24. Chapter 24

।। यदि शून्यम् इदं सर्वम् उदयो नास्ति न व्ययः । चतुर्णाम् आर्यसत्यानाम् अभावस् ते प्रसज्यते ॥ २४.१ ॥

// yadi śūnyam idaṃ sarvam udayo nāsti na vyayaḥ / caturṇām āryasatyānām abhāvas te prasajyate (24.1)

।। परिज्ञा च प्रहाणं च भावना साक्षिकर्म च । चतुर्णाम् आर्यसत्यानाम् अभावान् नोपपद्यते ॥ २४.२ ॥

// parijñā ca prahāṇaṃ ca bhāvanā sākṣikarma ca / caturṇām āryasatyānām abhāvān nopapadyate (24.2)

।। तदभावान् न विद्यन्ते चत्वार्य् आर्यफलानि च । फलाभावे फलस्था नो न सन्ति प्रतिपन्नकाः ॥ २४.३ ॥

// tadabhāvān na vidyante catvāry āryaphalāni ca / phalābhāve phalasthā no na santi pratipannakāḥ (24.3)

।। संघो नास्ति न चेत् सन्ति ते ऽष्टौ पुरुषपुद्गलाः । अभावाच् चार्यसत्यानां सद्धर्मो ऽपि न विद्यते ॥ २४.४ ॥

// saṃgho nāsti na cet santi te 'ṣṭau puruṣapudgalāḥ / abhāvāc cāryasatyānāṃ saddharmo 'pi na vidyate (24.4)

।। धर्मे चासति संघे च कथं बुद्धो भविष्यति । एवं त्रीण्य् अपि रत्नानि ब्रुवाणः प्रतिबाधसे ॥ २४.५ ॥

// dharme cāsati saṃghe ca kathaṃ buddho bhaviṣyati / evaṃ trīṇy api ratnāni bruvāṇaḥ pratibādhase (24.5)

।। शून्यतां फलसद्भावम् अधर्मं धर्मम् एव च । सर्वसंव्यवहारांश् च लौकिकान् प्रतिबाधसे ॥ २४.६ ॥

// śūnyatāṃ phalasadbhāvam adharmaṃ dharmam eva ca / sarvasaṃvyavahārāṃś ca laukikān pratibādhase (24.6)

।। अत्र ब्रूमः शून्यतायां न त्वं वेत्सि प्रयोजनम् । शून्यतां शून्यतार्थं च तत एवं विहन्यसे ॥ २४.७ ॥

// atra brūmaḥ śūnyatāyāṃ na tvaṃ vetsi prayojanam / śūnyatāṃ śūnyatārthaṃ ca tata evaṃ vihanyase (24.7)

।। द्वे सत्ये समुपाश्रित्य बुद्धानां धर्मदेशना । लोकसंवृतिसत्यं च सत्यं च परमार्थतः ॥ २४.८ ॥

// dve satye samupāśritya buddhānāṃ dharmadeśanā / lokasaṃvṛtisatyaṃ ca satyaṃ ca paramārthataḥ (24.8)

।। ये ऽनयोर् न विजानन्ति विभागं सत्ययोर् द्वयोः । ते तत्त्वं न विजानन्ति गम्भीरं बुद्धशासने ॥ २४.९ ॥

// ye 'nayor na vijānanti vibhāgaṃ satyayor dvayoḥ / te tattvaṃ na vijānanti gambhīraṃ buddhaśāsane (24.9)

।। व्यवहारम् अनाश्रित्य परमार्थो न देश्यते । परमार्थम् अनागम्य निर्वाणं नाधिगम्यते ॥ २४.१० ॥

// vyavahāram anāśritya paramārtho na deśyate / paramārtham anāgamya nirvāṇaṃ nādhigamyate (24.10)

।। विनाशयति दुर्दृष्ता शून्यता मन्दमेधसम् । सर्पो यथा दुर्गृहीतो विद्या वा दुष्प्रसाधिता ॥ २४.११ ॥

// vināśayati durdṛṣtā śūnyatā mandamedhasam / sarpo yathā durgṛhīto vidyā vā duṣprasādhitā (24.11)

।। अतश् च प्रत्युदावृत्तं चित्तं देशयितुं मुनेः । धर्मं मत्वास्य धर्मस्य मन्दैर् दुरवगाहताम् ॥ २४.१२ ॥

// ataś ca pratyudāvṛttaṃ cittaṃ deśayituṃ muneḥ / dharmaṃ matvāsya dharmasya mandair duravagāhatām (24.12)

।। शून्यतायाम् अधिलयं यं पुनः कुरुते भवान् । दोषप्रसङ्गो नास्माकं स शून्ये नोपपद्यते ॥ २४.१३ ॥

// śūnyatāyām adhilayaṃ yaṃ punaḥ kurute bhavān / doṣaprasaṅgo nāsmākaṃ sa śūnye nopapadyate (24.13)

।। सर्वं च युज्यते तस्य शून्यता यस्य युज्यते । सर्वं न युज्यते तस्य शून्यं यस्य न युज्यते ॥ २४.१४ ॥

// sarvaṃ ca yujyate tasya śūnyatā yasya yujyate / sarvaṃ na yujyate tasya śūnyaṃ yasya na yujyate (24.14)

।। स त्वं दोषान् आत्मनीयान् अस्मासु परिपातयन् । अश्वम् एवाभिरूढः सन्न् अश्वम् एवासि विस्मृतः ॥ २४.१५ ॥

// sa tvaṃ doṣān ātmanīyān asmāsu paripātayan / aśvam evābhirūḍhaḥ sann aśvam evāsi vismṛtaḥ (24.15)

।। स्वभावाद् यदि भावानां सद्भावम् अनुपश्यसि । अहेतुप्रत्ययान् भावांस् त्वम् एवं सति पश्यसि ॥ २४.१६ ॥

// svabhāvād yadi bhāvānāṃ sadbhāvam anupaśyasi / ahetupratyayān bhāvāṃs tvam evaṃ sati paśyasi (24.16)

।। कार्यं च कारणं चैव कर्तारं करणं क्रियाम् । उत्पादं च निरोधं च फलं च प्रतिबाधसे ॥ २४.१७ ॥

// kāryaṃ ca kāraṇaṃ caiva kartāraṃ karaṇaṃ kriyām / utpādaṃ ca nirodhaṃ ca phalaṃ ca pratibādhase (24.17)

।। यः प्रतीत्यसमुत्पादः शून्यतां तां प्रचक्ष्महे । सा प्रज्ञप्तिर् उपादाय प्रतिपत् सैव मध्यमा ॥ २४.१८ ॥

// yaḥ pratītyasamutpādaḥ śūnyatāṃ tāṃ pracakṣmahe / sā prajñaptir upādāya pratipat saiva madhyamā (24.18)

।। अप्रतीत्य समुत्पन्नो धर्मः कश्चिन् न विद्यते । यस्मात् तस्माद् अशून्यो हि धर्मः कश्चिन् न विद्यते ॥ २४.१९ ॥

// apratītya samutpanno dharmaḥ kaścin na vidyate / yasmāt tasmād aśūnyo hi dharmaḥ kaścin na vidyate (24.19)

।। यद्य् अशून्यम् इदं सर्वम् उदयो नास्ति न व्ययः । चतुर्णाम् आर्यसत्यानाम् अभावस् ते प्रसज्यते ॥ २४.२० ॥

// yady aśūnyam idaṃ sarvam udayo nāsti na vyayaḥ / caturṇām āryasatyānām abhāvas te prasajyate (24.20)

।। अप्रतीत्य समुत्पन्नं कुतो दुःखं भविष्यति । अनित्यम् उक्तं दुःखं हि तत् स्वाभाव्ये न विद्यते ॥ २४.२१ ॥

// apratītya samutpannaṃ kuto duḥkhaṃ bhaviṣyati / anityam uktaṃ duḥkhaṃ hi tat svābhāvye na vidyate (24.21)

।। स्वभावतो विद्यमानं किं पुनः समुदेष्यते । तस्मात् समुदयो नास्ति शून्यतां प्रतिबाधतः ॥ २४.२२ ॥

// svabhāvato vidyamānaṃ kiṃ punaḥ samudeṣyate / tasmāt samudayo nāsti śūnyatāṃ pratibādhataḥ (24.22)

।। न निरोधः स्वभावेन सतो दुःखस्य विद्यते । स्वभावपर्यवस्थानान् निरोधं प्रतिबाधसे ॥ २४.२३ ॥

// na nirodhaḥ svabhāvena sato duḥkhasya vidyate / svabhāvaparyavasthānān nirodhaṃ pratibādhase (24.23)

।। स्वाभाव्ये सति मार्गस्य भावना नोपपद्यते । अथासौ भाव्यते मार्गः स्वाभाव्यं ते न विद्यते ॥ २४.२४ ॥

// svābhāvye sati mārgasya bhāvanā nopapadyate / athāsau bhāvyate mārgaḥ svābhāvyaṃ te na vidyate (24.24)

।। यदा दुःखं समुदयो निरोधश् च न विद्यते । मार्गो दुःखनिरोधत्वात् कतमः प्रापयिष्यति ॥ २४.२५ ॥

// yadā duḥkhaṃ samudayo nirodhaś ca na vidyate / mārgo duḥkhanirodhatvāt katamaḥ prāpayiṣyati (24.25)

।। स्वभावेनापरिज्ञानं यदि तस्य पुनः कथम् । परिज्ञानं ननु किल स्वभावः समवस्थितः ॥ २४.२६ ॥

// svabhāvenāparijñānaṃ yadi tasya punaḥ katham / parijñānaṃ nanu kila svabhāvaḥ samavasthitaḥ (24.26)

।। प्रहाणसाक्षात्करणे भावना चैवम् एव ते । परिज्ञावन् न युज्यन्ते चत्वार्य् अपि फलानि च ॥ २४.२७ ॥

// prahāṇasākṣātkaraṇe bhāvanā caivam eva te / parijñāvan na yujyante catvāry api phalāni ca (24.27)

।। स्वभावेनानधिगतं यत् फलं तत् पुनः कथम् । शक्यं समधिगन्तुं स्यात् स्वभावं परिगृह्णतः ॥ २४.२८ ॥

// svabhāvenānadhigataṃ yat phalaṃ tat punaḥ katham / śakyaṃ samadhigantuṃ syāt svabhāvaṃ parigṛhṇataḥ (24.28)

।। फलाभावे फलस्था नो न सन्ति प्रतिपन्नकाः । संघो नास्ति न चेत् सन्ति ते ऽष्टौ पुरुषपुद्गलाः ॥ २४.२९ ॥

// phalābhāve phalasthā no na santi pratipannakāḥ / saṃgho nāsti na cet santi te 'ṣṭau puruṣapudgalāḥ (24.29)

।। अभावाच् चार्यसत्यानां सद्धर्मो ऽपि न विद्यते । धर्मे चासति संघे च कथं बुद्धो भविष्यति ॥ २४.३० ॥

// abhāvāc cāryasatyānāṃ saddharmo 'pi na vidyate / dharme cāsati saṃghe ca kathaṃ buddho bhaviṣyati (24.30)

।। अप्रतीत्यापि बोधिं च तव बुद्धः प्रसज्यते । अप्रतीत्यापि बुद्धं च तव बोधिः प्रसज्यते ॥ २४.३१ ॥

// apratītyāpi bodhiṃ ca tava buddhaḥ prasajyate / apratītyāpi buddhaṃ ca tava bodhiḥ prasajyate (24.31)

।। यश् चाबुद्धः स्वभावेन स बोधाय घटन्न् अपि । न बोधिसत्त्वचर्यायां बोधिं ते ऽधिगमिष्यति ॥ २४.३२ ॥

// yaś cābuddhaḥ svabhāvena sa bodhāya ghaṭann api / na bodhisattvacaryāyāṃ bodhiṃ te 'dhigamiṣyati (24.32)

।। न च धर्मम् अधर्मं वा कश्चिज् जातु करिष्यति । किम् अषून्यस्य कर्तव्यं स्वभावः क्रियते न हि ॥ २४.३३ ॥

// na ca dharmam adharmaṃ vā kaścij jātu kariṣyati / kim aṣūnyasya kartavyaṃ svabhāvaḥ kriyate na hi (24.33)

।। विना धर्मम् अधर्मं च फलं हि तव विद्यते । धर्माधर्मनिमित्तं च फलं तव न विद्यते ॥ २४.३४ ॥

// vinā dharmam adharmaṃ ca phalaṃ hi tava vidyate / dharmādharmanimittaṃ ca phalaṃ tava na vidyate (24.34)

।। धर्माधर्मनिमित्तं वा यदि ते विद्यते फलम् । धर्माधर्मसमुत्पन्नम् अशून्यं ते कथं फलम् ॥ २४.३५ ॥

// dharmādharmanimittaṃ vā yadi te vidyate phalam / dharmādharmasamutpannam aśūnyaṃ te kathaṃ phalam (24.35)

।। सर्वसंव्य्वहारांश् च लौकिकान् प्रतिबाधसे । यत् प्रतीत्यसमुत्पादशून्यतां प्रतिबाधसे ॥ २४.३६ ॥

// sarvasaṃvyvahārāṃś ca laukikān pratibādhase / yat pratītyasamutpādaśūnyatāṃ pratibādhase (24.36)

।। न कर्तव्यं भवेत् किंचिद् अनारब्धा भवेत् क्रिया । कारकः स्याद् अकुर्वाणः शून्यतां प्रतिबाधतः ॥ २४.३७ ॥

// na kartavyaṃ bhavet kiṃcid anārabdhā bhavet kriyā / kārakaḥ syād akurvāṇaḥ śūnyatāṃ pratibādhataḥ (24.37)

।। अजातम् अनिरुद्धं च कूटश्थं च भविष्यति । विचित्राभिर् अवस्थाभिः स्वभावे रहितं जगत् ॥ २४.३८ ॥

// ajātam aniruddhaṃ ca kūṭaśthaṃ ca bhaviṣyati / vicitrābhir avasthābhiḥ svabhāve rahitaṃ jagat (24.38)

।। असंप्राप्तस्य च प्राप्तिर् दुःखपर्यन्तकर्म च । सर्वक्लेशप्रहाणं च यद्य् अशून्यं न विद्यते ॥ २४.३९ ॥

// asaṃprāptasya ca prāptir duḥkhaparyantakarma ca / sarvakleśaprahāṇaṃ ca yady aśūnyaṃ na vidyate (24.39)

।। यः प्रतीत्यसमुत्पादं पश्यतीदं स पश्यति । दुःखं समुदयं चैव निरोधं मार्गम् एव च ॥ २४.४० ॥

// yaḥ pratītyasamutpādaṃ paśyatīdaṃ sa paśyati / duḥkhaṃ samudayaṃ caiva nirodhaṃ mārgam eva ca (24.40)