Chapter 23

।। संकल्पप्रभवो रागो द्वेषो मोहश् च कथ्यते । शुभाशुभविपर्यासान् संभवन्ति प्रतीत्य हि ॥ २३.१ ॥

// saṃkalpaprabhavo rāgo dveṣo mohaś ca kathyate / śubhāśubhaviparyāsān saṃbhavanti pratītya hi (23.1)

।। शुभाशुभविपर्यासान् संभवन्ति प्रतीत्य ये । ते स्वभावान् न विद्यन्ते तस्मात् क्लेशा न तत्त्वतः ॥ २३.२ ॥

// śubhāśubhaviparyāsān saṃbhavanti pratītya ye / te svabhāvān na vidyante tasmāt kleśā na tattvataḥ (23.2)

।। आत्मनो ऽस्तित्वनास्तित्वे न कथं चिच् च सिध्यतः । तं विनास्तित्वनास्तित्वे क्लेशानां सिध्यतः कथम् ॥ २३.३ ॥

// ātmano 'stitvanāstitve na kathaṃ cic ca sidhyataḥ / taṃ vināstitvanāstitve kleśānāṃ sidhyataḥ katham (23.3)

।। कस्य चिद् धि भवन्तीमे क्लेशाः स च न सिध्यति । कश्चिद् आहो विना कंचित् सन्ति क्लेशा न कस्यचित् ॥ २३.४ ॥

// kasya cid dhi bhavantīme kleśāḥ sa ca na sidhyati / kaścid āho vinā kaṃcit santi kleśā na kasyacit (23.4)

।। स्वकायदृष्टिवत् क्लेशाः क्लिष्टे सन्ति न पञ्चधा । स्वकायदृष्टिवत् क्लिष्टं क्लेशेष्व् अपि न पञ्चधा ॥ २३.५ ॥

// svakāyadṛṣṭivat kleśāḥ kliṣṭe santi na pañcadhā / svakāyadṛṣṭivat kliṣṭaṃ kleśeṣv api na pañcadhā (23.5)

।। स्वभावतो न विद्यन्ते शुभाशुभविपर्ययाः । प्रतीत्य कतमान् क्लेशाः शुभाशुभविपर्ययान् ॥ २३.६ ॥

// svabhāvato na vidyante śubhāśubhaviparyayāḥ / pratītya katamān kleśāḥ śubhāśubhaviparyayān (23.6)

।। रूपशब्दरसस्पर्शा गन्धा धर्माश् च षड्विधम् । वस्तु रागस्य दोषस्य मोहस्य च विकल्प्यते ॥ २३.७ ॥

// rūpaśabdarasasparśā gandhā dharmāś ca ṣaḍvidham / vastu rāgasya doṣasya mohasya ca vikalpyate (23.7)

।। रूपशब्दरसस्पर्शा गन्धा धर्माश् च केवलाः । गन्धर्वनगराकारा मरीचिस्वप्नसंनिभाः ॥ २३.८ ॥

// rūpaśabdarasasparśā gandhā dharmāś ca kevalāḥ / gandharvanagarākārā marīcisvapnasaṃnibhāḥ (23.8)

।। अशुभं वा शुभं वापि कुतस् तेषु भविष्यति । मायापुरुषकल्पेषु प्रतिबिम्बसमेषु च ॥ २३.९ ॥

// aśubhaṃ vā śubhaṃ vāpi kutas teṣu bhaviṣyati / māyāpuruṣakalpeṣu pratibimbasameṣu ca (23.9)

।। अनपेक्ष्य शुभं नास्त्य् अशुभं प्रज्ञपयेमहि । यत् प्रतीत्य शुभं तस्माच् छुभं नैवोपपद्यते ॥ २३.१० ॥

// anapekṣya śubhaṃ nāsty aśubhaṃ prajñapayemahi / yat pratītya śubhaṃ tasmāc chubhaṃ naivopapadyate (23.10)

।। अनपेक्ष्याशुभं नास्ति शुभं प्रज्ञपयेमहि । यत् प्रतीत्याशुभं तस्माद् अशुभं नैव विद्यते ॥ २३.११ ॥

// anapekṣyāśubhaṃ nāsti śubhaṃ prajñapayemahi / yat pratītyāśubhaṃ tasmād aśubhaṃ naiva vidyate (23.11)

।। अविद्यमाने च शुभे कुतो रागो भविष्यति । अशुभे ऽविद्यमाने च कुतो द्वेषो भविष्यति ॥ २३.१२ ॥

// avidyamāne ca śubhe kuto rāgo bhaviṣyati / aśubhe 'vidyamāne ca kuto dveṣo bhaviṣyati (23.12)

।। अनित्ये नित्यम् इत्य् एवं यदि ग्राहो विपर्ययः । नानित्यं विद्यते शून्ये कुतो ग्राहो विपर्ययः ॥ २३.१३ ॥

// anitye nityam ity evaṃ yadi grāho viparyayaḥ / nānityaṃ vidyate śūnye kuto grāho viparyayaḥ (23.13)

।। अनित्ये नित्यम् इत्य् एवं यदि ग्राहो विपर्ययः । अनित्यम् इत्य् अपि ग्राहः शून्ये किं न विपर्ययः ॥ २३.१४ ॥

// anitye nityam ity evaṃ yadi grāho viparyayaḥ / anityam ity api grāhaḥ śūnye kiṃ na viparyayaḥ (23.14)

।। येन गृह्णाति यो ग्राहो ग्रहीता यच् च गृह्यते । उपशान्तानि सर्वाणि तस्माद् ग्राहो न विद्यते ॥ २३.१५ ॥

// yena gṛhṇāti yo grāho grahītā yac ca gṛhyate / upaśāntāni sarvāṇi tasmād grāho na vidyate (23.15)

।। अविद्यमाने ग्राहे च मिथ्या वा सम्यग् एव वा । भवेद् विपर्ययः कस्य भवेत् कस्याविपर्ययः ॥ २३.१६ ॥

// avidyamāne grāhe ca mithyā vā samyag eva vā / bhaved viparyayaḥ kasya bhavet kasyāviparyayaḥ (23.16)

।। न चापि विपरीतस्य संभवन्ति विपर्ययाः । न चाप्य् अविपरीतस्य संभवन्ति विपर्ययाः ॥ २३.१७ ॥

// na cāpi viparītasya saṃbhavanti viparyayāḥ / na cāpy aviparītasya saṃbhavanti viparyayāḥ (23.17)

।। न विपर्यस्यमानस्य संभवन्ति विपर्ययाः । विमृशस्व स्वयं कस्य संभवन्ति विपर्ययाः ॥ २३.१८ ॥

// na viparyasyamānasya saṃbhavanti viparyayāḥ / vimṛśasva svayaṃ kasya saṃbhavanti viparyayāḥ (23.18)

।। अनुत्पन्नाः कथं नाम भविष्यन्ति विपर्ययाः । विपर्ययेष्व् अजातेषु विपर्ययगतः कुतः ॥ २३.१९ ॥

// anutpannāḥ kathaṃ nāma bhaviṣyanti viparyayāḥ / viparyayeṣv ajāteṣu viparyayagataḥ kutaḥ (23.19)

।। न स्वतो जायते भावः परतो नैव जायते । न स्वतः परतश् चेति विपर्ययगतः कुतः ॥ २३.२० ॥

// na svato jāyate bhāvaḥ parato naiva jāyate / na svataḥ parataś ceti viparyayagataḥ kutaḥ (23.20)

।। आत्मा च शुचि नित्यं च सुखं च यदि विद्यते । आत्मा च शुचि नित्यं च सुखं च न विपर्ययः ॥ २३.२१ ॥

// ātmā ca śuci nityaṃ ca sukhaṃ ca yadi vidyate / ātmā ca śuci nityaṃ ca sukhaṃ ca na viparyayaḥ (23.21)

।। नात्मा च शुचि नित्यं च सुखं च यदि विद्यते । अनात्मा ऽशुच्य् अनित्यं च नैव दुःखं च विद्यते ॥ २३.२२ ॥

// nātmā ca śuci nityaṃ ca sukhaṃ ca yadi vidyate / anātmā 'śucy anityaṃ ca naiva duḥkhaṃ ca vidyate (23.22)

।। एवं निरुध्यते ऽविद्या विपर्ययनिरोधनात् । अविद्यायां निरुद्धायां संस्काराद्यं निरुध्यते ॥ २३.२३ ॥

// evaṃ nirudhyate 'vidyā viparyayanirodhanāt / avidyāyāṃ niruddhāyāṃ saṃskārādyaṃ nirudhyate (23.23)

।। यदि भूताः स्वभावेन क्लेशाः केचिद् धि कस्यचित् । कथं नाम प्रहीयेरन् कः स्वभावं प्रहास्यति ॥ २३.२४ ॥

// yadi bhūtāḥ svabhāvena kleśāḥ kecid dhi kasyacit / kathaṃ nāma prahīyeran kaḥ svabhāvaṃ prahāsyati (23.24)

।। यद्य् अभूताः स्वभावेन क्लेशाः केचिद् धि कस्यचित् । कथं नाम प्रहीयेरन् को ऽसद्भावं प्रहास्यति ॥ २३.२५ ॥

// yady abhūtāḥ svabhāvena kleśāḥ kecid dhi kasyacit / kathaṃ nāma prahīyeran ko 'sadbhāvaṃ prahāsyati (23.25)