3. Padma Purāṇa (part 3 of 5)

शौनक उवाच-

कथयस्व महाप्राज्ञ गोलोकं याति कर्मणा ।

सुमते दुस्तरात्केन जनः संसारसागरात् ।

राधायाश्चाष्टमी सूत तस्या माहात्म्यमुत्तमम् १।

सूत उवाच-

ब्रह्माणं नारदोऽपृच्छत्पुरा चैतन्महामुने ।

तच्छृणुष्व समासेन पृष्टवान्स इति द्विज २।

नारद उवाच-

पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविदां वर ।

राधाजन्माष्टमी तात कथयस्व ममाग्रतः ३।

तस्याः पुण्यफलं किंवा कृतं केन पुरा विभो ।

अकुर्वतां जनानां हि किल्बिषं किं भवेद्द्विज ४।

केनैव तु विधानेन कर्त्तव्यं तद्व्रतं कदा ।

कस्माज्जाता च सा राधा तन्मे कथय मूलतः ५।

ब्रह्मोवाच-

राधाजन्माष्टमीं वत्स शृणुष्व सुसमाहितः ।

कथयामि समासेन समग्रं हरिणा विना ६।

कथितुं तत्फलं पुण्यं न शक्नोत्यपि नारद ।

कोटिजन्मार्जितं पापं ब्रह्महत्यादिकं महत् ७।

कुर्वंति ये सकृद्भक्त्या तेषां नश्यति तत्क्षणात् ।

एकादश्याः सहस्रेण यत्फलं लभते नरः ८।

राधाजन्माष्टमी पुण्यं तस्माच्छतगुणाधिकम् ।

मेरुतुल्यसुवर्णानि दत्वा यत्फलमाप्यते ९।

सकृद्राधाष्टमीं कृत्वा तस्माच्छतगुणाधिकम् ।

कन्यादानसहस्रेण यत्पुण्यं प्राप्यते जनैः १०।

वृषभानुसुताष्टम्या तत्फलं प्राप्यते जनैः ।

गंगादिषु च तीर्थेषु स्नात्वा तु यत्फलं लभेत् ११।

कृष्णप्राणप्रियाष्टम्याः फलं प्राप्नोति मानवः ।

एतद्व्रतं तु यः पापी हेलया श्रद्धयापि वा १२।

करोति विष्णुसदनं गच्छेत्कोटिकुलान्वितः ।

पुरा कृतयुगे वत्स वरनारी सुशोभना १३।

सुमध्या हरिणीनेत्रा शुभांगी चारुहासिनी ।

सुकेशी चारुकर्णी च नाम्ना लीलावती स्मृता १४।

तया बहूनि पापानि कृतानि सुदृढानि च ।

एकदा साधनाकांक्षी निःसृत्य पुरतः स्वतः १५।

गतान्यनगरं तत्र दृष्ट्वा सुज्ञ जनान्बहून् ।

राधाष्टमीव्रतपरान्सुंदरे देवतालये १६।

गंधपुष्पैर्धूपदीपैर्वस्त्रैर्नानाविधैः फलैः ।

भक्तिभावैः पूजयंतो राधाया मूर्तिमुत्तमाम् १७।

केचिद्गायंति नृत्यंति पठंति स्तवमुत्तमम् ।

तालवेणुमृदंगांश्च वादयंति च के मुदा १८।

तांस्तांस्तथाविधान्दृष्ट्वा कौतूहलसमन्विता ।

जगाम तत्समीपं सा पप्रच्छ विनयान्विता १९।

भोभोः पुण्यात्मानो यूयं किं कुर्वंतो मुदान्विताः ।

कथयध्वं पुण्यवंतो मां चैव विनयान्विताम् २०।

तस्यास्तु वचनं श्रुत्वा परकार्यहितेरताः ।

आरेभिरे तदा वक्तुं वैष्णवा व्रततत्पराः २१।

राधाव्रतिन ऊचुः-

भाद्रे मासि सिताष्टम्यां जाता श्रीराधिका यतः ।

अष्टमी साद्य संप्राप्ता तां कुर्वाम प्रयत्नतः २२।

गोघातजनितं पापं स्तेयजं ब्रह्मघातजम् ।

परस्त्रीहरणाच्चैव तथा च गुरुतल्पजम् २३।

विश्वासघातजं चैव स्त्रीहत्याजनितं तथा ।

एतानि नाशयत्याशु कृता या चाष्टमी नृणाम् २४।

तेषां च वचनं श्रुत्वा सर्वपातकनाशनम् ।

करिष्याम्यहमित्येव परामृष्य पुनः पुनः २५।

तत्रैव व्रतिभिः सार्द्धं कृत्वा सा व्रतमुत्तमम् ।

दैवात्सा पंचतां याता सर्पघातेन निर्मला २६।

ततो यमाज्ञया दूताः पाशमुद्गरपाणयः ।

आगतास्तां समानेतुं बबंधुरतिकृच्छ्रतः २७।

यदा नेतुं मनश्चक्रुर्यमस्य सदनं प्रति ।

तदागता विष्णुदूताः शंखचक्रगदाधराः २८।

हिरण्मयं विमानं च राजहंसयुतं शुभम् ।

छेदनं चक्रधाराभिः पाशं कृत्वा त्वरान्विताः २९।

रथे चारोपयामासुस्तां नारीं गतकिल्बिषाम् ।

निन्युर्विष्णुपुरं ते च गोलोकाख्यं मनोहरम् ३०।

कृष्णेन राधया तत्र स्थिता व्रतप्रसादतः ।

राधाष्टमीव्रतं तात यो न कुर्य्याच्च मूढधीः ३१।

नरकान्निष्कृतिर्नास्ति कोटिकल्पशतैरपि ।

स्त्रियश्च या न कुर्वंति व्रतमेतच्छुभप्रदम् ३२।

राधाविष्णोः प्रीतिकरं सर्वपापप्रणाशनम् ।

अंते यमपुरीं गत्वा पतंति नरके चिरम् ३३।

कदाचिज्जन्मचासाद्य पृथिव्यां विधवा ध्रुवम् ।

एकदा पृथिवी वत्स दुष्टसंघैश्च ताडिता ३४।

गौर्भूत्वा च भृशं दीना चाययौ सा ममांतिकम् ।

निवेदयामास दुःखं रुदंती च पुनः पुनः ३५।

तद्वाक्यं च समाकर्ण्य गतोऽहं विष्णुसंनिधिम् ।

कृष्णे निवेदितश्चाशु पृथिव्या दुःखसंचयः ३६।

तेनोक्तं गच्छ भो ब्रह्मन्देवैः सार्द्धं च भूतले ।

अहं तत्रापि गच्छामि पश्चान्ममगणैः सह ३७।

तच्छ्रुत्वा सहितो दैवैरागतः पृथिवीतलम् ।

ततः कृष्णः समाहूय राधां प्राणगरीयसीम् ३८।

उवाच वचनं देवि गच्छेहं पृथिवीतलम् ।

पृथिवीभारनाशाय गच्छ त्वं मर्त्त्यमंडलम् ३९।

इति श्रुत्वापि सा राधाप्यागता पृथिवीं ततः ।

भाद्रे मासि सिते पक्षे अष्टमीसंज्ञिके तिथौ ४०।

वृषभानो र्यज्ञभूमौ जाता सा राधिका दिवा ।

यज्ञार्थं शोधितायां च दृष्टा सा दिव्यरूपिणी ४१।

राजानं दमना भूत्वा तां प्राप्य निजमंदिरम् ।

दत्तवान्महिषीं नीत्वा सा च तां पर्यपालयत् ४२।

इति ते कथितं वत्स त्वया पृष्टं च यद्वचः ।

गोपनीयं गोपनीयं गोपनीयं प्रयत्नतः ४३।

सूत उवाच-

य इदं शृणुयाद्भक्त्या चतुर्वर्गफलप्रदम् ।

सर्वपापविनिर्मुक्तश्चांतेयातिहरेर्गृहम् ४४।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे ब्रह्मखंडे ब्रह्मनारदसंवादे श्रीराधाष्टमीमाहात्म्यंनाम सप्तमोऽध्यायः ७।

शौनक उवाच-

समुद्रमथनं सूत पुरा कस्मात्कृतं गुरो ।।

हृदये कौतुकं जातं श्रोतुं मे वद चामरैः ॥१।

सूत उवाच-

ब्रह्मन्वच्मि समासेन सिंधोर्मथनकारणम् ।।

दुर्वाससेंद्र संवादमितिहासं शृणुष्व तत् ॥२।

महातपा महातेजा दुर्वासा ईश्वरांशजः ।।

ब्रह्मर्षिः प्रययौ स्वर्गमिन्द्रं द्रष्टुं स चैकदा ॥३।

तस्मिन्ददर्श काले तं गजारूढंv शचीपतिम् ।।

दृष्ट्वा स्रजं पारिजातां ददौ तस्मै महामुनिः ॥४।

गृहीत्वा तां स्रजं चेंद्रो विन्यस्य गजमूर्द्धनि ।।

देवराट्प्रययौ ब्रह्मन्ससैन्यो नंदनं प्रति ५।

हस्ती चादाय तां मालां छित्त्वा तु धरणीतले ।।

चिक्षेप च महाक्रुद्धस्तमित्याह महामुनिः ॥६।

त्रैलोक्यैकश्रियायुक्तो यस्मात्त्वमवमन्यसे ।।

तव त्रैलोक्यश्रीर्नष्टा भवत्येव न संशयः ॥७।

ततः शक्रो जगामाशु सुप्तश्च स्वपुरं पुनः ।।

ददर्श जगतां माता चांतर्द्धानं गता स्वयम् ॥८।

नष्टमंतर्द्धानवत्यां तदा तस्यां जगत्त्रयम् ।।

क्षुत्पिपासान्विताः सर्वे चुक्रुशुर्वै निरंतरम् ॥९।

न ववर्षुर्वारिवाहाः शुष्काश्चैव जलाशयाः ।।

सर्वे ते शाखिनः शुष्काः फलपुष्पविवर्जिताः ॥१०।

क्षुत्पिपासार्दिताः सर्वे ब्रह्मणः सन्निधिं ययुः ।।

तं सर्वे कथयामासुः दुःखशोकं पितामहम् ॥११।

देवानां वचनं श्रुत्वा धाता देवगणैः सह ।।

भृग्वादिमुनिभिश्चैव प्रययौ क्षीरसागरम् ॥१२।

विष्णुं समर्चयामास क्षीराब्धेरुत्तरे तटे ।।

मंत्रमष्टाक्षरं वेधा जपन्ध्यायन्जगत्पतिम् ॥१३।

ततः प्रसन्नो भगवान्सर्वेषां च दिवौकसाम् ।।

वैनतेयं समारुह्य चागतः सदयः प्रभुः ॥१४।

पीतवस्त्रं चतुर्बाहुं शंखचक्रगदाधरम् ।।

दृष्ट्वा तं जगतामीशं पुंडरीकनिभेक्षणम् ॥१५।

विष्णुं भवोदधेः पोतं वनमालाविभूषितम् ।।

श्रीवत्सकौस्तुभोरस्कमानंदाश्रुपरिप्लुताः ॥१६।

तुष्टुवुर्जयशब्देन नमश्चक्रुर्निरंतरम् ।।

श्रीभगवानुवाच-

वरं वृणीध्वं भो देवाः कस्माद्यूयं समागताः ।।

वरदोऽस्मि तद्वदत वो ददामि च नान्यथा ॥१७।

देवा ऊचुः-

कृपालो ब्रह्मशापेन संपद्धीनं जगत्त्रयम् ।।

क्षुत्पिपासार्दितं नाथ सदेवासुरमानुषम् ॥१८।

रक्ष सर्वानिमाँल्लोकान्याताः स्म शरणं तव ।।

श्रीभगवानुवाच-

इंदिरा ब्रह्मशापेन चान्तर्द्धानं गता सुराः १९।

यस्याः कटाक्षमात्रेण जगदैश्वर्यसंयुतम् ।।

तदा यूयं सुराः सर्वे चोत्पाट्य स्वर्णपर्वतम्॥ २०।

मंदरं घर्घरं कृत्वा सर्पराजेन वेष्टितम् ।।

कुरुध्वं मथनं देवाः सदैत्याः क्षीरसागरम् ॥२१।

तस्मादुत्पत्स्यते लक्ष्मीर्जगन्माता च भोः सुराः ।।

तया हृष्टा महाभागा भविष्यथ न संशयः॥ २२।

धारयाम्यहमेवाद्रिं कूर्मरूपेण सर्वतः ।।

इत्युक्त्वा भगवान्विष्णुरंतर्द्धानं जगाम सः ।।

जग्मुः सुरासुराः सर्वे समुद्रमथनं द्विज॥ २३।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे ब्रह्मखंडे समुद्रमथनोद्योगोनामाष्टमोऽध्यायः ८।

सूत उवाच-

ततोऽमरगणास्ते च सगंधर्वाः सदानवा ।

उत्पाट्य मंदरं शैलं चिक्षिपुः पयसां निधौ १।

ततः सनातनः श्रीमान्दयालुर्जगदीश्वरः ।

अधारयद्गिरेर्मूलं कूर्मरूपेण पृष्ठतः २।

अनंतं तत्र संवेष्ट्य ममंथुर्दुग्धसागरम् ।

एकादश्यां मथ्यमाने चोद्भूतं प्रथमं द्विज ३।

कालकूटविषं ते तु दृष्ट्वा सर्वे प्रदुद्रुवुः ।

ततस्तान्विद्रुतान्दृष्ट्वा शंकरश्चोक्तवानिदम् ४।

भोभोऽमरगणा यूयं विषं कुरुतमादरम् ।

वारयिष्याम्यहं तूर्णं कालकूटं महाविषम् ५।

इत्युक्त्वा पार्वतीनाथो ध्यायन्नारायणं हृदि ।

महामंत्रं समुच्चार्य विषमादद्भयंकरम् ६।

महामंत्रप्रभावेण विषं जीर्णं गतं महत् ।

अच्युतानंतगोविंद इति नामत्रयं हरेः ७।

योजपेत्प्रयतो भक्त्या प्रणवाद्यं नमोंऽतिकम् ।

विषभोगाग्निजं तस्य नास्ति मृत्योर्भयं तथा ८।

ततो हृष्टमना देवा ममंथुः क्षीरसागरम् ।

ततोऽलक्ष्मीः समुत्पन्ना कालास्या रक्तलोचना ९।

रूक्षपिंगलकेशा च जरतीं बिभ्रती तनुम् ।

सा च ज्येष्ठाब्रवीद्देवान्किंकर्तव्यं मयेति वै १०।

देवास्तथाब्रुवंस्तां च देवीं दुःखस्यभाजनम् ।

येषां नॄणां गृहे देवी कलहः संप्रवर्तते ११।

तत्र स्थानं प्रयच्छामो वस ज्येष्ठे शुभान्विता ।

निष्ठुरं वचनं ये च वदंति येऽनृतं नराः १२।

संध्यायां ये हि चाश्नंति दुःखदा तिष्ठ तद्गृहे ।

कपालकेशभस्मास्थि तुषांगाराणि यत्र तु १३।

स्थानं ज्येष्ठे तत्र तव भविष्यति न संशयः ।

अकृत्वा पादयोर्धौतं ये चाश्नंति नराधमाः १४।

तद्गृहे सर्वदा तिष्ठ दुःखदारिद्रदायिनी ।

वालुकालवणांगारैः कुर्वंति दंतधावनम् १५।

तेषां गेहे सदा तिष्ठ दुःखदा कलिना सह ।

छत्राकं श्रीफलं शिष्टं ये खादंति नराधमाः १६।

गेहे तेषां तव स्थानं ज्येष्ठे कलुषदायिनि ।

तिलपिष्टमलाबुं ये गृंजनं पोतिकादलम् १७।

कलं बुकं पलांडुं ये चाश्नंति पापबुद्धयः ।

तेषां गृहे तव स्थानं भविष्यति न संशयः १८।

गुरु देवातिथीनां च यज्ञदानविवर्जितम् ।

यत्रवेदध्वनिर्नास्ति तत्र तिष्ठ सदाऽशुभे १९।

दंपत्योः कलहो यत्र पितृदेवार्चनं न वै ।

दुरोदररता यत्र तत्र तिष्ठ सदाशुभे २०।

परदाररता यत्र परद्रव्यापहारिणः ।

विप्रसज्जनवृद्धानां यत्र पूजा न विद्यते ।

तत्र स्थाने सदा तिष्ठ पापदारिद्र्यदायिनी २१।

इत्यादिश्य सुरा ज्येष्ठां सर्वेषां कलिवल्लभाम् ।

क्षीराब्धेर्मथनं चक्रुः पुनस्ते सुसमाहिताः २२।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे ब्रह्मखंडे सूतशौनकसंवादे समुद्रमथनंनाम नवमोऽध्यायः ९।

सूत उवाच-

ऐरावतस्ततो जज्ञे तथैवोच्चैःश्रवा हयः ।

धन्वंतरिः पारिजातः सुरभिश्चाप्सरोदयः १।

ततः प्रभातसमये द्वादश्यामुदिते रवौ ।

उत्पन्ना श्रीर्महालक्ष्मीः सर्वलक्षणशोभिता २।

ददृशुस्तां महादेवीं मातरं धर्मदेवताः ।

प्रहृष्टाः सर्वजंतूनां श्रीकृष्णहृदयालयाम् ३।

लक्ष्मीभ्राता शीतरश्मिर्जातश्च सुधया ततः ।

उत्पन्ना सा हरेर्जाया तुलसी लोकपावनी ४।

तं शैलं पूर्ववत्स्थाप्य परिपूर्णमनोरथाः ।

समेत्य मातरं स्तुत्वा जेपुः श्रीसूक्तमुत्तमम् ५।

ततः प्रसन्ना सा देवी सर्वान्देवानुवाच ह ।

वरं वृणीध्वं भद्रं वो वरदाहं सुरोत्तमाः ६।

देवा ऊचुः-

प्रसीद कमले देवि सर्वमातर्हरिप्रिये ।

त्वया विना जगच्छून्यं कुरु प्राणप्ररक्षणम् ७।

इत्युक्ता सा महालक्ष्मीः प्राह नारायणप्रिया ।

इदानीं सर्वजंतूनां प्राणरक्षां करोम्यहम् ८।

ततो नारायणः श्रीमाञ्छंखचक्रगदाधरः ।

आविर्बभूव सहसा दयालुर्जगदीश्वरः ९।

ततस्ते तुष्टुवुर्देवाः प्रणम्य जगतां पतिम् ।

कृतांजलिपुटाः प्रोचुः हर्षगद्गदभाषिणः १०।

गृहाण मातरं विष्णो महिषीं वल्लभां तव ।

संसाररक्षणार्थाय लक्ष्मीमनपगामिनीम् ।

यावत्प्रतिज्ञां नो चक्रे तावत्प्राहेंदिरा हरिम् ११।

लक्ष्मीरुवाच-

अविवाह्य कथं ज्येष्ठामलक्ष्मीं मधुसूदन ।

तस्याः कनिष्ठां मां नाथ विवाहं कर्तुमिच्छसि ।

ज्येष्ठायां च स्थितायां वै कनिष्ठा परिणीयते १२।

सूत उवाच-

इति श्रुत्वा ततो विष्णुर्ददौ चोद्दालकाय च ।

वेदवाक्यानुरूपेण ह्यलक्ष्मीं निर्जरैः सह १३।

ततो नारायणः श्रीमान्लक्ष्मीमंगीचकार ह ।

ततः सुरगणाः सर्वे नमश्चक्रुः पुनःपुनः १४।

अथ ते चासुरान्सर्वान्जघ्नुः सर्वे बलाधिकाः ।

सर्वे ते क्रंदमानाश्च गताश्चैव दिशो दश १५।

सुधां तत्खादितुं चक्रुर्देवाः पंक्तिं यथाक्रमम् ।

श्रीविष्णोराज्ञया सर्वे चोचुश्चैव परस्परम् १६।

त्वं च देहि त्वं च देहि त्वं च देहीति चाब्रुवन् ।

न शक्तोऽस्मि न शक्तोऽस्मि न शक्तोऽस्मीति चाब्रुवन् १७।

ततो विष्णुः समुत्तस्थौ स्त्रीरूपं च दधार ह ।

चकार स्वर्णपात्रे तत्पीयूषपरिवेषणम् १८।

पीयूषभक्षणं राहुर्यावत्कुर्याद्द्विजोत्तम ।

चंद्रसूर्यौ चोक्तवंतौ राक्षसोऽसौ छलागतः १९।

ततः क्रुद्धो जगन्नाथो जघान स्वर्णपात्रतः ।

शिरस्तस्य पपातोर्व्यां केतुर्नाम्ना बभूव ह २०।

राहुकेतू ततस्तूर्णं गतौ तौ भयविह्वलौ ।

इदानीं तद्दिने प्राप्ते चंद्रसूर्यौ स युध्यति २१।

कुर्याद्ग्रासं सैंहिकेयस्तत्क्षणं दुर्लभं भवेत् ।

सर्वं गंगासमं तोयं वेदव्याससमा द्विजाः २२।

स्नानं वायसतीर्थे यो गंगास्नानफलं लभेत् ।

दानमक्षयपुण्यं स्यात्कोटिजन्मार्जितं तथा २३।

पापं नश्येत्समूलं च किं पुनः क्रतुकोटिभिः ।

विद्यार्थी लभते विद्यां पुत्रार्थी पुत्रमाप्यते २४।

मोक्षार्थी लभते मोक्षं मंत्रसिद्धिर्भवेद्ध्रुवम् ।

इति ते कथितं विप्र समुद्रमथनं तु तत् २५।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे ब्रह्मखंडे सूतशौनकादिकसंवादे समुद्रमथनंनाम दशमोऽध्यायः १०।

शौनक उवाच-

इदानीं श्रोतुमिच्छामि कथयस्व यथार्थतः ।

हरिस्वरूपिणा साक्षाद्वेदव्यासेन शासित १।

निरहंकार हे सूत लोकानुग्रहकारक ।

केन स्यात्सुभगा नारी पापिनी च सुदुर्भगा २।

पतिप्रियांग केन स्याद्रूपिता चक्षुषोः सुधा ।

केन वा जायते लक्ष्मीस्तन्मे ब्रूहि तपोधन ३।

सूत उवाच-

यदि पुण्यमिदं विप्र वृत्तं परमदुर्लभम् ।

शृणुष्व भोः समासेन कथयामि विधानतः ४।

आसीद्भद्रश्रवा राजा युगे द्वापरसंज्ञके ।

सौराष्ट्रदेशवासी च वेदवेदांगपारगः ५।

भार्या तस्य च संजाता नाम्ना सुरतिचंद्रिका ।

तस्यां बभूवुः श्रीराज्ञः सप्तपुत्रा मनोरमाः ६।

ततोऽभिजाता दुहिता सुंदरी सत्यवादिनी ।

श्यामबाला च विप्रेंद्र नाम्ना प्रीतिकरी पितुः ७।

अथैकदा श्यामबाला सुवर्णसिकतासु च ।

गूढैर्मनोहरै रत्नैः सखिभिः क्रीडितुं मुदा ८।

जगाम नीपवृक्षस्य तलं परमदुर्लभम् ।

एतस्मिन्नंतरे विप्र लक्ष्मीः संसारतारिणी ९।

लोकानां नीतिदा साथ समायाता स्वयं पुरः ।

धृत्वा च ब्राह्मणीरूपं पलितांगी च भूसुर १०।

अखिलानां च लोकानां शास्तू राज्ञः क्षयं विना ।

केषां क्षुद्रतराणां हि गृहे गच्छामि सांप्रतम् ११।

इति संचिंत्य मनसा गता राजनिकेतनम् ।

सुवर्णभित्तिभिर्युक्तं पताकाभिरलंकृतम् १२।

सिंहद्वारमतिक्रम्य प्राह दौवारिकीं ततः ।

द्वारं जहि हि भो द्वारि नियुक्ते शुभलक्षणे १३।

यामि वेगेन पश्यामि राज्ञीं सुरतिचंद्रिकाम् ।

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्या रत्नदंडकरा च सा ।

कोकिलावाक्यवन्मुक्तं परमं हर्षमाययौ १४।

द्वारनियुक्तोवाच-

किं नाम वहसे वृद्धे कः पतिस्तावकः पुनः ।

आगतासि कथं किं ते कार्य्यं राज्ञ्याश्च दर्शने ।

कस्मात्किं ब्रूहि विप्रे त्वं श्रोतुं कौतुहलं हि मे १५।

वृद्धोवाच-

शृणु पोष्ये महाराज पत्न्या दंडकरे यदा ।

श्रोतुं कौतूहलं तेऽस्ति मदागमनकारणम् १६।

प्रसिद्धा कमला नाम्ना चाहं प्राणेश्वरो मम ।

भुवनेश इति ख्यातो नाम्ना द्वारवतीपुरी १७।

तस्यां वै वर्त्तते पोष्ये मम प्राणेश्वरस्ततः ।

आगताहं रत्नवेत्रकरे शृणु सकौतुकम् १८।

ममागमनकार्यं हि वच्मीदानीं तवाग्रतः ।

पुरासीद्वैश्यकुलजा राज्ञी तव च दुःखिनी १९।

एकस्मिन्दिवसे पोष्ये पतिना कलहः कृतः ।

तया नार्या च दुःखिन्या ततो वै भर्तृपीडिता २०।

बहिर्भूय द्रुतं गेहाद्रुदंती च पुनः पुनः ।

तस्याश्च रोदनं श्रुत्वा चागताहं समीपतः २१।

अपृच्छं सर्ववृत्तांतं कथितो वै यथार्थतः ।

तया ततो व्रतवरमुपदेशं ददाम्यहम् २२।

ममोपदेशतः सा वै चक्रे व्रतवरं मुदा ।

तस्य प्रसादाद्भो द्वाःस्थे संजाता सुखिता च सा २३।

कदाचिद्वैश्यकुलजा पत्या मृत्योर्वशं गता ।

समानेतुं ततस्तौ तु विहिताखिलघातकौ २४।

किंकरान्प्रेषयामास चंडाद्यान्धर्मराट्प्रभुः ।

यमाज्ञया समायाता यमदूता भयंकराः २५।

बद्ध्वा तौ चर्मपाशेन लोहमुद्गरपाणयः ।

उद्यमं चक्रिरे गंतुं यमस्य शरणं प्रति २६।

अत्रांतरे च लक्ष्म्यास्ते दूता विष्णुपरायणाः ।

समानेतुं समायाताः शंखचक्रगदाधराः २७।

दृष्ट्वा तथाविधांस्तांश्च यमदूताः पलायिताः ।

लक्ष्मीदूता महात्मानः स्वप्रकाशादयस्तथा २८।

पाशं छित्त्वा समारोप्य राजहंसयुते रथे ।

जग्मुर्लक्ष्मीपुरं सर्वे सहसाकाशवर्त्मना २९।

यावद्वारं व्रतवरं कृत्वा वैश्या च सा तदा ।

तावत्कल्पसहस्राणि तस्थतुः कमलापुरे ३०।

पुण्यशेषस्य भोगार्थं जातौ राजान्वयेऽधुना ।

व्रतं च विस्मृतौ द्वाःस्थे राजसंपत्तिगर्वितौ ।

तस्माच्च तव तस्यापि चोपदेशार्थमागता ३१।

द्वाःस्थोवाच-

केनैव तु विधानेन वृद्धे व्रतवरं कृतम् ।

कस्मिन्मासे व्रतं श्रेष्ठं देवता का च पूज्यते ३२।

एतन्मे पृच्छतो मातर्यथावद्वक्तुमर्हसि ।

कमलोवाच-

कार्त्तिके च व्यतिक्रांते मार्गशीर्षे समागते ।

तस्मिन्मासे च भो पोष्ये वासरे गुरुसंज्ञके ३३।

ततः पूर्वाह्णसमये सकलैर्व्रतिभिर्वृता ।

नारायणेन सहितां लक्ष्मीं संपूजयेत्ततः ३४।

मिष्टैः पायसयुक्तैश्च भुक्तैश्च खंडमिश्रितैः ।

लक्ष्मीं संतोषयेत्प्रेष्ये ततः संप्रार्थयेदिदम् ३५।

त्रैलोक्यपूजिते देवि कमले विष्णुवल्लभे ।

यथा त्वमचला कृष्णे तथा भव मयि स्थिता ३६।

ईश्वरी कमले देवि शरणं च भवानघे ।

नानोपहारद्रव्यैश्च लक्ष्मीमाज्ञाप्य तोषयेत् ३७।

शास्त्रैश्च पूजयेद्देवीं महोत्सवसमन्विताम् ।

ततो नैवेद्यशेषांश्च दत्वा ब्राह्मणसत्तमम् ३८।

आत्मानं स्वपतिं पुत्रान्पोष्येऽन्यानपि सेवकान् ।

द्वितीये तु गुरोर्वारे विशेषं शृणु सुंदरि ३९।

चित्रधूलीप्रशस्तैश्च भ्राष्ट्रैर्गोधूमनिर्मितैः ।

तोषयेत्कमलादेव्याः कुर्य्याद्वै भक्तिभावतः ४०।

तृतीये खंडसंयुक्तं दध्योदननिवेदनम् ।

शामाक शालि कासारैश्चतुर्थे पूजयेन्मुदा ४१।

लक्ष्मीदेवीं प्रयत्नेन रत्नदंडकरे ततः ।

लक्ष्मीदेवी प्रीतये तु ब्राह्मणान्पूजयेद्धनैः ४२।

वस्त्रालंकारभोज्यैश्च फलैर्नानाविधैस्तथा ।

पोष्योवाच-

अत्रैव तिष्ठ भो वृद्धे राज्ञीं सुरतिचंद्रिकाम् ४३।

विज्ञाप्य त्वां नयिष्यामि मा क्रोधं कुरु सत्तमे ।

इत्युक्त्वा सा तु चार्वंगी गता राज्ञीसमीपतः ४४।

शिरस्यंजलिमाधाय पोष्या ब्रह्मन्समूलतः ।

आरभ्य सांगपर्यंतं यदूचे कमलालया ४५।

तत्सर्वं कथयामास राज्ञीं सुरतिचंद्रिकाम् ।

द्वारपालीवचः श्रुत्वा राज्ञी सुरतिचंद्रिका ४६।

जगाम ब्राह्मणीपार्श्वं सगर्वा प्राह सुंदर ।

राज्ञ्युवाच-

वृद्धे ब्राह्मणि किं वृत्तं चोपदेशार्थमागता ४७।

कथयस्व चिरं मह्यं भयं त्यक्त्वा यथासुखम् ।

ब्राह्मण्युवाच-

तवानीतिमहं दृष्ट्वा गंतुमिच्छामि चंचला ४८।

कथयिष्यामि किं दुष्टे व्रतं परमदुर्लभम् ।

इंदिरावासरे चाद्य चांडालेन करोषि यत् ४९।

तद्दृष्टं मयि का दुष्टे तद्गेहे गर्वितेऽधुना ।

तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणीवाक्यं क्रोधसंरक्तलोचना ५०।

जरंतीं ब्राह्मणीं चैव प्रहारं च चकार सा ।

ततः सा कमला वृद्धा क्रंदमाना पलायिता ५१।

क्रीडमाना ततः श्यामा ब्राह्मणीक्रन्दनध्वनिम् ।

आगतास्याः समीपं तु श्रुत्वा बाला तपोधना ५२।

श्यामाबालोवाच-

वृद्धे व्यथेदृशी केन दत्ता तुभ्यं वदस्व मे ।

तस्या वचनमाकर्ण्य शोकगद्गदया गिरा ५३।

कमला कथितं सर्वं वृत्तांतं द्विजसत्तम ।

श्यामाबाला ततः श्रुत्वा व्रतं परमदुर्ल्लभम् ५४।

शास्त्रोक्तविधिना चक्रे सश्रद्धं च सभक्तितः ।

त्रिवारे परिपूर्णे तु तुर्यवारे समागते ५५।

विवाहकर्मसंसिद्धं द्विजलक्ष्मीप्रसादतः ।

श्रीसिद्धेश्वरदेवस्य नृपतेर्भूपतेजसः ५६।

मालाधरो नाम सुतो गृहीत्वा तां गृहं गतः ।

अथ तस्यां गतायां तु ब्रह्मन्शृणुष्व कौतुकम् ५७।

राज्ञीगृहे च सर्वाणि स्थितानि सुबहूनि च ।

द्रव्याणि केन नीतानि न ज्ञातान्यपि भूसुर ५८।

निर्वित्ता बुद्धिहीना सा चान्नवस्त्रविवर्जिता ।

उपविष्टा च केनापि गंतुं च दुहितुर्गृहम् ५९।

प्रेषयामास भर्त्तारं किंचित्प्रार्थनहेतवे ।

तस्य मालाधरस्यापि ग्रामे च सरसीतटे ६०।

कालेन कियता विप्र प्रविवेश च कष्टतः ।

तस्माज्जलं समानेतुं तस्या दास्यः समागताः ।

तं दृष्ट्वा दुःखिनां श्रेष्ठं पप्रच्छुः सानुकंपिताः ६१।

दास्य ऊचुः-

कस्त्वं कुतः समायातो मांसरक्तविवर्ज्जितः ।

रूक्षांगो रूक्षकेशश्च तत्सर्वं कथयस्व नः ६२।

दरिद्र उवाच-

श्यामाबालापिता चाहं सौराष्ट्रनगरागतः ।

कथयध्वं च भो दास्यः श्यामाबालासमीपतः ६३।

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य कौतूहलसमन्विताः ।

परस्परमुखाः सर्वा जहसुः स्वपुरं गताः ६४।

श्यामाबाला च कथितं सर्वं वृत्तं च भो द्विज ।

श्रुत्वैतद्वचनं तासां प्रेषयामास सेवकान् ६५।

पुष्पतैलं दिव्यवस्त्रं चंदनं पर्णवीटिकाम् ।

घोटकं च तथा दत्वा पितरं प्रति सुंदरी ६६।

गत्वाथ सर्वे ते भृत्याः कृत्वा सुवेषमुत्तमम् ।

श्यामाबालागृहं निन्युर्देवराजगृहोपमम् ६७।

श्यामाबाला ततश्चैव पितरं दुखिनां वरम् ।

श्याल्यन्नं सघृतं चैव भोजयामास यत्नतः ६८।

तुर्येषु समतीतेषु दिवसेषु तपोधन ।

प्रेषयामास तं दत्वा गुप्तपात्रस्थितं धनम् ६९।

ततः प्रविश्य स्वगृहे धनं पात्रान्तरस्थितम् ।

ददर्शांगारनिचयं रुरोद भृशदुःखितः ७०।

दुहितुः सदनं यातुं निःससार गृहागतः ।

तत्रैव सरसीकूले प्रविवेश च दुःखिनी ७१।

तथैनां च समानीतां यथा स्याः प्राणवल्लभाम् ।

तथैव पूजयामास मातृस्नेहात्पतिव्रता ७२।

एतस्मिन्समये विप्र लक्ष्मीवासरमुत्तमम् ।

श्यामाबाला कारयितुं मनश्चक्रे च मातरम् ७३।

तस्या माता दरिद्राणि भुक्त्वा वैकांतिकेपि च ।

शावकानां तु चोच्छिष्टं लक्ष्मीकोपसमन्विता ७४।

इंदिरायास्तृतीयानि वासराणि गतान्यपि ।

चतुर्थवासरे तां तत्कारयामास सा दृढम् ७५।

आगता नगरं सा वै राज्ञी सुरतिचंद्रिका ।

दृष्ट्वा गृहं तथा दिव्यमिंदिरायाः प्रसादतः ७६।

श्यामाबाला च विप्रेंद्र कदाचित्समये पुनः ।

मातुर्गृहं गता चाथ ऐश्वर्यस्य दिदृक्षया ७७।

श्यामाबालां ततो दूराद्दृष्ट्वा संकुपिता च सा ।

न पश्यामि मुखं तस्या इत्युक्त्वालक्षिता स्थिता ७८।

गत्वा गृहांतरालं च गृहीत्वा सैंधवं च सा ।

आगता स्वगृहं किंचित्तूष्णीं लक्ष्मीसमाश्रितम् ७९।

राजा स्वामी च पप्रच्छ तां साध्वीं पतिदेवताम् ।

किमानीतं त्वया कांते कथयस्व ममाग्रतः ८०।

कांतोवाच-

राज्यसारं समानीतं दर्शयिष्यामि भोजने ।

इत्युक्त्वा सा तदा पाकं कृत्वा च लवणं विना ८१।

अन्नादिकं ततो दत्वा मालाधराय भूभुजे ।

ततो मालाधरो राजा व्यंजनं लवणवर्जितम् ८२।

भुक्त्वा वैगुण्यतां प्राप्तो राज्यसारं ददौ च सा ।

तदा हृष्टमना राजा भोजनं कृतवान्द्विज ८३।

प्रशशंस च तां नारीं धन्याधन्या इति ब्रुवन् ।

एतद्व्रतं च या नारी न करोति महादरात् ८४।

जन्मजन्मनि सा नारी दरिद्रा दुर्भगा भवेत् ।

इदं या शृणुयाद्भक्त्या पठेद्यो वा समाहितः ८५।

सर्वपापैर्विनिर्मुक्तो लक्ष्मीलोकं लभेच्च सः ।

इमां व्रतकथां या तु न श्रुत्वा क्रियते व्रतम् ।

तस्या व्रतफलं चैव नश्यत्येव न संशयः ८६।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे ब्रह्मखंडे सूतशौनकसंवादे एकादशोऽध्यायः ११।

शौनक उवाच-

केन पुण्येन भो सूत चान्येन गतपातकः ।

नरो याति हरेः स्थानं तद्वदस्वानुकंपया १।

सूत उवाच-

ब्राह्मणस्य धनैः प्राणान्प्राणैर्वापि द्विजोत्तम ।

रक्षां करोति यो मर्त्यो विष्णुलोकं स गच्छति २।

पुरा राजा दीननाथो द्वापरे संज्ञके युगे ।

आसीदपुत्रो बलवान्वैष्णवः स तु याजकः ३।

एकदा गालवं राजा पप्रच्छ विनयान्वितः ।

केन पुण्येन जायेत पुत्रो वै करुणार्णव ४।

वदस्व मुनिशार्दूल करिष्यामि तवाज्ञया ।

येषां नृणां नास्ति सुतो जीवनं हि निरर्थकम् ५।

गालव उवाच-

राजन्शृणुष्वावहितो यत्पृष्टोऽस्मि तवाग्रतः ।

कथयामि समासेन पुत्रस्योद्भवकारणम् ६।

क्रतुं च नरमेधाख्यं कुरुष्व राजसत्तम ।

तदा ते संततिः स्याद्वै सर्वलक्षणसंयुता ७।

राजोवाच-

नरमेधं महायज्ञं यज्ञानां प्रवरं द्विज ।

कीदृशं नरमानीय करिष्यामि गुरो वद ८।

गालव उवाच-

सुंदरांगः सुवदनः समस्तशास्त्रविद्भवेत् ।

सत्कुले यदि जातः स तदा यज्ञाय कल्पते ९।

अंगहीनः कृष्णवर्णो मूर्खो योग्यो भवेन्नहि ।

इत्युक्ते गालवे विप्र स राजा मनुजेश्वरः १०।

प्रेषयामास दूतांश्च कथयित्वा मुनेर्वचः ।

द्रविणं बहु दत्वा च गालवप्रमुखान्द्विजान् ११।

यज्ञार्थे वरयामास समस्तशास्त्रपारगान् ।

ततो राजाज्ञया दूताः देशं देशं मुदा गताः १२।

ग्रामे ग्रामे द्विजश्रेष्ठ पत्तनेऽपि समाहिताः ।

कुत्रापि न प्राप्तवंतो गता जनपदं ततः १३।

नाम्ना दशपुरं विप्र प्रकीर्णं गुणिभिर्द्विजैः ।

यत्र नारीः सुकेशीश्च मृगशावक चक्षुषः १४।

दृष्ट्वा मुह्यंति पुरुषाश्चंद्रमुख्यश्च ता यतः ।

तस्मिन्पुरे मनोरम्ये कृष्णदेव इति द्विजः १५।

आसीत्पुत्रैस्त्रिभिः सार्द्धं भार्यया च सुशीलया ।

वैष्णवः प्रियवादी च विष्णुपूजारतः सदा १६।

साग्निकः पितृभक्तश्च वैष्णवानां प्रियंकरः ।

प्रार्थनां चक्रुरथ ते राज्ञो दूता द्विजोत्तमम् १७।

पुत्रं देहीति देहीति वद ब्राह्मणसत्तम ।

नास्ति राज्ञो द्विजश्रेष्ठ पुत्रः संतापनाशनः १८।

तदर्थं नरमेधाख्ये यज्ञेभव स दीक्षितः ।

नेष्यामस्तव पुत्रं वै बलिं दातुं महाक्रतौ १९।

सुवर्णानां चतुर्लक्षं ब्रह्मन्नय समाहितः ।

सुखेन यदि दातव्यो नो पुत्रः पुत्रलालसात् २०।

तदा बलेन नेष्यामो राजाज्ञाकारिणो वयम् ।

दूतानां वचनं श्रुत्वा ब्राह्मणौ शोकविह्वलौ २१।

अभूतां विगतप्राणाविव संशयमानसौ ।

किं धनेन सुवर्णेन जीवनेनापि सद्मना ।

प्रोवाचेदं वचः सोऽपि ब्राह्मणो राजपूरुषान् २२।

ब्राह्मण उवाच-

यदि दूताः समानेतुं पुत्रं शोकतमोपहम् ।

आगता निश्चितं यूयं शृणुध्वं वचनं मम २३।

स्थित्वा पृथिव्यां को भ्रष्टां राजाज्ञां कर्तुमिच्छति ।

पुत्रं हित्वा किंतु यूयं वृद्धं मां नयत द्विजम् २४।

इति तस्य वचः श्रुत्वा दूताः क्रोधसमन्विताः ।

बलात्कारेण तद्गेहे सुवर्णानि च तत्यजुः २५।

यदा नेतुं मनश्चक्रुस्तत्पुत्रं किल ते क्रुधा ।

बद्धांजलिपुटोभूत्वा रुदन्प्रोवोच स द्विजः २६।

पुत्राणां ज्येष्ठपुत्रं मे हित्वान्यं पुत्रमुत्तमम् ।

नयतेति वचो वक्तुं वक्त्रेनायाति हे जनाः २७।

द्विजस्य वचनं श्रुत्वा ब्राह्मणीं रुदतीं सतीम् ।

प्रोचुर्दूताः कनीयांसं पुत्रं देहीति सत्तम २८।

तेषामिति वचः श्रुत्वा ब्राह्मणी भूमितस्तदा ।

पपात वात्यया सार्द्धं रंभेव भृशदुःखिनी २९।

मुद्गरं सा समादाय मौलौ चाताडयद्बलात् ।

कनिष्ठं मत्सुतं दूता नापि दास्यामि सर्वथा ३०।

एतस्मिन्समये विप्र विप्रस्य मध्यमः सुतः ।

प्रोवाच विनयाविष्टः प्रणम्य पितरौ रुदन् ३१।

माता यदि विषं दद्यात्पित्रा विक्रीयते सुतः ।

राजा हरति सर्वस्वं कस्तत्र पालको भवेत् ३२।

इत्युक्त्वा तत्सुतो मूर्ध्ना प्रणम्य पितरौ सह ।

दूतैर्जगाम त्वरितै राज्ञोऽस्य दीक्षितस्य च ३३।

अथ तौ ब्राह्मणौ पुत्रविच्छेदक्लिष्टमानसौ ।

रुदित्वा च रुदित्वा च अंधभावं प्रजग्मतुः ३४।

अथ ते पथ्यगच्छंत विश्वामित्रमुनेः किल ।

आश्रमं शिष्ययुक्तं च सेवितं मृगशावकैः ३५।

स मुनी राजपुरुषान्दृष्ट्वा पप्रच्छ सादरम् ।

के यूयं हो कुत्र गता यथाका वृत्तिरुच्यताम् ३६।

राजदूता ऊचुः-

शृणुष्वावहितो विप्र राज्ञः पुत्रो न जायते ।

तदर्थं नरमेधाख्ये यज्ञे राजा सुदीक्षितः ३७।

नयामस्तत्र बल्यर्थमिमं ब्राह्मणपुत्रकम् ।

इति तेषां वचः श्रुत्वा स विप्रः सदयोऽभवत् ३८।

प्राणा ममापि गच्छंतु सुखी भवतु बालकः ।

बालकार्थे द्विजार्थे च स्वाम्यर्थे ये जना इह ३९।

त्यजन्ति तृणवत्प्राणांस्तेषां लोकाः सनातनाः ।

विमृश्येति मुनिः स्वांते स प्रोवाच द्विजर्षभः ४०।

यज्ञे बलिं समादातुमिमं ब्राह्मणबालकम् ।

हित्वा मां नयथाथाशु ह्ययं बालक उत्तमः ४१।

संसारे जन्मसंप्राप्य न लब्धं सुखमत्र च ।

अनेन बालकेनापि मरिष्यति कथं त्वयम् ४२।

आगतेऽस्मिन्गृहाद्दूताः पितरावस्य दुःखितौ ।

हतभाग्यौ गतो नूनं यमस्येव गृहं प्रति ४३।

एवं तस्य वचः श्रुत्वा दूताः प्रोचुरथ द्विजम् ।

भूपालस्य विनाज्ञां वै दीननाथस्य भूसुर ४४।

नेतुं त्वां पलितं प्राज्ञ नेष्यामो हि कथं वयम् ।

एवमुक्त्वा च ते दूता जग्मू राज्ञः पुरीं तदा ४५।

स मुनिर्दूतसंघैश्च गतवान्यज्ञमंदिरम् ।

राजानं कथयामासुर्दूता विप्रस्य चेष्टितम् ४६।

तच्छ्रुत्वाशंकितमनाः प्रोवाचेदं वचः स तम् ।

मुने यद्यपि मे यज्ञे कृते पुत्रो भविष्यति ४७।

बलिं विनापि भो ब्रह्मन्तदा विप्रसुतं नय ४८।

मुनिरुवाच-

यज्ञे त्वया कृते राजन्महापुत्रो भविष्यति ।

अत्र ते संशयो मा भूदमोघमपि दर्शनम् ४९।

इति तस्य वचः श्रुत्वा राजात्यंतसहर्षकः ।

चक्रे पूर्णाहुतिं यज्ञे समस्तैर्मुनिभिः सह ५०।

अथातः स मुनिः श्रेष्ठो ब्राह्मणस्य सुतं च तम् ।

गृह्य दशपुरं नाम नगरं गतवांस्तदा ५१।

भवनं तस्य गत्वा च उक्तवान्वचनं मुनिः ।

गृहे त्वं तिष्ठसे विप्र तिष्ठामि मृतवन्मुने ५२।

राजा बलेन मे पुत्रं नीतवान्किं करोम्यहम् ।

पुत्रे गते च भो विप्र दंपत्योरावयोः पुनः ५३।

गतानि चांधभावं वै क्रंदनैर्लोचनान्यपि ।

अथासौ मुनिशार्दूलः पुत्रं पश्य नयेति च ५४।

उक्तवांस्तौ यदा विप्र ब्राह्मणौ जातहर्षकौ ।

पुत्रायाकारणं कृत्वा गतावेतौ बहिः क्षणात् ५५।

मुनेर्वचनसिद्धित्वात्तत्क्षणं लोचनं तयोः ।

आलोकं तु गतं तूर्णं पुत्रस्य दर्शनादपि ५६।

पुत्रस्य मुखपद्मं तौ लोचनैरलिसंनिभैः ।

पीत्वा मुनिं चिरंतं च नमस्कृत्य पुनः पुनः ५७।

प्रोचतुर्वचनं विप्रा ब्राह्मणौ प्रियवादिनौ ।

अहो मुने जीवदानमावयोः सुकृतं किल ५८।

तयोरेव वचः श्रुत्वा स मुनिः करुणार्णवः ।

दत्वाशिषं च तौ विप्र जगाम निजमाश्रमम् ५९।

मुनिः करगतं चैव कृत्वा विष्णोः परं पदम् ।

तपस्तेपे महाभागो दैवतैरपि दुर्ल्लभम् ६०।

किंचित्काले गते विप्र तस्य राज्ञोऽभवत्सुतः ।

सुंदरो राजयोग्यश्च इंदुःक्षीरनिधाविव ।

पुत्रोत्सवे सोऽपि विप्र राजा दत्वा धनानि वै ६१।

बुभुजे देववद्भूम्यां विशोको जातकौतुकः ।

विप्रान्पालयते यस्तु प्राणान्दत्वा धनान्यपि ६२।

स याति विष्णुभवनं पुनरावृत्तिदुर्ल्लभम् ।

पठंति येऽत्र भक्त्या च शृण्वंति विप्रतः कथाम् ६३।

आख्यानं श्लोकमेकं वा गच्छंति विष्णुमंदिरम् ६४।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे सूतशौनकसंवादे ब्रह्मखंडे ब्राह्मणपालनंनाम द्वादशोऽध्यायः १२।

शौनक उवाच-

कृष्णजन्माष्टमी सूत तस्या माहात्म्यमुत्तमम् ।

कथयस्व महाप्राज्ञ चोद्धरस्व महार्णवात् १।

सूत उवाच-

कृष्णजन्माष्टमीं ब्रह्मन्भक्त्या करोति यो नरः ।

अंते विष्णुपुरं याति कुलकोटियुतो द्विज २।

अष्टमी बुधवारे च सोमे चैव द्विजोत्तम ।

रोहिणीऋक्षसंयुक्ता कुलकोटिविमुक्तिदा ३।

महापातकसंयुक्तः करोति व्रतमुत्तमम् ।

सर्वपापविनिर्मुक्तश्चांते याति हरेर्गृहम् ४।

कृष्णजन्माष्टमीं ब्रह्मन्न करोति नराधमः ।

इह दुःखमवाप्नोति स प्रेत्य नरकं व्रजेत् ५।

न करोति च या नारी कृष्णजन्माष्टमीव्रतम् ।

वर्षे वर्षे तु सा मूढा नरकं याति दारुणम् ६।

जन्माष्टमीदिने यो वै नरोऽश्नाति विमूढधीः ।

महानरकमश्नाति सत्यं सत्यं वदाम्यहम् ७।

दिलीपेन पुरा पृष्टो वसिष्ठो मुनिसत्तमः ।

तच्छृणुष्व महाप्राज्ञ सर्वपातकनाशनम् ८।

दिलीप उवाच-

भाद्रे मास्यसिताष्टम्यां यस्यां जातो जनार्द्दनः ।

तदहं श्रोतुमिच्छामि कथयस्व महामुने ९।

कथं वा भगवान्जातः शंखचक्रगदाधरः ।

देवकीजठरे विष्णुः किं कर्तुं केन हेतुना १०।

वसिष्ठ उवाच-

शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि कस्माज्जातो जनार्द्दनः ।

पृथिव्यां त्रिदिवं त्यक्त्वा भवते कथयाम्यहम् ११।

पुरा वसुंधरा ह्यासीत्कंसादिनृपपीडिता ।

स्वाधिकारप्रमत्तेन कंसदूतेन ताडिता १२।

क्रंदती क्रंदती सा तु ययौ घूर्णितलोचना ।

यत्र तिष्ठति देवेश उमाकांतो वृषध्वजः १३।

कंसेन ताडिता नाथ इति तस्मै निवेदितुम् ।

बाष्पवारीणि वर्षंति विवर्णा साविमानिता १४।

क्रंदंतीं तां समालोक्य कोपेन स्फुरिताधरः ।

उमयासहितः सर्वैर्देववृंदैरनुव्रतः १५।

आजगाम महादेवो विधातृभवनं रुषा ।

गत्वा चोवाच ब्रह्माणं कंसध्वंसनहेतवे १६।

उपायः सृज्यतां ब्रह्मन्भवता विष्णुना सह ।

ऐश्वरं तद्वचः श्रुत्वा गंतुं प्राह कृतात्मभूः १७।

क्षीरोदे यत्र वैकुंठः सुप्तोऽस्ति भुजगोपरि ।

हंसपृष्ठं समारुह्य हरेरंतिकमाययौ १८।

तत्र गत्वा च तं धाता देववृंदैर्हरादिभिः ।

संयुक्तः स्तूयते वाग्भिः कोमलं वाग्विदांवरः १९।

नमः कमलनेत्राय हरये परमात्मने ।

जगतः पालयित्रे च लक्ष्मीकांत नमोऽस्तु ते २०।

इति तेभ्यः स्तुतिं श्रुत्वा प्रत्युवाच जनार्द्दनः ।

देवान्क्लिष्टमुखान्सर्वान्भवद्भिरागतं कथम् २१।

ब्रह्मोवाच-।

शृणु देव जगन्नाथ यस्मादस्माकमागतम् ।

कथयामि सुरश्रेष्ठ तदहं लोकभावन २२।

शूलिदत्तवरोन्मत्तः कंसो राजा दुरासदः ।

वसुधा ताडिता तेन करघातेन पीडिता २३।

वरं दत्वा पुराप्यग्रे मायया तु प्रवंचितः ।

भागिनेयं विना शंभो मरणं भविता न मे २४।

तस्माद्गच्छ स्वयं देव कंसं हंतुं दुरासदम् ।

देवकीजठरे जन्म लब्ध्वा गत्वा च गोकुलम् २५।

ब्रह्मणा प्रेरितो देवः प्रत्युवाच च शूलिनम् ।

पार्वतीं देहि देवेश अब्दं स्थित्वा गमिष्यति २६।

उमया रक्षया सार्द्धं शंखचक्रगदाधरः ।

उद्दिश्य मथुरां चक्रे प्रयाणं कमलासनः २७।

देवकीजठरे जन्म लेभे तत्र गदाधरः ।

यशोदाकुक्षिमध्यास्ते शर्वाणी मृगलोचना २८।

नवमासांश्च विश्रम्य कुक्षौ नवदिनांतकान् ।

भाद्रे मास्यसिते पक्षे चाष्टमीसंज्ञका तिथिः २९।

रोहिणीतारकायुक्ता रजनीघनघोषिता ।

तस्यां जातो जगन्नाथः कंसारिर्वसुदेवजः ३०।

वैराटी नंदपत्नी च यशोदाऽजीजनत्सुताम् ।

पुत्रं पद्मकरं पद्मनाभं पद्मदलेक्षणम् ३१।

तदा हर्षितुमारेभे दृष्ट्वा ह्यानकदुंदुभिः ।

कंसासुरभयत्रस्ता प्रोवाच देवकी तदा ३२।

वैराटीं गच्छ भो नाथ सुतं प्रत्यर्पितं किल ।

पुत्रं दत्वा यशोदायै सुतां तस्याः समानय ३३।

तस्या वचः समाकर्ण्य वसुदेवोऽपि दुःखितः ।

अंके कुमारमादाय वैराट्यभिमुखंययौ ३४।

यमुनाजलसंपूर्णा तत्पथे मध्यवर्त्मनि ।

आसीद्घोरा महादीर्घा गम्भीरोदकपूरभाक् ३५।

एवं दृष्ट्वा तटे स्थित्वा यमुनामवलोकयन् ।

वसुदेवोऽपि दुःखार्तो विललापातिचिंतया ३६।

किं करोमि क्व गच्छामि विधिनापि हि वंचितः ।

कथमत्र गमिष्यामि वैराटीं नंदमंदिरम् ३७।

हरिणा तत्र सानंदं मायया वंचितः पिता ।

क्षणमात्रं तटे स्थित्वा यमुनामवलोकयन् ३८।

तेन दृष्टा पुनः सापि क्षणाज्जानुवहाभवत् ।

तां दृष्ट्वा हृष्ट उत्तस्थौ प्रस्थानमकरोद्यथा ३९।

मायां कृत्वा जगन्नाथः पितुरंकाज्जलेऽपतत् ।

तं पुत्रं पतितं दृष्ट्वा हाहाकृत्वा सुदुःखितः ४०।

महोपायं पुनः कर्तुं विधिना तेन वंचितः ।

त्राहि मां जगतां नाथ सुतं रक्ष सुरोत्तम ४१।

जनकक्रंदितं दृष्ट्वा कंसारिः कृपया मुहुः ।

जलक्रीडां समाचर्य पितुःक्रोडमगात्पुनः ४२।

यथा तेन यदुश्रेष्ठो जगाम नंदमंदिरम् ।

सुतं दत्त्वा यशोदायै सुतां तस्याः समानयत् ४३।

निजागारं ततः प्राप्य पत्न्यै प्रत्यर्पिता सुता ।

देवकी च प्रसूतेति वार्ता प्राप्ता सुरारिणा ४४।

आनेतुं प्रस्थिता दूताः सुतं दुहितरं तदा ।

आगत्य कंसदूतास्ते सुतां नेतुं प्रचक्रमुः ४५।

बलादेनां समाकृष्य देवकी वसुदेवयोः ।

कंसदूतैर्गृहीत्वा सा अर्पिता तु सुरारये ४६।

स धृत्वा तां महाराजः सभयोऽभूद्दुरासदः ।

शुद्धकांचनवर्णाभां पूर्णेंदुसदृशाननाम् ४७।

कंसो हसंतीं तां दृष्ट्वा विद्युत्स्फुरितलोचनाम् ।

आदिदेशासुरश्रेष्ठो जहि नीत्वा शिलोपरि ४८।

आज्ञां लब्ध्वाऽसुरास्ते वै निष्पेष्टुं तां प्रवर्तिताः ।

विद्युच्छीघ्रतया गौरी जगाम शंकरांतिकम् ४९।

गौर्युवाच-

शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि यत्रास्ते शत्रुरुत्तमः ।

नंदस्य निलये गुप्तस्तव हंताऽसुरोत्तम ५०।

वसिष्ठ उवाच-

एवमुक्त्वा तु सा देवी जगाम निजमंदिरम् ।

श्रुत्वा वाक्यं ततो देव्याः कंसो राजा सुदुःखितः ५१।

भगिनीं पूतनामाह गच्छ त्वं नंदमंदिरम् ।

छद्मना तं सुतं हत्वा गच्छ ते वांच्छितं बहु ५२।

दास्यामि शत्रुं हंतुं मे व्रज शीघ्रतरं शुभे ।

आज्ञां प्राप्य राक्षसी सा गोकुलाभिमुखं गता ५३।

मायया सुंदरी रूपा प्रविष्टा तत्र गोकुले ।

पयोधरे गरं सा तु धृत्वा हंतुमुपागता ५४।

पशुपानां गृहद्वारि प्रविष्टालक्षितेति च ।

गत्वांतरुत्थाप्य शिशुं स्तनं दत्वापसद्गतिम् ५५।

ततस्तु शकटं क्षिप्त्वा तृणावर्तादिमर्दनम् ।

कालीयदमनं कृत्वा गतो मधुपुरीं ततः ५६।

गत्वा कंसो हतः क्रूरः कंसमल्लानजीजयत् ।

एतत्ते कथितं राजन्विष्णोर्जन्मदिनव्रतम् ५७।

श्रुत्वा पापानि नश्यंति कुर्यात्किं वा भविष्यति ।

य इदं कुरुते मर्त्यो या च नारी हरेर्व्रतम् ५८।

ऐश्वर्यमतुलं प्राप्य जन्मन्यत्र यथेप्सितम् ।

पूर्वविद्धा न कर्त्तव्या तृतीयाषष्ठिरेव च ५९।

अष्टम्येकादशीभूता धर्मकामार्थवांच्छुभिः ।

वर्जयित्वा प्रयत्नेन सप्तमीसंयुताष्टमी ६०।

विना ऋक्षेऽपि कर्तव्या नवमीसंयुताष्टमी ।

उदये चाष्टमी किंचित्सकला नवमी यदि ६१।

मुहूर्तरोहिणीयुक्ता संपूर्णा चाष्टमी भवेत् ।

अष्टमी बुधवारेण रोहिणीसहिता यदि ६२।

सोमेनैव भवेद्राजन्किंकृतैर्व्रतकोटिभिः ।

नवम्यामुदयात्किंचित्सोमे सापि बुधेऽपि च ६३।

अपि वर्षशतेनापि लभ्यते वा न लभ्यते ।

विना ऋक्षं न कर्तव्या नवमीसंयुताष्टमी ६४।

कार्याविद्धापि सप्तम्यां रोहिणीसंयुताष्टमी ।

कलाकाष्ठामुहूर्तेऽपि यदा कृष्णाष्टमीतिथिः ६५।

नवम्यां सैव वा ग्राह्या सप्तमीसंयुता न हि ।

किं पुनर्बुधवारेण सोमेनापि विशेषतः ६६।

किं पुर्नर्नवमीयुक्ता कुलकोट्यास्तु मुक्तिदा ।

पलवेधेन राजेंद्र सप्तम्या अष्टमीं त्यजेत् ६७।

सुरायाबिंदुनास्पृष्टं गंगांभः कलशं यथा ।

दिलीप उवाच-

केन चादौ कृतं चेदं केन वा तत्प्रकाशितम् ।

किं पुण्यं किं फलं देव कथयस्व महामुने ६८।

वसिष्ठ उवाच-

चित्रसेनो महाराजा महापापपरो महान् ।

अगम्यागमनं कृत्वा स्वर्णस्तेयं द्विजस्य च ६९।

सुरायां च सदा तृप्तो वृथामांसे सदा रतः ।

एवं पापसमायुक्तो नित्यं प्राणिवधे रतः ७०।

चांडालैः पतितैः सार्द्धमालापं सर्वदाकरोत् ।

एतदेवं विधो राजा मृगयायां मनो दधे ७१।

अरण्ये द्वीपिनं ज्ञात्वा वेष्टयित्वा च सर्वतः ।

सावधानं भटान्सर्वान्वाक्यमेतदुवाच ह ७२।

अहमेव निहन्म्येनं योऽन्योस्मिन्प्रहरिष्यति ।

स वध्यो नात्र संदेहो व्याघ्रो राज्ञः पथा ययौ ७३।

सलज्जोऽपि ततो राजा व्याघ्रं पश्चाज्जगाम ह ।

अनेकक्लेशदुःखेन व्याघ्रं हंतुं समाहितः ७४।

क्षुत्पिपासाकुलक्लेशः संध्यायां यमुनातटे ।

अष्टमीरोहिणीयुक्ता तद्दिनं जन्मवासरम् ७५।

श्वःकन्या यमुनायां वै व्रतं चक्रुर्नराधिप ।

नानोपहारैर्द्रव्यैश्च धूपदीपैः सुशोभनैः ७६।

गंधपुष्पं तथा द्रव्यं कुंकुमादिमनोहरम् ।

अन्नं बहुगुणं दृष्ट्वा भोक्तुं तन्मानसंकुलम् ७७।

राजोवाच-

अन्नाभावान्ममाद्याशु प्राणा यास्यंति निश्चितम् ।

स्त्रिय ऊचुः-

जन्माष्टम्यां हरे राजन्न भोक्तव्यं त्वयानघ ७८।

गृध्रमांसं खरं काकं गोमांसमन्नमेव च ।

भुक्तवान्नात्र संदेहो यो भुंक्ते कृष्णजन्मनि ७९।

किं किं छिद्रं न संजातं संसारे वसतां नृणाम् ।

येन देहेस्थिते प्राणे जयंती न कृता नृप ८०।

तत्राकृतोपवासस्य शासनं यममंदिरम् ।

यद्दत्तं पितरो नित्यं न गृह्णंति यथाविधि ८१।

पितरः पातिताः सर्वे जयंत्यां भोजने कृते ।

इति श्रुत्वा ततो राजा व्रतं चक्रे नराधिप ८२।

किंचित्पुष्पं कियद्गंधं वस्त्रं चानीय हर्षितः ।

एतद्व्रतं समायुक्तं तिथिभांते च पारणम् ।

व्रतस्यास्य प्रभावेण चित्रसेनो हरेर्गृहम् ८३।

दिव्यं विमानमारुह्य गतवान्पितृभिः सह ।

यत्फलं मथुरां गत्वा दृष्ट्वा कृष्णमुखांबुजम् ८४।

तत्फलं प्राप्यते पुंसाकृष्णजन्माष्टमीव्रतात् ।

यत्फलं द्वारकां गत्वा दृष्टे विश्वेश्वरे हरौ ।

तत्फलं प्राप्यते दीनैः कृत्वा जन्माष्टमीव्रतम् ८५।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे ब्रह्मखंडे हरिजन्माष्टमीव्रतमाहात्म्यंनाम त्रयोदशोऽध्यायः १३।

शौनक उवाच।

कथयस्व महाप्राज्ञ ब्राह्मणस्य कृपार्णव ।

माहात्म्यं सर्ववर्णानां श्रेष्ठस्य कृपया च मे १।

सूत उवाच।

ब्राह्मणः सर्ववर्णानां गुरुरेव द्विजोत्तम ।

सर्वामराश्रयो ज्ञेयः साक्षान्नारायणः प्रभुः २।

कुर्यात्प्रणामं यो विप्रं हरिबुद्ध्या तु भूसुरम् ।

भक्त्या तस्य द्विजश्रेष्ठ वर्द्धते संपदादिकम् ३।

न नमेद्ब्राह्मणं दृष्ट्वा हेलयापि च गर्वितः ।

छेदनं तु तस्य शिरः कर्तुमिच्छेत्सदा हरिः ४।

कृतापराधं विप्रं ये द्विषंति पापबुद्धयः ।

हरिं द्विषंति ते ज्ञेया निरयं यांति दारुणम् ५।

यः कर्तुं प्रार्थनां विप्रं पश्येत्क्रोधेन चागतम् ।

कृतांतश्चक्षुषोस्तस्य तप्तसूचीं ददाति वै ६।

कुरुते भूसुरं मूढो भर्त्सनं यो नराधमः ।

यमदूता मुखे तस्य तप्तलोहं ददंति च ७।

येषां निकेतने भुंक्ते क्ष्मासुरो वै तपोधनः ।

सुपर्वाणैः स्वयं कृष्णो भुंक्ते तेषां निकेतने ८।

नश्यंति सर्वपापानि द्विजहत्यादिकानि च ।

कणमात्रं भजेद्यस्तु विप्रांघ्रिसलिलं नरः ९।

यो नरश्चरणौधौतं कुर्याद्धस्तेन भक्तितः ।

द्विजातेर्वच्मि सत्यं ते स मुक्तः सर्वपातकैः १०।

पुत्रहीना च या नारी मृतवत्सा च यांगना ।

सपुत्रा जीववत्सा सा द्विजपद्मांघ्रिसेवनात् ११।

ब्रह्मांडे यानि तीर्थानि तानि तीर्थानि सागरे ।

उदधौ यानि तीर्थानि तिष्ठंति द्विजपादयोः ।

द्विजांघ्रिसलिलैर्नित्यं सेचितं यस्य मस्तकम् १२।

स स्नातः सर्वतीर्थेषु स मुक्तः सर्वपातकैः ।

शृणु शौनक वक्ष्यामि माहात्म्यं पापनाशनम् १३।

विप्रपादोदकस्याहमितिहासं तपोधन ।

आसीत्पुरा द्विजश्रेष्ठ वैश्यवृत्तिपरायणः १४।

शूद्रो भीमो द्वापरे च ब्रह्महत्यासहस्रकृत् ।

निष्ठुरः सर्वदा तुष्टः समहान्वैश्यया पुनः १५।

शूद्राचारपरिभ्रष्टो भीमोऽसौ गुरुतल्पगः ।

प्रत्येकं वच्मि किं तस्य दस्योः संख्या न विद्यते १६।

पापानां मुनिशार्दूल भीमस्य दुष्टचेतसः ।

एकदा स गतः कश्चिद्ब्राह्मणस्य निवेशनम् १७।

गत्वा तं तस्य गेहात्तु द्रव्यं नेतुं मनो दधे ।

तत्रोवास ब्राह्मणस्य बहिर्द्वारसमीपतः १८।

दैन्ययुक्तं वचः प्राह क्ष्मासुरं स तपोधनम् ।

भो स्वामिन्शृणु मे वाक्यं दयालुरिव मन्यते १९।

क्षुधार्तोऽहं देहि चान्नं प्राणा यास्यंति मे द्रुतम् २०।

ब्राह्मण उवाच-

क्षुधार्त्त शृणु मे कश्चिद्वाक्यं कर्तुं न विद्यते ।

पाकं मे तंडुलानि त्वं नीत्वा भुंक्ष्व यथासुखम् २१।

नास्ति मे जनको माता नास्ति सूनुः सहोदरः ।

नास्ति जाया मातृबंधुर्मृताः सर्वे विहाय माम् २२।

तिष्ठाम्येको गृहेऽकर्मा भाग्यहीनोतिथे हरिः ।

एको मे वसतौ चास्ति न जाने तद्विना किल २३।

भीम उवाच।मम कश्चिद्द्विजश्रेष्ठ नास्ति सेवां तवापि च ।

शूद्रोऽहं निलये जात्या कृत्वा स्थास्यामि ते सदा २४।

सूत उवाच।इति तस्य वचः श्रुत्वा सानंदः क्ष्मासुरस्तदा ।

पाकं विधाय तूर्णं स ददावन्नं तपोधन २५।

सोऽपि हर्षसमायुक्तस्तस्थौ तत्र द्विजालये ।

सेवां कुर्वन्स्नेहयुक्तां भूसुरस्य मनोहराम् २६।

अद्य श्वो वा हनिष्यामि द्रव्यमस्य ममापि च ।

नेतुं यदा करिष्यामि नेष्यामि नात्र संशयः २७।

परामृश्य च हृद्यंतः कृत्वा तस्य क्रियां वदेत् ।

पादधौतादिकं चासौ शिरसा गतपातकः २८।

आचम्यांघ्रिजलं दध्रेच्छद्मना प्रतिदिनं द्विजः ।

एकदा हारकः कश्चिद्द्रव्यं नेतुं समागतः २९।

उत्पाट्य रात्रावररं गतोऽसौ तद्गृहांतरम् ।

दृष्ट्वा भीमं प्रहारार्थं दंडहस्तः समागतः ३०।

हारको मस्तकं तस्य छित्त्वा तूर्णं पलायितः ।

अथ तस्य भटा विष्णोः शंखचक्रगदाधराः ३१।

समायातास्तथा नेतुं भीमं तं वीतकिल्बिषम् ।

स्यंदनं चागतं दिव्यं राजहंसयुतं द्विज ३२।

तत्रारूढो ययौ विष्णोर्भवनं दुर्लभं किल ।

माहात्म्यं भूमिदेवस्य मया ते तत्प्रकीर्तितम् ।

शृणुयाद्यो नरो भक्त्या तस्य पातकनाशनम् ३३।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे ब्रह्मखंडे सूतशौनकसंवादे ब्राह्मणमाहात्म्यंनाम चतुर्दशोऽध्यायः १४।

शौनक उवाच।

कथयस्व महाभाग माहात्म्यं पापनाशनम् ।

एकादश्याः फलं किं वा किल्बिषं स्यादकुर्वतः १।

सूत उवाच।

एकादश्यास्तु माहात्म्यं किमहं वच्मि सांप्रतम् ।

श्रुत्वा चैकादशीनाम यमदूताश्च शंकिताः २।

भवंति नात्र संदेहो सर्वप्राणिभयंकराः ।

व्रतानां चैव सर्वेषां श्रेष्ठां चैकादशीं शुभाम् ३।

उपोष्य जागृयाद्विष्णोः कुर्य्याच्च मंडनं महत् ।

तुलसीदलैस्तु यो मर्त्यो हरिपूजां करोति वै ४।

दलेनैकेन लभते कोटियज्ञफलं द्विज ।

अगम्यागमने चैव यत्पापं समुदाहृतम् ५।

तत्पापं याति विलयं चैकादश्यामुपोषणात् ।

घृतपूर्णं प्रदीपं यो दद्याद्विष्णुदिने द्विज ६।

अंते विष्णुपुरं याति तमो हत्वा स्वतेजसा ।

धन्या जनपदास्ते वै धन्यः स च महीपतिः ७।

हरेर्दिने यस्य राज्ये चैकादश्या महोत्सवः ।

नारायणस्य शयने पार्श्वस्य परिवर्त्तने ८।

विशेषेण प्रबोधिन्या निराहारा भवंति ये ।

मदंति कं नानयध्वंप्राणिनःपुण्यभागिनः ९।

अहर्निशं पितृपतिः समादिशति दूतकान् ।

एकादशी जगन्नाथ वल्लभा पुण्यवर्धिनी १०।

विष्णुर्देहं दोहत्येव तस्यामन्नस्य भक्षणे ।

तेषां धिग्जीवनं संपत्धिक्सौंदर्यं च वर्तनम् ११।

येऽन्नमश्नंति पापिष्ठाश्चैकादश्यां हि विड्भुजः ।

एकादश्यां द्विजश्रेष्ठ भुक्तिमाश्रित्य केवलम् १२।

बहूनि विविधान्येव तिष्ठंति दुरितानि च ।

अमावास्यां यथा स्त्रीणां संगमे कलुषं महत् १३।

एकादश्यां तथैवान्नभक्षणे वृजिनं भवेत् ।

रोगिणश्च तथा खंज काससोदरकुष्ठकाः १४।

भवंति प्राणिनस्ते वै तस्यामन्नस्य भक्षणे ।

ग्रामशूकरतां यांति दारिद्र्यं च प्रयांति वै १५।

राजबद्धा द्विजश्रेष्ठ तस्यामन्नस्य भक्षणे ।

संसारे यानि पापानि तानि विप्र हरेर्दिने १६।

भुक्तिमाश्रित्य तिष्ठंति जलभक्षणमाज्ञया ।

कुर्वतां सर्वपापानि नरकान्निष्कृतिर्भवेत् १७।

न निष्कृतिर्भवेन्नॄणां भुंजतां च हरेर्दिने ।

नरा यावंति चान्नानि भुंजते च हरेर्दिने १८।

प्रत्यन्नं च ब्रह्महत्याकोटिजं वृजिनं भवेत् ।

पुनर्वच्मि पुनर्वच्मि श्रूयतां श्रूयतां नराः १९।

न भोक्तव्यं न भोक्तव्यं न भोक्तव्यं हरेर्दिने ।

गंगादिषु च तीर्थेषु स्नात्वा यत्फलमाप्यते २०।

चंद्रसूर्योपरागे च चैकादश्यामुपोषितः ।

अर्चित्वोत्पलमालाभिस्तस्यां च कमलापतिम् २१।

विधिवत्पारणं कृत्वा न मातुर्गर्भभाजनम् ।

एकादश्यां हरेर्गेहे करोति मंडनं द्विज २२।

परमां गतिमासाद्य तिष्ठेद्विष्णुनिकेतने ।

एकादशीं समासाद्य निराहारा भवंति ये २३।

तेषां विष्णुपुरे शश्वन्निवासोऽपि न संशयः ।

तुलसीभक्तिसंलीनं मनो येषां विराजते २४।

ते यांति परमं विष्णोः स्थानमेव न संशयः ।

परद्रव्येष्वभिरुचिर्येषां चैव न विद्यते २५।

संतुष्टमनसो येऽपि तेषां विष्णुपुरं ध्रुवम् ।

दुर्भिक्षकालमासाद्य प्राणिभ्यो ये नरोत्तमाः २६।

ददत्यन्नं हरेः सद्म तेषां चैव न संशयः ।

गवां द्विजानां त्राणाय स्वामिनो योषितस्तथा २७।

प्राणान्मुंचंति ये मर्त्त्यास्तेषां विष्णुपुरं ध्रुवम् ।

प्राणिभिर्दशमीविद्धा न चोपोष्या कदाचन २८।

परिहार्यं द्विजश्रेष्ठ दुर्जनस्यांतिकं यथा ।

अरुणोदयवेलायां दशमी संगता यदि २९।

तत्रोपोष्या द्वादशी स्यात्त्रयोदश्यां तु पारणम् ।

दशमीशेषसंयुक्तो यदि स्यादरुणोदयः ३०।

वैष्णवेन न कर्त्तव्यं तद्दिनैकादशीव्रतम् ।

चतस्रो घटिकाः प्रातररुणोदय उच्यते ३१।

यतीनां स्नानकालोयं गंगांभः सदृशः स्मृतः ।

अरुणोदयकाले तु दशमी यदि दृश्यते ३२।

न तत्रैकादशी कार्या धर्मकामार्थनाशिनी ।

स्वल्पां च दशमीविद्धां त्यजेदेकादशीं बुधः ३३।

सुराबिंदोस्तु संपर्कात्घृतकुंभं त्यजेद्यथा ।

संपूर्णैकादशी यत्र द्वादश्यां पुनरेव सा ३४।

उत्तरा यतिभिः कार्या पूर्वामुपवसेद्गृही ।

एकादशीकला यत्र द्वादशीपरतो न चेत् ३५।

तत्र क्रतुशतं पुण्यं त्रयोदश्यां तु पारणम् ।

एकादशी विलुप्ता चेत्परतो द्वादशीयुता ३६।

उपोष्या द्वादशी पूर्णा यदीच्छेत्परमां गतिम् ।

संपूर्णैऽकादशी यत्र प्रभाते पुनरेव सा ३७।

सर्वैरेवोत्तरा कार्या परतो द्वादशी यदि ।

एकादशीव्रते येषां मनः संलीयते नृणाम् ३८।

तेषां स्वर्गो हि वासोऽथ यांति ते सदनं हरेः ।

एकादश्याः परं नास्ति परलोकस्य साधनम् ३९।

बहुपापसमायुक्तः करोति हरिवासरम् ।

सर्वपापविनिर्मुक्तः स याति हरिमंदिरम् ४०।

पतिसहिता या योषित्करोति हरिवासरम् ।

सुपुत्रा स्वामिसुभगा याति प्रेत्य हरेर्गृहम् ४१।

यो यच्छति हरेरग्रे प्रदीपं भक्तिभावतः ।

हरेर्द्दिने र्द्विजश्रेष्ठ पुण्यसंख्या न विद्यते ४२।

यांगना भर्तृसहिता कुरुते जागरं हरेः ।

हरेर्निकेतने तिष्ठेच्चिरं पत्या सह द्विज ४३।

यत्किञ्चिद्धरये वस्तु भक्त्या यच्छति यो द्विज ।

हरेर्दिने तस्य पुण्यमक्षयं चैव सर्वदा ४४।

पुरासीद्वल्लभो नाम्ना नगरे कांचनाह्वये ।

धनेन पुष्कलेनापि राजते स धनेश्वरः ४५।

तस्य प्रिया महारूपा नाम्ना हेमप्रभा द्विज ।

गरीयान्मुखरस्तत्र बाधते च कलेर्गुणः ४६।

सा सदा कलहं कुर्यात्पत्या सह तपोधन ।

शश्वद्गुरुजनान्कामं भर्त्सनान्नीचभाषया ४७।

पाकपात्रे सदाश्नीयात्गुप्ता सैकांतिकेमला ।

उच्छिष्टं गुरुजनेभ्यश्च दद्याद्वै प्रतिवासरम् ४८।

जारे सदा स्थितं चित्तमहं साध्वीति सा वदेत् ।

स्वामिनः कलहैर्ब्रह्मन्मनोद्वेगकरा सदा ४९।

एकदा चागतां दृष्ट्वा चकार भर्त्सनां च ताम् ।

भर्त्ता तस्याः प्रहारं च सर्वपापयुतां द्विज ५०।

सैव रोषसमायुक्ता गता शून्यगृहे तु वै ।

सुप्ताऽज्ञाता स्थिता कस्मिन्जलान्नं न चखाद ह ५१।

दैवात्तत्र दिने विष्णोः पार्श्वस्य परिवर्त्तनम् ।

एकादशीव्रतं विप्र सर्वपापप्रणाशनम् ५२।

ततः प्रभाते रजनी द्वादशी श्रवणान्विता ।

आगता तत्र सा नारी रोषनिर्भरमानसा ५३।

निराहारौ कृतौ द्वौ च निर्मला सा बभूव ह ।

रात्रौ च पंचतां याता जयंतीवासरे द्विज ५४।

यमाज्ञया ततो दूता आगतास्तां तथाविधाम् ।

नेतुं भयंकरास्ते च पाशमुद्गरपाणयः ५५।

बद्ध्वा नेतुं मनश्चक्रे कृतांतसदनं यदा ।

तदागता विष्णुदूताः शंखचक्रगदाधराः ५६।

छित्त्वा पाशं ततो दिव्ये स्यंदने तां गतैनसम् ।

ते वै चारोहयामासु निर्मलां भवनं हरेः ५७।

गता तैर्वेष्टिता साथ दुर्ल्लभं निर्जरैः शुभम् ।

विष्णोर्दिवसमाहात्म्यं कथितं ते द्विजर्षभ ५८।

अनिच्छयापि यः कुर्यात्स याति हरिमंदिरम् ।

एकादश्यादिने मर्त्यो दीपं दातुं हरेर्गृहे ५९।

गच्छेत्प्रतिपदं सोऽपि चाश्वमेधफलाधिकम् ।

शृण्वंति च पुराणानि पठंति च हरेर्दिने ।

प्रत्यक्षरं लभंते ते कपिलादानजं फलम् ६०।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे सूतशौनकसंवादे ब्रह्मखंडे हरिवासरमाहात्म्यकथनंनाम पंचदशोऽध्यायः १५।

शौनक उवाच ।

कर्मणा केन भोः सूत चैनसां संक्षयो भवेत् ।

श्रीहरेश्च कृपा भूयात्तद्वदस्वानुकंपया १।

सूत उवाच ।

शृणु शौनक वक्ष्यामि शृण्वतां पापनाशनम् ।

येन विष्णोः कृपा स्याद्वै वृजिनक्षयकारिणी २।

पौर्णमास्यां तु यो विप्र भक्तिभावसमन्वितः ।

कुर्य्यान्नानाविधानेन सपर्य्यां श्रीजगद्विभोः ३।

कलुषं तस्य नश्येत कोटिजन्मार्जितं मुने ।

तस्मिन्श्रीरमणस्यास्य कृपा जाता भवेद्ध्रुवम् ४।

द्वादश्यामन्नदानं यो भक्त्या कुर्याद्द्विजातये ।

तस्य नश्यंति पापानि तमांसी वारुणोदये ५।

यो नरः श्रीहरिं कुर्यात्स्नपनं पयसा द्विज ।

तत्प्रीतिः श्रीहरेः सद्यो द्वादश्यां शर्करादिभिः ६।

मंत्रं विना तु यो विप्र दद्याच्छ्रीहरये किल ।

पाषाणसदृशं पुष्पं दाता याति अधोगतिम् ७।

क्ष्मासुराय च मूर्खाय पाषाणसदृशं तु यत् ।

दद्याद्दानं नरो यो वै तस्य पुण्यं न विद्यते ८।

विद्याहीनो द्विजो मोहाद्दानं गृह्णाति मूढधीः ।

कालानलं यथा जीर्णं तेन स निरयं व्रजेत् ९।

यथा दारुमयो हस्ती मृगश्चित्रमयो यथा ।

विद्याहीनो द्विजो विप्र त्रयस्ते नामधारकाः १०।

यथाध्वनिस्थितं वारि पवनार्केण शुद्ध्यति ।

भक्त्या तु पार्षदं दृष्ट्वा तस्य नश्यति कल्मषम् ११।

यो नरश्चाश्विने मासि सघृतान्पूर्णिमा दिने ।

दद्याच्छ्रीहरये लाजान्क्रीडार्थं तु वराटिकाम् १२।

भक्त्या याति हरेः स्थानं पुनरावृत्तिवर्जितः ।

न दद्याद्यो नरो मोहात्तस्मिन्न तुष्टिदो हरिः १३।

वराटिकां यावतीं यो हरये पौर्णिमादिने ।

तावद्दिनं हरेः स्थानं चाश्विने संवसेद्ध्रुवम् १४।

करवीरपुरे ह्यासीत्पुरा शूद्रोऽपि निर्द्दयः ।

कालद्विजो द्विजश्रेष्ठ नाम्ना पापी भयंकरः १५।

स्वकार्यनिरतः सोऽपि स्वामिकार्यप्रणाशकः ।

एकदा पंचतां यातो यमदूता भयंकराः १६।

आगतास्तं समानेतुं यमस्यतु निकेतनम् ।

बद्ध्वा निन्युश्च तं दृष्ट्वा पृष्टवान्सचिवं यमः १७।

यम उवाच ।

अस्य किं विद्यतेऽमात्य कर्मापि च शुभाशुभम् ।

कथयस्व समूलं तु चित्रगुप्त विचक्षण १८।

चित्रगुप्त उवाच।

असौ पापी दुराचारः स्वामिकार्यप्रणाशकः ।

नास्ति पुण्यं चाणुमात्रं नरके परिपच्यताम् १९।

शतमन्वन्तरं राजन्नागयोनौ च निष्ठुरः ।

पाषाणे जन्म चासाद्य गृहे स्थातुं निरंतरम् २०।

सूत उवाच ।

तावत्कालं ततो विप्र निरये स पपात ह ।

ततोऽप्यश्मगृहे नागयोनौ जातः सुदुःखितः २१।

एकदा चाश्विने मासि पौर्णमासीदिने द्विज ।

लाजान्वराटिका नागो बिलात्प्राक्षेपयद्बहिः २२।

पतिता सा हरेरग्रे पापमस्य स्वयं हरिः ।

तूर्णं तु नाशयामास दयालुर्दुःखनाशकः २३।

कदाचित्प्राप्तकालस्तु पंचत्वं स जगाम ह ।

यमदूतास्तमानेतुं चागता बहुशो द्विज २४।

बद्ध्वा नेतुं यदा चक्रुर्यमस्य सदनं प्रति ।

तदागता विष्णुदूताः शंखचक्रगदाधराः २५।

पाशं छित्त्वा रथे दिव्ये तमाशुगतकिल्बिषम् ।

तत्र चारोपयामासुः यमदूताः पलायिताः २६।

ततो निकेतनं विष्णोर्नागस्तैर्वेष्टितो ययौ ।

तत्र तस्थौ हरेरग्रे पुनरावर्त्तिवर्जितः २७।

भक्त्या यो हरये दद्याल्लाजांश्च सघृतान्द्विज ।

वराटिकां तस्य पुण्यं न जाने किं भवेद्ध्रुवम् २८।

य इमं शृणुयाद्विप्र चाध्यायं पापनाशनम् ।

तस्य नश्यंति पापानि श्रीहरेः कृपयापि च २९।

इति श्रीपाद्मेमहापुराणे ब्रह्मखंडे सूतशौनकसंवादे षोडशोऽध्यायः १६।

शौनक उवाच।

विष्णुपादोदकस्यापि माहात्म्यं पापनाशनम् ।

कथयस्व महाप्राज्ञ समूलं मे कृपार्णव १।

सूत उवाच।

समस्तपातकध्वंसि विष्णुपादोदकं शुभम् ।

कणमात्रं वहेद्यस्तु सर्वतीर्थफलं लभेत् २।

विष्णुपादोदकं ब्रह्मन्स्पर्शतः पापनाशनम् ।

अकालमरणं नास्ति गंगास्नानफलं लभेत् ३।

विष्णुपादोदकं पापी यः पिबेत्तस्य किल्बिषम् ।

शरीरस्थं क्षयं याति कृतं ब्रह्मन्न संशयः ४।

तुलसीपर्णसंयुक्तं विष्णुपादोदकं द्विज ।

यो वहेच्छिरसा भक्त्या चांते याति हरेर्गृहम् ५।

मेरुतुल्यसुवर्णानि दत्त्वा यत्फलमाप्यते ।

हरिपादोदकं स्पृष्ट्वा प्राप्यते तत्फलं नरैः ६।

धेनुकोटिसहस्राणि यत्फलं लभते नरैः ।

दत्वा पादोदकं स्पृष्ट्वा तत्फलं प्राप्यते ध्रुवम् ७।

यज्ञकोटिसहस्राणि कृत्वा यत्फलमाप्यते ।

हरिपादोदकं स्पृष्ट्वा तस्मात्कोटिगुणं नरैः ८।

कोटिकन्याप्रदानेन यत्फलं लभ्यते जनैः ।

विष्णुपादोदकं स्पृष्ट्वा फलं तस्माद्द्विजाधिकम् ९।

दंतिकोटिप्रदानेन सप्तिकोटिप्रदानतः ।

यत्फलं लभते मर्त्यः स्पृष्ट्वा पादोदकं हरेः १०।

दत्वा मर्त्यः सप्तद्वीपां ससस्यां यत्फलं लभेत् ।

विष्णुपादोदकं स्पृष्ट्वा तस्माद्विप्राधिकं लभेत् ११।

शृणु विप्र प्रवक्ष्यामि संक्षेपेणाधिकं किमु ।

विष्णुपादोदकं स्पृष्ट्वा पापी याति हरेर्गृहम् १२।

शौनक उवाच।

स्पृष्ट्वा पीत्वा पुरा केन प्राणिना प्रापि वै गृहम् ।

कथयस्व हरेः सूत मम त्वं चानुकंपया १३।

सूत उवाच।

पुरा त्रेतायुगे पापी नाम्ना विप्रः सुदर्शनः ।

जनार्द्दनदिने नित्यमश्नीयात्स द्विजोत्तम १४।

शास्त्रनिंदाकरो नित्यं व्रतनिंदाकरः सदा ।

असावन्यं न जानाति केवलं स्वोदरं विना १५।

एकदा प्राप्तकालस्तु निधनं प्राप्तवान्द्विज ।

यमदूताः समायाता बद्ध्वा नीतो यमालयम् १६।

तं दृष्ट्वा यमुनाभ्राता पप्रच्छ सचिवं रुषा ।

भोऽमात्य चास्य यत्पुण्यं पापं वद समूलतः १७।

असौ विप्रो महापापी क्रूरकर्म्मेव दृश्यते १८।

चित्रगुप्त उवाच।

आकर्णय चास्य पापं पुण्यं नास्त्यणुमात्रकम् ।

वासरेऽपि हरेर्नित्यमकरोद्भोजनं विभो १९।

वासरे कमलाभर्तुश्चाश्नीयाद्यो नराधमः ।

पुरीषं सोऽश्नीयाद्राजन्निरयं याति दारुणम् २०।

मन्वंतरशतं देहि स्थानं तु निरयेऽप्यमुम् ।

ग्रामक्रोडस्य योनौ हि ततो जन्म भविष्यति २१।

सूत उवाच।

यमाज्ञया ततो विप्र तस्य दूतैर्भयंकरैः ।

पातितस्तु पुरीषे वै मन्वंतरशताधिकम् २२।

ततो मुक्तोऽभवच्चासौ पृथिव्यां ग्रामसूकरः ।

चिरं नरकमश्नीयाद्धरिवासरभोजनात् २३।

ततो विप्र प्राप्तकालः पंचत्वं स जगाम ह ।

काकयोनौ पुनर्जन्म लेभेऽसौ विड्भुजः सदा २४।

एकस्मिन्दिवसे विप्र श्रीहरेश्चरणोदकम् ।

द्वारदेशेस्थितं पीत्वा सर्वपापविवर्जितः २५।

तस्मिन्नेव दिने काकः पतितः शबरस्य च ।

काले मृत्युदशां प्राप्तो व्याधेन वायसोपि च २६।

आगते स्यंदने दिव्ये राजहंसयुते शुभे ।

आरुह्य बलिभुग्विप्र ययौ स हरिमंदिरम् २७।

पादोदकस्य माहात्म्यं कथितं पापनाशनम् ।

यः शृणोति नरः पापी तस्य पापं विनश्यति २८।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे ब्रह्मखंडे सूतशौनकसंवादे चरणोदकमाहात्म्ये सप्तदशोऽध्यायः १७।

शौनक उवाच।

अगम्यागमनं सूत कुर्याद्यो वै विमोहितः ।

तस्य शुद्धिर्भवेत्केन कथयस्व समूलतः १।

सूत उवाच।

अभिगच्छति चांडालीं श्वपाकीं यो द्विजोत्तमः ।

उपवासत्रयं कुर्यात्प्राजापत्यं चरेत्ततः २।

सशिखं वपनं चैव दद्याद्गोद्वयमेव च ।

यथार्थदक्षिणां दत्वा शुद्धिमाप्नोति स द्विजः ३।

क्षत्त्रियो वापि चांडालीं वैश्यो वा यदि गच्छति ।

प्राजापत्यं सकृच्छ्रं च दद्याद्गोमिथुनद्वयम् ४।

अनुगच्छति शूद्रो हि श्वपाकीं च तपोधन ।

चतुर्गोमिथुनं दद्यात्प्राजापत्यं व्रतं चरेत् ५।

मातरं यदि वा गच्छेद्भगिनीं स्वसुतामपि ।

वधूं च मोहितो गच्छंस्त्रीणि कृच्छ्राण्यथाचरेत् ६।

चांद्रायणत्रयं कृत्वा दद्याद्गोमिथुनत्रयम् ।

सशिखं वपनं कृत्वा पंचगव्यं पिबेत्ततः ७।

हुते ह्यग्नौ तथाप्यत्र शुद्ध्यत्येवं तपोधन ।

पितृदारान्द्विजश्रेष्ठ मातुश्च भगिनीं तथा ८।

गुरुपत्नीं मातुलानीं भ्रातुर्भार्यां स्वगोत्रजाम् ।

यदि गच्छति मोहेन प्राजापत्यद्वयं चरेत् ९।

चांद्रायणत्रयं ब्रह्मन्पंचगोमिथुनानि च ।

विप्रेभ्यो दक्षिणां दद्याच्छुध्यते नात्र संशयः १०।

गां च गच्छति यो मूढ उपवासत्रयं चरेत् ।

धेनुं दत्त्वा तथा चान्नं शुद्ध्यत्यत्र न संशयः ११।

वेश्यां खरीं शूकरीं च कपिं तुं महिषीं द्विज ।

आकंठतः समाक्षिप्य गोमयोदककर्द्दमे १२।

तत्र तिष्ठेन्निराहारो त्रिरात्रेणैव शुद्ध्यति ।

सशिखं वपनं कृत्वा त्रिरात्रमुपवासयेत् १३।

एकरात्रं जले स्थित्वा शुद्ध्यत्येव न संशयः ।

ब्राह्मणीं तु यदा गच्छेत्यो नरः काममोहितः १४।

प्राजापत्यत्रयं कुर्य्याच्चांद्रायणत्रयं तथा ।

गोत्रयं तु तथा दद्याच्छुद्ध्यत्येव तपोधन १५।

ब्राह्मणी पंचगव्यं तु पंचरात्रं पिबेद्द्विज ।

गोद्वयं दक्षिणां दद्याच्छुध्यत्यत्र न संशयः १६।

परांगनां यदागच्छेत्कृच्छ्रं सांतपनं चरेत् ।

यथार्गला तथा योषित्तस्मात्तां परिवर्जयेत् १७।

वर्णबाह्यां तथा नीचामनुगच्छेत्सकृन्नरः ।

प्राजापत्यं चरेत्कृच्छ्रं शुद्ध्यत्येव न संशयः १८।

अंगारसदृशी योषित्सर्पिः कुंभसमः पुमान् ।

तस्याः परिसरे ब्रह्मन्न स्थातव्यं कदाचन १९।

जारेण जनयेद्गर्भं या च नारी कुलांतका ।

त्याज्या सा सर्वथा ब्रंह्मस्तत्र दोषो न विद्यते २०।

या च नारी गृहाद्गच्छेत्त्यक्त्वा बंधून्स्वकानपि ।

नष्टा सा च कुलभ्रष्टा न तस्याः संगमः पुनः २१।

या च नारी यदा गच्छेन्मोहिता परपूरुषम् ।

प्राजापत्यं चरेत्कृच्छ्रं पंचगव्यं पिबेत्ततः २२।

गोद्वयं तु ततो दद्याच्छुध्यत्येव न संशयः ।

ब्राह्मणी बालिशा ब्रह्मन्मोहिता परपूरुषम् २३।

यदा गच्छेत्तदा त्याज्या जनैर्दोषो न विद्यते ।

यो गच्छेद्ब्राह्मणीं विप्र भूसुरः काममोहितः ।

गो तिलांश्च तदा दद्याच्छुद्ध्यत्यत्र न संशयः २४।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे ब्रह्मखंडे सूतशौनकसंवादे अष्टादशोऽध्यायः १८।

शौनक उवाच।

अज्ञानात्प्राश्य विण्मूत्रं सुरां संस्पृश्य वा पुनः ।

यथा शुद्धिर्भवेत्तेषां कथयामि शृणु द्विज १।

प्राजापत्यद्वयं कुर्य्यात्तीर्थाभिगमनं मुने ।

वृषैकादशगोदानं सशिखं वपनं ततः २।

गत्वा चतुष्पथं सर्वं प्राजापत्यव्रतं तथा ।

गोद्वयं तु ततो दद्यात्पंचगव्यं पिबेत्ततः ३।

ब्राह्मणान्भोजयित्वा तु शुद्ध्यत्यत्र न संशयः ।

चांडालान्नं जलं चैव ज्ञानतोऽपि विपत्तिषु ४।

यदि भुङ्क्ते नरः कश्चित्कृच्छ्रं चांद्रायणं चरेत् ।

सशिखं वपनं कृत्वा पंचगव्यं ततः पिबेत् ५।

एकद्वित्रिचतुर्गावो देयाद्विप्रेष्वनुक्रमात् ।

वृषलान्नं सूतकान्नं अभोज्यान्नं जलं च वै ६।

शूद्रोच्छिष्टं यदा भुंक्ते ज्ञानतो वा विपत्तिषु ।

प्राजापत्यद्वयं कुर्याच्चांद्रायणत्रयं तथा ७।

गोद्वयं तु ततो दद्यात्पंचगव्यं पिबेद्द्विज ।

हुत्वा ह्यग्नौ बहून्विप्रान्भोज्यशुद्धो भवेद्ध्रुवम् ८।

आखुनकुलमार्ज्जारैरन्नं चेद्भक्षितं द्विज ।

तिलदर्भोदकैः प्रोक्ष्य शुद्ध्यत्येव न संशयः ९।

पलांडुं लशुनं शिग्रुमलाबुं गृंजनं पलम् ।

भुंक्ते यो वै नरो ब्रह्मन्व्रतं चांद्रायणं चरेत् १०।

मद्यमांसप्रियं शूद्रं नीचकर्म्मानुवर्त्तनैः ।

तं शूद्रं वर्जयेद्विप्र श्वपाकमिव दूरतः ११।

द्विजसेवानुरक्ता ये मद्यमांसविवर्जिताः ।

दान स्वकर्म्मनिरतास्ते ज्ञेया वृषलोत्तमाः १२।

अज्ञानाद्भुंजते विप्र सूतके मृतके यदि ।

गायत्रीदशभिर्विप्रः सहस्रैश्च शुचिर्भवेत् १३।

सहस्रैः क्षत्रियश्चैव वैश्यः पंचसहस्रकैः ।

पंचगव्यैर्भवेच्छुद्धो वृषलोऽपि तपोधन १४।

आज्यं तु तोयं नीचस्य भांडस्थं दधि यः पिबेत् ।

अज्ञानतोऽपि यो वर्णः प्राजापत्यव्रतं चरेत् १५।

दानं बहुतरं दद्याच्छुद्धो ह्यग्नौ यथाविधि ।

शूद्राणां नोपवासोऽपि दानेनैव विशुद्ध्यति १६।

सशिखं वपनं कुर्यादहोरात्रोपवासतः ।

नीचैर्दंडादिभिश्चैव ताडितो यो नरो द्विज १७।

प्राज्ञापत्यव्रतं कुर्य्याच्चांद्रायणव्रतं तु वा ।

सशिखं वपनं चैव पंचगव्यं पिबेत्ततः १८।

गोद्वयं तु ततो दद्यादग्नौ चान्नादिकं हुतम् ।

मद्यपानं गृहे विप्र ज्ञानतोऽपि यदृच्छया १९।

यदि भुंक्ते नरः कश्चित्पात्यः सोऽपि कुलान्नरः ।

गोबीजहंता यो विप्रच्छेदकश्च दलस्य च २०।

स्वर्णस्तेयी भवेत्कृच्छ्रं प्राजापत्यत्रयं चरेत् ।

सशिखं वपनं कृत्वा पंचगव्यं तथा पिबेत् २१।

यथाविधिहुतं चाग्नौ दद्याद्धेनुत्रयं तथा ।

तस्य भुक्तं जलं चैव ग्राह्यं स्याद्वै तपोधन २२।

प्रातस्त्र्यहं तु चाश्नीयात्र्यहं सायमयाचितम् ।

त्र्यहं चैव तु नाश्नीयात्प्राजापत्यमिदं व्रतम् २३।

गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधिसर्पिः कुशोदकम् ।

दिनद्वयं पिबेद्विप्र चैकरात्रमुपोषितः ।

सर्वपापहरं कृच्छ्रं मुने सांतपनं स्मृतम् २४।

ग्रासं त्र्यहं तु चैकैकं प्रातःसायमयाचितम् ।

अद्यात्त्र्यहं चोपवसेदतिकृच्छ्रमिदं व्रतम् २५।

प्रतित्र्यहं पिबेदुष्णं जलं क्षीरं घृतं द्विज ।

सकृत्स्नायी तप्तकृच्छ्रं स्मृतं पापहरं मुने २६।

अभोजनं द्वादशाहं कृच्छ्रोऽयं पापनाशनः ।

पराको नाम विज्ञेयः प्रसिद्धश्च तपोधन २७।

एकैकं वर्द्धयेत्पिंडं शुक्ले कृष्णे च ह्रासयेत् ।

इंदुक्षये न भुंजीत चांद्रायणव्रतं स्मृतम् २८।

अश्नीयाच्चतुरः प्रातः पिंडान्विप्र समाहितः ।

चतुरोऽस्तमिते चार्के शिशुचांद्रायणं स्मृतम् २९।

कूष्मांडघाती या नारी पंचगव्यं पिबेत्त्र्यहम् ।

कूष्मांडपंचकं दद्यात्ससुवर्णं सवस्त्रकम् ।

तस्या वारि तथा भक्तं ग्राह्यं स्याद्वै तपोधन ३०।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे ब्रह्मखंडे सूतशौनकसंवादे एकोनविंशोऽध्यायः १९।

शौनक उवाच।

सुकृतं किं तथा प्राह कृत्वा संसारसागरात् ।

तरिष्यंति कलौ सूत तमोन्धकूपमंडुकाः १।

सूत उवाच।

राधाकृष्णप्रिये चौर्जे प्रातःस्नानं समाचरेत् ।

राधादामोदरं भक्त्या कुर्यात्पूजां समाहिता २।

त्यक्त्वामिषादिकं ब्रह्मन्पतिसेवापरायणा ।

सा याति श्रीहरेः स्थानं गोलोकाख्यं सुदुर्ल्लभम् ३।

राधादामोदराभ्यां या धूपदीपं तु कार्तिके ।

दद्यात्सा भवनं विष्णोर्याति वै त्यक्तपातकाः ४।

योषिद्या कार्त्तिके विप्र दद्याद्वस्त्रं निकेतने ।

राधादामोदराभ्यां तु वसेत्सा श्रीहरेश्चिरम् ५।

राधादामोदराभ्यां सा पुष्पं माल्यं सुवासितम् ।

कार्तिके मासि सा दद्याद्याति वैकुंठमंदिरम् ६।

गंधं या चापि नैवेद्यं दद्याद्वै शर्करादिकम् ।

राधादामोदराभ्यां सा गच्छेद्वै विष्णुमंदिरम् ७।

यत्किंचिद्यच्छति ब्रह्मन्कार्तिके च द्विजातये ।

राधादामोदरप्रीत्यै तस्याः पुण्याक्षयं भवेत् ८।

या नारी कार्तिके भक्त्या राधादामोदरं द्विज ।

प्रातः सपर्यां सा याति न कुर्य्यान्निरयं चिरम् ९।

कदाचिज्जन्मभूमौ सा विधवा प्रति जन्मनि ।

भवेच्चासाद्य पूर्व्वं वै चाप्रिया स्वामिनोऽपि च १०।

पुरा त्रेतायुगे विप्र वृषलो नाम शंकरः ।

सौराष्ट्रदेशवासी च तस्य जाया कलिप्रिया ११।

जाराकांक्षी सदा नाम्ना तृणवन्मन्यते पतिम् ।

असौ पतिर्न मे योग्यो मे स्वामी परपूरुषः १२।

इति मत्वा सदा तस्मै चोच्छिष्टं तु ददाति वै ।

नीचसंगान्महामूढा मद्यमांसं चखाद ह १३।

स्वामिनो भर्त्सनां नित्यं कुर्यात्कामं तु निष्ठुरा ।

पादरज्जुर्भवेच्चासौ कस्माद्वै न मृतोऽपि च १४।

मृते तस्मिन्नहं भोगं करिष्यामि यदृच्छया ।

विचार्येति हृदा मूढा जारेणैकेन सा तदा १५।

अन्यदेशं गमिष्यावः संकेतमकरोद्द्विज ।

सुप्तस्य स्वामिनो रात्रौ चासिना तद्गलं द्विज १६।

छित्त्वा जारकृते सापि संकेतस्य स्थलं गता ।

आगतं जारपुरुषं द्वीपिना भक्षितं द्विज १७।

दृष्ट्वा सा रोदनं कृत्वा मूर्च्छिता निपपात ह ।

चिरादाश्वस्य सा मूढा करुणं विललाप ह १८।

कलिप्रियोवाच।

स्वकीयं स्वामिनं हत्वा चागता परपूरुषम् ।

तं जारं स्वामिनं दैवात्शार्दूलो भक्षयन्मम ।

किं करोमि क्व गच्छामि विधात्रा वंचितास्म्यहम् १९।

सूत उवाच।

ततः कलिप्रिया ब्रह्मनागता स्वगृहं प्रति ।

लपने स्वामिनो दत्वा मुखं च विललाप सा २०।

कलिप्रियोवाच।

हा नाथ किं कृतं कर्म्म मया हंतातिदारुणम् ।

कं लोकं वा गमिष्यामि वद स्वामिन्मनाग्गिरम् २१।

भर्त्सनां तु यथाकामं कुर्य्याच्चाहं सुनिंदिता ।

किंचिन्न वदसि स्वामिन्नेनो यन्मे न विद्यते २२।

सूत उवाच।

ननाम चरणे तस्य गतान्यनगरं प्रति ।

तत्र प्रविष्टा सा योषिद्दृष्ट्वा पुण्यजनान्बहून् २३।

ऊर्जे स्नानपरान्प्रातर्नर्मदायां च वैष्णवान् ।

तत्र नद्यां स्त्रियश्चापि राधादामोदरं द्विज २४।

सपर्यां च कृतां चैव शंखनादैर्महोत्सवैः ।

गंधपुष्पैर्धूपदीपैर्वस्त्रैर्नानाविधैः फलैः २५।

मुखवासैर्भक्तियुक्ता दृष्ट्वा सा विनयान्विता ।

पप्रच्छ ब्रूत यूयं मे किमेतत्क्रियते स्त्रियः २६।

स्त्रिय ऊचुः -

सर्वमासोत्तमे चोर्जे राधादामोदरौ शुभौ ।

पूजां कृत्वा वयं मातः सर्वपापहरां शुभाम् २७।

कोटिजन्मार्जितं पापं नष्टं प्राप्तं निकेतनम् ।

सपर्य्यामामिषं त्यक्त्वा कृत्वा सा च हरेर्द्दिने २८।

निधनत्वं पौर्णमास्यां गता सा निर्मला द्विज ।

किंकराश्चागतास्तूर्णं यमस्य निलयं प्रति २९।

नेतुं तां क्रोधसंयुक्ता बबंधुश्चर्मरज्जुभिः ।

तदागता विष्णुदूता विमानं स्वर्णनिर्मितम् ३०।

शंखचक्रगदापद्मधारिणो वनमालिनः ।

निजघ्नुश्चक्रधाराभिर्यमदूताः पलायिताः ३१।

राजहंसयुते विप्र विमाने स्वर्णनिर्मिते ।

आरूढा सा गता तैस्तु वेष्टिता विष्णुमंदिरम् ३२।

तत्र तस्थौ चिरं भोगं कृत्वा सा वै यथेप्सितम् ।

या कुर्यात्कार्त्तिके विप्र राधादामोदरार्चनम् ३३।

याति पूजा त्यक्तपापाद्गोलोकाख्यं मनोहरम् ।

य इदं शृणुयाद्भक्त्या या च नारी समाहिता ।

कोटिजन्मार्जितं पापं तस्य तस्या विनश्यति ३४।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे ब्रह्मखंडे सूतशौनकसंवादे राधादामोदरपूजामाहात्म्यकथनंनाम विंशतितमोऽध्यायः २०।

शौनक उवाच।

कथयस्व मुने सूत सर्वमासोत्तमस्य च ।

कार्तिकस्य विधिं सम्यङ्नियमान्वक्तुमर्हसि १।

सूत उवाच।

आश्विनस्य द्विजश्रेष्ठ पौर्णमास्यां समाहितः ।

कार्तिकस्य व्रतं कुर्याद्यावदुद्बोधिनी भवेत् २।

दिवा विप्र नरः कुर्यान्मलमूत्रमुदङ्मुखः ।

भवेन्मौनी च सर्वज्ञ रात्रौ चेद्दक्षिणामुखः ३।

पथ्यंभसि च गोष्ठेषु श्मशाने वल्मिके द्विज ।

कुर्यादुत्सर्जनं नैव व्रती मूत्रपुरीषयोः ४।

अत्युत्तमेषु स्थानेषु मलमूत्रं न कारयेत् ।

शुद्धां मृदं गृहीत्वाथ वामं प्रक्षालयेत्करम् ५।

अद्भिर्मृदापि शुद्ध्यर्थं पूर्वं विंशतिसंख्यया ।

एका लिंगे गुदे पंच तथा वामकरे दश ६।

उभयोर्दश दातव्या पादयोश्च त्रिभिस्त्रिभिः ।

मुखशुद्धिं ततः कुर्य्यात्संकल्पं स्नपनस्य च ७।

हृदि दामोदरं ध्यात्वा इमं मंत्रं ततो वदेत् ।

कार्तिकेहं करिष्यामि प्रातःस्नानं जनार्द्दन ८।

दामोदरस्य प्रीत्यर्थं राधया पापनाशनं ।

नमः पंकजनाभाय श्रीकृष्णजलशायिने ९।

नमस्ते राधया सार्द्धं गृहाणार्घं प्रसीद मे ।

स्नानं कुर्य्यात्ततो विप्र तिलकं तु यथाविधि १०।

ऊर्ध्वपुंड्रविहीनस्तु किंचित्कर्मकरोति यः ।

निष्फलं कर्म तत्सर्वं सत्यमेतन्मयोच्यते ११।

यच्छरीरं मनुष्याणामूर्ध्वपुंड्रं विना कृतम् ।

तद्दर्शनं न कर्तव्यं दृष्ट्वा सूर्यं निरीक्षयेत् १२।

ऊर्ध्वपुंड्रं मृदा शुभ्रं ललाटे यस्य दृश्यते ।

चांडालोऽपि विशुद्धात्मा पूज्य एव न संशयः ।

अच्छिद्रमूर्ध्वपुंड्रं तु ये कुर्वंति नराधमाः १३।

तेषां ललाटे सततं शुनःपादो न संशयः ।

प्रातःकालोदितं कर्म्म समाप्य हरिवल्लभाम् १४।

पूजयेद्भक्तितो विप्र तुलसीं पापनाशिनीम् ।

पौराणीं तु कथां श्रुत्वा श्रीहरेः स्थिरमानसः १५।

ततो विप्रं व्रती भक्त्या पूजयेत्तं यथाविधि ।

परासनं परान्नं च परशय्यां परांगनाम् १६।

सर्वदा वर्जयेद्विप्र कार्त्तिके च विशेषतः ।

सौवीरकं तथा माषानामिषं च तथा मधु १७।

राजमाषादिकं नित्यं वर्जयेत्कार्तिके व्रती ।

जंबीरमामिषं चूर्णमन्नं पर्य्युषितं द्विज १८।

धान्ये मसूरिका प्रोक्ता गवां दुग्धमनामिषम् ।

लवणं भूमिजं विप्र प्राण्यङ्गमामिषं खलु १९।

द्विजक्रीता रसाः सर्वे जलं चाल्पसरः स्थितम् ।

ब्रह्मचर्यं तुर्यकाले पत्रावल्यां च भोजनम् २०।

कुर्याद्वै द्विजशार्दूल तैलाभ्यंगं च वर्जयेत् ।

छत्राकं नालिकं हिंगुं पलांडुं पूतिकादलम् २१।

लशुनं मूलकं शिग्रुं तथैव तुंबिकाफलम् ।

कपित्थं चैव वृंताकं कूष्मांडं कांस्यभोजनम् २२।

द्विपाचितं सूतिकान्नं मत्स्यं शय्यां रजस्वलाम् ।

द्विस्त्रिश्चान्नं स्त्रियः संगं वर्जयेत्कार्तिकव्रती २३।

धात्रीफलं गृही विप्र रवौ तत्सर्वदा त्यजेत् ।

कूष्मांडे धनहानिः स्यात्बृहत्यां न स्मरेद्धरिम् २४।

पटोले तु न वृद्धिः स्याद्बलहानिश्च मूलके ।

कलंकी जायते बिल्वे तिर्यग्योनिश्च निंबुके २५।

ताले शरीरनाशः स्यान्नारिकेले च मूर्खता ।

तुंबी गोमांसतुल्या स्याद्गोवधं स्यात्कलिंदके २६।

शिंबी पापकरा प्रोक्ता पूतिका ब्रह्मघातिका ।

वार्ताक्यां सुतनाशः स्याच्चिररोगी च माषके २७।

मांसे च बहुपापं स्याद्वर्जयेत्प्रतिपदादिषु ।

यत्किंचिद्वर्जयेद्योऽन्नं श्रीहरे प्रीतये द्विज २८।

तत्पुनर्भूसुरे दत्वा व्रतांते तस्य भोजनम् ।

कार्तिकव्रतिनं विप्र यथोक्तकारिणं नरम् २९।

यमदूताः पलायंते सिंहं दृष्ट्वा यथा गजाः ।

श्रेष्ठं विष्णुव्रतं विप्र तत्तुल्या न शतं मखाः ३०।

कृत्वा क्रतुं व्रजेत्स्वर्गं वैकुंठं कार्तिकव्रती ।

यत्किंचिद्दुष्कृतं विप्र मनोवाक्कायकर्मजम् ३१।

दृष्ट्वा तु विलयं याति कार्तिकव्रतिनं क्षणात् ।

कार्त्तिकव्रतिनः पुण्यं ब्रह्मा चैव चतुर्मुखः ३२।

न समर्थो भवेद्वक्तुं यथोक्तव्रतकारिणः ।

यत्कृत्वा कलुषं सर्वं व्रजेद्विप्र दशो दिशः ३३।

क्व गच्छामि क्व तिष्ठामि कार्त्तिकव्रतिनो भयात् ।

पौर्णमास्यां यथाशक्ति चान्नवस्त्रादिकं द्विज ३४।

दद्याद्वै श्रीहरेः प्रीत्यै ब्राह्मणानपि भोजयेत् ।

रात्रौ जागरणं कुर्यान्नृत्यगीतादिभिर्व्रती ।

य इदं शृणुयाद्भक्त्या तस्य पापं प्रणश्यति ३५।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे सूतशौनकसंवादे ब्रह्मखंडे एकविंशोऽध्यायः २१।

शौनकउवाच।

माहात्म्यं ब्रूहि सर्वज्ञ शृण्वतां पापनाशनम् ।

सर्वप्राणिहितार्थाय तुलस्या अनुकंपया १।

सूत उवाच।

तुलस्याः परिसरे यस्य काननं तिष्ठति द्विज ।

गृहस्य तीर्थरूपत्वान्नायांति यमकिंकराः २।

तुलस्याः काननं विप्र सर्वपापहरं शुभम् ।

रोपयंति नराः श्रेष्ठास्ते न पश्यंति भास्करिम् ३।

रोपणं पालनं सेवां दर्शनं स्पर्शनं तु यः ।

कुर्य्यात्तस्य प्रणष्टं स्यात्सर्वपापं द्विजोत्तम ४।

कोमलैस्तुलसीपत्रैरर्चयंति हरिं तु ये ।

कालस्य सदनं विप्र ते न यांति महाशयाः ५।

गंगाद्याः सरितः श्रेष्ठा विष्णु ब्रह्म महेश्वराः ।

देवैस्तीर्थैः पुष्कराद्यैस्तिष्ठंति तुलसीदले ६।

यो युक्तस्तुलसीपत्रैः पापी प्राणान्विमुञ्चति ।

विष्णोर्निकेतनं याति सत्यमेतन्मयोदितम् ७।

तुलसीमृत्तिकालिप्तो युक्तः पापशतैरपि ।

विमुंचति नरः प्राणान्स याति हरिमन्दिरम् ८।

यो नरो धारयेद्विप्र तुलसीकाष्ठचंदनम् ।

तस्याङ्गं न स्पृशेत्पापं स याति परमं पदम् ९।

तुलसीकाष्ठमालां तु कण्ठस्थां वहते तु यः ।

अप्यशौचोप्यनाचारो भक्त्या याति हरेर्गृहम् १०।

धात्रीफलकृतामाला तुलसीकाष्ठसंभवा ।

दृश्यते यस्य देहे तु स वै भागवतो नरः ११।

तुलसीदलजां मालां कण्ठस्थां वहते तु यः ।

विष्णूच्छिष्टां विशेषेण स नमस्यो दिवौकसाम् १२।

यः पुनस्तुलसीमालां कण्ठे कृत्वा जनार्दनम् ।

पूजयेत्पुण्यमाप्नोति प्रतिपुष्पं गवायुतम् १३।

धारयन्ति न ये मालां हैतुकाः पापबुद्धयः ।

नरकान्न निवर्तंते दग्धाः कोपाग्निना हरेः १४।

न जह्यात्तुलसीमालां धात्रीमालां विशेषतः ।

महापातकसंहर्त्रीं धर्मकामार्थदायिनीम् १५।

स्पृशेच्च यानि लोमानि धात्रीमाला कलौ नृणाम् ।

तावद्वर्षसहस्राणि वसते केशवालये १६।

निवेद्य केशवे मालां तुलसीकाष्ठसंभवाम् ।

वहते यो नरो भक्त्या तस्य वै नास्ति पातकम् १७।

तुलसीकाष्ठमालां तु प्रेतराजस्य दूतकाः ।

दृष्ट्वा नश्यन्ति दूरेण वातोद्धूतं यथा दलम् १८।

तुलस्या विपिने धात्र्याश्छायासु यो नरोत्तमः ।

पिण्डं ददाति पितरो मुक्तिं यान्ति द्विजोत्तम १९।

पाणौ मूर्ध्नि गले चैव कर्णयोश्च मुखे द्विज ।

धात्रीफलं यस्तु धत्ते स विज्ञेयो हरिः स्वयम् २०।

धात्रीपत्रैः फलैर्विप्र श्रीहरिं चार्चयेद्द्विज ।

कोटिजन्मार्जितं पापं पूजया नश्यति सकृत् २१।

यज्ञादेवाश्च मुनयस्तीर्थानि कार्तिके द्विज ।

धात्रीवृक्षं समाश्रित्य तिष्ठन्ति कार्तिके सदा २२।

धात्रीपत्रं कार्तिके च द्वादश्यां तुलसीदलम् ।

चिनोति यो नरो गच्छेन्निरयं यातनामयम् २३।

धात्रीछायासु यो विप्र चान्नं भुनक्ति कार्तिके ।

अन्नसंसर्गजं पापमावर्षं तस्य नश्यति २४।

तुलसीवनमध्ये च धात्रीमूले च कार्तिके ।

कुर्याद्धर्यर्चनं विप्र वैकुण्ठं याति स ध्रुवम् २५।

तुलसीमूलदेशेऽपि स्थितं वारि द्विजोत्तम ।

गृह्णाति मस्तके भक्त्या पापी याति हरेर्गृहम् २६।

तुलसीपत्रगलितं यस्तोयं शिरसावहेत् ।

सर्वतीर्थेषु स स्नातश्चांते याति हरेर्गृहम् २७।

पुरा कश्चिद्द्विजश्रेष्ठो द्वापरेऽभून्महामुने ।

स्नात्वैकदा तुलस्यै स वनं दत्वा गृहं गतः २८।

आदित्यो वर्चसा नाम्ना मार्त्तंड इव पुण्यतः ।

तृषार्तो भक्षकः कश्चिदागतो बहुकल्मषः २९।

तुलस्यामूलतस्तोयं पीत्वा चासौ हतांहसः ।

त्वरयाप्यागतो व्याधो नाम्ना यश्चासिमर्द्दनः ३०।

उवाच भुक्तं चान्नं च भुक्त्वा भग्नं गतः किमु ।

कृत्वा मे पाकभांडस्थं चागतो हिंसकस्य ते ३१।

विव्याध तं गतप्राणं नेतुं वै शमनाज्ञया ।

आगताः किंकराः क्रुद्धाः पाशमुद्गरपाणयः ३२।

बद्ध्वा नेतुं मनश्चक्रुरागता विष्णुकिंकराः ।

तदा छित्त्वा चर्मपाशं स्यंदने तं मनोहरे ३३।

तूर्णमारोहयामासुः पप्रच्छुर्विनयान्विताः ।

तेऽपि पुण्येन भोः संतः केन वै नीयतेऽप्यसौ ३४।

ऊचुस्तेऽसौ पुरा राजा पुण्यं बहुतरं कृतम् ।

अकरोद्धरणं कांचित्सुंदरीं चांगनामयम् ३५।

अनेन चांहसा राजा गतो वै शमनक्षयम् ।

तत्रक्लेशं तु युष्माभिर्दत्तं वै शमनाज्ञया ३६।

ताम्रमय्यास्त्रियासार्द्धं क्रीडां सुप्त्वा चकार सः ।

तप्तायां लोहशय्यायां वैक्लव्यं कर्मणा नृप ३७।

तप्तायोभीषणं तप्तं लोहस्तंभं यमाज्ञया ।

ततः स्थितः समालिंग्य भुक्त्वा दुःखं चिरं नृपः ३८।

सिक्तः क्षारांबुधाराभिरन्यैर्वै शमनालये ।

ततो नरकशेषे च पापयोनौ मुहुर्मुहुः ३९।

जन्मासाद्य चिरं दुःखमनुभूतं स्वकर्मणा ।

तुलसीमूलकं वारि पीत्वा याति हरेर्गृहम् ४०।

इदानीं तद्वचः श्रुत्वा गतादूता यथागताः ।

तेन सार्द्धं विष्णुदूता गता वैकुंठमंदिरम् ४१।

माहात्म्यं कथितं ब्रह्मन्तुलस्याः पापनाशनम् ।

कुर्वंति सेवां ये भक्त्या न जाने किं भवेन्मुने ४२।

इति श्रीपाद्मेमहापुराणे ब्रह्मखण्डे सूतशौनकसंवादे तुलस्या माहात्म्यंनाम द्वाविंशोऽध्यायः २२।

शौनक उवाच।

कथयस्व मुने सूत माहात्म्यं कलुषक्षयम् ।

शेषपंचदिनस्यापि कार्त्तिकस्यानुकंपया १।

सूत उवाच।

शृणु शौनक यत्पृष्टं माहात्म्यं पापनाशनम् ।

वक्ष्याम्यहं वै चोर्जस्य शेषपंचदिनस्य च २।

व्रतानां मुनिशार्दूल प्रवरं विष्णुपंचकम् ।

तस्मिन्यः पूजयेद्भक्त्या श्रीहरिं राधया सह ३।

गंधपुष्पैर्धूपदीपैर्वस्त्रैर्नानाविधैः फलैः ।

स याति विष्णुसदनं सर्वपापविवर्जितः ४।

ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थोऽथवा यतिः ।

न प्राप्नोति परं स्थानमकृत्वा विष्णुपंचकम् ५।

सर्वपापहरं पुण्यं विख्यातं विष्णुपंचकम् ।

तत्र स्नानं तु यः कुर्यात्सर्वतीर्थफलं लभेत् ६।

श्रीहरेः पुरतो विप्र तुलस्याश्च समीपतः ।

प्रदीपं सर्पिषा पूर्णं दद्याद्यो भक्तिभावतः ७।

नभसि श्रीहरेः प्रीत्यै याति स विष्णुमंदिरम् ।

पापी याति हरेर्धाम सत्यमेतन्मयोदितम् ८।

स्नापयेच्चाच्युतं भक्त्या मधुक्षीरघृतादिभिः ।

दद्यात्किं नो हरिः प्रीतस्तस्मै साधुजनाय वै ९।

नैवेद्यं देवदेवेशं परमान्नं निवेदयेत् ।

तस्य पुण्यं प्रसंख्यातुं न शक्तो वै चतुर्मुखः १०।

अर्चयित्वा हृषीकेशमेकादश्यां समाहितः ।

निष्प्राप्य गोमयं सम्यक्मंत्रवत्समुपासते ११।

गोमूत्रं मंत्रवद्भूयो द्वादश्यां प्राशयेद्व्रती ।

क्षीरं तथा त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां तथा दधि १२।

संप्राप्य पापशुद्ध्यर्थं लंघयित्वा चतुर्दिनम् ।

पंचमे तु दिने स्नात्वा विधिवत्पूज्य केशवम् १३।

भोजयेद्ब्राह्मणान्भक्त्या तेभ्यो दद्याच्च दक्षिणाम् ।

ततो नक्तं समश्नीयात्पंचगव्यं सुमंत्रितम् १४।

एवं कर्तुमशक्तो यः फलमूलं च भोजनम् ।

कुर्याद्धविष्यं वा विप्र यथोक्तविधिना ह वै १५।

श्रीहरेः पंचकं विप्र कुर्याद्यस्तुलसीदलैः ।

पूजयेत्तं स विज्ञेयः स्वयं नारायणः प्रभुः १६।

पुरा त्रेतायुगे शूद्रो दस्युवृत्तिपरायणः ।

नाम्ना दंडकरो नित्यं धर्मनिंदां करोति यः १७।

असत्यभाषी मित्रघ्नो वेश्याविभ्रम लोलुपः ।

ब्रह्मस्वहारी क्रूरश्च परस्त्रीगमने रतः १८।

शरणागतहंता च पाखंडजनसंगभाक् ।

गोमांसाशी सुरापश्च परनिंदाकरः सदा १९।

विश्वासघाती ज्ञातीनां वृत्तिच्छेदी द्विजोत्तम ।

दुष्टं सर्वे समालोक्य तादृशं तद्गृहे द्विजः २०।

आगता ज्ञातयः क्रुद्धास्तस्य पापपरायणम् ।

ज्ञातय ऊचुः।

रे रे मूढ दुराचार विनाशं प्रतिनीयते ।

या प्रतिष्ठार्जिता पूर्वैरस्माकं निर्मलेऽन्वये २१।

इति क्रुद्धा द्विजश्रेष्ठ अपकीर्तिभयादपि ।

पापिनां प्रवरं सर्वे तत्यजुस्तं कुलादरम् २२।

ततो गतो महारण्यं विनष्टाखिल वैभवः ।

कुर्यात्स दस्युभिः सार्द्धं दस्युकर्म निरंतरम् २३।

पथि प्रगच्छतां तेषां भयाद्विप्र न खादितुम् ।

प्राप्तं किंचित्क्षुधार्त्तास्ते गताश्चान्य स्थलं प्रति २४।

तत्र प्रविष्टास्ते सर्वे दृष्ट्वा पुण्यजनान्बहून् ।

धात्रीमूले स्थितान्ब्रह्मन्वैष्णवान्द्विजसत्तमान् २५।

सर्वे ते दस्यवो विप्र गता दंडकरोऽपि सः ।

तेषां परिसरं गत्वा प्रणामं वै चकार ह २६।

दंडकर उवाच।

क्षुधार्तोऽहं द्विजश्रेष्ठाः प्राणा यास्यंति मे ध्रुवम् ।

ददध्वं खादितुं किंचिद्युष्माकं शरणं गतः २७।

आकर्ण्य वचनं तस्य चोचुस्ते धर्मतत्पराः ।

सर्वपापहरे त्वं च विख्याते विष्णुपंचके २८।

कथमन्नं खादितुं ते वांछा त्वद्य हरेर्दिने ।

विशेषं ते ब्रूहि संज्ञा काते भवति सांप्रतम् २९।

स उवाच मुदा विप्रा नाम्ना दंडकरोप्यहम् ।

सर्वपापसमायुक्तश्चोद्धारो मे कथं भवेत् ३०।

ऊचुस्ते वै व्रतं श्रेष्ठं कुरुष्व विष्णुपंचकम् ।

विप्राणामाज्ञया विप्र चकार विष्णुपंचकम् ३१।

स प्रेत्य च हरेः स्थानमारुह्य स्यंदने वरे ।

आसाद्य श्रीहरेरूपं तस्थौ जन्मविवर्जितः ३२।

य इदं शृणुयाद्भक्त्या चाख्यानं पापनाशनम् ।

कोटिजन्मार्जितं पापं तस्य नश्यति तत्क्षणात् ३३।

इति श्रीपाद्मेमहापुराणे ब्रह्मखण्डे सूतशौनकसंवादे विष्णुपंचकमाहात्म्यंनाम त्रयोविंशोऽध्यायः २३।

शौनक उवाच।

विदुषांवर तत्त्वज्ञ कथयस्व महामते ।

इदानीं मम दानानां माहात्म्यं क्रमतो मुने १।

सूत उवाच।

क्षितिदानं मुनिश्रेष्ठ दानानामुत्तमं मतम् ।

येन कृतं वै तद्दानं सर्वदानफलं मतम् २।

क्षितिं ससस्यां यो दद्याद्ब्राह्मणाय द्विजोत्तम ।

विष्णुलोके सुखं भुंक्ते यावदिंद्राश्चतुर्दश ३।

पृथिव्यां जन्म चासाद्य सार्वभौमस्ततो नृपः ।

महीं सर्वां चिरं भुक्त्वा व्रजेद्वै श्रीहरेर्गृहम् ४।

गोचर्ममात्रां भूमिं यः प्रयच्छति द्विजातये ।

स गच्छति हरेर्गेहं सर्वपापविवर्जितः ५।

शतं गावो वृषश्चैको यत्र तिष्ठंत्ययंत्रिताः ।

गोचर्ममात्रां तां भूमिं प्रवदंति महर्षयः ६।

भूमिनेता भूमिदाता द्वौ चापि स्वर्गगामिनौ ।

ग्राह्या भूमिर्द्विजैः प्राज्ञैस्त्यक्त्वा दानशतान्यपि ७।

अज्ञानी भूसुरो यस्तु त्यजेद्भूमिं विमोहितः ।

प्रतिजन्मन्यसौ विप्रो भवेच्चात्यंत दुःखभाक् ८।

अन्यतो यः समासाद्य दद्याद्भूमिं द्विजातये ।

तस्मै विप्र जगन्नाथो ददाति परमं पदम् ९।

स्वदत्तां परदत्तां च मेदिनीं यो हरेद्द्विज ।

युक्तः कोटिकुलैर्याति नरकं चातिदारुणम् १०।

हरेद्यो वै महीं विप्र देवब्राह्मणयोरपि ।

न दृष्टा निष्कृतिस्तस्य कोटिकल्पशतैर्मुने ११।

भूमिं यो परदत्तां च रक्षति क्ष्मापतिर्द्विज ।

पुण्यं कोटिगुणं स्याद्वै तस्य दानं जनादपि १२।

सप्तद्वीपां महीं दत्त्वा यत्पुण्यं प्राप्यते द्विज ।

तत्पुण्यं प्राप्नुयान्मर्त्यो धेनुं यच्छन्द्विजातये १३।

ददाति वृषभं यस्तु दरिद्राय कुटुंबिने ।

सर्वपापविनिर्मुक्तो शिवलोकं स गच्छति १४।

तिलप्रमाणं स्वर्णं यो ब्राह्मणाय प्रयच्छति ।

हरेर्निकेतनं याति युक्तः कोटिकुलैरपि १५।

यो दद्याद्रजतं विप्र साधवे भूसुराय वै ।

प्राप्नोति चंद्रलोकं च पिबेत्तत्रामृतं सदा १६।

प्रवालं मौक्तिकं चैव हीरकं च मणिं तथा ।

यो ददाति द्विजश्रेष्ठ स्वर्गलोकं स गच्छति १७।

तुलापुरुषदानेन यत्पुण्यं लभते जनः ।

शालग्रामशिलां दत्त्वा तस्मात्कोटिगुणं लभेत् १८।

सप्तद्वीपां क्षितिं दत्वा सशैलवनकाननाम् ।

यत्पुण्यं लभते तद्वै शालग्रामशिलाप्रदः १९।

शालग्रामशिलां यो वै दद्याद्भूमिसुराय च ।

तेन विप्र प्रदत्तानि भुवनानि चतुर्दश २०।

तुलापुरुषदानं यः करोति द्विजपुंगव ।

जनन्याश्चोदरे तस्य पुनर्जन्म न विद्यते २१।

सालंकारां द्विजश्रेष्ठ कन्यां यच्छति यो नरः ।

स गच्छेद्ब्रह्मसदनं पुनर्जन्म न विद्यते २२।

कन्याविक्रयिणो नास्ति नरकान्निष्कृतिः पुनः ।

कन्यादानकृतो नास्ति स्वर्गादागमनं पुनः २३।

उपानहौ वातपत्रं यो ददाति द्विजातये ।

प्रेत्य चेंद्रपुरं गत्वा वसेत्कल्पचतुष्टयम् २४।

वस्त्रं यच्छति यो दिव्यं साधवे वै द्विजायते ।

स्वर्गे दिव्यांबरधरश्चिरं तिष्ठेद्द्विजोत्तम २५।

धेनुं पुरातनीं यच्छेद्वस्त्रं च जरितं द्विज ।

नूत्नां रजोवतीं कन्यां स गच्छेन्निरयं तथा २६।

कन्याविक्रयिणो ब्रह्मन्न पश्येल्लपनं बुधः ।

दृष्ट्वा चाज्ञानतो वापि कुर्य्यान्मार्तंड दर्शनम् २७।

फलदाता नरो गच्छेत्त्रिदिवं च द्विजोत्तम ।

भुंक्ते कल्पसहस्राणि फलं तत्रामृतोपमम् २८।

शाकं यच्छति यो मर्त्यो शिवस्यभवनं द्विज ।

याति कल्पद्वयं भुंक्ते दुर्ल्लभं पायसं सुरैः २९।

घृतदो दधिदश्चैव तक्रदो दुग्धदस्तथा ।

विष्णोर्निकेतनं गत्वा सुधापानं करोति सः ३०।

गंधदः पुष्पदश्चैव मर्त्यो याति सुरालयम् ।

तिष्ठेद्युगसहस्राणि गंधपुष्पविभूषितः ३१।

शय्यादानं दानसारं ब्राह्मणाय ददाति यः ।

स याति ब्रह्मसदनं पर्य्यंके शेरते चिरम् ३२।

पीठदाता दीपदाता सर्वदुष्कृतवर्जितः ।

स्वर्गे सिंहासने तिष्ठेज्ज्वलद्दीपावलीवृतः ३३।

तांबूलं यो नरो दद्याद्भूमिं भुंक्तेऽखिलां सुखम् ।

स्वर्गे देवांगनाक्रोडे सुप्तस्तांबूलमत्ति वै ३४।

विद्यादानं दानवरं करोति यो नरोत्तमः ।

प्रेत्य स सन्निधिं विष्णोस्तिष्ठेद्युगशतत्रयम् ३५।

प्राप्य ज्ञानं ततस्तत्र दुर्ल्लभं वै द्विजर्षभ ।

दुर्ल्लभं मोक्षमाप्नोति श्रीहरेः कृपया द्विज ३६।

अनाथं दुःखितं विप्रं पाठयेद्वै नरोत्तमः ।

श्रीहरेर्भवनं याति पुनर्जन्मविवर्जितः ३७।

यो नरः पुस्तकं दद्याद्भक्तिश्रद्धासमन्वितः ।

प्रतिवर्णं लभेत्पुण्यं कपिलाकोटिदानजम् ३८।

मधुदो गुडदश्चैव मर्त्यो यातीक्षुसागरम् ।

लवणप्रदो नरो याति वारुणं लोकमेव च ३९।

सर्वेषामेव दानानामन्नं वारि द्विजोत्तम ।

तत्त्वज्ञैर्मुनिभिः सर्वैः प्रवरं वै प्रकीर्त्तितम् ४०।

अन्नं वारि द्विजश्रेष्ठ येन दत्तं महीतले ।

तेन दत्तानि दानानि सर्वाणि च द्विजर्षभ ४१।

अन्नदो यो नरो विप्र प्राणदश्च प्रकीर्त्तितः ।

तस्मात्समस्तदानानामन्नदो लभते फलम् ४२।

यथाचान्नं तथा वारि द्वे तुल्ये च प्रकीर्त्तिते ।

वारिणा च विना चान्नं सिद्धं न स्याद्द्विजोत्तम ४३।

क्षुधा तृषा द्विज व्याघ्र द्वे च तुल्ये प्रकीर्त्तिते ।

अतश्चान्नं च तोयं च श्रेष्ठं प्रोक्तं बुधैरपि ४४।

अन्नदानं क्षितौ ब्रह्मन्ये कुर्वंति नरोत्तमाः ।

सर्वपापविनिर्मुक्ता गच्छंति हरिमंदिरम् ४५।

यावंत्यन्नानि भो विप्र यच्छति क्षितिमंडले ।

ब्रह्महत्याश्च तावंत्यो नश्यंत्येव तपोधन ४६।

यच्छतां चान्नदानानि शरीराणि च पातकम् ।

गात्राणि गृह्णतां त्यक्त्वा सहसा यांति शौनक ४७।

अतः पापिष्ठ चान्नानि न गृह्णंति मनीषिणः ।

गृह्णंति मोहाद्ये मूढा भवंति पापभागिनः ४८।

कुर्याद्भूमिष्ठमुदकं चैकं भो द्विजसत्तम ।

सर्वपापैर्विनिर्मुक्तो व्रजेत्स हरिमंदिरम् ४९।

प्रयत्नेन द्विजश्रेष्ठ कर्त्तव्यो धनसंचयः ।

संचितं च धनं ब्रह्मन्दानकर्मणि विक्षिपेत् ५०।

रणंति ये च कार्पण्याद्धनं ते चातिदुःखिनः ।

अंते सर्वधनं त्यक्वा निःस्वा गच्छंति भो मुने ५१।

मानवा ये सदा दानं दत्त्वा दत्त्वा दरिद्रति ।

दरिद्रास्तेन विज्ञेया नरलोके महेश्वराः ५२।

परलोके द्विजव्याघ्र साधुसंयमवर्जिते ।

निर्दये बंधुहीने च न दत्तं नोपतिष्ठते ५३।

स्थिते धने नरो यो वै नाश्नाति न ददाति सः ।

दरिद्र इव विज्ञेयः प्रेत्य निश्वासमुत्सृजेत् ५४।

तपसोऽपि वरं दानं प्रोक्तं च तत्त्वदर्शिभिः ।

अतो यत्नाद्द्विजश्रेष्ठ दानकर्म समाचरेत् ५५।

दाता दानं न दद्याद्वै समुत्सृज्य द्विजातये ।

स याति निरयं घोरं सर्वजंतुभयावहम् ५६।

दानं दाता प्रतिग्राही न स्मरेच्च न याचते ।

निरये चोभयोर्वासो यावच्चंद्र दिवाकरौ ५७।

ब्रह्महत्यादि पापानि यानि वै द्विजसत्तम ।

तानि दानेन हन्यंते तस्माद्दानं समाचरेत् ५८।

इति श्रीपाद्मेमहापुराणे ब्रह्मखंडे सूतशौनकसंवादे चतुर्विंशतितमोऽध्यायः २४।

शौनक उवाच।

श्रीपदं विष्णुचरितं सर्वोपद्रवनाशनम् ।

सर्वपापक्षयकरं दुष्टग्रहनिवारणम् १।

विष्णुसान्निध्यदं चैव चतुर्वर्गफलप्रदम् ।

यः शृणोति नरो भक्त्या चांते याति हरेर्गृहम् २।

नामोच्चारणमाहात्म्यं श्रूयते महदद्भुतम् ।

यदुच्चारणमात्रेण नरो यायात्परं पदम् ३।

तद्वदस्वाधुना सूत विधानं नामकीर्तने ।

सूत उवाच।

शृणु शौनक वक्ष्यामि संवादं मोक्षसाधनम् ४।

नारदः पृष्टवान्पूर्वं कुमारं तद्वदामि ते ।

एकदा यमुनातीरे निविष्टं शांतमानसम् ५।

सनत्कुमारं पप्रच्छ नारदो रचिताञ्जलि ।

श्रुत्वा नानाविधान्धर्मान्धर्मव्यतिकरांस्तथा ६।

श्रीनारद उवाच।

योऽसौ भगवता प्रोक्तो धर्मव्यतिकरो नृणाम् ।

कथं तस्य विनाशः स्यादुच्यतां भगवत्प्रिय ७।

श्रीसनत्कुमार उवाच।

शृणु नारद गोविंद प्रिय गोविंदधर्मवित् ।

यत्पृष्टं लोकनिर्मुक्तिकारणं तमसः परम् ८।

सर्वाचारविवर्जिताः शठधियो व्रात्या जगद्वञ्चकाः ।

दंभाहंकृतिपानपैशुनपराः पापाश्च ये निष्ठुराः ९।

ये चान्ये धनदारपुत्रनिरताः सर्वेऽधमास्तेऽपि हि ।

श्रीगोविंदपदारविंदशरणाः शुद्धा भवंति द्विज १०।

तमपि देवकरं करुणाकरस्थविरजंगममुक्तिकरं परम् ।

अतिचरंत्यपराधपरा जना य इह तान्वपति ध्रुवनाम हि ११।

सर्वापराधकृदपि मुच्यते हरिसंश्रयः ।

हरेरप्यपराधान्यः कुर्याद्द्विपदपांसनः १२।

नामाश्रयः कदाचित्स्यात्तरत्येव स नामतः ।

नाम्नो हि सर्वसुहृदो ह्यपराधात्पतत्यधः १३।

श्रीनारद उवाच।

के तेऽपराधा विप्रेंद्र नाम्नो भगवतः कृताः ।

विनिघ्नंति नृणां कृत्यं प्राकृतं ह्यानयंति च १४।

श्रीसनत्कुमार उवाच।

सतां निंदा नाम्नः परममपराधं वितनुते ।

यतः ख्यातिं यांतं कथमु सहते तद्विगर्हाम् ।

शुभस्य* श्रीविष्णोर्य इह गुणनामादिसकलं ।

धियाभिन्नं पश्येत्स खलु हरिनामाहितकरः १५ *[कहीं-(शिवस्य)]।

गुरोरवज्ञा श्रुतिशास्त्रनिंदनं तथार्थवादो हरिनाम्नि कल्पनम् ।

नामापराधस्य हि पापबुद्धिर्न विद्यते तस्य यमैर्हि शुद्धिः १६।

धर्मव्रतत्याग हुतादि सर्वशुभक्रिया साम्यमपि प्रमादः ।

अश्रद्दधानो विमुखोऽप्यशृण्वन्यश्चोपदेशः शिवनामापराधः १७।

श्रुत्वापि नाममाहात्म्यं यः प्रीतिरहितोऽधमः ।

अहं ममादि परमो नाम्नि सोऽप्यपराधकृत् १८।

एवं नारद शंकरेण कृपया मह्यं मुनीनां परं ।

प्रोक्तं नामसुखावहं भगवतो वर्ज्यं सदा यत्नतः ।

ये ज्ञात्वापि न वर्जयंति सहसा नाम्नोऽपराधान्दश ।

क्रुद्धा मातरमप्यभोजनपराः खिद्यंति ते बालवत् १९।

अपराधविमुक्तो हि नाम्नि जप्तं सदा चर ।

नाम्नैव तव देवर्षे सर्वं सेत्स्यति नान्यतः २०।

श्रीनारद उवाच।

सनत्कुमार प्रिय साहसानां विवेकवैराग्यविवर्जितानाम् ।

देहप्रियार्थात्मपरायणानां मुक्तापराधाः प्रभवंति नः कथम् २१।

श्रीसनत्कुमार उवाच।

जाते नामापराधे तु प्रमादे तु कथंचन ।

सदा संकीर्तयन्नाम तदेकशरणो भवेत् २२।

नामापराधयुक्तानां नामान्येव हरंत्यघम् ।

अविश्रांति प्रयुक्तानि तान्येवार्थ कराणि यत् २३।

नामैकं यस्य चिह्नं स्मरणपथगतं श्रोत्रमूलं गतं वा ।

शुद्धं वाऽशुद्धवर्णं व्यवहितरहितं तारयत्येव सत्यम् ।

तच्चेद्देहद्रविणजनितालोभपाखण्ड मध्ये ।

निक्षिप्तं स्यान्न फलजनकं शीघ्रमेवात्र विप्र २४।

इदं रहस्यं परमं पुरा नारद शंकरात् ।

श्रुतं सर्वाशुभहरमपराधनिवारकम् २५।

विदुर्विष्ण्वभिधानं ये ह्यपराधपरा नराः ।

तेषामपि भवेन्मुक्तिः पठनादेव नारद २६।

नाम्नो माहात्म्यमखिलं पुराणे परिगीयते ।

ततः पुराणमखिलं श्रोतुमर्हसि मानद २७।

पुराणश्रवणे श्रद्धा यस्य स्याद्भ्रातरन्वहम् ।

तस्य साक्षात्प्रसन्नः स्याच्छिवो विष्णुश्च सानुगः २८।

यत्स्नात्वा पुष्करे तीर्थे प्रयागे सिंधुसंगमे ।

तत्फलं द्विगुणं तस्य श्रद्धया वै शृणोति यः २९।

ये पठंति पुराणानि शृण्वंति च समाहिताः ।

प्रत्यक्षरं लभंत्येते कपिलादानजं फलम् ३०।

अपुत्रो लभते पुत्रं धनार्थी लभते धनम् ।

विद्यार्थी लभते विद्यां मोक्षार्थी मोक्षमाप्नुयात् ३१।

ये शृण्वंति पुराणानि कोटिजन्मार्जितं खलु ।

पापजालं तु ते हत्वा गच्छंति हरिमंदिरम् ३२।

पुराणवाचकं विप्रं पूजयेद्भक्तिभावतः ।

गोभूहिरण्यवस्त्रैश्च गंधपुष्पादिभिर्मुने ३३।

कांस्यैर्विनिर्मितं पात्रं जलपात्रं मुदान्वितः ।

कर्णकुंडलकं चैव मुद्रिकां स्वर्णनिर्मिताम् ३४।

आसनं तु तथा दद्यात्पुष्पमाल्यं तपोधन ।

वित्तशाठ्यं न कुर्वीत दानं हीनफलं यतः ३५।

पुराणं वाचयेद्विप्र सर्वकामार्थसिद्धये ।

सुवर्णं रजतं वस्त्रं पुष्पमाल्यं तु चंदनम् ३६।

दद्याद्यो पुस्तकं भक्त्या सगच्छेद्धरिमंदिरम् ।

कुर्वंति विधिनानेन संपूर्णं पुस्तकं च ये ।

तेषां नामानि लिंपेत चित्रगुप्तोऽर्चनाद्द्विज ३७।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे ब्रह्मखंडे सूतशौनकसंवादे।

पंचविंशतितमोऽध्यायः २५।

शौनक उवाच।

श्रोतुमिच्छामि ते प्राज्ञ कथयस्व समूलकम् ।

प्रतिज्ञापालने पुण्यं खंडने किं च किल्बिषम् १।

अनृते शपथे किं वा सत्ये किंचिद्भवेन्मुने ।

दक्षिणं किंकरं दत्वा कृपां कृत्वा कृपार्णव २।

सूत उवाच।

शृणुष्व मुनिशार्दूल कथयामि समूलतः ।

वैष्णवानां त्वमग्र्योऽसि सर्वलोकहिते रतः ३।

धेनूनां तु शतं दत्त्वा यत्फलं लभते नरः ।

तस्मात्कोटिगुणं पुण्यं प्रतिज्ञापालने द्विज ४।

प्रतिज्ञाखंडनान्मूढो निरयं याति दारुणम् ।

शतमन्वंतरं यावत्पच्यते नात्र संशयः ५।

ततोऽत्र जन्म चासाद्य निर्धनस्य निकेतने ।

अन्नवस्त्रैर्विहीनः स्या क्लेशी चापि स्वकर्मणा ६।

सत्येन शपथं कुर्याद्देवाग्निगुरुसन्निधौ ।

तावद्दहति वै गात्रं विष्णोर्वंशो न लुप्यते ७।

मिथ्यायां शपथे विप्र किमहं वच्मि सांप्रतम् ।

शतमन्वंतरं विप्र निरयं मिथ्यया किमु ८।

निर्माल्यं श्रीहरेः स्पृष्ट्वा सत्येन मुनिपुंगव ।

गृहीत्वा पुरुषान्सप्त पच्यते निरये चिरम् ९।

कदाचिज्जन्म संप्राप्य कुष्ठी च प्रतिजन्मनि ।

सत्येनैवं भवेद्विप्र अनृते वै किमुच्यते १०।

यो मर्त्यो दक्षिणं दत्वा करं तत्प्रतिपाल्यते ।

तस्य प्राप्तिर्भवेत्कृष्णः सत्यं सत्यं वदाम्यहम् ११।

करं दत्त्वा तु यो मर्त्यो वचनस्य च पालनम् ।

तावन्न कुर्यात्पितरः प्राप्नुवंति च यातनाम् १२।

स्वयं तु मुनिशार्दूल निरयं चातिदारुणम् ।

उद्धारं कोटिपुरुषैर्मृतो याति न संशयः १३।

शौनक उवाच।

कृष्णप्राप्तिः पुरा कस्य करस्य प्रतिपालनात् ।

दक्षिणस्य मुने ब्रूहि श्रोतुमिच्छामि सादरात् १४।

सूत उवाच।

पुरा किंचित्पुरे शूद्रो नाम्नासीद्वीरविक्रमः ।

बह्वाशी पृथुलांगश्च बहुवक्तातिसुंदरः १५।

धनवान्पुत्रवान्सभ्यो विद्वान्सर्वजनप्रियः ।

विप्राणामतिथीनां च पूजकः सर्वदैव तु १६।

पितृभक्तो द्विजश्रेष्ठ प्रतिज्ञापालकः सदा ।

वाचां गुरुजनानां च पालको हरिसेवकः १७।

एकदा सुंदरो गेहं श्वपचस्तस्य छद्मना ।

प्राप्तो धृत्वा ब्राह्मणस्य रूपं वै तरुणः सुधीः १८।

ब्राह्मण उवाच।

शृणु मे वचनं धीर मम जाया मृता शुभा ।

किं करोमि क्व गच्छामि कथयाद्यानुकंपया १९।

विवाहं यो जनः कुर्याद्ब्राह्मणं च विशेषतः ।

किं च दानैः किं च तीर्थैः किं यज्ञैर्व्रतकोटिभिः २०।

इति श्रुत्वा त्वसौ विप्रं चोक्तवान्वीरविक्रमः ।

शृणु मे वचनं ब्रह्मन्बालास्ति मम कन्यका २१।

यदिच्छा ते भवेद्विप्र दास्यामि विधिपूर्वकम् ।

नय मे दक्षिणं हस्तं दास्यामि चान्यथा नहि २२।

तस्यैतद्वचनं श्रुत्वा जग्राह दक्षिणं करम् ।

श्वपचो हर्षयुक्तो वै प्रोवाच वचनं त्विति २३।

ब्राह्मण उवाच।

कृत्वा शुभ क्षणं मह्यं देहि कन्यां शुभान्विताम् ।

विलंबे बहुविघ्नं स्यादिति शास्त्रेषु निश्चितम् २४।

वीरविक्रम उवाच।

तुभ्यं श्वः कन्यकां ब्रह्मन्दास्यामि नास्ति चान्यथा ।

दक्षिणं च करं दत्वा न कुर्यात्पुरुषाधमः २५।

सूत उवाच।

ब्राह्मणं कृष्णशर्माणं चाहूयाकथयन्मुने ।

पुरोहितमिदं सर्वं प्रोवाच संविदं द्विज २६।

कथं विप्राय ते कन्यां शूद्राय दातुमिच्छसि ।

अज्ञातायाकुलीनाय न ददस्व विशेषतः २७।

ऊचुस्तज्जातयः सर्वे जनकाद्यास्तपोधन ।

अस्माकं वचनं तात शृणुष्व वीरविक्रम २८।

न ज्ञायते कुलं यस्य देशगोत्रधनं तथा ।

शीलं वयस्तस्य कन्या स्वजनैर्न च दीयते २९।

स उवाच द्विजश्रेष्ठ दत्तं मे दक्षिणं करम् ।

कदाचिदन्यथाकर्तुं न शक्नोमि च सर्वथा ३०।

इत्युक्त्वा तान्स विप्राय कन्यां दातुं प्रचक्रमे ।

दृष्ट्वेति ज्ञातयः सर्वे विस्मयमद्भुतं ययुः ३१।

सत्यं तद्वचनं श्रुत्वा शंखचक्रगदाधरः ।

आविर्बभूव सहसा चारुह्य गरुडं मुने ३२।

श्रीभगवानुवाच।

धन्यं ते च कुलं धर्मोधन्यस्ते जननी पिता ।

धन्यं ते वचनं सत्यं धन्यं ते दक्षिणं करम् ३३।

धन्यं कर्म्म च ते जन्म त्रैलोक्ये नैव विद्यते ।

एवं ते कर्मणा साधो चोद्धारं कुरुषे कुलम् ३४।

सूत उवाच।

एवं ब्रुवति श्रीकृष्णे विमानं स्वर्णनिर्मितम् ।

आगतं हरिगणैर्युक्तं सर्वत्र गरुडध्वजम् ३५।

सर्वं तस्य कुलं ब्रह्मन्स श्वपाकपुरोहितम् ।

रथे चारोपयामास शंखपद्मधरः स्वयं ३६।

गृहीत्वा तान्हरिः सर्वान्गतो वैकुंठमंदिरम् ।

तत्र तस्थौ चिरं ते च कृत्वा भोगं सुदुर्ल्लभम् ३७।

वचनं लंघयेद्यस्तु यस्तु वा दक्षिणं करम् ।

सकुलो निरयं याति सत्यं सत्यं वदाम्यहम् ३८।

तस्यान्नं तु जलं ब्रह्मन्न ग्राह्यं पितृदैवतैः ।

त्यक्त्वा धर्मो गृहं तस्य भीत्या याति द्विजोत्तम ३९।

दत्वाशां यो जनः कुर्यान्नैराश्यं चैव मूढधीः ।

स स्वकान्कोटिपुरुषान्गृहीत्वा नरकं व्रजेत् ४०।

वचनं लंघयेद्यस्तु धर्मस्तस्य विलंघति ।

नृपाग्नितस्करैर्विप्र सत्यं सत्यं सुनिश्चितम् ४१।

स्वर्गोत्तरमिमं सम्यक्श्रुत्वा स्वर्गोत्तरं व्रजेत् ।

जीवन्मुक्तस्त्विहामुत्र कृष्णाख्यं धाम चोत्तमम् ४२।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे ब्रह्मखंडे सूतशौनकसंवादे षडिंवशतितमोऽध्यायः २६।

इति स्वर्गोत्तरापरनामकं ब्रह्मखण्डं संपूर्णम् ।

इति श्रीपाद्मे महापुराणे चतुर्थं ब्रह्मखण्डं समाप्तम्।

श्रीगणेशाय नमः।

श्रीकुलदेवतायै नमः।

श्रीगुरुचरणारविंदाभ्यां नमः ।

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।

देवींसरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत् १।

ऋषय ऊचुः।

श्रुतं सर्वं महाभाग स्वर्गखंडं मनोहरम् ।

त्वत्तोऽधुना वदायुष्मञ्छ्रीरामचरितं हि नः २।

सूत उवाच।

अथैकदा धराधारं पृष्टवान्भुजगेश्वरम् ।

वात्स्यायनो मुनिवरः कथामेतां सुनिर्मलाम् ३।

श्रीवात्स्यायन उवाच।

शेषाशेष कथास्त्वत्तो जगत्सर्गलयादिकाः ।

भूगोलश्च खगोलश्च ज्योतिश्चक्रविनिर्णयः ४।

महत्तत्त्वादिसृष्टीनां पृथक्तत्त्वविनिर्णयः ।

नानाराजचरित्राणि कथितानि त्वयानघ ५।

सूर्यवंशभवानां च राज्ञां चारित्रमद्भुतम् ।

तत्रानेकमहापापहरा रामकृता कथा ६।

तस्य वीरस्य रामस्य हयमेधकथा श्रुता ।

संक्षेपतो मया त्वत्तस्तामिच्छामि सविस्तराम् ७।

या श्रुता संस्मृता चोक्ता महापातकहारिणी ।

चिंतितार्थप्रदात्री च भक्तचित्तप्रतोषदा ८।

शेष उवाच।

धन्योसि द्विजवर्य त्वं यस्य ते मतिरीदृशी ।

रघुवीरपदद्वंद्व मकरंद स्पृहावती ९।

वदंति मुनयः सर्वे साधूनां संगमं वरम् ।

यस्मात्पापक्षयकरी रघुनाथकथा भवेत् १०।

त्वया मेऽनुग्रहः सृष्टो यद्रामः स्मारितः पुनः ।

सुरासुरकिरीटौघ मणिनीराजितांघ्रिकः ११।

रावणारिकथा वार्द्धौ मशको मादृशः कियान् ।

यत्र ब्रह्मादयो देवा मोहिता न विदंत्यपि १२।

तथापि भो मया तुभ्यं वक्तव्यं स्वीयशक्तितः ।

पक्षिणः स्वगतिं श्रित्वा खे गच्छंति सुविस्तरे १३।

चरितं रघुनाथस्य शतकोटिप्रविस्तरम् ।

येषां वै यादृशी बुद्धिस्ते वदंत्येव तादृशम् १४।

रघुनाथसतीकीर्तिर्मद्बुद्धिं निर्मलीमसाम् ।

करिष्यति स्वसंपर्कात्कनकं त्वनलो यथा १५।

सूत उवाच।

इत्युक्त्वा तं मुनिवरं ध्यानस्तिमितलोचनः ।

ज्ञानेनालोकयांचक्रे कथां लोकोत्तरां शुभाम् १६।

गद्गदस्वरसंयुक्तो महाहर्षांकितांगकः ।

कथयामास विशदां कथां दाशरथेः पुनः १७।

शेष उवाच।

लंकेश्वरे विनिहते देवदानवदुःखदे ।

अप्सरोगणवक्त्राब्जचंद्रमः कांतिहर्तरि १८।

सुराः सर्वे सुखं प्रापुरिंद्र प्रभृतयस्तदा ।

सुखं प्राप्ताः स्तुतिं चक्रुर्दासवत्प्रणतिं गताः १९।

लंकायां च प्रतिष्ठाप्य धर्मयुक्तं बिभीषणम् ।

सीतयासहितो रामः पुष्पकं समुपाश्रितः २०।

सुग्रीवहनुमत्सीतालक्ष्मणैः संयुतस्तदा ।

बिभीषणोऽपि सचिवैरन्वगाद्विरहोत्सुकः २१।

लंकां स पश्यन्बहुधा भग्नप्राकारतोरणाम् ।

दृष्ट्वाऽशोकवनं तत्र सीतास्थानं मुमूर्च्छ ह २२।

शिंशपांस्तत्र वृक्षांश्च पुष्पितान्कोरकैर्युतान् ।

राक्षसीभिः समाकीर्णान्मृताभिर्हनुमद्भयात् २३।

इत्थं सर्वं विलोक्याशु रामः प्रायात्पुरीं प्रति ।

ब्रह्मादिदेवैः सहितः स्वीयस्वीयविमानकैः २४।

देवदुंदुभिनिर्घोषाञ्छृण्वञ्छ्रोत्रसुखावहान् ।

तथैवाप्सरसां नृत्यैः पूज्यमानो रघूत्तमः २५।

सीतायै दर्शयन्मार्गे तीर्थान्याश्रमवंति च ।

मुनींश्च मुनिपुत्रांश्च मुनिपत्नीः पतिव्रताः २६।

यत्रयत्र कृतावासाः पूर्वं रामेण धीमता ।

तान्सर्वान्दर्शयामास लक्ष्मणेन समन्वितः २७।

इत्येवं दर्शयंस्तस्यै रामोऽद्राक्षीत्स्वकां पुरीम् ।

तस्याः पुनः समीपे तु नंदिग्रामं ददर्श ह २८।

यत्र वै भरतो राजा पालयन्धर्ममास्थितः ।

भ्रातुर्वियोगजनितं दुःखचिह्नं वहन्बहु २९।

गर्तशायी ब्रह्मचारी जटावल्कलसंयुतः ।

कृशांगयष्टिर्दुःखार्तः कुर्वन्रामकथां मुहुः ३०।

यवान्नमपि नो भुंक्ते जलं पिबति नो मुहुः ।

उद्यंतं सवितारं यो नमस्कृत्य ब्रवीति च ३१।

जगन्नेत्रसुरस्वामिन्हर मे दुष्कृतं महत् ।

मदर्थे रामचंद्रोऽपि जगत्पूज्यो वनं ययौ ३२।

सीतया सुकुमारांग्या सेव्यमानोऽटवीं गतः ।

या सीता पुष्पपर्यंके वृंतमासाद्य दुःखिता ३३।

या सीता रविसंतापं कदापि प्राप नो सती ।

मदर्थे जानकी सा च प्रत्यरण्यं भ्रमत्यहो ३४।

या सीता राजवृंदैश्च न दृष्टा नयनैः कदा ।

सा सीता दृश्यते नूनं किरातैः कालरूपिभिः ३५।

या सीता मधुरं त्वन्नं भोजिता न बुभुक्षति ।

सा सीताद्य वनस्थानि फलानि प्रार्थयत्यहो ३६।

इत्येवमन्वहं सूर्यमुपस्थाय वदत्यदः ।

प्रातःप्रातर्महाराजो भरतो रामवल्लभः ३७।

यश्चोच्यमानः सचिवैः समदुःखसुखैर्बुधैः ।

नीतिज्ञैः शास्त्रनिपुणैरिति प्रोवाच तान्नृपः ३८।

अमात्या दुर्भगं मां किं प्रब्रूत पुरुषाधमम् ।

मदर्थे मेऽग्रजो रामो वनं प्राप्यावसीदति ३९।

दुर्भगस्य मम प्रस्वाः पापमार्जनमादरात् ।

करोमि रामचंद्रांघ्रिं स्मारं स्मारं सुमंत्रिणः ४०।

धन्या सुमित्रा सुतरां वीरसूः स्वपतिप्रिया ।

यस्यास्तनूजो रामस्य चरणौ सेवतेऽन्वहम् ४१।

यत्र ग्रामे स्थितो नूनं भरतो भ्रातृवत्सलः ।

विलापं प्रकरोत्युच्चैस्तं ग्रामं स ददर्श ह ४२।

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे रघुनाथस्य भरतावासनंदिग्रामदर्शनोनाम प्रथमोऽध्यायः १।

शेष उवाच।

अथ तद्दर्शनोत्कण्ठा विह्वलीकृतचेतसा ।

पुनः पुनः स्मृतो भ्राता भरतो धार्मिकाग्रणीः १।

उवाच च हनूमंतं बलवंतं समीरजम् ।

प्रस्फुरद्दशनव्याज चन्द्रकांतिहतांधकः २।

शृणु वीर हनूमंस्त्वं मद्गिरं भ्रातृनोदिताम् ।

चिरंतनवियोगेन गद्गदीकृतविह्वलाम् ३।

गच्छ तं भ्रातरं वीर समीरणतनूद्भव ।

मद्वियोगकृशां यष्टिं वपुषो बिभ्रतं हठात् ४।

यो वल्कलं परीधत्ते जटां धत्ते शिरोरुहे ।

फलानां भक्षणमपि न कुर्याद्विरहातुरः ५।

परस्त्री यस्य मातेव लोष्टवत्कांचनं पुनः ।

प्रजाः पुत्रानिवोद्रक्षेद्बांधवो मम धर्मवित् ६।

मद्वियोगजदुःखाग्निज्वालादग्धकलेवरम् ।

मदागमनसंदेश पयोवृष्ट्याशु सिंचतम् ७।

सीतया सहितं रामं लक्ष्मणेन समन्वितम् ।

सुग्रीवादिकपींद्रैश्च रक्षोभिः सबिभीषणैः ८।

प्राप्तं निवेदय सुखात्पुष्पकासनसंस्थितम् ।

येन मे सोऽनुजः शीघ्रं सुखमेति मदागमात् ९।

इति श्रुत्वा ततो वाक्यं रघुवीरस्य धीमतः ।

जगाम भरतावासं नंदिग्रामं निदेशकृत् १०।

गत्वा स नंदिग्रामं तु मंत्रिवृद्धैः सुसंयतम् ।

भरतं भ्रातृविरहक्लिन्नं धीमान्ददर्श ह ११।

कथयंतं मंत्रिवृद्धान्रामचंद्रकथानकम् ।

तदीय पदापाथोज मकरंदसुनिर्भरः १२।

नमश्चकार भरतं धर्मं मूर्तियुतं किल ।

विधात्रा सकलांशेन सत्त्वेनैव विनिर्मितम् १३।

तं दृष्ट्वा भरतः शीघ्रं प्रत्युत्थाय कृतांजलि ।

स्वागतं चेति होवाच रामस्य कुशलं वद १४।

इत्येवं वदतस्तस्य भुजो दक्षिणतोऽस्फुरत् ।

हृदयाच्च गतः शोको हर्षास्रैः पूरिताननः १५।

विलोक्य तादृशं भूपं प्रत्युवाच कपीश्वरः ।

निकटे हि पुरः प्राप्तं विद्धि रामं सलक्ष्मणम् १६।

रामागमनसंदेशामृतसिक्तकलेवरः ।

प्रापयद्धर्षपूरं हि सहस्रास्यो न वेद्म्यहम् १७।

जगाद मम तन्नास्ति यत्तुभ्यं दीयते मया ।

दासोऽस्मि जन्मपर्यंतं रामसंदेशहारकः १८।

वसिष्ठोऽपि गृहीत्वार्घ्यं मंत्रिवृद्धाः सुहर्षिताः ।

जग्मुस्ते रामचंद्रं च हनुमद्दर्शिताध्वना १९।

दृष्ट्वा दूरात्समायांतं रामचंद्रं मनोरमम् ।

पुष्पकासनमध्यस्थं ससीतं सहलक्ष्मणम् २०।

रामोऽपि दृष्ट्वा भरतं पादचारेण संगतम् ।

जटावल्कलकौपीन परिधानसमन्वितम् २१।

अमात्यान्भ्रातृवेषेण समवेषाञ्जटाधरान् ।

नित्यं तपः क्लिष्टतया कृशरूपान्ददर्श ह २२।

रामोऽपि चिंतयामास दृष्ट्वा वै तादृशं नृपम् ।

अहो दशरथस्यायं राजराजस्य धीमतः २३।

पुत्रः पदातिरायाति जटावल्कलवेषभृत् ।

न दुःखं तादृशं मेऽन्यद्वनमध्यगतस्य हि २४।

यादृशं मद्वियोगेन चैतस्य परिवर्त्तते ।

अहो पश्यत मे भ्राता प्राणात्प्रियतमः सखा २५।

श्रुत्वा मां निकटे प्राप्तं मंत्रिवृद्धैः सुहर्षितैः ।

द्रष्टुं मां भरतोऽभ्येति वसिष्ठेन समन्वितः २६।

इति ब्रुवन्नरपतिः पुष्पकान्नभसोंऽगणात् ।

बिभीषणहनूमद्भ्यां लक्ष्मणेन कृतादरः २७।

यानादवतताराशु विरहात्क्लिन्नमानसः ।

भ्रातर्भ्रातः पुनर्भ्रातर्भ्रातर्भ्रातर्वदन्मुहुः २८।

दृष्ट्वा समुत्तीर्णमिमं रामचंद्रं सुरैर्युतम् ।

भरतो भ्रातृविरहक्लिन्नं धीमान्ददर्श ह ।

हर्षाश्रूणि प्रमुंचंश्च दंडवत्प्रणनाम ह २९।

रघुनाथोऽपि तं दृष्ट्वा दंडवत्पतितं भुवि ।

उत्थाप्य जगृहे दोर्भ्यां हर्षालोकसमन्वितः ३०।

उत्थापितोऽपि हि भृशं नोदतिष्ठद्रुदन्मुहुः ।

रामचंद्रपदांभोजग्रहणासक्तबाहुभृत् ३१।

भरत उवाच।

दुराचारस्य दुष्टस्य पापिनो मे कृपां कुरु ।

रामचंद्र महाबाहो कारुण्यात्करुणानिधे ३२।

यस्ते विदेहजा पाणिस्पर्शं क्रूरममन्यत ।

स एव चरणो राम वने बभ्राम मत्कृते ३३।

इत्युक्त्वाश्रुमुखो दीनः परिरभ्य पुनः पुनः ।

प्रांजलिः पुरतस्तस्थौ हर्षविह्वलिताननः ३४।

रघुनाथस्तमनुजं परिष्वज्य कृपानिधिः ।

प्रणम्य च महामंत्रिमुख्यानापृच्छ्य सादरम् ३५।

भरतेन समं भ्रात्रा पुष्पकासनमास्थितः ।

सीतां ददर्श भरतो भ्रातृपत्नीमनिंदिताम् ३६।

अनसूयामिवात्रेः किं लोपामुद्रां घटोद्भुवः ।

पतिव्रतां जनकजाममन्यतननाम च ३७।

मातः क्षमस्व यदघं मया कृतमबुद्धिना ।

त्वत्सदृश्यः पतिपराः सर्वेषां साधुकारिकाः ३८।

जानक्यापि महाभागा देवरं वीक्ष्य सादरम् ।

आशीर्भिरभियुज्याथ समपृच्छदनामयम् ३९।

विमानवरमारूढास्ते सर्वे नभसोंऽगणे ।

क्षणादालोकयांचक्रे निकटे स्वपितुः पुरीम् ४०।

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे रामाश्वमेधे शेषवात्स्यायनसंवादे रामराजधानीदर्शनोनाम द्वितीयोऽध्यायः २।

।

।

शेष उवाच।

दृष्ट्वा रामो राजधानीं निजलोकनिवासिनीम् ।

जहर्ष मतिमान्वीरश्चिरदर्शनलालसः १।

भरतोऽपि स्वकं मित्रं सुमुखं नगरं प्रति ।

प्रेषयामास सचिवं नगरोत्सवसिद्धये २।

भरत उवाच।

कुर्वंतु लोकास्त्वरितं रघुनाथागमोत्सवम् ।

मंदिरे मंदिरे रम्यं कृतकौतुकचित्रकम् ३।

विपांसुका राजमार्गाश्चंदनद्रवसिंचिताः ।

प्रसूनभरसंकॢप्ता हृष्टपुष्टजनावृताः ४।

विचित्रवर्णध्वजभा चित्रिताखिलस्वांगणाः ।

मेघागमे धनुरिव पश्यंत्वेव वलीमुखाः ५।

प्रतिगेहं तु लोकानां कारयंत्वगरूक्षणम् ।

यद्धूमं वीक्ष्य शिखिनो नृत्यं कुर्वंतु लीलया ६।

हस्तिनो मम शैलाभानाधोरणसुयंत्रितान् ।

विचित्रयंतु बहुशो गैरिकाद्युपधातुभिः ७।

वाजिनश्चित्रिता भूयः सुशोभंतु मनोजवाः ।

यद्वेगवीक्षणादेव गर्वं त्यजति स्वर्हयः ८।

कन्याः सहस्रशो रम्याः सर्वाभरणभूषिताः ।

गजोपरि समारूढा मुक्ताभिर्विकिरंतु च ९।

ब्राह्मण्यः पात्रहस्ताश्च दूर्वाहारिद्रसंयुताः ।

सुवासिन्यो महाराजं रामं नीराजयंतु ताः १०।

कौसल्यापुत्रसंयोगसंदेश विधुरा सती ।

हर्षं प्राप्नोतु सुकृशा तदीक्षणसुलालसा ११।

इत्येवमादिरचनाः पुरशोभाविधायिकाः ।

करोतु जनता हृष्टा रामस्यागमनं प्रति १२।

शेष उवाच।

इति श्रुत्वा ततो वाक्यं सुमुखो मंत्रवित्तमः ।

प्रययौ नगरीं कर्तुं कृतकौतुकतोरणाम् १३।

गत्वाथ नगरीं तां वै मंत्री तु सुमुखाभिधः ।

ख्यापयामास लोकानां रामागममहोत्सवम् १४।

लोकाः श्रुत्वा पुरीं प्राप्तं रघुनाथं सुहर्षिताः ।

पूर्वं तदीय विरहत्यक्तभोगसुखादयः १५।

ब्राह्मणा वेदसंपन्नाः पवित्रा दर्भपाणयः ।

धौतोत्तरीयवलिता जग्मुः श्रीरघुनायकम् १६।

क्षत्रिया ये शूरतमा धनुर्बाणधरा वराः ।

संग्रामे बहुशो वीरा जेतारो ययुरप्यमुम् १७।

वैश्या धनसमृद्धाश्च मुद्राशोभितपाणयः ।

शुभ्रवस्त्रपरीधाना अभिजग्मुर्नरेश्वरम् १८।

शूद्रा द्विजेषु ये भक्ताः स्वीयाचारसुनिष्ठिताः ।

वेदाचाररता ये वै तेऽपिजग्मुः पुरीपतिम् १९।

ये ये वृत्तिकरा लोकाः स्वे स्वे कर्मण्यधिष्ठिताः ।

स्वकं वस्तु समादाय ययुः श्रीरामभूपतिम् २०।

इत्थं भूपतिसंदेशात्प्रमोदाप्लवसंयुताः ।

नाना कौतुकसंयुक्ता आजग्मुर्मनुजेश्वरम् २१।

शेष उवाच।

रघुनाथोऽपि सकलैर्दैवतैः स्वस्वयानगैः ।

परीतः प्रविवेशोच्चैः पुरीं रचितमोहनाम् २२।

प्लवंगाः प्लवनैर्युक्ता आकाशपथचारिणः ।

स्वस्वशोभापरीतांगाश्चानुजग्मुः पुरोत्तमम् २३।

पुष्पकादवरुह्याशु नरयानमथारुहत् ।

सीतया सहितो रामः परिवारसमावृतः २४।

अयोध्यां प्रविवेशाथ कृतकौतुकतोरणाम् ।

हृष्टपुष्टजनाकीर्णामुत्सवैः परीभूषिताम् २५।

वीणापणवभेर्यादिवादित्रैराहतैर्भृशम् ।

शोभमानः स्तूयमानः सूतमागधबंदिभिः २६।

जय राघवरामेति जय सूर्यकुलांगद ।

जय दाशरथे देव जयताल्लोकनायकः २७।

इति शृण्वञ्छुभां वाचं पौराणां हर्षितांगिनाम् ।

रामदर्शनसंजात पुलकोद्भेद शोभिनाम् २८।

प्रविवेश वरं मार्गं रथ्याचत्वरभूषितम् ।

चंदनोदकसंसिक्तं पुष्पपल्लवसंयुतम् २९।

तदा पौरांगनाः काश्चिद्गवाक्षबिलमाश्रिताः ।

रघुनाथस्वरूपेक्षा जातकामा अथाब्रुवन् ३०।

पौरांगना ऊचुः।

धन्या अभूवन्बत भिल्लकन्या वनेषु या राममुखारविंदम् ।

स्वलोचनेंदीवरकैरथापिबन्स्वभाग्यसंजातमहोदया इमाः ३१।

धन्यं मुखं पश्यत वीरधाम्नः श्रीरामदेवस्य सरोजनेत्रम् ।

यद्दर्शनं धातृमुखाः सुरा अपि प्रापुर्महद्भाग्ययुता वयंत्वहो ३२।

एतन्मुखं पश्यत चारुहासं किरीटसंशोभिनिजोत्तमांगम् ।

बंधूकधिक्कारलसच्छविप्रदं दंतच्छदं बिभ्रतमुच्चनासम् ३३।

इति गदितवतीस्ताः स्नेहभारेण रामा नलिनदलसदृक्षैर्नेत्रपातैर्निरीक्ष्य ।

निखिलगुरुरनूनप्रेमभारं नृलोकं जननिगृहमियेष प्रोषितांगेन हृष्टः ३४।

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे रघुनाथस्य पुरप्रवेशनं नाम तृतीयोऽध्यायः ३।

वात्स्यायन उवाच।

भुजगाधीश्वरेशान धराभारधरक्षम ।

शृण्वेकं संशयं मह्यं कृपया कथयस्व तम् १।

रघुनाथस्य गमनं वनं प्रति यदा ह्यभूत् ।

तदा प्रभृति देहेन स्थिता शून्येन चेतसा २।

तद्विप्रयोगविधुरा कृशदेहातिदुःखिता ।

सुमुखान्मंत्रिणः श्रुत्वा रघुनाथं समागतम् ३।

कथं जहर्ष किमभूत्कीदृशं तत्र चिह्नितम् ।

रामचंद्रस्य संदेशहर्तारं किमुवाच सा ४।

एतन्मे संशयं छिंधि रघुनाथगुणोदयम् ।

यथावच्छृण्वते मह्यं कथयस्व प्रसादतः ५।

शेष उवाच ।

साधुपृष्टं महाभाग द्विजवर्यपुरस्कृत ।

तन्मे निगदतः साक्षाच्छृणुष्वैकमनाः किल ६।

सा वै तद्वदनांभोज च्युतं रामागमामृतम् ।

पीत्वा पीत्वा बभूवाहो स्थगितांगेन विह्वला ७।

किं मे स्वप्नो विमूढायाः किं वा भ्रमकरं वचः ।

ममवै मंदभाग्यायाः कथं रामेक्षणं पुनः ८।

बहुना तपसा कृत्वा प्राप्तोऽयं वै सुतः शिशुः ।

केनचिन्मम पापेन विप्रयोगं गतः पुनः ९।

सुमंत्रिन्कुशली रामः सीतालक्ष्मणसंयुतः ।

कथं मां स्मरते वीरो वनचारी सुदुःखिताम् १०।

इति सा विललापोच्चै रघुनाथस्मृतिं गता ।

न निवेद निजं किंचित्परकीयं विमोहिता ।

सुमुखोऽपि तथा दृष्ट्वा दुःखितां मातरं भृशम् ११।

वीजयामास वासोग्रैः संज्ञामाप च सा पुनः ।

उवाच जननीं सौम्यं वचोहर्षकरं मुहुः १२।

रघुनाथागमस्मार हृष्टां तां व्यदधात्पुनः ।

मातर्विद्धि गृहं प्राप्तं रघुनाथं सलक्ष्मणम् १३।

सीतया सहितं पश्य चाशीर्भिरभियुंक्ष्व च ।

इति तथ्यं वचः श्रुत्वा सुमुखेन प्रभाषितम् १४।

यादृशं हर्षमापेदे तादृशं वेद्म्यहं नहि ।

उत्थाय चाजिरे प्राप्ता रोमांचिततनूरुहा १५।

हर्षविह्वलितांग्यश्रु मुंचंती राममैक्षत ।

तावत्स रामो राजेंद्रो नरयानमधिश्रितः १६।

प्राप्तः स्वमातुर्भवनं कैकेय्याः सुनयः पुरः ।

कैकेय्यपि त्रपाभारनम्रा रामं पुरःस्थितम् १७।

नोवाच किंचिन्महतीं चिंतां प्राप्तवती मुहुः ।

सूर्यवंशध्वजो रामो मातरं वीक्ष्य लज्जिताम् १८।

उवाच सांत्वयंस्तां च वाक्यैर्विनयमिश्रितैः ।

श्रीराम उवाच।

मातर्मया वनं गत्वा सर्वमाचरितं तथा १९।

अधुना करवै किं वा त्वदाज्ञातो जनन्यहो ।

मया न्यूनं कृतं नास्ति कथं मां नेक्ष्यसे पुनः २०।

आशीर्भिरभिनंद्यैनं भरतं मां च वीक्षय ।

इति श्रुत्वापि तद्वाक्यं सा नम्रवदनानघ २१।

शनैः शनैः प्रत्युवाच राम गच्छ स्वमालयम् ।

रामोऽपि श्रुत्वा वचनं जनन्याः पुरुषोत्तमः २२।

नमस्कृत्य ययौ गेहं सुमित्रायाः कृपानिधिः ।

सुमित्रा पुत्रसहितं रामं दृष्ट्वा महामनाः २३।

चिरंजीव चिरंजीव ह्याशीर्भिरिति चाभ्यधात् ।

मातुश्च रामभद्रोऽपि चरणौ प्रणिपत्य च २४।

परिष्वज्य मुदायुक्तो जगाद वचनं पुनः ।

रत्नगर्भे मम भ्रात्रा केनापि न कृतं तथा २५।

यथायमकरोद्धीमान्ममदुःखापनोदनम् २६।

रावणेन हृता सीता मया यत्प्राप्यते पुनः ।

मातस्तत्सर्वमाविद्धि लक्ष्मणस्य विचेष्टितम् २७।

दत्तामाशिषमागृह्य शिरसायं सुमित्रया ।

निजमातुश्च भवनं प्रययौ विबुधैर्वृतः २८।

मातरं वीक्ष्य हृषितां निजदर्शनलालसाम् ।

स्वयानादवरुह्याशु चरणावग्रहीद्धरिः २९।

माता तद्दर्शनोत्कंठा विह्वलीकृतमानसा ।

परिष्वज्य परिष्वज्य रामं मुदमवाप सा ३०।

शरीरे रोमहर्षोऽभूद्गद्गदा वागभूत्तदा ।

हर्षाश्रूणि तु सोष्णानि प्रवाहं प्रापुरापदात् ३१।

जननीं वीक्ष्य विनयी ताटंकद्वयवर्जिताम् ।

कराकल्प पदाकल्परहितां बिभ्रतीं तनुम् ३२।

किंचित्स्वदर्शनाद्धृष्टां कृशांगीं तां स शोकभाक् ।

दुःखस्य समयो नायमिति मत्वा जगाद ताम् ३३।

श्रीराम उवाच।

मातर्मया त्वच्चरणौ चिरकालं न सेवितौ ।

ततः क्षमस्वापराधं भाग्यहीनस्य वै मम ३४।

ये पुत्रा मातापित्रोर्न शुश्रूषायां समुत्सुकाः ।

ते मंतव्याः परा मातः कीटका रेतसो भवाः ३५।

किं कुर्वे जनकाज्ञातो गतो वै दंडकं वनम् ।

तत्रापि त्वत्कृपापांगात्तीर्णोऽस्मि दुःखसागरम् ३६।

रावणेन हृता सीता लंकायां गमिता पुनः ।

त्वत्कृपातो मया लब्धा तं हत्वा राक्षसेश्वरम् ३७।

सीतेयं त्वच्चरणयोः पतिता वै पतिव्रता ।

संभावयाशु चकितां त्वत्पादार्पितमानसाम् ३८।

इति श्रुत्वा तु तद्वाक्यं पादयोः पतितां स्नुषाम् ।

आशीर्भिरभियुज्यैनां बभाषे तां पतिव्रताम् ३९।

सीते स्वपतिना सार्द्धं चिरं विलस भामिनि ।

पुत्रौ प्रसूय च कुलं स्वकं पावय पावने ४०।

त्वत्सदृश्यः पतिपराः पतिदुःखसुखानुगाः ।

भवंति दुःखभागिन्यो न हि सत्यं जगत्त्रये ४१।

विदेहपुत्रि स्वकुलं त्वया पावितमात्मना ।

रामपादाब्जयुगलमनुयांत्या महावनम् ४२।

किं चित्रं यत्पुमांसस्तु वैरिकोटिप्रभंजनाः ।

येषां गेहे सती भार्या स्वपतिप्रियवाञ्छिका ४३।

इत्युक्त्वा रघुनाथस्य भार्यामंचितलोचनाम् ।

तूष्णीं बभूव हृषिता प्रहृष्टस्वतनूरुहा ४४।

अथ भ्रातास्य भरतः पित्रा दत्तं निजं महत् ।

राज्यं निवेदयामास रामचंद्राय धीमते ४५।

मंत्रिणस्ते प्रहृष्टांगा दैवज्ञान्मंत्रकोविदान् ।

आहूय सुमुहूर्तंते पप्रच्छुः परमादरात् ४६।

शुभे मुहूर्ते सुदिने शुभनक्षत्रसंयुते ।

अभिषेकं महाराज्ये कारयामासुरुद्यताः ४७।

सप्तद्वीपवतीं पृथ्वीं व्याघ्रचर्मणि सुंदरे ।

लिखित्वोपरि राजेंद्रो महाराजोधितस्थिवान् ४८।

तद्दिनादेव साधूनां मनांसि प्रमुदं ययुः ।

दुष्टानां चेतसो ग्लानिरभवत्परतापिनाम् ४९।

स्त्रियस्तु पतिभक्त्या च पतिव्रतपरायणाः ।

मनसापि कदा पापं नाचरंति जना मुने ५०।

दैत्यादेवास्तथा नागा यक्षासुरमहोरगाः ।

सर्वे न्यायपथे स्थित्वा रामाज्ञां शिरसा दधुः ५१।

परोपकरणेयुक्ताः स्वधर्मसुखनिर्वृताः ।

विद्याविनोदगमिता दिनरात्रिक्षणाः शुभाः ५२।

वातोऽपि मार्गसंस्थानां बलान्नाहरते महान् ।

वासांस्यपि तु सूक्ष्माणि तत्र चौरकथा नहि ५३।

धनदो ह्यर्थिनां रामः कारुण्यश्च कृपानिधिः ।

भ्रातृभिः सहितो नित्यं गुरुदेवस्तुतिं व्यधात् ५४।

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे रघुवरस्य राज्याभिषेकोनाम चतुर्थोऽध्यायः ४।

शेष उवाच।

अथाभिषिक्तं रामं तु तुष्टुवुः प्रणताः सुराः ।

रावणाभिधदैत्येंद्र वधहर्षितमानसाः १।

देवा ऊचुः।

जय दाशरथे सुरार्तिहञ्जयजय दानववंशदाहक ।

जय देववरांगनागणग्रहणव्यग्रकरारिदारक २।

तवयद्दनुजेंद्र नाशनं कवयो वर्णयितुं समुत्सुकाः ।

प्रलये जगतांततीः पुनर्ग्रससे त्वं भुवनेशलीलया ३।

जय जन्मजरादिदुःखकैः परिमुक्तप्रबलोद्धरोद्धर ।

जय धर्मकरान्वयांबुधौ कृतजन्मन्नजरामराच्युत ४।

तव देववरस्य नामभिर्बहुपापा अपि ते पवित्रिताः ।

किमु साधुद्विजवर्यपूर्वकाः सुतनुं मानुषतामुपागताः ५।

हरविरिंचिनुतं तव पादयोर्युगलमीप्सितकामसमृद्धिदम् ।

हृदि पवित्रयवादिकचिह्नितैः सुरचितं मनसा स्पृहयामहे ६।

यदि भवान्न दधात्यभयं भुवो मदनमूर्ति तिरस्करकांतिभृत् ।

सुरगणा हि कथं सुखिनः पुनर्ननुभवंति घृणामय पावन ७।

यदा यदास्मान्दनुजाहि दुःखदास्तदा तदा त्वं भुवि जन्मभाग्भवेः ।

अजोऽव्ययोऽपीशवरोऽपि सन्विभो स्वभावमास्थाय निजं निजार्चितः ८।

मृतसुधासदृशैरघनाशनैः सुचरितैरवकीर्य महीतलम् ।

अमनुजैर्गुणशंसिभिरीडितः प्रविश चाशु पुनर्हि स्वकं पदम् ९।

अनादिराद्योजररूपधारी हारी किरीटी मकरध्वजाभः ।

जयं करोतु प्रसभं हतारिः स्मरारि संसेवितपादपद्मः १०।

इत्युक्त्वा ते सुराः सर्वे ब्रह्मेंद्रप्रमुखा मुहुः ।

प्रणेमुररिनाशेन प्रीणिता रघुनायकम् ११।

इति स्तुत्यातिसंहृष्टो रघुनाथो महायशाः ।

प्रोवाच तान्सुरान्वीक्ष्य प्रणतान्नतकंधरान् १२।

श्रीराम उवाच।

सुरा वृणुत मे यूयं वरं किंचित्सुदुर्ल्लभम् ।

यं कोऽपि देवो दनुजो न यक्षः प्राप सादरः १३।

सुरा ऊचुः।

स्वामिन्भगवतः सर्वं प्राप्तमस्माभिरुत्तमम् ।

यदयं निहतः शत्रुरस्माकं तु दशाननः १४।

यदायदाऽसुरोऽस्माकं बाधां परिदधाति भोः ।

तदा तदेति कर्तव्यमेतावद्वैरिनाशनम् १५।

तथेत्युक्त्वा पुनर्वीरः प्रोवाच रघुनंदनः ।

श्रीराम उवाच।

सुराः शृणुत मद्वाक्यमादरेण समन्विताः १६।

भवत्कृतं मदीयैर्वैगुणैर्ग्रथितमद्भुतम् ।

स्तोत्रं पठिष्यति मुहुः प्रातर्निशि सकृन्नरः १७।

तस्य वैरि पराभूतिर्न भविष्यति दारुणा ।

न च दारिद्र्यसंयोगो न च व्याधिपराभवौ १८।

मदीयचरणद्वंद्वे भक्तिस्तेषां तु भूयसी ।

भविष्यति मुदायुक्ते स्वांते पुंसां तु पाठतः १९।

इत्युक्त्वा सोऽभवत्तूष्णीं नरदेवशिरोमणिः ।

सुराः सर्वे प्रहृष्टास्ते ययुर्लोकं स्वकं स्वकम् २०।

रघुनाथोऽपि भ्रातॄंस्तान्पालयंस्तातवद्बुधान् ।

प्रजाः पुत्रानिव स्वीयाल्लाँलयँल्लोकनायकः २१।

यस्मिञ्छासति लोकानां नाकालमरणं नृणाम् ।

न रोगादि पराभूतिर्गृहेषु च महीयसी २२।

नेतिः कदापि द्दश्येत वैरिजं भयमेव च ।

वृक्षाः सदैव फलिनो मही भूयिष्ठधान्यका २३।

पुत्रपौत्रपरीवार सनाथी कृतजीवनाः ।

कांता संयोगजसुखैर्निरस्तविरहक्लमाः २४।

नित्यं श्रीरघुनाथस्य पादपद्मकथोत्सुकाः ।

कदापि परनिंदासु वाचस्तेषां भवंति न २५।

कारवोऽपि कदा पापं नाचरंति मनस्यहो ।

रघुनाथकराघातदुःखशंकाभिशंसिनः २६।

सीतापतिमुखालोक निश्चलीभूतलोचनाः ।

लोका बभूवुः सततं कारुण्यपरिपूरिताः २७।

राज्यं प्राप्तमसापत्नं समृद्धबलवाहनम् ।

ऋषिभिर्हृष्टपुष्टैश्च रम्यं हाटकभूषणैः २८।

संपुष्टमिष्टापूर्तानां धर्माणां नित्यकर्तृभिः ।

सदा संपन्नसस्यं च सुवसुक्षेत्रसंयुतम् २९।

सुदेशं सुप्रजं स्वस्थं सुतृणं बहुगोधनम् ।

देवतायतनानां च राजिभिः परिराजितम् ३०।

सुपूर्णा यत्र वै ग्रामाः सुवित्तर्द्धिविराजिताः ।

सुपुष्पकृत्रिमोद्यानाः सुस्वादुफलपादपाः ३१।

सपद्मिनीककासारा यत्र राजंति भूमयः ।

सदंभा निम्नगा यत्र न यत्र जनता क्वचित् ३२।

कुलान्येव कुलीनानां वर्णानां नाधनानि च ।

विभ्रमो यत्र नारीषु न विद्वत्सु च कर्हिचित् ३३।

नद्यः कुटिलगामिन्यो न यत्र विषये प्रजाः ।

तमोयुक्ताः क्षपा यत्र बहुलेषु न मानवाः ३४।

रजोयुजः स्त्रियो यत्र नाधर्मबहुला नराः ।

धनैरनंधो यत्रास्ति जनो नैव च भोजने ३५।

अनयः स्यंदनो यत्र न च वैराजपूरुषः ।

दंडः परशुकुद्दालवालव्यजनराजिषु ३६।

आतपत्रेषु नान्यत्र क्वचित्क्रोधोपरोधजः ।

अन्यत्राक्षिकवृंदेभ्यः क्वचिन्न परिदेवनम् ३७।

आक्षिका एव दृश्यंते यत्र पाशकपाणयः ।

जाड्यवार्ता जलेष्वेव स्त्रीमध्या एव दुर्बलाः ३८।

कठोरहृदया यत्र सीमंतिन्यो न मानवाः ।

औषधेष्वेव यत्रास्ति कुष्ठयोगो न मानवे ३९।

वेधो यत्र सुरत्नेषु शूलं मूर्तिकरेषु वै ।

कंपः सात्विकभावोत्थो न भयात्क्वापि कस्यचित् ४०।

संज्वरः कामजो यत्र दारिद्र्यकलुषस्य च ।

दुर्ल्लभत्वं सदैवस्य सुकृतेन च वस्तुनः ४१।

इभा एव प्रमत्ता वै युद्धे वीच्यो जलाशये ।

दानहानिर्गजेष्वेव तीक्ष्णा एव हि कंटकाः ४२।

बाणेषु गुणविश्लेषो बंधोक्तिः पुस्तके दृढा ।

स्नेहत्यागः खलेष्वेव न च वै स्वजने जने ४३।

तं देशं पालयामास लालयँल्लालिताः प्रजाः ।

धर्मं संस्थापयन्देशे दुष्टे दंडधरोपमः ४४।

एवं पालयतो देशं धर्मेण धरणीतलम् ।

सहस्रं च व्यतीयुर्वै वर्षाण्येकादश प्रभोः ४५।

तत्र नीचजनाच्छ्रुत्वा सीताया अपमानताम् ।

स्वां च निंदां रजकतस्तां तत्याज रघूद्वहः ४६।

पृथ्वीं पालयमानस्य धर्मेण नृपतेस्तदा ।

सीतां विरहितामेकां निदेशेन सुरक्षिताम् ४७।

कदाचित्संसदो मध्ये ह्यासीनस्य महामतेः ।

आजगाम मुनिश्रेष्ठः कुंभोत्पत्तिर्मुनिर्महान् ४८।

गृहीत्वार्घ्यं समुत्तस्थौ वसिष्ठेन समन्वितः ।

जनताभिर्महाराजो वार्धिशोषकमागतम् ४९।

स्वागतेन सुसंभाव्य पप्रच्छ तमनामयम् ।

सुखोपविष्टं विश्रांतं बभाषे रघुनंदनः ५०।

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे अगस्त्यसमागमोनाम पंचमोऽध्यायः ५।

शेष उवाच।

इत्थं स्वागतसंतुष्टं ब्रह्मचर्यतपोनिधिम् ।

उवाच मतिमान्वीरः सर्वलोकगुरुर्मुनिम् १।

स्वागतं ते महाभाग कुंभयोने तपोनिधे ।

त्वद्दर्शनेन सर्वे वै पाविताः सकुटुंबकाः २।

कच्चिन्मतिस्ते वेदेषु शास्त्रेषु परिवर्तते ।

त्वत्तपोविघ्नकर्ता वै नास्ति भूमंडले क्वचित् ३।

लोपामुद्रा महाभाग या च ते धर्मचारिणी ।

यस्याः पतिव्रता धर्मात्सर्वं भवति शोभनम् ४।

अपि शंस महाभाग धर्ममूर्ते कृपानिधे ।

अलोलुपस्य किं कार्यं करवाणि मुनीश्वर ५।

त्वत्तपोयोगतः सर्वं भवति स्वेच्छया बहु ।

तथापि मयि कृत्वैव कृपां शंश मुनीश्वरः ६।

शेष उवाच।

इत्युक्तो लोकगुरुणा राजराजेन धीमता ।

उवाच रामं लोकेशं विनीततरभाषया ७।

अगस्त्य उवाच।

स्वामिंस्तव सुदुर्दर्शं दर्शनं दैवतैरपि ।

मत्वा समागतं विद्धि राजराज कृपानिधे ८।

हतस्त्वया रावणाख्यस्त्वसुरो लोककंटकः ।

दिष्ट्याद्य देवाः सुखिनो दिष्ट्या राजा बिभीषणः ९।

राम त्वद्दर्शनान्मेऽद्य गतं वै दुष्कृतं किल ।

संपूर्णो मे मनःकोश आनंदेन सुरोत्तम १०।

इत्युक्त्वा स बभूवाशु तूष्णीं कुंभसमुद्भवः ।

रामसंदर्शनाह्लादविह्वलीकृतमानसः ११।

रामः पप्रच्छ तं भूयो मुनिं ज्ञानविशारदम् ।

लोकातीतं भवद्भावि सर्वं जानासि सर्वतः १२।

मुने कथय मे सर्वं पृच्छतो हि सुविस्तरम् ।

कोऽसौ मया हतो यो हि रावणो विबुधार्दनः १३।

कुंभकर्णोऽपि कस्त्वेष का जातिर्वै दुरात्मनः ।

देवो दैत्यः पिशाचो वा राक्षसो वा महामुने १४।

सर्वमाख्याहि सर्वज्ञ सर्वं जानासि विस्तरात् ।

अतः कथय मे सर्वं कृपां कृत्वा ममोपरि १५।

इति श्रुत्वा ततो वाक्यं कुंभजन्मा तपोनिधिः ।

यत्पृष्टं रघुराजेन प्रवक्तुं तत्प्रचक्रमे १६।

राजन्सृष्टिकरो ब्रह्मा पुलस्त्यस्तत्सुतोऽभवत् ।

ततस्तु विश्रवा जज्ञे वेदविद्याविशारदः १७।

तस्य पत्नीद्वयं जातं पातिव्रत्यचरित्रभृत् ।

एका मंदाकिनी नाम्नी द्वितीया कैकसी स्मृता १८।

पूर्वस्यां धनदो जज्ञे लोकपालविलासभृत् ।

योऽसौ शिवप्रसादेन लंकावासमचीकरत् १९।

विद्युन्मालिसुतायां तु पुत्रत्रयमभून्महत् ।

रावणः कुंभकर्णश्च तथा पुण्यो बिभीषणः २०।

राक्षस्युदरजन्मत्वात्संध्यासमयसंभवात् ।

द्वयोरधर्मनिपुणा मतिरासीन्महामते २१।

एकदा तु विमानेन पुष्पकेण सुशोभिना ।

कांचनीयोपकल्पेन किंकिणीजालमालिना २२।

आरुह्य पितरौ द्रष्टुं प्रायाच्छोभासमन्वितः ।

स्वगणैः संस्तुतो भूत्वा नानारत्नविभूषणैः २३।

आगत्य पित्रोश्चरणे पतित्वा चिरमात्मजः ।

हर्षविह्वलितात्मा च रोमांचिततनूरुहः २४।

उवाच मेऽद्य सुदिनं महाभाग्यफलोदयः ।

यन्मे युष्मत्पदौ दृष्टौ महापुण्यददर्शनौ २५।

इत्यादिभिः स्तुतिपदैः स्तुत्वागान्मंदिरं स्वकम् ।

पितरावपि संहृष्टौ पुत्रस्नेहाद्बभूवतुः २६।

तं दृष्ट्वा रावणो धीमाञ्जगाद निजमातरम् ।

कोऽयं पुमान्सुरो वाथ यक्षो वाथ नरोत्तमः २७।

योऽसौ मम पितुःपादौ सन्निषेव्य गतः पुनः ।

महाभाग्यनिधिः स्वीयैर्गणैः सुपरिवारितः २८।

केनेदं तपसा लब्धं विमानं वायुवेगधृक् ।

उद्यानारामलीलादि विलासस्थानमुत्तमम् २९।

शेष उवाच।

इति वाक्यं समाकर्ण्य जननी रोषविक्लवा ।

उवाच पुत्रं विमनाः किंचिन्नेत्रविकारिणी ३०।

रे पुत्र शृणु मद्वाक्यं बहुशिक्षासमन्वितम् ।

एतस्य जन्मकर्मादि विचारचतुराधिकम् ३१।

सपत्न्या मम कुक्षिस्थं विधानं समुपस्थितम् ।

येन स्वमातुर्विमलं कुलमुज्ज्वलितं महत् ३२।

त्वं तु मत्कुक्षिजः कीटः पापः स्वोदरपूरकः ।

यथा खरः स्वकं भारं जानाति न च तद्गुणम् ३३।

तथा त्वं लक्ष्यसेऽज्ञानी शयनासनभोगवान् ।

सुप्तो गतः क्वचिद्भ्रष्ट इत्येव तव संभवः ३४।

अनेन तपसा लब्धं शिवसंतोषकारिणा ।

लंकावासो मनोवेगं विमानं राज्यसंपदः ३५।

सुधन्या जननी त्वस्य सुभाग्या सुमहोदया ।

यस्याः पुत्रो निजगुणैर्लब्धवान्महतां पदम् ३६।

इति क्रुधा भाषितमार्तया तया मात्रा स्वयाऽकर्ण्य दुरात्मसत्तमः ।

रोषं विधायात्मगतं पुनर्वचो जगाद तां निश्चयभृत्तपः प्रति ३७।

रावण उवाच।

जनन्याकर्णय वचो मम गर्वसमन्वितम् ।

रत्नगर्भा त्वमेवासि यस्याः पुत्रास्त्रयो वयम् ३८।

कोऽसौ कीटः स धनदः क्व तपः स्वल्पकं पुनः ।

कालं का किंतु तद्राज्यं स्वल्पसेवकसंयुतम् ३९।

मातः शृणु ममोत्साहात्प्रतिज्ञां करुणान्विते ।

न केनापि कृतां कर्त्रा महाभाग्ये हि कैकसि ४०।

यद्यहं भुवनं सर्वं वशेन स्थापयामि वै ।

तपोभिर्दुष्कृतैः कृत्वा ब्रह्मसंतोषकारकैः ४१।

अन्नोदके सदा त्यक्त्वा निद्रां क्रीडां तथा पुनः ।

चेत्तदा पितृलोकस्य घातात्पापं भवेन्मम ४२।

कुंभकर्णोऽपि कृतवान्विभीषणसमन्वितः ।

रावणेन सहभ्रात्रेत्युक्त्वागाद्गिरिकाननम् ४३।

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे रावणोत्पत्तिर्नाम षष्ठोऽध्यायः ६।

अगस्त्य उवाच।

अथोग्रं स तपो दैत्यो दशवर्षसहस्रकम् ।

चकार भानुमक्ष्णा च पश्यन्नूर्ध्वपदे स्थितः १।

कुंभकर्णोऽपि कृतवांस्तपः परमदुश्चरम् ।

विभीषणस्तु धर्मात्मा चचार परमं तपः २।

तदा प्रसन्नो भगवान्देवदेवः प्रजापतिः ।

देवदानवयक्षादि मुकुटैः परिसेवितः ३।

ददौ राज्यं च सुमहद्भुवनत्रयभास्वरम् ।

वपुश्च कृतवान्रम्यं देवदानवसेवितम् ४।

तदा संतापितो भ्राता धनदो धर्मबुद्धिमान् ।

विमानं तु ततो नीतं लंका च नगरी हठात् ५।

भुवनं तापितं सर्वं देवाश्चैव दिवो गताः ।

हतवान्ब्राह्मणकुलं मुनीनां मूलकृंतनः ६।

तदातिदुःखिता देवाः सेंद्रा ब्रह्माणमाययुः ।

स्तुतिं चक्रुर्महात्मानो दंडवत्प्रणतिं गताः ७।

ते तुष्टुवुः सुराः सर्वे वाग्भिरर्थ्याभिरादृताः ।

ततः प्रसन्नो भगवान्किंकरोमीति चाब्रवीत् ८।

ततो निवेदयांचक्रुर्ब्रह्मणे विबुधाः पुरः ।

दशग्रीवाच्च संकष्टं तथा निजपराभवम् ९।

क्षणं ध्यात्वा ययौ ब्रह्मा कैलासं त्रिदशैः सह ।

तस्य शैलस्य पार्श्वे तु वैचित्र्येण समाकुलाः १०।

स्थिताः संतुष्टुवुर्देवाः शंभुं शक्रपुरोगमाः ।

नमो भवाय शर्वाय नीलग्रीवाय ते नमः ११।

नमः स्थूलाय सूक्ष्माय बहुरूपाय ते नमः ।

इति सर्वमुखेनोक्तां वाणीमाकर्ण्य शंकरः १२।

प्रोवाच नंदिनं देवा नानयेति ममांतिकम् ।

एतस्मिन्नंतरे देवा आहूता नंदिना च ते १३।

प्रविश्यांतःपुरे देवा ददृशुर्विस्मितेक्षणाः ।

ब्रह्मागत्य ददर्शाथ शंकरं लोकशंकरम् १४।

गणकोटिसहस्रैस्तु सेवितं मोदशालिभिः ।

नग्नैर्विरूपैः कुटिलैर्धूसरैर्विकटैस्तथा १५।

प्रणिपत्याग्रतः स्थित्वा सह देवैः पितामहः ।

उवाच देवदेवेशं पश्यावस्थां दिवौकसाम् १६।

कृपां कुरु महादेव शरणागतवत्सल ।

दुष्टदैत्यवधार्थं त्वं समुद्योगं विधेहि भोः १७।

सोऽपि तद्वचनं श्रुत्वा दैन्यशोकसमन्वितम् ।

त्रिदशैः सहितैः सर्वैराजगाम हरेः पदम् १८।

तुष्टुवुर्मुनयः सर्वे ससुरोरगकिन्नराः ।

जय माधव देवेश जय भक्तजनार्तिहन् १९।

विलोकय महादेव लोकयस्व स्वसेवकान् ।

इत्युच्चैर्जगदुः सर्वे देवाः शर्वपुरोगमाः २०।

इत्युक्तमाकर्ण्य सुराधिनाथो दृष्ट्वा सुरार्तिं परिचिंत्य विष्णुः ।

जगाद देवाञ्जलदोच्चया गिरा दुःखं तु तेषां प्रशमं नयन्निव २१।

भो ब्रह्मशर्वेंद्र पुरोगमामराः शृण्वंतु वाचं भवतां हितेरताम् ।

जाने दशग्रीवकृतं भयं वस्तन्नाशयाम्यद्य कृतावतारः २२।

पुरी त्वयोध्या रविवंशजातैर्नृपैर्महादानमखादिसत्क्रियैः ।

प्रपालिता भूतलमंडनीया विराजते राजतभूमिभागैः २३।

तस्यां दशरथो राजा निरपत्यः श्रियान्वितः ।

पालयत्यधुना राज्यं दिक्चक्रजयवान्विभुः २४।

स तु वंद्यादृष्यशृंगात्प्रार्थितात्पुत्रकाम्यया ।

पुत्रेष्ट्यां विधिना यज्वा महाबलसमन्वितः २५।

ततोऽहं प्रार्थितः पूर्वं तपसा तेन भोः सुराः ।

पत्नीषु तिसृषु प्रीत्या चतुर्धापि भवत्कृते २६।

राम लक्ष्मण शत्रुघ्न भरताख्या समन्वितः ।

कर्तास्मि रावणोद्धारं समूल बलवाहनम् २७।

भवंतोऽपि स्वकैरंशैरवतीर्य चरंत्विह ।

ऋक्षवानररूपेण सर्वत्र पृथिवीतले २८।

इत्युक्त्वा विररामाशु नभसीरितवाङ्मुने ।

देवाः श्रुत्वा महद्वाक्यं सर्वे संहृष्टमानसाः २९।

ते चक्रुर्गदितं यादृग्देवदेवेन धीमता ।

स्वैःस्वैरंशैर्मही पूर्णा ऋक्षवानररूपिभिः ३०।

योऽसौ विष्णुर्महादेवो देवानां दुःखनाशकः ।

सत्वमेव महाराज भगवान्कृतविग्रहः ३१।

भरतोऽयं लक्ष्मणश्च शत्रुघ्नश्च महामते ।

तावकांशाद्दशग्रीवो जनितश्च सुरार्द्दनः ३२।

पूर्ववैरानुबंधेन जानकीं हृतवान्पुनः ।

स त्वया निहतो दैत्यो ब्रह्मराक्षसजातिमान् ३३।

पुलस्त्यपुत्रो दैत्येंद्र सर्वलोकैककंटकः ।

पातितः पृथिवी सर्वा सुखमापमहेश्वर ३४।

ब्राह्मणानां सुखं त्वद्य मुनीनां तापसं बलम् ।

शिवानि सर्वतीर्थानि सर्वे यज्ञाः सुसंहिताः ३५।

त्वयि राज्ञि जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् ।

सुखं प्रपेदे विश्वात्मञ्जगद्योने नरोत्तम ३६।

एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽहं त्वयानघ ।

उत्पत्तिश्च विपत्तिश्च मया मत्यनुसारतः ३७।

इत्थं निशम्य दितिजेंद्र कुलानुकारिवार्तां महापुरुष ईश्वरईशिता च ।

संरुद्धबाष्पगलदश्रुमुखारविंदो भूमौ पपात सदसि प्रथितप्रभावः ३८।

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे रावणोत्पत्तिविपत्तिकथनंनाम सप्तमोऽध्यायः ७।

शेष उवाच।

वात्स्यायनमुनिश्रेष्ठ कथा पापप्रणाशिनी ।

ब्रह्मण्यदेवदेवस्य सर्वधर्मैकरक्षितुः १।

राजानं मूर्च्छितं दृष्ट्वा कुंभजन्मा तपोनिधिः ।

शनैःशनैः करेणाशु पस्पर्शाश्रु जगाद च २।

भो रामाश्वसिहि क्षिप्रं किमर्थमवसीदसि ।

भवान्दैत्यकुलच्छेत्ता महाविष्णुः सनातनः ३।

भूतं भव्यं भवच्चैव जगत्स्थास्नु चरिष्णु च ।

त्वदृते नास्ति संचारी किमर्थमिह मूर्च्छितः ४।

श्रुत्वा वाक्यं महाराजः कुंभजन्मसमीरितम् ।

उत्तस्थौ विगलन्नेत्र बाष्पपूरितसन्मुखः ५।

उवाच दीनदीनं च विस्पष्टाक्षरविस्तरम् ।

त्रपाभर नमन्मूर्तिर्ब्रह्मद्रोहपराङ्मुखः ६।

श्रीराम उवाच।

अहो मे पश्यता ज्ञानं विमूढस्य दुरात्मनः ।

यद्ब्राह्मणकुले रूढं हतवान्कामलोलुपः ७।

महिलार्थे त्वहं विप्रं वेदशास्त्रविवेकवान् ।

हतवान्वाडवकुलं बुद्धिहीनोति दुर्मतिः ८।

इक्ष्वाकूणां कुले जातु ब्राह्मणो न दुरुक्तिभाक् ।

ईदृशं कुर्वता कर्म मयैतत्सुकलंकितम् ९।

ये ब्राह्मणास्तु पूजार्हा दानसम्मानभोजनैः ।

ते मया निहता विप्राः शरसंघातसंहितैः १०।

काँल्लोकान्नु गमिष्यामि कुंभीपाकोऽपि दुःसहः ।

न तादृशं तीर्थमस्ति यन्मां पावयितुं क्षमम् ११।

न यज्ञो न तपो दानं न वा चैव व्रतादिकम् ।

यत्तु वै ब्राह्मणद्रोग्धुर्ममपावनतारकम् १२।

यैः कोपितं ब्रह्मकुलं नरैर्निरयगामिभिः ।

ते नरा बहुशो दुःखं भोक्ष्यंति निरयं गताः १३।

वेदा मूलं तु धर्माणां वर्णाश्रमविवेकिनाम् ।

तन्मूलं ब्राह्मणकुलं सर्ववेदैकशाखिनः १४।

मूलच्छेत्तुर्ममौद्धत्यात्को लोकोनु भविष्यति ।

किमद्यकरणीयं वै येन मे हि शिवं भवेत् १५।

शेष उवाच।

विलपंतं भृशं रामं राजेंद्रं रघुपुंगवम् ।

मायामनुष्यवपुषं कुंभजन्माब्रवीद्वचः १६।

अगस्त्य उवाच।

मा विषादं महाधीर कुरु राजन्महामते ।

न ते ब्राह्मणहत्या स्याद्दुष्टानां नाशमिच्छतः १७।

त्वं पुराणः पुमान्साक्षादीश्वरः प्रकृतेः परः ।

कर्ता हर्ताऽविता साक्षी निर्गुणः स्वेच्छया गुणी १८।

सुरापो ब्रह्महत्याकृत्स्वर्णस्तेयी महाघकृत् ।

सर्वे त्वन्नामवादेन पूताः शीघ्रं भवंति हि १९।

इयं देवी जनकजा महाविद्या महामते ।

यस्याः स्मरणमात्रेण मुक्ता यास्यंति सद्गतिम् २०।

रावणोऽपि न वै दैत्यो वैकुंठे तव सेवकः ।

ऋषीणां शापतोऽवाप्तो दैत्यत्वं दनुजांतक २१।

तस्यानुग्रहकर्ता त्वं न तु हंता द्विजन्मनः ।

एवं संचिंत्य मा भूयो निजं शोचितुमर्हसि २२।

इति श्रुत्वा ततो वाक्यं रामः परपुरंजयः ।

उवाच मधुरं वाक्यं गद्गदस्वरभाषितम् २३।

श्रीराम उवाच।

पातकं द्विविधं प्रोक्तं ज्ञाताज्ञातविभेदतः ।

ज्ञातं यद्बुद्धिपूर्वं हि अज्ञातं तद्विवर्जितम् २४।

बुद्धिपूर्वं कृतं कर्म भोगेनैव विनश्यति ।

नश्येदनुशयादन्यदिदं शास्त्रविनिश्चितम् २५।

कुर्वतो बुद्धिपूर्वं मे ब्रह्महत्यां सुनिंदिताम् ।

न मे दुःखापनोदाय साधुवादः सुसंमतः २६।

प्रब्रूहि तादृशं मह्यं यादृशं पापदाहकम् ।

व्रतं दानं मखं किंचित्तीर्थमाराधनं महत् २७।

येन मे विमला कीर्तिर्लोकान्वै पावयिष्यति ।

पापाचाराप्तकालुष्यान्ब्रह्महत्याहतप्रभान् २८।

शेष उवाच।

इत्युक्तवंतं तं रामं जगाद स तपोनिधिः ।

सुरासुरनमन्मौलि मणिनीराजितांघ्रिकम् २९।

शृणु राम महावीर लोकानुग्रहकारक ।

विप्रहत्यापनोदाय तव यद्वचनं ब्रुवे ३०।

सर्वं स पापं तरति योऽश्वमेधं यजेत वै ।

तस्मात्त्वं यज विश्वात्मन्वाजिमेधेन शोभिना ३१।

सप्ततंतुर्महीभर्त्रा त्वया साध्यो मनीषिणा ।

महासमृद्धियुक्तेन महाबलसुशालिना ३२।

स वाजिमेधो विप्राणां हत्यायाः पापनोदनः ।

कृतवान्यं महाराजो दिलीपस्तव पूर्वजः ३३।

शतक्रतुः शतं कृत्वा क्रतूनां पुरुषर्षभः ।

पदमापामरावत्यां देवदैत्यसुसेवितम् ३४।

मनुश्च सगरो राजा मरुत्तो नहुषात्मजः ।

एते ते पूर्वजाः सर्वे यज्ञं कृत्वा पदं गताः ३५।

तस्मात्त्वं कुरु राजेंद्र समर्थोऽसि समंततः ।

भ्रातरो लोकपालाभा वर्तंते तव भावुकाः ३६।

इत्युक्तमाकर्ण्य मुनेः स भाग्यवान् रघूत्तमो ब्राह्मणघातभीतः ।

पप्रच्छ यागे सुमतिं चिकीर्षन्विधिं पुरावित्परिगीयमानः ३७।

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे रघनाथस्यागस्त्योपदेशोनामाष्टमोऽध्यायः ८।

श्रीराम उवाच।

कीदृशोऽश्वस्तत्र भाव्यः को विधिस्तत्र पूजने ।

कथं वा शक्यते कर्तुं के जेयास्तत्र वैरिणः १।

अगस्त्य उवाच।

गंगाजलसमानेन वर्णेन वपुषा शुभः ।

कर्णे श्यामो मुखे रक्तः पीतः पुच्छे सुलक्षितः २।

मनोवेगः सर्वगतिरुच्चैःश्रवस्समप्रभः ।

वाजिमेधे हयः प्रोक्तः शुभलक्षणलक्षितः ३।

वैशाखपूर्णमास्यां तु पूजयित्वा यथाविधि ।

पत्रं लिखित्वा भाले तु स्वनामबलचिह्नितम् ४।

मोचनीयः प्रयत्नेन रक्षकैः परिरक्षितः ।

यत्र गच्छति यज्ञाश्वस्तत्र गच्छेत्सुरक्षकः ५।

यस्तंबलान्निबध्नाति स्ववीर्यबलदर्पितः ।

तस्मात्प्रसभमानेयः परिरक्षाकरैर्हयः ६।

कर्त्रा तावत्सुविधिना स्थातव्यं नियमादिह ।

मृगशृंगधरो भूत्वा ब्रह्मचर्यसमन्वितः ७।

व्रतं पालयमानस्य यावद्वर्षमतिक्रमेत् ।

तावद्दीनांधकृपणाः परितोष्या धनादिभिः ८।

अन्नं तु बहुशो देयं धनं वा भूरि मारिष ।

यद्यत्प्रार्थयते धीमांस्तत्तदेव ददाति हि ९।

एवं प्रकुर्वतः कर्म यज्ञः संपूर्णतां गतः ।

करोति सर्वपापानां नाशनं रिपुनाशन १०।

तस्माद्भवान्समर्थोऽस्ति करणे पालनेऽर्चने ।

कृत्वा कीर्तिं सुविमलां पावयान्याञ्जनान्नृप ११।

श्रीराम उवाच।

विलोकय द्विजश्रेष्ठ वाजिशालां ममाधुना ।

तादृशाः संति नो वाश्वाः शुभलक्षणलक्षिताः १२।

इति श्रुत्वा तु तद्वाक्यमगस्त्यः करुणाकरः ।

उत्तस्थौ वीक्षमाणोऽयं यागार्हान्वाजिनः शुभान् १३।

गत्वाथ तत्र शालायां रामचंद्रसमन्वितः ।

ददर्शाश्वान्विचित्रांगान्मनोवेगान्महाबलान् १४।

अवनितलगताः किं वाजिराजस्य वंश्याः किमथ रघुपतीनामेकतः कीर्तिपिंडाः ।

किमिदममृतराशिर्वाहरूपेण सिंधोर्मुनिरिति मनसोंतर्विस्मयं प्राप पश्यन् १५।

एकतः शोणदेहानां वाजिनां पंक्तिरुत्तमा ।

एकतः श्यामकर्णाश्च कस्तूरीकांतिसप्रभाः १६।

एकतः कनकाभाश्च त्वन्यतो नीलवर्णिनः ।

एकतः शबलैर्वर्णैर्विशिष्टैर्वाजिभिर्वृताः १७।

एवं पश्यन्मुनिः सर्वान्कौतुकाविष्टमानसः ।

ययावन्यत्र तान्द्रष्टुं यागयोग्यान्हयान्मुनिः १८।

ददर्श तत्र शतशो बद्धांस्तादृशवर्णकान् ।

दृष्ट्वा विस्मयमापेदे स मुनिर्हर्षितांगकः १९।

एकतः श्यामकर्णांश्च सर्वांगैः क्षीरसन्निभान् ।

पीतपुच्छान्मुखे रक्ताञ्छुभलक्षणलक्षितान् २०।

निरीक्ष्य परितोऽनघान्विमलनीरधारानिभान्मनोजवनशोभितान्विमलकीर्तिपुंजप्रभान् ।

पयोनिधिविशोषको मुनिरुवाचसीतापतिं विचित्रहयदर्शनाद्धृषितनेत्रवक्त्रप्रभः २१।

अगस्त्य उवाच।

हयमेधक्रतौ योग्यान्वाहांस्ते बहुशः शुभान् ।

पश्यतो नेत्रयोर्मेऽद्य तृप्तिर्नास्ति रघूत्तम २२।

रामचंद्र महाभाग सुरासुरनमस्कृत ।

यज्ञं कुरु महाराज हयमेधं सुविस्तरम् २३।

सुरपतिरिव सर्वान्यज्ञसंघान्करिष्यंस्तपन इव सुपर्वारातितोयं विशोष्यन् ।

हतरिपुगणमुख्यं सांपरायं विजित्य क्षितितलसुखभोगं कुर्विदं भूरिभाग २४।

इत्येवं वाक्यवादेन परितुष्टाखिलेंद्रियः ।

सर्वान्वै यज्ञसंभारानाजहार मनोहरान् २५।

मुन्यन्वितो महाराजः सरयूतीरमागतः ।

सुवर्णलांगलैर्भूमिं विचकर्ष महीयसीम् २६।

विलिख्य भूमिं बहुशश्चतुर्योजनसंमिताम् ।

मंडपान्रचयामास यज्ञार्थं स नरोत्तमः २७।

कुंडं तु विधिवत्कृत्वा योनिमेखलयान्वितम् ।

अनेकरत्नरचितं सर्वशोभासमन्वितम् २८।

मुनीश्वरो महाभागो वसिष्ठः सुमहातपाः ।

सर्वं तत्कारयामास वेदशास्त्रविधिश्रितम् २९।

प्रेषितास्तेन मुनिना शिष्या मुनिवराश्रमान् ।

कथयामासुरुद्युक्तं हयमेधे रघूत्तमम् ३०।

आकारितास्तदा सर्वे ऋषयस्तपतां वराः ।

आजग्मुः परमेशस्य दर्शने त्वतिलालसाः ३१।

नारदोसितनामा च पर्वतः कपिलो मुनिः ।

जातूकर्ण्योंऽगिरा व्यास आर्ष्टिषेणोऽत्रिरासुरिः ३२।

हारीतो याज्ञवल्क्यश्च संवर्तः शुकसंज्ञितः ।

इत्येवमादयो राम हयमेधवरं ययुः ३३।

तान्सर्वान्पूजयामास रघुराजो महामनाः ।

प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यामर्घ्यविष्टरकादिभिः ३४।

गां हिरण्यं ददौ तेभ्यः प्रायशो दृष्टविक्रमः ।

महद्भाग्यं त्वद्यमेऽस्ति यद्यूयं दर्शनं गताः ३५।

शेष उवाच।

एवं समाकुले ब्रह्मन्नृषिवर्य समागमे ।

धर्मवार्ता बभूवाहो वर्णाश्रमसुसंमता ३६।

वात्स्यायन उवाच।

का धर्मवार्ता तत्रासीत्किं वा कथितमद्भुतम् ।

साधवः सर्वलोकानां कारुण्यात्किमुताब्रुवन् ३७।

शेष उवाच।

तान्समेतान्मुनीन्दृष्ट्वा रामो दाशरथिर्महान् ।

पप्रच्छ सर्वधर्मांश्च सर्ववर्णाश्रमोचितान् ३८।

ते तु पृष्टा हि रामेण धर्मान्प्रोचुर्महागुणान् ।

तान्प्रवक्ष्यामि ते सर्वान्यथाविधि शृणुष्व तान् ३९।

ऋषय ऊचुः।

ब्राह्मणेन सदा कार्यं यजनाध्ययनादिकम् ।

वेदान्पठित्वा विरजो नैव गार्हस्थ्यमाविशेत् ४०।

ब्राह्मणेन सदा त्याज्यं नीचसेवानुजीवनम् ।

आपद्गतोऽपि जीवेत न श्ववृत्त्या कदाचन ४१।

ऋतुकालाभिगमनं धर्मोऽयं गृहिणः परः ।

स्त्रीणां वरमनुस्मृत्याऽपत्यकामोथवा भवेत् ४२।

दिवाभिगमनं पुंसामनायुष्यकरं मतम् ।

श्राद्धाहः सर्वपर्वाणि यतस्त्याज्यानि धीमता ४३।

तत्र गच्छेत्स्त्रियं मोहाद्धर्मात्प्रच्यवते परात् ।

ऋतुकालाभिगामी यः स्वदारनिरतश्च यः ४४।

सर्वदा ब्रह्मचारी ह विज्ञेयः स गृहाश्रमी ।

ऋतुः षोडशयामिन्यश्चतस्रस्ता सुगर्हिताः ४५।

पुत्रदास्तासु या युग्मा अयुग्माः कन्यकाप्रदाः ।

त्यक्त्वा चंद्रमसं दुष्टं मघां मूलं विहाय च ४६।

शुचिः सन्निर्विशेत्पत्नीं पुंनामर्क्षे विशेषतः ।

शुचिं पुत्रं प्रसूयेत पुरुषार्थप्रसाधनम् ४७।

आर्षे विवाहे गोद्वंद्वं यदुक्तं तत्प्रशस्यते ।

शुल्कमण्वपि कन्यायाः कन्याक्रेतुस्तु पापकृत् ४८।

वाणिज्यं नृपतेः सेवा वेदानध्ययनं तथा ।

कुविवाहः क्रियालोपः कुलपातनहेतवः ४९।

अन्नोदक पयो मूलफलैर्वापि गृहाश्रमी ।

गोदानेन तु यत्पुण्यं पात्राय विधिपूर्वकम् ५०।

अनर्चितोऽतिथिर्गेहाद्भग्नाशो यस्य गच्छति ।

आजन्मसंचितात्पुण्यात्क्षणात्स हि बहिर्भवेत् ५१।

पितृदेवमनुष्येभ्यो दत्त्वाश्नीतामृतं गृही ।

स्वार्थं पचत्यघं भुंक्ते केवलं स्वोदरंभरिः ५२।

षष्ठ्यष्टम्योर्विशेत्पापं तैले मांसे सदैव हि ।

चतुर्दश्यां तथामायां त्यजेत क्षुरमंगनाम् ५३।

रजस्वलां न सेवेत नाश्नीयात्सह भार्यया ।

एकवासा न भुंजीत न भुंजीतोत्कटासने ५४।

नाश्नंतीं स्त्रियमीक्षेत तेजःकामो नरोत्तमः ।

मुखेनोपधमेन्नाग्निं नग्नां नेक्षेत योषितम् ५५।

नांघ्री प्रतापयेदग्नौ न वस्त्वशुचि निक्षिपेत् ।

प्राणिहिंसां न कुर्वीत नाश्नीयात्संध्ययोर्द्वयोः ५६।

नाचक्षीत धयंतीं गां नेंद्रचापं प्रदर्शयेत् ।

न दिवोद्गतसारं च भक्षयेद्दधिनो निशि ५७।

स्त्रीं धर्मिणीं नाभिवादेन्नाद्यादातृप्ति रात्रिषु ।

तौर्यत्रिकप्रियो न स्यात्कांस्ये पादौ न धावयेत् ५८।

न धारयेदन्यभुक्तं वासश्चोपानहावपि ।

न भिन्नभाजनेऽश्नीयान्नाश्नीतान्नं विदूषितम् ५९।

संविशेन्नार्द्रचरणो नोच्छिष्टः क्वचिदाव्रजेत् ।

शयानो वा न चाश्नीयान्नोच्छिष्टः संस्पृशेच्छिरः ६०।

न मनुष्यस्तुतिं कुर्यान्नात्मानमवमानयेत् ।

अभ्युद्यतं न प्रणमेत्परमर्माणि नो वदेत् ६१।

एवं गार्हस्थ्यमाश्रित्य वानप्रस्थाश्रमं व्रजेत् ।

सस्त्रीको वा गतस्त्रीको विरज्येत ततः परम् ६२।

इत्येवमादयो धर्मा गदिता ऋषिभिस्तदा ।

श्रुता रामेण महता सर्वलोकहितैषिणा ६३।

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे सर्वधर्मोपदेशोनाम नवमोऽध्यायः ९।

शेष उवाच।

इत्थं संशृण्वतो धर्मान्वसंतः समुपस्थितः ।

यत्र यज्ञ क्रियादीनां प्रारंभः सुमहात्मनाम् १।

दृष्ट्वा तं समयं धीमान्वसिष्ठः कलशोद्भवः ।

रामचंद्रं महाराजं प्रत्युवाच यथोचितम् २।

वसिष्ठ उवाच।

रामचंद्र महाबाहो समयः पर्यभूत्तव ।

हयो यत्र प्रमुच्येत यज्ञार्थं परिपूजितः ३।

सामग्री क्रियतां तत्र आहूयंतां द्विजोत्तमाः ।

करोतु पूजां भगवान्ब्राह्मणानां यथोचिताम् ४।

दीनांधकृपणानां च दानं स्वांते समुत्थितम् ।

ददातु विधिवत्तेषां प्रतिपूज्याधिमान्य च ५।

भवान्कनकसत्पत्न्या दीक्षितोऽत्र व्रतं चर ।

भूमिशायी ब्रह्मचारी वसुभोगविवर्जितः ६।

मृगशृंगधरः कट्यां मेखलाजिनदंडभृत् ।

करोतु यज्ञसंभारं सर्वद्रव्यसमन्वितम् ७।

इति श्रुत्वा महद्वाक्यं वसिष्ठस्य यथार्थकम् ।

उवाच लक्ष्मणं धीमान्नानार्थपरिबृंहितम् ८।

श्रीराम उवाच।

शृणु लक्ष्मण मद्वाक्यं श्रुत्वा तत्कुरु सत्वरम् ।

हयमानय यत्नेन वाजिमेधक्रियोचितम् ९।

शेष उवाच।

श्रुत्वा वाक्यं रघुपतेः शत्रुजिल्लक्ष्मणस्तदा ।

सेनापतिमुवाचेदं वचो विविधवर्णनम् १०।

लक्ष्मण उवाच।

वीराकर्णय मे वचः सुमधुरं श्रुत्वा त्वरातः पुनः ।

कार्यं तत्क्षितिपालमौलिमुकुटैर्घृष्टांघ्रि रामाज्ञया ।

सेनां कालबलप्रभंजनबलप्रोद्यत्समर्थांगिनीं ।

सज्जां सद्रथहस्तिपत्तिसुहयारोहैर्विधे ह्यन्विताम् ११।

सज्जीयतां वायुजवास्तुरंगास्तरंगमाला ललितांघ्रिपाताः ।

सदश्वचारैर्बहुशस्त्रधारिभिः संरोहिता वैरिबलप्रहारिभिः १२।

संलक्ष्यतां हस्तिनः पर्वताभा आधोरणैः प्रासकुंताग्रहस्तैः ।

शूरैः सास्त्रैर्भूरिदानोपहाराः क्षीबाणस्ते सर्वशस्त्रास्त्रपूर्णाः १३।

विततबहुसमृद्धिभ्राजमाना रथा मे पवनजवनवेगैर्वाजिभिर्युज्यमानाः ।

विविधरिपुविनाशस्मारकैरायुधास्त्रैर्भृतवलभिविभागानीयतां सूतवृंदैः १४।

पत्तयः शतशो मह्यमायांत्वस्त्राग्न्यपाणयः ।

हयमेधार्हवाहस्य रक्षणे विततोद्यमाः १५।

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य लक्ष्मणस्य महात्मनः ।

सेनानी कालजिन्नामा कारयामास सज्जताम् १६।

दशध्रुवकमंडितो लघुसुरोमशोभान्वितो विविक्तगलशुक्तिभृद्विततकंठको शेमणिः मुखे विशदकांतिधृत्त्वसितकांतिभृत्कर्णयोर्व्यराजत तदाह यो धृतकराग्ररश्मिच्छटः १७।

कलासंशोभितमुखः स्फुरद्रत्नविशोभितः ।

मुक्ताफलानां मालाभिः शोभितो निर्ययौ हयः १८।

श्वेतातपत्ररचितः सितचामरशोभितः ।

बहुशोभापरीतांगो निर्ययौ हयराट्ततः १९।

अग्रतो मध्यतश्चैके पृष्ठतः सैनिकास्तथा ।

देवा हरिं यथापूर्वं सेवंते सेवनोचितम् २०।

अथ सैन्यं समाहूय सर्वमाज्ञापयत्तदा ।

हस्त्यश्वरथपादातवृन्दैः सुबहुसंकुलम् २१।

ततस्ततः समेतानां सैन्यानां श्रूयते ध्वनिः ।

ततो दुंदुभिनादोऽभूत्तस्मिन्पुरवरे तदा २२।

तन्निनादेन शूराणां प्रियेण महता तदा ।

कंपंति गिरिशृंगाणि प्रासादा विचलंति च २३।

हेषारवो महानासीद्वाजिनां मुह्यतां नृप ।

रथांगघातसंघुष्टा धरा संचलतीव सा २४।

चलितैर्गजयूथैश्च पृथ्वी रुद्धा समंततः ।

रजस्तु प्रचलत्तत्र जनांतर्द्धानमादधात् २५।

निर्जगाम महासैन्यं छत्रैः संछाद्य भास्करम् ।

सेनान्याकालजिन्नाम्ना प्रेरितं जनसंकुलम् २६।

गर्जंतस्तलवीराग्र्याः कुर्वंतो रणसंभ्रमम् ।

रघुनाथस्य यागाय सज्जास्ते प्रययुर्मुदा २७।

मृगमदमयमंगेष्वंगरागं दधानाः कुसुमविमलमालाशोभितस्वोत्तमांगाः ।

मुकुटकटकभूषाभूषितांगाः समस्ताः प्रययुरवनिनाथप्रेरितास्तेऽपि सर्वे २८।

इत्येवं ते महाराजं ययुः सेनाचरा वराः ।

धनुर्धराः पाशधराः खड्गधाराः स्फुटक्रमाः २९।

एवं शनैःशनैः प्राप्तो मंडपं यागचिह्नितम् ।

हयः खुरक्षततलां भूमिं कुर्वन्नभः प्लवन् ३०।

रामो दृष्ट्वा हरिं प्राप्तं बहुसंतुष्टमानसः ।

वसिष्ठं प्रेरयामास क्रियाकर्तव्यतां प्रति ३१।

वसिष्ठो राममाहूय स्वर्णपत्नीसमन्वितम् ।

प्रयोगं कारयामास ब्रह्महत्यापनोदनम् ३२।

ब्रह्मचर्यव्रतधरो मृगशृंगपरिग्रहः ।

तत्कर्म कारयामास रामः परपुरंजयः ३३।

प्रारेभे यागकर्मार्थं कुंडं मण्डपसंमितम् ।

तत्राचार्योभवद्धीमान्वेदशास्त्रविचारवित् ३४।

वसिष्ठो रघुनाथस्य कुलपूर्वगुरुर्मुनिः ।

ब्रह्मंस्तत्राचरद्ब्रह्मकर्मागस्त्यस्तपोनिधिः ३५।

वाल्मीकिर्मुनिरध्वर्युर्मुनिः कण्वस्तु द्वारपः ।

अष्टौ द्वाराणि तत्रासन्सतोरण शुभानि वै ३६।

द्वारि द्वारि द्वयं विप्र ब्राह्मणस्याधिमंत्रवित् ।

पूर्वद्वारि मुनिश्रेष्ठौ देवलासित संज्ञितौ ३७।

दक्षिणद्वारि भूमानौ कश्यपात्री तपोनिधी ।

पश्चिमद्वारि ऋषभौ जातूकर्ण्योऽथ जाजलिः ३८।

उत्तरद्वारि तु मुनी द्वौ द्वितैकत तापसौ ।

एवं द्वारविधिं कृत्वा वसिष्ठः कलशोद्भवः ३९।

हयवर्यस्य सत्पूजां कर्तुमारभत द्विज ।

सुवासिन्यः स्त्रियस्तत्र वासोलंकारभूषिताः ४०।

हरिद्राक्षतगंधाद्यैः पूजयामासुरर्चितम् ।

नीराजनं ततः कृत्वा धूपयित्वागुरूक्षणैः ४१।

वर्धापनं ततो वेश्याश्चक्रुस्ता वाडवाज्ञया ।

एवं संपूज्य विमले भाले चंदनचर्चिते ४२।

कुंकुमादिकगंधाढ्ये सर्वशोभासमन्विते ।

बबंध भास्वरं पत्रं तप्तहाटकनिर्मितम् ४३।

तत्रालिखद्दाशरथेः प्रतापबलमूर्जितम् ।

सूर्यवंशध्वजो धन्वी धनुर्दीक्षा गुरुर्गुरुः ४४।

यं देवाः सासुराः सर्वे नमंति मणिमौलिभिः ।

तस्यात्मजो वीरबलदर्पहारी रघूद्वहः ४५।

रामचंद्रो महाभागः सर्वशूरशिरोमणिः ।

तन्माता कोसलनृपपत्नीगर्भसमुद्भवा ४६।

तस्याः कुक्षिभवं रत्नं रामः शत्रुक्षयंकरः ।

करोति हयमेधं वै ब्राह्मणेन सुशिक्षितः ४७।

रावणाभिधविप्रेंद्र वधपापापनुत्तये ।

मोचितस्तेन वाहानां मुख्योऽसौ वाजिनां वरः ४८।

महाबलपरीवार परिखाभिः सुरक्षितः ।

तद्रक्षकोऽस्ति तद्भ्राता शत्रुघ्नो लवणांतकः ४९।

हस्त्यश्वरथपादात सेनासंघसमन्वितः ।

यस्य राज्ञ इति श्रेष्ठो मानः स्यात्स्वबलोन्मदात् ५०।

वयं धनुर्धराः शूराः श्रेष्ठा वयमिहोत्कटाः ।

ते गृह्णंतु बलाद्वाहं रत्नमालाविभूषितम् ५१।

मनोवेगं कामजवं सर्वगत्यधिभास्वरम् ।

ततो मोचयिता भ्राता शत्रुघ्नो लीलया हयम् ५२।

शरासनविनिर्मुक्त वत्सदंतैः शिखाशितैः ५३।

इत्येवमादि विलिलेख महामुनींद्रः ।

श्रीरामचंद्र भुजवीर्यलसत्प्रतापम् ।

शोभानिधानमतिचंचलवायुवेगं ।

पातालभूतलविशेषगतिं मुमोच ५४।

शत्रुघ्नमादिदेशाथ रामः शस्त्रभृतां वरः ।

याहि वाहस्य रक्षार्थं पृष्ठतः स्वैरगामिनः ५५।

शत्रुघ्न गच्छ वाहस्य मार्गं भद्रं भवेत्तव ।

भवेतां शत्रुविजयौ रिपुकर्षण ते भुजौ ५६।

ये योद्धारः प्रतिरणगतास्ते त्वया वारणीया-।

वाहं रक्ष स्वकगुणगणैः संयुतः सन्महोर्व्याम् ।

सुप्तान्भ्रष्टान्विगतवसनान्भीतभीतांस्तु नम्रां-।

स्तान्मा हन्याः सुकृतकृतिनो येन शंसंति कर्म ५७।

विरथा भयसंत्रस्ता ये वदंति वयं तव ।

ते त्वया न हि हंतव्याः शत्रुघ्न सुकृतैषिणा ५८।

यो हन्याद्विमदं मत्तं सुप्तं मग्नं भयातुरम् ।

तावकोऽहं ब्रुवाणं च स व्रजत्यधमां गतिम् ५९।

परस्वे चित्तवृत्तिं त्वं मा कृथाः पारदारिके ।

नीचे रतिं न कुर्वीथाः सर्वसद्गुणपूरितः ६०।

वृद्धानां प्रेरणं पूर्वं मा कुर्वीथा रणं जय ।

पूज्यपूजातिक्रमं त्वं मा विधेहि दयान्वितः ६१।

गां विप्रं च नमस्कुर्या वैष्णवं धर्मसंयुतम् ।

अभिवाद्य यतो गच्छेस्तत्र सिद्धिमवाप्नुयाः ६२।

विष्णुः सर्वेश्वरः साक्षी सर्वव्यापकदेहभृत् ।

ये तदीया महाबाहो तद्रूपा विचरंति हि ६३।

ये स्मरंति महाविष्णुं सर्वभूतहृदि स्थितम् ।

ते मंतव्या महाविष्णु समरूपा रघूद्वह ६४।

यस्य स्वीयो न पारक्यो यस्य मित्रसमो रिपुः ।

ते वैष्णवाः क्षणादेव पापिनं पावयंति हि ६५।

येषां प्रियं भागवतं येषां वै ब्राह्मणाः प्रियाः ।

वैकुंठात्प्रेषितास्तेऽत्र लोकपावनहेतवे ६६।

येषां वक्त्रे हरेर्नाम हृदि विष्णुः सनातनः ।

उदरे विष्णुनैवेद्यः स श्वपाकोऽपि वैष्णवः ६७।

येषां वेदाः प्रियतमा न च संसारजं सुखम् ।

स्वधर्मनिरता ये च तान्नमस्कुर्विहान्वितान् ६८।

शिवे विष्णौ न वा भेदो न च ब्रह्ममहेशयोः ।

तेषां पादरजः पूतं वहाम्यघविनाशनम् ६९।

गौरी गंगा महालक्ष्मीर्यस्य नास्ति पृथक्तया ।

ते मंतव्या नराः सर्वे स्वर्गलोकादिहागताः ७०।

शरणागतरक्षी च मानदानपरायणः ।

यथाशक्ति हरेः प्रीत्यै स ज्ञेयो वैष्णवोत्तमः ७१।

यस्य नाम महापापराशिं दहति सत्वरम् ।

तदीय चरणद्वंद्वे भक्तिर्यस्य स वैष्णवः ७२।

इंद्रियाणि वशे येषां मनोऽपि हरिचिंतकम् ।

तान्नमस्कृत्य पूयात्सह्या जन्ममरणांतिकात् ७३।

परस्त्रियं त्वं करवालवत्त्यजन्भवेर्यशोभूषणभूतिभूमिः ।

एवं ममादेशमथाचरंश्च लभेः परं धाम सुयोगमीड्यम् ७४।

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे शत्रुघ्नशिक्षाकथनंनाम दशमोऽध्यायः १० ।

शेष उवाच।

एवमाज्ञाप्य भगवान्रामश्चामित्रकर्षणः ।

वीरानालोकयन्भूयो जगाद शुभया गिरा १।

शत्रुघ्नस्य मम भ्रातुर्वाजिरक्षाकरस्य वै ।

को गंता पृष्ठतो रक्षंस्तन्निदेशप्रपालकः २।

यः सर्ववीरान्प्रतिमुख्यमागतान्विनिर्जयेन्मर्मभिदस्त्रसंघैः ।

गृह्णात्वसौ मे करवीटकं तद्भूमौ यशः स्वं प्रथयन्सुविस्तरम् ३।

इत्युक्तवति रामे तु पुष्कलो भरतात्मजः ।

जग्राह वीटकं तस्माद्रघुराजकरांबुजात् ४।

स्वामिन्गच्छामि शत्रुघ्न पृष्ठरक्षाकरोऽन्वहम् ।

सन्नद्धः सर्वशस्त्रास्त्र चापबाणधरः प्रभो ५।

सर्वमद्य क्षितितलं त्वत्प्रतापो विजेष्यते ।

एते निमित्तभूता वै रामचंद्र महामते ६।

भवत्कृपातः सकलं ससुरासुरमानुषम् ।

उपस्थितं प्रयुद्धाय तन्निषेधे क्षमो ह्यहम् ७।

सर्वं स्वामी ज्ञास्यति यन्ममविक्रम दर्शनात् ।

एष गंतास्मि शत्रुघ्न पृष्ठरक्षाप्रकारकः ८।

एवं ब्रुवंतं भरतात्मजं स प्रस्तूय साध्वित्यनुमोदमानः ।

शशंस सर्वान्कपिवीरमुख्यान्प्रभंजनोद्भूतमुखान्हरिः प्रभुः ९।

भो हनूमन्महावीर शृणु मद्वाक्यमादृतः ।

त्वत्प्रसादान्मया प्राप्तमिदं राज्यमकंटकम् १०।

सीतया मम संयोगे यो भवाञ्जलधिं तरेः ।

चरितं तद्धरे वेद्मि सर्वं तव कपीश्वर ११।

त्वं गच्छ मम सैन्यस्य पालकः सन्ममाज्ञया ।

शत्रुघ्नः सोदरो मह्यं पालनीयस्त्वहं यथा १२।

यत्र यत्र मतिभ्रंशः शत्रुघ्नस्य प्रजायते ।

तत्र तत्र प्रबोद्धव्यो भ्राता मम महामते १३।

इति श्रुत्वा महद्वाक्यं रामचंद्रस्य धीमतः ।

शिरसा तत्समाधाय प्रणाममकरोत्तदा १४।

अथादिशन्महाराजो जांबवंतं कपीश्वरम् ।

रघुनाथस्य सेवायै कपिषूत्तमतेजसम् १५।

अंगदो गवयो मैंदस्तथा दधिमुखः कपिः ।

सुग्रीवः प्लवगाधीशः शतवल्यक्षिकौ कपी १६।

नीलो नलो मनोवेगोऽधिगंता वानरांगजः ।

इत्येवमादयो यूयं सज्जीभूता भवंतु भोः १७।

सर्वैर्गजैः सदश्वैश्च तप्तहाटकभूषणैः ।

कवचैः सशिरस्त्राणैर्भूषितायां तु सत्वराः १८।

शेष उवाच।

सुमंत्रमाहूय सुमंत्रिणं तदा जगाद रामो बलवीर्यशोभनः ।

अमात्यमौले वद केऽत्र योज्या नरा हयं पालयितुं समर्थाः १९।

तदुक्तमेवमाकर्ण्य जगाद परवीरहा ।

हयस्य रक्षणे योग्यान्बलिनोऽत्र नराधिपान् २०।

रघुनाथ शृणुष्वैतान्नववीरान्सुसंहितान् ।

धनुर्धरान्महाविद्यान्सर्वशस्त्रास्त्रकोविदान् २१।

प्रतापाग्र्यं नीलरत्नं तथा लक्ष्मीनिधिं नृपम् ।

रिपुतापं चोग्रहयं तथा शस्त्रविदं नृपम् २२।

राजन्योऽसौ नीलरत्नो महावीरो रथाग्रणीः ।

स एव लक्षं रक्षेत लक्षं युध्येत निर्भयः २३।

अक्षौहिणीभिर्दशभिर्यातु वाहस्य रक्षणे ।

दंशितैस्स शिरस्त्राणैर्मम बाहुभिरुद्धतैः २४।

प्रतापाग्र्यो यो ह्ययं च रिपुगर्वमशातयत् ।

सव्यापसव्यबाणानां मोक्ता सर्वास्त्रवित्तमः २५।

एषोऽक्षौहिणिविंशत्या यातु यज्ञहयावने ।

सन्नद्धो रिपुनाशाय युवाको दंडदंडभृत् २६।

तथा लक्ष्मीनिधिस्त्वेष यातु राजन्यसत्तमः ।

यस्तपोभिः शतधृतिं प्रसाद्यास्त्राणि चाभ्यसत् २७।

ब्रह्मास्त्रं पाशुपत्यास्त्रं गारुडं नागसंज्ञितम् ।

मायूरं नाकुलं रौद्रं वैष्णवं मेघसंज्ञितम् २८।

वज्रं पार्वतसंज्ञं च तथा वायव्यसंज्ञितम् ।

इत्यादिकानामस्त्राणां संप्रयोगविसर्गवित् २९।

स एष निजसैन्यानामक्षौहिण्यैकया युतः ।

प्रयातु शूरमुकुटः सर्ववैरिप्रभंजनः ३०।

रिपुतापोऽयमेवाद्य गच्छत्वग्र्यो धनुर्भृताम् ।

सर्वशस्त्रास्त्रकुशलो रिपुवंशदवानलः ३१।

गच्छतात्सेनया बह्व्या चतुरंगसमेतया ।

शत्रुघ्नाज्ञां शिरस्येते दधत्वद्य बलोत्कटाः ३२।

उग्राश्वोऽपि महाराजा तथा शस्त्रविदेष च ।

सर्वे यांतु सुसंनद्धास्तव वाहस्य पालकाः ३३।

इति भाषितमाकर्ण्य मंत्रिणः प्रजहर्ष च ।

आज्ञापयामास च तान्सुमंत्रकथितान्भटान् ३४।

तेऽनुज्ञां रघुनाथस्य प्राप्य मोदं प्रपेदिरे ।

चिरकालं सांपरायं वांच्छंतो युद्धदुर्मदाः ३५।

सन्नद्धाः कवचाद्यैश्च तथा शस्त्रास्त्रवर्तनैः ।

ययुः शत्रुघ्नसंवासं सीतापति प्रणोदिताः ३६।

शेष उवाच।

अथोक्त ऋषिणा रामो विधिना पूजयत्क्रमात् ।

आचार्यादीनृषीन्सर्वान्यथोक्तवरदक्षिणैः ३७।

आचार्याय ददौ रामो हस्तिनं षष्टिहायनम् ।

हयमेकं मनोवेगं रत्नमालाविभूषितम् ३८।

पौरटं रथमेकं च मणिरत्नविभूषितम् ।

चतुर्भिर्वाजिभिर्युक्तं सर्वोपस्करसंयुतम् ३९।

मणिलक्षं तु प्रत्यक्षं मुक्ताफलतुलाशतम् ।

विद्रुमस्य तुलानां तु सहस्रं स्फुटतेजसाम् ४०।

ग्राममेकं सुसंपन्नं नानाजनसमाकुलम् ।

विचित्रसस्यनिष्पन्नं विविधैर्मंदिरैर्वृतम् ४१।

ब्रह्मणेऽपि तथैवादाद्धोत्रेऽप्यध्वर्यवे ददौ ।

ऋत्विग्भ्यो भूरिशो दत्त्वा प्रणनाम रघूत्तमः ४२।

सर्वे ते विविधा वाग्भिराशीर्भिरभिपूजिताः ।

चिरंजीव महाराज रामचन्द्र रघूद्वह ४३।

कन्यादानं भूमिदानं गजदानं तथैव च ।

अश्वदानं स्वर्णदानं तिलदानं समौक्तिकम् ४४।

अन्नदानं पयोदानमभयं दानमुत्तमम् ।

रत्नदानानि सर्वाणि विप्रेभ्यश्चादिशन्महान् ४५।

देहि देहि धनं देहि मानेति ब्रूहि कस्यचित् ।

ददात्वन्नं ददात्वन्नं सर्वभोगसमन्वितम् ४६।

इत्थं प्रावर्तत मखो रघुनाथस्य धीमतः ।

सदक्षिणो द्विजवरैः पूर्णः सर्वशुभक्रियः ४७।

अथ रामानुजो गत्वा मातरं प्रणनाम ह ।

आज्ञापयाश्वरक्षार्थमेष गच्छामि शोभने ४८।

त्वत्कृपातो रिपुकुलं जित्वा शोभासमन्वितः ।

आयास्यामि महाराजैर्हयवर्यसमन्वितः ४९।

मातोवाच ।

पुत्र गच्छ महावीर शिवाः पंथान एव ते ।

सर्वान्रिपुगणाञ्जित्वा पुनरागच्छ सन्मते ५०।

पुष्कलं पालय निजभ्रातृजं धर्मवित्तमम् ।

महाबलिनमद्यापि बालकं लीलयायुतम् ५१।

पुत्रागच्छसि चेद्युक्तः पुष्कलेन शुभान्वितः ।

तदा मम प्रमोदः स्यादन्यथा शोकभागहम् ५२।

इति संभाष्यमाणां स्वां मातरं प्रत्युवाच सः ।

त्वदीयचरणद्वंद्वं स्मरन्प्राप्स्यामि शोभनम् ५३।

पुष्कलं पालयित्वाहं निजांगमिव शोभने ।

स्वनामसदृशं कृत्वा पुनरेष्यामि मोदवान् ५४।

इत्युक्त्वा प्रययौ वीरो रामं स मखमंडपे ।

आसीनं मुनिवर्याग्र्यैर्यज्ञवेषधरं वरम् ५५।

उवाच मतिमान्वीरः सर्वशोभासमन्वितः ।

रामाज्ञापय रक्षार्थं हयस्यानुज्ञया तव ५६।

रघुनाथोऽपि तच्छ्रुत्वा भद्रमस्त्विति चाब्रवीत् ।

बालं स्त्रियं प्रमत्तं त्वं मा हन्याः शस्त्रवर्जितम् ५७।

तदा लक्ष्मीनिधिर्भ्राता जानक्या जनकात्मजः ।

प्रहस्य किंचिन्नयने नर्तयन्राममब्रवीत् ५८।

लक्ष्मीनिधिरुवाच।

रामचंद्र महाबाहो सर्वधर्मपरायण ।

शत्रुघ्नं शिक्षय तथा यथा लोकोत्तरो भवेत् ५९।

कुलोचितं कर्म कुर्वन्नग्रजाचरितं तथा ।

गच्छेत्स परमं धाम तेजोबलसमन्वितम् ६०।

त्वया प्रोक्तं महाराज ब्राह्मणं नावमानयेत् ।

पित्रा तव हतो विप्रः पितृभक्तिपरायणः ६१।

त्वयापि सुमहत्कर्म कृतं लोकविगर्हितम् ।

अवध्यां महिलां यस्त्वं हतवान्नियतं ततः ६२।

अग्रजोऽस्य महाराज कृतवान्यं पराक्रमम् ।

सनकेन कृतः पूर्वं राक्षस्याः कर्णकर्तनम् ६३।

एवं करिष्यति नृपः शत्रुघ्नः शिक्षया तव ।

यदि नायं तथा कुर्यात्कुलस्यासदृशं भवेत् ६४।

इत्युक्तवंतं तं रामः प्रत्युवाच हसन्निव ।

मेघगंभीरया वाचा सर्ववाक्यविशारदः ६५।

शृण्वंतु योगिनः शांताः समदुःखसुखाः पुनः ।

जानंत्यपारसंसारनिस्तारतरणादिकम् ६६।

ये शूराः समहेष्वासाः सर्वशस्त्रास्त्रकोविदाः ।

ते च जानंति युद्धस्य वार्त्तां न तु भवादृशाः ६७।

परोपतापिनो ये वै ये चोत्पथविसारिणः ।

ते हंतव्या नृपैः सर्वैः सर्वलोकहितैषिभिः ६८।

इत्युक्तमाकर्ण्य सभासदस्ते सर्वे स्मितं चक्रुररिंदमस्य ।

कुंभोद्भवः पूजितमेनमश्वं विमोचयामास सुशोभितं हि ६९।

इमं मंत्रं समुच्चार्य वसिष्ठः कलशोद्भवः ।

कराग्रेण स्पृशन्नश्वं मुमोच जयकांक्षया ७०।

वाजिन्गच्छ यथालीलं सर्वत्र धरणीतले ।

यागार्थे मोचितो येन पुनरागच्छ सत्वरः ७१।

अश्वस्तु मोचितः सर्वैर्भटैः शस्त्रास्त्रकोविदैः ।

परीतः प्रययौ प्राचीं दिशं वायुजवान्वितः ७२।

प्रचचार बलं सर्वं कंपयद्धरणीतलम् ।

शेषोऽपि किंचिन्न तया फणया धृतवान्भुवम् ७३।

दिशः प्रसेदुः परितः क्ष्मातलं शोभयान्वितम् ।

वायवस्तं तु शत्रुघ्नं पृष्ठतो मंदगामिनः ७४।

शत्रुघ्नस्य प्रयाणायाभ्युद्य तस्य भुजोऽस्फुरत् ।

दक्षिणः शुभमाशंसी जयाय च बभूव ह ७५।

पुष्कलः स्वगृहं रम्यं प्रविवेश समृद्धिमत् ।

वितर्दिभिर्वलक्षाभिः शोभितं रत्नवेदिकम् ७६।

तत्रापश्यन्निजां भार्यां पतिव्रतपरायणाम् ।

किंचित्स्वदर्शनाद्धृष्टां भर्तृदर्शनलालसाम् ७७।

मुखारविंदेन च नागवल्लीदलं सुकर्पूरयुतं च चर्वती ।

नासाफलं तोयभवं महाधनं बाह्वोर्मृणालीसदृशोः सुकंकणे ७८।

कुचौ तु मालूरफलोपमौ वरौ नितंबबिंबं वरनीवि शोभितम् ।

पादौ तुलाकोटिधरौ सुकोमलौ दधत्यहो एक्षत सत्पतिं स्वकम् ७९।

परिरभ्य प्रियां धीरो गद्गदस्वरभाषिणीम् ।

तदुरोजपरीरंभनिर्भरीकृतदेहकाम् ८०।

उवाच भद्रे गच्छामि शत्रुघ्नपृष्ठरक्षकः ।

रामाज्ञया याज्ञमश्वं पालयन्रथसंयुतः ८१।

त्वया मे मातरः पूज्याः पादसंवाहनादिमिः ।

तदुच्छिष्टं हि भुंजाना तत्कर्मकरणादरा ८२।

सर्वाः पतिव्रता नार्यो लोपामुद्रादिकाः शुभाः ।

नावमान्यास्त्वया भीरु स्वतपोबलशोभिताः ८३।

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे हयमोचन-पुष्कलभार्यासमागमोनाम एकादशोऽध्यायः ११ ।

शेष उवाच।

इत्युक्तवंतं स्वपतिं वीक्ष्य प्रेम्णा सुनिर्भरम् ।

प्रत्युवाच हसंतीव किंचिद्गद्गदभाषिणी १।

नाथ ते विजयोभूयात्सर्वत्र रणमंडले ।

शत्रुघ्नाज्ञा प्रकर्तव्या हयरक्षा यथा भवेत् २।

स्मरणीया हि सर्वत्र सेविका त्वत्पदानुगा ।

कदापि मानसं नाथ त्वत्तो नान्यत्र गच्छति ३।

परमायोधने कांत स्मर्तव्याहं न जातुचित् ।

सत्यां मयि तव स्वांते युद्धे 3विजयसंशयः ४।

पद्मनेत्र तथा कार्यमूर्मिलाद्या यथा मम ।

हास्यं नैव प्रकुर्वंति मां वीक्ष्य करताडनैः ५।

इयं पत्नी महाभीरोः संग्रामे प्रपलायितुः ।

कातरा यर्हि युद्ध्यंति शूराणां समयः कुतः ६।

इत्येवं न हसंत्युच्चैर्यथा मे देवरांगनाः ।

तथा कार्यं महाबाहो रामस्य हयरक्षणे ७।

योद्धा त्वमादौ सर्वत्र परे ये तव पृष्ठतः ।

धनुष्टंकारबधिराः क्रियंतां बलिनः परे ८।

तवप्रोद्यत्करांभोज करवालभिया बलम् ।

परेषां भवतात्क्षिप्रमन्योन्य भयव्याकुलम् ९।

कुलं महदलं कार्यं परान्विजयता त्वया ।

गच्छ स्वामिन्महाबाहो तव श्रेयो भवत्विह १०।

इदं धनुर्गृहाणाशु महद्गुणविभूषितम् ।

यस्य गर्जितमाकर्ण्य वैरिवृंदं भयातुरम् ११।

इमौ ते त्विषुधी वीर बध्येतां शं यथा भवेत् ।

वैरिकोटिविनिष्पेष बाणकोटि सुपूरितौ १२।

कवचं त्विदमाधेहि शरीरे कामसुंदरे ।

वज्रप्रभा महादीप्ति हतसंतमसंदृढम् १३।

शिरस्त्राणं निजोत्तंसे कुरु कांत मनोरमम् ।

इमेव तंसे विशदे मणिरत्नविभूषिते १४।

इति सुविमलवाचं वीरपुत्रीं प्रपश्यन् ।

नयनकमलदृष्ट्या वीक्षमाणस्तंदंगम् ।

अधिगतपरिमोदो भारतिः शत्रुजेता ।

रणकरणसमर्थस्तां जगादातिधीरः १५।

पुष्कल उवाच।

कांते यत्त्वं वदसि मां तथा सर्वं चराम्यहम् ।

वीरपत्नी भवेत्कीर्तिस्तव कांतिमतीप्सिता १६।

इति कांतिमतीदत्तं कवचं मुकुटं वरम् ।

धनुर्महेषुधीखड्गं सर्वं जग्राह वीर्यवान् १७।

परिधाय च तत्सर्वं बहुशो भासमन्वितः ।

शुशुभेऽतीव सुभटः सर्वशस्त्रास्त्रकोविदः १८।

तमस्त्रशस्त्रशोभाढ्यं वीरमालाविभूषितम् ।

कुंकुमागुरुकस्तूरी चंदनादिकचर्चितम् १९।

नानाकुसुममालाभिराजानुपरिशोभितम् ।

नीराजयामास मुहुस्तत्र कांतिमती सती २०।

नीराजयित्वा बहुशः किरंती मौक्तिकैर्मुहुः ।

गलदश्रुचलन्नेत्रा परिरेभे पतिं निजम् २१।

दृढं सपरिरभ्यैतां चिरमाश्वासयत्तदा ।

वीरपत्नि कांतिमति विरहं मा कृथा मम २२।

एष गच्छामि सविधे तव भामे पतिव्रते ।

इत्युक्त्वा तां निजां पत्नीं रथमारुरुहे वरम् २३।

तं प्रयांतं पतिं श्रेष्ठं नयनैर्निमिषोज्झितैः ।

विलोकयामास तदा पतिव्रतपरायणा २४।

स ययौ जनकं द्रष्टुं जननीं प्रेमविह्वलाम् ।

गत्वा पितरमंबां च ववंदे शिरसा मुदा २५।

माता पुत्रं परिष्वज्य स्वांकमारोपयत्तदा ।

मुंचंती बाष्पनिचयं स्वस्त्यस्त्विति जगाद सा २६।

पितरं प्राह भरतं रामो यज्ञकरः परः ।

पालनीयो लक्ष्मणेन भवद्भिश्च महात्मभिः २७।

आज्ञप्तोऽसौ जनन्या च पित्रा हृषितया गिरा ।

ययौ शत्रुघ्नकटकं महावीरविभूषितम् २८।

रथिभिः पत्तिभिर्वीरैः सदश्वैः सादिभिर्वृतः ।

ययौ मुदा रघूत्तंस महायज्ञहयाग्रणीः २९।

गच्छन्पांचालदेशांश्च कुरूंश्चैवोत्तरान्कुरून् ।

दशार्णाञ्छ्रीविशालांश्च सर्वशोभासमन्वितः ३०।

तत्र तत्रोपशृण्वानो रघुवीरयशोऽखिलम् ।

रावणासुरघातेन भक्तरक्षाविधायकम् ३१।

पुनश्च हयमेधादि कार्यमारभ्य पावनम् ।

यशो वितन्वन्भुवने लोकान्रामोऽविता भयात् ३२।

तेभ्यस्तुष्टो ददौ हारान्रत्नानि विविधानि च ।

महाधनानि वासांसि शत्रुघ्नः प्रवरो महान् ३३।

सुमतिर्नाम तेजस्वी सर्वविद्याविशारदः ।

रघुनाथस्य सचिवः शत्रुघ्नानुचरो वरः ३४।

ययौ तेन महावीरो ग्रामाञ्जनपदान्बहून् ।

रघुनाथप्रतापेन न कोपि हृतवान्हयम् ३५।

देशाधिपाये बहवो महाबलपराक्रमाः ।

हस्त्यश्वरथपादात चतुरंगसमन्विताः ३६।

संपदो बहुशो नीत्वा मुक्तामाणिक्यसंयुताः ।

शत्रुघ्नं हयरक्षार्थमागतं प्रणता मुहुः ३७।

इदं राज्यं धनं सर्वं सपुत्रपशुबांधवम् ।

रामचंद्रस्य सर्वं हि न मदीयं रघूद्वह ३८।

एवं तदुक्तमाकर्ण्य शत्रुघ्नः परवीरहा ।

आज्ञां स्वां तत्र संज्ञाप्य ययौ तैः सहितः पथि ३९।

एवं क्रमेण संप्राप्तः शत्रुघ्नो हयसंयुतः ।

अहिच्छत्रां पुरीं ब्रह्मन्नानाजनसमाकुलाम् ४०।

ब्रह्मद्विजसमाकीर्णां नानारत्नविभूषिताम् ।

सौवर्णैः स्फाटिकैर्हर्म्यैर्गोपुरैः समलंकृताम् ४१।

यत्र रंभा तिरस्कारकारिण्यः कमलाननाः ।

दृश्यंते सर्वहर्म्येषु ललना लीलयान्विताः ४२।

यत्र स्वाचारललिताः सर्वभोगैकभोगिनः ।

धनदानुचरायद्वत्तथा लीलासमन्विताः ४३।

यत्र वीरा धनुर्हस्ताःशरसंधानकोविदाः ।

कुर्वंति तत्र राजानं सुहृष्टं सुमदाभिधम् ४४।

एवंविधं ददर्शासौ नगरं दूरतः प्रभुः ।

पार्श्वे तस्य पुरश्रेष्ठमुद्यानं शोभयान्वितम् ४५।

पुन्नागैर्नागचंपैश्च तिलकैर्देवदारुभिः ।

अशोकैः पाटलैश्चूतैर्मंदारैःकोविदारकैः ४६।

आम्रजंबुकदंबैश्च प्रियालपनसैस्तथा ।

शालैस्तालैस्तमालैश्च मल्लिकाजातियूथिभिः ४७।

नीपैः कदंबैर्बकुलैश्चंपकैर्मदनादिभिः ।

शोभितं सददर्शाथशत्रुघ्नःपरवीरहा ४८।

हयोगतस्तद्वनमध्यदेशे ।

तमालतालादि सुशोभिते वै ।

ययौ ततः पृष्ठत एव वीरो ।

धनुर्धरैः सेवितपादपद्मः ४९।

ददर्श त रचितं देवायतनमद्भुतम् ।

इंद्रनीलैश्च वैडूर्यैस्तथा मारकतैरपि ५०।

शोभितं सुरसेवार्हं कैलासप्रस्थसन्निभम् ।

जातरूपमयैः स्तंभैःशोभितं सद्मनां वरम् ५१।

दृष्ट्वातद्रघुनाथस्य भ्राता देवालयं वरम् ।

पप्रच्छ सुमतिं स्वीयं मंत्रिणं वदतांवरम् ५२।

शत्रुघ्न उवाच।

वदामात्य वरेदं किं कस्यदेवस्य केतनम् ।

का देवता पूज्यतेऽत्र कस्य हेतोः स्थितानघ ५३।

एवमाकर्ण्य यथावदिहसर्वशः ५४।

कामाक्षायाः परं स्थानं विद्धि विश्वैकशर्मदम् ।

यस्या दर्शनमात्रेण सर्वसिद्धिः प्रजापते ५५।

देवासुरास्तु यां स्तुत्वा नत्वा प्राप्ताखिलां श्रियम् ।

धर्मार्थकाममोक्षाणां दात्री भक्तानुकंपिनी ५६।

याचिता सुमदेनात्राहिच्छत्रा पतिना पुरा ।

स्थिता करोति सकलं भक्तानां दुःखहारिणी ५७।

तां नमस्कुरु शत्रुघ्न सर्ववीर शिरोमणे ।

नत्वाशु सिद्धिं प्राप्नोषि ससुरासुरदुर्ल्लभाम् ५८।

इति श्रुत्वाथ तद्वाक्यं शत्रुघ्नः शत्रुतापनः ।

पप्रच्छ सकलां वार्तां भवान्याः पुरुषर्षभः ५९।

शत्रुघ्न उवाच।

कोऽहिच्छत्रापती राजा सुमदः किं तपः कृतम् ।

येनेयं सर्वलोकानां माता तुष्टात्र संस्थिता ६०।

वद सर्वं महामात्य नानार्थपरिबृंहितम् ।

यथावत्त्वं हि जानासि तस्माद्वद महामते ६१।

सुमतिरुवाच।

हेमकूटो गिरिः पूतः सर्वदेवोपशोभितः ।

तत्रास्ति तीर्थं विमलमृषिवृंदसुसेवितम् ६२।

सुमदो हि तपस्तेपे हतमातृपितृप्रजः ।

अरिभिः सर्वसामंतैर्जगाम तपसे हि तम् ६३।

वर्षाणि त्रीणि सपदा त्वेकेन मनसा स्मरन् ।

जगतां मातरं दध्यौ नासाग्रस्तिमितेक्षणः ६४।

वर्षाणि त्रीणि शुष्काणां पर्णानां भक्षणं चरन् ।

चकार परमुग्रं स तपः परमदुश्चरम् ६५।

अब्दानि त्रीणि सलिले शीतकाले ममज्ज सः ।

ग्रीष्मे चचार पंचाग्नीन्प्रावृट्सु जलदोन्मुखः ६६।

त्रीणि वर्षाणि पवनं संरुध्य स्वांतगोचरम् ।

भवानीं संस्मरन्धीरो न च किंचन पश्यति ६७।

वर्षे तु द्वादशेऽतीते दृष्ट्वैतत्परमं तपः ।

विभाव्य मनसातीव शक्रः पस्पर्ध तं भयात् ६८।

आदिदेश सकामं तु परिवारपरीवृतम् ।

अप्सरोभिः सुसंयुक्तं ब्रह्मेंद्रादिजयोद्यतम् ६९।

गच्छ कामसखे मह्यं प्रियमाचर मोहन ।

सुमदस्य तपोविघ्नं समाचर यथा भवेत् ७०।

इति श्रुत्वा महद्वाक्यं तुरासाहः स्वयंप्रभुः ।

उवाच विश्वविजये प्रौढगर्वो रघूद्वह ७१।

काम उवाच।

स्वामिन्कोऽसौ हि सुमदः किं तपः स्वल्पकं पुनः ।

ब्रह्मादीनां तपोभंगं करोम्यस्य तु का कथा ७२।

मद्बाणबलनिर्भिन्नश्चंद्रस्तारां गतः पुरा ।

त्वमप्यहल्यां गतवान्विश्वामित्रस्तु मेनिकाम् ७३।

चिंतां मा कुरु देवेंद्र सेवके मयि संस्थिते ।

एष गच्छामि सुमदं देवान्पालय मारिष ७४।

एवमुक्त्वा कामदेवो हेमकूटं गिरिं ययौ ।

वसंतेन युतः सख्या तथैवाप्सरसांगणैः ७५।

वसंतस्तत्र सकलान्वृक्षान्पुष्पफलैर्युतान् ।

कोकिलान्षट्पदश्रेण्या घुष्टानाशु चकार ह ७६।

वायुः सुशीतलो वाति दक्षिणां दिशमाश्रितः ।

कृतमालासरित्तीर लवंगकुसुमान्वितः ७७।

एवंविधे वने वृत्ते रंभानामाप्सरोवरा ।

सखीभिः संवृता तत्र जगाम सुमदांतिकम् ७८।

तत्रारभत गानं सा किन्नरस्वरशोभना ।

मृदंगपणवानेकवाद्यभेदविशारदा ७९।

तद्गानमाकर्ण्य नराधिपोऽसौ ।

वसंतमालोक्य मनोहरं च ।

तथान्यपुष्टारटितं मनोरमं ।

चकार चक्षुः परिवर्तनं बुधः ८०।

तं प्रबुद्धं नृपं वीक्ष्य कामः पुष्पायुधस्त्वरन् ।

चकार सत्वरं सज्यं धनुस्तत्पृष्ठतोऽनघ ८१।

एकाप्सरास्तत्र नृपस्य पादयोः ।

संवाहनं नर्तितनेत्रपल्लवा ।

चकार चान्या तु कटाक्षमोक्षणं ।

चकार काचिद्भृशमंगचेष्टितम् ८२।

अप्सरोभिस्तथाकीर्णः कामविह्वलमानसः ।

चिंतयामास मतिमाञ्जितेंद्रियशिरोमणिः ८३।

एता मे तपसो विघ्नकारिण्योऽप्सरसां वराः ।

शक्रेण प्रेषिताः सर्वाः करिष्यंति यथातथम् ८४।

इति संचिंत्य सुतपास्ता उवाच वरांगनाः ।

का यूयं कुत्र संस्थाः किं भवतीनां चिकीर्षितम् ८५।

अत्यद्भुतं जातमहो यद्भवत्योऽक्षिगोचराः ।

यास्तपोभिः सुदुष्प्राप्यास्ता मे तपस आगताः ८६।

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे कामाक्षोपाख्यानं नाम द्वादशोऽध्यायः १२ ।

शेष उवाच।

इति वाक्यं समाकर्ण्य सुमदस्य तपोनिधेः ।

जगदुः कामसेनास्तं रंभाद्यप्सरसो मुदा १।

त्वत्तपोभिर्वयं कांत प्राप्ताः सर्ववरांगनाः ।

तासां यौवनसर्वस्वं भुंक्ष्व त्यज तपःफलम् २।

इयं घृताची सुभगा चंपकाभशरीरभृत् ।

कर्पूरगंधललितं भुनक्तु त्वन्मुखामृतम् ३।

एतां महाभाग सुशोभिविभ्रमां ।

मनोहरांगीं घनपीनसत्कुचाम् ।

कांतोपभुंक्ष्वाशु निजोग्रपुण्यतः ।

प्राप्तां पुनस्त्वं त्यज दुःखजातम् ४।

मामप्यनर्घ्याभरणोपशोभितां ।

मंदारमालापरिशोभिवक्षसम् ।

नानारताख्यानविचारचंचुरां ।

दृढं यथा स्यात्परिरंभणं कुरु ५।

पिबामृतं मामकवक्त्रनिर्गतं ।

विमानमारुह्य वरं मया सह ।

सुमेरुशृंगं बहुपुण्यसेवितं ।

संप्राप्य भोगं कुरु सत्तपः फलम् ६।

तिलोत्तमा यौवनरूपशोभिता ।

गृह्णातु ते मूर्धनि तापवारणम् ।

सुचामरौ संततधारयांकितौ ।

गंगाप्रवाहाविव सुंदरोत्तम ७।

शृणुष्व भोः कामकथां मनोहरां ।

पिबामृतं देवगणादिवांछितम् ।

उद्यानमासाद्य च नंदनाभिधं ।

वरांगनाभिर्विहरं कुरु प्रभो ८।

इत्युक्तमाकर्ण्य महामतिर्नृपो ।

विचारयामास कुतो ह्युपस्थिताः ।

मया सुसृष्टास्तपसा सुरांगनाः ।

प्रत्यूह एवात्र विधेयमेष किम् ९।

इति चिंतातुरो राजा स्वांते संचिंतयन्सुधीः ।

जगाद मतिमान्वीरः सुमदो देवताङ्गनाः १०।

यूयं तु ममचित्तस्था जगन्मातृस्वरूपकाः ।

मया संचिंत्यते या हि सापि त्वद्रूपिणी मता ११।

इदं तुच्छं स्वर्गसुखं त्वयोक्तं सविकल्पकम् ।

मत्स्वामिनी मया भक्त्या सेविता दास्यते वरम् १२।

यत्कृपातो विधिः सत्यलोकं प्राप्तो महानभूत् ।

सा मे दास्यति सर्वं हि भक्तदुःखांतकारिणी १३।

किं नंदनं किं तु गिरिः कनकेन सुमण्डितः ।

किं सुधा स्वल्पपुण्येन प्राप्या दानवदुःखदा १४।

इति वाक्यं समाकर्ण्य कामस्तु विविधैः शरैः ।

प्राहरन्नरदेवस्य कर्तुं किंचिन्न वै प्रभुः १५।

कटाक्षैर्नूपुरारावैः परिरंभैर्विलोकनैः ।

न तस्य चित्तं विभ्रांतं कर्तुं शक्ता वरांगनाः १६।

गत्वा यथागतं शक्रं जगदुर्धीरधीर्नृपः ।

तच्छ्रुत्वा मघवा भीतः सेवामारभतात्मनः १७।

अथ निश्चितमालोक्य पादपद्मे स्वकेंऽबिका ।

जितेंद्रियं महाराजं प्रत्यक्षाभूत्सुतोषिता १८।

पंचास्यपृष्ठललिता पाशांकुशधरावरा ।

धनुर्बाणधरा माता जगत्पावनपावनी १९।

तां वीक्ष्य मातरं धीमान्सूर्यकोटिसमप्रभाम् ।

धनुर्बाणसृणीपाशान्दधानां हर्षमाप्तवान् २०।

शिरसा बहुशो नत्वा मातरं भक्तिभाविताम् ।

हसंतीं निजदेहेषु स्पृशंतीं पाणिना मुहुः २१।

तुष्टाव भक्त्युत्कलितचित्तवृत्तिर्महामतिः ।

गद्गदस्वरसंयुक्तः कंटकांगोपशोभितः २२।

जय देवि महादेवि भक्तवृंदैकसेविते ।

ब्रह्मरुद्रादिदेवेंद्र सेवितांघ्रियुगेऽनघे २३।

मातस्तव कलाविद्धमेतद्भाति चराचरम् ।

त्वदृते नास्ति सर्वं तन्मातर्भद्रे नमोस्तु ते २४।

मही त्वयाऽधारशक्त्या स्थापिता चलतीह न ।

सपर्वतवनोद्यान दिग्गजैरुपशोभिता २५।

सूर्यस्तपति खे तीक्ष्णैरंशुभिः प्रतपन्महीम् ।

त्वच्छक्त्या वसुधासंस्थं रसं गृह्णन्विमुंचति २६।

अंतर्बहिः स्थितो वह्निर्लोकानां प्रकरोतु शम् ।

त्वत्प्रतापान्महादेवि सुरासुरनमस्कृते २७।

त्वं विद्या त्वं महामाया विष्णोर्लोकैकपालिनः ।

स्वशक्त्या सृजसीदं त्वं पालयस्यपि मोहिनि २८।

त्वत्तः सर्वे सुराः प्राप्य सिद्धिं सुखमयंति वै ।

मां पालय कृपानाथे वंदिते भक्तवल्लभे २९।

रक्ष मां सेवकं मातस्त्वदीयचरणारणम् ।

कुरु मे वांछितां सिद्धिं महापुरुषपूर्वजे ३०।

सुमतिरुवाच।

एवं तुष्टा जगन्माता वृणीष्व वरमुत्तमम् ।

उवाच भक्तं सुमदं तपसा कृशदेहिनम् ३१।

इत्येतद्वाक्यमाकर्ण्य प्रहृष्टः सुमदो नृपः ।

वव्रे निजं हृतं राज्यं हतदुर्जनकंटकम् ३२।

महेशीचरणद्वंद्वे भक्तिमव्यभिचारिणीम् ।

प्रांते मुक्तिं तु संसारवारिधेस्तारिणीं पुनः ३३।

कामाक्षोवाच।

राज्यं प्राप्नुहि सुमद सर्वत्रहतकंटकम् ।

महिलारत्नसंजुष्टपादपद्मद्वयो भव ३४।

ततवैरिपराभूतिर्माभूयात्सुमदाभिध ।

यदा तु रावणं हत्वा रघुनाथो महायशाः ३५।

करिष्यत्यश्वमेधं हि सर्वसंभारशोभितम् ।

तस्य भ्राता महावीरः शत्रुघ्नः परवीरहा ३६।

पालयन्हयमायास्यत्यत्र वीरादिभिर्वृतः ।

तस्मै सर्वं समर्प्य त्वं राज्यमृद्धं धनादिकम् ३७।

पालयिष्यसि योधैः स्वैर्धनुर्धारिभिरुद्भटैः ।

ततः पृथिव्यां सर्वत्र भ्रमिष्यसि महामते ३८।

ततो रामं नमस्कृत्य ब्रह्मेंद्रेशादिसेवितम् ।

मुक्तिं प्राप्स्यसि दुष्प्रापां योगिभिर्यमसाधनैः ३९।

तावत्कालमिहस्थास्ये यावद्रामहयागमः ।

पश्चात्त्वां तु समुद्धृत्य गंतास्मि परमं पदम् ४०।

इत्युक्त्वांतर्दधे देवी सुरासुरनमस्कृता ।

सुमदोऽप्यहिच्छत्रायां शत्रून्हत्वा नृपोऽभवत् ४१।

एष राजा समर्थोऽपि बलवाहनसंयुतः ।

न ग्रहीष्यति ते वाहं महामायासुशिक्षितः ४२।

श्रुत्वा प्राप्तं पुरी पार्श्वे हयमेधहयोत्तमम् ।

त्वां च सर्वैर्महाराजैः सेवितांघ्रिं महामतिम् ४३।

सर्वं दास्यति सर्वज्ञ राजा सुमदनामधृक् ।

अधुनातन्महाराज रामचंद्र प्रतापतः ४४।

शेष उवाच।

इति वृत्तं समाकर्ण्य सुमदस्य महायशाः ।

साधुसाध्विति चोवाच जहर्ष मतिमान्बली ४५।

अहिच्छत्रापतिः सर्वैः स्वगणैः परिवारितः ।

सभायां सुखमास्ते यो बहुराजन्यसेवितः ४६।

ब्राह्मणा वेदविदुषो वैश्या धनसमृद्धयः ।

राजानं पर्युपासंते सुमदंशो भयान्वितम् ४७।

वेदविद्याविनोदेन न्यायिनो ब्राह्मणा वराः ।

आशीर्वदंति तं भूपं सर्वलोकैकरक्षकम् ४८।

एतस्मिन्समये कश्चिदागत्य नृपतिं जगौ ।

स्वामिन्न जाने कस्यास्ति हयः पत्रधरोंऽतिके ४९।

तच्छ्रुत्वा सेवकं श्रेष्ठं प्रेषयामास सत्वरः ।

जानीहि कस्य राज्ञोऽयमश्वो मम पुरांतिके ५०।

गत्वाथ सेवकस्तत्र ज्ञात्वा वृत्तांतमादितः ।

निवेदयामास नृपं महाराजन्यसेवितम् ५१।

स श्रुत्वा रघुनाथस्य हयं नित्यमनुस्मरन् ।

आज्ञापयामास जनं सर्वं राजाविशारदः ५२।

लोका मदीयाः सर्वे ये धनधान्यसमाकुलाः ।

तोरणादीनि गेहेषु मंगलानि सृजंत्विह ५३।

कन्याः सहस्रशो रम्याः सर्वाभरणभूषिताः ।

गजोपरिसमारूढा यांतु शत्रुघ्नसंमुखम् ५४।

इत्यादिसर्वमाज्ञाप्य ययौ राजा स्वयं ततः ।

पुत्रपौत्रमहिष्यादिपरिवारसमावृतः ५५।

शत्रुघ्नः सुमहामात्यैः सुभटैः पुष्कलादिभिः ।

संयुतो भूपतिं वीरं ददर्श सुमदाभिधम् ५६।

हस्तिभिः सादिसंयुक्तैः पत्तिभिः परतापनैः ।

वाजिभिर्भूषितैर्वीरैः संयुतं वीरशोभितम् ५७।

अथागत्य महाराजः शत्रुघ्नं नतवान्मुदा ।

धन्योऽस्मि कृतकृत्योऽस्मि सत्कृतं च कृतं वपुः ५८।

इदं राज्यं गृहाणाशु महाराजोपशोभितम् ।

महामाणिक्यमुक्तादि महाधनसुपूरितम् ५९।

स्वामिंश्चिरं प्रतीक्षेऽहं हयस्यागमनं प्रति ।

कामाक्षाकथितं पूर्वं जातं संप्रति तत्तथा ६०।

विलोकय पुरं मह्यं कृतार्थान्कुरु मानवान् ।

पावयास्मत्कुलं सर्वं रामानुज महीपते ६१।

इत्युक्त्वारोहयामास कुंजरं चंद्रसुप्रभम् ।

पुष्कलं च महावीरं तथा स्वयमथारुहत् ६२।

भेरीपणवतूर्याणां वीणादीनां स्वनस्तदा ।

व्याप्नोति स्म महाराज सुमदेन प्रणोदितः ६३।

कन्याः समागत्य महानरेंद्रं -।

शत्रुघ्नमिंद्रादिकसेवितांघ्रिम् ।

करिस्थिता मौक्तिकवृंदसंघै-।

र्वर्धापयामासुरिनप्रयुक्ताः ६४।

शनैःशनैः समागत्य पुरीमध्ये जनैर्मुदा ।

वर्धापितो गृहं प्राप तोरणादिकभूषितम् ६५।

हयरत्नेन संयुक्तस्तथा वीरैः सुशोभितः ।

राज्ञा पुरस्कृतो राजा शत्रुघ्नः प्राप मंदिरम् ६६।

अर्घादिभिः पूजयित्वा रघुनाथानुजं तदा ।

सर्वं समर्पयामास रामचंद्राय धीमते ६७।

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे शत्रुघ्नाहिच्छत्रापुरीप्रवेशोनाम त्रयोदशोऽध्यायः १३ ।

शेष उवाच।

अथ स्वागतसंतुष्टं शत्रुघ्नं प्राह भूमिपः ।

रघुनाथकथां श्रेष्ठां शुश्रूषुः पुरुषर्षभः १।

सुमद उवाच।

कच्चिदास्ते सुखं रामः सर्वलोकशिरोमणिः ।

भक्तरक्षावतारोऽयं ममानुग्रहकारकः २।

धन्या लोका इमे पुर्यां रघुनाथमुखांबुजम् ।

ये पिबंत्यनिशं चाक्षिपुटकैः परिमोदिताः ३।

अर्थजातं मदीयं च नितरां पुरुषर्षभ ।

कृतार्थं कुलभूम्यादि वस्तुजातं महामते ४।

कामाक्षया प्रसादो मे कृतः पूर्वं दयार्द्रया ।

रघुनाथमुखांभोजं द्रक्ष्येद्य सकुटुंबकः ५।

इत्युक्तवति वीरे तु सुमदे पार्थिवोत्तमे ।

सर्वं तत्कथयामास रघुनाथगुणोदयम् ६।

त्रिरात्रं तत्र संस्थित्य रघुनाथानुजः परम् ।

गंतुं चकार धिषणां राज्ञा सह महामतिः ७।

तज्ज्ञात्वा सुमदः शीघ्रं पुत्रं राज्येऽभ्यषेचयत् ।

शत्रुघ्नेन महाराज्ञा पुष्कलेनानुमोदितः ८।

वासांसि बहुरत्नानि धनानि विविधानि च ।

शत्रुघ्नसेवकेभ्योऽसौ प्रादात्तत्र महामतिः ९।

ततो गमनमारेभे मंत्रिभिर्बहुवित्तमैः ।

पत्तिभिर्वाजिभिर्नागैः सदश्वैरथ कोटिभिः १०।

शत्रुघ्नः सहितस्तेन सुमदेन धनुर्भृता ।

जगाम मार्गे विहसन्रघुनाथप्रतापभृत् ११।

पयोष्णीतीरमासाद्य जगाम स हयोत्तमः ।

पृष्ठतोऽनुययुः सर्वे योधा वै हयरक्षिणः १२।

आश्रमान्विविधान्पश्यन्नृषीणां सुतपोभृताम् ।

तत्रतत्र विशृण्वानो रघुनाथगुणोदयम् १३।

एष धीमान्हरिर्याति हरिणा परिरक्षितः ।

हरिभिर्हरिभक्तैश्च हरिवर्यानुगैर्मुहुः १४।

इति शृण्वञ्छुभा वाचो मुनीनां परितः प्रभुः ।

तुतोष भक्त्युत्कलितचित्तवृत्तिभृतां महान् १५।

ददर्श चाश्रमं शुद्धं जनजंतुसमाकुलम् ।

वेदध्वनिहताशेषा मंगलं शृण्वतां नृणाम् १६।

अग्निहोत्रहविर्धूम पवित्रितनभोखिलम् ।

मुनिवर्यकृतानेक यागयूपसुशोभितम् १७।

यत्र गावस्तु हरिणा पाल्यंते पालनोचिताः ।

मूषका न खनंत्यस्मिन्बिडालस्य भयाद्बिलम् १८।

मयूरैर्नकुलैः सार्द्धं क्रीडंति फणिनोनिशम् ।

गजैः सिंहैर्नित्यमत्र स्थीयते मित्रतां गतैः १९।

एणास्तत्रत्य नीवारभक्षणेषु कृतादराः ।

न भयं कुर्वते कालाद्रक्षिता मुनिवृंदकैः २०।

गावः कुंभसमोधस्का नंदिनी समविग्रहाः ।

कुर्वंति चरणोत्थेन रजसेलां पवित्रिताम् २१।

मुनिवर्याः समित्पाणि पद्मैर्धर्मक्रियोचिताम् ।

दृष्ट्वा पप्रच्छसुमतिं सर्वज्ञं राम मंत्रिणम् २२।

शत्रुघ्न उवाच।

सुमते कस्य संस्थानं मुनेर्भाति पुरोगतम् ।

निर्वैरिजंतु संसेव्यं मुनिवृंदसमाकुलम् २३।

श्रोष्यामि मुनिवार्तां च विदधामि पवित्रताम् ।

निजं वपुस्तदीयाभिर्वार्ताभिर्वर्णनादिभिः २४।

इति श्रुत्वा महद्वाक्यं शत्रुघ्नस्य महात्मनः ।

कथयामास सचिवो रघुनाथस्य धीमतः २५।

सुमतिरुवाच।

च्यवनस्याश्रमं विद्धि महातापसशोभितम् ।

निर्वैरिजंतुसंकीर्णं मुनिपत्नीभिरावृतम् २६।

योऽसौ महामुनिः स्वर्गवैद्ययोर्भागमादधात् ।

स्वायंभुवमहायज्ञे शक्रमानविभेदनः २७।

महामुनेः प्रभावोऽयं न केनापि समाप्यते ।

तपोबलसमृद्धस्य वेदमूर्तिधरस्य ह २८।

श्रुत्वा रामानुजो वार्तां च्यवनस्य महामुनेः ।

सर्वं पप्रच्छ सुमतिं शक्रमानादिभंजनम् २९।

शत्रुघ्न उवाच।

कदासौ दस्रयोर्भागं चकार सुरपंक्तिषु ।

किं कृतं देवराजेन स्वायंभुव महामखे ३०।

सुमतिरुवाच।

ब्रह्मवंशेऽतिविख्यातो मुनिर्भृगुरिति श्रुतः ।

कदाचिद्गतवान्सायं समिदाहरणं प्रति ३१।

तदा मखविनाशाय दमनो राक्षसो बली ।

आगत्योच्चैर्जगादेदं महाभयकरं वचः ३२।

कुत्रास्ति मुनिबंधुः स कुत्र तन्महिलानघा ।

पुनः पुनरुवाचेदं वचो रोषसमाकुलः ३३।

तदाहुतवहो ज्ञात्वा राक्षसाद्भयमागतम् ।

दर्शयामास तज्जायामंतर्वत्नीमनिंदिताम् ३४।

जहार राक्षसस्तां तु रुदंतीं कुररीमिव ।

भृगो रक्षपते रक्ष रक्ष नाथ तपोनिधे ३५।

एवं वदंतीमार्तां तां गृहीत्वा निरगाद्बहिः ।

दुष्टो वाक्यप्रहारेण बोधयन्स भृगोः सतीम् ३६।

ततो महाभयत्रस्तो गर्भश्चोदरमध्यतः ।

पपात प्रज्वलन्नेत्रो वैश्वानर इवांगजः ३७।

तेनोक्तं मा व्रजाशु त्वं भस्मी भव सुदुर्मते ।

न हि साध्वी परामर्शं कृत्वा श्रेयोऽधियास्यसि ३८।

इत्युक्तः स पपाताशु भस्मीभूतकलेवरः ।

माता तदार्भकं नीत्वा जगामाश्रममुन्मनाः ३९।

भृगुर्वह्निकृतं सर्वं ज्ञात्वा कोपसमाकुलः ।

शशाप सर्वभक्षस्त्वं भव दुष्टारिसूचक ४०।

तदा शप्तोऽतिदुःखार्तो जग्राहांघ्र्याशुशुक्षणिः ।

कुरु मेऽनुग्रहं स्वामिन्कृपार्णव महामते ४१।

मयानृतं वचोभीत्या कथितं न गुरुद्रुहा ।

तस्मान्ममोपरि कृपां कुरु धर्मशिरोमणे ४२।

तदानुग्रहमाधाच्च सर्वभक्षो भवाञ्छुचिः ।

इत्युक्तवान्हुतभुजं दयार्द्रो मुनितापसः ४३।

गर्भाच्च्युतस्य पुत्रस्य जातकर्मादिकं शुचिः ।

चकार विधिवद्विप्रो दर्भपाणिः सुमंगलः ४४।

च्यवनाच्च्यवनं प्राहुः पुत्रं सर्वे तपस्विनः ।

शनैःशनैः स ववृधे शुक्ले प्रतिपदिंदुवत् ४५।

स जगाम तपः कर्तुं रेवां लोकैकपावनीम् ।

शिष्यैः परिवृतः सर्वैस्तपोबलसमन्वितैः ४६।

गत्वा तत्र तपस्तेपे वर्षाणामयुतं महान् ।

अंसयोः किंशुकौ जातौ वल्मीकोपरिशोभितौ ४७।

मृगा आगत्य तस्यांगे कंडूं विदधुरुत्सुकाः ।

न किंचित्स हि जानाति दुर्वारतपसावृतः ४८।

कदाचिन्मनुरुद्युक्तस्तीर्थयात्रां प्रति प्रभुः ।

सकुटुंबो ययौ रेवां महाबलसमावृतः ४९।

तत्र स्नात्वा महानद्यां संतर्प्य पितृदेवताः ।

दानानि ब्राह्मणेभ्यश्च प्रादाद्विष्णुप्रतुष्टये ५०।

तत्कन्या विचरंती सा वनमध्ये इतस्ततः ।

सखीभिः सहिता रम्या तप्तहाटकभूषणा ५१।

तत्र दृष्ट्वाथ वल्मीकं महातरुसुशोभितम् ।

निमेषोन्मेषरहितं तेजः किंचिद्ददर्श सा ५२।

गत्वा तत्र शलाकाभिरतुदद्रुधिरं स्रवत् ।

दृष्ट्वा राज्ञांगजा खेदं प्राप्तवत्यतिदुःखिता ५३।

न जनन्यै तथा पित्रे शशंसाघेन विप्लुता ।

स्वयमेवात्मनात्मानं सा शुशोच भयातुरा ५४।

तदा भूश्चलिता राजन्दिवश्चोल्का पपात ह ।

धूम्रा दिशो भवन्सर्वाः सूर्यश्च परिवेषितः ५५।

तदा राज्ञो हया नष्टा हस्तिनो बहवो मृताः ।

धनं नष्टं रत्नयुतं कलहोभून्मिथस्तदा ५६।

तदालोक्य नृपो भीतः किंचिदुद्विग्नमानसः ।

जनानपृच्छत्केनापि मुनये त्वपराधितम् ५७।

पारंपर्येण तज्ज्ञात्वा स्वपुत्र्याः परिचेष्टितम् ।

ययौ सुदुःखितस्तत्र समृद्धबलवाहनः ५८।

तं वै तपोनिधिं वीक्ष्य महता तपसायुतम् ।

स्तुत्वा प्रसादयामास मुनिवर्य दयां कुरु ५९।

तस्मै तुष्टो जगादायं मुनिवर्यो महातपाः ।

तवात्मजाकृतं सर्वमुत्पाताद्यमवेहि तत् ६०।

तव पुत्र्या महाराज चक्षुर्विस्फोटनं कृतम् ।

बहुसुस्राव रुधिरं जानती त्वामुवाच न ६१।

तस्मादियं महाभूप मह्यं देया यथाविधि ।

ततश्चोत्पातशमनं भविष्यति न संशयः ६२।

तच्छ्रुत्वा दुःखितो राजा प्रज्ञाचाक्षुष आत्मजाम् ।

ददौ कुलवयोरूप शीललक्षणसंयुताम् ६३।

दत्ता यदा नृपेणेयं कन्या कमललोचना ।

तदोत्पाताः शमं याताः सर्वे मुनिरुषोद्गताः ६४।

राजा दत्त्वात्मजां तस्मै मुनये तपसांनिधे ।

प्राप स्वां नगरीं भूयो दुःखितोऽयं दयायुतः ६५।

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे।

च्यवनोपाख्यानंनाम चतुर्दशोऽध्यायः १४ ।

सुमतिरुवाच।

अथर्षिः स्वाश्रमं गत्वा मानव्या सह भार्यया ।

मुदं प्राप हताशेष पातको योगयुक्तया १।

सा मानवी तं वरमात्मनः पतिं ।

नेत्रेणहीनं जरसा गतौजसम् ।

सिषेव एनं हरिमेधसोत्तमं ।

निजेष्टदात्रीं कुलदेवतां यथा २।

शूश्रूषती स्वं पतिमिंगितज्ञा ।

महानुभावं तपसां निधिं प्रियम् ।

परां मुदं प्राप सती मनोहरा ।

शची यथा शक्रनिषेवणोद्यता ३।

चरणौ सेवते तन्वी सर्वलक्षणलक्षिता ।

राजपुत्री सुंदरांगी फलमूलोदकाशना ४।

नित्यं तद्वाक्यकरणे तत्परा पूजने रता ।

कालक्षेपं प्रकुरुते सर्वभूतहिते रता ५।

विसृज्य कामं दंभं च द्वेषं लोभमघं मदम् ।

अप्रमत्तोद्यता नित्यं च्यवनं समतोषयत् ६।

एवं तस्य प्रकुर्वाणा सेवां वाक्कायकर्मभिः ।

सहस्राब्दं महाराज सा च कामं मनस्यधात् ७।

कदाचिद्देवभिषजावागतावाश्रमे मुनेः ।

स्वागतेन सुसंभाव्य तयोः पूजां चकार सा ८।

शर्यातिकन्याकृतपूजनार्घ-।

पाद्यादिना तोषितचित्तवृत्ती ।

तावूचतुः स्नेहवशेन सुंदरौ ।

वरं वृणुष्वेति मनोहरांगीम् ९।

तुष्टौ तौ वीक्ष्य भिषजौ देवानां वरयाचने ।

मतिं चकार नृपतेः पुत्री मतिमतां वरा १०।

पत्यभिप्रायमालक्ष्य वाचमूचे नृपात्मजा ।

दत्तं मे चक्षुषी पत्युर्यदि तुष्टौ युवां सुरौ ११।

इत्येतद्वचनं श्रुत्वा सुकन्या या मनोहरम् ।

सतीत्वं च विलोक्येदमूचतुर्भिषजां वरौ १२।

त्वत्पतिर्यदि देवानां भागं यज्ञे दधात्यसौ ।

आवयोरधुना कुर्वश्चक्षुषोः स्फुटदर्शनम् १३।

च्यवनोऽप्योमिति प्राह भागदाने वरौजसोः ।

तदा हृष्टावश्विनौ तमूचतुस्तपतां वरम् १४।

निमज्जतां भवानस्मिन्ह्रदे सिद्धविनिर्मिते ।

इत्युक्तो जरयाग्रस्त देहो धमनिसंततः १५।

ह्रदं प्रवेशितोऽश्विभ्यां स्वयं चामज्जतां ह्रदे ।

पुरुषास्त्रय उत्तस्थुरपीच्या वनिताप्रियाः १६।

रुक्मस्रजः कुंडलिनस्तुल्यरूपाः सुवाससः ।

तान्निरीक्ष्य वरारोहा सुरूपान्सूर्यवर्चसः १७।

अजानती पतिं साध्वी ह्यश्विनौ शरणं ययौ ।

दर्शयित्वा पतिं तस्यै पातिव्रत्येन तोषितौ १८।

ऋषिमामंत्र्य ययतुर्विमानेन त्रिविष्टपम् ।

यक्ष्यमाणे क्रतौ स्वीयभागकार्याशयायुतौ १९।

कालेन भूयसा क्षामां कर्शितां व्रतचर्यया ।

प्रेमगद्गदया वाचा पीडितः कृपयाब्रवीत् २०।

तुष्टोऽहमद्य तव भामिनि मानदायाः ।

शुश्रूषया परमया हृदि चैकभक्त्या ।

यो देहिनामयमतीव सुहृत्स्वदेहो ।

नावेक्षितः समुचितः क्षपितुं मदर्थे २१।

ये मे स्वधर्मनिरतस्य तपः समाधि-।

विद्यात्मयोगविजिता भगवत्प्रसादाः ।

तानेव ते मदनुसेवनयाऽविरुद्धान् ।

दृष्टिं प्रपश्य वितराम्यभयानशोकान् २२।

अन्ये पुनर्भगवतो भ्रुव उद्विजृंभ-।

विस्रंसितार्थरचनाः किमुरुक्रमस्य ।

सिद्धासि भुंक्ष्व विभवान्निजधर्मदोहान् ।

दिव्यान्नरैर्दुरधिगान्नृपविक्रियाभिः २३।

एवं ब्रुवाणमबलाखिलयोगमाया ।

विद्याविचक्षणमवेक्ष्य गताधिरासीत् ।

संप्रश्रयप्रणयविह्वलया गिरेषद् ।

व्रीडाविलोकविलसद्धसिताननाह २४।

सुकन्योवाच।

राद्धं बत द्विजवृषैतदमोघयोग-।

मायाधिपे त्वयि विभो तदवैमि भर्तः ।

यस्तेऽभ्यधायि समयः सकृदंगसंगो ।

भूयाद्गरीयसि गुणः प्रसवः सतीनाम् २५।

तत्रेति कृत्यमुपशिक्ष्य यथोपदेशं ।

येनैष कर्शिततमोति रिरंसयात्मा ।

सिध्येत ते कृतमनोभव धर्षिताया ।

दीनस्तदीशभवनं सदृशं विचक्ष्व २६।

सुमतिरुवाच।

प्रियायाः प्रियमन्विच्छंश्च्यवनो योगमास्थितः ।

विमानं कामगं राजंस्तर्ह्येवाविरचीकरत् २७।

सर्वकामदुघं रम्यं सर्वरत्नसमन्वितम् ।

सर्वार्थोपचयोदर्कं मणिस्तंभैरुपस्कृतम् २८।

दिव्योपस्तरणोपेतं सर्वकालसुखावहम् ।

पट्टिकाभिः पताकाभिर्विचित्राभिरलंकृतम् २९।

स्रग्भिर्विचित्रमालाभिर्मंजुसिंजत्षडंघ्रिभिः ।

दुकूलक्षौमकौशेयैर्नानावस्त्रैर्विराजितम् ३०।

उपर्युपरि विन्यस्तनिलयेषु पृथक्पृथक् ।

कॢप्तैः कशिपुभिः कांतं पर्यंकव्यजनादिभिः ३१।

तत्रतत्र विनिक्षिप्त नानाशिल्पोपशोभितम् ।

महामरकतस्थल्या जुष्टं विद्रुमवेदिभिः ३२।

द्वाःसु विद्रुमदेहल्या भातं वज्रकपाटकम् ।

शिखरेष्विंद्रनीलेषु हेमकुंभैरधिश्रितम् ३३।

चक्षुष्मत्पद्मरागाग्र्यैर्वज्रभित्तिषु निर्मितैः ।

जुष्टं विचित्रवैतानैर्मुक्ताहारावलंबितैः ३४।

हंसपारावतव्रातैस्तत्र तत्र निकूजितम् ।

कृत्रिमान्मन्यमानैस्तानधिरुह्याधिरुह्य च ३५।

विहारस्थानविश्राम संवेश प्रांगणाजिरैः ।

यथोपजोषं रचितैर्विस्मापनमिवात्मनः ३६।

एवं गृहं प्रपश्यंतीं नातिप्रीतेन चेतसा ।

सर्वभूताशयाभिज्ञः स्वयं प्रोवाच तां प्रति ३७।

निमज्ज्यास्मिन्ह्रदे भीरु विमानमिदमारुह ।

सुभ्रूर्भर्तुः समादाय वचः कुवलयेक्षणा ३८।

सरजो बिभ्रती वासो वेणीभूतांश्च मूर्द्धजान् ।

अंगं च मलपंकेन संछन्नं शबलस्तनम् ३९।

आविवेश सरस्तत्र मुदा शिवजलाशयम् ।

सांतःसरसि वेश्मस्थाः शतानि दशकन्यकाः ४०।

सर्वाः किशोरवयसो ददर्शोत्पलगंधयः ।

तां दृष्ट्वा शीघ्रमुत्थाय प्रोचुः प्रांजलयः स्त्रियः ४१।

वयं कर्मकरीस्तुभ्यं शाधि नः करवाम किम् ।

स्नानेन ता महार्हेण स्नापयित्वा मनस्विनीम् ४२।

दुकूले निर्मले नूत्ने ददुरस्यै च मानद ।

भूषणानि परार्घ्यानि वरीयांसि द्युमंति च ४३।

अन्नं सर्वगुणोपेतं पानं चैवामृतासवम् ।

अथादर्शे स्वमात्मानं स्रग्विणं विरजोंबरम् ४४।

ताभिः कृतस्वस्त्ययनं कन्याभिर्बहुमानितम् ।

हारेण च महार्हेण रुचकेन च भूषितम् ४५।

निष्कग्रीवं वलयिनं क्वणत्कांचननूपुरम् ।

श्रोण्योरध्यस्तया कांच्या कांचन्या बहुरत्नया ४६।

सुभ्रुवा सुदता शुक्लस्निग्धापांगेन चक्षुषा ।

पद्मकोशस्पृधा नीलैरलकैश्च लसन्मुखम् ४७।

यदा सस्मार दयितमृषीणां वल्लभं पतिम् ।

तत्र चास्ते सहस्त्रीभिर्यत्रास्ते स मुनीश्वरः ४८।

भर्तुः पुरस्तादात्मानं स्त्रीसहस्रवृतं तदा ।

निशाम्य तद्योगगतिं संशयं प्रत्यपद्यत ४९।

सतां कृत मलस्नानां विभ्राजंतीमपूर्ववत् ।

आत्मनो बिभ्रतीं रूपं संवीतरुचिरस्तनीम् ५०।

विद्याधरी सहस्रेण सेव्यमानां सुवाससम् ।

जातभावो विमानं तदारोहयदमित्रहन् ५१।

तस्मिन्नलुप्तमहिमा प्रिययानुषक्तो ।

विद्याधरीभिरुपचीर्णवपुर्विमाने ।

बभ्राज उत्कचकुमुद्गणवानपीच्य ।

स्ताराभिरावृत इवोडुपतिर्नभःस्थः ५२।

तेनाष्टलोकपविहारकुलाचलेंद्र -।

द्रोणीष्वनंगसखमारुतसौभगासु ।

सिद्धैर्नुतोद्युधुनिपातशिवस्वनासु ।

रेमे चिरं धनदवल्ललनावरूथी ५३।

वैश्रंभके सुरवने नंदने पुष्पभद्रके ।

मानसे चैत्ररथ्ये च सरे मे रामया रतः ५४।

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे।

च्यवनस्य तपोभोगवर्णनं नाम पंचदशोऽध्यायः १५ ।

सुमतिरुवाच।

एवं तया क्रीडमानः सर्वत्र धरणीतले ।

नाबुध्यत गतानब्दाञ्छतसंख्या परीमितान् १।

ततो ज्ञात्वाथव तद्विप्रः स्वकालपरिवर्तिनीम् ।

मनोरथैश्च संपूर्णां स्वस्यप्रियतमां वराम् २।

न्यवर्तताश्रमं श्रेष्ठं पयोष्णीतीरसंस्थितम् ।

निर्वैरजं तु जनतासंकुलं मृगसेवितम् ३।

तत्रावसत्स सुतपाः शिष्यैर्वेदसमन्वितैः ।

सेवितांघ्रियुगो नित्यं तताप परमं तपः ४।

कदाचिदथ शर्यातिर्यष्टुमैच्छत देवताः ।

तदा च्यवनमानेतुं प्रेषयामास सेवकान् ५।

तैराहूतो द्विजवरस्तत्रागच्छन्महातपाः ।

सुकन्यया धर्मपत्न्या स्वाचार परिनिष्ठया ६।

आगतं तं मुनिवरं पत्न्या पुत्र्या महायशाः ।

ददर्श दुहितुः पार्श्वे पुरुषं सूर्यवर्चसम् ७।

राजा दुहितरं प्राह कृतपादाभिवंदनाम् ।

आशिषो न प्रयुंजानो नातिप्रीतमना इव ८।

चिकीर्षितं ते किमिदं पतिस्त्वया ।

प्रलंभितो लोकनमस्कृतो मुनिः ।

त्वया जराग्रस्तमसंमतं पतिं ।

विहाय जारं भजसेऽमुमध्वगम् ९।

कथं मतिस्तेऽवगतान्यथासतां कुलप्रसूतेः कुलदूषणं त्विदम् ।

बिभर्षि जारं यदपत्रपाकुलं पितुः स्वभर्तुश्च नयस्यधस्तमाम् १०।

एवं ब्रुवाणं पितरं स्मयमाना शुचिस्मिता ।

उवाच तात जामाता तवैष भृगुनंदनः ११।

शशंस पित्रे तत्सर्वं वयोरूपाभिलंभनम् ।

विस्मितः परमप्रीतस्तनयां परिषस्वजे १२।

सोमेनायाजयद्वीरं ग्रहं सोमस्य चाग्रहीत् ।

असोमपोरप्यश्विनोश्च्यवनः स्वेन तेजसा १३।

ग्रहं तु ग्राहयामास तपोबलसमन्वितः ।

वज्रं गृहीत्वा शक्रस्तु हंतुं ब्राह्मणसत्तमम् १४।

अपंक्तिपावनौ देवौ कुर्वाणं पंक्तिगोचरौ ।

शक्रं वज्रधरं दृष्ट्वा मुनिः स्वहननोद्यतम् १५।

हुंकारमकरोद्धीमान्स्तंभयामास तद्भुजम् ।

इंद्रः स्तब्धभुजस्तत्र दृष्टः सर्वैश्च मानवैः १६।

कोपेन श्वसमानोऽहिर्यथा मंत्रनियंत्रितः ।

तुष्टाव स मुनिं शक्रः स्तब्धबाहुस्तपोनिधिम् १७।

अश्विभ्यां भागदानं च कुर्वंतं निर्भयांतरम् ।

कथयामास भोः स्वामिन्दीयतामश्विनोर्बलि १८।

मया न वार्यते तात क्षमस्वाघं महत्कृतम् ।

इत्युक्तः स मुनिः कोपं जहौ तूर्णं कृपानिधिः १९।

इंद्रो मुक्तभुजोऽप्यासीत्तदानीं पुरुषर्षभ ।

एतद्वीक्ष्य जनाः सर्वे कौतुकाविष्टमानसाः २०।

शशंसुर्ब्राह्मणबलं ते तु देवादिदुर्ल्लभम् ।

ततो राजा बहुधनं ब्राह्मणेभ्योऽददन्महान् २१।

चक्रे चावभृथस्नानं यागांते शत्रुतापनः ।

त्वया पृष्टं यदाचक्ष्व च्यवनस्य महोदयम् २२।

स मया कथितः सर्वस्तपोयोगसमन्वितः ।

नमस्कृत्वा तपोमूर्तिमिमं प्राप्य जयाशिषः २३।

प्रेषय त्वं सपत्नीकं रामयज्ञे मनोरमे ।

शेष उवाच।

एवं तु कुर्वतोर्वार्तां हयः प्रापाश्रमं प्रति २४।

विदधद्वायुवेगेन पृथ्वीं खुरविलक्षिताम् ।

दूर्वांकुरान्मुखाग्रेण चरंस्तत्र महाश्रमे २५।

मुनयो यावदादाय दर्भान्स्नातुं गता नदीम् ।

शत्रुघ्नः शत्रुसेनायास्तापनः शूरसंमतः २६।

तावत्प्राप मुनेर्वासं च्यवनस्यातिशोभितम् ।

गत्वा तदाश्रमे वीरो ददर्श च्यवनं मुनिम् २७।

सुकन्यायाः समीपस्थं तपोमूर्तिमिवस्थितम् ।

ववंदे चरणौ तस्य स्वाभिधां समुदाहरन् २८।

शत्रुघ्नोहं रघुपतेर्भ्राता वाहस्य पालकः २९।

नमस्करोमि युष्मभ्यं महापापोपशांतये ।

इति वाक्यं समाकर्ण्य जगाद मुनिसत्तमः ३०।

शत्रुघ्न तव कल्याणं भूयान्नरवरर्षभ ।

यज्ञं पालयमानस्य कीर्तिस्ते विपुला भवेत् ३१।

चित्रं पश्यत भो विप्रा रामोऽपि मखकारकः ।

यन्नामस्मरणादीनि कुर्वंति पापनाशनम् ३२।

महापातकसंयुक्ताः परदाररता नराः ।

यन्नामस्मरणोद्युक्ता मुक्ता यांति परां गतिम् ३३।

पादपद्मसमुत्थेन रेणुना ग्रावमूर्तिभृत् ।

तत्क्षणाद्गौतमार्धांगी जाता मोहनरूपधृक् ३४।

मामकीयस्य रूपस्य ध्यानेन प्रेमनिर्भरा ।

सर्वपातकराशिं सा दग्ध्वा प्राप्ता सुरूपताम् ३५।

दैत्या यस्य मनोहारिरूपं प्रधनमण्डले ।

पश्यंतः प्रापुरेतस्य रूपं विकृतिवर्जितम् ३६।

योगिनो ध्याननिष्ठा ये यं ध्यात्वा योगमास्थिताः ।

संसारभयनिर्मुक्ताः प्रयाताः परमं पदम् ३७।

धन्योऽहमद्य रामस्य मुखं द्रक्ष्यामि शोभनम् ।

पयोजदलनेत्रांतं सुनसं सुभ्रुसून्नतम् ३८।

सा जिह्वा रघुनाथस्य नामकीर्तनमादरात् ।

करोति विपरीता या फणिनो रसना समा ३९।

अद्य प्राप्तं तपःपुण्यमद्य पूर्णा मनोरथाः ।

यद्द्रक्ष्ये रामचंद्रस्य मुखं ब्रह्मादिदुर्ल्लभम् ४०।

तत्पादरेणुना स्वांगं पवित्रं विदधाम्यहम् ।

विचित्रतरवार्ताभिः पावये रसनां स्वकाम् ४१।

इत्यादि रामचरणस्मरणप्रबुद्ध-

प्रेमव्रजप्रसृतगद्गदवागुदश्रुः ।

श्रीरामचंद्र रघुपुंगवधर्ममूर्ते

भक्तानुकंपकसमुद्धर संसृतेर्माम् ४२।

जल्पन्नश्रुकलापूर्णो मुनीनां पुरतस्तदा ।

नाज्ञासीत्तत्र पारक्यं निजं ध्यानेन संस्थितः ४३।

शत्रुघ्नस्तं मुनिं प्राह स्वामिन्नो मखसत्तमः ।

क्रियतां भवता पादरजसा सुपवित्रितः ४४।

महद्भाग्यं रघुपतेर्यद्युष्मन्मानसांतरे ।

तिष्ठत्यसौ महाबाहुः सर्वलोकसुपूजितः ४५।

इत्युक्तः सपरीवारः सर्वाग्निपरिसंवृतः ।

जगाम च्यवनस्तत्र प्रमोदह्रदसंप्लुतः ४६।

हनूमांस्तं पदायांतं रामभक्तमवेक्ष्य ह ।

शत्रुघ्नं निजगादासौ वचो विनयसंयुतः ४७।

स्वामिन्कथयसि त्वं चेन्महापुरुषसुंदरम् ।

रामभक्तं मुनिवरं नयामि स्वपुरीमहम् ४८।

इति श्रुत्वा महद्वाक्यं कपिवीरस्य शत्रुहा ।

आदिदेश हनूमंतं गच्छ प्रापयतं मुनिम् ४९।

हनूमांस्तं मुनिं स्वीये पृष्ठ आरोप्य वेगवान् ।

सकुटुंबं निनायाशु वायुः ख इव सर्वगः ५०।

आगतं तं मुनिं दृष्ट्वा रामो मतिमतां वरः ।

अर्घ्यपाद्यादिकं चक्रे प्रीतः प्रणयविह्वलः ५१।

धन्योऽस्मि मुनिवर्यस्य दर्शनेन तवाधुना ।

पवित्रितो मखो मह्यं सर्वसंभारसंभृतः ५२।

इति वाक्यं समाकर्ण्य च्यवनो मुनिसत्तमः ।

उवाच प्रेमनिर्भिन्न पुलकांगोऽतिनिर्वृतः ५३।

स्वामिन्ब्रह्मण्यदेवस्य तव वाडवपूजनम् ।

युक्तमेव महाराज धर्ममार्गं प्ररक्षितुः ५४।

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे च्यवनाश्रमे हयगमनोनाम षोडशोऽध्यायः १६ ।

शेष उवाच।

शत्रुघ्नश्च्यवनस्याथ दृष्ट्वाऽचिंत्यं तपोबलम् ।

प्रशशंस तपो ब्राह्मं सर्वलोकैकवंदितम् १।

अहो पश्यत योगस्य सिद्धिं ब्राह्मणसत्तमे ।

यः क्षणादेव दुष्प्रापं तद्विमानमचीकरत् २।

क्व भोगसिद्धिर्महती मुनीनाममलात्मनाम् ।

क्व तपोबलहीनानां भोगेच्छा मनुजात्मनाम् ३।

इति स्वगतमाशंसञ्छत्रुघ्नश्च्यवनाश्रमे ।

क्षणं स्थित्वा जलं पीत्वा सुखसंभोगमाप्तवान् ४।

हयस्तस्याः पयोष्ण्याख्या नद्याः पुण्यजलात्मनः ।

पयः पीत्वा ययौ मार्गे वायुवेगगतिर्महान् ५।

योधास्तन्निर्गमं दृष्ट्वा पृष्ठतोऽनुययुस्तदा ।

हस्तिभिः पत्तिभिः केचिद्रथैः केचन वाजिभिः ६।

शत्रुघ्नोऽमात्यवर्येण सुमत्याख्येन संयुतः ।

पृष्ठतोऽनुजगामाशु रथेन हयशोभिना ७।

गच्छन्वाजीपुरं प्राप्तो विमलाख्यस्य भूपतेः ।

रत्नातटाख्यं च जनैर्हृष्टपुष्टैः समाकुलम् ८।

स सेवकादुपश्रुत्य रघुनाथ हयोत्तमम् ।

पुरोंतिके हि संप्राप्तं सर्वयोधसमन्वितम् ९।

तदा गजानां सप्तत्या चंद्रवर्णसमानया ।

अश्वानामयुतैः सार्धं रथानां कांचनत्विषाम् १०।

सहस्रेण च संयुक्तः शत्रुघ्नं प्रति जग्मिवान् ।

शत्रुघ्नं स नमस्कृत्य सर्वान्प्राप्तान्महारथान् ११।

वसुकोशं धनं सर्वं राज्यं तस्मै निवेद्य च ।

किं करोमीति राजा तं जगाद पुरतः स्थितः १२।

राजापि तं स्वीयपदे प्रणम्रं ।

दोर्भ्यां दृढं संपरिषस्वजे महान् ।

जगाम साकं तनये स्वराज्यं ।

निक्षिप्य सर्वं बहुधन्विभिर्वृतः १३।

रामचंद्राभिधां श्रुत्वा सर्वश्रुतिमनोहराम् ।

सर्वे प्रणम्य तं वाहं ददुर्वसुमहाधनम् १४।

राजानं पूजयित्वा तु शत्रुघ्नः परया मुदा ।

सेनया सहितोऽगच्छद्वाजिनः पृष्ठतस्तदा १५।

एवं स गच्छंस्तन्मार्गे पर्वताग्र्यं ददर्श ह ।

स्फाटिकैः कानकै रौप्यै राजितं प्रस्थराजिभिः १६।

जलनिर्झरसंह्रादं नानाधातुकभूतलम् ।

गैरिकादिकसद्धातु लाक्षारंगविराजितम् १७।

यत्र सिद्धांगनाः सिद्धैः संक्रीडंत्यकुतोभयाः ।

गंधर्वाप्सरसो नागा यत्र क्रीडंति लीलया १८।

गंगातरंगसंस्पर्श शीतवायुनिषेवितम् ।

वीणारणद्धंसशुकक्वणसुंदरशोभितम् १९।

पर्वतं वीक्ष्य शत्रुघ्न उवाच सुमतिं त्विदम् ।

तद्दर्शनसमुद्भूत विस्मयाविष्टमानसः २०।

कोऽयं महागिरिवरो विस्मापयति मे मनः ।

महारजतसत्प्रस्थो मार्गे राजति मेऽद्भुतः २१।

अत्र किं देवतावासो देवानां क्रीडनस्थलम् ।

यदेतन्मनसः क्षोभं करोति श्रीसमुच्चयैः २२।

इति वाक्यं समाकर्ण्य जगाद सुमतिस्तदा ।

वक्ष्यमाणगुणागार रामचंद्र पदाब्जधीः २३।

नीलोऽयं पर्वतो राजन्पुरतो भाति भूमिप ।

मनोहरैर्महाशृङ्गैः स्फाटिकाग्रैः समंततः २४।

एनं पश्यंति नो पापाः परदाररता नराः ।

विष्णोर्गुणगणान्ये वै न मन्यंते नराधमाः २५।

श्रुतिस्मृतिसमुत्थं ये धर्मं सद्भिः सुसाधितम् ।

न मन्यंते स्वबुद्धिस्थ हेतुवादविचारणाः २६।

नीलीविक्रयकर्तारो लाक्षाविक्रयकारकाः ।

यो ब्राह्मणो घृतादीनि विक्रीणाति सुरापकः २७।

कन्यां रूपेण संपन्नां न दद्यात्कुलशीलिने ।

विक्रीणाति द्रव्यलोभात्पिता पापेन मोहितः २८।

पत्नीं दूषयते यस्तु कुलशीलवतीं नरः ।

स्वयमेवात्ति मधुरं बंधुभ्यो न ददाति यः २९।

भोजने ब्राह्मणार्थे च पाकभेदं करोति यः ।

कृसरं पायसं वापि नार्थिनं दापयेत्कुधीः ३०।

अतिथीनवमन्यंते सूर्यतापादितापितान् ।

अंतरिक्षभुजो ये च ये च विश्वासघातकाः ३१।

न पश्यंति महाराज रघुनाथ पराङ्मुखाः ।

असौ पुण्यो गिरिवरः पुरुषोत्तम शोभितः ३२।

पवित्रयति सर्वान्नो दर्शनेन मनोहरः ।

अत्र तिष्ठति देवानां मुकुटैरर्चितांघ्रिकः ३३।

पुण्यवद्भिर्दर्शनार्हः पुण्यदः पुरुषोत्तमः ।

श्रुतयो नेतिनेतीति ब्रुवाणा न विदंति यम् ३४।

यत्पादरज इंद्रादिदेवैर्मृग्यं सुदुर्ल्लभम् ।

वेदांतादिभिरन्यूनैर्वाक्यैर्विदंति यं बुधाः ३५।

सोऽत्र श्रीमान्नीलशैले वसते पुरुषोत्तमः ।

आरुह्य तं नमस्कृत्य संपूज्य सुकृतादिना ३६।

नैवेद्यं भक्षयित्वा वै भूप भूयाच्चतुर्भुजः ।

अत्राप्युदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् ३७।

तं शृणुष्व महाराज सर्वाश्चर्यसमन्वितम् ।

रत्नग्रीवस्य नृपतेर्यद्वृत्तं सकुटुंबिनः ३८।

चतुर्भुजादिकं प्राप्तं देवदानवदुर्लभम् ।

आसीत्कांची महाराज पुरी लोकेषु विश्रुता ३९।

महाजनपरीवारसमृद्धबलवाहना ।

यस्यां वसंति विप्राग्र्याः षट्कर्मनिरता भृशम् ४०।

सर्वभूतहिते युक्ता रामभक्तिषु लालसाः ।

क्षत्रिया रणकर्तारः संग्रामेऽप्यपलायिनः ४१।

परदार परद्रव्य परद्रोहपराङ्मुखाः ।

वैश्याः कुसीदकृष्यादिवाणिज्यशुभवृत्तयः ४२।

कुर्वन्ति रघुनाथस्य पदाम्भोजे रतिं सदा ।

शूद्रा ब्राह्मणसेवाभिर्गतरात्रिदिनान्तराः ४३।

कुर्वंति कथनं रामरामेति रसनाग्रतः ।

प्राकृताः केऽपि नो पापं कुर्वंति मनसात्र वै ४४।

दानं दया दमः सत्यं तत्र तिष्ठंति नित्यशः ।

वदते न पराबाधं वाक्यं कोऽपि नरोऽनघः ४५।

न पारक्ये धने लोभं कुर्वंति न हि पातकम् ।

एवं प्रजा महाराज रत्नग्रीवेण पाल्यते ४६।

षष्ठांशं तत्र गृह्णाति नान्यं लोभविवर्जितः ।

एवं पालयमानस्य प्रजाधर्मेण भूपतेः ४७।

गतानि बहुवर्षाणि सर्वभोगविलासिनः ।

विशालाक्षीं महाराज एकदा ह्यूचिवानिदम् ४८।

पतिव्रतां धर्मपत्नीं पतिव्रतपरायणाम् ।

पुत्रा जाता विशालाक्षि प्रजारक्षा धुरंधराः ४९।

परीवारो महान्मह्यं वर्तते विगतज्वरः ।

हस्तिनो मम शैलाभा वाजिनः पवनोपमाः ५०।

रथाश्च सुहयैर्युक्ता वर्तंते मम नित्यशः ।

महाविष्णुप्रसादेन किंचिन्न्यूनं ममास्ति न ५१।

एवं मनोरथस्त्वेकस्तिष्ठते मानसे मम ।

परं तीर्थं मया नाद्य कृतं परमशोभने ५२।

गर्भवासविरामाय क्षमं गोविंदशोभितम् ।

वृद्धो जातोऽस्म्यहं तावद्वलीपलितदेहवान् ५३।

करिष्यामि मनोहारि तीर्थसेवनमादृतः ।

यो नरो जन्मपर्यंतं स्वोदरस्य प्रपूरकः ५४।

न करोति हरेः पूजां स नरो गोवृषः स्मृतः ।

तस्माद्गच्छामि भो भद्रे तीर्थयात्रां प्रति प्रिये ५५।

सकुटुंबः सुते न्यस्य धुरं राज्यस्य निर्भृताम् ।

इति व्यवस्य संध्यायां हरिं ध्यायन्निशांतरे ५६।

अद्राक्षीत्स्वप्नमप्येकं ब्राह्मणं तापसं वरम् ।

प्रातरुत्थाय राजासौ कृत्वा संध्यादिकाः क्रियाः ५७।

सभां मंत्रिजनैः सार्द्धं सुखमासेदिवान्महान् ।

तावद्विप्रं ददर्शाथ तापसं कृशदेहिनम् ५८।

जटावल्कलकौपीनधारिणं दंडपाणिनम् ।

अनेकतीर्थसेवाभिः कृतपुण्यकलेवरम् ५९।

राजा तं वीक्ष्य शिरसा प्रणनाम महाभुजः ।

अर्घ्यपाद्यादिकं चक्रे प्रहृष्टात्मा महीपतिः ६०।

सुखोपविष्टं विश्रांतं पप्रच्छ विदितं द्विजम् ।

स्वामिंस्त्वद्दर्शनान्मेऽद्य गतं देहस्य पातकम् ६१।

महांतः कृपणान्पातुं यांति तद्गेहमादरात् ।

तस्मात्कथय भो विप्र वृद्धस्य मम संप्रति ६२।

को देवो गर्भनाशाय किं तीर्थं च क्षमं भवेत् ।

यूयं सर्वगताः श्रेष्ठाः समाधिध्यानतत्पराः ६३।

सर्वतीर्थावगाहेन कृतपुण्यात्मनोऽमलाः ।

यथावच्छृण्वते मह्यं श्रद्दधानाय विस्तरात् ६४।

कथयस्व प्रसादेन सर्वतीर्थविचक्षण ।

ब्राह्मण उवाच।

शृणु राजेंद्र वक्ष्यामि यत्पृष्टं तीर्थसेवनम् ६५।

कस्य देवस्य कृपया गर्भनिर्वारणं भवेत् ।

सेव्यः श्रीरामचंद्रोऽसौ संसारज्वरनाशकः ६६।

पूज्यः स एव भगवान्पुरुषोत्तमसंज्ञकः ।

नाना पुर्यो मया दृष्टाः सर्वपापक्षयंकराः ६७।

अयोध्या सरयूस्तापी तथा द्वारं हरेः परम् ।

अवंती विमला कांची रेवा सागरगामिनी ६८।

गोकर्णं हाटकाख्यं च हत्याकोटिविनाशनम् ।

मल्लिकाख्यो महाशैलो मोक्षदः पश्यतां नृणाम् ६९।

यत्रांगेषु नृणां तोयं श्यामं वा निर्मलं भवेत् ।

पातकस्यापहारीदं मया दृष्टं तु तीर्थकम् ७०।

मया द्वारवती दृष्टा सुरासुर निषेविता ।

गोमती यत्र वहति साक्षाद्ब्रह्मजला शुभा ७१।

यत्र स्वापो लयः प्रोक्तो मृतिर्मोक्ष इति श्रुतिः ।

यस्यां संवसतां नॄणां न कलि प्रभवेत्क्वचित् ७२।

चक्रांका यत्र पाषाणा मानवा अपि चक्रिणः ।

पशवः कीटपक्ष्याद्याः सर्वे चक्रशरीरिणः ७३।

त्रिविक्रमो वसेद्यस्यां सर्वलोकैकपालकः ।

सा पुरी तु महापुण्यैर्मया दृग्गोचरीकृता ७४।

कुरुक्षेत्रं मया दृष्टं सर्वहत्यापनोदनम् ।

स्यमंतपंचकं यत्र महापातकनाशनम् ७५।

वाराणसी मया दृष्टा विश्वनाथकृतालया ।

यत्रोपदिशते मंत्रं तारकं ब्रह्मसंज्ञितम् ७६।

यस्यां मृताः कीटपतंगभृंगाः

पश्वादयो वा सुरयोनयो वा ।

स्वकर्मसंभोगसुखं विहाय

गच्छंति कैलासमतीतदुःखाः ७७।

मणिकर्णिर्यत्र तीर्थं यस्यामुत्तरवाहिनी ।

करोति संसृतेर्बंधच्छेदं पापकृतामपि ७८।

कपर्दिनः कुंडलिनः सर्पभूषाधरावराः ।

गजचर्मपरीधाना वसंति गतदुःखकाः ७९।

कालभैरवनामात्र करोति यमशासनम् ।

न करोति नृणां वार्तां यमो दंडधरः प्रभुः ८०।

एतादृशी मया दृष्टा काशी विश्वेश्वरांकिता ।

अनेकान्यपि तीर्थानि मया दृष्टानि भूमिप ८१।

परमेकं महच्चित्रं यद्दृष्टं नीलपर्वते ।

पुरुषोत्तमसान्निध्ये तन्न क्वाप्यक्षिगोचरम् ८२।

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे ब्राह्मणसमागमोनामसप्तदशोऽध्यायः १७।

ब्राह्मण उवाच।

राजंस्त्वं शृणु यद्वृत्तं नीले पर्वतसत्तमे ।

यच्छ्रद्दधानाः पुरुषा यांति ब्रह्म सनातनम् १।

मया पर्यटता तत्र गतं नीलाभिधे गिरौ ।

गंगासागरतोयेन क्षालितप्रांगणे मुहुः २।

तत्र भिल्ला मया दृष्टाः पर्वताग्रे धनुर्भृतः ।

चतुर्भुजा मूलफलैर्भक्ष्यैर्निर्वाहितक्लमाः ३।

तदा मे मनसि क्षिप्रं संशयः सुमहानभूत् ।

चतुर्भुजाः किमेते वै धनुर्बाणधरा नराः ४।

वैकुंठवासिनां रूपं दृश्यते विजितात्मनाम् ।

कथमेतैरुपालब्धं ब्रह्माद्यैरपि दुर्ल्लभम् ५।

शंखचक्रगदाशार्ङ्गपद्मोल्लसितपाणयः ।

वनमालापरीतांगा विष्णुभक्ता इवांतिके ६।

संशयाविष्टचित्तेन मया पृष्टं तदा नृप ।

यूयं के बत युष्माभिर्लब्धं चातुर्भुजं कथम् ७।

तदा तैर्बहु हास्यं तु कृत्वा मां प्रतिभाषितम् ।

ब्राह्मणोऽयं न जानाति पिंडमाहात्म्यमद्भुतम् ८।

इति श्रुत्वाऽवदं चाहं कः पिंडः कस्य दीयते ।

तन्मम ब्रूत धर्मिष्ठाश्चतुर्भुजशरीरिणः ९।

तदा मद्वाक्यमाकर्ण्य कथितं तैर्महात्मभिः ।

सर्वं तत्र तु यद्वृत्तं चतुर्भुजभवादिकम् १०।

किराता ऊचुः।

शृणु ब्राह्मण वृत्तांतमस्माकं पृथुकः शिशुः ।

नित्यं जंबूफलादीनि भक्षयन्क्रीडया चरन् ११।

एकदा रममाणस्तु गिरिशृंगं मनोरमम् ।

समारुरोह शिशुभिः समंतात्परिवारितः १२।

तदा तत्र ददर्शाहं देवायतनमद्भुतम् ।

गारुत्मतादिमणिभिः खचितं स्वर्णभित्तिकम् १३।

स्वकांत्यातिमिरश्रेणीं दारयद्रविवद्भृशम् ।

दृष्ट्वा विस्मयमापेदे किमिदं कस्य वै गृहम् १४।

गत्वा विलोकयामीति किमिदं महतां पदम् ।

इति संचिंत्य गेहांतर्जगाम बहुभाग्यतः १५।

ददर्श तत्र देवेशं सुरासुरनमस्कृतम् ।

किरीटहारकेयूरग्रैवेयाद्यैर्विराजितम् १६।

मनोहरावतंसौ च धारयंतं सुनिर्मलौ ।

पादपद्मे तुलसिका गंधमत्तषडंघ्रिके १७।

शंखचक्रगदाशार्ङ्ग पद्माद्यैर्मूर्तिसंयुतैः ।

उपासितांघ्रिं श्रीमूर्तिं नारदाद्यैः सुसेवितम् १८।

केचिद्गायंति नृत्यंति हसंति परमाद्भुतम् ।

प्रीणयंति महाराजं सर्वलोकैकवंदितम् १९।

हरिं वीक्ष्य मदीयोर्भस्तत्र संजग्मिवान्मुने ।

देवास्तत्र विधायोच्चैः पूजां धूपादिसंयताम् २०।

नैवेद्यं श्रीप्रियस्यार्थे कृत्वा नीराजनं ततः ।

जग्मुः स्वं स्वं गृहं राजन्कृपां पश्यंत आदरात् २१।

महाभाग्यवशात्तेन प्राप्तं नैवेद्यसिक्थकम् ।

पतितं ब्रह्मदेवाद्यैर्दुर्ल्लभं सुरमानुषैः २२।

तद्भक्षणं च कृत्वाथो श्रीमूर्तिमवलोक्य च ।

चतुर्भुजत्वमाप्तं वै पृथुकेन सुशोभिना २३।

तदास्माभिर्गृहं प्राप्तो बालको वीक्षितो मुहुः ।

चतुर्भुजत्वं संप्राप्तः शंखचक्रादिधारकः २४।

अस्माभिः पृष्टमेतस्य किमेतज्जातमद्भुतम् ।

तदा प्रोवाच नः सर्वान्बालकः परमाद्भुतम् २५।

शिखराग्रे गतः पूर्वं तत्र दृष्टः सुरेश्वरः ।

तत्र नैवेद्यसिक्थं तु मया प्राप्तं मनोहरम् २६।

तस्य भक्षणमात्रेण कारणेन तु सांप्रतम् ।

चतुर्भुजत्वं संप्राप्तो विस्मयेन समन्वितः २७।

तच्छ्रुत्वा तु वचस्तस्य सद्यः संप्राप्तविस्मयैः ।

अस्माभिरप्यसौ दृष्टो देवः परमदुर्ल्लभः २८।

अन्नादिकं तत्र भुक्तं सर्वस्वादसमन्वितम् ।

वयं चतुर्भुजा जाता देवस्य कृपया पुनः ।

गत्वा त्वमपि देवस्य दर्शनं कुरु सत्तम २९।

भुक्त्वा तत्रान्नसिक्थं तु भव विप्र चतुर्भुजः ।

त्वया पृष्टं यदाश्चर्यं तदुक्तं वाडवर्षभ ३०।

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे ब्राह्मणोपदेशोनामाष्टादशोऽध्यायः १८ ।

ब्राह्मण उवाच।

इति श्रुत्वा तु तद्वाक्यं भिल्लानामहमद्भुतम् ।

अत्याश्चर्यमिदं मत्वा प्रहृष्टोऽभवमित्युत १।

गंगासागरसंयोगे स्नात्वा पुण्यकलेवरः ।

शृंगमारुरुहे तत्र मणिमाणिक्यचित्रितम् २।

तत्रापश्यं महाराज देवं देवादिवंदितम् ।

नमस्कृत्वा कृतार्थोऽहं जातोन्नप्राशनेन च ३।

चतुर्भुजत्वं संप्राप्तः शंखचक्रादिचिह्नितम् ।

पुरुषोत्तमदर्शनेन न पुनर्गर्भमाविशम् ४।

राजंस्त्वमपि तत्राशु गच्छ नीलाभिधं गिरिम् ।

कृतार्थं कुरु चात्मानं गर्भदुःखविवर्जितम् ५।

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य वाडवाग्र्यस्य धीमतः ।

पप्रच्छ हृष्टगात्रस्तु तीर्थयात्राविधिं मुनिम् ६।

राजोवाच।

साधु विप्राग्र्य हे साधो त्वया प्रोक्तं ममानघ ।

पुरुषोत्तममाहात्म्यं शृण्वतां पापनाशनम् ७।

ब्रूहि तत्तीर्थयात्रायां विधिं श्रुतिसमन्वितम् ।

विधिना केन संपूर्ण फलप्राप्तिर्नृणां भवेत् ८।

ब्राह्मण उवाच।

शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि तीर्थयात्राविधिं शुभम् ।

येन संप्राप्यते देवः सुरासुरनमस्कृतः ९।

वलीपलितदेहो वा यौवनेनान्वितोऽपि वा ।

ज्ञात्वा मृत्युमनिस्तीर्यं हरिं शरणमाव्रजेत् १०।

तत्कीर्तने तच्छ्रवणे वंदने तस्य पूजने ।

मतिरेव प्रकर्तव्या नान्यत्र वनितादिषु ११।

सर्वं नश्वरमालोक्य क्षणस्थायि सुदुःखदम् ।

जन्ममृत्युजरातीतं भक्तिवल्लभमच्युतम् १२।

क्रोधात्कामाद्भयाद्द्वेषाल्लोभाद्दंभान्नरः पुनः ।

यथाकथंचिद्विभजन्न स दुःखं समश्नुते १३।

स हरिर्जायते साधुसंगमात्पापवर्जितात् ।

येषां कृपातः पुरुषा भवंत्यसुखवर्जिताः १४।

ते साधवः शांतरागाः कामलोभविवर्जिताः ।

ब्रुवंति यन्महाराज तत्संसारनिवर्तकम् १५।

तीर्थेषु लभ्यते साधू रामचंद्र परायणः ।

यद्दर्शनं नृणां पापराशिदाहाशुशुक्षणिः १६।

तस्मात्तीर्थेषु गंतव्यं नरैः संसारभीरुभिः ।

पुण्योदकेषु सततं साधुश्रेणिविराजिषु १७।

तानि तीर्थानि विधिना दृष्टानि प्रहरंत्यघम् ।

तं विधिं नृपशार्दूल कुरुष्व श्रुतिगोचरम् १८।

विरागं जनयेत्पूर्वं कलत्रादि कुटुंबके ।

असत्यभूतं तज्ज्ञात्वा हरिं तु मनसा स्मरेत् १९।

क्रोशमात्रं ततो गत्वा रामरामेति च ब्रुवन् ।

तत्र तीर्थादिषु स्नात्वा क्षौरं कुर्याद्विधानवित् २०।

मनुष्याणां च पापानि तीर्थानि प्रति गच्छताम् ।

केशानाश्रित्य तिष्ठंति तस्माद्वपनमाचरेत् २१।

ततो दंडं तु निर्ग्रन्थिं कमंडलुमथाजिनम् ।

बिभृयाल्लोभनिर्मुक्तस्तीर्थवेषधरो नरः २२।

विधिना गच्छतां नॄणां फलावाप्तिर्विशेषतः ।

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तीर्थयात्राविधिं चरेत् २३।

यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंहितम् ।

विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते २४।

हरेकृष्ण हरेकृष्ण भक्तवत्सल गोपते ।

शरण्य भगवन्विष्णो मां पाहि बहुसंसृतेः २५।

इति ब्रुवन्रसनया मनसा च हरिं स्मरन् ।

पादचारी गतिं कुर्यात्तीर्थं प्रति महोदयः २६।

यानेन गच्छन्पुरुषः समभागफलं लभेत् ।

उपानद्भ्यां चतुर्थांशं गोयाने गोवधादिकम् २७।

व्यवहर्ता तृतीयांशं सेवयाष्टमभागभाक् ।

अनिच्छया व्रजंस्तत्र तीर्थमर्धफलं लभेत् २८।

यथायथं प्रकर्तव्या तीर्थानामभियात्रिका ।

पापक्षयो भवत्येव विधिदृष्ट्या विशेषतः २९।

तत्र साधून्नमस्कुर्यात्पादवंदनसेवनैः ।

तद्द्वारा हरिभक्तिर्हि प्राप्यते पुरुषोत्तमे ३०।

इति तीर्थविधिः प्रोक्तः समासेन न विस्तरात् ।

एवं विधिं समाश्रित्य गच्छ त्वं पुरुषोत्तमम् ३१।

तुभ्यं तुष्टो महाराज दास्यते भक्तिमच्युतः ।

यथा संसारनिर्वाहः क्षणादेव भविष्यति ३२।

तीर्थयात्राविधिं श्रुत्वा सर्वपातकनाशनम् ।

मुच्यते सर्वपापेभ्य उग्रेभ्यः पुरुषर्षभ ३३।

सुमतिरुवाच ।

इति वाक्यं समाकर्ण्य ववंदे चरणौ महान् ।

तत्तीर्थदर्शनौत्सुक्य विह्वलीकृतमानसः ३४।

आदिदेश निजामात्यं मंत्रवित्तममुत्तमम् ।

तीर्थयात्रेच्छया सर्वान्सह नेतुं मनो दधत् ३५।

मंत्रिन्पौरजनान्सर्वानादिश त्वं ममाज्ञया ।

पुरुषोत्तमपादाब्जदर्शनप्रीतिहेतवे ३६।

ये मदीये पुरे लोका ये च मद्वाक्यकारकाः ।

सर्वे निर्यांतु मत्पुर्या मया सह नरोत्तमाः ३७।

ये तु मद्वाक्यमुल्लंघ्य स्थास्यंति पुरुषा गृहे ।

ते दंड्या यमदंडेन पापिनोऽधर्महेतवः ३८।

किं तेन सुतवृंदेन बांधवैः किं सुदुर्नयैः ।

यैर्नदृष्टः स्वचक्षुर्भ्यां पुण्यदः पुरुषोत्तमः ३९।

सूकरीयूथवत्तेषां प्रसूतिर्विट्प्रभक्षिका ।

येषां पुत्राश्च पौत्रा वा हरिं न शरणं गताः ४०।

यो देवो नाममात्रेण सर्वान्पावयितुं क्षमः ।

तं नमस्कुरुत क्षिप्रं मदीयाः प्रकृतिव्रजाः ४१।

इति वाक्यं मनोहारि भगवद्गुणगुंफितम् ।

प्रजहर्ष महामात्य उत्तमः सत्यनामधृक् ४२।

हस्तिनं वरमारोप्य पटहेन व्यघोषयत् ।

यदादिष्टं नृपेणेह तीर्थयात्रां समिच्छता ४३।

गच्छंतु त्वरिता लोका राज्ञा सह महागिरिम् ।

दृश्यतां पापसंहारी पुरुषोत्तमनामधृक् ४४।

क्रियतां सर्वसंसारसागरो गोष्पदं पुनः ।

भूष्यतां शंखचक्रादिचिह्नैः स्वस्व तनुर्नरैः ४५।

इत्यादिघोषयामास राज्ञादिष्टं यदद्भुतम् ।

सचिवो रघुनाथांघ्रि ध्याननिर्वारितश्रमः ४६।

तच्छ्रुत्वा ताः प्रजाः सर्वा आनंदरससंप्लुताः ।

मनो दधुः स्वनिस्तारे पुरुषोत्तमदर्शनात् ४७।

निर्ययुर्ब्राह्मणास्तत्र शिष्यैः सह सुवेषिणः ।

आशिषं वरदानाढ्यां ददतो भूमिपं प्रति ४८।

क्षत्त्रिया धन्विनो वीरा वैश्या वस्तुक्रयाञ्चिताः ।

शूद्राः संसारनिस्तारहर्षित स्वीयविग्रहाः ४९।

रजकाश्चर्मकाः क्षौद्राः किराता भित्तिकारकाः ।

सूचीवृत्त्या च जीवंतस्तांबूलक्रयकारकाः ५०।

तालवाद्यधरा ये च ये च रंगोपजीविनः ।

तैलविक्रयिणश्चैव वस्त्रविक्रयिणस्तथा ५१।

सूता वदंतः पौराणीं वार्तां हर्षसमन्विताः ।

मागधा बंदिनस्तत्र निर्गता भूमिपाज्ञया ५२।

भिषग्वृत्त्या च जीवंतस्तथा पाशककोविदाः ।

पाकस्वादुरसाभिज्ञा हास्यवाक्यानुरंजकाः ५३।

ऐंद्रजालिकविद्याध्रास्तथा वार्तासुकोविदाः ।

प्रशंसंतो महाराजं निर्ययुः पुरमध्यतः ५४।

राजापि तत्र निर्वर्त्य प्रातःसंध्यादिकाः क्रियाः ।

ब्राह्मणं तापसश्रेष्ठमानिनाय सुनिर्मलम् ५५।

तदाज्ञया महाराजो निर्जगाम पुराद्बहिः ।

लोकैरनुगतो राजा बभौ चंद्र इवोडुभिः ५६।

क्रोशमात्रं स गत्वाथ क्षौरं कृत्वा विधानतः ।

दंडं कमंडलुं बिभ्रन्मृगचर्म तथा शुभम् ५७।

शुभवेषेण संयुक्तो हरिध्यानपरायणः ।

कामक्रोधादिरहितं मनो बिभ्रन्महायशाः ५८।

तदा दुंदुभयो भेर्य आनकाः पणवास्तथा ।

शंखवीणादिकाश्चैवाध्मातास्तद्वादकैर्मुहुः ५९।

जय देवेश दुःखघ्न पुरुषोत्तमसंज्ञित ।

दर्शयस्व तनुं मह्यं वदंतो निर्ययुर्जनाः ६०।

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे रत्नग्रीवस्य तीर्थप्रयाणंनामैकोनविंशोऽध्यायः १९ ।

सुमतिरुवाच।

अथ प्रयाते भूपाले सर्वलोकसमन्विते ।

महाभागैर्वैष्णवैश्च गायकैः कृष्णकीर्तनम् १।

शुश्रावासौ महाराजो मार्गे गोविंदकीर्तनम् ।

जय माधव भक्तानां शरण्य पुरुषोत्तम २।

मार्गे तीर्थान्यनेकानि कुर्वन्पश्यन्महोदयम् ।

तापसब्राह्मणात्तेषां महिमानमथा शृणोत् ३।

विचित्रविष्णुवार्ताभिर्विनोदितमना नृपः ।

मार्गेमार्गे महाविष्णुं गापयामास गायकान् ४।

दीनांधकृपणानां च पंगूनां वासनोचितम् ।

दानं ददौ महाराजो बुद्धिमान्विजितेंद्रियः ५।

अनेकतीर्थविरजमात्मानं भव्यतां गतम् ।

कुर्वन्ययौ स्वीयलोकैर्हरिध्यानपरायणः ६।

नृपो गच्छन्ददर्शाग्रे नदीं पापप्रणाशिनीम् ।

चक्रांकितग्रावयुतां मुनिमानस निर्मलाम् ७।

अनेकमुनिवृंदानां बहुश्रेणिविराजिताम् ।

सारसादिपतत्रीणां कूजितैरुपशोभिताम् ८।

दृष्ट्वा पप्रच्छ विप्राग्र्यं तापसं धर्मकोविदम् ।

अनेकतीर्थमाहात्म्य विशेषज्ञानजृंभितम् ९।

स्वामिन्केयं नदी पुण्या मुनिवृन्दनिषेविता ।

करोति मम चित्तस्य प्रमोदभरनिर्भरम् १०।

इति श्रुत्वा वचस्तस्य राजराजस्य धीमतः ।

वक्तुं प्रचक्रमे विद्वांस्तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् ११।

ब्राह्मण उवाच।

गंडकीयं नदी राजन्सुरासुरनिषेविता ।

पुण्योदकपरीवाह हतपातकसंचया १२।

दर्शनान्मानसं पापं स्पर्शनात्कर्मजं दहेत् ।

वाचिकं स्वीय तोयस्य पानतः पापसंचयम् १३।

पुरा दृष्ट्वा प्रजानाथः प्रजाः सर्वा विपावनीः ।

स्वगंडविप्रुषोनेक पापघ्नीं सृष्टवानिमाम् १४।

एनां नदीं ये पुण्योदां स्पृशंति सुतरंगिणीम् ।

ते गर्भभाजो नैव स्युरपि पापकृतो नराः १५।

अस्यां भवा ये चाश्मानश्चक्रचिह्नैरलंकृताः ।

ते साक्षाद्भगवंतो हि स्वस्वरूपधराः पराः १६।

शिलां संपूजयेद्यस्तु नित्यं चक्रयुतां नरः ।

न जातु स जनन्या वै जठरं समुपाविशेत् १७।

पूजयेद्यो नरो धीमाञ्छालग्रामशिलां वराम् ।

तेनाचारवता भाव्यं दंभलोभवियोगिना १८।

परदार परद्रव्यविमुखेन नरेण हि ।

पूजनीयः प्रयत्नेन शालग्रामः सचक्रकः १९।

द्वारवत्यां भवं चक्रं शिला वै गंडकीभवा ।

पुंसां क्षणाद्धरत्येव पापं जन्मशतार्जितम् २०।

अपि पापसहस्राणां कर्ता तावन्नरो भवेत् ।

शालग्रामशिलातोयं पीत्वा पूतो भवेत्क्षणात् २१।

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वेदपथि स्थितः ।

शालग्रामं पूजयित्वा गृहस्थो मोक्षमाप्नुयात् २२।

न जातु चित्स्त्रिया कार्यं शालग्रामस्य पूजनम् ।

भर्तृहीनाथ सुभगा स्वर्गलोकहितैषिणी २३।

मोहात्स्पृष्ट्वापि महिला जन्मशीलगुणान्विता ।

हित्वा पुण्यसमूहं सा सत्वरं नरकं व्रजेत् २४।

स्त्रीपाणिमुक्तपुष्पाणि शालग्रामशिलोपरि ।

पवेरधिकपातानि वदंति ब्राह्मणोत्तमाः २५।

चंदनं विषसंकाशं कुसुमं वज्रसंनिभम् ।

नैवेद्यं कालकूटाभं भवेद्भगवतः कृतम् २६।

तस्मात्सर्वात्मना त्याज्यं स्त्रिया स्पर्शः शिलोपरि ।

कुर्वती याति नरकं यावदिंद्राश्चतुर्दश २७।

अपि पापसमाचारो ब्रह्महत्यायुतोऽपि वा ।

शालग्रामशिलातोयं पीत्वा याति परां गतिम् २८।

तुलसीचंदनं वारि शंखो घंटाथ चक्रकम् ।

शिला ताम्रस्य पात्रं तु विष्णोर्नामपदामृतम् २९।

पदामृतं तु नवभिः पापराशिप्रदाहकम् ।

वदंति मुनयः शांताः सर्वशास्त्रार्थकोविदाः ३०।

सर्वतीर्थपरिस्नानात्सर्वक्रतुसमर्चनात् ।

पुण्यं भवति यद्राजन्बिंदौ बिंदौ तदद्भुतम् ३१।

शालग्रामशिला यत्र पूज्यते पुरुषोत्तमैः ।

तत्र योजनमात्रं तु तीर्थकोटिसमन्वितम् ३२।

शालग्रामाः समाः पूज्याः समेषु द्वितयं नहि ।

विषमा एव संपूज्या विषमेषु त्रयं नहि ३३।

द्वारावती भवं चक्रं तथा वै गंडकीभवम् ।

उभयोः संगमो यत्र तत्र गंगा समुद्रगा ३४।

रूक्षाः कुर्वंति पुरुषा नायुः श्रीबलवर्जितान् ।

तस्मात्स्निग्धा मनोहारि रूपिण्यो ददति श्रियम् ३५।

आयुष्कामो नरो यस्तु धनकामो हि यः पुमान् ।

पूजयन्सर्वमाप्नोति पारलौकिकमैहिकम् ३६।

प्राणांतकाले पुंसस्तु भवेद्भाग्यवतो नृप ।

वाचि नाम हरेः पुण्यं शिला हृदि तदंतिके ३७।

गच्छत्सु प्राणमार्गेषु यस्य विश्रंभतोऽपि चेत् ।

शालग्रामशिला स्फूर्तिस्तस्य मुक्तिर्न संशयः ३८।

पुरा भगवता प्रोक्तमंबरीषाय धीमते ।

ब्राह्मणा न्यासिनः स्निग्धाः शालग्रामशिलास्तथा ३९।

स्वरूपत्रितयं मह्यमेतद्धि क्षितिमंडले ।

पापिनां पापनिर्हारं कर्तुं धृतमुदं च ता ४०।

निंदंति पापिनो ये वा शालग्रामशिलां सकृत् ।

कुंभीपाके पचंत्याशु यावदाभूतसंप्लवम् ४१।

पूजां समुद्यतं कर्तुं यो वारयति मूढधीः ।

तस्य मातापिताबंधुवर्गा नरकभागिनः ४२।

यो वा कथयति प्रेष्ठं शालग्रामार्चनं कुरु ।

सकृतार्थो नयत्याशु वैकुंठं स्वस्य पूर्वजान् ४३।

अत्रैवोदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् ।

मुनयो वीतरागाश्च कामक्रोधविवर्जिताः ४४।

पुरा कीकटसंज्ञे वै देशे धर्मविवर्जिते ।

आसीत्पुल्कसजातीयो नरः शबरसंज्ञितः ४५।

नित्यं जंतुवधोद्युक्तः शरासनधरो मुहुः ।

तीर्थं प्रति यियासूनां बलाद्धरति जीवितम् ४६।

अनेकप्राणिहत्याकृत्परस्वे निरतः सदा ।

सदा रागादिसंयुक्तः कामक्रोधादिसंयुतः ४७।

विचरत्यनिशं भीमे वने प्राणिवधंकरः ।

विषसंसक्तबाणाग्र रूढचापगुणोद्धुरः ४८।

सैकदा पर्यटन्व्याधः प्राणिमात्रभयंकरः ।

कालं प्राप्तं न जानाति समीपेऽप्युग्रमानसः ४९।

यमदूतास्तु संप्राप्ताः पाशमुद्गरपाणयः ।

ताम्रकेशा दीर्घनखा लंबदंष्ट्रा भयानकाः ५०।

श्यामा लोहस्यनिगडान्बिभ्रतो मोहकारकाः ।

बध्नंतु पापिनं ह्येनं प्राणिमात्रभयंकरम् ५१।

कदाचिन्मनसा नायं प्राणिमात्रोपकारकः ।

परदार परद्रव्य परद्रोहपरायणः ५२।

एतस्य जिह्वां महतीमहं निष्कासयाम्यतः ।

एको वदति चैतस्य चक्षुरुत्पाटयाम्यहम् ५३।

एको वदति चैतस्य करौ कृंतामि पापिनः ।

अन्यो वदत्यहं कर्णौ कर्तयामि दुरात्मनः ५४।

एवं वदंतः सुभृशं दन्तैर्दन्तनिपीडकाः ।

आगत्य तं दुरात्मानं सायुधास्तस्थुरुन्मदाः ५५।

एको दूतस्तदा सर्परूपं धृत्वादशत्पदे ।

स दष्टमात्रः सहसा गतासुः पर्यजायत ५६।

तदा तं लोहपाशेन बद्ध्वा ते यमकिंकराः ।

कशाभिस्ताडयामासुर्मुद्गरैः प्राहरन्क्रुधा ५७।

अहो दुष्ट दुरात्मंस्त्वं कदाचिन्नाचरः शुभम् ।

मनसापि यतस्त्वां वै क्षेप्स्यामो रौरवेषु च ५८।

त्वङ्मांसं वायसा रौद्रा भक्षयिष्यंति वै क्रुधा ।

आजन्मतस्तु भवता न कृतं हरिसेवनम् ५९।

त्वया कलत्रपुत्राद्या द्रोहं कृत्वा सुपोषिताः ।

न कदाचित्स्मृतो देवः पापहारी जनार्दनः ६०।

तस्मात्त्वां लोहशंकौ वा कुंभीपाके च रौरवे ।

धर्मराजाज्ञया सर्वे नेष्यामो बहुताडनैः ६१।

एवमुक्त्वा यदानेतुं समैच्छन्यमकिंकराः ।

तावत्प्राप्तो महाविष्णुचरणाब्जपरायणः ६२।

यमदूतास्तदा दृष्टा वैष्णवेन महात्मना ।

पाशमुद्गरदंडादिदुष्टायुधधरा गणाः ६३।

पुल्कसं लोहनिगडैर्बद्ध्वा यातुं समुद्यताः ।

बन्ध बन्ध ग्रसच्छिन्धि भिन्धि भिन्धीति वादिनः ६४।

तदा कृपालुस्तं प्रेक्ष्य पद्मनाभपरायणः ।

अत्यंतकृपयायुक्तं चेतस्तत्र तदाकरोत् ६५।

असौ महादुष्ट पीडां मा यातु मम सन्निधौ ।

मोचयाम्यहमद्यैव यमदूतेभ्य एव च ६६।

इति कृत्वा मतिं तस्मिन्कृपायुक्तो मुनीश्वरः ।

शालग्रामशिलां हस्ते गृहीत्वास्य गतोंऽतिके ६७।

तस्य पादोदकं पुण्यं तुलसीदलमिश्रितम् ।

मुखे विनिक्षिपन्कर्णे रामनाम जजाप ह ६८।

तुलसीं मस्तके तस्य धारयामास वैष्णवः ।

शिलां हृदि महाविष्णोर्धृत्वा प्राह स वैष्णवः ६९।

गच्छंतु यमदूता वै यातनासु परायणाः ।

शालग्रामशिलास्पर्शो दहतात्पातकं महत् ७०।

इत्युक्तवति तस्मिन्वै गणा विष्णोर्महाद्भुताः ।

आययुस्तस्य सविधे शिलास्पर्शाद्गतांहसः ७१।

पीतवस्त्राः शंखचक्रगदापद्मविराजिताः ।

आगत्य मोचयामासुर्लोहपाशाद्दुरासदात् ७२।

मोचयित्वा महापापकारकं पुल्कसं नरम् ।

ऊचुः किमर्थं बद्धोऽयं वैष्णवः पूज्यदेहभृत् ७३।

कस्याज्ञाकारका यूयं यदधर्मप्रकारकाः ।

मुंचंतु वैष्णवं त्वेनं किमर्थं विधृतो ह्ययम् ७४।

इति वाक्यं समाकर्ण्य जगदुर्यमकिंकराः ।

धर्मराजाज्ञया प्राप्ता नेतुं पापिनमुद्यताः ७५।

नासौ कदाचिन्मनसा प्राणिमात्रोपकारकः ।

प्राणिहत्या महापापकारी दुष्टशरीरभृत् ७६।

नॄन्बहूंस्तीर्थयात्रायां गच्छतोऽसौ व्यलुंठयत् ।

परदाररतो नित्यं सर्वपापाधिकारकः ७७।

तस्मान्नेतुं वयं प्राप्ताः पापिनं पुल्कसं नरम् ।

भवद्भिर्मोचितः कस्मादकस्मादागतैर्भटैः ७८।

विष्णुदूता ऊचुः।

ब्रह्महत्यादिकं पापं प्राणिकोटिवधोद्भवम् ।

शालग्रामशिलास्पर्शः सर्वं दहति तत्क्षणात् ७९।

रामेति नाम यच्छ्रोत्रे विश्रंभादागतं यदि ।

करोति पापसंदाहं तूलं वह्निकणो यथा ८०।

तुलसी मस्तके यस्य शिला हृदि मनोहरा ।

मुखे कर्णेऽथवा राम नाम मुक्तस्तदैव सः ८१।

तस्मादनेन तुलसी मस्तके विधृता पुरा ।

श्रावितं रामनामाशु शिला हृदि सुधारिता ८२।

तस्मात्पापसमूहोऽस्य दग्धः पुण्यकलेवरः ।

यास्यते परमं स्थानं पापिनां यत्सुदुर्ल्लभम् ८३।

वर्षायुतं तत्र भुक्त्वा भोगान्सर्वमनोहरान् ।

भारते जन्म संप्राप्य समाराध्य जगद्गुरुम् ८४।

प्राप्स्यते परमं स्थानं सुरासुरसुदुर्ल्लभम् ।

न ज्ञातो महिमा सम्यक्छिलायाः परमेष्ठिनः ८५।

दृष्टा स्पृष्टार्चिता वापि सर्वपापहरा क्षणात् ।

इत्युक्त्वा विरताः सर्वे महाविष्णोर्गणा मुदा ८६।

याम्यास्ते किंकरा राज्ञे कथयामासुरद्भुतम् ।

वैष्णवो हर्षमापेदे रघुनाथपरायणः ८७।

मुक्तोऽसौ यमपाशाच्च गमिष्यति परं पदम् ।

तदाजगाम विमलं किंकिणीजालमंडितम् ८८।

विमानं देवलोकात्तु मनोहारि महाद्भुतम् ।

तत्रारुह्य गतः स्वर्गं महापुण्यैर्निषेवितम् ८९।

भोगान्भुक्त्वा स विपुलानाजगाम महीतलम् ।

काश्यां जन्म समासाद्य शुचिवाडवसत्कुले ९०।

आराध्य जगतामीशं गतवान्परमं पदम् ।

स पापी साधुसंगत्या शालग्रामशिलां स्पृशन् ९१।

महापीडाविनिर्मुक्तो गतवान्परमं पदम् ।

मया तेऽभिहितं राजन्गंडकीचरितं महत् ९२।

श्रुत्वा विमुच्यते पापैर्भुक्तिं मुक्तिं च विंदति ९३।

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे रामाश्वमेधे शेषवात्स्यायनसंवादे गंडकीमाहात्म्यंनाम विंशोऽध्यायः २० ।

सुमतिरुवाच।

एतन्माहात्म्यमतुलं गंडक्याः कर्णगोचरम् ।

कृत्वा कृतार्थमात्मानममन्यत नृपोत्तमः १।

स्नात्वा तीर्थे पितॄन्सर्वान्संतर्प्य जहृषे महान् ।

शालग्रामशिलापूजां कुर्वन्वाडववाक्यतः २।

चतुर्विंशच्छिलास्तत्र गृहीत्वा स नृपोत्तमः ।

पूजयामास प्रेम्णा च चंदनाद्युपचारकैः ३।

तत्र दानानि दत्त्वा च दीनांधेभ्यो विशेषतः ।

गंतुं प्रचक्रमे राजा पुरुषोत्तममंदिरम् ४।

एवं क्रमेण संप्राप्तो गंगासागरसंगमम् ।

कृत्वाक्षिगोचरं तं च ब्राह्मणं पृष्टवान्मुदा ५।

स्वामिन्वद कियद्दूरे नीलाख्यः पर्वतो महान् ।

पुरुषोत्तमसंवासः सुरासुरनमस्कृतः ६।

तदा श्रुत्वा महद्वाक्यं रत्नग्रीवस्य भूपतेः ।

उवाच विस्मयाविष्टो राजानं प्रति सादरम् ७।

राजन्नेतत्स्थलं नीलपर्वतस्य नमस्कृतम् ।

किमर्थं दृश्यते नैव महापुण्यफलप्रदम् ८।

पुनःपुनरुवाचेदं स्थलं नीलस्य भूभृतः ।

कथं न दृश्यते राजन्पुरुषोत्तमवासभृत् ९।

अत्र स्नातं मया सम्यगत्र भिल्लाक्षिगोचराः ।

अनेनैव पथा राजन्नारूढं पर्वतोपरि १०।

इति तद्वाक्यमाकर्ण्य विव्यथे मानसे नृपः ।

नीलभूधरदर्शाय कुर्वन्नुत्कंठितं मनः ११।

उवाच तत्कथं विप्र दृश्येत पुरुषोत्तमः ।

कथं वा दृश्यते नीलस्तदुपायं वदस्व नः १२।

तदा वाक्यं समाकर्ण्य रत्नग्रीवस्य भूपतेः ।

तापसो ब्राह्मणो वाक्यमुवाच नृप विस्मितः १३।

गंगासागरसंयोगे स्नात्वास्माभिर्महीपते ।

स्थातव्यं तावदेवात्र यावन्नीलो न दृश्यते १४।

गीयते पापहा देवः पुरुषोत्तमसंज्ञितः ।

करिष्यते कृपामाशु भक्तवत्सलनामधृक् १५।

त्यजत्यसौ न वै भक्तान्देवदेवशिरोमणिः ।

अनेके रक्षिता भक्तास्तद्गायस्व महामते १६।

इति वाक्यं समाकर्ण्य राजा व्यथितचेतसा ।

स्नात्वा गंगाब्धिसंयोगे ततोनशनमादधात् १७।

करिष्यति कृपां यर्हि दर्शने पुरुषोत्तमः ।

पूजां कृत्वाशनं कुर्यामन्यथानशनं व्रतम् १८।

इति कृत्वा स नियमं गंगासागररोधसि ।

गायन्हरिगुणग्राममुपवासमथाचरत् १९।

राजोवाच।

जय दीनदयाकरप्रभो जय दुःखापह मङ्गलाह्वय ।

जय भक्तजनार्तिनाशन कृतवर्ष्मञ्जयदुष्टघातक २०।

अंबरीषमथ वीक्ष्य दुःखितं विप्रशापहतसर्वमङ्गलम् ।

धारयन्निजकरे सुदर्शनं संररक्ष जठराधिवासतः २१।

दैत्यराज पितृकारितव्यथः शूलपाशजलवह्निपातनैः ।

श्रीनृसिंहतनुधारिणा त्वया रक्षितः सपदि पश्यतः पितुः २२।

ग्राहवक्त्रपतितांघ्रिमुद्भटं वारणेंद्रमतिदुःखपीडितम् ।

वीक्ष्य साधुकरुणार्द्रमानसस्त्वं गरुत्मति कृतारुहक्रियः २३।

त्यक्तपक्षिपतिरात्तचक्रको वेगकंपयुतमालिकांबरः ।

गीयसे सुभिरमुष्य न क्रतो मोचकः सपदि तद्विनाशकः २४।

यत्रयत्र तव सेवकार्दनं तत्र तत्र बत देहधारिणा ।

पाल्यते च भवता निजः प्रभो पापहारिचरितैर्मनोहरैः २५।

दीननाथ सुरमौलिहीरकाघृष्टपादतल भक्तवल्लभ ।

पापकोटिपरिदाहक प्रभो दर्शयस्व निजदर्शनं मम २६।

पापकृद्यदि जनोयमागतो मानसे तव तथा हि दर्शय ।

तावका वयमघौघनाशनं विस्मृतं नहि सुरासुरार्चित २७।

ये वदंति तव नाम निर्मलं ते तरंति सकलाघसागरम् ।

संस्मृतिर्यदि कृता तदा मया प्राप्यतां सकलदुःखवारक २८।

सुमतिरुवाच।

एवं गायन्गुणान्रात्रौ दिवा वापि महीपतिः ।

क्षणमात्रं न विश्रांतो निद्रामाप न वै सुखम् २९।

गायन्गच्छन्गृणंस्तिष्ठन्वदत्येतदहर्निशम् ।

दर्शयस्व कृपानाथ स्वतनुं पुरुषोत्तम ३०।

एवं राज्ञः पंचदिनं गतं गंगाब्धिसंगमे ।

तदा कृपाब्धिः कृपया चिंतयामास गोपतिः ३१।

असौ राजा मदीयेन गानेन विगताघकः ।

पश्य तान्मामकीं प्रेष्ठां सुरासुरनमस्कृताम् ३२।

इति संचिंत्य भगवान्कृपापूरितमानसः ।

संन्यासिवेषमास्थाय ययौ राज्ञोंऽतिकं विभुः ३३।

तत्र गत्वा महाराज त्रिदंडियतिवेषधृक् ।

भक्तानुकंपया प्राप्तो वीक्षितस्तापसेन हि ३४।

ॐनमो विष्णवेत्युक्त्वा नमश्चक्रे नृपोत्तमः ।

अर्घ्यपाद्यासनैः पूजां चकार हरिमानसः ३५।

उवाच भाग्यमतुलं यद्भवानक्षिगोचरः ।

अतः परं दास्यते मे गोविंदो निजदर्शनम् ३६।

इति श्रुत्वा तु तद्वाक्यं संन्यासी निजगाद तम् ।

राजञ्छृणुष्व कथितं मम वाक्यविनिःसृतम् ३७।

अहं ज्ञानेन जानामि भूतं भव्यं भवच्च यत् ।

तस्मादहं ब्रुवे किंचिच्छृणुष्वैकाग्रमानसः ३८।

श्वो मध्याह्ने हरिर्दाता दर्शनं ब्रह्मदुर्ल्लभम् ।

पंचभिः स्वजनैः साकं यास्यसे परमं पदम् ३९।

त्वममात्यश्च महिला तव तापस वाडवः ।

पुरे तव करंबाख्यः साधुश्च तं तु वायकः ४०।

एतैः पंचभिरेतस्मिन्नीले पर्वतसत्तमे ।

यास्यसे ब्रह्मदेवेंद्र वंदितं सुरपूजितम् ४१।

इत्युक्त्वाऽदृश्यतां प्राप्तो यतिः क्वापि न दृश्यते ।

तदाकर्ण्य नृपो हर्षं प्राप चाशु सविस्मयम् ४२।

राजोवाच।

स्वामिन्कोऽसौ समागत्य संन्यासी मां यदूचिवान् ।

न दृश्यते पुनः कुत्र गतोऽसौ चित्तहर्षदः ४३।

तापस उवाच।

राजंस्तव महाप्रेम्णा कृष्टचित्तः समभ्यगात् ।

पुरुषोत्तमनामायं सर्वपापप्रणाशनः ४४।

श्वोमध्याह्ने तव पुरो भविष्यति महान्गिरिः ।

तमारुह्य हरिं दृष्ट्वा कृतार्थस्त्वं भविष्यसि ४५।

इतिवाक्यसुधापूर नाशितस्वांत संज्वरः ।

हर्षं यमाप स नृपो ब्रह्मापि न हि वेत्ति तम् ४६।

तदा दुंदुभयो नेदुर्वीणापणवगोमुखाः ।

महानंदस्तदा ह्यासीद्राजराजस्य चेतसि ४७।

गायन्हरिं क्षणं तिष्ठन्हसञ्जल्पन्ब्रुवन्नमन् ।

आनंदं प्राप सुघनं सर्वसंतापनाशनम् ४८।

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे संन्यासिदर्शनंनाम एकविंशोऽध्यायः २१ ।

सुमतिरुवाच।

अथ सर्वं दिनं नीत्वा हरिस्मरणकीर्तनैः ।

रात्रौ सुष्वाप गंगाया रोधस्युरुफलप्रदे १।

ददर्श स्वप्नमध्ये तु स स्वात्मानं चतुर्भुजम् ।

शंखचक्रगदापद्मशार्ङ्गकोदंडधारिणम् २।

नृत्यंतं पुरुषोत्तमस्य पुरतः शर्वादि देवैः सह ।

श्रीमद्भिः स्वतनूयुतैररिगदांबूत्थाब्जहेत्यादिभिः ।

विष्वक्सेनवरैर्गणैः सुतनुभिः श्रीशंसदोपासितं ।

दृष्ट्वा विस्मयमाप लोकविषयं हर्षं तथात्यद्भुतम् ३।

ददतं मनसोऽभीष्टं पुरुषोत्तमसंज्ञितम् ।

आत्मानं च कृपापात्रममन्यत महामतिः ४।

इत्येवं स्वप्नविषये ददर्श नृपसत्तमः ।

प्रातः प्रबुद्धो विप्राय जगाद स्वप्नमीक्षितम् ५।

तच्छ्रुत्वा वाडवो धीमान्कथयामास विस्मितः ।

राजंस्त्वयासौ दृष्टो यः पुरुषोत्तमसंज्ञितः ६।

दास्यते शंखचक्रादिचिह्नितां स्वतनुं हरिः ।

इति श्रुत्वा तु तद्वाक्यं रत्नग्रीवो महामनाः ७।

दापयामास दानानि दीनानां मानसोचितम् ।

स्नात्वा गंगाब्धिसंयोगे तर्पयित्वा पितॄन्सुरान् ८।

गायन्हरिगुणग्रामं प्रत्यैक्षत च दर्शनम् ।

ततो मध्याह्नसमये दिविदुंदुभयो मुहुः ९।

जघ्नुः सुरकराघात बहुशब्दसुशब्दिताः ।

अकस्मात्पुष्पवृष्टिश्च बभूव नृपमस्तके १०।

धन्योसि नृपवर्यस्त्वं नीलं पश्याक्षिगोचरम् ११।

शृणोतीति यदा वाक्यं नृपो देवप्रणोदितम् ।

तदा स सूर्यकोटीनामधिकांति धरोद्भुतः १२।

राज्ञोऽक्षिगोचरो जातो नीलनामा महागिरिः ।

राजतैः कानकैः शृंगैः समंतात्परिराजितः १३।

किमग्निः प्रज्वलत्येष द्वितीयः किमु भास्करः ।

किमयं वैद्युतः पुंजो ह्यकस्मात्स्थिरकांतिधृक् १४।

तापस ब्राह्मणो दृष्ट्वा नीलप्रस्थं सुशोभितम् ।

राज्ञे निवेदयामास एष पुण्यो महागिरिः १५।

तच्छ्रुत्वा नृपतिश्रेष्ठः शिरसा प्रणनाम ह ।

धन्योऽस्मि कृतकृत्योऽस्मि नीलो मे दृष्टिगोचरः १६।

अमात्यो राजपत्नी च करम्बस्तंतुवायकः ।

नीलदर्शनसंहृष्टा बभूवुः पुरुषर्षभ १७।

पंचैते विजये काले नीलपर्वतमारुहन् ।

महादुंदुभिनिर्घोषाञ्च्छृण्वन्तो ह्यमरैः कृतान् १८।

तस्योपरितने शृंगे चित्रपादपराजिते ।

ददर्श हाटकाबद्धं देवालयमनुत्तमम् १९।

ब्रह्मागत्य सदा पूजां करोति परमेष्ठिनः ।

नैवेद्यं कुरुते यत्र हरिसंतोषकारकम् २०।

दृष्ट्वाथ तत्र विमलं देवायतनमुत्तमम् ।

प्रविवेश परीवारैः पंचभिः सह संवृतः २१।

तत्र दृष्ट्वा जातरूपे महामणिविचित्रिते ।

सिंहासने विराजंतं चतुर्भुजमनोहरम् २२।

चंड प्रचंड विजय जयादिभिरुपासितम् ।

प्रणनाम सपत्नीको राजा सेवकसंयुतः २३।

प्रणम्य परमात्मानं महाराजः सुरोत्तमम् ।

स्नापयामास विधिवद्वेदोक्तैः स्नानमंत्रकैः २४।

अर्घ्यपाद्यादिकं चक्रे प्रीतेन मनसा नृपः ।

चंदनेन विलिप्यैनं सुवस्त्रे विनिवेद्य च २५।

धूपमारार्तिकं कृत्वा सर्वस्वादुमनोहरम् ।

नैवेद्यं भगवन्मूर्त्यै न्यवेदयदथो नृपः २६।

प्रणम्य च स्तुतिं चक्रे तापसब्राह्मणेन च ।

यथामतिगुणग्रामगुंफितस्तोत्रसंचयैः २७।

राजोवाच।

एकस्त्वं पुरुषः साक्षाद्भगवान्प्रकृतेः परः ।

कार्यकारणतो भिन्नो महत्तत्त्वादिपूजितः २८।

त्वन्नाभिकमलाज्जज्ञे ब्रह्मा सृष्टिविचक्षणः ।

तथा संहारकर्ता च रुद्रस्त्वन्नेत्रसंभवः २९।

त्वयाज्ञप्तः करोत्यस्य विश्वस्य परिचेष्टितम् ।

त्वत्तो जातं पुराणाद्यज्जगत्स्थास्नु चरिष्णु च ३०।

चेतनाशक्तिमाविश्य त्वमेनं चेतयस्यहो ।

तव जन्म तु नास्त्येव नांतस्तव जगत्पते ।

वृद्धिक्षयपरीणामास्त्वयि संत्येव नो विभो ३१।

तथापि भक्तरक्षार्थं धर्मस्थापनहेतवे ।

करोषि जन्मकर्माणि ह्यनुरूपगुणानि च ३२।

त्वया मात्स्यं वपुर्धृत्वा शंखस्तु निहतोसुरः ।

वेदाः सुरक्षिता ब्रह्मन्महापुरुषपूर्वज ३३।

शेषो न वेत्ति महि ते भारत्यपि महेश्वरी ।

किमुतान्ये महाविष्णो मादृशास्तु कुबुद्धयः ३४।

मनसा त्वां न चाप्नोति वागियं परमेश्वरी ।

तस्मादहं कथं त्वां वै स्तोतुं स्यामीश्वरः प्रभो ३५।

इति स्तुत्वा स शिरसा प्रणाममकरोन्मुहुः ।

गद्गदस्वरसंयुक्तो रोमहर्षांकितांगकः ३६।

इति स्तुत्या प्रहृष्टात्मा भगवान्पुरुषोत्तमः ।

उवाच वचनं सत्यं राजानं प्रति सार्थकम् ३७।

श्रीभगवानुवाच।

तव स्तुत्या प्रहर्षोऽभून्मम राजन्महामते ।

जानीहि त्वं महाराज मां च प्रकृतितः परम् ३८।

नैवेद्यभक्षणं त्वं हि शीघ्रं कुरु मनोहरम् ।

चतुर्भुजत्वमाप्तः सन्गंतासि परमं पदम् ३९।

त्वत्कृत्स्तुतिरत्नेन यो मां स्तोष्यति मानवः ।

तस्यापि दर्शनं दास्ये भुक्तिमुक्तिवरप्रदम् ४०।

इत्येवं वचनं राजा श्रुत्वा भगवतोदितम् ।

नैवेद्यभक्षणं चक्रे चतुर्भिः सह सेवकैः ४१।

ततो विमानं संप्राप्तं किंकिणीजालमंडितम् ।

अप्सरोवृंदसंसेव्यं सर्वभोगसमन्वितम् ४२।

पुरुषोत्तमसंज्ञं च पश्यन्राजा स धार्मिकः ।

ववंदे चरणौ तस्य कृपापात्रकृतात्मकः ४३।

तदाज्ञया विमाने स आरुह्य महिलायुतः ।

जगाम पश्यतस्तस्य दिवि वैकुंठमद्भुतम् ४४।

मंत्री धर्मपरो राज्ञः सर्वधर्मविदुत्तमः ।

ययौ साकं विमानेन ललनावृन्दसेवितः ४५।

तापसब्राह्मणस्तत्र सर्वतीर्थावगाहकः ।

चतुर्भुजत्वं संप्राप्तो ययौ देवैर्विमानिभिः ४६।

करंबोऽपि महाराज गानपुण्येन दर्शनम् ।

प्राप्तो ययौ सुरावासं सर्वदेवादिदुर्ल्लभम् ४७।

सर्वे प्रचलिता विष्णुलोकं परममद्भुतम् ।

चतुर्भुजाः शंखचक्रगदापाथोजधारिणः ४८।

सर्वे मेघश्रियः शुद्धा लसदंभोजपाणयः ।

हारकेयूरकटकैर्भूषितांगा ययुर्दिवम् ४९।

तद्विमानावलीर्दृष्ट्वा लोकैः प्रकृतिभिस्तदा ।

दुंदुभीनां तु निर्घोषस्तैः कृतः कर्णगोचरः ५०।

तदैको ब्राह्मणो ह्यासीद्विष्णुपादाब्जवल्लभः ।

गतस्तद्विरहाकृष्टचेता जातश्चतुर्भुजः ५१।

तच्चित्रं वीक्ष्य लोकास्ते प्रशंसंतो महोदयम् ।

गंगासागरसंयोगे स्नात्वाऽगुस्तं पुरं प्रति ५२।

अहो भाग्यं भूमिपते रत्नग्रीवस्य सन्मतेः ।

जगामानेन देहेन तद्विष्णोः परमं पदम् ५३।

राजन्नसौ नीलगिरिः पुरुषोत्तमसत्कृतः ।

यं वीक्ष्यैव व्रजंत्यद्धा वैकुंठं परमायनम् ५४।

एतन्नीलस्य माहात्म्यं यः शृणोति स भाग्यवान् ।

यः श्रावयति लोकान्वै तौ गच्छेतां परं पदम् ५५।

एतच्छ्रुत्वा तु दुःस्वप्नो नश्यति स्मृतिमात्रतः ।

प्रांते संसारनिस्तारं ददाति पुरुषोत्तमः ५६।

योऽसौ नीलाधिवासी च स रामः पुरुषोत्तमः ।

सीतासाक्षान्महालक्ष्मीः सर्वकारणकारणम् ५७।

हयमेधं चरित्वा स लोकान्वै पावयिष्यति ।

यन्नामब्रह्महत्यायाः प्रायश्चित्ते प्रदिश्यते ५८।

इदानीं त्वद्धयः प्राप्तो नीलेपर्वतसत्तमे ।

पुरुषोत्तमदेवं त्वं नमस्कुरु महामते ५९।

तत्र निष्पापिनो भूत्वा यास्यामः परमं पदम् ।

यस्य प्रसादाद्बहवो निस्तीर्णा भवसागरात् ६०।

एवं प्रवदतस्तस्य प्राप्तोऽश्वो नीलपर्वतम् ।

वायुवेगेन पृथिवीं कुर्वन्संक्षुण्णमंडलाम् ६१।

तदा राजापि तत्पृष्ठचारी नीलाभिधं गिरिम् ।

प्राप्तो गंगाब्धिसंयोगे स्नात्वागात्पुरुषोत्तमम् ६२।

स्तुत्वा नत्वा च देवेशं सुरासुरनमस्कृतम् ।

जातं कृतार्थमात्मानममन्यत स शत्रुहा ६३।

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे नीलगिरिमहिमवर्णनंनाम द्वाविंशोऽध्यायः २२ ।

शेष उवाच।

क्षणं स्थित्वा तृणान्यत्त्वा ययौ वाजी मनोजवः ।

वीरश्रेणीवृतः पत्रं भाले धृत्वा सचामरः १।

शत्रुघ्नेन सुवीरेण लक्ष्मीनिधि नृपेण च ।

पुष्कलेनोग्रवाहेन प्रतापाग्र्येण रक्षितः २।

ययौ पुरीं स चक्रांकां सुबाहुपरिरक्षिताम् ।

अनेकवीरकोटीभी रक्षितोऽनुगतः प्रभो ३।

तदा पुत्रोस्य दमनो मृगयामास्थितो महान् ।

ददर्शाश्वं भालपत्रं चंदनादिकचर्चितम् ४।

विलोक्य सेवकं प्राह कस्याश्वो मेऽक्षिगोचरः ।

भाले पत्रं धृतं किं नु चामरं किंतु शोभनम् ५।

इति राज्ञोवचः श्रुत्वा सेवकः प्रययौ ततः ।

यत्रासौ वर्तते वाजी भालपत्रः सुशोभनः ६।

गृहीत्वा तं केशसंघे रत्नमालाविभूषितम् ।

निनाय चाग्रे भूपस्य सुबाहुकुलधारिणः ७।

स पत्रं वाचयामास सुंदराक्षरशोभितम् ।

अयोध्याधिपतिश्चासीद्राजा दशरथो बली ८।

तस्यात्मजो रामभद्रः सर्वशूरशिरोमणिः ।

नान्योस्ति तत्समः पृथ्व्यां धनुर्धरणविक्रमः ९।

तेनासौ मोचितो वाजी चंदनादिकचर्चितः ।

तं पालयति धर्मात्मा शत्रुघ्नः परवीरहा १०।

ये च शूरा वयं वीरा धनुर्हस्ता इमे वयम् ।

ते गृह्णंतु बलाद्वाहं रत्नमालाविभूषितम् ११।

तं च मोक्ष्यति शत्रुघ्नः सर्ववीरशिरोमणिः ।

अन्यथा पादयोस्तस्य प्रणतिं यांतु धन्विनः १२।

इत्यभिप्रायमालोक्य जगाद नृपनंदनः ।

राम एव धनुर्धारी न वयं क्षत्त्रियाः स्मृताः १३।

ताते मेऽवस्थिते पृथ्व्यां कोऽयं गर्वो महान्भुवि ।

प्राप्नोतु गर्वस्य फलं मम निर्मुक्तसायकैः १४।

अद्य मे निशिता बाणाः शत्रुघ्नं किंशुकं यथा ।

पुष्पितं विदधत्वद्धा क्षतावृतशरीरकम् १५।

दारयंतु कपोलांश्च सायका मम दंतिनाम् ।

अश्वान्पश्यंतु शतशो रुधिरौघपरिप्लुतान् १६।

पिबंतु योगिनीसंघा रुधिराणि नृमस्तकैः ।

शिवा भवंतु संतुष्टा मद्वैरिक्रव्यभक्षणैः १७।

पश्यंतु सुभटास्तस्य मम बाहुबलं महत् ।

कोदंडदंडनिर्मुक्ताः शरकोटीर्विमुंचतः १८।

इत्थमुक्त्वा महीपस्य तनुजो दमनाभिधः ।

स्वपुरं प्रेषयित्वा तं प्रहृष्टोऽभवदुद्भटः १९।

सेनापतिमुवाचेदं सज्जीकुरु महामते ।

सेनां परिमितां मह्यं वैरिवृंदनिवारणे २०।

सज्जां सेनां विधायाशु संमुखो रणमंडले ।

स्थितवान्या वदत्युग्रस्तावत्प्राप्ता हयानुगाः २१।

क्वासौ हयो महाराज्ञो भालपत्रेण चिह्नितः ।

पप्रच्छुस्ते तु चान्योन्यमतिव्याकुलिता मुहुः २२।

तावद्ददर्श पुरतः प्रतापाग्र्यः परंतपः ।

सज्जीभूतं तु कटकं वीरशब्दनिनादितम् २३।

तत्रावदञ्जनाः केचिन्नीतोऽश्वोऽनेन भूपते ।

अन्यथा संमुखस्तिष्ठेत्कथं वीरो बलानुगः २४।

इत्याकर्ण्य प्रतापाग्र्यः प्रेषयामास सेवकम् ।

स गत्वा तत्र पप्रच्छ कुत्राश्वो रामभूपतेः २५।

केन नीतः कुतो नीतो रामं जानाति नो कुधीः ।

यं शक्रप्रमुखा देवा बलिमादाय सन्नताः २६।

तस्य वै धर्मराजस्य कुपितं तु बलं महत् ।

सर्वथा हि ग्रसिष्येत प्रणतिं चेन्न यास्यति २७।

इत्थमुक्तं समाकर्ण्य तदा राजसुतो बली ।

तं वै धिक्कारयामास वाग्जालेन सुदुर्मनाः २८।

मयानीतो यज्ञहयः पत्रचिह्नाद्यलंकृतः ।

ये शूरास्ते तु मां जित्वा मोचयंतु बलादिह २९।

सेवकस्तद्वचः श्रुत्वा रोषपूर्णो हसन्ययौ ।

राज्ञे निवेदयामास यथावदुपवर्णितम् ३०।

तच्छ्रुत्वा रोषताम्राक्षः प्रतापाग्र्यो महाबलः ।

ययौ योद्धुं राजपुत्रं महावीरपुरस्कृतम् ३१।

रथेन कनकांगेन चतुर्वाजिसुशोभिना ।

सुकूबरेण सर्वास्त्रपूरितेन ययौ बली ३२।

धनुष्टंकारयामास महाबलसमन्वितः ।

पुनःपुनर्जहासोच्चैः कोपादुद्गमिताश्रुकः ३३।

अश्ववाहा गजारूढाः खड्गोल्लसितपाणयः ।

अन्वयुस्ते प्रतापाग्र्यं रोषपूर्णाकुलेक्षणम् ३४।

हस्तिनः पत्तयश्चैव कोटिशः प्रधनोद्यताः ।

चिरकालमभीप्संतो रणं वीरेणकारितम् ३५।

तदोद्यतं समाज्ञाय रिपुसैन्यं नृपात्मजः ।

प्रत्युज्जगाम वीराग्र्यो महाबलपरीवृतः ३६।

सन्नद्धः कवची खड्गी शरासनधरो युवा ।

लीलयैव ययौ योद्धुं मृगराड्गजतामिव ३७।

तदा योधाः प्रकुपिताः परस्परवधैषिणः ।

छिंधि भिंधीति भाषंतो रणकार्यविशारदाः ३८।

पत्तयः पत्तिसंघेन गजारूढाश्च सादिभिः ।

रथारूढा रथस्थैश्च वाहारूढाश्वसंस्थितैः ३९।

गजा भिन्ना द्विधा जाता हयाश्च द्विदलीकृताः ।

अनेकनरमस्तिष्कैर्मेदिनीपूरिता ह्यभूत् ४०।

तदा प्रकुपितो राजा प्रतापाग्र्यो महाबलः ।

स्वसैन्यकदनोद्युक्तं राजपुत्रं समीक्ष्य च ४१।

उवाच सारथिं तत्र प्रापयाश्वान्यतो मम ।

सैन्यस्य कदनासक्तो राजपुत्रो महारथः ४२।

अथ वीरशिरोरत्न नमितांघ्रिर्नृपात्मजः ।

ययौ संमुखमेवास्य प्रतापाग्र्यस्य वीर्यवान् ४३।

सारथिः प्रापयामास प्रतापाग्र्यस्य वाजिनः ।

यत्रासौ दमनो वीरः सर्वशूरशिरोमणिः ४४।

गत्वा तमाह्वयामास राजपुत्रं रणोद्यतम् ।

रथे पुरटनिर्णिक्ते तिष्ठन्कोदंडदंडभृत् ४५।

रे राजपुत्र क शिशो त्वया बद्धोऽश्वसत्तमः ।

न ज्ञातोसि महाराजः सर्ववीरेंद्र सेवितः ४६।

यस्य प्रतापं दैत्येंद्रो न शक्तः सोढुमद्भुतम् ।

तस्य त्वं वाजिनं नीत्वा गतोऽसि पुटभेदनम् ४७।

मां जानीहि पुरः प्राप्तं कालरूपं तु वैरिणम् ।

मुंचाश्वमर्भ गच्छाशु बालक्रीडनकं कुरु ४८।

कस्यात्मजस्त्वं कुत्रत्यः कथं नोऽदीर्घदर्शिना ।

धृतोऽश्वस्त्वथ संजाता घृणा मम शिशो त्वयि ४९।

इत्थमाकर्ण्य दमनः स्मितं चक्रे महामनाः ।

उवाच च प्रतापाग्र्यं तृणीकुर्वंश्च तद्बलम् ५०।

दमन उवाच।

मया बद्धो बलादश्वो नीतः स्वपुटभेदनम् ।

नार्पयिष्येऽद्य सप्राणः कुरु युद्धं महाबल ५१।

त्वया यदुक्तं बालस्त्वं गत्वा क्रीडनकं कुरु ।

तन्मे पश्य महाराज क्रीडनं रणमूर्धनि ५२।

शेष उवाच।

इत्युक्त्वा सगुणं चापं विधाय सुभुजां गजः ।

शराणां शतमाधत्त प्रतापाग्र्यस्य वक्षसि ५३।

संधाय बाणशतकं शंखं दध्मौ प्रतापवान् ।

तेन शंखनिनादेन कातराणां भयं ह्यभूत् ५४।

ताडयामास हृदये बाणानां शतकेन सः ।

प्रतापाग्र्यः प्रचिच्छेद लघुहस्तः सुपर्वणः ५५।

स बाणच्छेदनं दृष्ट्वा कुपितो व्यसृजच्छरान् ।

कंकपक्षान्वितांस्तीक्ष्णभल्लान्राजात्मजो बली ५६।

आकाशे भुवि मध्ये च बाणा ददृशिरेऽञ्चिताः ।

स्वनामचिह्नितास्तीक्ष्णधारापातसुशोभिताः ५७।

शरास्तद्बाहु हृदये लग्ना वह्निकणान्बहून् ।

सृजंतः कुर्वते सैन्यदाहनं तदभून्महत् ५८।

प्रतापाग्र्यः प्रकुपितस्तिष्ठतिष्ठेति च ब्रुवन् ।

शरेण दशसंख्येन ताडयामास मूर्धनि ५९।

ते बाणा राजपुत्रस्य ललाटे परिनिष्ठिताः ।

विराजंते स्म च मुने दशशाखास्तरोरिव ६०।

तेन बाणप्रहारेण विव्यथेन महामनाः ।

यष्टिकाप्रहतो यद्वत्कुंजरः सप्तवर्षकः ६१।

बाणान्धनुषि संधाय मुमोच त्रिशताञ्छुभान् ।

सुवर्णपुंखरचितान्महाकालानलोपमान् ६२।

ते बाणास्तु प्रतापाग्र्य वक्षो भित्त्वा गता ह्यधः ।

शोणिताक्ता यथा रामचंद्र भक्ति पराङ्मुखाः ६३।

प्रतापाग्र्यः प्रकुपितः शरान्मुंचन्सहस्रशः ।

अकरोद्विरथं सूनुं सुबाहोस्तत्क्षणाद्द्रुतम् ६४।

चतुर्भिश्च तुरो वाहान्द्वाभ्यां ध्वजमशातयत् ।

एकेन सारथेः कायाच्छिरो मह्यामपातयत् ६५।

चतुर्भिस्ताडयामास तं सूनुं नृपतेः पुनः ।

तत्क्षणाच्चापमेकेन गुणयुक्तं तु चिच्छिदे ६६।

सोऽन्यरथं समारुह्य हयरत्नसुशोभितम् ।

धनुः करे समादाय सज्यं चक्रे महामनाः ६७।

प्रत्युवाच प्रतापाग्र्यं त्वया विक्रांतमद्भुतम् ।

पश्येदानीं पराक्रांतिं धनुषो मम सद्भट ६८।

एवमुक्त्वा तु दमनो बाणान्दश समाददे ।

चतुर्भिश्चतुरो वाहान्निनाय यमसादनम् ६९।

चतुर्भिस्तिलशः कृत्तो रथश्चक्रसमन्वितः ।

एकेन हृदि विव्याध बाणेनैकेन सारथिम् ७०।

जगर्ज शंखमापूर्य शंखशब्दसमन्वितः ।

तत्कर्म पूजयामास साधु वीर महाबल ७१।

इति विक्रांतमालोक्य प्रतापाग्र्यो रुषान्वितः ।

अन्यं रथं समास्थाय ययौ योद्धुं नृपात्मजम् ७२।

उवाच वीर पश्य त्वं मम विक्रांतमद्भुतम् ।

इत्युक्त्वाशु मुमोचौघाञ्छराणां शितपर्वणाम् ७३।

शराः सर्वत्र दृश्यंते कुंजरेषु हयेषु च ।

परब्रह्मेव सर्वत्र व्याप्ताश्चांतरगोचराः ७४।

तं राजपुत्रं शितबाणकोटिभि -।

र्व्याप्तं विधायाशु जगर्ज विक्रमी ।

संहर्षयन्स्वीयगणान्परान्महान् ।

कुर्वन्हृदा शून्यतमान्गतासुकान् ७५।

स राजपुत्रः शितसायकव्रजैः ।

संपूर्णमात्मानमवेक्ष्य रोषितः ।

जग्राह शस्त्राणि दुरंतविक्रमो ।

धनुश्च धुन्वन्भुजदंडयोर्महान् ७६।

चकर्त सर्वाण्यस्त्राणि शस्त्राणि च महाबलः ।

रोषताम्रेक्षणो मुंचञ्छरान्वैरिविदारिणः ७७।

तच्छस्त्रजालं निर्धूय राजपुत्रो जगाद तम् ।

क्षमस्वैकं प्रहारं मे यदि शूरोसि मारिष ७८।

यद्यनेन भवंतं वै रथाच्चेत्पातयामि न ।

प्रतिज्ञां शृणु मे वीर मम गर्वेण निर्मिताम् ७९।

वेदं निंदंति ये मत्ता हेतुवादविचक्षणाः ।

तेषां पापं ममैवास्तु नरकार्णवमज्जकम् ८०।

इत्युक्त्वा बाणमासाद्य कोदंडे कालसन्निभम् ।

ज्वालामालाकुलं तीक्ष्णं निषंगादुद्धृतं वरम् ८१।

स मुक्तो नृपवर्येण हृदि लक्ष्यीकृतः शरः ।

जगाम तरसा तं वै कालानलसमप्रभः ८२।

प्रतापाग्र्यः शरं दृष्ट्वा स्वपातनसमुद्यतम् ।

बाणान्धनुष्यथाधत्त शरच्छेदायवै शितान् ८३।

स बाणः सर्वबाणांस्तांश्छिंदन्मध्यत एव हि ।

जगाम वै प्रतापाग्र्यहृदयं धैर्यसंयुतम् ८४।

संलग्नो हृदि नालीकः प्रविवेश तदंतरम् ।

राजाकृतप्रहारस्तु पपात धरणीतले ८५।

मूर्च्छितं चेतनाहीनं रथोपस्थाद्गतं भुवि ।

सारथिस्तं समादायापोवाह रणमंडलात् ८६।

हाहाकारोमहानासीद्बलं भग्नं गतं ततः ।

यत्र शत्रुघ्ननामासौ वीरकोटिपरीवृतः ८७।

राजात्मजो जयं प्राप्य प्रतापाग्र्यं विजित्य सः ।

प्रतीक्षां तु चकारास्य शत्रुघ्नस्य च भूपतेः ८८।

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे राजपुत्रयुद्धकथनंनाम त्रयोविंशोऽध्यायः २३ ।

शेष उवाच।

शत्रुघ्नस्तु क्रुधाविष्टो दंतान्दंतैर्विनिष्पिषन् ।

हस्तौ धुन्वंल्लेलिहानमधरं जिह्वया सकृत् १।

पुनः पुनस्तान्पप्रच्छ केनाश्वो नीयते मम ।

प्रतापाग्र्यः केन जितः सर्वशूरशिरोमणिः २।

सेवकास्ते तदा प्रोचुर्दमनोनाम शत्रुहन् ।

सुबाहुजः प्रतापाग्र्यं जितवान्हयमाहरत् ३।

इति श्रुत्वा हयं नीतं दमनेन स्ववैरिणा ।

आजगाम स वेगेन यत्राभूद्रणमंडलम् ४।

तत्रापश्यत्स शत्रुघ्नो गजान्दीर्णकपोलकान् ।

पर्वतानिव रक्तोदे मज्जमानान्मदोद्धतान् ५।

हयास्तत्र निजारोहकर्तृभिः सहिताः क्षताः ।

मृता वीरेण ददृशे शत्रुघ्नेन सुकोपिना ६।

नरान्रथान्गजान्भग्नान्वीक्षमाणः स शत्रुहा ।

अतीव चुक्रुधे यद्वत्प्रलये प्रलयार्णवः ७।

पुरतो दमनं वीक्ष्य हयनेतारमुद्भटम् ।

प्रतापाग्र्यस्य जेतारं तृणीकृत्य निजं बलम् ८।

तदा राजा प्रत्युवाच योधान्कोपाकुलेक्षणः ।

कोऽसौ दमन जेताऽत्र सर्वशस्त्रास्त्रधारकः ९।

यो वै राजसुतं वीरं रणकर्मविशारदम् ।

जेष्यत्यस्त्रेण निर्भीतः सज्जीभूतो भवत्वयम् १०।

इति वाक्यं समाकर्ण्य पुष्कलः परवीरहा ।

दमनं जेतुमुद्युक्तो जगाद वचनं त्विदम् ११।

स्वामिन्क्वायं दमनकः क्व तेऽपरिमितं बलम् ।

जेष्येऽहं त्वत्प्रतापेन गच्छाम्येष महामते १२।

सेवके मयि युद्धाय स्थिते कैर्नीयते हयः ।

रघुनाथप्रतापोऽयं सर्वं कृत्यं करिष्यति १३।

स्वामिञ्छृणु प्रतिज्ञां मे तव मोदप्रदायिनीम् ।

विजेष्ये दमनं युद्धे रणकर्मविचक्षणम् १४।

रामचंद्रपदांभोजमध्वास्वादवियोगिनाम् ।

यदघं तु भवेत्तन्मे दमनं न जयेयदि १५।

पुत्रो यो मातृपादान्यत्तीर्थं मत्वा तया सह ।

विरुद्ध्येत्तत्तमो मह्यं न जयेदमनं यदि १६।

अद्य मद्बाणनिर्भिन्न महोरस्को नृपांगजः ।

अलंकरोतु प्रधने भूतलं शयनेन हि १७।

शेष उवाच।

इति प्रतिज्ञामाकर्ण्य पुष्कलस्य रघूद्वहः ।

जहर्ष चित्ते तेजस्वी निदिदेश रणं प्रति १८।

आज्ञप्तोऽसौ ययौ सैन्यैर्बहुभिः परिवारितः ।

यत्रास्ते दमनो राजपुत्रः शूरकुलोद्भवः १९।

दमनोऽपि तमाज्ञाय ह्यागतं रणमंडले ।

प्रत्युज्जगाम वीराग्र्यः स्वसैन्यपरिवारितः २०।

अन्योन्यं तौ संमिलितौ रथस्थौ रथशोभिनौ ।

समरे शक्रदैत्यौ किं युद्धार्थं रणमागतौ २१।

उवाच पुष्कलस्तं वै राजपुत्रं महाबलम् ।

राजपुत्र दमनक मां जानीहि समागतम् २२।

स प्रतिज्ञं तु युद्धाय भरतात्मजमुद्भटम् ।

पुष्कलेन स्वनाम्ना च लक्षितं विद्धिसत्तम २३।

रघुनाथपदांभोज नित्यसेवामधुव्रतम् ।

त्वां जेष्ये शस्त्रसंघेनसज्जीभव महामते २४।

इति वाक्यं समाकर्ण्य दमनः परवीरहा ।

प्रत्युवाच हसन्वाग्मी निर्भयोद्दृष्टविक्रमः २५।

सुबाहुपुत्रं दमनं पितृभक्ति हृताघकम् ।

विद्धि मामश्वनेतारं शत्रुघ्नस्य महीपतेः २६।

जयो दैवविसृष्टोऽयं यस्य चालंकरिष्यति ।

स प्राप्नोति निरीक्षस्व बलं मे रणमूर्धनि २७।

इत्युक्त्वा स शरं चापं विधायाकर्णपूरितम् ।

मुमोच बाणान्निशितान्वैरिप्राणापहारिणः २८।

ते बाणास्त्वाविलीभूताश्छादयामासुरंबरम् ।

सूर्यभानुप्रभा यत्र बाणच्छायानिवारिता २९।

गजानां कटभित्त्योघे लग्ना सायकसंततिः ।

अलंकरोति धातूनां रागा इव विचित्रिताः ३०।

पतितास्तत्र दृश्यंते नरा वाहा गजा रथाः ।

शरव्रातेन नृपतेः सुतेन परिताडिताः ३१।

तद्विक्रांतं समालोक्य पुष्कलः परवीरहा ।

शराणां छायया व्याप्तं रणमंडलमीक्ष्य च ३२।

शरासने समाधत्त बाणं वह्न्यभिमंत्रितम् ।

आचम्य सम्यग्विधिवन्मोचयामास सायकम् ३३।

ततोऽग्निप्रादुरभवत्तत्र संग्राममूर्धनि ।

ज्वालाभिर्विलिहन्व्योम प्रलयाग्निरिवोत्थितः ३४।

ततोऽस्य सैन्यं निर्दग्धं त्रासं प्राप्तं रणांगणे ।

पलायनपरं जातं वह्निज्वालाभिपीडितम् ३५।

छत्राणि तु प्रदग्धानि चंद्राकाराणि धन्विनाम् ।

दृश्यंते जातरूपाभ कांतिधारीणि तत्र ह ३६।

हया दग्धाः पलायंते केसरेषु च वैरिणाम् ।

रथा अपि गता दाहं सुकूबरसमन्विताः ३७।

मणिमाणिक्यरत्नानि वहंतः करभास्ततः ।

पलायंते दहनभू ज्वालामालाभिपीडिताः ३८।

कुत्रचिद्दंतिनो नष्टाः कुत्रचिद्धयसादिनः ।

कुत्रचित्पत्तयो नष्टा वह्निदग्धकलेवराः ३९।

शराः सर्वे नृपसुतप्रमुक्ताः प्रलयं गताः ।

आशुशुक्षणिकीलाभिर्भस्मीभूताः समंततः ४०।

तदा स्वसैन्ये दग्धे च दमनो रोषपूरितः ।

सर्वास्त्रवित्तच्छांत्यर्थं वारुणास्त्रमथा ददे ४१।

वारुणं वह्निशांत्यर्थं मुक्तं तेन महीभृता ।

आप्लावयद्बलं तस्य रथवाजिसमाकुलम् ४२।

रथा विप्लावितास्तोये दृश्यंते परिपंथिनाम् ।

गजाश्चापि परिप्लुष्टाः स्वीयाः शांतिमुपागताः ४३।

वह्निश्च शांतिमगमदग्न्यस्त्र परिमोचितः ।

शांतिमाप बलं स्वीयं वह्निज्वालाभिपीडितम् ४४।

कंपिताः शीततोयेन सीत्कुर्वंति च वैरिणः ।

करकावृष्टिभिः क्षिप्ता वायुना च प्रपीडिताः ४५।

तदा स्वबलमालोक्य तोयपूरेण पीडितम् ।

कंपितं क्षुभितं नष्टं वारुणेन विनिर्हृतम् ४६।

तदातिकोपताम्राक्षः पुष्कलो भरतात्मजः ।

वायव्यास्त्रं समाधत्त धनुष्येकं महाशरम् ४७।

ततो वायुर्महानासीद्वायव्यास्त्रप्रचोदितः ।

नाशयामास वेगेन घनानीकमुपस्थितम् ४८।

वायुना स्फालिता नागाः परस्परसमाहताः ।

अश्वाश्च संहतान्योन्यं स्वस्वारोहसमन्विताः ४९।

नराः प्रभंजनोद्धूता मुक्तकेशा निरोजसः ।

पतंतोऽत्र समीक्ष्यंते वेताला इव भूगताः ५०।

वायुना स्वबलं सर्वं परिभूतं विलोक्य सः ।

राजपुत्रः पर्वतास्त्रं धनुष्येवं समादधे ५१।

तदा तु पर्वताः पेतुर्मस्तकोपरि युध्यताम् ।

वायुः संच्छादितस्तैस्तु न प्रचक्राम कुत्रचित् ५२।

पुष्कलो वज्रसंज्ञं तु समाधत्त शरासने ।

वज्रेण कृत्तास्ते सर्वे जाताश्च तिलशः क्षणात् ५३।

वज्रं नगान्रजः शेषान्कृत्वा बाणाभिमंत्रितम् ।

राजपुत्रोरसि प्रोच्चैः पपात स्वनवद्भृशम् ५४।

सत्वाकुलितचेतस्को हृदि विद्धः क्षतो भृशम् ।

विव्यथे बलवान्वीरः कश्मलं परमाप सः ५५।

तं वै कश्मलितं दृष्ट्वा सारथिर्नयकोविदः ।

अपोवाह रणात्तस्मात्क्रोशमात्रं नरेंद्रजम् ५६।

ततो योधा राजसूनोः प्रणष्टाः प्रपलायिताः ।

गत्वा पुरीं समाचख्युः कश्मलस्थं नृपात्मजम् ५७।

पुष्कलो जयमाप्यैवं रणमूर्धनि धर्मवित् ।

न प्रहर्तुं पुनः शक्तो रघुनाथवचः स्मरन् ५८।

ततो दुंदुभिनिर्घोषो जयशब्दो महानभूत् ।

साधुसाध्विति वाचश्च प्रावर्तंत मनोहराः ५९।

हर्षं प्राप स शत्रुघ्नो जयिनं वीक्ष्य पुष्कलम् ।

प्रशशंस सुमत्यादि मंत्रिभिः परिवारितः ६०।

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे पुष्कलविजयोनाम चतुर्विंशतितमोऽध्यायः २४ ।

शेष उवाच।

अथ वीक्ष्य भटान्निजान्नृपो रुधिरौघेण परिप्लुतांगकान् ।

सुखमाप न वै शुशोच तान्परिपप्रच्छ सुतस्य चेष्टितम् १।

गदताखिलकर्म तस्य वै स कथं चाहरदश्ववर्यकम् ।

कथयंतु पुनः कियद्बलं बत वीराः कति योद्धुमागताः २।

अथ शत्रुबलोन्मुखः कथं मम वीरो दमनो रणं व्यधात् ।

विजयं च विधाय दुर्जयं किल वीरं बत कोऽप्यशातयत् ३।

इत्याकर्ण्य वचो राज्ञः प्रत्यूचुस्तेऽस्य सेवकाः ।

क्षतजेन परिक्लिन्न गात्रवस्त्रादिधारिणः ४।

राजन्नश्वं समालोक्य पत्रचिह्नाद्यलंकृतम् ।

ग्राहयामास गर्वेण तृणीकृत्य रघूत्तमम् ५।

ततो हयानुगः प्राप्तः स्वल्पसैन्यसमावृतः ।

तेन साकमभूद्युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् ६।

तं मूर्च्छितं ततः कृत्वा तव पुत्रः स्वसायकैः ।

यावत्तिष्ठत्यथायातः शत्रुघ्नः स्वबलैर्वृतः ७।

ततो युद्धं महदभूच्छस्त्रास्त्रपरिबृंहितम् ।

बहुशो जयमापेदे तव पुत्रो महाबलः ८।

इदानीं तेन मुक्त्वास्त्रं शत्रुघ्नभ्रातृसूनुना ।

मूर्च्छितः प्रधने राजन्कृतो वीरः सुतस्तव ९।

इति वाक्यं समाकर्ण्य रोषशोकसमन्वितः ।

स्थगितांग इवासीत्स समुद्र इव पर्वणि १०।

उवाच सेनाधिपतिं रोषप्रस्फुरिताधरः ।

दन्तैर्दताँल्लिहन्नोष्ठं जिह्वया शोककर्शितः ११।

सेनापते कुरुष्वारान्मम सेनां तु सज्जिताम् ।

योत्स्ये रामस्य सुभटैर्ममपुत्रोपघातकैः १२।

अद्याहं मम पुत्रस्य दुःखदं निशितैः शरैः ।

पातयिष्ये यदि ह्येनं रक्षितापि महेश्वरः १३।

सेनापतिरिदं वाक्यं प्रोक्तं सुभुजभूपतेः ।

निशम्य च तथा कृत्वा सज्जीभूतो भवत्स्वयम् १४।

राज्ञे निवेदयामास ससज्जां चतुरंगिणीम् ।

सेनां कालबलप्रख्यां हतदुर्जनकोटिकाम् १५।

श्रुत्वा सेनापतेर्वाक्यं सुबाहुः परवीरहा ।

निर्जगाम ततो यत्र शत्रुघ्नः स्वसुतार्दनः १६।

कुंजरैश्च मदोन्मत्तैर्हयैश्चापि मनोजवैः ।

रथैश्च सर्वशस्त्रास्त्रपूरितै रिपुजेतृभिः १७।

भूश्चकंपे तदा तत्र सैन्यभारेण भूरिणा ।

संमर्दः सुमहानासीत्तत्र सैन्ये विसर्पति १८।

राजानं निर्गतं दृष्ट्वा रथेन कनकांगिना ।

शत्रुघ्नबलमुद्युक्तं सर्ववैरिप्रहारकम् १९।

सुकेतुस्तस्य वै भ्राता गदायुद्धविशारदः ।

रथेनाश्वा जगामायं सर्वशस्त्रास्त्रपूरितः २०।

चित्रांगस्तु सुतो राज्ञः सर्वयुद्धविचक्षणः ।

जगाम स्वरथेनाशु शत्रुघ्नबलमुन्मदम् २१।

तस्यानुजो विचित्राख्यो विचित्ररणकोविदः ।

ययौ रथेन हैमेन भ्रातृदुःखेन पीडितः २२।

अन्ये शूरा महेष्वासाः सर्वशस्त्रास्त्रकोविदाः ।

ययुर्नृपसमादिष्टाः प्रधनं वीरपूरितम् २३।

राजा सुबाहुः संरोषादागतः प्रधनांगणे ।

विलोकयामास सुतं मूर्च्छितं शरपीडितम् २४।

रथोपस्थस्थितं मूढं स्वसुतं दमनाभिधम् ।

वीक्ष्य दुःखं मुहुः प्राप वीजयामास पल्लवैः २५।

जलेन सिक्तः संस्पृष्टो राज्ञा कोमलपाणिना ।

संज्ञामाप शनैर्वीरो दमनः परमास्त्रवित् २६।

उत्थितः क्व धनुर्मेऽस्ति क्व पुष्कल इतो गतः ।

संसज्य समरं त्यक्त्वा मद्बाणव्रणपीडितः २७।

इति वाक्यं समाकर्ण्य सुबाहुः पुत्रभाषितम् ।

परमं हर्षमापेदे परिरभ्य सुतं स्वकम् २८।

दमनो वीक्ष्य जनकं नृपं नम्रशिरोधरः ।

पपात पादयोर्भक्त्या क्षतदेहोऽस्त्रराजिभिः २९।

स्वसुतं रथसंस्थं तु विधाय नृपतिः पुनः ।

जगाद सेनाधिपतिं रणकर्मविशारदः ३०।

व्यूहं रचय संग्रामे क्रौंचाख्यं रिपुदुर्जयम् ।

यमाविश्य जये सैन्यं शत्रुघ्नस्य महीपतेः ३१।

तद्वाक्यमाकर्ण्य सुबाहुभूपतेः ।

क्रौंचाख्यसद्व्यूहविशेषमादधात् ।

यन्नो विशंते सहसा रिपोर्गणा ।

महाबलाः शस्त्रसमूहधारिणः ३२।

मुखे सुकेतुस्तस्यासीद्गले चित्रांगसंज्ञकः ।

पक्षयो राजपुत्रौ द्वौ पुच्छे राजा प्रतिष्ठितः ३३।

मध्ये सैन्यं महत्तस्य चतुरंगैस्तु शोभितम् ।

कृत्वा न्यवेदयद्राज्ञे क्रौंचव्यूहं विचित्रितम् ३४।

राजा दृष्ट्वा सुसन्नद्धं क्रौंचव्यूहं सुनिर्मितम् ।

रणाय स्वमतिं चक्रे शत्रुघ्नकटके स्थितैः ३५।

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे सुबाहुसैन्यसमागमोनाम पंचविंशोऽध्यायः २५ ।

शेष उवाच।

शत्रुघ्नस्तद्बलं दृष्ट्वा भीषणाकृतिमेघवत् ।

हस्त्यश्वरथपादातैर्बहुभिः परिवारितम् १।

सुमतिं प्रत्युवाचेदं वचोगंभीरशब्दयुक् ।

नानावाक्यविचारज्ञैः पंडितैः परिसेवितः २।

शत्रुघ्न उवाच।

सुमते कस्य नगरं प्राप्तो मे हयसत्तमः ।

बलमेतन्निरीक्षेहं पयोदधितरंगवत् ३।

कस्यैतद्बलमुद्धर्षं चतुरंगसमन्वितम् ।

पुरतो भाति युद्धाय समुपस्थितमादरात् ४।

एतत्सर्वं समाचक्ष्व यथावत्पृच्छतो मम ।

यज्ज्ञात्वा युद्धसंस्थायै निर्दिशामि स्वकान्भटान् ५।

इति वाक्यं समाकर्ण्य सुमतिः शुभबुद्धिमान् ।

उवाच वचनं प्रीतः शत्रुघ्नं वैरितापनम् ६।

सुमतिरुवाच।

चक्रांका नगरी राजन्वर्तते सविधे शुभा ।

यस्यां संति नराः पापरहिता विष्णुभक्तितः ७।

तस्याः पुर्याः पतिरयं सुबाहुर्धर्मवित्तमः ।

तवायं पुरतो भाति पुत्रपौत्रसमावृतः ८।

स्वदारनिरतो नित्यं परदारपराङ्मुखः ।

विष्णोः कथास्य कर्णस्थाना परार्थप्रकाशिनी ९।

परस्वं न समादत्ते षष्ठांशादधिकं नृपः ।

ब्राह्मणा विष्णुभक्त्यैव पूज्यंते तेन धर्मिणा १०।

नित्यं सेवारतो विष्णुपादपद्ममधुव्रतः ।

एष स्वधर्मनिरतः परधर्मपराङ्मुखः ११।

एतस्य बलतुल्यं हि न वीराणां बलं क्वचित् ।

पुत्रस्य पतनं श्रुत्वा रोषशोकसमाकुलः १२।

चतुरंगसमेतोऽयं युद्धाय समुपस्थितः ।

तवापि वीरा बहवो लक्ष्मीनिधिमुखा अमून् १३।

जेष्यंति शस्त्रसंघेन निर्दिशाशु परं हि तान् ।

शत्रुघ्नस्तद्वचः श्रुत्वा प्रोवाच स्वभटान्वरान् १४।

रणप्राप्तिभवोद्धर्षपूरपूरितमानसान् ।

क्रौंचव्यूहोऽद्य रचितः सुबाहुपरिसैनिकैः १५।

मुखपक्षस्थिता योधास्तान्को भेत्स्यति शस्त्रवित् ।

यस्य भेदे निजा शक्तिर्यो वीर विजयोद्यतः १६।

स गृह्णातु मदीयाद्धि पाणिपद्माच्च वीटकम् ।

तदा लक्ष्मीनिधिर्वीरो जग्राह क्रौंचभेदने १७।

सर्वशस्त्रास्त्रविद्वीरैर्बहुभिः परिवारितः ।

उवाच वचनं राजन्यास्येऽहं क्रौंचभेदने १८।

भार्गवः पूर्वमेवासीत्क्रौंचभेत्ता तथा ह्यहम् ।

तथान्यं वीरमावोचत्कोऽस्य सार्धं गमिष्यति १९।

पुष्कलः पृष्ठतस्तस्य यातुं चक्रे मतिं ततः ।

रिपुतापो नीलरत्न उग्राश्वो वीरमर्दनः २०।

सर्वे शत्रुघ्नसंदेशाद्ययुस्तत्क्रौंचभेदने ।

शत्रुघ्नोऽपि रथस्थश्च सर्वायुधधरः परः २१।

पृष्ठतोऽस्य परीयाय बहुभिः सैनिकैर्वृतः ।

तदा प्रचलितौ दृष्टावन्योन्यबलवारिधी २२।

प्रलयं कर्तुमुद्युक्तौ जगतः सुतरंगिणौ ।

तदा भेर्यः समाजघ्नुरुभयोः सेनयोर्दृढाः २३।

रणभेर्यः शंखनादाः श्रूयंते तत्र तत्र ह ।

हेषंते वाजिनस्तत्र गर्जंति द्विरदा भृशम् २४।

हुं हुं कुर्वंति वीराग्र्या नदंति रथनेमयः ।

तत्र प्रकुपिताः शूराः सुबाहुबलदर्पिताः २५।

छिंधि भिंधीति भाषंतो दृश्यंते बहवो रणे ।

एवंभूते रणोद्युक्ते सैन्ये शत्रुघ्नवैरिणोः २६।

मुखसंस्थं सुकेतुं तं लक्ष्मीनिधिरुवाच ह ।

लक्ष्मीनिधिरुवाच।

जनकस्य सुतं विद्धि लक्ष्मीनिधिरिति स्मृतम् २७।

सर्वशस्त्रास्त्रकुशलं सर्वयुद्धविशारदम् ।

मुंचाश्वं रामचंद्रस्य सर्वदानवदंशितुः २८।

नोचेन्मद्बाणनिर्भिन्नो यास्यसे यमसादनम् ।

इति ब्रुवंतं वीराग्र्यं सुकेतुः सहसा त्वरन् २९।

सज्यं चापं विधायाशु बाणान्मुंचन्स्थिरोऽभवत् ।

ते बाणाः शितपर्वाणः स्वर्णपुंखाः समंततः ३०।

दृश्यंते व्यापिनस्तत्र रणमध्ये सुदुर्भराः ।

तद्बाणजालं तरसा निहत्य ।

लक्ष्मीनिधिश्चापमथा ततज्यम् ।

विधाय तस्योरसि बाणषट्कं ।

मुमोच तीक्ष्णं शितपर्वशोभितम् ३१।

तद्बाणाः सुभुजभ्रातुर्हृदयं संविदार्य च ।

गतास्ते भुवि दृश्यंते रुधिराक्ता मलीमसाः ३२।

तद्बाणभिन्नहृदयः सुकेतुः कोपपूरितः ।

जघानशरविंशत्या तीक्ष्णया नतपर्वया ३३।

उभौ बाणविभिन्नांगावुभौ क्षतजविप्लुतौ ।

सैनिकैः परिदृश्यंते किंशुकाविव पुष्पितौ ३४।

मुंचंतौ बाणकोटीश्च संदधंतौ त्वरा शरान् ।

न केनापि विलक्ष्येते लघुहस्तौ महाबलौ ३५।

कुंडलीकृत सच्चापौ वर्षंतौ बाणधारया ।

नवांबुदाविव दिवि शक्रनिर्देशकारिणौ ३६।

तयोर्बाणा गजान्वाहान्नराञ्छूरान्विमस्तकान् ।

कुर्वंतः केवलं दृष्टा न च संधानमोक्षयोः ३७।

पृथिवी सुभटैः पूर्णा सकिरीटैः सकुंडलैः ।

धनुर्बाणकरै रोषसंदष्टाधरयुग्मकैः ३८।

तयोः प्रयुद्ध्यतोर्दर्पात्सर्वशस्त्रास्त्रवेदिनोः ।

युद्धं समभवद्घोरं देवविस्मापनं महत् ३९।

संमर्दोऽभवदत्यंतं वीरकोटिविदारणः ।

न केनचित्क्वचिद्दृष्टं शरजालांतरेंऽबरम् ४०।

तस्मिंस्तु समये लक्ष्मीनिधिर्वीरोऽरिमर्दनः ।

बाणांश्चापे समाधत्त वसुसंख्यान्दृढाञ्छितान् ४१।

चतुर्भिस्तुरगान्वीरः सुकेतोरनयत्क्षयम् ।

एकेन ध्वजमत्युग्रं चिच्छेद तरसा हसन् ४२।

एकेन सारथेः कायाच्छिरोभूमावपातयत् ।

एकेन चापं सगुणमच्छिनद्रोषपूरितः ४३।

एकेन हृदि विव्याध सुकेतोर्वेगवान्नृपः ।

तत्कर्माद्भुतमुद्वीक्ष्य वीरा विस्मयमाययुः ४४।

सच्छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः ।

महतीं स गदां धृत्वा योद्घुकामोऽभ्युपेयिवान् ४५।

तमायांतं समालक्ष्य गदायुद्धविशारदम् ।

महत्या गदया युक्तं रथादवततार सः ४६।

गदामादाय महतीं सर्वायसविनिर्मिताम् ।

जातरूपविचित्रांगीं सर्वशोभापुरस्कृताम् ४७।

लक्ष्मीनिधिर्भृशं क्रुद्धः सुकेतोर्वक्षसि त्वरन् ।

ताडयामास हृदये गदां वज्राग्निसन्निभाम् ४८।

गदया ताडितो वीरो नाकंपत महामुने ।

मदोन्मत्तो यथा दंती बालेन स्रग्भिराहतः ४९।

उवाच तं स वीराग्र्यो नृपं लक्ष्मीनिधिं तदा ।

सहस्वैकं प्रहारं मे यदि शूरः परंतप ५०।

इत्युक्त्वा ताडयामास ललाटे गदया भृशम् ।

गदया ताडितो भालेऽसृग्वमन्कुपितो भृशम् ५१।

मूर्ध्नि तं ताडयामास गदया कालरूपया ।

सुकेतुरपि तं स्कंधे ताडयामास धर्मवित् ५२।

एवं भृशं प्रकुपितौ गदायुद्धविशारदौ ।

गदायुद्धं प्रकुर्वाणौ परस्परजयैषिणौ ५३।

अन्योन्याघातविमतौ परस्परवधोद्यतौ ।

न कोपि तत्र हीयेत न को जीयेत संयुगे ५४।

मूर्ध्नि भाले तथा स्कंधे हृदि गात्रेषु सर्वतः ।

रुधिरौघ परिक्लिन्नौ महाबलपराक्रमौ ५५।

तदा लक्ष्मीनिधिः क्रुद्धो गदामुद्यम्य वेगवान् ।

जगाम प्रबलं हंतुं हृदि राजानुजं बली ५६।

तमायांतमथालोक्य स्वगदां महतीं दधत् ।

ययौ तं तरसा हंतुं राजभ्राता बलाद्बलम् ५७।

गदां तेन विनिक्षिप्तां स्वकरे धृतवानयम् ।

तयैव गदया तस्य हृदि जघ्ने महाबलः ५८।

स्वगदां तेन वै नीतां दृष्ट्वा लक्ष्मीनिधिर्नृपः ।

बाहुयुद्धेन तं योद्धुमियेष बलवत्तमम् ५९।

तदा राजानुजः क्रुद्धो बाहुभ्यामुपगृह्य तम् ।

युयुधे सर्वयुद्धस्य ज्ञातावीरेषु सत्तमः ६०।

तदा लक्ष्मीनिधिस्तस्य हृदि जघ्ने स्वमुष्टिना ।

तदा सोपि शिरस्येनं मुष्टिमुद्यम्य चाहनत् ६१।

मुष्टिभिर्वज्रसंकाशैस्तलस्फोटैश्च दारुणैः ।

अन्योन्यं जघ्नतुः क्रुद्धौ संदष्टाधरपल्लवौ ६२।

मुष्टी मुष्टि दंता दंति कचा कचि नखा नखि ।

उभयोरभवद्युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् ६३।

तदा प्रकुपितो भ्राता नृपतेश्च रणे नृपम् ।

गृहीत्वा भ्रामयित्वाथ पातयामास भूतले ६४।

लक्ष्मीनिधिः करे गृह्य तं नृपानुजमुच्चकैः ।

भ्रामयित्वा शतगुणं गजोपस्थे जघान तम् ६५।

स तदा पतितो भूमौ संज्ञां प्राप्य क्षणादनु ।

तथैव भ्रामयामास व्योम्नि वेगेन विक्रमी ६६।

एवं प्रयुध्यमानौ तौ बाहुयुद्धं गतौ पुनः ।

पादे पादं करे पाणिं हृदि हृद्वदने मुखम् ६७।

एवं परस्परं श्लिष्टौ परस्परवधैषिणौ ।

उभावपि पराक्रांतावुभावपि मुमूर्च्छतुः ६८।

तद्दृष्ट्वा विस्मयं प्राप्ताः प्रशशंसुः सहस्रशः ।

धन्यो लक्ष्मीनिधिर्भूपो धन्यो राजानुजो बली ६९।

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे गदायुद्धंनाम षड्विंशतितमोऽध्यायः २६ ।

शेष उवाच।

चित्रांगः क्रौंचकंठस्थो रथस्थो वीरशोभितः ।

गाहयामास तत्सैन्यं वाराह इव वारिधिम् १।

धनुर्विस्फार्य सुदृढं मेघनादनिनादितम् ।

मुमोच बाणान्निशितान्वैरिकोटिविदाहकान् २।

तद्बाणभिन्नसर्वांगाः शेरते सुभटा भृशम् ।

सकिरीटतनुत्राणाः सन्दष्टदशनच्छदाः ३।

एवं प्रवृत्ते संग्रामे ययौ योद्धुं स पुष्कलः ।

मणिचित्रितमादाय चापं वैरिप्रतापनम् ४।

तयोः संगतयोरूपं दृश्यतेऽतिमनोहरम् ।

पुरा तारकसंग्रामे स्कंदतारकयोर्यथा ५।

विस्फारयन्धनुः शीघ्रं सव्यसाची तु पुष्कलः ।

ताडयामास तं क्षिप्रं शरैः सन्नतपर्वभिः ६।

चित्रांगोऽपि रुषाक्रांतः शरासन इषूञ्छितान् ।

दधद्व्यमुंचद्बहुशो रणमंडलमूर्धनि ७।

नादानं न च संधानं न मोचनमथापि वा ।

दृष्टं तावेव संदृष्टौ कुंडलीकृतचापिनौ ८।

तदासौ पुष्कलः क्रुद्धः शराणां शतकेन तम् ।

विव्याध वक्षःस्थलके महायोद्धारमुद्भटम् ९।

चित्रांगस्ताञ्शरान्सर्वांश्चिच्छेद तिलशः क्षणात् ।

ताडयामास चांगेषु पुष्कलं शितसायकैः १०।

पुष्कलस्तद्रथं दिव्यं भ्रामकास्त्रेण शोभिना ।

नभसि भ्रामयामास तदद्भुतमिवाभवत् ११।

भ्रांत्वा मुहूर्तमात्रं तु सरथो हयसंयुतः ।

स्थितिर्लेभेतिकष्टेन संधृतो रणमंडले १२।

स चास्य विक्रमं दृष्ट्वा चित्रांगः कुपितो भृशम् ।

उवाच पुष्कलं धीमान्सर्वास्त्रेषु विशारदः १३।

चित्रांग उवाच।

त्वया साधुकृतं कर्म सुभटैर्युधिसंमतम् ।

मद्रथो वाजिसंयुक्तो भ्रामितो नभसि क्षणम् १४।

पराक्रमं समीक्षस्व ममापि सुभटेरितम् ।

आकाशचारी तु भवान्भवत्वमरपूजितः १५।

इत्युक्त्वा स मुमोचास्त्रं रणे परमदारुणम् ।

धनुषा परमास्त्रज्ञः सर्वधर्मविदुत्तमः १६।

तेन बाणेन संविद्धः खे बभ्राम पतंगवत् ।

सरथः सहयः संख्ये सध्वजश्च ससारथिः १७।

भ्रांत्वा सरथवर्यस्तु नभसि त्वरयान्वितः ।

यावत्स्थितिं न लभते तावन्मुक्तोऽपरः शरः १८।

पुनश्च परिबभ्राम रथः सूतसमन्वितः ।

तत्कर्मवीक्ष्य पुत्रस्य राज्ञो विस्मयमाप सः १९।

कथंचित्स्थितिमप्याप पुष्कलः परवीरहा ।

रथं जघान बाणैश्च ससूतहयमस्य च २०।

सभग्नस्यंदनो वीरः पुनरन्यं समाश्रितः ।

सोऽपि भग्नः शरैराशु पुष्कलेन रणांगणे २१।

पुनरन्यं समास्थाय यावदायाति संमुखम् ।

तावद्बभंज निशितैः सायकैस्तद्रथं पुनः २२।

एवं दश रथा भग्ना नृपतेरात्मजस्य हि ।

पुष्कलेन तु वीरेण महासंयुगशालिना २३।

तदा चित्रांगकः संख्ये रथे स्थित्वा विचित्रिते ।

आजगाम ह वेगेन पुष्कलं प्रति योधितुम् २४।

पुष्कलं पंचभिर्बाणैस्ताडयामास संयुगे ।

तैर्बाणैर्निहतोऽत्यतं विव्यथे भरतात्मजः २५।

सक्रुद्धश्चापमुद्यम्य बाणान्दश शितान्महान् ।

मुमोच हृदये तस्य स्वर्णपुंखसुशोभितान् २६।

ते बाणाः पपुरेतस्य रुधिरं बहुदारुणाः ।

पीत्वा पेतुः क्षितौ कूटसाक्षिणः पूर्वजा इव २७।

तदा चित्रांगकः क्रुद्धो भल्लान्पंच समाददे ।

मुमोच भाले पुत्रस्य भरतस्य महौजसः २८।

तैर्भल्लैराहतः क्रुद्धः शरासनवरे शरम् ।

दधत्प्रतिज्ञामकरोच्चित्रांगनिधनं प्रति २९।

शृणु वीर मम क्षिप्रं प्रतिज्ञां त्वद्वधाश्रिताम् ।

तज्ज्ञात्वा सावधानेन योद्धव्यं च त्वयात्र हि ३०।

बाणेनानेन चेत्त्वां वै न कुर्यां प्राणवर्जितम् ।

सतीं संदूष्य वनितां शीलाचारसुशोभिताम् ३१।

यो लोकः प्राप्यते लोकैर्यमस्य वशवर्तिभिः ।

स लोको मम वै भूयात्सत्यं मम प्रतिश्रुतम् ३२।

इति श्रेष्ठं वचः श्रुत्वा जहास परवीरहा ।

उवाच मतिमान्वीरः पुष्कलं वचनं शुभम् ३३।

मृत्युर्वै प्राणिनां भाव्यः सर्वत्रैव च सर्वदा ।

तस्मान्मे निधने दुःखं नास्ति शूरशिरोमणे ३४।

प्रतिज्ञा या कृता वीर त्वया वीरत्वशालिना ।

सा सत्यैव पुनर्मेऽद्य श्रूयतां व्याहृतं महत् ३५।

त्वद्बाणं मद्वधोद्युक्तं न च्छिंद्यां यदि चेदहम् ।

तदा प्रतिज्ञां शृणु मे सर्ववीराभिमानिनः ३६।

तीर्थं जिगमिषोर्यो वै कुर्यात्स्वांतविखंडनम् ।

एकादशीव्रतादन्यज्जानाति व्रतमुच्चकैः ३७।

तस्य पापं ममैवास्तु प्रतिज्ञापरिघातिनः ।

इति वाक्यमुदीर्यैव तूष्णींभूतो धनुर्दधे ३८।

तदानेन निषंगात्स्वादुद्धृत्य सायकं वरम् ।

कथयामास विशदं वाक्यं शत्रुवधावहम् ३९।

पुष्कल उवाच।

यदि रामांघ्रियुगुलं निष्कापट्येन चेतसा ।

उपासितं मया तर्हि मम वाक्यमृतं भवेत् ४०।

यदि स्वमहिलां भुक्त्वा नान्यां जानामिचेतसा ।

तेन सत्येन मे वाक्यं सत्यं भवतु संगरे ४१।

इति वाक्यमुदीर्याशु बाणं धनुषि संधितम् ।

कालानलोपमं वीरशिरश्छेदनमाक्षिपत् ४२।

तं बाणं मुक्तमालोक्य स तु राजसुतो बली ।

बाणं शरासने धत्त तीक्ष्णं कालानलोपमम् ४३।

तेन बाणेन संछिन्नो बाणः स्ववधउद्यतः ।

हाहाकारो महानासीच्छिन्ने तस्मिञ्छरे तदा ४४।

परार्धं पतितं भूमौ पूर्वार्धं फलसंयुतम् ।

शिरोधरां चकर्ताशु पद्मनालमिव क्षणात् ४५।

तदा भूमौ पतंतं तु दृष्ट्वा तत्तस्यसैनिकाः ।

हाहाकृत्वा भृशं सर्वे पलायनपरागताः ४६।

पृथ्व्यां तन्मस्तकं श्रेष्ठं सकिरीटं सकुंडलम् ।

शुशुभेऽतीव पतितं चंद्रबिंबं दिवो यथा ४७।

तं वीक्ष्य पतितं वीरः पुष्कलो भरतात्मजः ।

व्यगाहत व्यूहमिमं सर्ववीरैकशोभितम् ४८।

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे चित्रांगवधोनाम सप्तविंशतितमोऽध्यायः २७ ।

शेष उवाच।

अथ पुत्रं समालोक्य पतितं व्यसुमुद्धतम् ।

विललाप भृशं राजा सुतदुःखेन दुःखितः १।

मूर्ध्नि संताडयामास पाणिभ्यामतिदुःखितः ।

कम्पमानो भृशं चाश्रूण्यमुञ्चन्नयनाब्जयोः २।

गृहीत्वा पतितं वक्त्रं चंद्रबिंबमनोरमम् ।

पुष्कलेषु क्षतासृग्भिः क्लिन्नं कुंडलशोभितम् ३।

कुटिलभ्रूयुगं श्रेष्ठं संदष्टाधरपल्लवम् ।

स चुंबन्मुखपद्मेन विलपन्निदमब्रवीत् ४।

हा पुत्र वीर कथमुत्सुकचेतसं मां ।

किं नेक्षसे विशदनेत्रयुगेन शूर ।

किं मद्विनोदकथयारहितस्त्वमेव ।

रोषोदधिप्लुतमनाः किल लक्ष्यसे च ५।

वद पुत्र कथं मां त्वं प्रब्रूषे न हसन्पुनः ।

अमृतैर्मधुरास्वादैर्विनोदयसि पुत्रक ६।

शत्रुघ्नाश्वं गृहाण त्वं सितचामरशोभितम् ।

स्वर्णपत्रेण शोभाढ्यं त्यज निद्रां महामते ७।

एष प्रतापविशदः प्रतापाग्र्यः परंतपः ।

धनुर्बिभ्रत्पुरो भाति पुष्कलः परवीरहा ८।

एनं वारय सत्तीक्ष्णैर्बाणैः कोदंडनिर्गतैः ।

कथं त्वं रणमध्ये वै शेते वीरविमोहितः ९।

हस्तिनः पत्तयश्चैव रथारूढा भयार्दिताः ।

शरणं त्वां समायांति तानीक्षस्व महामते १०।

पुत्र त्वया विना सोढुं कथं शक्तो रणांगणे ।

शत्रुघ्नसायकांस्तीक्ष्णांश्चंडकोदंडनिर्गतान् ११।

अतो मां तु त्वया हीनं को वा पालयितुं क्षमः ।

यदि त्यक्ष्यसि निद्रा त्वं जयायाहं क्षमस्तदा १२।

इत्थं विलप्य सुभृशं तताड हृदयं स्वकम् ।

बहुशः पाणिना राजा पुत्रदुःखेन दुःखितः १३।

तदा विचित्र दमनौ स्व स्व स्यंदनसंस्थितौ ।

पितुश्चरणयोर्नत्वा ऊचतुः समयोचितम् १४।

राजन्नस्मासु जीवत्सु किं दुःखं हृदि तद्वद ।

वीराणां प्रधने मृत्युर्वांच्छितो जायते महान् १५।

धन्योऽयं बत चित्रांगो यो वीर भुवि शोभते ।

सकिरीटस्तु संदष्टदंतच्छदयुगः प्रभुः १६।

कथयाशु किमद्यैव कुर्वस्ते कार्यमीप्सितम् ।

शत्रुघ्नवाहिनीं सर्वां हन्व आवामनाथिनीम् १७।

अद्यैव पुष्कलं भ्रातुर्वधकारिणमाहवे ।

पातयावो रथाच्छित्त्वा शिरोमुकुटमंडितम् १८।

त्यज शोकं सुदुःखार्तः कथं भासि महामते ।

आज्ञापयावां मानार्ह कुरु युद्धे मतिं तथा १९।

इति वाक्यं समाकर्ण्य पुत्रयोर्वीरमानिनोः ।

शोकं त्यक्त्वा महाराजो युद्धाय मतिमादधात् २०।

तावपि प्रतियोद्धारं वांच्छंतौ रणदुर्मदौ ।

जग्मतुः कटके शत्रोरनंतभटपूरिते २१।

रिपुतापेन दमनो नीलरत्नेन चेतरः ।

युयुधाते रणे वीरौ प्रावृषीव बलाहकौ २२।

राजा कनकसन्नद्धे रथे मणिविचित्रिते ।

रत्नकूबरशोभाढ्ये तिष्ठंश्चापधरो बली २३।

ययौ योद्धुं तु शत्रुघ्नं वीरकोटभिरावृतम् ।

तृणीकुर्वन्महावीरान्धनुर्विद्याविशारदान् २४।

तं योद्धुमागतं दृष्ट्वा सुबाहुं रोषपूरितम् ।

पुत्रनाशेन कुर्वंतं सर्वसैन्यवधादिकम् २५।

शत्रुघ्नपार्श्वसंचारी हनूमांस्तमुपाद्रवत् ।

नखायुधो महानादं कुर्वन्मेघ इवाहवे २६।

सुबाहुस्तं हनूमंतमागच्छंतं महारवम् ।

उवाच प्रहसन्वाक्यं रोषपूरितलोचनः २७।

क्व गतः पुष्कलो हत्वा मत्पुत्रं रणमंडले ।

पातयाम्यद्य तस्याशु शिरो ज्वलितकुंडलम् २८।

क्व शत्रुघ्नो वाहपालः क्व च रामः कुतो भटाः ।

प्राणहंतारमायांतं पश्यंतु प्रधने तु माम् २९।

इति तद्वाक्यमाकर्ण्य हनूमान्निजगाद तम् ।

शत्रुघ्नो लवणच्छेत्ता वर्तते सैन्यपालकः ३०।

स कथं प्रधने युध्येत्सेवकेऽग्रे स्थिते नृप ।

मां विजित्य रणे तं च त्वं गंतासि नरर्षभ ३१।

इत्युक्तवंतं तरसा विव्याध दशसायकैः ।

हृदि वानरमत्युग्रं पर्वताग्र्यमिवस्थितम् ३२।

सबाणानागतांस्तांश्च गृहीत्वा करसंपुटे ।

चूर्णयामास तिलशः शितान्वैरिविदारणान् ३३।

चूर्णयित्वा शरांस्तांस्तु निनदन्घनगर्जितैः ।

पुच्छेनावेष्ट्य तस्योच्चै रथं निन्ये महाबलः ३४।

तदा तं नृपवर्योऽसावाकाशे स्थित एव सः ।

लांगूलं ताडयामास शिताग्रैः सायकैर्मुहुः ३५।

स ताडितस्तु पुच्छाग्रे शरैः सन्नतपर्वभिः ।

मुमोच तद्रथं दिव्यं कनकेन विचित्रितम् ३६।

स मुक्तस्तेन तरसा शरैस्तीक्ष्णैर्जघान तम् ।

हनूमंतं कपिवरं रोषसंपूरितेक्षणः ३७।

हनूमान्बाणविच्छिन्नः सर्वत्ररुधिराप्लुतः ।

महारोषं समाधत्त नृपोपरि कपीश्वरः ३८।

गृहीत्वा तस्य दंष्ट्राभी रथं हयसमन्वितम् ।

चूर्णयामस वेगेन तदद्भुतमिवाभवत् ३९।

स्वरथं भज्यमानं तु दृष्ट्वा राजा त्वरन्बली ।

अन्यं रथं समास्थाय युयुधे तं महाबलम् ४०।

पुच्छे मुखेऽथोरसि च भुजे चरणयोर्नृपः ।

जघान शरसंधानकोविदः परमास्त्रवित् ४१।

तदा क्रुद्धः कपिवरस्ताडयामास वक्षसि ।

पादेनोत्प्लुत्य वेगेन राज्ञः सुभटशोभिनः ४२।

स पदा प्रहतो भूमौ पपात किल मूर्च्छितः ।

मुखाद्वमन्नसृक्चोष्णं श्वासपूरप्रवेपितः ४३।

तदा प्रकुपितोऽत्यंतं हनूमान्प्रधनांगणे ।

अश्वान्वीरान्गजांश्चापि चूर्णयामास वेगतः ४४।

तदा सुकेतुस्तद्भ्राता तथा लक्ष्मीनिधिर्नृपः ।

उभावपि सुसन्नद्धौ युद्धाय समुपस्थितौ ४५।

राजानं मूर्च्छितं दृष्ट्वा प्रपलाय्य गता नराः ।

इतस्ततो बाणसंघैः क्षताः पुष्कलवर्षितैः ४६।

तद्भज्यमानं स्वबलं वीक्ष्य राजात्मजो बली ।

दमनः स्तंभयामास सेतुर्वार्धिमिवोच्चलम् ४७।

तदा तु मूर्च्छितो राजा स्वप्नमेकं ददर्श ह ।

रणमध्ये कपिवरप्रपदाघातताडितः ४८।

रामचंद्रस्त्वयोध्यायां सरयूतीरमंडपे ।

ब्राह्मणैर्याज्ञिकश्रेष्ठैर्बहुभिः परिवारितः ४९।

तत्र ब्रह्मादयो देवास्तत्र ब्रह्मांडकोटयः ।

कृतप्राञ्जलयस्तं वै स्तुवंति स्तुतिभिर्मुहुः ५०।

रामं श्यामं सुनयनं मृगशृंगपरिग्रहम् ।

गायंति नारदाद्याश्च वीणोल्लसितपाणयः ५१।

नृत्यंत्यप्सरसस्तत्र घृताची मेनकादयः ।

वेदा मूर्तिधरा भूत्वा उपतिष्ठंति राघवम् ५२।

यच्च किंचिद्वस्तुजातं सर्वशोभासमन्वितम् ।

तस्य दातारमखिलं भक्तानां भोगदायकम् ५३।

इत्येवमादिसंपश्यञ्जाग्रत्संज्ञामवाप सः ।

ब्रह्मशापहतज्ञानः किं दृष्टमिति वै वदन् ५४।

उत्थाय प्रययौ पद्भ्यां शत्रुघ्नचरणं प्रति ।

भृत्यकोटिपरीवारो रथकोटिपरीवृतः ५५।

सुकेतुं तु समाहूय विचित्रं दमनं तथा ।

युद्धं कर्तुं समुद्युक्तान्वारयामास धर्मवित् ५६।

उवाच तान्महाराजो धर्मात्मा धर्मसंयुतः ।

भ्रातःपुत्रौ शृणुत मे वाक्यं धर्मसमन्वितम् ५७।

मा युद्धं कुरुत क्षिप्रमनयस्तु महानभूत् ।

यद्रामचंद्रवाहं त्वमगृह्णाद्दमनोर्ज्जितम् ५८।

एष रामः परंब्रह्म कार्यकारणतः परम् ।

चराचरजगत्स्वामी न मानुषवपुर्धरः ५९।

एतद्धि ब्रह्मविज्ञानमधुना ज्ञातवानहम् ।

पुरासितांगशापेन हृतज्ञानधनोऽनघाः ६०।

अहं पुरा तीर्थयात्रां गतस्तत्त्वविवित्सया ।

तत्रानेके मया दृष्टा मुनयो धर्मवित्तमाः ६१।

असितांगं मुनिमहं गतवाञ्ज्ञातुमिच्छया ।

तदा प्रोवाच मां विप्रः कृपां कृत्वा ममोपरि ६२।

योऽसावयोध्याधिपतिः स परब्रह्मशब्दितः ।

तस्य या जानकी देवी साक्षात्सा चिन्मयी स्मृता ६३।

एनं तु योगिनः साक्षादुपासते यमादिभिः ।

दुस्तरा पारसंसारवारिधिं संतितीर्षवः ६४।

स्मृतमात्रो महापापहारी स गरुडध्वजः ।

य एनं सेवते विद्वान्स संसारं तरिष्यति ६५।

तदाहमहसं विप्रं कोऽयं रामस्तु मानुषः ।

केयं सा जानकी देवी हर्षशोकसमाकुला ६६।

अजन्मनः कथं जन्म अकर्तुः कृत्यमत्र किम् ।

जन्मदुःखजरातीतं कथयस्व मुने मम ६७।

इत्युक्तवंतं मां क्रुद्धः शशाप स मुनीश्वरः ।

अज्ञात्वा तत्स्वरूपं त्वं प्रतिब्रूषे ममाधम ६८।

एनं निंदसि रामं त्वं मानुषोऽयमिदं हसन् ।

तस्मात्त्वं तत्त्वसंमूढो भविष्यस्युदरंभरिः ६९।

तदाहं तस्य चरणावगृह्णं सदया युतः ।

दृष्ट्वा मे विनयं मां तु प्रावोचत्करुणानिधिः ७०।

त्वं रामस्य मखे विघ्नं करिष्यसि यदा नृप ।

तदा हनूमानंघ्रिं त्वां ताडयिष्यति वेगतः ७१।

तदा त्वं ज्ञास्यसे राजन्नान्यथा स्वमनीषया ।

पुराहमुक्तस्तेनैवं तद्दृष्टमधुना मया ७२।

यदा मां हनुमान्क्रुद्धस्ताडयामास वक्षसि ।

तदाऽदर्शं रमानाथं पूर्णब्रह्मस्वरूपिणम् ७३।

तस्मादश्वं तु शोभाढ्यमानयंतु महाबलाः ।

धनानि चैव वासांसि राज्यं चेदं समर्पये ७४।

रामं दृष्ट्वा कृतार्थः स्यामहं यज्ञेति पुण्यदे ।

आनयंतु हयं मह्यं रोचते तु तदर्पणम् ७५।

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे सुबाहुपराजयोनाम अष्टाविंशतितमोऽध्यायः२८ ।

शेष उवाच।

ते तु तातवचः श्रुत्वा हर्षिताः संप्रहारिणः ।

तथेत्यूचुर्महाराजं रामदर्शनलालसम् १।

पुत्रा ऊचुः।

राजन्भवत्पदांभोजान्नान्यं जानीमहे वयम् ।

यत्तव स्वांततो जातं तद्भवत्वद्य वेगतः २।

अश्वोऽयं नीयतां तत्र सितचामरभूषितः ।

रत्नमालातिशोभाढ्यश्चंदनादिकचर्चितः ३।

राज्यमाज्ञाफलं स्वामिन्कोशा बहुसमृद्धयः ।

वासांसि सुमहार्हाणि सूक्ष्माणि सुगुणानि च ४।

चंदनं चंद्रकं चैव वाजिनः सुमनोहराः ।

हस्तिनस्तु मदोद्धूता रथाः कांचनकूबराः ५।

विचित्रतरवर्णादि नानाभूषणभूषिताः ।

दास्यः शतसहस्रं च दासाश्च सुमनोरमाः ६।

मणयः सूर्यसंकाशा रत्नानि विविधानि च ।

मुक्ताफलानि शुभ्राणि गजकुंभभवानि च ७।

विद्रुमाः शतसाहस्रा यद्यद्वस्तुमहोदयम् ।

तत्सर्वं रामचंद्राय देहि राजन्महामते ८।

सुतानस्मान्किंकरान्नः सर्वानर्पय भूपते ।

कथं न कुरुषेराजंस्तदधीनं नृपासनम् ९।

शेष उवाच।

इति पुत्रवचः श्रुत्वा हर्षितोऽभून्महीपतिः ।

उवाच च सुतान्वीरान्स्ववाक्यकरणोद्यतान् १०।

राजोवाच।

आनयंतु हयं सर्वे सन्नद्धाः शस्त्रपाणयः ।

नानारथपरीवारास्ततो यास्ये नृपं प्रति ११।

शेष उवाच।

इति राज्ञोवचः श्रुत्वा विचित्रो दमनस्तथा ।

सुकेतुः समरे शूरा जग्मुस्तस्याज्ञयोद्यताः १२।

ते गत्वाथ पुरीं शूरा वाजिनं सुमनोरमम् ।

सितचामरसंयुक्तं स्वर्णपत्राद्यलंकृतम् १३।

रत्नमालाविभूषाढ्यं चित्रपत्रेणशोभितम् ।

विचित्रमणिभूषाढ्यं मुक्ताजालस्वलंकृतम् १४।

रज्ज्वा धृतं महावीरैः पूर्वतः पृष्ठतो भटैः ।

महाशस्त्रास्त्रसंयुक्तैः सर्वशोभासमन्वितैः १५।

सितातपत्रमस्योच्चैर्भाति मूर्धनि वाजिनः ।

सुचामरद्वयं यस्य ध्रियते पुरतो मुहुः १६।

कृष्णागर्वादिधूपैश्च धूपितं वायुवेगिनम् ।

राज्ञः पुरो निनायाश्वं हयमेधस्य सत्क्रतोः १७।

तमानीतं हयं दृष्ट्वा रत्नमालाविभूषितम् ।

मनोजवं कामरूपं जहर्ष मतिमान्नृपः १८।

जगाम पद्भ्यां शत्रुघ्नं राजचिह्नाद्यलंकृतः ।

स्वपुत्रपौत्रैः संयुक्तो राजा परमधार्मिकः १९।

ययौ कर्तुं धनानां स सद्व्ययं चलगामिनाम् ।

एतद्विनश्वरं मत्वा दुःखदं सक्तचेतसाम् २०।

शत्रुघ्नं स ददर्शाथ सितच्छत्रेण शोभितम् ।

चामरैर्वीज्यमानञ्च सेवकैः पुरतः स्थितैः २१।

सुमतिं परिपृच्छंतं रामचंद्रकथानकम् ।

भयवार्ताविनिर्मुक्तं वीरशोभास्वलंकृतम् २२।

वीरैः कोटिभिराकीर्णं वाजिपालनकांक्षिभिः ।

वानराणां सहस्रैश्च समंतात्परिवारितम् २३।

दृष्ट्वा शत्रुघ्नचरणौ प्रणनाम सपुत्रकः ।

धन्योऽहमिति संहृष्टो वदन्रामैकमानसः २४।

शत्रुघ्नस्तं प्रणयिनं दृष्ट्वा राजानमुद्भटम् ।

उत्थायासनतः सर्वैर्भटैर्दोर्भ्यां स सस्वजे २५।

दृढं संपूज्य राजा तं शत्रुघ्नं परवीरहा ।

उवाच हर्षमापन्नो गद्गदस्वरया गिरा २६।

सुबाहुरुवाच।

अद्य धन्योस्मि ससुतः सकुटुंबः सवाहनः ।

यद्युष्मच्चरणौ द्रक्ष्ये नृपकोटिभिरीडितौ २७।

अज्ञानिना सुतेनायं गृहीतो वाजिनां वरः ।

दमनेनानयं त्वस्य क्षमस्व करुणानिधे २८।

न जानाति रघूत्तंसं सर्वदेवाधिदैवतम् ।

लीलया विश्वस्रष्टारं हंतारमपि पालकम् २९।

इदं राज्यं समृद्धांगं समृद्धबलवाहनम् ।

इमे कोशा धनैः पूर्णा इमे पुत्रा इमे वयम् ३०।

सर्वे वयं रामनाथास्त्वदाज्ञा प्रतिपालकाः ।

गृहाण सर्वं सफलं न मेऽस्ति क्वचिदुन्मतम् ३१।

क्वासौ हनूमान्रामस्य चरणांभोजषट्पदः ।

यत्प्रसादादहं प्राप्स्ये राजराजस्य दर्शनम् ३२।

साधूनां संगमे किं किं प्राप्यते न महीतले ।

यत्प्रसादादहं मूढो ब्रह्मशापमतीतरम् ३३।

दृष्ट्वा त्वद्य महाराजं पद्मपत्रनिभेक्षणम् ।

प्राप्स्यामि जन्मनः सर्वं फलं दुर्लभमत्र च ३४।

मम तावद्गतं चायुर्बहुरामवियोगिनः ।

स्वल्पमुर्वरितं तत्र कथं द्रक्ष्ये रघूत्तमम् ३५।

मह्यं दर्शयतं रामं यज्ञकर्मविचक्षणम् ।

यदंघ्रिरजसापूता शिलाभूता मुनिप्रिया ३६।

काकः परं पदं प्राप्तो यद्बाणस्पर्शनात्खगः ।

अनेके यस्य वक्त्राब्जं वीक्ष्य संख्ये पदं गताः ३७।

ये त्वस्य रघुनाथस्य नाम गृह्णंति सादराः ।

ते यांति परमं स्थानं योगिभिर्यद्विचिंत्यते ३८।

धन्यायोध्याभवा लोका ये राममुखपंजम् ।

स्वलोचनपुटैः पीत्वा सुखं यांति महोदयम् ३९।

इति संभाष्य नृपतिं वाहं राज्यं धनानि च ।

सर्वं समर्प्य चावोचत्किंकरोस्मि महीपते ४०।

इति वाक्यं समाकर्ण्य राज्ञः परपुरंजयः ।

प्रत्युवाचेति तं भूपं वाग्मी वाक्यविशारदः ४१।

शत्रुघ्न उवाच।

कथं राजन्निदं ब्रूषे त्वं वृद्धो मम पूजितः ।

सर्वं त्वदीयं त्वद्राज्यं दमनो विदधात्वयम् ४२।

क्षत्त्रियाणामिदं कृत्यं यत्संग्रामविधायकम् ।

सर्वं राज्यं धनं चेदं प्रतियातु ममाज्ञया ४३।

यथा मे रघुनाथस्तु पूज्यो वाङ्मनसा सदा ।

तथा त्वमपि मत्पूज्यो भविष्यसि महीपते ४४।

भवान्सज्जो भवत्वद्य हयस्यानुगमं प्रति ।

सन्नद्धः कवची खड्गी गजाश्वरथसंयुतः ४५।

इति वाक्यं समाकर्ण्य शत्रुघ्नस्य महीपतिः ।

पुत्रं राज्येऽभिषेच्यैव शत्रुघ्नेन सुपूजितः ४६।

महारथैः परिवृतो निजं पुत्रं रणांगणे ।

पुष्कलेन हतं भूपः संस्कृत्य विधिपूर्वकम् ४७।

क्षणं शुशोच तत्त्वज्ञो लोकदृष्ट्या महारथः ।

ज्ञानेनानाशयच्छोकं रघुनाथमनुस्मरन् ४८।

सज्जीभूतो रथे तिष्ठन्महासैन्यसमावृतः ।

आजगाम स शत्रुघ्नं महारथिपुरस्कृतः ४९।

राजा तमागतं दृष्ट्वा सर्वसैन्यसमन्वितम् ।

गंतुं चकार धिषणां हयवर्यस्य पालने ५०।

सोऽश्वो विमोचितस्तेन भाले पत्रेण चिह्नितः ।

वामावर्तं भ्रमन्प्रायात्पौर्वाञ्जनपदान्बहून् ५१।

तत्रतत्रत्य भूपालैर्महाशूराभिपूजितैः ।

प्रणतिः क्रियते तस्य न कोपि तमगृह्णत ५२।

केचिद्वासांसि चित्राणि केचिद्राज्यं स्वकं महत् ।

केचिद्धनं जनं केचिदानीय प्रणमंति तम् ५३।

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे शत्रुघ्नस्य सुबाहुना सह निर्याणंनाम एकोनत्रिंशत्तमोऽध्यायः २९ ।

शेष उवाच।

अथ तेजःपुरं प्राप्तस्तुरगः पत्रशोभितः ।

यस्यां पालयते राजा प्रजाः सत्येन सत्यवान् १।

अथ कोटिपरीवारो रघुनाथानुजस्ततः ।

हयानुगो ययौ तस्य पुरतः पुरधर्षणः २।

तद्दृष्ट्वा नगरं रम्यं चित्रप्राकारशोभितम् ।

कांचनैः कलशैस्तत्र परितः प्रतिभासितम् ३।

देवायतनसाहस्रैः सर्वतश्च विराजितम् ।

यतीनां तु मठास्तत्र शोभंते यतिपूरिताः ४।

वहत्यत्र महादेवी शिखिलोचनमूर्धगा ।

हंसकारंडवाकीर्णामुनिवृंदनिषेविता ५।

ब्राह्मणानां प्रत्यगारमग्निहोत्रभवः पुनः ।

धूमस्तत्र पुनात्यंग पातकाप्लुतमानसान् ६।

उवाच सुमतिं राजा शत्रुघ्नः शत्रुतापनः ।

तत्पुरप्रेक्षणोद्भूतहर्षविस्मितमानसः ७।

शत्रुघ्न उवाच।

मंत्रिन्कथय कस्येदं पुरं मे दृष्टिगोचरम् ।

करोति मानसाह्लादं धर्मेण प्रतिपालितम् ८।

शेष उवाच।

इति वाक्यं समाकर्ण्य शत्रुघ्नस्य महीपतेः ।

उवाच सुमतिः सर्वं यथातथमनुद्धतम् ९।

सुमतिरुवाच।

शृणुष्वावहितः स्वामिन्वैष्णवस्य कथाः शुभाः ।

याः श्रुत्वा मुच्यते पापाद्ब्रह्महत्यासमादपि १०।

जीवन्मुक्तो वरीवर्ति रामांघ्र्यंबुजषट्पदः ।

सत्यवान्यज्ञयज्ञांग ज्ञाता कर्ताऽविता महान् ११।

धेनुं प्रसाद्य बहुभिर्व्रतैर्यं प्राप तत्पिता ।

ऋतंभराख्यो जगति ख्यातः परमधार्मिकः १२।

गौः प्रसन्ना ददौ पुत्रमनेकगुणसंस्कृतम् ।

सत्यवंतं सुशोभाढ्यं तं जानीहि नृपोत्तमम् १३।

शत्रुघ्न उवाच।

को वा ऋतंभरो राजा किमर्थं धेनुपूजनम् ।

कथं प्राप्तः सुतस्तस्य वैष्णवो विष्णुसेवकः १४।

सर्वमेतत्समाचक्ष्व वैष्णवस्य कथानकम् ।

श्रुतं हरति जंतूनां महापातकपर्वतम् १५।

शेष उवाच।

इति वाक्यं समाकर्ण्य शत्रुघ्नस्य महार्थकम् ।

कथयामास विशदं तदुत्पत्तिकथानकम् १६।

ऋतंभरो नरपतिरनपत्यः पुराऽभवत् ।

कलत्राणि बहून्यस्य न पुत्रं प्राप तेषु वै १७।

तदा जाबालिनामानं मुनिं दैवादुपागतम् ।

प्रपच्छ कुशलोद्युक्तः सपुत्रोत्पत्तिकारणम् १८।

ऋतंभर उवाच।

स्वामिन्वंध्यस्य मे ब्रूहि पुत्रोत्पत्तिकरं वचः ।

यत्कृत्वा जायतेऽपत्यं मम वंशधरं वरम् १९।

तज्ज्ञात्वा भवतो भव्यं प्रकुर्यां निश्चितं वचः ।

दानं व्रतं वा तीर्थं वा मखं वा मुनिसत्तम २०।

इति राज्ञोवचः श्रुत्वा जगाद मुनिसत्तमः ।

सुतोत्पत्तिकरं वाक्यं प्रणतस्य सुतार्थिनः २१।

अपत्यप्राप्तिकामस्य संत्युपायास्त्रयः प्रभो ।

विष्णोः प्रसादो गोश्चापि शिवस्याप्यथवा पुनः २२।

तस्मात्त्वं कुरु वै पूजां धेनोर्देवतनोर्नृप ।

यस्याः पुच्छे मुखे शृंगे पृष्ठे देवाः प्रतिष्ठिताः २३।

सा तुष्टा दास्यति क्षिप्रं वांछितं धर्मसंयुतम् ।

एवं विदित्वा गोपूजां विधेहि त्वमृतंभर २४।

यो वै नित्यं पूजयति गां गेहे यवसादिभिः ।

तस्य देवाश्च पितरो नित्यं तृप्ता भवंति हि २५।

यो वै गवाह्निकं दद्यान्नियमेन शुभव्रतः ।

तेन सत्येन तस्य स्युः सर्वे पूर्णा मनोरथाः २६।

तृषिता गौर्गृहे बद्धा गेहे कन्या रजस्वला ।

देवता च सनिर्माल्या हंति पुण्यं पुराकृतम् २७।

यो वै गां प्रतिषिद्ध्येत चरंतीं स्वं तृणं नरः ।

तस्य पूर्वे च पितरः कंपंते पतनोन्मुखाः २८।

यो वै यष्ट्या ताडयति धेनुं मर्त्यो विमूढधीः ।

धर्मराजस्य नगरं स याति करवर्जितः २९।

यो वै दंशान्वारयति तस्य पूर्वे ह्यधोगताः ।

नृत्यंति मत्सुतो ह्यस्मांस्तारयिष्यति भाग्यवान् ३०।

अत्रैवोदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् ।

जनकस्य पुरावृत्तं धर्मराजपुरेऽद्भुतम् ३१।

एकदा जनको राजा योगेनासून्समत्यजत् ।

तदा विमानं संप्राप्तं किंकिणीजालभूषितम् ३२।

तदारुह्य गतो राजा सेवकैरूढदेहवान् ।

मार्गे जगाम धर्मस्य संयमिन्याः पुरोंऽतिके ३३।

तदा नरककोटीषु पीड्यंते पापकारिणः ।

जनकस्यांगपवनं प्राप्य सौख्यं प्रपेदिरे ३४।

निरये दाहजापीडा जातैषां सुखकारिणी ।

महादुःखं तदा नष्टं जनकस्यांगवायुना ३५।

तदा तं निर्गतं दृष्ट्वा जंतवः पापपीडिताः ।

अत्यंतं चुक्रुशुर्भीतास्तद्वियोगमनिच्छवः ३६।

ऊचुस्ते करुणां वाचं मा गच्छ सुकृतिन्नितः ।

त्वदंगवायुसंस्पर्शात्सुखिनः स्यामपीडिताः ३७।

इति वाक्यं समाकर्ण्य राजा परमधार्मिकः ।

मानसे चिंतयामास करुणापूरपूरितः ३८।

चेन्मत्तः प्राणिनां सौख्यं भवेदिह तदा पुनः ।

अत्रैव च पुरे स्थास्ये स्वर्ग एष मनोरमः ३९।

एवं कृत्वा नृपस्तस्थौ तत्रैव निरयाग्रतः ।

विदधत्प्राणिनां सौख्यमनुकंपितमानसः ४०।

तत्र धर्मस्तु संप्राप्तो निरयद्वारि दुःखदे ।

कारयन्यातनास्तीव्रा नानापातककारिणाम् ४१।

तदा ददर्श राजानं जनकं द्वारिसंस्थितम् ।

विमानेन महापुण्यकारिणं दययायुतम् ४२।

तमुवाच प्रेतपतिर्जनकं सहसन्गिरा ।

राजन्कुतस्त्वं संप्राप्तः सर्वधर्मशिरोमणिः ४३।

एतत्स्थानं पातकिनां दुष्टानां प्राणघातिनाम् ।

नायांति पुरुषा भूप त्वादृशाः पुण्यकारिणः ४४।

अत्रायांति नरास्ते वै ये परद्रोहतत्पराः ।

परापवादनिरताः परद्रव्यपरायणाः ४५।

यो वै कलत्रं धर्मिष्ठं निजसेवापरायणम् ।

अपराधादृते जह्यात्सनरोऽत्र समाव्रजेत् ४६।

मित्रं वञ्चयते यस्तु धनलोभेन लोभितः ।

आगत्यात्र नरः पीडां मत्तः प्राप्नोति दारुणाम् ४७।

यो रामं मनसा वाचा कर्मणा दंभतोऽपि वा ।

द्वेषाद्वाचोपहासाद्वा न स्मरत्येव मूढधीः ४८।

तं बध्नामि पुनस्त्वेषु निक्षिप्य श्रपयामि च ।

यैः स्मृतो न रमानाथो नरकक्लेशवारकः ४९।

तावत्पापं मनुष्याणामंगेषु नृप तिष्ठति ।

यावद्रामं न रसना गृणाति कलि दुर्मतेः ५०।

महापापकरा राजन्ये भवंति महामते ।

तानानयंति मद्भृत्यास्त्वादृशान्द्रष्टुमक्षमाः ५१।

तस्माद्गच्छ महाराज भुंक्ष्व भोगाननेकशः ।

विमानवरमारुह्य भुंक्ष्व पुण्यमुपार्जितम् ५२।

इति वाक्यं समाकर्ण्यध र्मराजस्य तत्पतेः ।

उवाच धर्मराजानं करुणापूरपूरितः ५३।

जनक उवाच।

अहं गच्छामि नो नाथ जीवानामनुकम्पया ।

मदंगवायुना ह्येते सुखं प्राप्ताः स्म संस्थिताः ५४।

एतान्मुंचसि चेद्राजन्सर्वान्वै निरयस्थितान् ।

ततो गच्छामि सुखितः स्वर्गं पुण्यजनाश्रितम् ५५।

जाबालिरुवाच।

इति वाक्यमथाश्रुत्य जनकं प्रत्युवाच सः ।

प्रत्येकं निर्दिशञ्जीवान्निरयस्थाननेकशः ५६।

धर्म उवाच।

अयं मित्र कलत्रं वै विश्वस्तमनुजग्मिवान् ।

तस्मादेनं लोहशंकौ वर्षायुतमपीपचम् ५७।

पश्चादेनं सूकराणां योनौ निक्षिप्य दोषिणम् ।

मानुषेष्ववतार्योऽयं षंढचिह्नेन चिह्नितः ५८।

अनेन परदाराश्च बलादालिगिता मुहुः ।

तस्मादयं पच्यतेऽत्र रौरवे शतहायनम् ५९।

अयं तु परकीयं स्वं मुषित्वा बुभुजे कुधीः ।

तस्मादस्य करौ छित्त्वा पचेयं पूयशोणिते ६०।

अयं सायंतने प्राप्तमतिथिं क्षुधयार्दितम् ।

वाण्यापि नाकरोत्तस्य पूजनं स्वागतं न च ६१।

तस्मादयं पातनीयस्तामिस्रेंधनपूरिते ।

भ्रमरैः पीडितो यातु यातनां शतहायनम् ६२।

अयं तावत्परस्योच्चैर्निंदां कुर्वन्नलज्जितः ।

अयमप्यशृणोत्कर्णौ प्रेरयन्बहुशस्तु ताम् ६३।

तस्मादिमावंधकूपे पतितौ दुःखदुःखितौ ।

अयं मित्रध्रुगुद्विग्नः पच्यते रौरवे भृशम् ६४।

तस्मादेतान्पापभोगान्कारयित्वा विमोचये ।

त्वं गच्छ नरशार्दूल पुण्यराशिविधायकः ६५।

जाबालिरुवाच।

एवं स निर्दिशञ्जीवांस्तूष्णीमासाघकारिणः ।

प्रोवाच रामभक्तोऽसौ करुणापूरितेक्षणः ६६।

जनक उवाच।

कथं निरयनिर्मुक्तिर्जीवानां दुःखिनां भवेत् ।

तदाशु कथय त्वं वै यत्कृत्वा सुखमाप्नुयुः ६७।

धर्म उवाच।

नैभिराराधितो विष्णुर्नैभिस्तस्य कथाः श्रुताः ।

कथं निरयनिर्मुक्तिर्भवेद्वै पापकारिणाम् ६८।

यदि त्वं मोचयस्येतान्महापापकरानपि ।

तर्ह्यर्पय महाराज पुण्यं तत्कथयामि यत् ६९।

एकदा प्रातरुत्थाय शुद्धभावेन चेतसा ।

ध्यातः श्रीरघुनाथोऽसौ महापापहराभिधः ७०।

रामरामेति यच्चोक्तं त्वया शुद्धेन चेतसा ।

तत्पुण्यमर्पयैतेभ्यो येन स्यान्निरयाच्च्युतिः ७१।

जाबालिरुवाच।

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य धर्मराजस्य धीमतः ।

पुण्यं ददौ महाराज आजन्मसमुपार्जितम् ७२।

यदा जन्मकृतैः पुण्यै रघुनाथार्चनोद्भवैः ।

एतेषां निरयान्मुक्तिर्भवत्वत्र मनोरमा ७३।

एवं कथयतस्तस्य जीवा निरयसंस्थिताः ।

तत्क्षणान्निरयान्मुक्ता जाता दिव्यवपुर्धराः ७४।

ऊचुस्ते जनकं राजंस्त्वत्प्रसादाद्वयं क्षणात् ।

दुःखदान्निरयान्मुक्ता यास्यामः परमं पदम् ७५।

तान्दृष्ट्वा सूर्यसंकाशान्नरान्निरयनिःसृतान् ।

तुतोष चित्ते सुभृशं सर्वभूतदयापरः ७६।

ते सर्वे प्रययुर्लोकं दिवं देवैरलंकृतम् ।

जनकं तु प्रशंसंतो महाराजं दयानिधिम् ७७।

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे सत्यवदाख्याने जनकेन नरकस्थप्राणिमोचनंनाम त्रिंशोऽध्यायः ३० ।

जाबालिरुवाच।

अथ तेषु प्रयातेषु नरकस्थेषु वै नृषु ।

राजा पप्रच्छ कीनाशं सर्वधर्मविदांवरम् १।

राजोवाच।

धर्मराज त्वया प्रोक्तं यत्पातककरा नराः ।

आयांति तव संस्थानं न च धर्मकथारताः २।

मदागमनमत्राभूत्केनपापेन धार्मिक ।

तद्वै कथय सर्वं मे पापकारणमादितः ३।

इति श्रुत्वा तु तद्वाक्यं धर्मराजः परंतप ।

कथयामास तस्यैवं यमपुर्यागमं तदा ४।

धर्मराज उवाच।

राजंस्तव महत्पुण्यं नैतादृक्कस्य भूतले ।

रघुनाथपदद्वंद्वमकरंद मधुव्रत ५।

त्वत्कीर्ति स्वर्धुनी सर्वान्पापिनो मलसंयुतान् ।

पुनाति परमाह्लादकारिणी दुष्टतारिणी ६।

तथापि पापलेशस्ते वर्तते नृपसत्तम ।

येन संयमिनीपार्श्वमागतः पुण्यपूरितः ७।

एकदा तु चरंतीं गां वारयामास वै भवान् ।

तेन पापविपाकेन निरयद्वारदर्शनम् ८।

इदानीं पापनिर्मुक्तो बहुपुण्यसमन्वितः ।

भुंक्ष्व भोगान्सुविपुलान्निजपुण्यार्जितान्बहून् ९।

एतेषां करुणावार्धी रघुनाथो सुखं हरन् ।

संयमिन्या महामार्गे प्रेरयामास वैष्णवम् १०।

नागमिष्यो यदि त्वं वै मार्गेणानेन सुव्रत ।

अभविष्यत्कथं तेषां निरयात्परिमोचनम् ११।

त्वादृशाः परदुःखेन दुःखिताः करुणालयाः ।

प्राणिनां दुःखविच्छेदं कुर्वंत्येव महामते १२।

जाबालिरुवाच।

एवं वदंतं शमनं प्रणम्य स दिवंगतः ।

दिव्येन सुविमानेन अप्सरोगणशोभिना १३।

तस्माद्गावोऽनिशं पूज्या मनसापि न गर्हयेत् ।

गर्हयन्निरयं याति यावदिंद्राश्चतुर्दश १४।

तस्मात्त्वं नृपतिश्रेष्ठ गोपूजां वै समाचर ।

सा तुष्टा दास्यति क्षिप्रं पुत्रं धर्मपरायणम् १५।

सुमतिरुवाच।

तच्छ्रुत्वा धेनुपूजां स पप्रच्छ कथमादरात् ।

पूजनीया प्रयत्नेन कीदृशं कुरुते नरम् १६।

जाबालि कथयामास धेनुपूजां यथाविधि ।

प्रत्यहं विपिनं गच्छेच्चारणार्थं व्रती तु गोः १७।

गवे यवांस्तु संभोज्य गोमयस्थान्समाहरेत् ।

भक्षणीया यवास्ते तु पुत्रकामेन भूपते १८।

सा यदा पिबते तोयं तदा पेयं जलं शुचि ।

सोच्चैः स्थाने यदा तिष्ठेत्तदानीं चासनस्थितः १९।

दंशान्निवारयेन्नित्यं यवसं स्वयमाहरेत् ।

एवं प्रकुर्वतः पुत्रं दास्यते धर्मतत्परम् २०।

सुमतिरुवाच।

इति वाक्यं समाकर्ण्य पुत्रकाम ऋतंभरः ।

व्रतं चकार धर्मात्मा धेनुपूजां समाचरन् २१।

प्रत्यहं कुरुते गां वै यवसाद्येन तोषिताम् ।

दंशान्न्यवारयद्धीमान्यवभक्षकृतादरः २२।

एवं धेनुं पूजयतो गतास्तु दिवसा घनाः ।

वनमध्ये तृणादींश्च चरंतीमकुतोभयाम् २३।

एकदा नृपतिस्तस्य वनस्य श्रीनिरीक्षणे ।

न्यस्तदृष्टिः सपरितो बभ्राम स कुतूहली २४।

तदागत्याहनद्गां वै पंचास्यः काननांतरात् ।

क्रोशंतीं बहुधा दीनां सिंहभारेणदुःखिताम् २५।

तदा नृपः समागत्य विलोक्य निजमातरम् ।

सिंहेन निहतां पश्यन्रुरोदातीव विह्वलः २६।

स दुःखितः समागत्य जाबालिमुनिसत्तमम् ।

निष्कृतिं तस्य पप्रच्छ गोवधस्य प्रमादतः २७।

ऋतंभर उवाच।

स्वामिंस्त्वदाज्ञया धेनुं पालयन्वनमास्थितः ।

कुतोप्यागत्य तां सिंहो जघानादृष्टिगोचरः २८।

तस्य पापस्य निष्कृत्यै किं करोमि त्वदाज्ञया ।

कथं वा व्रतसंपूर्तिर्मम पुत्रप्रदायिनी २९।

इत्युक्तवंतं तं भूपं जगाद मुनिसत्तमः ।

संत्युपाया महीपाल पापस्यास्यापनुत्तये ३०।

ब्रह्मघ्नस्य कृतघ्नस्य सुरापस्य महामते ।

प्रायश्चित्तानि वर्तंते सर्वपापहराणि च ३१।

कृच्छ्रैश्चांद्रायणैर्दानैर्व्रतैः सनियमैर्यमैः ।

पापानि प्रलयं यांति नियमादनुतिष्ठतः ३२।

द्वयोश्च निष्कृतिर्नास्ति पापपुंजकृतोस्तयोः ।

मत्या गोवधकर्तुश्च नारायणविनिंदितुः ३३।

गवां यो मनसा दुःखं वांच्छत्यधमसत्तमः ।

स याति निरयस्थानं यावदिंद्राश्चतुर्दश ३४।

योऽपि देवं हरिं निंदेत्सकृद्दुर्भाग्यवान्नरः ।

स चापि नरकं पश्येत्पुत्रपौत्रपरीवृतः ३५।

तस्माज्ज्ञात्वा हरिं निंदन्गोषु दुःखं समाचरन् ।

कदापि नरकान्मुक्तिं न प्राप्नोति नरेश्वर ३६।

अज्ञानप्राप्तगोहत्या प्रायश्चित्तं तु विद्यते ।

रामभक्तं तु धीमंतं याहि त्वमृतुपर्णकम् ३७।

स वै समदृशः सर्वाञ्छत्रून्मित्राणि पश्यति ।

तुभ्यं कथिष्यति क्षिप्रं गोवधस्यास्य निष्कृतिम् ३८।

तस्य देशांस्त्वमाक्रामंस्तेन निर्वासितः पुरा ।

वैरिभावं परित्यज्य गच्छ त्वमृतुपर्णकम् ३९।

स यद्वदिष्यति क्षिप्रं तत्कुरुष्व समाहितः ।

यथा त्वत्कृतपापस्य निष्कृतिर्हि भविष्यति ४०।

स तु तद्वचनं श्रुत्वा जगाम ऋतुपर्णकम् ।

रामभक्तं रिपौ मित्रे समदृष्ट्या समंजसम् ४१।

स तस्मै कथयामास यज्जातं गोवधादिकम् ।

तस्य पापस्य निष्कृत्यै ह्युपायं सोऽप्यचिंतयत् ४२।

क्षणं ध्यात्वाथ तं राजा ऋतुपर्ण ऋतंभरम् ।

उवाच प्रहसन्वाक्यं बुद्धिमान्धर्मकोविदः ४३।

कोऽहं राजन्मुनीनां वै पुरतः शास्त्रवेदिनाम् ।

तान्हित्वा किं तु मां प्राप्तो मूर्खंपंडितमानिनम् ४४।

तव मय्यस्ति चेच्छ्रद्धा तदा किंचिद्ब्रवीम्यहम् ।

शृणुष्व नरशार्दूल गदितं मम सादरः ४५।

भज श्रीरघुनाथं त्वं कर्मणा मनसा गिरा ।

नैष्कापट्येन लोकेशं तोषयस्व महामते ४६।

स तुष्टो दास्यते सर्वं त्वद्धृदिस्थं मनोरथम् ।

अज्ञानकृत गोहत्यापापनाशं करिष्यति ४७।

रामं स्मरंस्त्वं धर्मात्मन्धेनुं पालय सत्तम ।

दत्त्वा द्विजाय कनकं पापनिष्कृतिमाप्स्यसि ४८।

सुमतिरुवाच।

एतच्छ्रुत्वा तु तद्वाक्यमृतंभरनृपस्तदा ।

विधाय रामस्मरणं पूतात्मा व्रतमाचरत् ४९।

पूर्ववत्पालयन्धेनुं जगाम विपिनं महत् ।

रामनामस्मरन्नित्यं सर्वभूतहिते रतः ५०।

तस्मै तुष्टा तु सुरभिः प्रोवाच परितोषिता ।

राजन्वरय मत्तो वै वरं हृत्स्थं मनोरथम् ५१।

तदा प्रोवाच वै राजा पुत्रं देहि मनोरमम् ।

रामभक्तं पितृरतं स्वधर्मप्रतिपालकम् ५२।

तुष्टा दत्त्वा वरं सापि तस्मै राज्ञे सुतार्थिने ।

जगामादर्शनं देवी कामधेनुः कृपावती ५३।

स काले प्राप्तवान्पुत्रं वैष्णवं रामसेवकम् ।

सत्यवत्संज्ञयायुक्तमकरोत्तत्र तत्पिता ५४।

सत्यवंतं सुतं लब्ध्वा पितृभक्तिपरं महान् ।

परमं हर्षमापेदे शक्रतुल्यपराक्रमम् ५५।

स राजा धार्मिकं पुत्रं प्राप्य हर्षेणनिर्भरः ।

राज्यं तस्मिन्महन्न्यस्य जगाम तपसे वनम् ५६।

तत्राराध्य हृषीकेशं भक्तियुक्तेन चेतसा ।

निर्धूतपापः सतनुरगाद्धरिपदं नृपः ५७।

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे सत्यवदा-।

ख्याने धेनुव्रतवर्णनंनाम एकत्रिंशोऽध्यायः ३१ ।

सुमतिरुवाच।

असावपि नृपः सौम्य सत्यवान्नाम विश्रुतः ।

निजधर्मेण लोकेशं रघुनाथमतोषयत् १।

अस्मै तुष्टो रमानाथो ददौ भक्तिमचंचलाम् ।

निजांघ्रिपद्मे यजतां दुर्लभां पुण्यकोटिभिः २।

नित्यं श्रीरघुनाथस्य कथानकमनातुरः ।

कुरुते सर्वलोकानां पावनं कृपयायुतः ३।

यो न पूजयते देवं रघुनाथं रमापतिम् ।

स तेन ताड्यते दंडैर्यमस्यापि भयावहैः ४।

अष्टमाद्वत्सरादूर्ध्वमशीतिवत्सरो भवेत् ।

तावदेकादशी सर्वैर्मानुषैः कारिताऽमुना ५।

तुलसी वल्लभा यस्य कदाचिद्यच्छिरोधराम् ।

न मुंचति रमानाथ पादपद्मस्रगुत्तमा ६।

ऋषीणामपि पूज्योयमितरेषां कथं नहि ।

रघुनाथस्मृतिप्रीतिर्धूतपाप्मा हताशुभः ७।

ज्ञात्वायं रामचंद्रस्य वाजिनं परमाद्भुतम् ।

आगत्य तुभ्यं संदास्यत्येतद्राज्यमकंटकम् ८।

त्वया यद्गदितं राजंस्तत्ते कथितमुत्तमम् ।

पुनः किं पृच्छसे स्वामिन्नाज्ञापय करोमि तत् ९।

शेष उवाच।

गतोऽश्वस्तत्पुरांतस्तु नानाश्चर्यसमन्वितः ।

तं दृष्ट्वा जनताः सर्वा राज्ञे गत्वा न्यवेदयन् १०।

जनता ऊचुः।

कोऽप्यश्वः सितवर्णेन गंगाजलसमेन वै ।

भाले सौवर्णपत्रेण राजमानः समागतः ११।

तच्छ्रुत्वा वचनं रम्यं जनानां हृद्यमीरितम् ।

ताः प्रत्याह हसन्भूपो ज्ञायतां कस्य वै हयः १२।

ताश्चैनं कथयामासुः शत्रुघ्नेन प्रपालितः ।

आयात्यश्वो महीभर्तू रामस्य पुरमध्यतः १३।

रामस्य नाम स श्रुत्वा द्व्यक्षरं सुमनोरमम् ।

जहर्ष चित्ते सुभृशं गद्गदस्वरचिन्हितः १४।

मयायोध्यापतिर्नित्यं यो रामश्चिन्त्यते हृदि ।

तस्याश्वः सहशत्रुघ्नः समायातः पुरं मम १५।

हनूमांस्तत्र रामांघ्रिसेवाकर्ता भविष्यति ।

कदाचिदपि यो रामं न विस्मरति मानसे १६।

गच्छामि यत्र शत्रुघ्नो यत्र मारुतनंदनः ।

अन्येऽपि यत्र पुरुषा रामपादाब्जसेवकाः १७।

अमात्यमादिदेशाथ सर्वं राजधनं महत् ।

गृहीत्वा तु मया सार्द्धमागच्छ त्वरया युतः १८।

यास्येऽहं रघुनाथस्य हयं पालयितुं वरम् ।

कर्तुं च रामपादाब्जपरिचर्यां सुदुर्लभाम् १९।

इत्युक्त्वा निर्जगामाथ शत्रुघ्नं प्रति सैनिकैः ।

तावत्पुरीमथ प्राप्तो रामभ्राता ससैनिकः २०।

वीरा गर्जंति प्रबला रथाः सुनिनदंति च ।

जयशंखस्वनास्तत्र वेणुनादाश्च सर्वतः २१।

आगत्य सत्यवान्राजा मंत्रिभिः सुसमन्वितः ।

चरणे प्रणिपत्यास्मै राज्यं प्रादान्महाधनम् २२।

शत्रुघ्नस्तं तु राजानं ज्ञात्वा राममनुव्रतम् ।

तद्राज्यं तस्य पुत्राय रुक्मनाम्ने ददौ महत् २३।

हनूमंतं परीरभ्य सुबाहुं रामसेवकम् ।

अन्यान्वै रामभक्तांश्च परिरभ्य महायशाः २४।

कृतार्थमिव चात्मानं मेने सत्यसमन्वितः ।

ननंद चेतसि तदा शत्रुघ्नेन समन्वितः २५।

हयस्तावद्गतो दूरं वीरैः सुपरिरक्षितः ।

शत्रुघ्नस्तेन भूपेन ययौ वीरसमन्वितः २६।

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे सत्यवत्समागमोनाम द्वात्रिंशोऽध्यायः ३२ ।

शेष उवाच।

गच्छत्सु रथिवर्येषु शत्रुघ्नादिषु भूरिषु ।

महाराजेषु सर्वेषु रथकोटियुतेषु च १।

अकस्मादभवन्मार्गे तमः परमदारुणम् ।

यस्मिन्स्वीयो न पारक्यो लक्ष्यते ज्ञातिभिर्नरैः २।

रजसा व्यावृतं व्योम विद्युत्स्तनितसंकुलम् ।

एतादृशे तु संमर्दे महाभयकरे ततः ३।

मेघा वर्षंति रुधिरं पूयामेध्यादिकं बहु ।

अत्याकुला बभूवुस्ते वीराः परमवैरिणः ४।

आकुलीकृतलोके तु किमिदं किमिति स्थितिः ।

तमोव्याप्तानि लोकानां चक्षूंषि प्रथितौजसाम् ५।

जहाराश्वं रावणस्य सुहृत्पातालसंस्थितः ।

विद्युन्मालीति विख्यातो राक्षसश्रेणिसंवृतः ६।

कामगे सुविमाने तु सर्वायसनिषेविणि ।

आरूढोऽश्वं तु वीराणां भयं कुर्वञ्जहार ह ७।

मुहूर्तात्तत्तमो नष्टमाकाशं विमलं बभौ ।

वीराः शत्रुघ्नमुख्यास्ते प्रोचुः कुत्र हयोऽस्ति सः ८।

ते सर्वे हयराजं तु लोकयंतः परस्परम् ।

ददृशुर्न यदा वाहं हाहाकारस्तदाभवत् ९।

कुत्राश्वो हयमेधस्य केन नीतः कुबुद्धिना ।

इति वाचमवोचंस्ते तावत्स दनुजेश्वरः १०।

ददृशे सुभटैः सर्वै रथस्थैः शौर्यशोभितैः ।

विमानवरमारूढै राक्षसाग्र्यैः समावृतः ११।

दुमुर्खा विकरालास्या लंबदंष्ट्रा भयानकाः ।

राक्षसास्तत्र दृश्यंते सैन्यग्रासाय चोद्यताः १२।

तदा तं वेदयामासुः शत्रुघ्नं नृवरोत्तमम् ।

हयो नीतो न जानीमः खे विमानविलासिना १३।

तमसा व्याकुलान्कृत्वा वीरानस्मान्समाययौ ।

जग्राह नृपशार्दूल हयं कुरु यथोचितम् १४।

शत्रुघ्नस्तद्वचः श्रुत्वा महारोषसमावृतः ।

कोऽस्त्येष राक्षसो यो मे हयं जग्राह वीर्यवान् १५।

विमानं तत्पतत्वद्य मद्बाणव्रजनिर्हतम् ।

पतत्वद्य शिरस्तस्य क्षुरप्रैर्मम वैरिणः १६।

सज्जीयंतां रथाः सर्वैर्महाशस्त्रास्त्रपूरिताः ।

यांतु तं प्रतिसंहर्तुं योद्धारो वाजिहारिणम् १७।

इत्युक्त्वा रोषताम्राक्ष उवाच निजमंत्रिणम् ।

नयानयविदं शूरं युद्धकार्यविशारदम् १८।

शत्रुघ्न उवाच।

मंत्रिन्कथय के योज्या राक्षसस्य वधोद्यताः ।

महाशस्त्रा महाशूराः परमास्त्रविदुत्तमाः १९।

कथयाशु विचार्यैवं तत्करोमि भवद्वचः ।

वीरान्कथय तस्यैवं योग्यान्सर्वास्त्रकोविदान् २०।

एतच्छ्रुत्वा तु सचिवः प्राह वाक्यं यथोचितम् ।

वीरान्रणवरे योग्यान्दर्शयंस्तरसा नतान् २१।

सुमतिरुवाच।

जेतुं गच्छतु तद्रक्षः समरे विजयोद्यतः ।

महाशस्त्रास्त्रसंयुक्तः पुष्कलः परतापनः २२।

तथा लक्ष्मीनिधिर्यातु शस्त्रसंघसमन्वितः ।

करोतु तस्य यानस्य भंगं तीक्ष्णैः स्वसायकैः २३।

हनूमान्धृष्टकर्मात्र राक्षसैर्योधितुं क्षमः ।

करोतु मुखपुच्छाभ्यां ताडनं रक्षसां प्रभो २४।

वानरा अपि ये वीरा रणकर्मविशारदाः ।

गच्छंतु तेऽखिला योद्धुं तववाक्यप्रणोदिताः २५।

सुमदश्च सुबाहुश्च प्रतापाग्र्यश्च सत्तमाः ।

गच्छंतु सायकैस्तीक्ष्णैस्तान्योद्धुं राक्षसाधमान् २६।

भवानपि महाशस्त्रपरिवारो रथे स्थितः ।

करोतु युद्धे विजयं राक्षसं हंतुमुद्यतः २७।

एतन्मम मतं राजन्ये योधास्तत्प्रमर्दनाः ।

ते गच्छंतु रणे शूराः किमन्यैर्बहुभिर्भटैः २८।

इत्युक्तवति वीराग्र्येऽमात्ये सुमतिसंज्ञिके ।

शत्रुघ्नः कथयामास वीरान्संग्रामकोविदान् २९।

भो वीराः पुष्कलाद्या ये सर्वशस्त्रास्त्रकोविदाः ।

ते वदंतु प्रतिज्ञां वै मत्पुरो राक्षसार्दने ३०।

कृत्वा प्रतिज्ञां विपुलां स्वपराक्रमशोभिनीम् ।

गच्छंतु रणमध्ये हि भवंतो बलसंयुताः ३१।

इति वाक्यं समाकर्ण्य शत्रुघ्नस्य महाबलाः ।

स्वां स्वां प्रतिज्ञां महतीं चक्रुस्ते तेजसान्विताः ३२।

तत्रादौ पुष्कलो वीरः श्रुत्वा वाक्यं महीपतेः ।

परमोत्साहसंपन्नः प्रतिज्ञामूचिवानिमाम् ३३।

पुष्कल उवाच।

शृणुष्व नृपशार्दूल मत्प्रतिज्ञां पराक्रमात् ।

विहितां सर्वलोकानां शृण्वतां परमाद्भुताम् ३४।

चेन्न कुर्यां क्षुरप्राग्रैस्तीक्ष्णैः कोदंडनिर्गतैः ।

दैत्यं मूर्च्छासमाक्रांतं कीर्णकेशाकुलाननम् ३५।

कन्या स्वभोक्तुर्यत्पापं यत्पापं देवनिंदने ।

तत्पापं मम वै भूयाच्चेत्कुर्यां स्ववचोऽनृतम् ३६।

यदिमद्बाणनिर्भिन्नाः सैनिकाः सुमहाबलाः ।

न पतंति महाराज प्रतिज्ञां तत्र मे शृणु ३७।

विष्ण्वीशयोर्विभेदं यः शिवशक्त्योः करोत्यपि ।

तत्पापं मम वै भूयाच्चेन्न कुर्यामृतं वचः ३८।

सर्वं मद्वाक्यमित्युक्तं रघुनाथपदांबुजे ।

भक्तिर्मे निश्चला यास्ति सैव सत्यं करिष्यति ३९।

पुष्कलस्य प्रतिज्ञां तां श्रुत्वा लक्ष्मीनिधिर्नृपः ।

प्रतिज्ञां व्यदधात्सत्यां स्वपराक्रमशोभिताम् ४०।

लक्ष्मीनिधिरुवाच।

वेदानां निंदनं श्रुत्वा आस्ते यो मौनिवन्नरः ।

मानसे रोचयेद्यस्तु सर्वधर्मबहिष्कृतः ४१।

ब्राह्मणो यो दुराचारो रसलाक्षादिविक्रयी ।

विक्रीणाति च गां मूढो धनलोभेन मोहितः ४२।

म्लेच्छकूपोदकं पीत्वा प्रायश्चित्तं तु नाचरेत् ।

तत्पापं मम वै भूयाद्विमुखश्चेद्भवाम्यहम् ४३।

तत्प्रतिज्ञामथाश्रुत्य हनूमान्रणकोविदः ।

रामांघ्रिस्मरणं कृत्वा प्रोवाच वचनं शुभम् ४४।

मत्स्वामीहृदये नित्यं ध्येयो वै योगिभिर्मुहुः ।

यं देवाः सासुराः सर्वे नमंति मणिमौलिभिः ४५।

रामः श्रीमानयोध्यायाः पतिर्लोकेशपूजितः ।

तं स्मृत्वा यद्ब्रुवे वाक्यं तद्वै सत्यं भवष्यिति ४६।

राजन्कोयं लघुर्दैत्यो दुर्बलः कामगे स्थितः ।

कथयाशु मया कार्यमेकेन विनिपातनम् ४७।

मेरुं देवेंद्रसहितं लांगूलाग्रेण तोलये ।

जलधिं शोषये सर्वं सांवर्तं वा पिबाम्यहम् ४८।

राज्ञः श्रीरघुनाथस्य जानक्याः कृपया मम ।

तन्नास्ति भूतले राजन्यदसाध्यं कदा भवेत् ४९।

एतद्वाक्यं मया प्रोक्तमनृतं स्याद्यदि प्रभो ।

तदैव रघुनाथस्य भक्तिदूरो भवाम्यहम् ५०।

यः शूद्रः कपिलां गां वै पयोबुद्ध्यानुपालयेत् ।

तस्य पापं ममैवास्तु चेत्कुर्यामनृतं वचः ५१।

ब्राह्मणीं गच्छते मोहाच्छूद्रः कामविमोहितः ।

तस्य पापं ममैवास्तु चेत्कुर्यामनृतं वचः ५२।

यद्घ्राणान्नरकं गच्छेत्स्पर्शनाच्चापि रौरवम् ।

तां पिबेन्मदिरां यो वा जिह्वास्वादेन लोलुपः ५३।

तस्य यज्जायते पापं तन्ममैवास्तु निश्चितम् ।

चेन्न कुर्यां प्रतिज्ञातं सत्यं रामकृपाबलात् ५४।

एवमुक्ते महावीरैर्योद्धारस्तरसा युताः ।

चक्रुः प्रतिज्ञां महतीं स्वपराक्रमशालिनीम् ५५।

शत्रुघ्नोऽपि व्यधात्तत्र प्रतिज्ञां पश्यतां नृणाम् ।

साधुसाधु प्रशंसन्वै तान्वीरान्युद्धकोविदान् ५६।

कथयामि पुरो वः स्वां प्रतिज्ञां सत्त्वशोभिताम् ।

तच्छृण्वंतु महाभागा युद्धोत्साहसमन्विताः ५७।

चेत्तस्य शिर आहत्य पातयामि न सायकैः ।

विमानाच्च कबंधाच्च भिन्नं छिन्नं च भूतले ५८।

यत्पापं कूटसाक्ष्येण यत्पापं स्वर्णचौर्यतः ।

यत्पापं ब्रह्मनिंदायां तन्ममास्त्वद्य निश्चयात् ५९।

इति शत्रुघ्नसद्वाक्यं श्रुत्वा ते वीरपूजिताः ।

धन्योसि राघवभ्रातः कस्त्वदन्यो परो भवेत् ६०।

त्वया वै निहतो दैत्यो देवदानवदुःखदः ।

लवणो नाम लोकेश मधुपुत्रो महाबलः ६१।

कोयं वै राक्षसो दुष्टः क्व चास्य बलमल्पकम् ।

करिष्यसि क्षणादेव तस्य नाशं महामते ६२।

इत्युक्त्वा ते महावीराः सज्जीभूता रणांगणे ।

प्रतिज्ञां स्वामृतां कर्तुं ययुस्ते राक्षसं मुदा ६३।

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे वीरप्रतिज्ञाकथनंनाम त्रयस्त्रिंशत्तमोऽध्यायः ३३ ।

शेष उवाच।

रथैः सदश्वैः शोभाढ्यैः सर्वशस्त्रास्त्रपूरितैः ।

नानारत्नसमायुक्तैर्ययुस्ते राक्षसाधमम् १।

तान्दृष्ट्वा कामगे याने स्थितः प्रोवाच राक्षसः ।

मेघगंभीरया वाचा तर्जयन्निव भूरिशः २।

मायां तु सुभटा योद्धुं गच्छंतु निजमंदिरम् ।

मा त्यजंतु स्वकान्प्राणान्न मोक्ष्ये वाजिनं वरम् ३।

विद्युन्मालीति विख्यातो रावणस्य सुहृत्सखा ।

मत्सख्युः प्रेतभूतस्य निष्कृतिं कर्तुमेयिवान् ४।

क्वासौ रामो य आहत्य सखायं रावणं गतः ।

तस्य भ्रातापि कुत्रास्ते सर्वशूरशिरोमणिः ५।

तं हत्वा निष्कृतिं तस्य प्राप्स्ये रामस्य चानुजम् ।

पिबन्रुधिरमुद्भूतं कंठनालस्य बुद्बुदैः ६।

इति वाक्यं समाकर्ण्य योधानां प्रवरोत्तमः ।

पुष्कलो निजगादैनं वीर्यशौर्यसमन्वितम् ७।

पुष्कल उवाच।

विकत्थनं न कुर्वंति संग्रामे सुभटा नराः ।

पराक्रमं दर्शयंति निजशस्त्रास्त्रवर्षणैः ८।

रावणो निहतो येन ससुहृत्स्वजनैर्वृतः ।

तस्य वाजिनमाहृत्य कुत्र गंतासि दुर्मद ९।

पतिष्यसि त्वं शत्रुघ्नबाणैः कोदंडनिर्गतैः ।

त्वामत्स्यंति शिवा भूमौ पतितं प्राणवर्जितम् १०।

मा गर्ज दुष्ट रामस्य सेवके मयि संस्थिते ।

गर्जंति सुभटा युद्धे शत्रुं जित्वा महोदयात् ११।

शेष उवाच।

एवं ब्रुवंतं तं वीरं पुष्कलं रणदुर्मदम् ।

जघान शक्त्या सुभृशं हृदि राक्षससत्तमः १२।

आयांतीं तां महाशक्तिमायसीं कांचनाश्रिताम् ।

चिच्छेद त्रिभिरत्युग्रैः शितैर्बाणैः स पुष्कलः १३।

सा त्रिधा ह्यपतद्भूमौ विशिखैर्निष्प्रभीकृता ।

पतंती विरराजासौ विष्णोः शक्तित्रयीव किम् १४।

तां छिन्नां शक्तिकां दृष्ट्वा राक्षसः परतापनः ।

जग्राह शूलं तरसा त्रिशिखं लोहनिर्मितम् १५।

तीक्ष्णाग्रं ज्वलनप्रख्यं राक्षसेंद्रो व्यमोचयत् ।

आयांतं तिलशश्चक्रे बाणैः पुष्कलसंज्ञितः १६।

छित्त्वा त्रिशूलं तरसा राघवस्य हि सेवकः ।

पुष्कलश्चाप आधत्त बाणांस्तीक्ष्णान्मनोजवान् १७।

ते बाणा हृदि तस्याशु लग्ना रागं बतासृजन् ।

वैष्णवस्य यथा स्वांते गुणा विष्णोर्मनोहराः १८।

तद्बाणवेधदुःखार्तो विद्युन्माली सुदुर्मदः ।

जग्राह मुद्गरं घोरं पुष्कलं हंतुमुद्यतः १९।

मुद्गरः प्रहितस्तेन विद्युन्माल्यभिधेन हि ।

हृदि लग्नोसृजच्छीघ्रं कश्मलं तदकारयत् २०।

मुद्गरप्रहतो वीरः कंपमानः सवेपथुः ।

पपात स्यंदनोपस्थे पुष्कलः शत्रुतापनः २१।

उग्रदंष्ट्रोऽथ तद्भ्राता लक्ष्मीनिधिमयोधयत् ।

शस्त्रास्त्रैर्बहुधा मुक्तैर्वीरप्राणहृतिंकरैः २२।

पुष्कलस्तत्क्षणात्प्राप्य संज्ञां राक्षसमब्रवीत् ।

धन्योसि राक्षसश्रेष्ठ महीयांस्ते पराक्रमः २३।

पश्येदानीं ममाप्युच्चैः प्रतिज्ञां शूरमानिताम् ।

विमानात्पातयाम्यद्य भूमौ त्वां शितसायकैः २४।

इत्युक्त्वा निशितं बाणं समगृह्णाद्दुरासदम् ।

ज्वलंतमग्नितेजस्कं महौदार्यसमन्वितम् २५।

स यावत्तत्प्रतीकर्तुं विधत्ते स्वपराक्रमम् ।

तावद्धृदिगतोऽत्युग्रस्तीक्ष्णधारः ससायकः २६।

तेन बाणेन विभ्रांतो भ्रमच्चित्तः स राक्षसः ।

पपात कामगोपस्थाद्भूमौ विगतचेतनः २७।

उग्रदंष्ट्रेण वै दृष्टः पतमानो निजाग्रजः ।

गृहीत्वा तं विमानांतर्निनाय रिपुशंकितः २८।

प्राह चारिं महारोषात्पुष्कलं बलिनां वरम् ।

मद्भ्रातरं पातयित्वा कुत्र यास्यसि दुर्मते २९।

मां वै युधि विनिर्जित्य गंतासि जयमुत्तमम् ।

स्थिते मयि तव स्वांते जयाशा विनिवर्त्य ताम् ३०।

एवं ब्रुवंतं तरसा जघान दशभिः शरैः ।

हृदये तस्य दुष्टस्य रोषपूरितलोचनः ३१।

स ताडितो दशशरैः पुष्कलेन महात्मना ।

चुक्रोध हृदि दुर्बुद्धिस्तं हंतुमुपचक्रमे ३२।

दंतान्निष्पिष्य सक्रोधो मुष्टिमुद्यम्य चाहनत् ।

व्यनदद्वज्रनिर्घातपातशंकां सृजन्हृदि ३३।

मुष्टिनाभिहतो वीरः पुष्कलः परमास्त्रवित् ।

नाकंपत विनिष्पेषं वांछंस्तस्य दुरात्मनः ३४।

वत्सदंतान्महातीक्ष्णान्मुमोच हृदि सायकान् ।

तैर्बाणैर्व्यथितो दैत्यस्त्रिशूलं तु समाददे ३५।

जाज्वल्यमानं त्रिशिखं ज्वालामालातिभीषणम् ।

लग्नं हृदि महावीर पुष्कलस्य तु दारुणम् ३६।

मूर्च्छितस्तेन शूलेन निहतो धन्विसत्तमः ।

कश्मलं परमं प्राप्तः पपात स्यंदनोपरि ३७।

मूर्च्छां प्राप्तं तमाज्ञाय हनूमान्पवनात्मजः ।

कोपव्याकुलितस्वांतो बभाषे तं तु राक्षसम् ३८।

कुत्र गच्छसि दुर्बुद्धे मयि योद्धरि संस्थिते ।

त्वां हन्मि चरणाघातैर्वाजिहर्तारमागतम् ३९।

एवमुक्त्वा महादैत्याञ्जघान परसैनिकान् ।

विमानस्थान्नखाग्रेण दारयन्नभसि स्थितः ४०।

लांगूलेनाहताः केचित्केचित्पादतला हताः ।

बाहुभ्यां दारिताः केचित्पवनस्य तनूभुवा ४१।

नश्यंति केचिन्निहताः केचिन्मूर्च्छंति संहताः ।

पलायंते पदाघातभयपीडाहतास्ततः ४२।

अनेके निहतास्तत्र राक्षसाश्चातिदारुणाः ।

छिन्ना भिन्ना द्विधा जाताः पवनस्य सुतेन वै ४३।

कामगंतुविमानं तद्भिन्नप्राकारतोरणम् ।

हाहा कुर्वद्भिरसुरैः समंतात्परिवारितम् ४४।

हनूमति महाशूरे क्षणं भूमौ क्षणं दिवि ।

इतस्ततः प्रदृश्येत कामयानं दुरासदम् ४५।

यत्रयत्र विमानं तत्तत्रतत्र समीरजः ।

प्रहरन्नेव दृश्येत कामरूपधरः कपिः ४६।

एवं तदाकुलीभूते विमानस्थे महाजने ।

उग्रदंष्ट्रस्तु दैत्येंद्रो हनूमंतमुपेयिवान् ४७।

कपे त्वया महत्कर्म कृतं यद्भटपातनम् ।

क्षणं तिष्ठसि चेत्कुर्वे तव प्राणवियोजनम् ४८।

एवमुक्त्वा हनूमंतं प्रजघान स दुर्मतिः ।

त्रिशूलेन सुतीक्ष्णेन ज्वलत्पावककांतिना ४९।

तदागतं त्रिशूलं च मुखे जग्राह वीर्यवान् ।

चूर्णयामास सकलं सर्वलोहविनिर्मितम् ५०।

चूर्णयित्वा त्रिशूलं तदायसं दैत्यमोचितम् ।

जघान तं चपेटाभिर्बह्वीभिर्हनुमान्बली ५१।

स आहतः कपीन्द्रेण चपेटाभिरितस्ततः ।

व्यथितो व्यसृजन्मायां सर्वलोकभयंकरीम् ५२।

तदा तमोभवत्तीव्रं यत्र को वा न लक्ष्यते ।

यत्र स्वीयो न पारक्यो विदामास जनान्बहून् ५३।

शिलाः पर्वतशृंगाभाः पतंति सुभटोपरि ।

ताभिर्हतास्तु ते सर्वे व्याकुला अथ जज्ञिरे ५४।

विद्युतो विलसंत्यत्र गर्जंति जलदा घनम् ।

वर्षंति पूयरुधिरं मुंचंति समलं जलम् ५५।

आकाशात्पतमानानि कबंधानि बहूनि च ।

दृश्यंते छिन्नशीर्षाणि सकुंडलयुतानि च ५६।

नग्ना विरूपाः सुभृशं कीर्णकेशाः सुदुर्मुखाः ।

दृश्यंते सर्वतो दैत्या दारुणा भयकारिणः ५७।

तदा व्याकुलिता लोकाः परस्परभयाकुलाः ।

पलायनपरा जाता महोत्पातममंसत ५८।

तदा शत्रुघ्न आयातो रथे स्थित्वा महायशाः ।

श्रीरामस्मरणं कृत्वा चापे संधाय सायकान् ५९।

तां मायां स विधूयाथ मोहनास्त्रेण वीर्यवान् ।

शरधाराः किरन्व्योम्नि ववर्ष समरेसुरम् ६०।

तदादिशः प्रसेदुस्ता रविस्त्वपरिवेषवान् ।

मेघा यथागतं याता विद्युतः शांतिमागताः ६१।

तदा विमानं पुरतो दृश्यते राक्षसैर्युतम् ।

छिंधि भिंधीति भाषाभिर्व्याकुलं सुतरां महत् ६२।

बाणाश्च शतसाहस्राः स्वर्णपुंखैश्च शोभिताः ।

पेतुर्विमाने नभसि स्थिते कामगमे मुहुः ६३।

तदा भग्नं विमानं हि दृश्यते न तदुच्चकैः ।

स्वपुरी खण्डमेकत्र भग्नांगमिव भूतले ६४।

तदा प्रकुपितो दैत्यो बाणान्धनुषि संदधे ।

तैर्बाणैर्विकिरन्रामभ्रातरं चाभिगर्जितः ६५।

ते बाणाः शतशस्तस्य लग्ना वपुषि भूरिशः ।

शोभामापुः शोणितौघान्वहंतस्तीक्ष्णवक्त्रिणः ६६।

शत्रुघ्नः परया शक्त्या संयुक्तो वायुदैवतम् ।

अस्त्रं धनुषि चाधत्त राक्षसानां प्रकम्पनम् ६७।

तेनास्त्रेण विमानात्खात्पतन्तो मुक्तमूर्धजाः ।

दृश्यंते भूतवेतालसंघा इव नभश्चराः ६८।

तदस्त्रं रघुनाथस्य भ्रात्रा मुक्तं विलोक्य सः ।

अस्त्रं च पाशुपत्यं स चापे धाद्दनुजात्मजः ६९।

ततः प्रवृत्ता वेताला भूताः प्रेतनिशाचराः ।

कपालकर्तरीयुक्ताः पिबन्तः शोणितं बहु ७०।

ते वै शत्रुघ्नवीराणां रुधिराणि पपुर्मुदा ।

जीवतामपि दुर्वाराः कर्तरीपाणिशोभिताः ७१।

तदस्त्रं व्याप्नुवद्दृष्ट्वा सर्ववीरप्रभंजनम् ।

मुमोच तन्निरासाय चास्त्रं नारायणाभिधम् ७२।

नारायणास्त्रं तान्सर्वान्वारयामास तत्क्षणात् ।

ते सर्वे विलयं प्रापुर्निशाचरप्रणोदिताः ७३।

तदा क्रुद्धो निशाचारी विद्युन्माली समाददे ।

त्रिशूलं निशितं घोरं शत्रुघ्नं हंतुमुल्बणम् ७४।

शूलहस्तं समायांतं विद्युन्मालिनमाहवे ।

सायकैः प्राहरत्तस्य भुजे त्वर्धशशिप्रभैः ७५।

तैर्बाणैश्छिन्नहस्तः स शिरसा हंतुमुद्यतः ।

हतोसि याहि शत्रुघ्न कस्त्वां त्राता भविष्यति ७६।

इति ब्रुवाणं तरसा चिच्छेद शितसायकैः ।

मस्तकं तस्य बलिनः शूरस्य सह कुंडलम् ७७।

तं छिन्नशिरसं दृष्ट्वा उग्रदंष्ट्रः प्रतापवान् ।

मुष्टिना हंतुमारेभे शत्रुघ्नं शूरसेवितम् ७८।

शत्रुघ्नस्तु क्षुरप्रेण सायकेनाच्छिनच्छिरः ।

प्रधावतो रणे वीरान्सर्वशस्त्रास्त्रकोविदान् ७९।

हतशेषा ययुः सर्वे राक्षसा नाथवर्जिताः ।

शत्रुघ्नं प्रणिपत्याथ ददुर्वाजिनमाहृतम् ८०।

ततो वीणानिनादाश्च शंखनादाः समंततः ।

श्रूयंते शूरवीराणां जयनादा मनोहराः ८१।

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे विद्युन्मालिनामराक्षसपराजयोनाम चतुस्त्रिंशत्तमोऽध्यायः ३४ ।

शेष उवाच।

प्राप्य तं वाजिनं राजा शत्रुघ्नो राक्षसैर्हृतम् ।

अत्यंतं हर्षमापेदे पुष्कलेन समन्वितः १।

रुधिरैः सिक्तगात्रास्ते योधा लक्ष्मीनिधिस्तथा ।

रणोत्साहेन संयुक्तं प्रशशंसुर्महानृपम् २।

हते तस्मिन्महादैत्ये विद्युन्मालिनि दुर्जये ।

सुराः सर्वे भयं त्यक्त्वा सुखमापुर्मुनेमहत् ३।

नद्यस्तु विमला जाता रविस्तु विमलोऽभवत् ।

वाता ववुः सुगंधोद सिक्ता विमलशुष्मिणः ४।

सन्नद्धास्ते महावीरा रथस्था विमलांगकाः ।

राजानमूचुस्ते सर्वे जयलक्ष्म्या समन्विताः ५।

वीरा ऊचुः।

दिष्ट्या हतस्त्वया दैत्यो विद्युन्माली महामते ।

यद्भयात्त्रासमापन्नाः सुराः स्वर्गान्निराकृताः ६।

दिष्ट्या प्राप्तो महावाजी रघुनाथस्य शोभनः ।

दिष्ट्या गंतासि सर्वत्र जयं तु क्षितिमंडले ७।

स्वामिन्मुंचत्विमं वाहं मनोवेगं मनोरमम् ।

समयस्य विलंबो मा भवत्वत्र महामते ८।

शेष उवाच।

इति श्रुत्वा तु तद्वाक्यं वीराणां समयोचितम् ।

साधु साधु प्रशस्यैतान्मुमोच हयसत्तमम् ९।

स मुक्तश्चोत्तरामाशां बभ्रामाथ सुरक्षितः ।

रथपत्तिहयश्रेष्ठैः सर्वशस्त्रास्त्रकोविदैः १०।

तत्र यद्वृत्तमेतस्य शत्रुघ्नस्य मनोहरम् ।

वात्स्यायन शृणुष्वैतत्पापराशिप्रदाहकम् ११।

रेवातीरमथ प्राप्तो मुनिवृंदनिषेवितम् ।

नीलरत्नसमूहस्य रसः किं तु पयो मिषात् १२।

तांस्तान्मुनिवरान्सर्वान्प्रणमञ्छूरसेवितः ।

जगाम हयरत्नस्य पृष्ठतः कामगामिनः १३।

गच्छंस्तत्राश्रमं जीर्णं पलाशपर्णनिर्मितम् ।

रेवायाजलकल्लोलैः सिक्तं पापहराश्रयम् १४।

तं दृष्ट्वा सुमतिं प्राह सर्वज्ञं नयकोविदम् ।

शत्रुघ्नः सर्वधर्मार्थकर्मकर्तव्यकोविदः १५।

राजोवाच।

मंत्रिन्कथय कस्यायमाश्रमः पुण्यदर्शनः ।

विचारचतुरश्रेष्ठ वदैतन्मम पृच्छतः १६।

शेष उवाच।

इति वाक्यं समाकर्ण्य सुमतिः प्राह तं नृपम् ।

विशद स्मेरया वाचा दर्शयन्नात्मसौहृदम् १७।

सुमतिरुवाच।

एनं दृष्ट्वा महाराज धूतपापा वयं खलु ।

भविष्यामो मुनिश्रेष्ठं सर्वशास्त्रपरायणम् १८।

तस्मान्नत्वा तमापृच्छ सर्वं ते कथयिष्यति ।

रघुनाथपदांभोजमकरंदाति लोलुपः १९।

नाम्ना त्वारण्यकं ख्यातं रघुनाथांघ्रिसेवकम् ।

अत्युग्रतपसा पूर्णं सर्वशास्त्रार्थकोविदम् २०।

इति श्रुत्वा तु तद्वाक्यं धर्मार्थपरिबृंहितम् ।

जगाम तमथो द्रष्टुं स्वल्पसेवकसंयुतः २१।

हनूमान्पुष्कलो वीरः सुमतिर्मंत्रिसत्तमः ।

लक्ष्मीनिधिः प्रतापाग्र्यः सुबाहुः सुमदस्तथा २२।

एतैः परिवृतो राजा शत्रुघ्नः प्रापदाश्रमम् ।

नमस्कर्तुं द्विजवरमारण्यकमुदारधीः २३।

गत्वा तं तापसश्रेष्ठं नमस्कारमथाकरोत् ।

सर्वैस्तैः सहितो वीरैर्विनयानतकंधरैः २४।

तान्दृष्ट्वा सन्नतान्सर्वाञ्छत्रुघ्नप्रमुखान्नृपान् ।

अर्घ्यपाद्यादिकं चक्रे फलमूलादिभिस्तदा २५।

उवाच तान्नृपान्सर्वान्भवंतः कुत्र संगताः ।

कथमत्र समायातास्तत्सर्वं वदतानघाः २६।

तच्छ्रुत्वा वाक्यमेतस्य मुनिवर्यस्य वाडव ।

सुमतिः कथयामास वाक्यं वादविचक्षणः २७।

सुमतिरुवाच।

रघुवंशनृपस्यायमश्वो वै पाल्यतेऽखिलैः ।

यागं करिष्यते वीरः सर्वसंभारसंभृतम् २८।

तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां जगाद मुनिसत्तमः ।

दंतकांत्याखिलं घोरं तमोनिर्वारयन्निव २९।

आरण्यक उवाच।

किं यागैर्विविधैरन्यैः सर्वसंभारसंभृतैः ।

स्वल्पपुण्यप्रदैर्नूनं क्षयिष्णुपददातृभिः ३०।

मूढो लोको हरिं त्यक्त्वा करोत्यन्यसमर्चनम् ।

रघुवीरं रमानाथं स्थिरैश्वर्यपदप्रदम् ३१।

यो नरैः स्मृतमात्रोपि हरते पापपर्वतम् ।

तं मुक्त्वा क्लिश्यते मूढो यागयोगव्रतादिभिः ३२।

अहो पश्यत मूढत्वं लोकानामतिवंचितम् ।

सुलभं रामभजनं मुक्त्वा दुर्ल्लभमाचरेत् ३३।

सकामैर्योगिभिर्वापि चिंत्यते कामवर्जितैः ।

अपवर्गप्रदं नॄणां स्मृतमात्राखिलाघहम् ३४।

पुराहं तत्त्ववित्सायां ज्ञानिनं सुविचारयन् ।

अगमं बहुतीर्थानि तत्त्वं कोपि न मेऽदिशत् ३५।

तदैकं हि महद्भाग्यात्प्राप्तं वै लोमशं मुनिम् ।

स्वर्गलोकात्समायातं तीर्थयात्राचिकीर्षया ३६।

तमहं प्रणिपत्याथ पर्यपृच्छं महामुनिम् ।

महायुषं महायोगिसंसेवितपदद्वयम् ३७।

स्वामिन्मयाद्य मानुष्यं प्राप्तमद्भुतदुर्ल्लभम् ।

संसारघोरजलधिं किं कर्तव्यं तितीर्षुणा ३८।

विचार्य कथय त्वं तद्व्रतं दानं जपो मखः ।

देवो वा विद्यते यो वै संसृत्यंभोधितारकः ३९।

यज्ज्ञात्वा संसृतिं घोरां तरामि त्वत्कृपाब्धितः ।

तन्मे कथय योगेश सर्वशास्त्रार्थपारग ४०।

इति मद्वाक्यमाकर्ण्य जगाद मुनिसत्तमः ।

शृणुष्वैकमना विप्र श्रद्धया परया युतः ४१।

संति दानानि तीर्थानि व्रतानि नियमा यमाः ।

योगा यज्ञास्तथानेके वर्तंते स्वर्गदायकाः ४२।

परं गुह्यं प्रवक्ष्यामि सर्वपापप्रणाशनम् ।

तच्छृणुष्व महाभाग संसारांभोधितारकम् ४३।

नास्तिकाय न वक्तव्यं न चाऽश्रद्धालवे पुनः ।

निंदकाय शठायापि न देयं भक्तिवैरिणे ४४।

रामभक्ताय शांताय कामक्रोधवियोगिने ।

वक्तव्यं सर्वदुःखस्य नाशकारकमुत्तमम् ४५।

रामान्नास्ति परो देवो रामान्नास्ति परं व्रतम् ।

न हि रामात्परो योगो न हि रामात्परो मखः ४६।

तं स्मृत्वा चैव जप्त्वा च पूजयित्वा नरः परम् ।

प्राप्नोति परमामृद्धिमैहिकामुष्मिकीं तथा ४७।

संस्मृतो मनसा ध्यातः सर्वकामफलप्रदः ।

ददाति परमां भक्तिं संसारांभोधितारिणीम् ४८।

श्वपाकोपि हि संस्मृत्य रामं याति परां गतिम् ।

ये वेदशास्त्रनिरतास्त्वादृशास्तत्र किं पुनः ४९।

सर्वेषां वेदशास्त्राणां रहस्यं ते प्रकाशितम् ।

समाचर तथा त्वं वै यथा स्यात्ते मनीषितम् ५०।

एको देवो रामचंद्रो व्रतमेकं तदर्चनम् ।

मंत्रोऽप्येकश्च तन्नाम शास्त्रं तद्ध्येव तत्स्तुतिः ५१।

तस्मात्सर्वात्मना रामचंद्रं भजमनोहरम् ।

यथा गोष्पदवत्तुच्छो भवेत्संसारसागरः ५२।

श्रुत्वा मया तु तद्वाक्यं पुनः प्रश्नमकारिषम् ।

कथं वा ध्यायते देवः कथं वा पूज्यते नरैः ५३।

कथयस्व महाबुद्धे सर्वज्ञ मम विस्तरात् ।

यज्ज्ञात्वाहं कृतार्थः स्यां त्रिलोक्यां मुनिसत्तम ५४।

एतच्छ्रुत्वा तु मद्वाक्यं विचार्य स तु लोमशः ।

कथयामास मे सर्वं रामध्यानपुरःसरम् ५५।

शृणु विप्रेंद्र वक्ष्यामि यत्पृष्टं तु त्वयानघ ।

यथा तुष्येद्रमानाथः संसारज्वरदाहकः ५६।

अयोध्यानगरे रम्ये चित्रमंडपशोभिते ।

ध्यायेत्कल्पतरोर्मूले सर्वकामसमृद्धिदे ५७।

महामरकतस्वर्णनीलरत्नादिशोभितम् ।

सिंहासनं चित्तहरं कांत्या तामिस्रनाशनम् ५८।

तस्योपरि समासीनं रघुराजं मनोरमम् ।

दूर्वादलश्यामतनुं देवदेवेंद्रपूजितम् ५९।

राकायां पूर्णशीतांशुकांतिधिक्कारिवक्त्रिणम् ।

अष्टमीचंद्रशकलसमभालाधिधारिणम् ६०।

नीलकुंतलशोभाढ्यं किरीटमणिरंजितम् ।

मकराकारसौंदर्यकुंडलाभ्यां विराजितम् ६१।

विद्रुमच्छवि सत्कांतिरदच्छदविराजितम् ।

तारापतिकराकार द्विजराजि सुशोभितम् ६२।

जपापुष्पाभया माध्व्या जिह्वया शोभिताननम् ।

यस्यां वसंति निगमा ऋगाद्याः शास्त्रसंयुताः ६३।

कंबुकांतिधरग्रीवा शोभया समलंकृतम् ।

सिंहवदुच्चकौ स्कन्धौ मांसलौ बिभ्रतं वरम् ६४।

बाहू दधानं दीर्घांगौ केयूरकटकांकितौ ।

मुद्रिकाहीरशोभाभिर्भूषितौ जानुलंबिनौ ६५।

वक्षो दधानं विपुलं लक्ष्मीवासेन शोभितम् ।

श्रीवत्सादिविचित्रांकैरंकितं सुमनोहरम् ६६।

महोदरं महानाभिं शुभकट्याविराजितम् ।

कांच्या वै मणिमत्या च विशेषेण श्रियान्वितम् ६७।

ऊरुभ्यां विमलाभ्यां वै जानुभ्यां शोभितं श्रिया ।

चरणाभ्यां वज्ररेखा यवांकुशसुरेखया ६८।

युताभ्यां योगिध्येयाभ्यां कोमलाभ्यां विराजितम् ।

ध्यात्वा स्मृत्वा च संसारसागरं त्वं तरिष्यसि ६९।

तमेव पूजयन्नित्यं चंदनादिभिरिच्छया ।

प्राप्नोति परमामृद्धिमैहिकामुष्मिकीं पराम् ७०।

त्वया पृष्टं महाराज रामस्य ध्यानमुत्तमम् ।

तत्ते कथितमेतद्वै संसारजलधिं तर ७१।

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे आरण्यकोपाख्याने लोमशारण्यकसंवादोनाम पंचत्रिंशत्तमोऽध्यायः ३५ ।

शेषउवाच।

एतच्छ्रुत्वा तु विप्रेन्द्रो लोमशात्परमं महत् ।।

पुनः पप्रच्छ तमृषिं सर्वज्ञं योगिनां वरम् ॥१।

आरण्यक उवाच।

मुनिश्रेष्ठ वदैतन्मे पृच्छामि त्वां महामते ।।

गुरवः कृपया युक्ता भाषंते सेवकेऽखिलम् ॥२।

कोऽसौ रामो महाभाग यो नित्यं ध्यायते त्वया ।।

तस्य कानि चरित्राणि वदस्व त्वं द्विजर्षभ ॥३।

किमर्थमवतीर्णोऽसौ कस्मान्मानुषतां गतः ।।

तत्सर्वं कथयाशु त्वं मम संशयनुत्तये ॥४।

शेष उवाच।

इति वाक्यं समाकर्ण्य मुनेः परमशोभनम् ।।

लोमशः कथयामास रामचारित्रमद्भुतम् ॥५।

लोकान्निरयसंमग्नाञ्ज्ञात्वा योगेश्वरेश्वरः ।।

कीर्तिं प्रथयितुं लोके यया घोरं तरिष्यति ॥६।

एवं ज्ञात्वा दयावार्धिः परमेशो मनोहरः ।।

अवतारं चकारात्र चतुर्धा सश्रियान्वितः ॥७।

पुरा त्रेतायुगे प्राप्ते पूर्णांशो रघुनन्दनः ।।

सूर्यवंशे समुत्पन्नो रामो राजीवलोचनः ॥८।

स रामो लक्ष्मणसखः काकपक्षधरो युवा ।।

तातस्य वचनात्तौ तु विश्वामित्रमनुव्रतौ ॥९।

यज्ञसंरक्षणार्थाय राज्ञा दत्तौ कुमारकौ ।।

दांतौ धनुर्धरौ वीरौ विश्वामित्रमनुव्रतौ ॥१०।

पथि प्रव्रजतोस्तत्र ताटका नाम राक्षसी ।।

संगता च वने घोरे तयोर्वै विघ्नकारणात् ॥११।

ऋषेरनुज्ञया रामस्ताटकां यमयातनाम् ।।

प्रावेशयद्धनुर्वेदविद्याभ्यासेन राघवः ॥१२।

यस्य पादतलस्पर्शाच्छिला वासवयोगजा ।।

अहल्या गौतमवधूः पुनर्जाता स्वरूपिणी ॥१३।

विश्वामित्रस्य यज्ञे तु सुप्रवृत्ते रघूत्तमः ।।

मारीचं च सुबाहुं च जघान परमेषुभिः ॥१४।

ईश्वरस्य धनुर्भग्नं जनकस्य गृहे स्थितम् ।।

रामः पंचदशे वर्षे षड्वर्षामथ मैथिलीम् ॥१५।

उपयेमे विवाहेन रम्यां सीतामयोनिजाम् ।।

कृतकृत्यस्तदा जातः सीतां संप्राप्य राघवः ॥१६।

ततो द्वादश वर्षाणि रेमे रामस्तया सह ।।

सप्तविंशतिमे वर्षे यौवराज्यमकल्पयत् ॥१७।

राजानमथ कैकेयी वरद्वयमयाचत ।।

तयोरेकेन रामस्तु ससीतः सह लक्ष्मणः ॥१८।

जटाधरः प्रव्रजतुवर्षाणीह चतुर्दश ।।

भरतस्तु द्वितीयेन यौवराज्याधिपोऽस्तु मे ॥१९।

जानकी लक्ष्मणसखं रामं प्राव्राजयन्नृपः ।।

त्रिरात्रमुदकाहारश्चतुर्थेऽह्नि फलाशनः ॥२०।

पंचमे चित्रकूटे तु रामस्थानमकल्पयत् ।।

अथ त्रयोदशे वर्षे पंचवट्यां महामुने ॥२१।

रामो विरूपयामास शूर्पणखां निशाचरीम् ।।

वने विचरतस्तस्य जानक्या सहितस्य च ॥२२।

आगतो राक्षसस्तां तु हर्तुं पापविपाकतः ।।

ततो माघासिताष्टम्यां मुहूर्ते वृंदसंज्ञिते ॥२३।

राघवाभ्यां विना सीतां जहार दशकंधरः ।।

तेनैवं ह्रियमाणा सा चक्रंद कुररी यथा ॥२४।

रामरामेति मां रक्ष रक्ष मां रक्षसा हृताम् ।।

यथा श्येनः क्षुधाक्रांतः क्रंदंतीं वर्तिकां नयेत् ॥२५।

तथा कामवशं प्राप्तो रावणो जनकात्मजाम् ।।

नयत्येवं जनकजां जटायुः पक्षिराट्तदा ॥२६।

युयुधे राक्षसेंद्रेण स रावणहतोऽपतत् ।।

मार्गशुक्लनवम्यां तु वसंतीं रावणालये ॥२७।

संपातिर्दशमे मास आचख्यौ वानरेषु ताम् ।।

एकादश्यां महेंद्राद्रे पुःप्लुवे शतयोजनम् ॥२८।

हनूमान्निशि तस्यां तु लंकायां पर्यकालयत् ।।

तद्रात्रिशेषे सीताया दर्शनं हि हनूमतः ॥२९।

द्वादश्यां शिंशपावृक्षे हनूमान्पर्यवस्थितः ।।

तस्यां निशायां जानक्या विश्वासाय च संकथा ॥३०।

अक्षादिभिस्त्रयोदश्यां ततो युद्धमवर्तत ।।

ब्रह्मास्त्रेण चतुर्दश्यां बद्धः शक्रजिता कपिः ॥३१।

वह्निना पुच्छयुक्तेन लंकाया दहनं कृतम् ।।

पूर्णिमायां महेंद्राद्रौ पुनरागमनं कपेः ॥३२।

मार्गासितप्रतिपदः पंचभिः पथिवासरैः ।।

पुनरागत्य षष्ठेऽह्नि ध्वस्तं मधुवनं किल ॥३३।

सप्तम्यां प्रत्यभिज्ञानदानं सर्वनिवेदनम् ।।

अष्टम्युत्तरफल्गुन्यां मुहूर्ते विजयाभिधे ॥३४।

मध्यं प्राप्ते सहस्रांशौ प्रस्थानं राघवस्य च ।।

रामः कृत्वा प्रतिज्ञां तु प्रयातो दक्षिणां दिशम् ॥३५।

तीर्त्वाहं सागरमपि हनिष्ये राक्षसेश्वरम् ।।

दक्षिणाशां प्रयातस्य सुग्रीवोऽप्यभवत्सखा ॥३६।

वासरैः सप्तभिः सिंधोः स्कंधावारनिवेशनम् ।।

पौषशुक्लप्रतिपदस्तृतीयायावदंबुधेः ॥३७।

उपस्थानं ससैन्यस्य राघवस्य बभूव ह ।।

बिभीषणश्चतुर्थ्यां तु रामेण सह संगतः ॥३८।

समुद्रतरणार्थाय पंचम्यां मंत्र उद्यतः ।।

प्रायोपवेशनं चक्रे रामो दिनचतुष्टयम् ॥३९।

समुद्रवरलाभश्च सहोपायप्रदर्शनम् ।।

ततो दशम्यामारंभस्त्रयोदश्यां समापनम् ॥४०।

चतुर्दश्यां सुवेलाद्रौ रामः सैन्यं न्यवेशयत् ।।

पौर्णमास्यां द्वितीयां तं त्रिदिनैः सैन्यतारणम् ॥४१।

तीर्त्वा तोयनिधिं रामो वानरेश्वरसैन्यवान् ।।

रुरोध च पुरीं लंकां सीतार्थं सह लक्ष्मणः ॥४२।

तृतीयादि दशम्यंतं निवेशश्च दिनाष्टकम् ।।

शुकसारणयोस्तत्र प्राप्तिरेकादशे दिने ॥४३।

पौषासिताख्यद्वादश्यां सैन्यसंख्यानमेव च ।।

शार्दूलेन कपींद्राणां सहसारोपवर्णनम् ॥४४।

त्रयोदश्या अमावास्यां लंकायां दिवसैस्त्रिभिः ।।

रावणः सैन्यसंख्यानं रणोत्साहं तदाकरोत् ॥४५।

प्रययावंगदो दौत्यं माघशुक्लाद्यवासरे ।।

सीतायाश्च ततो भर्तुर्मायामूर्द्धादिदर्शनम् ॥४६।

माघद्वितीयादि दिनैः सप्तभिर्यावदष्टमी ।।

रक्षसां वानराणां च युद्धमासीच्च संकुलम् ॥४७।

माघशुक्लनवम्यां तु रात्राविंद्रजिता रणे ।।

रामलक्ष्मणयोर्नागपाशबंधः कृतः किल ॥४८।

आकुलेषु कपीशेषु निरुत्साहेषु सर्वशः ।।

नागपाशविमोक्षार्थं दशम्यां पवनोऽजपत् ॥४९।

कर्णे स्वरूपं रामस्य गरुडागमनं ततः ।।

एकादश्यां च द्वादश्यां धूम्राक्षस्य वधः कृतः ॥५०।

त्रयोदश्यां तु तेनैव निहतः कंपनो रणे ।।

माघशुक्लचतुर्दश्या यावत्कृष्णादिवासरम् ॥५१।

त्रिदिनेन प्रहस्तस्य नीलेन विहितो वधः ।।

माघकृष्णद्वितीयायाश्चतुर्थ्यं तं त्रिभिर्दिनैः ॥५२।

रामेण तुमुले युद्धे रावणो द्रावितो रणात् ।।

पंचम्या अष्टमीयावद्रावणेन प्रबोधितः ॥५३।

कुंभकर्णस्तदा चक्रेऽभ्यवहारं चतुर्दिनम् ।।

कुंभकर्णो दिनैः षड्भिर्नवम्यास्तु चतुर्दशीम् ॥५४।

रामेण निहतो युद्धे बहुवानरभक्षकः ।।

अमावास्यादिने शोकादवहारो बभूव ह ॥५५।

फाल्गुनादिप्रतिपदश्चतुर्थ्यंतं चतुर्दिनैः ।।

बिसतंतुप्रभृतयो निहताः पंचराक्षसाः ॥५६।

पंचम्याः सप्तमी यावदतिकायवधस्तथा ।।

अष्टम्याद्वादशी यावन्निहतौ दिनपंचकात् ॥५७।

निकुंभकुंभावूर्ध्वं तु मकराक्षस्त्रिभिर्दिनैः ।।

फाल्गुनासितद्वितीयायां दिने शक्रजिता जितम् ॥५८।

तृतीयादिसप्तम्यंतं दिनपंचकमेव च ।।

ओषध्यानयनव्यग्रादवहारो बभूव ह ॥५९।

ततस्त्रयोदशीयावद्दिनैः पंचभिरिंद्रजित् ।।

लक्ष्मणेन हतो युद्धे विख्यातबलपौरुषः ॥६०।

चतुर्दश्यां दशग्रीवो दीक्षां प्रापावहारतः ।।

अमावास्यादिने प्रायाद्युद्धाय दशकंधरः ॥६१।

चैत्रशुक्लप्रतिपदः पंचमीदिनपंचकैः ।।

रावणे युद्ध्यमाने तु प्रचुरो रक्षसां वधः ॥६२।

चैत्रषष्ठ्याष्टमी यावन्महापार्श्वादि मारणम् ।।

चैत्रशुक्लनवम्यां तु सौमित्रेः शक्तिभेदनम् ॥६३।

कोपाविष्टेन रामेण द्रावितो दशकंधरः ।।

द्रोणाद्रिरांजनेयेन लक्ष्मणार्थमुपाहृतः ॥६४।

दशम्यामवहारोभूद्रात्रौ युद्धे तु रक्षसाम् ।।

एकादश्यां तु रामाय रथं मातलिसारथिः ॥६५।

प्रेरितो वासवेनाजावर्पयामास भक्तितः ।।

कोपवानथ द्वादश्या यावत्कृष्णचतुर्दशी ॥६६।

अष्टादशदिनै रामो रावणं द्वैरथेऽवधीत् ।।

संग्रामे तुमुले जाते रामो जयमवाप्तवान् ॥६७।

माघशुक्लद्वितीयायाश्चैत्रकृष्ण चतुर्दशीम् ।।

सप्ताशीतिदिनेष्वेव मध्यं पंचदशाहकम् ॥६८।

युद्धावहारः संग्रामो द्वासप्तति दिनान्यभूत् ।।

संस्कारो रावणादीनाममावस्या दिनेऽभवत् ॥६९।

वैशाखादि तिथौ राम उवास रणभूमिषु ।।

अभिषिक्तो द्वितीयायां लंकाराज्ये विभीषणः ॥७०।

सीताशुद्धिस्तृतीयायां देवेभ्यो वरलंभनम् ।।

हत्वा चिरेण लंकेशं लक्ष्मणाग्रज एव सः ॥७१।

गृहीत्वा जानकीं पुण्यां दुःखितां राक्षसेन तु ।।

आदाय परया प्रीत्या जानकीं स न्यवर्तत ॥७२।

वैशाखस्य चतुर्थ्यां तु रामः पुष्पकमाश्रितः ।।

विहायसा निवृत्तस्तु भूयोऽयोध्यां पुरीं प्रति ॥७३।

पूर्णे चतुर्दशे वर्षे पंचम्यां माधवस्य तु ।।

भरद्वाजाश्रमे रामः सगणः समुपाविशत् ॥७४।

नंदिग्रामे तु षष्ठ्यां स भरतेन समागतः ।।

सप्तम्यामभिषिक्तोऽसावयोध्यायां रघूद्वहः ॥७५।

दशैकाधिकमासांस्तुचतुर्दशाहानि मैथिली ।।

उवास राम रहिता रावणस्य निवेशने ॥७६।

द्विचत्वारिंशक वर्षे रामो राज्यमकारयत् ।।

सीतायाश्च त्रयस्त्रिंशद्वत्सराश्च तदाभवन् ॥७७।

स चतुर्दशवर्षांते प्रविश्य च पुरीं प्रभुः ।।

अयोध्यां मुदितो रामो हत्वा रावणमाहवे ॥७८।

भ्रातृभिः सहितस्तत्र रामो राज्यमथाकरोत् ।।

राज्यं प्रकुर्वतस्तस्य पुरोधा वदतां वरः ॥७९।

अगस्त्यः कुंभसंभूतिस्तमागंता रघोः पतिम् ।।

तद्वाक्याद्रघुनाथोऽसौ करिष्यति हयक्रतुम् ॥८०।

तस्यागमिष्यति हयो ह्याश्रमे तव सुव्रत ।।

तस्य योधाः प्रमुदिता आयास्यंति तवाश्रमम् ॥८१।

तेषामग्रे रामकथाः करिष्यसि मनोहराः ।।

तैः साकं त्वमयोध्यायां गंतासि वै द्विजर्षभ ॥८२।

दृष्ट्वा राममयोध्यायां पद्मपत्रनिभेक्षणम् ।।

तत्क्षणादेव संसारवार्धिनिस्तारवान्भव ॥८३।

इत्युक्त्वा मां मुनिवरो लोमशः सर्वबुद्धिमान् ।।

उवाच ते किं प्रष्टव्यं तदाहमवदं हि तम् ॥८४।

ज्ञातं त्वत्कृपया सर्वं रामचारित्रमद्भुतम् ।।

त्वत्प्रसादादवाप्स्येऽहं रामस्य चरणांबुजम् ॥८५।

मया नमस्कृतः पश्चाज्जगाम स मुनीश्वरः ।।

तत्प्रसादान्मयावाप्तं रामस्य चरणार्चनम् ॥८६।

सोऽहं स्मरामि रामस्य चरणावन्वहं मुहुः ।।

गायामि तस्य चरितं मुहुर्मुहुरतंद्रितः ॥८७।

पावयामि जनानन्यान्गानेन स्वांतहारिणा ।।

हृष्यामि तन्मुनेर्वाक्यं स्मारंस्मारं तदीक्षया ॥८८।

धन्योऽहं कृतकृत्योऽहं सभाग्योऽहं महीतले ।।

रामचंद्र पदांभोज दिदृक्षा मे भविष्यति ॥८९।

तस्मात्सर्वात्मना रामो भजनीयो मनोहरः ।।

वंदनीयो हि सर्वेषां संसाराब्धितितीर्षया ॥९०।

तस्माद्यूयं किमर्थं वै प्राप्ताः को वानराधिपः ।।

यागं करोति धर्मात्मा हयमेधं महाक्रतुम् ॥९१।

तत्सर्वं कथयंत्वत्र यां तु वाहस्य पालने ।।

स्मरंतु रघुनाथांघ्रिं स्मृत्वा स्मृत्वा पुनः पुनः ॥९२।

इति वाक्यं समाकर्ण्य मुनेर्विस्मयमागताः ।।

रघुनाथं स्मरंतस्ते प्रोचुरारण्यकं मुनिम् ॥९३।

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे लोमशारण्यकसंवादे रामचरित्रकथनंनाम षट्त्रिंशत्तमोऽध्यायः ३६ ।

शेष उवाच।

ते पृष्टा मुनिवर्येण रामचारित्रमद्भुतम् ।

धन्यं सभाग्यं मन्वानाः प्रोचुरात्मानमादरात् १।

जना ऊचुः।

पवित्रिता वयं सर्वे दर्शनेन तवाधुना ।

यद्रामकथयास्मान्वै पावयस्यधुना जनान् २।

शृणुष्व वचनं तथ्यं भवान्ब्रह्मर्षिसत्तमः ।

त्वया पृष्टं यदस्मभ्यं सर्वं तत्कथयाम वै ३।

अगस्त्यवाक्याच्छ्रीरामो विप्रहत्यापनुत्तये ।

यागं करोति सुमहान्सर्वसंभारसंभृतम् ४।

तं पालयानाः सर्वे वै त्वदाश्रममुपागताः ।

अश्वेन सहिता विप्र तज्जानीहि महामते ५।

इति वाक्यं समाकर्ण्य मनोहारि रसायनम् ।

अत्यंतं हर्षमापेदे ब्राह्मणो रामभक्तिमान् ६।

अद्य मे फलितो वृक्षो मनोरथश्रियान्वितः ।

अद्य मे जननी धन्या जातं मां सुषुवे तु या ७।

अद्य राज्यं मया प्राप्तं कंटकेन विवर्जितम् ।

अद्य कोशाः सुसंपन्ना अद्य देवाः सुतोषिताः ८।

अग्निहोत्रफलं त्वद्य प्राप्तं मे हविषा हुतम् ।

यद्द्रक्ष्ये रामचंद्रस्य चरणांभोरुहोर्युगम् ९।

यो नित्यं ध्यायते स्वांते अयोध्यायाः पतिः प्रभुः ।

स मे दृग्गोचरो नूनं भविष्यति मनोहरः १०।

हनूमान्मां समालिंग्य प्रक्ष्यते कुशलं मम ।

भक्तिं मे महतीं दृष्ट्वा तोषं प्राप्स्यति सत्तमः ११।

इति वाक्यं समाकर्ण्य हनूमान्कपिसत्तमः ।

जग्राह पादयुगलं मुनेरारण्यकस्य हि १२।

स्वामिन्हनूमान्विप्रर्षे सेवकोऽहं पुरःस्थितः ।

जानीहि रामदासस्य रेणुकल्पं मुनीश्वर १३।

इत्युक्तवति तस्मिन्वै मुनिः परमहर्षितः ।

आलिलिंग हनूमंतं रामभक्त्या सुशोभितम् १४।

उभौ प्रेमविनिर्भिन्नावुभावपि सुधाप्लुतौ ।

स्थगितौ चित्रलिखिताविव तत्र बभूवतुः १५।

उपविष्टौ कथास्तत्र चक्रतुः सुमनोहराः ।

रघुनाथपदांभोजप्रीतिनिर्भरमानसौ १६।

हनूमांस्तमुवाचेदं वचो विविधशोभनम् ।

आरण्यकं मुनिवरं रामांघ्रिध्याननिर्भृतम् १७।

स्वामिन्नयं दशरथकुलहीरांकुरो महान् ।

रामभ्राता महाशूरः शत्रुघ्नः प्रणमत्यसौ १८।

लवणो येन निहतः सर्वलोकभयंकरः ।

कृताश्च सुखिनः सर्वे मुनयः सुतपोधनाः १९।

एष पुष्कलनामा त्वां नमत्युद्भटसेवितः ।

येनाधुना महावीरा जिताः समरमंडले २०।

जानीह्येनं बहुगुणं रामामात्यं महाबलम् ।

प्राणप्रियं रघुपतेः सर्वज्ञं धर्मकोविदम् २१।

सुबाहुरयमत्युग्रो वैरिवंशदवानलः ।

रामपादाब्जरोलंबो नमति त्वां महायशाः २२।

सुमदोऽप्येष पार्वत्या दत्तरामांघ्रिसेवया ।

प्राप्तोऽधुनासौ संसारवार्धिनिस्तरणं महत् २३।

सत्यवानयमश्वं यः प्राप्तमाश्रुत्य सेवकात् ।

राज्यं निवेदयामास स त्वां प्रणमति क्षितौ २४।

इति वाक्यं समाकर्ण्य समालिंग्य समादरात् ।

चकारारण्यक ऋषिः स्वागतं फलकादिना २५।

ते हृष्टास्तत्र वसतिं चक्रुर्मुनिवराश्रमे ।

प्रातर्नित्यक्रियां कृत्वा रेवायां ते महोद्यमाः २६।

नरयानमथारोप्य सेवकैः सहितं मुनिम् ।

शत्रुघ्नः प्रापयामासायोध्यां रामकृतालयाम् २७।

स दूरान्नगरीं दृष्ट्वा सूर्यवंशनृपोषिताम् ।

पदातिरभवद्वेगाद्रघुनाथदिदृक्षया २८।

संप्राप्य नगरीं रम्यामयोध्यां जनशोभिताम् ।

मनोरथसहस्रेण संरूढो रामदर्शने २९।

ददर्श तत्र सरयूतीरे मंडपशोभिते ।

रामं दूर्वादलश्यामं कंजकांतिविलोचनम् ३०।

मृगशृंगं कटौ रम्यं धारयंतं श्रियान्वितम् ।

ऋषिवृंदैर्व्यासमुख्यैर्वृतं शूरैः सुसेवितम् ३१।

भरतेन सुमित्रायास्तनूजेन परीवृतम् ।

ददतं दीनसंधेभ्यो दानानि प्रार्थितानि तम् ३२।

विलोक्यारण्यकाख्योऽसौ कृतार्थ इत्यमन्यत ।

मल्लोचने पद्मदलसमाने रामलोकके ३३।

अद्य मे सर्वशास्त्रस्य ज्ञातृत्वं बहुसार्थकम् ।

येन श्रीराममाज्ञाय प्राप्तोऽयोध्यापुरीमिमाम् ३४।

इत्येवमादिवचनानि बहूनि हृष्टो ।

रामांघ्रिदर्शनसुहर्षित गात्रशोभी ।

प्रायाद्रमेश्वरसमीपमगम्यमन्यै-।

र्योगेश्वरैरपि विचारपरैः सुदूरम् ३५।

धन्योऽहमद्य रामस्य चरणावक्षिगोचरौ ।

करिष्यामि वचो रम्यं वदन्राममवेक्षयन् ३६।

रामोऽपि वाडवश्रेष्ठं ज्वलंतं स्वेन तेजसा ।

तपोमूर्तिधरं वीक्ष्य प्रत्युत्थानमथाकरोत् ३७।

रामचंद्रस्तस्य पादौ सुचिरं नतवान्महान् ।

ब्रह्मण्यदेवपावित्र्यं कृतमद्यतनोर्मम ३८।

इति वाक्यं वदंस्तस्य पादयोः पतितः प्रभुः ।

सुरासुरनमन्मौलिमणिनीराजितांघ्रिकः ३९।

प्रणतं तं नृपश्रेष्ठं वाडवेंद्रो महातपाः ।

गृहीत्वा भुजयोर्मध्यमालिलिंग प्रियं प्रभुम् ४०।

कौसल्यातनयस्तं वा उच्चैर्मणिमयासने ।

संस्थाप्य च पदोर्युग्मं जलेनाक्षालयत्प्रभुः ४१।

पादावनेजनोदं तु मस्तकेऽधाद्धरिः स्वयम् ।

पवित्रितोऽद्य सगणः सकुटुंब इति ब्रुवन् ४२।

चंदनेन विलिप्याथ गां च प्रादात्पयस्विनीम् ।

उवाच च वचो रम्यं देवदेवेंद्र सेवितः ४३।

स्वामिन्मखो मया वाजिमेधसंज्ञः क्रियेत ह ।

सोयं त्वच्चरणा यातादद्यपूर्णो भविष्यति ४४।

अद्य मे ब्रह्महत्योत्थ पापहानिं करिष्यति ।

अश्वमेधः क्रतुर्युष्मच्चरणेन पवित्रितः ४५।

इति वाक्यं ब्रुवाणं तं राजराजेंद्रसेवितम् ।

आरण्यक उवाचेदं हसन्माध्व्या गिरा मुनिः ४६।

स्वामिंस्तव तु युक्तं हि वचो ब्रह्मण्यभूमिप ।

त्वन्मूर्तयो महाराज ब्राह्मणा वेदपारगाः ४७।

त्वं यदा ब्रह्मपूजादि शुभं कर्म करिष्यसि ।

ततोऽखिला नृपा विप्रं पूजयिष्यंति भूमिप ४८।

त्वयोक्तं यन्महाराज विप्रहत्यापनुत्तये ।

यागं करोमि विमलं तत्तु हास्यकरं वचः ४९।

त्वन्नामस्मरणान्मूढः सर्वशास्त्रविवर्जितः ।

सर्वपापाब्धिमुत्तीर्य स गच्छेत्परमं पदम् ५०।

सर्ववेदेतिहासानां सारार्थोऽयमिति स्फुटम् ।

यद्रामनामस्मरणं क्रियते पापतारकम् ५१।

तावद्गर्जंति पापानि ब्रह्महत्यासमानि च ।

न यावत्प्रोच्यते नाम रामचंद्र तव स्फुटम् ५२।

त्वन्नामगर्जनं श्रुत्वा महापातककुंजराः ।

पलायंते महाराज कुत्रचित्स्थानलिप्सया ५३।

तस्मात्तव कथं हत्या महापुण्यददर्शन ।

राम त्वत्सुकथां श्रुत्वा पूतः सद्यो भविष्यति ५४।

मया पूर्वं कृतयुगे गंगायास्तीरवासिनाम् ।

ऋषीणां मुखतो वाक्यं श्रुतमेतत्पुराविदाम् ५५।

तावत्पापभियः पुंसां कातराणां सुपापिनाम् ।

यावन्न वदते वाचा रामनाममनोहरम् ५६।

तस्माद्धन्योऽहमधुना मम संसृतिनाशनम् ।

सांप्रतं सुलभं रामचंद्र त्वद्दर्शनादभूत् ५७।

इत्युक्तवंतं स मुनिं पूजयामास तत्र वै ।

सर्वे मुनिजनाः साधु साधु वाक्यमिति ब्रुवन् ५८।

शेष उवाच।

अत्याश्चर्यमभूत्तत्र तन्मे निगदतः शृणु ।

वात्स्यायनमुनिश्रेष्ठ रामभक्तिपरायण ५९।

रामं दृष्ट्वा महाराजं यादृशं ध्यानगोचरम् ।

अत्यंतं हर्षमापन्नो जगाद स मुनीश्वरान् ६०।

मुनीश्वराः संशृणुत मद्वाक्यं सुमनोहरम् ।

मादृशः को न भूलोके भविष्यति सुभाग्यवान् ६१।

नास्ति मत्सदृशः कोपि न जातो न भविष्यति ।

यद्रामभद्रो मां नत्वा स्वागतं परिपृष्टवान् ६२।

यत्पादपंकजरजः श्रुतिमृग्यं सदैव हि ।

सोऽद्य मत्पादयोः पाथः पीत्वा पूतममन्यत ६३।

एवं प्रवदतस्तस्य ब्रह्मस्फोटोऽभवत्तदा ।

निर्गतं तद्भवं तेजो विवेश रघुनायके ६४।

पश्यतां सर्वलोकानां सरयूतीरमंडपे ।

सायुज्यमुक्तिं संप्राप दुर्ल्लभां योगिभिर्जनैः ६५।

दिवि तूर्यनिनादोऽभूद्वीणानादोऽभवत्तदा ।

पुष्पवृष्टिः पपाताग्रे पश्यतां चित्रमद्भुतम् ६६।

मुनयोऽप्येतदीक्षित्वा प्रशंसंतो मुनीश्वरम् ।

कृतार्थोयं मुनिश्रेष्ठो यद्रामवपुषीक्षितः ६७।

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे आरण्यकमुनेर्विष्णुलोकगमनंनाम सप्तत्रिंशत्तमोऽध्यायः ३७ ।

सूत उवाच।

एतदाख्यानकं श्रुत्वा वात्स्यायन उदारधीः ।

परमं हर्षमापेदे जगाद च फणीश्वरम् १।

वात्स्यायन उवाच।

कथां संशृण्वते मह्यं तृप्तिर्नास्ति फणीश्वर ।

रघुनाथस्य भक्तार्तिहारिकीर्तिकरस्य वै २।

धन्य आरण्यको नाम मुनिर्वेदधरः परः ।

रघुनाथं समालोक्य देहं तत्याज नश्वरम् ३।

ततो राज्ञो हयः कुत्र गतः केन नियंत्रितः ।

कथं तत्र रमानाथ कीर्तिर्जाता फणीश्वर ४।

सर्वं कथय मे तथ्यं सर्वज्ञोऽस्ति यतो भवान् ।

धराधरवपुर्धारी साक्षात्तस्य स्वरूपधृक् ५।

व्यास उवाच।

इति वाक्यं समाकर्ण्य प्रहृष्टेनांतरात्मना ।

उवाच रामचारित्रं तत्तद्गुणकथोदयम् ६।

शेष उवाच।

साधु पृच्छसि विप्रर्षे रघुनाथगुणान्मुहुः ।

श्रुता न श्रुतवत्कृत्वा तेषु लोलुपतां दधत् ७।

ततो निरगमद्वाहः सैनिकैर्बहुभिवृतः ।

रेवातीरे मनोज्ञे तु मुनिवृंदनिषेविते ८।

सेनाचरास्ततः सर्वे यत्र वाहस्ततस्ततः ।

प्रसर्पंति निरीक्षंतस्तन्मार्गं रणकोविदाः ९।

वाजी गतोऽथ रेवाया ह्रदेऽगाधजलान्विते ।

भाले स्वर्णभवं पत्रं धारयन्पूजितांगकः १०।

ततो जले ममज्जासौ रामचंद्र हयो वरः ।

तदा सर्वे महाशूरास्तत्र विस्मयमागताः ११।

तैः परस्परमेवोचे कथं हयसमागमः ।

कोऽत्र गंता जले वाहमानेतुं तं महोदयम् १२।

इति यावत्समुद्विग्ना मंत्रयंते परस्परम् ।

तावद्वीरशतैः सार्धमाजगाम रघोः पतिः १३।

तान्सर्वान्विमनस्कान्स दृष्ट्वा शत्रुघ्नसंज्ञितः ।

पप्रच्छ मेघगंभीरवाचा वीरशिरोमणिः १४।

किं स्थितं निखिलैरद्य युष्माभिः संघशो जले ।

कुत्राश्वो रघुनाथस्य स्वर्णपत्रेण शोभितः १५।

जले किं विनिमग्नोऽसौ हृतो वा केन मानिना ।

तन्मे कथयत क्षिप्रं कथं यूयं विमोहिताः १६।

शेष उवाच।

इति वाक्यं समाकर्ण्य राज्ञो रघुवरस्य हि ।

कथयामासुस्ते सर्वं वीराः शूरशिरोमणिम् १७।

जना ऊचुः।

स्वामिन्वयं न जानीमो मुहूर्तमभवज्जले ।

निममज्ज ततो नायाद्धयस्तव मनोहरः १८।

त्वमेव तत्र गत्वेमं वाहमानय वेगतः ।

अस्माभिस्तत्र गंतव्यं त्वया सार्द्धं महामते १९।

इति श्रुत्वा वचस्तेषां सैनिकानां रघूद्वहः ।

खेदं प्राप जनान्पश्यञ्जलसंतरणोद्यतान् २०।

उवाच मंत्रिमुख्यं स किं कर्तव्यमतः परम् ।

कथं वाहस्य संप्राप्तिर्भविष्यति वदस्व तत् २१।

के तत्र शूराः संयोज्या जलेऽन्वेषयितुं हयम् ।

को वा नयिष्यते वाहं केनोपायेन तद्वद २२।

इति राज्ञोवचः श्रुत्वा सुमतिर्मंत्रिसत्तमः ।

उवाच समये योग्यं शत्रुघ्नं हर्षयन्निव २३।

स्वामिन्नस्ति तव श्रीमञ्छक्तिरद्भुतकर्मणः ।

पातालगमने शक्तिर्जलमध्यादिह स्फुटम् २४।

अन्यच्च पुष्कलस्यापि शक्तिरस्ति महात्मनः ।

हनूमतोऽपि रामस्य पादसेवापरस्य च २५।

तस्माद्यूयं त्रयो गत्वा हयमानयत ध्रुवम् ।

यतो भवेद्वाहमेधो रघुनाथस्य धीमतः २६।

शेष उवाच।

इति वाक्यं समाश्रुत्य शत्रुघ्नः परवीरहा ।

स्वयं विवेश तोयांतर्हनुमत्पुष्कलान्वितः २७।

यावज्जलं विवेशासौ तावत्पुरमदृश्यत ।

अनेकोद्यानशोभाढ्यममेयं पुटभेदनम् २८।

तत्र माणिक्यरचिते स्तंभे स्वर्णमये हयम् ।

बद्धं ददर्श रामस्य स्वर्णपत्रसुशोभितम् २९।

स्त्रियस्तत्र मनोहारि रूपधारिण्य उत्तमाः ।

सेवंते सुंदरीमेकां पर्यंके सुखमास्थिताम् ३०।

तान्दृष्ट्वा ताः स्त्रियः सर्वाः प्रावोचन्स्वामिनीं प्रति ।

एतेऽल्पवर्ष्मवयसो मांसपुष्टकलेवराः ३१।

भविष्यंति तव श्रेष्ठमाहारस्य फलं महत् ।

एतेषां शोणितं स्वादु पुरुषाणां गतायुषाम् ३२।

एतद्वचः समाकर्ण्य सेवकीनां वरांगना ।

जहास किंचिद्वदनं नर्तयंती भ्रुवानघा ३३।

तावत्त्रयस्ते संप्राप्ताः सन्नाहश्री विशोभिताः ।

शिरस्त्राणानि दधतः शौर्यवीर्यसमन्विताः ३४।

ता दृष्ट्वा महिलास्तत्र सौंदर्यश्रीसमन्विताः ।

प्रोचुस्ते विस्मयं विप्र किमिदं दृश्यते महत् ३५।

नमश्चक्रुर्महात्मानः सर्वे देववरांगनाः ।

किरीटमणिविद्योतद्योतितांघ्रियुगास्ततः ३६।

सा तान्पप्रच्छ पुरुषान्सर्वश्रेष्ठा तु भामिनी ।

के यूयमत्र संप्राप्ताः कथं चापधरा नराः ३७।

मत्स्थलं सर्वदेवानामगम्यं मोहनं महत् ।

अत्र प्राप्तस्य तु क्वापि निवृत्तिर्न भवत्युत ३८।

अश्वोऽयं कस्य राज्ञो वै कथं चामरवीजितः ।

स्वर्णपत्रेण शोभाढ्यः कथयंतु ममाग्रतः ३९।

शेष उवाच।

इति तस्या वचः श्रुत्वा मोहनाचारसंयुतम् ।

हनूमांस्तां प्रत्युवाच गतभीः प्रहसन्निव ४०।

वयं वै किंकरा राज्ञस्त्रैलोक्यस्य शिखामणेः ।

त्रिलोकीयं प्रणमते सर्वदेवशिरोमणिम् ४१।

रामभद्रस्य जानीहि हयमेधप्रवर्तितुः ।

प्रमुंच वाहमस्माकं कथं बद्धो वराङ्गने ४२।

वयं सर्वास्त्रकुशलाः सर्वशस्त्रास्त्रकोविदाः ।

नयिष्यामो बलाद्वाहं हत्वा तत्प्रतिरोधकान् ४३।

इति वाक्यं समाकर्ण्य प्लवङ्गस्य वराङ्गना ।

विवरस्था प्रत्युवाच हसंती वाक्यकोविदा ४४।

मयानीतमिमं वाहं न कोमोचयितुं क्षमः ।

वर्षायुतेन निशितैर्बाणकोटिभिरुच्छिखैः ४५।

परं रामस्य पादाब्जसैवकी कर्मकारिणी ।

न ग्रहीष्यामि तद्वाहं राजराजस्य धीमतः ४६।

महान विनयो जातो मम नेत्र्याः सुवाजिनः ।

क्षमताद्रामचंद्रस्तच्छरण्यो भक्तवत्सलः ४७।

यूयं क्लिष्टास्तत्पुरुषा हयार्थं तस्य रक्षितुः ।

याचध्वं वरमप्राप्यं देवानामपि सत्तमाः ४८।

यथा मेमीवमत्युग्रं क्षमेत पुरुषोत्तमः ।

व्रीडां त्यक्त्वाखिलां यूयं वृणुध्वं वरमुत्तमम् ४९।

तस्या वचः परं श्रुत्वा हनूमान्नि जगाद ताम् ।

रघुनाथप्रसादेन सर्वमस्माकमूर्जितम् ५०।

तथापि याचे वरमेकमुत्तमं ।

विधेहि तन्मे मनसः समीहितम् ।

भवे भवे नो रघुनायकः पति -।

र्वयं च तत्कर्मकराश्च किंकराः ५१।

एतद्वचनमाकर्ण्य प्लवगस्य तदांगना ।

उवाच वाक्यं मधुरं प्रहस्य गुणपूजितम् ५२।

भवद्भिः प्रार्थितं यद्वै दुर्ल्लभं सर्वदैवतैः ।

तद्भविष्यत्यसंदेहः सेवकास्तद्रघोः पतेः ५३।

अथापि वरमेकं वै दास्यामि कृतहेलना ।

रघुनाथस्य तुष्ट्यर्थं तदृतं मे भवेद्वचः ५४।

अग्रे वीरमणिर्भूपो महावीरसमन्वितः ।

ग्रहीष्यति भवद्वाहं शिवेन परिरक्षितः ५५।

तज्जयार्थे महास्त्रं मे गृह्णीत सुमहाबलाः ।

द्वैरथे स तु योद्धव्यः शत्रुघ्नेन त्वया महान् ५६।

इदमस्त्रं यदा त्वं तु क्षेपयिष्यसि संगरे ।

अनेन पूतो रामस्य स्वरूपं ज्ञास्यते पुनः ५७।

ज्ञात्वा तं वाजिनं दत्वा चरणे प्रपतिष्यति ।

तस्माद्गृह्णीध्वमस्त्रं तन्मम वैरिविदारणम् ५८।

तच्छ्रुत्वा रघुनाथस्य भ्राता जग्राह चास्त्रकम् ।

उदङ्मुखः पवित्रांगो योगिन्या दत्तमद्भुतम् ५९।

तत्प्राप्यास्त्रं महातेजा बभूव रिपुकर्शनः ।

दुष्प्रधर्ष्यो दुराराध्यो वैरिवारणसत्सृणिः ६०।

तां नत्वा राघवश्रेष्ठः शत्रुघ्नो हयसत्तमम् ।

गृहीत्वागाज्जलात्तस्माद्रेवातीरे सुखोचिते ६१।

तं दृष्ट्वा सैनिकाः सर्वे प्रहृष्टांगा मुदान्विताः ।

साधुसाधु प्रशंसंतः पप्रच्छुर्हयनिर्गमम् ६२।

हनूमान्कथयामास हयस्यागमनं महत् ।

वरप्राप्तिं च ताभ्यो वै तेऽपि श्रुत्वा मुदं गताः ६३।

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे शत्रुघ्नस्य योगिनीदर्शनजलमध्याद्वाहप्राप्तिर्नाम अष्टत्रिंशत्तमोऽध्यायः ३८ ।

शेष उवाच।

निनदत्सुमृदंगेषु वीणानादेषु सर्वतः ।

मुक्तो वाहस्ततो देव पुरं देवविनिर्मितम् १।

यत्र स्फाटिक कुड्यानां रचनाभिर्गृहा नृणाम् ।

हसंति विंध्यं विमलं पर्वतं नागसेवितम् २।

राजतानि गृहाण्यत्र दृश्यंते प्रकृतेरपि ।

विचित्रमणिसन्नद्धा नानामाणिक्यगोपुराः ३।

पद्मिन्यो यत्र लोकानां गेहे गेहे मनोहराः ।

हरंति चित्तानि नृणां मुखपद्मकलेक्षिताः ४।

पद्मरागमणिर्यत्र गेहे गेहे सुभूमिषु ।

बद्धः संलक्ष्यते विप्र तदोष्ठस्पर्धया नु किम् ५।

क्रीडाशैलाः प्रत्यगारं नीलरत्नविनिर्मिताः ।

कुर्वंति शंकां मेघस्य मयूराणां कलापिनाम् ६।

हंसा यत्र नृणां गेहे स्फाटिकेषु नियंत्रिताः ।

कुर्वंति मेघान्नो भीतिं मानसं न स्मरंति च ७।

निरंतरं शिवस्थाने ध्वस्तं चंद्रिकया तमः ।

शुक्लकृष्णविभेदो न पक्षयोस्तत्र वै नृणाम् ८।

तत्र वीरमणी राजा धार्मिकेष्वग्रणीर्महान् ।

राज्यं करोति विपुलं सर्वभोगसमन्वितम् ९।

तस्य पुत्रो महाशूरो नाम्ना रुक्मांगदो बली ।

वनिताभिर्गतो रम्यदेहाभिः क्रीडितुं वनम् १०।

तासां मंजीरसंरावः कंकणानां रवस्तथा ।

मनो हरति कामस्य किमन्यस्य कथात्र भोः ११।

वनं जगाम सुमहत्सुपुष्पनगसंयुतम् ।

सदाशिवकृतस्थानमृतुषट्कैर्विराजितम् १२।

चंपका यत्र बहुशः फुल्लकोरकशोभिताः ।

कुर्वंति कामिनां तत्र हृच्छयार्तिं विलोकिताः १३।

चूताः फलादिभिर्नम्रा मंजरीकोटिसंयुताः ।

नागाः पुन्नागवृक्षाश्च शालास्तालास्तमालकाः १४।

कोकिलानां समारावा यत्र च श्रुतिगोचराः ।

सदा मधुपझंकार गतनिद्राः सुमल्लिकाः १५।

दाडिमानां समूहाश्च कर्णिकारैः समन्विताः ।

केतकीकानकीवन्यवृक्षराजिविराजिताः १६।

तस्मिन्वने प्रमदसंयुतचित्तवृत्तिर्गायन्कलं मधुरवाग्विचिकीर्षयोच्चैः ।

उद्यत्कुचाभिरभितो वनिताभिरागाच्छोभानिधान वपुरुद्गतभीर्विवेश १७।

काश्चित्तं नृत्यविद्याभिस्तोषयंति स्म शोभनम् ।

काश्चिद्गानकलाभिश्च काश्चिद्वाक्चतुरोचितैः १८।

भ्रूसंज्ञया पराः काश्चित्तोषयामासुरुन्मदाः ।

परिरंभणचातुर्यैस्तं हृष्टं विदधुः स्त्रियः १९।

ताभिः पुष्पोच्चयं कृत्वा भूषयामास ताः स्त्रियः ।

वाण्या कोमलया शंसन्रेमे कामवपुर्धरः २०।

एवं प्रवृत्ते समये राजराजस्य धीमतः ।

प्रायात्तद्वनदेशं स हयः परमशोभनः २१।

तं स्वर्णपत्ररचितैकललाटदेशं ।

गंगासमं घुसृणकुंकुम पिंजरांगम् ।

गत्यासमं पवनवेगतिरस्करिण्या ।

दृष्ट्वा स्त्रियः परमकौतुकधामदेहम् २२।

ऊचुः पतिं कमलमध्यपिशंगवर्णा -।

स्ताम्राधरप्रतिभयाहतविद्रुमाभाः ।

दंतव्रजप्रमितहास्यसुशोभिवक्त्राः ।

कामस्य बाणनयनादिविमोहनाभाः २३।

स्त्रिय ऊचुः।

कांतकोयं महानर्वास्वर्णपत्रैकशोभितः ।

कस्य वा भाति शोभाढ्यो गृहाण स्वबलादिमम् २४।

शेष उवाच।

तदुक्तं वच आकर्ण्य लीलाललितलोचनः ।

जग्राह हयमेकेन करपद्मेन लीलया २५।

वाचयित्वा स्वर्णपत्रं स्पष्टवर्णसमन्वितम् ।

जहास महिलामध्ये जगाद वचनं पुनः २६।

रुक्मांगद उवाच।

पृथिव्यां नास्ति मे पित्रा समः शौर्येण च श्रिया ।

तस्मिन्कथं विधत्ते स उत्सेकं रामभूमिपः २७।

यस्य रक्षां प्रकुरुते सदा रुद्रः पिनाकधृक् ।

यं देवा दानवा यक्षा नमंति मणिमौलिभिः २८।

कुरुताद्वाजिमेधं वै जनको मे महाबलः ।

या त्वेष वाजिशालायां बध्नंतु मम वै भटाः २९।

इति वाक्यं समाकर्ण्य महिलास्ता मनोहराः ।

प्रहर्षवदना जाताः कांतं तु परिरेभिरे ३०।

गृहीत्वा च हयं पुत्रो राज्ञो वीरमणेर्महान् ।

पुरं पत्नीसमायुक्तो महोत्साहमवीविशत् ३१।

मृदंगध्वनिषु प्रोच्चैराहतेषु समंततः ।

बंदिभिः संस्तुतः प्रागात्स्वपितुर्मंदिरं महत् ३२।

तस्मै स कथयामास हयं नीतं रघोः पतेः ।

वाजिमेधाय निर्मुक्तं स्वच्छंदगतिमद्भुतम् ३३।

रक्षितं शत्रुसूदेन महाबलसमेतिना ।

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य नृपो वीरमणिर्महान् ३४।

नातिप्रशंसयामास तत्कर्म सुमहामतिः ।

नीत्वा पुनः समायांतं चौरस्येव विचेष्टितम् ३५।

कथयामास जामात्रे शिवायाद्भुतकर्मणे ।

अर्धांगनाधरायांगभूषाय चंद्रधारिणे ३६।

तेन संमंत्रयामास नृपो वीरमणिर्महान् ।

पुत्रसृष्टं महत्कर्म विनिंद्यं महतां मतः ३७।

शिव उवाच।

राजन्पुत्रेण भवतः कृतं कर्म महाद्भुतम् ।

यो जहार महावाहंरामचंद्रस्य धीमतः ३८।

अद्य युद्धं महद्भाति सुरासुरविमोहनम् ।

शत्रुघ्नेन महाराज्ञा वीरकोट्येकरक्षिणा ३९।

मया यो ध्रियते स्वांते जिह्वया प्रोच्यते हि यः ।

तस्य रामस्ययज्ञांगं जहार तव पुत्रकः ४०।

परमत्र महाँल्लाभो भविष्यतितरां रणे ।

यद्रामचरणांभोजं द्रक्ष्यामः स्वीयसेवितम् ४१।

अत्र यत्नो महान्कार्यो हयस्य परिरक्षणे ।

नयिष्यंति बलाद्वाहं मया रक्षितमप्यमुम् ४२।

तस्मादिमं महाराज राज्येन सह सन्नतः ।

वाजिनं भोजनं दत्वा प्रेक्षस्वांघ्रियुगं ततः ४३।

इति वाक्यं समाकर्ण्य शिवस्य स नृपोत्तमः ।

उवाच तं सुरेंद्रादिवंद्यपादांबुजद्वयम् ४४।

वीरमणिरुवाच।

क्षत्रियाणामयं धर्मो यत्प्रतापस्य रक्षणम् ।

तदसौ क्रांतुमुद्युक्तः क्रतुना हयसंज्ञिना ४५।

तस्माद्रक्ष्यः स्वप्रतापो येनकेनापि मानिना ।

यावच्छक्यं कर्म कृत्वा शरीरव्ययकारिणा ४६।

सर्वं कृतं सुतेनेदं गृहीतोऽश्व पुनर्यतः ।

कोपितं रामभूपालं समयार्हं कुरु प्रभो ४७।

क्षत्त्रियाणामिदं कर्म कर्तव्यार्हं भवेन्नहि ।

यदकस्माद्रिपोः पादौ प्रणमेद्भयविह्वलः ४८।

रिपवो विहसंत्येनं कातरोऽयं नृपाधमः ।

क्षुद्रः प्राकृतवन्नीचो नतवान्भयविह्वलः ४९।

तस्माद्भवान्यथायोग्यं योद्धव्ये समुपस्थिते ।

यद्विधेयं विचार्यैव कर्तव्यं भक्तरक्षणम् ५०।

शेष उवाच।

इति वाक्यं समाकर्ण्य चंद्रचूडोवदद्वचः ।

प्रहसन्मेघगंभीरवाण्या संमोहयन्मनः ५१।

यदि देवास्त्रयस्त्रिंशत्कोटयः समुपस्थिताः ।

तथापि त्वत्तः केनाश्वो गृह्यते मम रक्षितुः ५२।

यदि रामः समागत्य स्वात्मानं दर्शयिष्यति ।

तदाहं चरणौ तस्य प्रणमामि सुकोमलौ ५३।

स्वामिना न हि योद्धव्यं महान नय उच्यते ।

अन्ये वीरास्तृणप्रायाः किंचित्कर्तुं न वै क्षमाः ५४।

तस्माद्युद्ध्यस्व राजेंद्र रक्षके मयि सुस्थिते ।

को गृह्णाति बलाद्वाहं त्रिलोकी यदि संगता ५५।

शेष उवाच।

एतद्वचः परं श्रुत्वा चंद्रचूडस्य भूमिपः ।

जहर्ष मानसेऽत्यंतं युद्धकर्मणि कौतुकी ५६।

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे वीरमणिपुत्रेण हयग्रहणंनाम एकोनचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ३९ ।

शेष उवाच।

सेनाचरा महाराज्ञो महाबलसमन्विताः ।

समागतास्तं पश्यंतो हयं रामस्य भूपतेः १।

क्वा सावश्वः केन नीतः कथं वा दृश्यते न सः ।

को गंता यमपुर्यां वै वाहं हृत्वा सुमंदधीः २।

विलोकयंतस्तन्मार्गं यावत्सेनाचरा रघोः ।

तावत्प्राप्तो महाराजो महासैन्यपरीवृतः ३।

पप्रच्छ सेवकान्सर्वान्कुत्राश्वो मम सांप्रतम् ।

न दृश्यते कथं वाहः स्वर्णपत्रसुशोभितः ४।

इति तद्वचनं श्रुत्वा सेवकास्ते हयानुगाः ।

प्रोचुर्नाथ मनोवेगो वाहः केनापि कानने ५।

हृतो न लक्ष्यते तस्मादस्माभिर्मार्गकोविदैः ।

तदत्र यत्नः कर्तव्यो हयप्राप्तिं प्रति प्रभो ६।

तेषां वचनमाकर्ण्य पप्रच्छ सुमतिं नृपः ।

शत्रुघ्नः शत्रुसंहारकारीमोहनरूपधृक् ७।

शत्रुघ्न उवाच।

कोऽत्र राजा निवसति कथं वाहस्य संगमः ।

कियद्बलं भूमिपतेर्येन मेऽद्य हृतो हयः ८।

सुमतिरुवाच।

राजन्देवपुरं ह्येतद्देवेनैव विनिर्मितम् ।

कैलासमिव दुर्गम्यं वैरिसंघैः सुसंहतैः ९।

अस्मिन्वीरमणी राजा महाशूरः प्रतापवान् ।

राज्यं करोति धर्मेण शिवेन परिरक्षितः १०।

योऽसौ प्रलयकारी स आस्ते भक्त्या वशीकृतः ।

चंद्रचूडः स्वभक्तस्य पक्षपातं सृजन्सदा ११।

तस्मादत्र महद्युद्धं गृहीतश्चेद्भविष्यति ।

यत्ताः संतः प्रकुर्वंतु रक्षणं कटकस्य हि १२।

एवं श्रुत्वा स शत्रुघ्नः सर्वभूपशिरोमणिः ।

सैन्यव्यूहं रचित्वासौ तिष्ठति स्म महायशाः १३।

अथ तं सुखमासीनं मंत्रयंतं सुमंत्रिणा ।

आजगाम स देवर्षिर्युद्धकौतुकसंयुतः १४।

तमागतं मुनिं दृष्ट्वा शत्रुघ्नस्तपसां निधिम् ।

अभ्युत्थायासने स्थाप्य मधुपर्कमथार्पयत् १५।

स्वागतेन च संतुष्टं नारदं मुनिसत्तमम् ।

उवाच प्रीणयन्वाचा वाक्यवादविशारदः १६।

शत्रुघ्न उवाच।

मदीयोऽश्व कुत्र विप्र कथयस्व महामते ।

न लक्ष्यते गतिस्तस्य सेवकैर्मम कोविदैः १७।

शंस तं येन वा नीतं क्षत्त्रियेण च मानिना ।

कथमत्र हयप्राप्तिर्भविष्यति तपोधन १८।

इति वाक्यं समाकर्ण्य शत्रुघ्नस्य स नारदः ।

उवाच वीणां रणयन्गायन्रामकथां मुहुः १९।

नारद उवाच।

एतद्देवपुरं राजन्भूपो वीरमणिर्महान् ।

तत्पुत्रेण वनस्थेन गृहीतस्तव वाजिराट् २०।

तत्र युद्धं महत्तेऽद्य भविष्यति सुदारुणम् ।

अत्र वीराः पतिष्यंति बलशौर्यसमन्विताः २१।

तस्मादत्र महायत्नात्स्थातव्यं ते महाबल ।

रचय व्यूहरचनां दुर्गमां परसैनिकैः २२।

जयस्ते भविता राजन्कृच्छ्रेणास्मान्नृपोत्तमात् ।

रामं को नु पराजीयाद्भुवने सकले ह्यपि २३।

इत्युक्त्वांतर्दधे विप्रो नभसि स्थितवांस्ततः ।

युद्धं सुदारुणं द्रक्ष्यन्देवदानवयोरिव २४।

शेष उवाच।

अथ राजा वीरमणिः सर्वशूरशिरोमणिः ।

पटहं घोषितुं स्वीये पुरमध्ये महारवम् २५।

आह्वयामास सेनान्यं रिपुवीरं महोन्नतम् ।

कथयामास च क्षिप्रं मेघगंभीरया गिरा २६।

वीरमणिरुवाच।

सेनानीः पटहस्याज्ञां देहि मे शोभने पुरे ।

तच्छ्रुत्वा मे सुसन्नद्धाः शत्रुघ्नं प्रति यांतु ते २७।

इति वाक्यं समाकर्ण्य राज्ञो वीरमणेस्तदा ।

कारयामास पटहं महारवनिनादितम् २८।

गेहे गेहे च रथ्यायां श्रूयते पटहध्वनिः ।

शत्रुघ्नं यांतु ये सर्वे वीरा राजपुरे स्थिताः २९।

ये वै राज्ञः समुल्लंघ्य शासनं वीरमानिनः ।

पुत्रा वा भ्रातरो वापि ते वध्याः स्युर्नृपाज्ञया ३०।

शृण्वंतु वीराः पुनरप्याह ते पटहे रवम् ।

श्रुत्वा विधीयतामाशु कर्तव्यं मा विलंबितम् ३१।

शेष उवाच।

इति पटहरवं स्वकर्णगोचरं ।

नरवरवीरवरा ययुर्नृपोत्तमम् ।

कनककवचभूषितस्वदेहाः ।

समरमहोत्सव हृष्टचित्तकोशाः ३२।

केचिद्ययुः शिरस्त्राणं धृत्वा शिरसि शोभनम् ।

कवचेन सुशोभाढ्याः शतकोटिसुशोभिताः ३३।

रथेन हययुग्मेन मणिकांचनशोभिना ।

ययुस्ते राजसंदेशान्नृवरालयमुन्मदाः ३४।

केचिन्मतंगजैर्मत्तैः केचिद्वाहैः सुशोभनैः ।

ययुर्नपगृहं सर्वे राजसंदेशकारकाः ३५।

विविक्तस्वर्णकवचशिरस्त्राणसुशोभितः ।

रुक्मांगदोऽपि च निजे रथे तिष्ठन्मनोजवे ३६।

शुभांगदोऽनुजस्तस्य महारत्नमयं दधत् ।

कवचं वपुषि श्रेष्ठं निजं प्रायाद्रणोत्सवे ३७।

राजभ्राता वीरसिंहः सर्वशस्त्रास्त्रकोविदः ।

ययौ नृपाज्ञया तत्र शासनं भूमिपस्य हि ३८।

जामेयस्तस्य राज्ञोऽपि बलमित्र इति स्मृतः ।

सन्नद्धः कवची खड्गी जगाम नृपमंदिरम् ३९।

सेनानी रिपुवारोऽपि सेनां तां चतुरंगिणीम् ।

सज्जां विधाय भूपाय न्यवेदयदथो महान् ४०।

अथ राजा वीरमणिः सर्वशस्त्रास्त्रपूरितम् ।

मणिसृष्टोच्चचक्रोच्चमारोहत्स्यंदनोत्तमम् ४१।

ततो वीरार्णवे शंखनिनादश्च समंततः ।

श्रूयते कातरान्वीरान्प्रेरयन्निव संगरे ४२।

भेर्यः समंततो जघ्नुः शुभवादकवादिताः ।

अनीकान्यत्र तस्यासन्संग्रामाय प्रतस्थुषः ४३।

सर्वे कृतस्वस्त्ययनाः सर्वाभरणभूषिताः ।

सर्वशस्त्रास्त्रसंपूर्णा ययुः समरमण्डलम् ४४।

भेरीशंखनिनादेन पूरिताश्च नगा गुहाः ।

आकारितुं गतः किं नु तद्रवः स्वर्गसंस्थितान् ४५।

तस्मिन्कोलाहले वृत्ते राजा वीरमणिर्महान् ।

रणोत्साहेन संयुक्तो ययौ प्रधनमंडलम् ४६।

आगत्य संस्थितस्तावद्रथपत्तिसमाकुलम् ।

समुद्र इव तत्स्थानात्प्लावितुं पुरुषानयात् ४७।

तदागतं बलं दृष्ट्वा रथिभिः शस्त्रकोविदैः ।

कोलाहलीकृतं सर्वमुवाच सुमतिं नृपः ४८।

शत्रुघ्न उवाच।

समागतो वीरमणिर्मम वाजिधरो बली ।

योद्धुं मां महता भूयः सैन्येन चतुरंगिणा ४९।

कथं युद्धं प्रकर्तव्यं के योत्स्यंति बलोत्कटाः ।

तान्सर्वान्दिश मे वीरान्यथा स्याज्जय ईप्सितः ५०।

सुमतिरुवाच।

स्वामिन्नसौ महाराजो महासैन्यपरीवृतः ।

समागतः स युद्धार्थं शिवभक्तिसमन्वितः ५१।

सांप्रतं युद्ध्यतां वीरः पुष्कलः परमास्त्रवित् ।

अन्येपि नीलरत्नाद्या योद्धारो युद्धकोविदाः ५२।

शिवेन सह योद्धव्यं राज्ञा वा भवतानघ ।

द्वंद्वयुद्धेन जेतव्यो महाबलपराक्रमः ५३।

अनेन विधिना राजञ्जयस्तेऽत्र भविष्यति ।

पश्चाद्यद्रोचते स्वामिंस्तत्कुरुष्व महामते ५४।

शेष उवाच।

इति वाक्यं समाकर्ण्य शत्रुघ्नः परवीरहा ।

सुभटानादिदेशाथ युद्धाय कृतनिश्चयः ५५।

सर्वैः ससैन्यैर्युद्धार्थं राजभिः शस्त्रकोविदैः ।

यथा स्यान्मे जयः क्षिप्रं यतितव्यं तथा पुनः ५६।

जयार्थं राघवस्यैव श्रुत्वा ते रणकोविदाः ।

महोत्साहेन संयुक्ता ययुर्योद्धुं तु सैनिकैः ५७।

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे वीर-।

मणिना सह युद्धनिश्चयोनाम चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ४० ।

शेष उवाच

युद्धाय ते सुसंनद्धाः शत्रुघ्नस्य महाबलाः ।

ययुर्वीरमणेः सैन्यमध्ये शौर्यसमन्विताः॥ १

शरान्विमुंचमानास्ते भिंदंतः सैनिकान्बहून् ।

व्यदृश्यंत रणांतःस्थाः शरासनधरा नराः॥ २

अनेके निहतास्तत्र गजा मणिमया रथाः ।

भग्ना वाहसमेताश्च दृश्यंते रणमंडले॥ ३

विहितं कदनं तेषां श्रुत्वा रुक्मांगदो बली ।

रथे मणिमये तिष्ठन्ययौ योद्धुं ससैनिकान् ॥४

शरासने शरान्धास्यन्निषुधी अक्षयौ दधत् ।

शोणनेत्रांतरो भीमो महाकोपसमन्वितः॥ ५

अनेकबाणसंविग्नान्कुर्वञ्छूरान्सहस्रशः ।

हाहाकारं कारयंस्तद्ययौ रुक्मांगदो बली॥ ६

राजपुत्रः स्वसदृशं बलेन यशसा श्रिया ।

आह्वयामास शत्रुघ्नं भारतिं पुष्कलं बली॥ ७

रुक्मांगद उवाच

आगच्छ वीरकर्मा त्वं महाबलपराक्रम ।

मया योद्धुं तु बलिना राजपुत्रेण भास्वता ॥८

किमन्यैस्त्रासितैर्वीर निहतैः कोटिभिर्नरैः ।

मया समं महायुद्धं विधाय जयमाप्नुहि ॥९

इत्युक्तवं तं तरसा प्रहसन्पुष्कलो बली ।

जघान विपुले मध्ये वक्षसस्तीक्ष्णपर्वभिः ॥१०

तदमृष्यन्राजपुत्रो महाचापे दधच्छरान् ।

जघान दशभिर्वीरं पुष्कलं वक्षसोंऽतरे ॥११

उभौ समरसंरब्धावुभावपि जयैषिणौ ।

रेजाते समरे तौ हि कुमारतारकौ यथा ॥१२

बाणान्धनुषि संधाय दशसंख्यान्महाशितान् ।

अकरोत्पुष्कलो वीरो विरथं राजपुत्रकम् ॥१३

चतुर्भिश्चतुरोवाहान्द्वाभ्यां सूतमपातयत् ।

एकेन ध्वजमेतस्य द्वाभ्यां स्यंदनरक्षकौ ॥१४

एकेन हृदि विव्याध राजपुत्रस्य वेगवान् ।

तदद्भुतं कर्म दृष्ट्वा सर्वे वीराः प्रतोषिताः ॥१५

सच्छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः ।

अत्यंतं कोपमापन्नः स्यंदनं परमाविशत् ॥१६

स स्थित्वा स्यंदनवरे हयरत्नेन भूषिते ।

शरासनं महद्धृत्वा सुदृढं गुणपूरितम् ॥१७

उवाच पुष्कलं वीरं रुक्मांगद इदं वचः ।

महत्पराक्रमं कृत्वा क्व यास्यसि परंतप ॥१८

पश्य मेऽद्यपराक्रांतिं यद्बलेन विनिर्मिताम् ।

यत्नात्तिष्ठस्व भो वीर नयामि त्वद्रथं नभः ॥१९

इत्युक्त्वा शरमत्युग्रं दधार स्वशरासने ।

मंत्रयित्वा ततश्चास्त्रं भ्रामकं पौष्कले रथे ॥२०

मुमोच निशितं बाणं स्वर्णपंखैकशोभितम् ।

तेन बाणेन नीतोऽस्य रथो योजनमात्रकम् ॥२१

धृतः कृच्छ्रेण सूतेन रथो बभ्राम भूतले ।

कृच्छ्रेण प्राप्य स्वस्थानं पुष्कलः परमास्त्रवित् ॥२२

जगाद वचनं तं वै बाणं बिभ्रच्छरासने ।

स्वर्गं प्राप्नुहि वीराग्र्य सर्वदेवैश्च सेवितम् ॥२३

त्वादृशाः पृथिवीयोग्या न भवंति नृपोत्तम ।

शतक्रतुसभायोग्यास्तद्गच्छ त्वं सुरालयम् ॥२४

इत्युक्त्वा स मुमोचास्त्रमाकाशप्रापकं महत् ।

तेन बाणेन सरथो ययौ खमनुलोमतः ॥२५

सर्वांल्लोकानतिक्रामन्ययौ सूर्यस्य मंडलम् ।

तज्ज्वालया रथो दग्धो हयसूतसमन्वितः ॥२६

तत्करैर्दग्धभूयिष्ठ कलेवरः सुदुःखितः ।

पपात चंद्रचूडं स धृत्वा हृद्यसुखार्दनम् ॥२७

भूमौ निपतितस्तत्र करदग्धकलेवरः ।

अत्यंतं दुःखमापन्नो मुमूर्च्छ रणमंडले ॥२८

तस्मिन्निपतिते भूमौ मूर्च्छिते राजपुत्रके ।

हाहाकारो महानासीत्तत्र संग्राममूर्धनि ॥२९

वैरिणो जयलक्ष्मीं ते प्रापुः पुष्कलमुख्यकाः ।

पलायनपरा जाता वैरिणो हयरक्षकाः ॥३०

तदा पुत्रस्य वै मूर्च्छां दृष्ट्वा वीरमणिर्नृपः ।

प्रायात्समरमध्यस्थं पुष्कलं कोपपूरितः ॥३१

तदा भूमिश्चचालेयं सपर्वतवनोत्तमा ।

शूरा वै हर्षमापन्नाः कातरा भयपीडिताः ॥३२

चापं महद्दधानः स इषुधी अक्षयावपि ।

रोषान्निःश्वासमामुंचन्नाह्वयामास वैरिणम् ॥३३

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे रुक्मांगदपराजय पुष्कलविजयोनाम एकचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ४१

शेष उवाच।

आह्वयंतं महासैन्यवारिधौ पुष्कलं नृपम् ।

समालक्ष्य कपींद्रोऽपि हनूमांस्तमधावत १।

लांगूलमुद्यम्य विशालदेहं ।

सरावमातत्य पयोदघोषम् ।

रणस्थितान्वीरवरान्कपींद्रो ।

जगाम तं वीरमणिं नृपेन्द्रम् २।

आयांतं तं हनूमंतं वीक्ष्य पुष्कल उद्भटः ।

विलोकयामासदृशा वैरिक्रोध सुशोणया ३।

जगाद तं हनूमंतं पुष्कलः परमास्त्रवित् ।

मेघगंभीरया वाचा नादयन्रणमंडलम् ४।

पुष्कल उवाच।

कथं त्वं समरे योद्धुमागतोसि महाकपे ।

कियद्बलं स्वल्पमेतद्राज्ञो वीरमणेर्महत् ५।

यत्र त्रिजगती सर्वा संमुखे समुपागता ।

तत्र त्वं लीलया योद्धुं यातुमिच्छसि वा न वा ६।

कोयं राजा वीरमणिः कियद्बलमथाल्पकम् ।

अत्रागमनमत्युग्रं तव वीर न भाव्यते ७।

रघुनाथकृपापांगादहं निस्तीर्य दुस्तरम् ।

क्षणान्निर्यामि कीशेंद्र मा चित्तं कुरु संगरे ८।

त्वया राक्षसपाथोधिस्तीर्णो रामकृपाव्रजात् ।

तथा रामं सुसंस्मृत्य निस्तरिष्यामि दुस्तरम् ९।

ये केचिद्दुस्तरं प्राप्य रघुनाथं स्मरंति च ।

तेषां दुःखोदधिः शुष्को भविष्यति न संशयः १०।

तस्माद्व्रज महावीर शत्रुघ्नसविधे बलिन् ।

एष आयामि निर्जित्य भूपं वीरमणिं क्षणात् ११।

शेष उवाच।

इति धीरां समाकर्ण्य वाणीं पुष्कलभाषिताम् ।

जगाद वचनं भूयः पुष्कलं परवीरहा १२।

हनुमानुवाच।

पुत्र मा साहसं कार्षीर्भूपं वीरमणिं प्रति ।

एष दाता शरण्यश्च बलशौर्यसमन्वितः १३।

त्वं बालः स्थविरो भूपोऽखिलशस्त्रास्त्रवित्तमः ।

अनेके विजिताः संख्ये वीराः शौर्यसुशोभिनः १४।

जानीहि पार्श्वे तस्य त्वं रक्षितारं सदाशिवम् ।

भक्त्या वशीकृतं स्थाणुं सोमं चैतत्पुरिस्थितम् १५।

तस्मादहमनेनैव योत्स्ये भूपेन पुष्कल ।

अन्यान्वीरान्विजित्वा त्वं कीर्तिमाप्नुहि पुष्कलाम् १६।

पुष्कल उवाच।

शिवो भक्त्या वशीकृत्य स्वपुरे स्थापितोऽमुना ।

परमस्याशु हृदयेन तिष्ठति महेश्वरः १७।

सदाशिवोयमाराध्य परमं स्थानमागतः ।

स रामो मन्मनस्त्यक्त्वा न क्वापि परिगच्छति १८।

यत्र रामस्तत्र विश्वं सर्वं स्थास्नु चरिष्णु च ।

तस्मादहं जयिष्यामि रणे वीरमणिं नृपम् १९।

व्रज त्वं समरे योद्धुमन्यान्मानिवरान्नृपान् ।

वीरसिंहमुखान्कीश मच्चिंतां मा कुरु प्रभो २०।

वाचमित्थं समाकर्ण्य हनूमान्धीरसेविताम् ।

जगाम समरे योद्धुं वीरसिंहं नृपानुजम् २१।

लक्ष्मीनिधिः सुतेनास्य शुभांगदसुसंज्ञिना ।

द्वैरथेन प्रयुयुधे महाशस्त्रास्त्रवेदिना २२।

बलमित्रेण सुमदः स्वप्रतापबलोर्जितः ।

योद्धुं सशस्त्रः संग्रामं विचचार नृपात्मजः २३।

आह्वयंतं नृपं दृष्ट्वा द्वैरथे युद्धकोविदः ।

पुष्कलो रुक्मखचिते रथे तिष्ठन्ययौ हि तम् २४।

राजा तमागतं दृष्ट्वा पुष्कलं युद्धकोविदम् ।

उवाच निर्भिया वाण्या रणमध्ये सुभाषितः २५।

वीरमणिरुवाच।

बालमायाहि मां क्रुद्धं संग्रामे चंडकोपनम् ।

गच्छ प्राणपरीप्सायै मा युद्धं कुरु मे सह २६।

त्वादृशान्बालकान्भूपा मादृशाः कृपयंति हि ।

प्रहरंति न चैतान्वै तस्माद्गच्छ रणाद्बहिः २७।

यावत्त्वं न मया दृष्टश्चक्षुर्भ्यां तावदुन्मनाः ।

सांप्रतं त्वां प्रहर्तुं न मनः समभिकांक्षति २८।

यत्त्वया मत्सुतो बाणैर्भिन्नो मूर्च्छीकृतः पुनः ।

सर्वं मया क्षांतमद्य तवबालधियो महत् २९।

इति वाक्यं समाकर्ण्य पुष्कलो निजगाद तम् ।

पुष्कल उवाच।

बालोऽहं त्वं महावृद्धः सर्वशस्त्रास्त्रकोविदः ३०।

क्षत्रियाणां मतं चैव ये बलाधिक्यसंयुताः ।

त एव वृद्धा भूपाग्र्य न वयोवृद्धतां गताः ३१।

मया ते मूर्च्छितः पुत्रः सशौर्यबलदर्पितः ।

इदानीं त्वामहं शस्त्रैः पातयिष्यामि संगरे ३२।

तस्मात्त्वं यत्नतस्तिष्ठ राजन्संग्राममूर्धनि ।

रामभक्तं न मां कश्चिज्जयतींद्रपदे स्थितः ३३।

इत्थं भाषितमाश्रुत्य पुष्कलस्य नृपाग्रणीः ।

जहास बालं संवीक्ष्य कोपं च व्यदधात्पुनः ३४।

तं वै कुपितमालक्ष्य भरतात्मज उन्मदः ।

जघान शरविंशत्या राजानं हृदि तीक्ष्णया ३५।

राजा तानागतान्दृष्ट्वा बाणांस्तेन विमोचितान् ।

चिच्छेद परमक्रुद्धः शरैस्तीक्ष्णैरनेकधा ३६।

तद्बाणच्छेदनं दृष्ट्वा भारतिः परवीरहा ।

चुकोप हृदयेऽत्यंतं राजानं च त्रिभिः शरैः ३७।

विव्याध भाले भूपाल पुत्रः पुष्कलसंज्ञकः ।

तत्र लग्ना विरेजुस्ते त्रिकूटशिखराणि किम् ३८।

तैर्बाणैर्व्यथितो राजा जघान नवभिः शरैः ।

हृदये पुष्कलं वीरं महाकोपसमन्वितः ।

तैर्वत्सदन्तैर्बह्वस्रं पीतं रामानुजाङ्गजम् ३९।

सर्पा आशीविषा यद्वत्क्रुद्धास्तद्वपुषि स्थिताः ।

परमं कोपमापन्नः पुष्कलो भूमिपं पुनः ४०।

बाणानां शतकेनाशु बिभेद शितपर्वणाम् ।

तैर्बाणैः कवचं भिन्नं किरीटः सशिरस्त्रकः ४१।

रथो धनुर्महत्सज्यं छिन्नं कोपपरिप्लवात् ।

क्षतजेन परिप्लुष्टो बाणभिन्नकलेवरः ४२।

अन्यं स्यंदनमारुह्य जगाम भरतात्मजम् ।

धन्योसि वीर रामस्य चरणाब्जमधुव्रत ४३।

महत्कृतं कर्म तेऽद्य यदहं विरथीकृतः ।

प्राणान्रक्षस्व भो वीर सांप्रतं मयि युद्ध्यति ४४।

सुलभा न तव प्राणाः कालरूपे मयि स्थिते ।

इत्युक्त्वा व्यहनद्बाणैरसंख्यैः शस्त्रकोविदः ४५।

भूमौ दिशि च तद्बाणा नान्यद्दृश्येत तत्र ह ।

अनेके गजसाहस्रा भिन्ना अश्वाः समंततः ४६।

रथारथियुतास्तेन छिन्ना भिन्ना द्विधाकृताः ।

शोणितौघा सरित्तत्र प्रसुस्राव रणांगणे ४७।

यत्रोन्मदा हि मातंगा दृश्यंते शैलशृंगवत् ।

केशाः शैवाललक्ष्यास्ते मुहुः प्राणिशिरः स्थिताः ४८।

अनेके पाणयश्छिन्ना वीराणां मुद्रिकाश्रियः ।

दृश्यंते अहिवत्तत्र चंदनादिकरूषिताः ४९।

शिरांसि च भटाग्र्याणां कच्छपाभां वहंति वै ।

मांसानि पंका यत्रासन्वीराणां महतां ततः ५०।

एवं व्यतिकरे वृत्ते योगिन्यः शतशो रणे ।

पपुः पात्रेण रुधिरं प्राणिनां रणपातिनाम् ५१।

मांसानि बुभुजुस्ता वै हर्षकौतुकसंयुताः ।

पीत्वा तु शोणितं तत्र भक्षित्वा मांसमुन्मदाः ५२।

ननृतुर्जहसुः प्रोच्चैरुज्जगुः प्रधनांगणे ।

पिशाचास्तत्र समरे प्राणिनां मस्तकानि वै ५३।

धृत्वा कराभ्यां मत्तांगास्तालवद्वादनोद्यताः ।

शिवास्तत्र महामांसं पतितानां रणांगणे ५४।

भक्षित्वा व्यनदन्मत्ताः कातराणां भयप्रदाः ।

कातरास्त्राः समापन्ना गताः कुंजरकोटरे ५५।

भक्षिता योगिनीभिस्ते पापिनां क्वापि न स्थितिः ।

एतत्कदनमालक्ष्य स्वसैन्यस्य रथाग्रणीः ५६।

पुष्कलोऽपि चकारात्र कदनं रणमंडले ।

भिद्यंते गजशीर्षाणि पतंति मौक्तिकानि तु ५७।

दृश्यते लोमभिः पूर्णा ताम्रपर्णीव तन्नदी ।

पुष्कलप्रहिता बाणा नृणामंगेषु संगताः ।

कुर्वंति प्राणविच्छेदं वीराणामपि सर्वतः ५८।

सर्वे रुधिरसिक्तांगाः सर्वे च्छिन्ननिजांगकाः ।

दृश्यंते किंशुका यद्वत्सुभटाः प्रधनांगणे ५९।

एतस्मिन्समये क्रुद्धः समाभाष्य महीपतिम् ।

जघान बहुबाणैस्तं रोषपूरपरिप्लुतः ६०।

तद्बाणवेधभिन्नांगो विशीर्णकवचो नृपः ।

महाबलं तं मन्वानः प्राहरच्छरकोटिभिः ६१।

तैर्बाणैः कवचान्मुक्तं सुस्राव बहुशोणितम् ।

वपुर्बभूव रुचिरं शरपंजरगोचरम् ६२।

शरपंजरमध्यस्थो विह्वलीकृतमानसः ।

शरान्नेतुं च संधातुं न क्षमः स च भारतिः ६३।

रामं स्मृत्वा धनुर्धृत्वा करे सज्जं महद्दृढम् ।

मुमोच बाणान्निशितान्वैरिवृंदनिवारणान् ६४।

तैर्बाणैः शरजालं तद्विधूय मुनिपुंगव ।

शंखं प्रध्माय समरे जगाद गतभीर्नृपम् ६५।

पुष्कल उवाच।

त्वया कृतं महत्कर्म यन्मां बाणस्य पंजरे ।

गोचरं कृतवान्वीर वीरतापनमुद्भटम् ६६।

वृद्धत्वान्मम मान्योसि सांप्रतं रणमंडले ।

पश्यमेऽद्य पराक्रांतं राजन्वीरमणे महत् ६७।

बाणत्रयेण भो वीर मूर्च्छितं करवै नहि ।

तर्हि प्रतिज्ञां शृणु वै सर्ववीरविमोहिनीम् ६८।

गंगां प्राप्यापि यो वै तां निंदित्वा पापहारिणीम् ।

न मज्जति महापापो महामूढविचेष्टितः ६९।

तस्य पापं ममैवास्तु चेन्न त्वां रणमंडले ।

पातये मूर्च्छया वीर सन्नद्धो भव भूपते ७०।

इति वाक्यं समाकर्ण्य पुष्कलस्य नृपोत्तमः ।

चुकोप भृशमुद्विग्नः संदधे निशिताञ्छरान् ७१।

ते शरा हृदयं भित्त्वा गतास्ते भारतेर्महत् ।

पेतुः क्षितावधो यद्वद्रामभक्तिपराङ्मुखाः ७२।

ततः शरं मुमोचास्मै निशितं वह्निसप्रभम् ।

लक्षीकृत्य महद्वक्षः कपाटतटविस्तृतम् ७३।

स बाणो भूमिपतिना द्विधा छिन्नः शरेण हि ।

पपात रथमध्ये स रविमंडलवज्ज्वलन् ७४।

अपरं बाणमाधत्त मातृभक्तिभवं ततः ।

निधाय पुण्यं सोऽप्येष चिच्छेद महता पुनः ७५।

तदा खिन्नः स हृदये किंकर्तव्यमिति स्मरन् ।

रामं हृदि निजार्तिघ्नं मुमोच परमास्त्रवित् ७६।

स बाणस्तस्य हृदये लग्न आशीविषोपमः ।

मूर्च्छामप्रापयत्तं वै ज्वलन्सूर्यसमप्रभः ७७।

ततो हाहाकृतं सर्वं पलायनपरायणम् ।

राज्ञि संमूर्च्छिते जाते पुष्कलो जयमाप्तवान् ७८।

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे वीरमणेः पराभवोनाम द्विचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ४२ ।

शेष उवाच

हनूमान्वीरसिंहं तु समागत्याब्रवीद्वचः ।

तिष्ठ यासि कुतो वीर जेष्यामि त्वां क्षणादिह ॥१

एवमुक्तं समाकर्ण्य प्लवगस्य वचो महत् ।

कोपपूरपरिप्लुष्टः कार्मुकं जलदस्वनम् ॥२

विनद्य घोरान्निशितान्बाणान्मुंचन्बभौ रणे ।

आषाढे जलदस्येव धारासारे मनोहरः ॥३

तान्दृष्ट्वा निशितान्बाणान्स्वदेहे सुविलग्नकान् ।

चुकोप हृदयेऽत्यतं हनूमानंजनी सुतः ॥४

मुष्टिना ताडयामास हृदये वज्रसारिणा ।

समुष्टिना हतो वीरः पपात धरणीतले ॥५

मूर्च्छितं तं समालोक्य पितृव्यं स शुभांगदः ।

रुक्मांगदोऽपि संमूर्च्छां त्यक्त्वागाद्रणमंडलम् ॥६

बाणान्समभिवर्षंतौ मेघाविव महास्वनौ ।

कुर्वंतौ कदनं घोरं प्लवंगं प्रति जग्मतुः ॥७

तौ दृष्ट्वा समरे वीरौ समायातौ कपीश्वरः ।

लांगूलेन च संवेष्ट्य सरथौ चापधारकौ ॥८

स्फोटयामास भूदेशे तत्क्षणान्मूर्च्छितावुभौ ।

निश्चेष्टौ समभूतां तौ रुधिरारक्तदेहकौ ॥९

बलमित्रश्चिरं युद्धं विधाय सुमदेन हि ।

मूर्च्छामप्रापयत्तं वै बाणैः सुशितपर्वभिः ॥१०

पुष्कलेन क्षणान्नीतो मूर्च्छां चैतन्यवर्जिताम् ।

जयमाप्तं तु कटकं शत्रुघ्नस्य भटार्दनम् ॥११

एतस्मिन्समये सांबः स्यंदनं वरमास्थितः ।

विस्फारयन्धनुर्दिव्यमुपाधावद्भटानिमान् ॥१२

जटाजूटांतरगतां चंद्ररेखां वहन्महान् ।

सर्पाभूषां मनःस्पर्शां दधदाजगवं धनुः ॥१३

मूर्च्छितान्स्वजनान्दृष्ट्वा भक्तार्तिघ्नो महेश्वरः ।

योद्धुं प्रायान्महासैन्यैः शत्रुघ्नस्य भटानिमान् ॥१४

सगणः सपरीवारः कंपयन्पृथिवीतलम् ।

भक्तरक्षार्थमागच्छंस्त्रिपुरं तु पुरा यथा ॥१५

कोपाच्छोणतरे नेत्रे वहन्प्रलयकारकः ।

पश्यन्वीरान्बहुमतीन्पिनाकी देववंदितः ॥१६

तमागतं महेशानं वीक्ष्य रामानुजो बली ।

जगाम समरे योद्धुं सर्वदेवशिरोमणिम् ॥१७

अथागतं तु शत्रुघ्नं रुद्रो वीक्ष्य पिनाकधृक् ।

उवाच परमापन्नः कोपं सगुणचापधृक् ॥१८

पुष्कलेन महत्कर्म कृतं रामांघ्रिसेविना ।

मद्भक्तं यो रणे हत्वा गतः समरमंडलम् ॥१९

अद्य क्वास्ति परो वीरः पुष्कलः परमास्त्रवित् ।

तं हत्वा सुखमाप्स्यामि समरे भक्तपीडनम् ॥२०

शेष उवाच

इत्युक्त्वा वीरभद्रं स प्रेषयामास पुष्कलम् ।

याहि त्वं समरे योद्धुं पुष्कलं सेवकार्दनम् ॥२१

नंदिनं प्रेषयामास हनूमंतं महाबलम् ।

कुशध्वजं प्रचंडं तु भृंगिणं च सुबाहुकम् ॥२२

सुमदं चंडनामानं गणं स्वीयं समादिशत् ।

पुष्कलस्तु समायांतं वीरभद्रं महागणम् ॥२३

महारुद्रस्य संवीक्ष्य योद्धुं प्रायान्महामनाः ।

पुष्कलः पंचभिर्बाणैस्ताडयामास संयुगे ॥२४

तैर्बाणैः क्षतगात्रस्तु त्रिशूलं स समादिशत् ।

स त्रिशूलं क्षणाच्छित्त्वा व्यगर्जत महाबलः ॥२५

छिन्नं स्वीयं त्रिशूलं वै वीक्ष्य रुद्रानुगो बली ।

खट्वांगेन जघानाशु मस्तके भारतिं द्विज ॥२६

खट्वांगाभिहतः सोऽथ मुमूर्च्छ क्षणमुद्भटः ।

विहाय मूर्च्छां सद्वीरः पुष्कलः परमास्त्रवित् ॥२७

शरैश्चिच्छेद खट्वांगं करस्थं तस्य तत्क्षणात् ।

वीरभद्रः स्वकेच्छिन्ने खट्वांगे करसंस्थिते ॥२८

परमक्रोधमापन्नो बभंज रथिनो रथम् ।

भंक्त्वा रथं तु वीरस्य पदातिं च विधाय सः ॥२९

बाहुयुद्धेन युयुधे पुष्कलेन महात्मना ।

स पुष्कलो रथं त्यक्त्वा चूर्णितं तेन वेगतः ॥३०

मुष्टिना ताडयामास वीरभद्रं महाबलः ।

अन्योन्यं मुष्टिभिर्घ्नंतावूरुभिर्जानुभिस्तथा ॥३१

परस्परवधोद्युक्तौ परस्परजयैषिणौ ।

एवं चतुर्दिनमभूद्रात्रिं दिवमपीशयोः ॥३२

न कोपि तत्र हीयेत न जीयेत महाबलः ।

पंचमे तु दिने वृत्ते वीरभद्रो महाबलः ॥३३

गृहीत्वा नभ उड्डीनो महावीरं तु पुष्कलम् ।

तत्र युद्धं तयोरासीद्देवासुरविमोहनम् ॥३४

मुष्टिना चरणाघातैर्बाहुभिः सुखुरैर्महत् ।

तदात्यंतं प्रकुपितः पुष्कलो वीरभद्रकम् ॥३५

गृहीत्वा कंठदेशे तु ताडयामास भूतले ।

तत्प्रहारेण व्यथितो वीरभद्रो महाबलः ॥३६

गृहीत्वा पुष्कलं पादे जघानास्फालयन्मुहुः ।

ताडयित्वा महीदेशे पुष्कलं सुमहाबलः ॥३७

त्रिशूलेन चकर्ताशु शिरो ज्वलितकुंडलम् ।

जगर्ज पुष्कलं हत्वा वीरभद्रो महाबलः ॥३८

गर्जता तेन शार्वेण प्रापितास्त्रा समुद्भटाः ।

हाहाकारो महानासीत्पुष्कले पतिते रणे ॥३९

त्रासं प्रापुर्जनाः सर्वे रणमध्ये सुकोविदाः ।

ते शशंशुश्च शत्रुघ्नं पुष्कलं पतितं रणे ॥४०

निहतं वीरभद्रेण महेश्वरगणेन वै ।

इत्याश्रुत्य महावीरः पुष्कलस्य वधं तदा ॥४१

दुःखं प्राप्तो रणेऽत्यतं कंपमानः शुचा महान् ।

तं दुःखितं च शत्रुघ्नं ज्ञात्वा रुद्रो ऽब्रवीद्वचः ॥४२

शत्रुघ्नं समरे वीरं शोचंतं पुष्कले हते ।

रे शत्रुघ्न रणे शोकं मा कृथाः सुमहाबल ॥४३

वीराणां रणमध्ये तु पातनं कीर्तये स्मृतम् ।

धन्यो वीरः पुष्कलाख्यो यश्च वै दिनपंचकम् ॥४४

युयुधे वीरभद्रेण महाप्रलयकारिणा ।

येन क्षणाद्विनिहतो दक्षो मदपमानकृत् ॥४५

क्षणाद्विनिहता येन दैत्यास्त्रिपुरसैनिकाः ।

तस्माद्युद्ध्स्व राजेंद्र शोकं त्यक्त्वा महाबल ॥४६

यत्नात्तिष्ठाद्य वीराग्र्य मयि योद्धरि संस्थिते ।

शोकं संत्यज्य शत्रुघ्नो वीरश्चुक्रोध शंकरम् ॥४७

आत्तसज्जधनुर्बाणैः प्रचच्छाद महेश्वरम् ।

ते बाणाः सुरशीर्षण्य वपुषं क्षतविक्षतम् ॥४८

अकुर्वत महच्चित्रं भक्तरक्षार्थमागतम् ।

ते बाणाः शंकरस्यापि बाणा नभसि संस्थिताः ॥४९

व्याप्यैतत्सकलं विश्वं चित्रकारि मुनेरपि ।

तद्बाणयोर्युद्धबलं वीक्ष्य सर्वत्र मेनिरे ॥५०

प्रलयं लोकसंहारकारकं सर्वमोहकम् ।

आकाशे तु विमानानि संश्रित्य स्वपुरस्थिताः ॥५१

विलोकयितुमागत्य प्रशंसंति तयोर्भृशम् ।

अयं लोकत्रयस्यास्य प्रलयोत्पत्तिकारकः ॥५२

असावपि महाराज रामचंद्रस्य चानुजः ।

किमिदं भविता को वा जेष्यति क्षितिमंडले ॥५३

पराजयं वा को वीरः प्राप्स्यते रणमूर्धनि ।

एवमेकादशाहानि वृत्तं युद्धं परस्परम् ॥५४

द्वादशे दिवसे प्राप्ते मुमोचास्त्रं नराधिपः ।

ब्रह्मसंज्ञं महादेवं हंतुं क्रोधसमन्वितः ॥५५

सविज्ञाय महास्त्रं तन्मुक्तं शत्रुघ्नवैरिणा ।

हसन्नप्यपिबत्तेन मुक्तं ब्रह्मशिरो महत् ॥५६

अत्यंतं विस्मयं प्राप्य किं कर्तव्यमतः परम् ।

एवं विचारयुक्तस्य हृदये ज्वलनोपमम् ॥५७

शरं वै निचखानाशु देवदेव शिरोमणिः ।

तेन बाणेन शत्रुघ्नो मूर्च्छितो रणमंडले ॥५८

हाहाभूतमभूत्सर्वं कटकं भटसेवितम् ।

वीराः सर्वे रुद्रगणैः पातिताः पृथिवीतले ॥५९

सुबाहुसुमदोन्मुख्याः स्वबाहुबलदर्पिताः ।

पतितं मूर्च्छया वीक्ष्य शत्रुघ्नं शरपीडितम् ॥६०

पुष्कलं तु रथे स्थाप्य सेवकैः परिरक्षितुम् ।

हनूमानागतो योद्धुं शिवं संहारकारकम् ॥६१

श्रीरामस्मरणं योधान्स्वीयान्विप्र प्रहर्षितान् ।

प्रकुर्वन्रोषितस्तीव्रं लांगूलं च प्रकंपयन् ॥६२

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे पुष्कलशत्रुघ्नपराजयोनाम त्रिचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ४३

शेष उवाच।

आगत्य सविधे रुद्रं समरांगणमूर्धनि ।

जगाद हनुमान्वीरः संजिहीर्षुः सुराधिपम् १।

हनूमानुवाच।

त्वं यदाचरसे रुद्र धर्मस्य प्रतिकूलनम् ।

तस्मात्त्वां शास्तुमिच्छामि रामभक्तवधोद्यतम् २।

मया पुरा श्रुतं देव ऋषिभिर्बहुधोदितम् ।

रघुनाथपदस्मारी नित्यं रुद्रः पिनाकभृत् ३।

तत्सर्वं तु मृषा जातं शत्रुघ्नं प्रति युध्यतः ।

पुष्कलो मे हतः शूरः शत्रुघ्नोऽपि विमूर्च्छितः ४।

तस्मात्त्वां पातयाम्यद्य त्रैलोक्यप्रलयोद्यतम् ।

यत्नात्तिष्ठस्व भोः शर्व रामभक्तिपराङ्मुखः ५।

शेष उवाच।

इत्युक्तवंतं प्लवगं प्रोवाच स महेश्वरः ।

धन्योऽसि वीरवर्यस्त्वं भवान्वदति नो मृषा ६।

मत्स्वामी रामचंद्रोऽयं सुरासुरनमस्कृतः ।

तदश्वमानयामास शत्रुघ्नः परवीरहा ७।

तद्रक्षार्थं समायातस्तद्भक्त्या तु वशीकृतः ।

यथाकथंचिद्भक्तोऽसौ रक्ष्यः स्वात्मा इति स्थितिः ८।

रघुनाथः कृपां कृत्वा विलोकय तु निस्त्रपम् ।

मां स्वभक्त सुदुःखेन किंचित्कोपं दधन्महान् ९।

शेष उवाच।

एवं वदति चंडीशे हनूमान्कुपितो भृशम् ।

शिलामादाय महतीं ताडयामास तद्रथम् १०।

शिलया ताडितस्तस्य रथः शकलतां गतः ।

ससूतः सहयः केतुपताकाभिः समन्वितः ११।

नभःस्था देवताः सर्वाः प्रशशंसुः कपीश्वरम् ।

धन्योसि प्लवगाधीश महत्कर्म त्वया कृतम् १२।

श्रीशिवं विरथं दृष्ट्वा नंदी तं समुपाद्रवत् ।

उवाच श्रीमहादेवं मत्पृष्ठं गम्यतामिति १३।

वृषस्थितं तु भूतेशं हनूमान्कुपितो भृशम् ।

शिलामुत्पाट्य तरसा प्राहनद्धृदये तदा १४।

तदाहतो भूतपतिः शूलं तीक्ष्णं समाददे ।

जाज्वल्यमानं त्रिशिखं वह्निज्वालासमप्रभम् १५।

आयातं तन्महद्दृष्ट्वा शूलं प्रज्वलनप्रभम् ।

हस्ते गृहीत्वा तरसा बभंज तिलशः क्षणात् १६।

भग्ने त्रिशूले तरसा कपीन्द्रेण क्षणाच्छिवः ।

शक्तिं करे समाधत्त सर्वलोहविनिर्मिताम् १७।

सा शक्तिः शिवनिर्मुक्ता हृदये तस्य धीमतः ।

लग्ना क्षणादभूत्तत्र विक्लवः प्लवगाधिपः १८।

क्षणाच्च तद्व्यथां तीर्त्वा गृहीत्वा वृक्षमुल्बणम् ।

ताडयामास हृदये महाव्यालविभूषिते १९।

ताडितास्तेन वीरेण फणीन्द्रास्त्रा समागताः ।

इतस्ततस्ते तं मुक्त्वा गताः पातालमुज्जवाः २०।

शिवस्तस्मिन्नगे मुक्ते वक्षसि स्वे निरीक्ष्य च ।

कुपितो व्यदधाद्घोरं मुसलं करयुग्मके २१।

हतोसि गच्छ संग्रामात्पलाय्य प्लवगाधम ।

एष ते प्राणहंताहं मुसलेन क्षणादिह २२।

मुसलं वीक्ष्य निर्मुक्तं शिवेन कुपितेन वै ।

कीशस्तद्वंचयामास महावेगाद्धरिं स्मरन् २३।

मुसलं तत्पपाताधः शिवमुक्तं महायसम् ।

विदार्य पृथिवीं सर्वां जगाम च रसातलम् २४।

तदा प्रकुपितोऽत्यतं हनूमान्रामसेवकः ।

गृहीत्वा पर्वतं हस्ते ताडयामास वक्षसि २५।

स यावत्पर्वतं छेत्तुं मतिं चक्रे सतीपतिः ।

तावद्धतः कपींद्रेण शालेन बहुशाखिना २६।

तमपिच्छेत्तुमुद्युक्तो यावत्तावच्छिलाहतः ।

शिलास्ता भेदितुं स्वांतं चकार मृड उद्यतः २७।

तावद्वृष्टिं चकारायं शिलाभिर्नगपर्वतैः ।

लांगूलेन च संवेष्ट्य ताडयत्येष भूतपम् २८।

शिलाभिः पर्वतैर्वृक्षैः पुच्छास्फोटेन भूरिशः ।

नंदी प्राप्तो महात्रासं चंद्रोऽपि शकलीकृतः २९।

अत्यंतं विह्वलो जातो महेशानः प्रकोपनः ।

क्षणेक्षणे प्रहारेण विह्वलं कुर्वतं भृशम् ३०।

जगाद प्लवगाधीशं धन्योसि रघुपानुग ।

महत्कर्म कृतं तेऽद्य यत्तेहं सुप्रतोषितः ३१।

न दानेन न यज्ञेन नाल्पेन तपसा ह्यहम् ।

सुलभोऽस्मि महावेग तस्मात्प्रार्थय मे वरम् ३२।

शेष उवाच।

एवं ब्रुवंतं तं दृष्ट्वा हनूमान्निजगाद तम् ।

प्रहसन्निर्भिया वाण्या महेशानं सुतोषितम् ३३।

हनूमानुवाच।

रघुनाथप्रसादेन सर्वं मेऽस्ति महेश्वर ।

तथापि याचे हि वरं त्वत्तः समरतोषितात् ३४।

एष पुष्कलसंज्ञो नः समरे पतितो हतः ।

तथैव रामावरजः शत्रुघ्नो मूर्च्छितो रणे ३५।

अन्ये च वीरा बहवः पतिताः शरविक्षताः ।

मूर्च्छिताः पतिताः केचित्तान्रक्षस्व गणैः सह ३६।

यथा चैतान्महाभूता वेतालाश्च पिशाचकाः ।

न हरंति न खादंति श्वशृगालादयस्तथा ३७।

एतेषां वपुषो भेदो न भवेत्त्वं तथाचर ।

यावदिंद्रगणं जित्वा न यामि द्रोणपर्वतम् ३८।

तत्रस्था औषधीर्वापि नीत्वा संस्थापितान्भटान् ।

जीवयामि बलात्सर्वांस्तावत्त्वं रक्ष सर्वशः ३९।

एष गच्छामि तं नेतुं द्रोणं पर्वतसत्तमम् ।

यस्मिन्वसंत्योषधयः प्राणिसंजीवनंकराः ४०।

एतद्वचः समाकर्ण्य तथेति निजगाद तम् ।

याहि शीघ्रं नगं तं तु रक्षामि त्वद्भटान्मृतान् ४१।

तच्छ्रुत्वा वाक्यमीशस्य जगाम द्रोणपर्वतम् ।

द्वीपान्सर्वानतिक्रम्य जगाम क्षीरसागरम् ४२।

अत्र तु स्वगणैश्चायं रक्षति स्म शिवो महान् ।

श्मशानं तद्गणैः स्वीयैर्महाबलपराक्रमैः ४३।

हनूमान्द्रोणमासाद्य द्रोणंनाम महागिरिम् ।

लांगूले तं निधायाशु प्रतस्थे रणमंडलम् ४४।

तं नेतुमुद्यते विप्र चकंपे स च पर्वतः ।

कंपमानं तु तं दृष्ट्वा तत्पाला देवतागणाः ४५।

हाहेति कृत्वा प्रोचुस्ते किमिदं भविता गिरौ ।

को ह्येनं नयते वीरो महाबलपराक्रमः ४६।

एवं कृत्वा सुराः सर्वे संहता ददृशुः कपिम् ।

मुंचैनमिति तं प्रोच्य जघ्नुः शस्त्रास्त्रकोटिभिः ४७।

तान्सर्वान्निघ्नतो दृष्ट्वा हनूमान्कुपितो भृशम् ।

जघान तान्क्षणाद्वीरः शक्रः सर्वासुरान्यथा ४८।

केचित्पदाहतास्तत्र केचित्करविमर्दिताः ।

लांगूलेन हताः केचित्केचिच्छृंगेण चाहताः ४९।

सर्वे ते नाशमापन्नाः क्षणात्कीशेन ताडिताः ।

केचिन्निपतिता भूमौ रुधिरेण परिप्लुताः ५०।

केचित्कीशभयात्त्रस्ता जग्मुः शक्रं सुराधिपम् ।

क्षतेन च परिप्लुष्टा रुधिरक्षतदेहिनः ५१।

तान्दृष्ट्वा भयसंविग्नान्रुधिरेण परिप्लुतान् ।

सुराञ्जगाद विमनाः शक्रः सर्वसुरोत्तमः ५२।

कथं यूयं भयत्रस्ताः कथं रुधिरविप्लुताः ।

केन दैत्येन निहता राक्षसेनाधमेन वा ५३।

सर्वं शंसत मे तथ्यं यथा ज्ञात्वा व्रजामि तम् ।

निहत्य बद्ध्वा चायामि युष्मद्घातकमुन्मदम् ५४।

इति वाक्यं समाकर्ण्य तुरासाहं सुरोत्तमाः ।

जगदुर्दीनया वाचा सुरासुरनमस्कृतम् ५५।

देवा ऊचुः।

इहागत्य न जानीमः कश्चिद्वानररूपधृक् ।

नेतुं द्रोणं समुद्युक्तो लांगूले वेष्ट्य तं गिरिम् ५६।

गंतुं कृतमतिस्तावद्वयं सर्वे सुसंहताः ।

युद्धं चक्रुः सुसंनद्धाः सर्वशस्त्रास्त्रवर्षिणः ५७।

तेन सर्वे वयं युद्धे निर्जिता बलशालिना ।

अनेके निहतास्तत्र भूमौ पेतुः सुरोत्तमाः ५८।

वयं तु बहुभिः पुण्यैर्जीविता इह चागताः ।

शोणितेन सुसिक्तांगाः क्षतपीडासमन्विताः ५९।

एतद्वाक्यं समाकर्ण्य सुराणां स पुरंदरः ।

आदिदेश सुरान्सर्वान्महाबलसमन्वितान् ६०।

यात महाद्रोणगिरिं कपिं बद्धुं महाबलम् ।

बद्ध्वा नयत यूयं वै सुराणां रणपातकम् ६१।

इत्याज्ञप्ता ययुस्ते वै द्रोणं पर्वतसत्तमम् ।

यत्रास्ते बलवान्वीरो हनूमान्कपिसत्तमः ६२।

गत्वा ते प्राहरन्सर्वे हनूमंतं महाबलम् ।

हनूमता ते निहता मुष्टिभिः करताडनैः ६३।

पतितास्ते क्षणात्तत्र रुधिरक्षतविग्रहाः ।

अन्ये पलायनपरा जग्मुस्ते त्रिदिवेश्वरम् ६४।

तच्छ्रुत्वा कुपितः शक्रः सर्वानमरसत्तमान् ।

आदिदेश महावीरं वानरेंद्रं सुरोत्तमः ६५।

तदाज्ञप्ता ययुस्ते वै यत्र कीशेश्वरो बली ।

तान्सर्वानागतान्दृष्ट्वा जगाद कपिसत्तमः ६६।

मायां तु वीराः समरे संहर्तारं हि मां बलात् ।

नेष्यामि युष्मानधुना संयमिन्याः पुरोंऽतिके ६७।

इत्युक्ता अपि ते सर्वे सन्नद्धाः प्राहरन्कपिम् ।

शस्त्रास्त्रैर्बहुधा मुक्तैर्महाबलसमन्विताः ६८।

केचिच्छूलैः परशुभिः केचित्खड्गैश्च पट्टिशैः ।

मुसलैः शक्तिभिः केचित्क्रोधेन कलुषीकृताः ६९।

स आहतोऽमरवरैर्विविधैरायुधैर्बली ।

शिलाभिस्ताञ्जघानाशु सर्वानमरसत्तमान् ७०।

केचित्पलाय्य आहुस्ते गताः शक्रसमीपकम् ।

तदुक्तं वाक्यमाकर्ण्य भयं प्राप सुराधिपः ७१।

बृहस्पतिं सुराध्यक्षं मंत्रिणं स्वर्गवासिनाम् ।

पप्रच्छ सविधे गत्वा नत्वा सुरगुरुं वरम् ७२।

इंद्र उवाच।

कोऽसौ यो वानरो द्रोणं नेतुं स्वामिन्समागतः ।

येन मे निहता वीरा अमराः शस्त्रधारिणः ७३।

शेष उवाच।

एतच्छ्रुत्वा तु तद्वाक्यमुक्तमांगिरसो महान् ।

जगाद भयसंविग्नं तुरासाहं सुराधिपम् ७४।

बृहस्पतिरुवाच।

यो रावणमहन्संख्ये कुंभकर्णमदीदहत् ।

येन ते वैरिणः सर्वे हतास्तस्यैव सेवकः ७५।

येन लंका सत्रिकूटा निर्दग्धा पुच्छवह्निना ।

अक्षश्च निहतो येन हनूमंतमवेहि तम् ७६।

तेन सर्वे विनिहता द्रोणार्थमयमुद्यतः ।

हयमेधं महाराजः करोति बलिसत्तमः ७७।

तस्याश्वं शिवभक्तस्तु नृपो वीरमणिर्महान् ।

जहार तत्र समभूद्रणं सुरविमोहनम् ७८।

शिवेन निहताः संख्ये वीरा रामस्य भूरिशः ।

तान्वै जीवयितुं द्रोणं नेष्यत्येव महाबलः ७९।

नायं वर्षशतैर्जेयो भवता बलसंयुतः ।

तस्मात्प्रसादय कपिं देहि तत्रत्यमौषधम् ८०।

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे द्रोणगिरौ देवानां पराजयोनाम चतुश्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ४४ ।

शेष उवाच

गुरुभाषितमाकर्ण्य वृषपर्वरिपुः स्वराट् ।

ज्ञात्वा रामस्य कार्यार्थमागतं पवनात्मजम् ॥१

भयं तत्याज मनसि वानरात्समुपस्थितम् ।

जहर्ष चित्ते च भृशं वाचस्पतिमुवाच ह ॥२

इंद्र उवाच

कथं कार्यं सुराधीश द्रोणोऽयं नीयते यदि ।

देवानां जीवनं भूयः कथं स्यादिति मे वद ॥३

इदानीं पवनोद्भूतं प्रसादय यथातथम् ।

रामः प्रीतिं परां याति देवानां च सुखं भवेत् ॥४

देवाधिपस्य वचनं श्रुत्वा वाचस्पतिस्तदा ।

शक्रं तु पुरतः कृत्वा सर्वदेवैः परीवृतम् ॥५

जगाम तत्र यत्रास्ते हनूमान्निर्भयः कपिः ।

गर्जति प्रसभं जित्वा सुरान्सर्वान्सुखासिनः ॥६

ते गत्वा सन्निधौ तस्य बृहस्पतिपुरोगमाः ।

पेतुस्ते चरणौ नत्वा समीरतनुजस्य हि ॥७

बृहस्पतिश्च तं वीरं जगाद प्रेरितोऽमुना ।

सुराधीशेन लोकस्य गुरुणा वदतां वरः ॥८

अजानद्भिः कृतं कर्म देवैस्तव पराक्रमम् ।

श्रीरामचरणस्य त्वं सेवकोऽसि महामते ॥९

किमर्थमयमारंभः कथमत्र समागमः ।

तत्करिष्यामहे सर्वे सन्नतास्तव भाषितम् ॥१०

रोषं त्यक्त्वा कृपां कृत्वा देवाधीशं विलोकय ।

पवनात्मज दैत्यानां भयंकरवपुर्दधत् ॥११

शेष उवाच

इत्थं भाषितमाकर्ण्य देवानां स गुरोर्वचः ।

उवाच देवान्सकलान्गुरुं चैव महयशाः ॥१२

राज्ञो वीरमणेः संख्ये हताः शर्वेण भूरिशः ।

भटास्तान्वै जीवयितुं द्रोणं नेष्यामि पर्वतम् ॥१३

तं ये निवारयिष्यंति स्ववीर्यबलदर्पिताः ।

तान्नेष्यामि क्षणादेव यमस्य सदनं प्रति ॥१४

तस्माद्वदत मे यूयं द्रोणं वाथ तदौषधम् ।

येन संजीवयिष्यामि मृतान्वीरान्रणांगणे ॥१५

शेष उवाच

इति वाक्यं समाकर्ण्य वायुसूनोर्महात्मनः ।

ते सर्वे प्रणतिं गत्वा ददुः संजीवनौषधम् ॥१६

ते प्रहृष्टा भयं त्यक्त्वा सुराः स्वर्गौकसः स्वयम् ।

ययुः सुरपतिं कृत्वा पुरः सौख्य समन्विताः ॥१७

हनुमान्भेषजं तत्तु समादायागतो रणम् ।

स्तुतः सर्वैः सुरगणैर्महाकर्मसमुत्सुकैः ॥१८

तमागतं हनूमंतं वीक्ष्य सर्वेऽपि वैरिणः ।

साधुसाधुप्रशंसंतमद्भुतं मेनिरे कपिम् ॥१९

कपिः समागत्य महामुदायुतः ।

पुरो भटं पुष्कलमागतं मृतम् ।

शिवेन संरक्षितमुग्रमंडले ।

श्रीरामचित्तं सविधे जगाम ह ॥२०

सुमतिं च समाहूय मंत्रिणं महतां मतम् ।

उवाच जीवयाम्यद्य सर्वान्वीरान्रणे मृतान् ॥२१

एवमुक्त्वा भेषजं तत्पुष्कलस्य महोरसि ।

शिरः कायेन संधाय जगाद वचनं शुभम् ॥२२

यद्यहं मनसा वाचा कर्मणा राघवं पतिम् ।

जानामि तर्हि एतेन भेषजेनाशु जीवतु ॥२३

इति वाक्यं यदा वक्ति तावत्पुष्कल उत्थितः ।

रणांगणेऽदशद्रोषाद्दंतान्वीरशिरोमणिः ॥२४

क्व गतो वीरभद्रोऽसौ मां संमूर्च्छ्य रणांगणे ।

सद्योऽहं पातयाम्येनं क्वास्ति मे धनुरुत्तमम् ॥२५

इति तं भाषमाणं वै प्राह वीरं कपींद्रकः ।

धन्योऽसि वीर यद्भूयो वदस्येनं रणांगणे ॥२६

त्वं हतो वीरभद्रेण रघुनाथप्रसादतः ।

पुनः संजीवितोऽस्येहि शत्रुघ्नं याम मूर्च्छितम् ॥२७

इत्युक्त्वा प्रययौ तत्र संग्रामवरमूर्धनि ।

श्वसन्नास्ते स शत्रुघ्नः शिवबाणप्रपीडितः ॥२८

तत्र गत्वा समीपं तच्छत्रुघ्नस्य महात्मनः ।

निधाय भेषजं तस्य वक्षसि श्वासमागते ॥२९

उवाच हनुमांस्तं वै जीव शत्रुघ्नसत्तम ।

मूर्च्छितोऽसि रणे कस्मान्महाबलपराक्रम ॥३०

यद्यहं ब्रह्मचर्यं च जन्मपर्यंतमुद्यतः ।

पालयामि तदा वीरः शत्रुघ्नो जीवतु क्षणात् ॥३१

उक्तमात्रेण तेनेदं जीवितः क्षणमात्रतः ।

क्व शिवः क्व शिवो यातो विहायरणमंडलम् ॥३२

अनेके निहताः संख्ये श्रीरुद्रेण पिनाकिना ।

ते सर्वे जीविता वीराः कपीन्द्रेण महात्मना ॥३३

तदा सर्वे सुसन्नद्धा रोषपूरितमानसाः ।

स्वेस्वे रथे स्थिताः शत्रून्प्रययुः क्षतविग्रहाः ॥३४

पुष्कलो वीरभद्रं तु चंडं चैव कुशध्वजः ।

नंदिनं हनुमान्वीरः शत्रुघ्नः संगरे शिवम् ॥३५

धनुर्विस्फारयंतं तं शत्रुघ्नं बलिनां वरम् ।

संग्रामे शिवमाहूय तिष्ठंतं प्रययौ नृपः ॥३६

राजा वीरमणिर्वीरः शत्रुघ्नः समरे बली ।

अन्योन्यं चक्रतुर्युद्धं मुनिविस्मयकारकम् ॥३७

राज्ञा च वीरमणिना रथा भग्नाः शताधिकाः ।

शत्रुघ्नस्य नरेंद्रस्य तिलशः क्षणतो द्विज ॥३८

तदा प्रकुपितोऽत्यंतं शत्रुघ्नो रणमंडले ।

आग्नेयास्त्रं मुमोचामुं दग्धुं सैन्यसमन्वितम् ॥३९

दाहकं तन्महद्दृष्ट्वा महास्त्रं शत्रुमोचितम् ।

अत्यंतं कुपितो राजा वारुणास्त्रं समाददे ॥४०

वारुणास्त्रेण शीतार्तं वीक्ष्य रामानुजो बली ।

वायव्यास्त्रं मुमोचास्मै तेन वायुर्महानभूत् ॥४१

वायुना संहता मेघा ययुस्ते सर्वतोदिशम् ।

इतस्ततो गताः सर्वे सैन्यं तत्सुखितं बभौ ॥४२

सैन्ये पवनपीडार्ते नृपो वीरमतिर्महान् ।

पर्वतास्त्रं रिपूद्धारि जग्राह च शरासने ॥४३

पर्वतैः स्तंभितो वायुर्न चासर्पत संगरे ।

तद्वीक्ष्य रामावरजो वज्रास्त्रं तु समाददे ॥४४

वज्रास्त्रेण हताः सर्वे नगास्तु तिलशः कृताः ।

चूर्णतां प्रापुरेतस्मिन्रणे वीरवरार्चिते ॥४५

वज्रास्त्रेण विदीर्णांगा वीराः शोणितशोभिताः ।

बभूवुः समरप्रांते चित्रं समभवद्रणम् ॥४६

तदा प्रकुपितोऽत्यंतं राजा वीरमणिर्महान् ।

ब्रह्मास्त्रं चाप आधत्त वैरिदाहकमद्भुतम् ॥४७

शत्रुघ्नः शरमादाय सस्मार सुमनोहरम् ।

अस्त्रं तद्योगिनीदत्तं सर्ववैरिविमोहनम् ॥४८

ब्रह्मास्त्रं तत्करभ्रष्टमागतं वैरिणं प्रति ।

तावच्छत्रुघ्ननाम्ना तु तन्मुक्तं मोहनास्त्रकम् ॥४९

मोहनास्त्रेण तद्ब्राह्मं द्विधाछिन्नं क्षणादिह ।

लग्नं राज्ञो हृदि क्षिप्रं मूर्च्छां संप्रापयन्नृपम् ॥५०

ते बाणाः शतशो मुक्ताः शत्रुघ्नेन महीभृता ।

सर्वेपि मूर्च्छिता वीरा गणा रुद्रस्य ये पुनः ॥५१

शिवस्य चरणोपस्थे मूढाः पेतुर्महीतले ।

तदा शिवः प्रकुपितो रथे तिष्ठन्ययौ नृपम् ॥५२

शिवेन सहसा योद्धुं समायातो रणांगणे ।

शत्रुघ्नः सज्जमात्तज्यं धनुः कृत्वा व्ययुद्ध्यत ॥५३

तयोः समभवद्युद्धं घोरं वैरिविदारणम् ।

शस्त्रास्त्रैर्बहुधामुक्तैरादीपित दिगंतरम् ॥५४

अस्त्रप्रत्यस्त्रसंघातैस्ताडनप्रतिताडनैः ।

देवानामपि दैत्यानां नैतादृग्रणमंडलम् ॥५५

तदा व्याकुलितोऽत्यंतं शत्रुघ्नः शिवसंगरे ।

सस्मार स्वामिनं तत्र पावनेरुपदेशतः ॥५६

हा नाथ भ्रातरत्युग्रः शिवः प्राणापहारणम् ।

करोति धनुरुद्यम्य त्रायस्व रणमंडले ॥५७

अनेके दुःखपाथोधिं तीर्णा राम तवाख्यया ।

मामप्युद्धर दुःखस्थं रामराम कृपानिधे ॥५८

इत्थं वक्ति यदा तावद्वीक्षितो रणमंडले ।

नीलोत्पलदलश्यामो रामो राजीवलोचनः ॥५९

मृगशृंगं कटौ धृत्वा दीक्षितं वपुरुद्वहन् ।

तं दृष्ट्वा विस्मयं प्राप शत्रुघ्नः समरांगणे ॥६०

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे श्रीरामसमागमोनाम पंचचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ४५

शेष उवाच।

आगतं वीक्ष्य श्रीरामं शत्रुघ्नः प्रणतार्तिहम् ।

भ्रातरं सकलाद्दुःखान्मुक्तोऽभूद्द्विजसत्तम १।

हनूमान्वीक्ष्य विभ्रांतो रामस्य चरणौ मुदा ।

ववंदे भक्तरक्षार्थमागतं निजगाद च २।

स्वामिंस्तवैतद्युक्तं तु स्वभक्तपरिपालनम् ।

यत्संग्रामे जितं सर्वं पाशबद्धममोचयः ३।

वयं त्विदानीं धन्या वै यद्द्रक्ष्यामो भवत्पदे ।

जेष्यामोऽरीन्क्षणादेव त्वत्कृपातो रघूद्वह ४।

शेष उवाच।

स्थाणुस्तदागतं रामं योगिनां ध्यानगोचरम् ।

पतित्वा पादयोर्विप्र जगाद प्रणताभयम् ५।

एकस्त्वं पुरुषः साक्षात्प्रकृतेः पर ईर्यसे ।

यः स्वांशकलया विश्वं सृजस्यवसि हंसि च ६।

अरूपस्त्वमशेषस्य जगतः कारणं परम् ।

एक एव त्रिधारूपं गृह्णासि कुहकान्वितः ७।

सृष्टौ विधातृरूपेण पालने स्वयमास च ।

प्रलये जगतः साक्षादहं शर्वाख्यतां गतः ८।

तव यत्परमेशस्य हयमेधक्रतुक्रिया ।

ब्रह्महत्यापनोदाय तद्विडंबनमद्भुतम् ९।

यत्पादशौचममलं गंगाख्यं शिरसोंऽतरा ।

वहामि पापशांत्यर्थं तस्य ते पातकं कुतः १०।

मया बह्वपकाराय कृतं कर्म तव स्फुटम् ।

क्षम्यतां तत्कृपालो हि भवतो व्यवधायकम् ११।

किं करोमि मया सत्यपालनार्थमिदं कृतम् ।

जानन्प्रभावं भवतो भक्तरक्षार्थमागतः १२।

असौ पुरा उज्जयिन्यां महाकालनिकेतने ।

स्नात्वा शिप्राख्य सरिति तपस्तेपे महाद्भुतम् १३।

ततः प्रसन्नो जातोऽहं जगाद भूमिपं प्रति ।

याचस्वेति महाराज स वव्रे राज्यमद्भुतम् १४।

मया प्रोक्तं देवपुरे तव राज्यं भविष्यति ।

यावद्रामहयः पुर्यामागमिष्यति याज्ञिकः १५।

तावत्प्रभृत्यहं स्थास्ये तव रक्षार्थमुद्यतः ।

एतद्दत्तवरो राम किं करोमि स्वसत्यतः १६।

घृणितोऽस्म्यधुना राज्ञा सपुत्रपशुबांधवः ।

हयं समर्प्यते पादसेवां राजा विधास्यति १७।

शेष उवाच।

इति वाक्यं समाकर्ण्य महेशस्य रघूत्तमः ।

उवाच धीरया वाचा कृपया पूर्णलोचनः १८।

राम उवाच।

देवानामयमेवास्ति धर्मो भक्तस्य पालनम् ।

त्वया साधुकृतं कर्म यद्भक्तो रक्षितोऽधुना १९।

ममासि हृदये शर्व भवतो हृदये त्वहम् ।

आवयोरंतरं नास्ति मूढाः पश्यंति दुर्धियः २०।

ये भेदं विदधत्यद्धा आवयोरेकरूपयोः ।

कुंभीपाकेषु पच्यंते नराः कल्पसहस्रकम् २१।

ये त्वद्भक्तास्त एवासन्मद्भक्ता धर्मसंयुताः ।

मद्भक्ता अपि भूयस्या भक्त्या तव नतिंकराः २२।

शेष उवाच।

इत्थं भाषितमाकर्ण्य शर्वो वीरमणिं नृपम् ।

मूर्च्छितं जीवयामास करस्पर्शादिना प्रभुः २३।

अन्यानपि सुतानस्य मूर्च्छिताञ्छरपीडितान् ।

जीवयामास स मृडः समर्थः प्रभुरीश्वरः २४।

सज्जं विधाय तं भूपं श्रीरामपदयोर्नतिम् ।

कारयामास भूतेशः पुत्रपौत्रैः परीवृतम् २५।

धन्यो राजा वीरमणिर्यो ददर्श रघूत्तमम् ।

योगिभिर्योगनिष्ठाभिर्दुष्प्रापमयुतायुतैः २६।

ते नत्वा रघुनाथं तं कृतार्थी कृतविग्रहाः ।

ब्रह्मादिभिः पूज्यतमा अभूवन्द्विजसत्तम २७।

शत्रुघ्न हनुमद्भ्यां च पुष्कलादिभिरुद्भटैः ।

परिष्टुताय रामाय ददौ राजा हयोत्तमम् २८।

राज्येन सहितं सर्वं सपुत्रपशुबांधवम् ।

शर्वेण प्रेरितः प्रादाद्भूपो वीरमणिस्तदा २९।

ततो रामो नुतः सर्वैर्वैरिभिर्निजसेवकैः ।

शत्रुघ्नादिभिरत्यंतमुत्सुकैश्च विशेषतः ३०।

रथे मणिमये तिष्ठन्बभूव स तिरोहितः ।

अंतर्हिते रामभद्रे सर्वे प्रापुः सुविस्मयम् ३१।

मा जानीहि मनुष्यं तं रामं लोकैकवंदितम् ।

जले स्थले च सर्वत्र वर्तते संस्थितः सदा ३२।

ततो वीरा अलं हृष्टा अन्योन्यं परिरेभिरे ।

तूर्यमंगलवादित्रैः सुमहानुत्सवोऽभवत् ३३।

ततो मुक्तो हयः सर्वैर्वीरैः शस्त्रास्त्रकोविदैः ।

सर्वैरनुगतः प्रीतैर्विस्मयेन समन्वितैः ३४।

शर्वः सत्यप्रतिज्ञश्च तमनुज्ञाप्य सेवकम् ।

श्रीरामं शरणं प्रोच्य याहि लोकैकदुर्ल्लभम् ३५।

स्वयमंतर्हितस्तत्र प्रलयोत्पत्तिकारकः ।

कैलासमगमच्छर्वः सेवकैः परिशोभितः ३६।

भूपो वीरमणिर्ध्यायञ्छ्रीरामचरणोदजम् ।

शत्रुघ्नेन ययौ साकं बलिना बलसंयुतः ३७।

एतद्रामस्य चरितं ये शृण्वंति नरोत्तमाः ।

तेषां संसारजं दुःखं न भविष्यति कर्हिचित् ३८।

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे हयप्रस्थानंनाम षट्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ४६ ।