14. Chapter 13

: सुखविहारपरिवर्तः | अथ खलु मञ्जुश्रीः कुमारभूतो भगवन्तमेतदवोचत - दुष्करं भगवन् परमदुष्करमेभिर्बोधिसत्त्वैर्महासत्त्वैरुत्सोढं भगवतो गौरवेण | कथं भगवन् एभिर्बोधिसत्त्वैर्महासत्त्वैरयं धर्मपर्यायः पश्चिमे काले पश्चिमे समये संप्रकाशयितव्यः? एवमुक्ते भगवान् मञ्जुश्रियं कुमारभूतमेतदवोचत् - चतुर्षु मञ्जुश्रीर्धर्मेषु प्रतिष्ठितेन बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन अयं धर्मपर्यायः पश्चिमे काले पश्चिमे समये संप्रकाशयितव्यः | कतमेषु चतुर्षु? इह मञ्जुश्रीर्बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन आचारगोचरप्रतिष्ठितेन अयं धर्मपर्यायं पश्चिमे काले पश्चिमे समये संप्रकाशयितव्यः | कथं च मञ्जुश्रीर्बोधिसत्त्वो महासत्त्व आचारगोचरप्रतिष्ठितो भवति? यदा च मञ्जुश्रीर्बोधिसत्त्वो महासत्त्वः क्षान्तो भवति, दान्तो दान्तभूमिमनुप्राप्तो ऽनुत्रस्तासंत्रस्तमना अनभ्यसूयकः, यदा च मञ्जुश्रीर्बोधिसत्त्वो महासत्त्वो न कस्मिंश्चिद्धर्मे चरति, यथाभूतं च धर्माणां स्वलक्षणं व्यवलोकयति | या खल्वेषु धर्मेष्वविचारणा अविकल्पना, अयमुच्यते मञ्जुश्रीर्बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्याचारः | कतमश्च मञ्जुश्रीर्बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य गोचरः? यदा च मञ्जुश्रीर्बोधिसत्त्वो महासत्त्वो न राजानं संसेवते, न राजपुत्रान् न राजमहामात्रान् न राजपुरुषान् संसेवते न भजते न पर्युपास्ते नोपसंक्रामति, नान्यतीर्थ्याश्चरकपरिव्राजकाजीवकनिर्ग्रन्थान् न काव्यशास्त्रप्रसृतान् सत्त्वान् संसेवते, न भजते न पर्युपास्ते, न च लोकायतमन्त्रधारकान् न लोकायतिकान् सेवते न भजते न पर्युपास्ते, न च तैः सार्धं संस्तवं करोति | न चाण्डलान् न मौष्टिकान् न सौकरिकान् न कौक्कुटिकान् न मृगलुब्धकान् न मांसिकान् न नटनृत्तकान् न झल्लान् न मल्लान् | अन्यानि परेषां रतिक्रीडास्थानानि तानि नोपसंक्रामति | न च तैः सार्धं संस्तवं करोति | अन्यत्रोपसंक्रान्तानां कालेन कालं धर्मं भाषते, तं चानिश्रितो भाषते | श्रावकयानीयांश्च भिक्षुभिक्षुण्युपासकोपासिका न सेवते न भजते न पर्युपास्ते, न च तैः सार्धं संस्तवं करोति | न च तैः सह समवधानगोचरो भवति चंक्रमे वा विहारे वा | अन्यत्रोपसंक्रान्तानां चैषां कालेन कालं धर्मं भाषते, तं चानिश्रितो भाषते | अयं मञ्जुश्रीर्बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य गोचरः || पुनरपरं मञ्जुश्रीर्बोधिसत्त्वो महासत्त्वो न मातृग्रामस्य अन्यतरान्यतरमनुनयनिमित्तमुद्गृह्य अभीक्ष्णं धर्मं देशयति, न च मातृग्रामस्य अभीक्ष्णं दर्शनकामो भवति | न च कुलान्युपसंक्रमति, न च दारिकां वा कन्यां वा वधुकां वा अभीक्ष्णमाभाषितव्यां मन्यते, न प्रतिसंमोदयति | न च पण्डकस्य धर्मं देशयति, न च तेन सार्धं संस्तवं करोति, न च प्रतिसंमोदयति | न चैकाकी भिक्षार्थमन्तर्गृहं प्रविशति अन्यत्र तथागतानुस्मृतिं भावयमानः | सचेत्पुनर्मातृग्रामस्य धर्मं देशयति, स नान्तशो धर्मसंरागेणापि धर्मं (वैद्य १६७) देशयति, कः पुनर्वादः स्त्रीसंरागेण | नान्तशो दन्तावलीमप्युपदर्शयति, कः पुनर्वाद औदारिकमुखविकारम् | न च श्रामणेरं न च श्रामणेरीं न भिक्षुं न भिक्षुणीं न कुमारकं न कुमारिकां सातीयति, न च तैः सार्धं संस्तवं करोति, न च संलापं करोति | स च प्रतिसंलयनगुरुको भवति, अभीक्ष्णं च प्रतिसंलयनं सेवते | अयमुच्यते मञ्जुश्रीर्बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य प्रथमो गोचरः || पुनरपरं मञ्जुश्रीर्बोधिसत्त्वो महासत्त्वः सर्वधर्मान् शून्यान् व्यवलोकयति, यथावत् प्रतिष्ठितान् धर्मान् अविपरीतस्थायिनो यथाभूतस्थितानचलानकम्प्यानविवर्त्यानपरिवर्तान् सदा यथाभूतस्थितानाकाशस्वभावान्निरुक्तिव्यवहारविवर्जितानजातानभुतान् अनसंभूतान् असंस्कृतान् असंतानान् असत्ताभिलापप्रव्याहृतानसङ्गस्थानस्थितान् संज्ञाविपर्यासप्रादुर्भूतान् | एवं हि मञ्जुश्रीर्बोधिसत्त्वो महासत्त्वो ऽभीक्ष्णं सर्वधर्मान् व्यवलोकयन् विहरति अनेन विहारेण विहरन् बोधिसत्त्वो महासत्त्वो गोचरे स्थितो भवति | अयं मञ्जुश्रीर्बोधिसत्त्वस्य द्वितीयो गोचरः || अथ खलु भगवानेतमेवार्थं भूयस्या मात्रया संदर्शयमानस्तस्यां वेलायामिमा गाथा अभाषत - यो बोधिसत्त्व इच्छेया पश्चात्काले सुदारुणे । इदं सूत्रं प्रकाशेतुं अनोलीनो विशारदः ॥ १३.१ ॥

: sukhavihāraparivartaḥ | atha khalu mañjuśrīḥ kumārabhūto bhagavantametadavocata - duṣkaraṃ bhagavan paramaduṣkaramebhirbodhisattvairmahāsattvairutsoḍhaṃ bhagavato gauraveṇa | kathaṃ bhagavan ebhirbodhisattvairmahāsattvairayaṃ dharmaparyāyaḥ paścime kāle paścime samaye saṃprakāśayitavyaḥ? evamukte bhagavān mañjuśriyaṃ kumārabhūtametadavocat - caturṣu mañjuśrīrdharmeṣu pratiṣṭhitena bodhisattvena mahāsattvena ayaṃ dharmaparyāyaḥ paścime kāle paścime samaye saṃprakāśayitavyaḥ | katameṣu caturṣu? iha mañjuśrīrbodhisattvena mahāsattvena ācāragocarapratiṣṭhitena ayaṃ dharmaparyāyaṃ paścime kāle paścime samaye saṃprakāśayitavyaḥ | kathaṃ ca mañjuśrīrbodhisattvo mahāsattva ācāragocarapratiṣṭhito bhavati? yadā ca mañjuśrīrbodhisattvo mahāsattvaḥ kṣānto bhavati, dānto dāntabhūmimanuprāpto 'nutrastāsaṃtrastamanā anabhyasūyakaḥ, yadā ca mañjuśrīrbodhisattvo mahāsattvo na kasmiṃściddharme carati, yathābhūtaṃ ca dharmāṇāṃ svalakṣaṇaṃ vyavalokayati | yā khalveṣu dharmeṣvavicāraṇā avikalpanā, ayamucyate mañjuśrīrbodhisattvasya mahāsattvasyācāraḥ | katamaśca mañjuśrīrbodhisattvasya mahāsattvasya gocaraḥ? yadā ca mañjuśrīrbodhisattvo mahāsattvo na rājānaṃ saṃsevate, na rājaputrān na rājamahāmātrān na rājapuruṣān saṃsevate na bhajate na paryupāste nopasaṃkrāmati, nānyatīrthyāścarakaparivrājakājīvakanirgranthān na kāvyaśāstraprasṛtān sattvān saṃsevate, na bhajate na paryupāste, na ca lokāyatamantradhārakān na lokāyatikān sevate na bhajate na paryupāste, na ca taiḥ sārdhaṃ saṃstavaṃ karoti | na cāṇḍalān na mauṣṭikān na saukarikān na kaukkuṭikān na mṛgalubdhakān na māṃsikān na naṭanṛttakān na jhallān na mallān | anyāni pareṣāṃ ratikrīḍāsthānāni tāni nopasaṃkrāmati | na ca taiḥ sārdhaṃ saṃstavaṃ karoti | anyatropasaṃkrāntānāṃ kālena kālaṃ dharmaṃ bhāṣate, taṃ cāniśrito bhāṣate | śrāvakayānīyāṃśca bhikṣubhikṣuṇyupāsakopāsikā na sevate na bhajate na paryupāste, na ca taiḥ sārdhaṃ saṃstavaṃ karoti | na ca taiḥ saha samavadhānagocaro bhavati caṃkrame vā vihāre vā | anyatropasaṃkrāntānāṃ caiṣāṃ kālena kālaṃ dharmaṃ bhāṣate, taṃ cāniśrito bhāṣate | ayaṃ mañjuśrīrbodhisattvasya mahāsattvasya gocaraḥ || punaraparaṃ mañjuśrīrbodhisattvo mahāsattvo na mātṛgrāmasya anyatarānyataramanunayanimittamudgṛhya abhīkṣṇaṃ dharmaṃ deśayati, na ca mātṛgrāmasya abhīkṣṇaṃ darśanakāmo bhavati | na ca kulānyupasaṃkramati, na ca dārikāṃ vā kanyāṃ vā vadhukāṃ vā abhīkṣṇamābhāṣitavyāṃ manyate, na pratisaṃmodayati | na ca paṇḍakasya dharmaṃ deśayati, na ca tena sārdhaṃ saṃstavaṃ karoti, na ca pratisaṃmodayati | na caikākī bhikṣārthamantargṛhaṃ praviśati anyatra tathāgatānusmṛtiṃ bhāvayamānaḥ | sacetpunarmātṛgrāmasya dharmaṃ deśayati, sa nāntaśo dharmasaṃrāgeṇāpi dharmaṃ (vaidya 167) deśayati, kaḥ punarvādaḥ strīsaṃrāgeṇa | nāntaśo dantāvalīmapyupadarśayati, kaḥ punarvāda audārikamukhavikāram | na ca śrāmaṇeraṃ na ca śrāmaṇerīṃ na bhikṣuṃ na bhikṣuṇīṃ na kumārakaṃ na kumārikāṃ sātīyati, na ca taiḥ sārdhaṃ saṃstavaṃ karoti, na ca saṃlāpaṃ karoti | sa ca pratisaṃlayanaguruko bhavati, abhīkṣṇaṃ ca pratisaṃlayanaṃ sevate | ayamucyate mañjuśrīrbodhisattvasya mahāsattvasya prathamo gocaraḥ || punaraparaṃ mañjuśrīrbodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmān śūnyān vyavalokayati, yathāvat pratiṣṭhitān dharmān aviparītasthāyino yathābhūtasthitānacalānakampyānavivartyānaparivartān sadā yathābhūtasthitānākāśasvabhāvānniruktivyavahāravivarjitānajātānabhutān anasaṃbhūtān asaṃskṛtān asaṃtānān asattābhilāpapravyāhṛtānasaṅgasthānasthitān saṃjñāviparyāsaprādurbhūtān | evaṃ hi mañjuśrīrbodhisattvo mahāsattvo 'bhīkṣṇaṃ sarvadharmān vyavalokayan viharati anena vihāreṇa viharan bodhisattvo mahāsattvo gocare sthito bhavati | ayaṃ mañjuśrīrbodhisattvasya dvitīyo gocaraḥ || atha khalu bhagavānetamevārthaṃ bhūyasyā mātrayā saṃdarśayamānastasyāṃ velāyāmimā gāthā abhāṣata - yo bodhisattva iccheyā paścātkāle sudāruṇe / idaṃ sūtraṃ prakāśetuṃ anolīno viśāradaḥ (13.1)

।। आचारगोचरं रक्षेदसंसृष्टः शुचिर्भवेत् । वर्जयेत्संस्तवं नित्यं राजपुत्रेहि राजभिः ॥ १३.२ ॥

// ācāragocaraṃ rakṣedasaṃsṛṣṭaḥ śucirbhavet / varjayetsaṃstavaṃ nityaṃ rājaputrehi rājabhiḥ (13.2)

।। ये चापिं राजपुरुषाः कुर्यात्तेहि न संस्तवम् । चण्डालमुष्टिकैः शौण्डैस्तीर्थिकैश्चापि सर्वशः ॥ १३.३ ॥

// ye cāpiṃ rājapuruṣāḥ kuryāttehi na saṃstavam / caṇḍālamuṣṭikaiḥ śauṇḍaistīrthikaiścāpi sarvaśaḥ (13.3)

।। अधिमानीन्न सेवेत विनये चागमे स्थितान् । अर्हन्तसंमतान् भिक्षून् दुःशीलांश्चैव वर्जयेत् ॥ १३.४ ॥

// adhimānīnna seveta vinaye cāgame sthitān / arhantasaṃmatān bhikṣūn duḥśīlāṃścaiva varjayet (13.4)

।। भिक्षुणीं वर्जयेन्नित्यं हास्यसंलापगोचराम् । उपासिकाश्च वर्जेत प्राकटा या अवस्थिताः ॥ १३.५ ॥

// bhikṣuṇīṃ varjayennityaṃ hāsyasaṃlāpagocarām / upāsikāśca varjeta prākaṭā yā avasthitāḥ (13.5)

।। या निर्वृतिं गवेषन्ति दृष्टे धर्मे उपासिकाः । वर्जयेत् संस्तवं ताभिः आचारो अयमुच्यते ॥ १३.६ ॥

// yā nirvṛtiṃ gaveṣanti dṛṣṭe dharme upāsikāḥ / varjayet saṃstavaṃ tābhiḥ ācāro ayamucyate (13.6)

।। यश्चैनमुपसंक्रम्य धर्मं पृच्छे ऽग्रबोधये । तस्य भाषेत् सदा धीरो अनोलीनो अनिश्रितः ॥ १३.७ ॥

// yaścainamupasaṃkramya dharmaṃ pṛcche 'grabodhaye / tasya bhāṣet sadā dhīro anolīno aniśritaḥ (13.7)

।। स्त्रीपण्डकाश्च ये सत्त्वाः संस्तवं तैर्विवर्जयेत् । कुलेषु चापि वधुकां कुमार्यश्च विवर्जयेत् ॥ १३.८ ॥

// strīpaṇḍakāśca ye sattvāḥ saṃstavaṃ tairvivarjayet / kuleṣu cāpi vadhukāṃ kumāryaśca vivarjayet (13.8)

।। न ता संमोदयेज्जातु कौशल्यं हास पृच्छितुम् । संस्तवं तेहि वर्जेत सौकरौरभ्रिकैः सह ॥ १३.९ ॥

// na tā saṃmodayejjātu kauśalyaṃ hāsa pṛcchitum / saṃstavaṃ tehi varjeta saukaraurabhrikaiḥ saha (13.9)

।। ये चापि विविधान् प्राणीन् हिंसेयुर्भोगकारणात् । मांसं सूनाय विक्रेन्ति संस्तवं तैर्विवर्जयेत् ॥ १३.१० ॥

// ye cāpi vividhān prāṇīn hiṃseyurbhogakāraṇāt / māṃsaṃ sūnāya vikrenti saṃstavaṃ tairvivarjayet (13.10)

।। स्त्रीपोषकाश्च ये सत्त्वा वर्जयेत्तेहि संस्तवम् । नटेभिर्झल्लमल्लेभिर्ये चान्ये तादृशा जनाः ॥ १३.११ ॥

// strīpoṣakāśca ye sattvā varjayettehi saṃstavam / naṭebhirjhallamallebhirye cānye tādṛśā janāḥ (13.11)

।। वारमुख्या न सेवेत ये चान्ये भोगवृत्तिनः । प्रतिसंमोदनं तेभिः सर्वशः परिवर्जयेत् ॥ १३.१२ ॥

// vāramukhyā na seveta ye cānye bhogavṛttinaḥ / pratisaṃmodanaṃ tebhiḥ sarvaśaḥ parivarjayet (13.12)

।। यदा च धर्मं देशेया मातृग्रामस्य पण्डितः । न चैकः प्रविशेत्तत्र नापि हास्यस्थितो भवेत् ॥ १३.१३ ॥

// yadā ca dharmaṃ deśeyā mātṛgrāmasya paṇḍitaḥ / na caikaḥ praviśettatra nāpi hāsyasthito bhavet (13.13)

।। यदापि प्रविशेद् ग्रामं भोजनार्थी पुनः पुनः । द्वितीयं भिक्षु मार्गेत बुद्धं वा समनुस्मरेत् ॥ १३.१४ ॥

// yadāpi praviśed grāmaṃ bhojanārthī punaḥ punaḥ / dvitīyaṃ bhikṣu mārgeta buddhaṃ vā samanusmaret (13.14)

।। आचारगोचरो ह्येष प्रथमो मे निदर्शितः । विहरन्ति येन सप्रज्ञा धारेन्ता सूत्रमीदृशम् ॥ १३.१५ ॥

// ācāragocaro hyeṣa prathamo me nidarśitaḥ / viharanti yena saprajñā dhārentā sūtramīdṛśam (13.15)

।। यदा न चरते धर्मं हीनौत्कृष्टमध्यमे । संस्कृतासंस्कृते चापि भूताभूते च सर्वशः ॥ १३.१६ ॥

// yadā na carate dharmaṃ hīnautkṛṣṭamadhyame / saṃskṛtāsaṃskṛte cāpi bhūtābhūte ca sarvaśaḥ (13.16)

।। स्त्रीति नाचरते धीरो पुरुषेति न कल्पयेत् । सर्वधर्म अजातत्वाद् गवेषन्तो न पश्यति ॥ १३.१७ ॥

// strīti nācarate dhīro puruṣeti na kalpayet / sarvadharma ajātatvād gaveṣanto na paśyati (13.17)

।। आचारो हि अयं उक्तो बोधिसत्त्वान सर्वशः । गोचरो यादृशस्तेषां तं शृणोथ प्रकाशतः ॥ १३.१८ ॥

// ācāro hi ayaṃ ukto bodhisattvāna sarvaśaḥ / gocaro yādṛśasteṣāṃ taṃ śṛṇotha prakāśataḥ (13.18)

।। असन्तका धर्म इमे प्रकाशिता अप्रादुभूताश्च अजात सर्वे । शून्या निरीहा स्थित नित्यकालं अयं गोचरो उच्यति पण्डितानाम् ॥ १३.१९ ॥

// asantakā dharma ime prakāśitā aprādubhūtāśca ajāta sarve / śūnyā nirīhā sthita nityakālaṃ ayaṃ gocaro ucyati paṇḍitānām (13.19)

।। विपरीतसंज्ञीहि इमे विकल्पिता असन्तसन्ता हि अभूतभूततः । अनुत्थिताश्चापि अजातधर्मा जाताथ भूता विपरीतकल्पिताः ॥ १३.२० ॥

// viparītasaṃjñīhi ime vikalpitā asantasantā hi abhūtabhūtataḥ / anutthitāścāpi ajātadharmā jātātha bhūtā viparītakalpitāḥ (13.20)

।। एकाग्रचित्तो हि समाहितः सदा सुमेरुकूटो यथ सुस्थितश्च । एवं स्थितश्चापि हि तान् निरीक्षेदाकाशभूतानिम सर्वधर्मान् ॥ १३.२१ ॥

// ekāgracitto hi samāhitaḥ sadā sumerukūṭo yatha susthitaśca / evaṃ sthitaścāpi hi tān nirīkṣedākāśabhūtānima sarvadharmān (13.21)

।। सदापि आकाशसमानसारकान् अनिञ्जितान् मन्यनवर्जितांश्च । स्थिता हि धर्मा इति नित्यकालं अयु गोचरो उच्यति पण्डितानाम् ॥ १३.२२ ॥

// sadāpi ākāśasamānasārakān aniñjitān manyanavarjitāṃśca / sthitā hi dharmā iti nityakālaṃ ayu gocaro ucyati paṇḍitānām (13.22)

।। ईर्यापथं यो मम रक्षमाणो भवेत भिक्षू मम निर्वृतस्य । प्रकाशयेत् सूत्रमिदं हि लोके न चापि संलीयन तस्य काचित् ॥ १३.२३ ॥

// īryāpathaṃ yo mama rakṣamāṇo bhaveta bhikṣū mama nirvṛtasya / prakāśayet sūtramidaṃ hi loke na cāpi saṃlīyana tasya kācit (13.23)

।। कालेन वा चिन्तयमानु पण्डितः प्रविश्य लेनं तथ घट्टयित्वा । विपश्य धर्मं इमु सर्व योनिशो उत्थाय देशेत अलीनचित्तः ॥ १३.२४ ॥

// kālena vā cintayamānu paṇḍitaḥ praviśya lenaṃ tatha ghaṭṭayitvā / vipaśya dharmaṃ imu sarva yoniśo utthāya deśeta alīnacittaḥ (13.24)

।। राजान तस्येह करोन्ति रक्षां ये राजपुत्राश्च शृणोन्ति धर्मम् । अन्ये ऽपि चो गृहपति ब्राह्मणाश्च परिवार्य सर्वे ऽस्य स्थिता भवन्ति ॥ १३.२५ ॥

// rājāna tasyeha karonti rakṣāṃ ye rājaputrāśca śṛṇonti dharmam / anye 'pi co gṛhapati brāhmaṇāśca parivārya sarve 'sya sthitā bhavanti (13.25)

।। पुनरपरं मञ्जुश्रिर्बोधिसत्त्वो महासत्त्वस्तथागतस्य परिनिर्वृतस्य पश्चिमे काले पश्चिमे समये सद्धर्मविप्रलोपे वर्तमाने इमं धर्मपर्यायं संप्रकाशयितुकामः सुखस्थितो भवति | स सुखस्थितश्च धर्मं भाषते कायगतं वा पुस्तकगतं वा | परेषां च देशयमानो नाधिमात्रमुपालम्भजातीयो भवति, न चान्यान् धर्मभाणकान् भिक्षून् परिवदति, न चावर्णं भाषते, न चावर्णं निश्चारयति, न चान्येषां श्रावकयानीयानां भिक्षूणां नाम गृहीत्वा अवर्ण भाषते, न चावर्णं चारयति, न च तेषामन्तिके प्रत्यर्थिकसंज्ञी भवति | तत्कस्य हेतोः? यथापीदं सुखस्थानवस्थितत्वात् | स आगतागतानां धार्मश्रावणिकानामनुपरिग्राहिकया अनभ्यसूयया (वैद्य १७०) धर्मं देशयति | अविवदमानो न च प्रश्नं पृष्टः श्रावकयानेन विसर्जयति | अपि तु खलु पुनस्तथा विसर्जयति, यथा बुद्धज्ञानमभिसंबुध्यते || अथ खलु भगवांस्तस्यां वेलायामिमा गाथा अभाषत - सुखस्थितो भोति सदा विचक्षणः सुखं निषण्णस्तथ धर्मु भाषते । उदार प्रज्ञप्त करित्व आसनं चौक्षे मनोज्ञे पृथिवीप्रदेशे ॥ १३.२६ ॥

// punaraparaṃ mañjuśrirbodhisattvo mahāsattvastathāgatasya parinirvṛtasya paścime kāle paścime samaye saddharmavipralope vartamāne imaṃ dharmaparyāyaṃ saṃprakāśayitukāmaḥ sukhasthito bhavati | sa sukhasthitaśca dharmaṃ bhāṣate kāyagataṃ vā pustakagataṃ vā | pareṣāṃ ca deśayamāno nādhimātramupālambhajātīyo bhavati, na cānyān dharmabhāṇakān bhikṣūn parivadati, na cāvarṇaṃ bhāṣate, na cāvarṇaṃ niścārayati, na cānyeṣāṃ śrāvakayānīyānāṃ bhikṣūṇāṃ nāma gṛhītvā avarṇa bhāṣate, na cāvarṇaṃ cārayati, na ca teṣāmantike pratyarthikasaṃjñī bhavati | tatkasya hetoḥ? yathāpīdaṃ sukhasthānavasthitatvāt | sa āgatāgatānāṃ dhārmaśrāvaṇikānāmanuparigrāhikayā anabhyasūyayā (vaidya 170) dharmaṃ deśayati | avivadamāno na ca praśnaṃ pṛṣṭaḥ śrāvakayānena visarjayati | api tu khalu punastathā visarjayati, yathā buddhajñānamabhisaṃbudhyate || atha khalu bhagavāṃstasyāṃ velāyāmimā gāthā abhāṣata - sukhasthito bhoti sadā vicakṣaṇaḥ sukhaṃ niṣaṇṇastatha dharmu bhāṣate / udāra prajñapta karitva āsanaṃ caukṣe manojñe pṛthivīpradeśe (13.26)

।। चौक्षं चासौ चीवर प्रावरित्वा सुरक्तरङ्गं सुप्रशस्तरङ्गैः । आसेवकां कृष्ण तथाददित्वा महाप्रमाणं च निवासयित्वा ॥ १३.२७ ॥

// caukṣaṃ cāsau cīvara prāvaritvā suraktaraṅgaṃ supraśastaraṅgaiḥ / āsevakāṃ kṛṣṇa tathādaditvā mahāpramāṇaṃ ca nivāsayitvā (13.27)

।। सपादपीठस्मि निषद्य आसने विचित्रदूष्येहि सुसंस्तृतस्मिन् । सुधौतपादश्च उपारुहित्वा स्निग्धेन शीर्षेण मुखेन चापि ॥ १३.२८ ॥

// sapādapīṭhasmi niṣadya āsane vicitradūṣyehi susaṃstṛtasmin / sudhautapādaśca upāruhitvā snigdhena śīrṣeṇa mukhena cāpi (13.28)

।। धर्मासने चात्र निषीदियान एकाग्रसत्त्वेषु समागतेषु । उपसंहरेच्चित्रकथा बहूश्च भिक्षूण चो भिक्षूणिकान चैव ॥ १३.२९ ॥

// dharmāsane cātra niṣīdiyāna ekāgrasattveṣu samāgateṣu / upasaṃhareccitrakathā bahūśca bhikṣūṇa co bhikṣūṇikāna caiva (13.29)

।। उपासकानां च उपासिकानां राज्ञां तथा राजसुतान चैव । विचित्रितार्थां मधुरां कथेया अनभ्यसूयन्तु सदा स पण्डितः ॥ १३.३० ॥

// upāsakānāṃ ca upāsikānāṃ rājñāṃ tathā rājasutāna caiva / vicitritārthāṃ madhurāṃ katheyā anabhyasūyantu sadā sa paṇḍitaḥ (13.30)

।। पृष्टो ऽपि चासौ तद प्रश्न तेहि अनुलोममर्थं पुनर्निर्दिशेत । तथा च देशेय तमर्थजातं यथ श्रुत्व बोधीय भवेयु लाभिनः ॥ १३.३१ ॥

// pṛṣṭo 'pi cāsau tada praśna tehi anulomamarthaṃ punarnirdiśeta / tathā ca deśeya tamarthajātaṃ yatha śrutva bodhīya bhaveyu lābhinaḥ (13.31)

।। किलासितां चापि विवर्जयित्वा न चापि उत्पादयि खेदसंज्ञाम् । अरतिं च सर्वां विजहेत पण्डितो मैत्रीबलं चा परिषाय भावयेत् ॥ १३.३२ ॥

// kilāsitāṃ cāpi vivarjayitvā na cāpi utpādayi khedasaṃjñām / aratiṃ ca sarvāṃ vijaheta paṇḍito maitrībalaṃ cā pariṣāya bhāvayet (13.32)

।। भाषेच्च रात्रिंदिवमग्रधर्मं दृष्टान्तकोटीनयुतैः स पण्डितः । संहर्षयेत्पर्ष तथैव तोषयेन्न चापि किंचित्ततु जातु प्रार्थयेत् ॥ १३.३३ ॥

// bhāṣecca rātriṃdivamagradharmaṃ dṛṣṭāntakoṭīnayutaiḥ sa paṇḍitaḥ / saṃharṣayetparṣa tathaiva toṣayenna cāpi kiṃcittatu jātu prārthayet (13.33)

।। खाद्यं च भोज्यं च तथान्नपानं वस्त्राणि शय्यासन चीवरं वा । गिलानभैषज्य न चिन्तयेत न विज्ञपेया परिषाय किंचित् ॥ १३.३४ ॥

// khādyaṃ ca bhojyaṃ ca tathānnapānaṃ vastrāṇi śayyāsana cīvaraṃ vā / gilānabhaiṣajya na cintayeta na vijñapeyā pariṣāya kiṃcit (13.34)

।। अन्यत्र चिन्तेय सदा विचक्षणो भवेय बुद्धो ऽहमिमे च सत्त्वाः । एतन्ममो सर्वसुखोपधानं यं धर्म श्रावेमि हिताय लोके ॥ १३.३५ ॥

// anyatra cinteya sadā vicakṣaṇo bhaveya buddho 'hamime ca sattvāḥ / etanmamo sarvasukhopadhānaṃ yaṃ dharma śrāvemi hitāya loke (13.35)

।। यश्चापि भिक्षू मम निर्वृतस्य अनीर्षुको एत प्रकाशयेया । न तस्य दुःखं न च अन्तरायो शोकोपयासा न भवेत्कदाचित् ॥ १३.३६ ॥

// yaścāpi bhikṣū mama nirvṛtasya anīrṣuko eta prakāśayeyā / na tasya duḥkhaṃ na ca antarāyo śokopayāsā na bhavetkadācit (13.36)

।। न तस्य संत्रासन कश्चि कुर्यान्न ताडनां नापि अवर्ण भाषेत् । न चापि निप्कासन जातु तस्य तथा हि सो क्षान्तिबले प्रतिष्ठितः ॥ १३.३७ ॥

// na tasya saṃtrāsana kaści kuryānna tāḍanāṃ nāpi avarṇa bhāṣet / na cāpi nipkāsana jātu tasya tathā hi so kṣāntibale pratiṣṭhitaḥ (13.37)

।। सुखस्थितस्यो तद पण्डितस्य एवं स्थितस्यो यथ भाषितं मया । गुणान कोटीशत भोन्त्यनेके न शक्यते कल्पशते हि वक्तुम् ॥ १३.३८ ॥

// sukhasthitasyo tada paṇḍitasya evaṃ sthitasyo yatha bhāṣitaṃ mayā / guṇāna koṭīśata bhontyaneke na śakyate kalpaśate hi vaktum (13.38)

।। पुनरपरं मञ्जुश्रीर्बोधिसत्त्वो महासत्त्वस्तथागतस्य परिनिर्वृतस्य सद्धर्मक्षयान्तकाले वर्तमाने इदं सूत्रं धारयमाणो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो ऽनीर्षुको भवत्यशठो ऽमायावी, न चान्येषां बोधिसत्त्वयानीयानां पुद्गलानामवर्णं भाषते, नापवदति नावसादयति | न चान्येषां भिक्षुभिक्षुण्युपासकोपासिकानां श्रावकयानीयानां वा प्रत्येकबुद्धयानीयानां वा बोधिसत्त्वयानीयानां वा कौकृत्यमुपसंहरति - दूरे यूयं कुलपुत्रा अनुत्तरायाः सम्यक्संबोधेः, न तस्यां यूयं (वैद्य १७२) सदृश्यध्वे | अत्यन्तप्रमादविहारिणो यूयम् | न यूयं प्रतिबलास्तं ज्ञानमभिसंबोद्धुम् | इत्येवं न कस्यचिद् बोधिसत्त्वयानीयस्य कौकृत्यमुपसंहरति | न च धर्मविवादाभिरतो भवति, न च धर्मविवादं करोति, सर्वसत्त्वानां चान्तिके मैत्रीबलं न विजहाति | सर्वतथागतानां चान्तिके पितृसंज्ञामुत्पादयति, सर्वबोधिसत्त्वानां चान्तिके शास्तृसंज्ञामुत्पादयति | ये च दशसु दिक्षु लोके बोधिसत्त्वा महासत्त्वाः, तानभीक्ष्णमध्याशयेन गौरवेण च नमस्कुरुते | धर्मं च देशयमानो ऽनूनमनधिकं धर्मं देशयति समेन धर्मप्रेम्णा, न च कस्यचिदन्तशो धर्मप्रेम्णाप्यधिकतरमनुग्रहं करोति इमं धर्मपर्यायं संप्रकाशयमानः || अनेन मञ्जुश्रीस्तृतीयेन धर्मेण समन्वागतो बोधिसत्त्वो महासत्त्वस्तथागतस्य परिनिर्वृतस्य सद्धर्मपरिक्षयान्तकाले वर्तमाने इमं धर्मपर्यायं संप्रकाशयमानः सुखस्पर्शं विहरति, अविहेठितश्चेमं धर्मपर्यायं संप्रकाशयति | भवन्ति चास्य धर्मसंगीत्यां सहायकाः | उत्पत्स्यन्ते चास्य धार्मश्रावणिकाः, ये ऽस्येमं धर्मपर्यायं श्रोष्यन्ति श्रद्धास्यन्ति, पत्तीयिष्यन्ति धारयिष्यन्ति पर्यवाप्स्यन्ति लिखिष्यन्ति लिखापयिष्यन्ति, पुस्तकगतं च कृत्वा सत्करिष्यन्ति गुरुकरिष्यन्ति मानयिष्यन्ति पूजयिष्यन्ति || इदमवोचद् भगवान् | इदं वदित्वा सुगतो ह्यथापरमेतदुवाच शास्ता - शाठ्यं च मानं तथ कूटनां च अशेषतो उज्झिय धर्मभाणकः । ईर्ष्यां न कुर्यात्तथ जातु पण्डितो य इच्छते सूत्रमिदं प्रकाशितुम् ॥ १३.३९ ॥

// punaraparaṃ mañjuśrīrbodhisattvo mahāsattvastathāgatasya parinirvṛtasya saddharmakṣayāntakāle vartamāne idaṃ sūtraṃ dhārayamāṇo bodhisattvo mahāsattvo 'nīrṣuko bhavatyaśaṭho 'māyāvī, na cānyeṣāṃ bodhisattvayānīyānāṃ pudgalānāmavarṇaṃ bhāṣate, nāpavadati nāvasādayati | na cānyeṣāṃ bhikṣubhikṣuṇyupāsakopāsikānāṃ śrāvakayānīyānāṃ vā pratyekabuddhayānīyānāṃ vā bodhisattvayānīyānāṃ vā kaukṛtyamupasaṃharati - dūre yūyaṃ kulaputrā anuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ, na tasyāṃ yūyaṃ (vaidya 172) sadṛśyadhve | atyantapramādavihāriṇo yūyam | na yūyaṃ pratibalāstaṃ jñānamabhisaṃboddhum | ityevaṃ na kasyacid bodhisattvayānīyasya kaukṛtyamupasaṃharati | na ca dharmavivādābhirato bhavati, na ca dharmavivādaṃ karoti, sarvasattvānāṃ cāntike maitrībalaṃ na vijahāti | sarvatathāgatānāṃ cāntike pitṛsaṃjñāmutpādayati, sarvabodhisattvānāṃ cāntike śāstṛsaṃjñāmutpādayati | ye ca daśasu dikṣu loke bodhisattvā mahāsattvāḥ, tānabhīkṣṇamadhyāśayena gauraveṇa ca namaskurute | dharmaṃ ca deśayamāno 'nūnamanadhikaṃ dharmaṃ deśayati samena dharmapremṇā, na ca kasyacidantaśo dharmapremṇāpyadhikataramanugrahaṃ karoti imaṃ dharmaparyāyaṃ saṃprakāśayamānaḥ || anena mañjuśrīstṛtīyena dharmeṇa samanvāgato bodhisattvo mahāsattvastathāgatasya parinirvṛtasya saddharmaparikṣayāntakāle vartamāne imaṃ dharmaparyāyaṃ saṃprakāśayamānaḥ sukhasparśaṃ viharati, aviheṭhitaścemaṃ dharmaparyāyaṃ saṃprakāśayati | bhavanti cāsya dharmasaṃgītyāṃ sahāyakāḥ | utpatsyante cāsya dhārmaśrāvaṇikāḥ, ye 'syemaṃ dharmaparyāyaṃ śroṣyanti śraddhāsyanti, pattīyiṣyanti dhārayiṣyanti paryavāpsyanti likhiṣyanti likhāpayiṣyanti, pustakagataṃ ca kṛtvā satkariṣyanti gurukariṣyanti mānayiṣyanti pūjayiṣyanti || idamavocad bhagavān | idaṃ vaditvā sugato hyathāparametaduvāca śāstā - śāṭhyaṃ ca mānaṃ tatha kūṭanāṃ ca aśeṣato ujjhiya dharmabhāṇakaḥ / īrṣyāṃ na kuryāttatha jātu paṇḍito ya icchate sūtramidaṃ prakāśitum (13.39)

।। अवर्ण जातू न वदेय कस्यचिद्दृष्टीविवादं च न जातु कुर्यात् । कौकृत्यस्थानं च न जातु कुर्यान्न लप्स्यसे ज्ञानमनुत्तर त्वम् ॥ १३.४० ॥

// avarṇa jātū na vadeya kasyaciddṛṣṭīvivādaṃ ca na jātu kuryāt / kaukṛtyasthānaṃ ca na jātu kuryānna lapsyase jñānamanuttara tvam (13.40)

।। सदा च सो आर्जवु मर्दावश्च क्षान्तश्च भोती सुगतस्य पुत्रः । धर्मं प्रकाशेतुः पुनः पुनश्चिमं न तस्य खेदो भवती कदाचित् ॥ १३.४१ ॥

// sadā ca so ārjavu mardāvaśca kṣāntaśca bhotī sugatasya putraḥ / dharmaṃ prakāśetuḥ punaḥ punaścimaṃ na tasya khedo bhavatī kadācit (13.41)

।। ये बोधिसत्त्वा दशसू दिशासु सत्त्वानुकम्पाय चरन्ति लोके । ते सर्वि शास्तार भवन्ति मह्यं गुरुगौरवं तेषु जनेत पण्डितः ॥ १३.४२ ॥

// ye bodhisattvā daśasū diśāsu sattvānukampāya caranti loke / te sarvi śāstāra bhavanti mahyaṃ gurugauravaṃ teṣu janeta paṇḍitaḥ (13.42)

।। स्मरित्व बुद्धान द्विपदानमुत्तमान् जिनेषु नित्यं पितृसंज्ञ कुर्यात् । अधिमानसंज्ञां च विहाय सर्वां न तस्य भोती तद अन्तरायः ॥ १३.४३ ॥

// smaritva buddhāna dvipadānamuttamān jineṣu nityaṃ pitṛsaṃjña kuryāt / adhimānasaṃjñāṃ ca vihāya sarvāṃ na tasya bhotī tada antarāyaḥ (13.43)

।। श्रुणित्व धर्मं इममेवरूपं स रक्षितव्यस्तद पण्डितेन । सुखं विहाराय समाहितश्च सुरक्षितो भोति च प्राणिकोटिभिः ॥ १३.४४ ॥

// śruṇitva dharmaṃ imamevarūpaṃ sa rakṣitavyastada paṇḍitena / sukhaṃ vihārāya samāhitaśca surakṣito bhoti ca prāṇikoṭibhiḥ (13.44)

।। पुनरपरं मञ्जुश्रीर्बोधिसत्त्वो महासत्त्वस्तथागतस्य परिनिर्वृतस्य सद्धर्मप्रतिक्षयान्तकाले वर्तमाने इमं धर्मपर्यायं धारयितुकामस्तेन भिक्षुणा गृहस्थप्रव्रजितानामन्तिकाद् दूरेण दूरं विहर्तव्यम्, मैत्रीविहारेण च विहर्तव्यम् | ये च सत्त्वा बोधाय संप्रस्थिता भवन्ति, तेषां सर्वेषामन्तिके स्पृहोत्पादयितव्या | एवं चानेन चित्तमुत्पादयितव्यम् | महादुष्प्रज्ञजातीया बतेमे सत्त्वाः, ये तथागतस्योपायकौशल्यं संधाभाषितं न शृण्वन्ति न जानन्ति न बुध्यन्ते न पृच्छन्ति न श्रद्दधन्ति नाधिमुच्यन्ते | किंचाप्येते सत्त्वा इमं धर्मपर्यायं नावतरन्ति, न बुध्यन्ते, अपि तु खलु पुनरहमेतामनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्य यो यस्मिन् स्थितो भविष्यति, तं तस्मिन्नेव ऋद्धिबलेनावर्जयिष्यामि पत्तीयापयिष्यामि अवतारयिष्यामि परिपाचयिष्यामि || अनेनापि मञ्जुश्रीश्चतुर्थेन धर्मेण समन्वागतो बोधिसत्त्वो महासत्त्वस्तथागतस्य परिनिर्वृतस्य इमं धर्मपर्यायं संप्रकाशयमानो ऽव्याबाधो भवति, सत्कृतो गुरुकृतो मानितः पूजितो भिक्षुभिक्षुण्युपासकोपासिकानां राज्ञा रजपुत्राणां राजामात्यानां राजमहामात्राणां नैगमजानपदानां ब्राह्मणगृहपतीनाम् | अन्तरीक्षावचराश्चास्य देवताः श्राद्धाः पृष्ठतो ऽनुबद्धा भविष्यन्ति धर्मश्रवणाय | देवपुत्राश्चास्य सदानुबद्धा भविष्यन्त्यारक्षायै ग्रामगतस्य वा विहारगतस्य वा | उपसंक्रमिष्यन्ति रात्रिंदिवं धर्मं परिपृच्छकाः | तस्य च व्याकरणेनं तुष्टा उदग्रा आत्तमनस्का भविष्यन्ति | तत्कस्य हेतोः? सर्वबुद्धाधिष्ठितो ऽयं मञ्जुश्रीर्धर्मपर्यायः | अतीतानागतप्रत्युत्पन्नैर्मञ्जुश्रीस्तथागतैरर्हद्भिः सम्यक्संबुद्धैरयं धर्मपर्यायो नित्याधिष्ठितः | दुर्लभो ऽस्य मञ्जुश्रीर्धर्मपर्यायस्य बहुषु लोकधातुषु शब्दो वा घोषो वा नामश्रवो वा || तद्यथापि नाम मञ्जुश्री राजा भवति बलचक्रवर्ती, बलेन तं स्वकं राज्यं निर्जिनाति | ततो ऽस्य प्रत्यर्थिकाः प्रत्यमित्राः प्रतिराजानस्तेन सार्धं विग्रहमापन्ना भवन्ति | अथ तस्य राज्ञो बलचक्रवर्तिनो विविधा योधा भवन्ति | ते तैः शत्रुभिः सार्धं युध्यन्ते | अथ स राजा तान् योधान् युध्यमानान् दृष्ट्वा तेषां योधानां प्रीतो भवत्यात्तमनस्कः | स प्रीत आत्तमनाः समानस्तेषां योधानां विविधानि दानानि ददाति | तद्यथा ग्रामं वा ग्रामक्षेत्राणि (वैद्य १७४) वा ददाति, नगरं नगरक्षेत्राणि वा ददाति, वस्त्राणि ददाति, वेष्टनानि हस्ताभरणानि पादाभरणानि कण्ठाभरणानि कर्णाभरणानि सौवर्णसूत्राणि हारार्धहाराणि हिरण्यसुवर्णमणिमुक्तावैडूर्यशङ्खशिलाप्रवालान्यपि ददाति, हस्त्यश्वरथपत्तिदासीदासानपि ददाति, यानानि शिबिकाश्च ददाति | न पुनः कस्यचिच्चूडामणिं ददाति | तत्कस्य हेतोः? एक एव हि स चूडामणी राज्ञो मूर्धस्थायी | यदा पुनर्मञ्जुश्री राजा तमपि चूडामणिं ददाति, तदा स सर्वो राज्ञश्चतुरङ्गबलकाय आश्चर्यप्राप्तो भवत्यद्भुतप्राप्तः | एवमेव मञ्जुश्रीस्तथागतो ऽप्यर्हन् सम्यक्संबुद्धो धर्मस्वामी धर्मराजा स्वेन बाहुबलनिर्जितेन पुण्यबलनिर्जितेन त्रैधातुके धर्मेण धर्मराज्यं कारयति | तस्य मारः पापीयांस्त्रैधातुकमाक्रामति | अथ खलु तथागतस्यापि आर्या योधा मारेण सार्धं युध्यन्ते | अथ खलु मञ्जुश्रीस्तथागतो ऽप्यर्हन् सम्यक्संबुद्धो धर्मस्वामी धर्मराजा तेषामार्याणां योधानां युध्यतां दृष्ट्वा विविधानि सूत्रशतसहस्राणि भाषते स्म चतसृणां पर्षदां संहर्षणार्थम् | निर्वाणनगरं चैषां महाधर्मनगरं ददाति | निर्वृत्या चैनान् प्रलोभयति स्म | न पुनरिममेवंरूपं धर्मपर्यायं भाषते स्म | तत्र मञ्जुश्रीर्यथा स राजा बलचक्रवर्ती तेषां योधानां युध्यतां महता पुरुषकारेण विस्मापितः समानः पश्चात्तं सर्वस्वभूतं पश्चिमं चूडामणिं ददाति सर्वलोकाश्रद्धेयं विस्मयभूतम् | यथा मञ्जुश्रीस्तस्य राज्ञः स चूडामणिश्चिररक्षितो मूर्धस्थायी, एवमेव मञ्जुश्रीस्तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धस्त्रैधातुके धर्मराजो धर्मेण राज्यं कारयमाणो यस्मिन् समये पश्यति श्रावकांश्च बोधिसत्त्वांश्च स्कन्धमारेण वा क्लेशमारेण वा सार्धं युध्यमानान्, तैश्च सार्धं युध्यमानैर्यदा रागद्वेषमोहक्षयः सर्वत्रैधातुकान्निःसरणं सर्वमारनिर्घातनं महापुरुषकारः कृतो भवति, तदा तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो ऽप्यारागितः समानस्तेषामार्य्ःण्ःं योध्ःन्ःमिममेवंरूपं सर्वलोकविप्रत्यनीकं सर्वलोक्ःश्रद्धेयमभ्ःषितपूर्वमनिर्दिष्टपूर्वं धर्मपर्य्ःयं भ्ःषते स्म | सर्वेष्ःं सर्वज्ञत्ःह्ःरकं मह्ःचूड्ःमणिप्रख्यं तथ्ःगतः श्र्ःवकेभ्यो ऽनुप्रयच्छति स्म | एष्ः हि मञ्जुश्रीस्तथ्ःगत्ःन्ःं परम्ः धर्मदेशन्ः, अयं पश्चिमस्तथ्ःगत्ःन्ःं धर्मपर्य्ःयः | सर्वेष्ःं धर्मपर्य्ःय्ःण्ःमयं धर्मपर्य्ःयः सर्वगम्भीरः सर्वलोकविप्रत्यनीकः, यो ऽयं मञ्जुश्रीस्तथ्ःगतेन अद्य तेनैव र्ःज्ञ्ः बलचक्रवर्तिन्ः चिरपरिरक्षितश्चूड्ःमणिरवमुच्य योधेभ्यो दत्तः | एवमेव मञ्जुश्रीस्तथ्ःगतो ऽपीमं धर्मगुह्यं चिर्ःनुरक्षितं सर्वधर्मपर्य्ःय्ःण्ःं मूर्धस्थ्ःयि तथ्ःगतविज्ञेयम् | तदिदं तथ्ःगतेन्ःद्य संप्रक्ःशितमिति || अथ खलु भगवानेतमेवार्थं भूयस्या मात्रया संदर्शयमानस्तस्यां वेलायामिमा गाथा अभाषत - मैत्रीबलं चो सद दर्शयन्तः कृपायमाणः सद सर्वसत्त्वान् । प्रकाशयेद्धर्ममिमेवरूपं सूत्रं विशिष्टं सुगतेहि वर्णितम् ॥ १३.४५ ॥

// punaraparaṃ mañjuśrīrbodhisattvo mahāsattvastathāgatasya parinirvṛtasya saddharmapratikṣayāntakāle vartamāne imaṃ dharmaparyāyaṃ dhārayitukāmastena bhikṣuṇā gṛhasthapravrajitānāmantikād dūreṇa dūraṃ vihartavyam, maitrīvihāreṇa ca vihartavyam | ye ca sattvā bodhāya saṃprasthitā bhavanti, teṣāṃ sarveṣāmantike spṛhotpādayitavyā | evaṃ cānena cittamutpādayitavyam | mahāduṣprajñajātīyā bateme sattvāḥ, ye tathāgatasyopāyakauśalyaṃ saṃdhābhāṣitaṃ na śṛṇvanti na jānanti na budhyante na pṛcchanti na śraddadhanti nādhimucyante | kiṃcāpyete sattvā imaṃ dharmaparyāyaṃ nāvataranti, na budhyante, api tu khalu punarahametāmanuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhya yo yasmin sthito bhaviṣyati, taṃ tasminneva ṛddhibalenāvarjayiṣyāmi pattīyāpayiṣyāmi avatārayiṣyāmi paripācayiṣyāmi || anenāpi mañjuśrīścaturthena dharmeṇa samanvāgato bodhisattvo mahāsattvastathāgatasya parinirvṛtasya imaṃ dharmaparyāyaṃ saṃprakāśayamāno 'vyābādho bhavati, satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito bhikṣubhikṣuṇyupāsakopāsikānāṃ rājñā rajaputrāṇāṃ rājāmātyānāṃ rājamahāmātrāṇāṃ naigamajānapadānāṃ brāhmaṇagṛhapatīnām | antarīkṣāvacarāścāsya devatāḥ śrāddhāḥ pṛṣṭhato 'nubaddhā bhaviṣyanti dharmaśravaṇāya | devaputrāścāsya sadānubaddhā bhaviṣyantyārakṣāyai grāmagatasya vā vihāragatasya vā | upasaṃkramiṣyanti rātriṃdivaṃ dharmaṃ paripṛcchakāḥ | tasya ca vyākaraṇenaṃ tuṣṭā udagrā āttamanaskā bhaviṣyanti | tatkasya hetoḥ? sarvabuddhādhiṣṭhito 'yaṃ mañjuśrīrdharmaparyāyaḥ | atītānāgatapratyutpannairmañjuśrīstathāgatairarhadbhiḥ samyaksaṃbuddhairayaṃ dharmaparyāyo nityādhiṣṭhitaḥ | durlabho 'sya mañjuśrīrdharmaparyāyasya bahuṣu lokadhātuṣu śabdo vā ghoṣo vā nāmaśravo vā || tadyathāpi nāma mañjuśrī rājā bhavati balacakravartī, balena taṃ svakaṃ rājyaṃ nirjināti | tato 'sya pratyarthikāḥ pratyamitrāḥ pratirājānastena sārdhaṃ vigrahamāpannā bhavanti | atha tasya rājño balacakravartino vividhā yodhā bhavanti | te taiḥ śatrubhiḥ sārdhaṃ yudhyante | atha sa rājā tān yodhān yudhyamānān dṛṣṭvā teṣāṃ yodhānāṃ prīto bhavatyāttamanaskaḥ | sa prīta āttamanāḥ samānasteṣāṃ yodhānāṃ vividhāni dānāni dadāti | tadyathā grāmaṃ vā grāmakṣetrāṇi (vaidya 174) vā dadāti, nagaraṃ nagarakṣetrāṇi vā dadāti, vastrāṇi dadāti, veṣṭanāni hastābharaṇāni pādābharaṇāni kaṇṭhābharaṇāni karṇābharaṇāni sauvarṇasūtrāṇi hārārdhahārāṇi hiraṇyasuvarṇamaṇimuktāvaiḍūryaśaṅkhaśilāpravālānyapi dadāti, hastyaśvarathapattidāsīdāsānapi dadāti, yānāni śibikāśca dadāti | na punaḥ kasyaciccūḍāmaṇiṃ dadāti | tatkasya hetoḥ? eka eva hi sa cūḍāmaṇī rājño mūrdhasthāyī | yadā punarmañjuśrī rājā tamapi cūḍāmaṇiṃ dadāti, tadā sa sarvo rājñaścaturaṅgabalakāya āścaryaprāpto bhavatyadbhutaprāptaḥ | evameva mañjuśrīstathāgato 'pyarhan samyaksaṃbuddho dharmasvāmī dharmarājā svena bāhubalanirjitena puṇyabalanirjitena traidhātuke dharmeṇa dharmarājyaṃ kārayati | tasya māraḥ pāpīyāṃstraidhātukamākrāmati | atha khalu tathāgatasyāpi āryā yodhā māreṇa sārdhaṃ yudhyante | atha khalu mañjuśrīstathāgato 'pyarhan samyaksaṃbuddho dharmasvāmī dharmarājā teṣāmāryāṇāṃ yodhānāṃ yudhyatāṃ dṛṣṭvā vividhāni sūtraśatasahasrāṇi bhāṣate sma catasṛṇāṃ parṣadāṃ saṃharṣaṇārtham | nirvāṇanagaraṃ caiṣāṃ mahādharmanagaraṃ dadāti | nirvṛtyā cainān pralobhayati sma | na punarimamevaṃrūpaṃ dharmaparyāyaṃ bhāṣate sma | tatra mañjuśrīryathā sa rājā balacakravartī teṣāṃ yodhānāṃ yudhyatāṃ mahatā puruṣakāreṇa vismāpitaḥ samānaḥ paścāttaṃ sarvasvabhūtaṃ paścimaṃ cūḍāmaṇiṃ dadāti sarvalokāśraddheyaṃ vismayabhūtam | yathā mañjuśrīstasya rājñaḥ sa cūḍāmaṇiścirarakṣito mūrdhasthāyī, evameva mañjuśrīstathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhastraidhātuke dharmarājo dharmeṇa rājyaṃ kārayamāṇo yasmin samaye paśyati śrāvakāṃśca bodhisattvāṃśca skandhamāreṇa vā kleśamāreṇa vā sārdhaṃ yudhyamānān, taiśca sārdhaṃ yudhyamānairyadā rāgadveṣamohakṣayaḥ sarvatraidhātukānniḥsaraṇaṃ sarvamāranirghātanaṃ mahāpuruṣakāraḥ kṛto bhavati, tadā tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho 'pyārāgitaḥ samānasteṣāmāryḥṇḥṃ yodhḥnḥmimamevaṃrūpaṃ sarvalokavipratyanīkaṃ sarvalokḥśraddheyamabhḥṣitapūrvamanirdiṣṭapūrvaṃ dharmaparyḥyaṃ bhḥṣate sma | sarveṣḥṃ sarvajñatḥhḥrakaṃ mahḥcūḍḥmaṇiprakhyaṃ tathḥgataḥ śrḥvakebhyo 'nuprayacchati sma | eṣḥ hi mañjuśrīstathḥgatḥnḥṃ paramḥ dharmadeśanḥ, ayaṃ paścimastathḥgatḥnḥṃ dharmaparyḥyaḥ | sarveṣḥṃ dharmaparyḥyḥṇḥmayaṃ dharmaparyḥyaḥ sarvagambhīraḥ sarvalokavipratyanīkaḥ, yo 'yaṃ mañjuśrīstathḥgatena adya tenaiva rḥjñḥ balacakravartinḥ ciraparirakṣitaścūḍḥmaṇiravamucya yodhebhyo dattaḥ | evameva mañjuśrīstathḥgato 'pīmaṃ dharmaguhyaṃ cirḥnurakṣitaṃ sarvadharmaparyḥyḥṇḥṃ mūrdhasthḥyi tathḥgatavijñeyam | tadidaṃ tathḥgatenḥdya saṃprakḥśitamiti || atha khalu bhagavānetamevārthaṃ bhūyasyā mātrayā saṃdarśayamānastasyāṃ velāyāmimā gāthā abhāṣata - maitrībalaṃ co sada darśayantaḥ kṛpāyamāṇaḥ sada sarvasattvān / prakāśayeddharmamimevarūpaṃ sūtraṃ viśiṣṭaṃ sugatehi varṇitam (13.45)

।। गृहस्थ ये प्रव्रजिताश्च ये स्युरथ बोधिसत्त्वास्तद कालि पश्चिमे । सर्वेषु मैत्रीबल सो हि दर्शयी मा हैव क्षेप्स्यन्ति श्रुणित्व धर्मम् ॥ १३.४६ ॥

// gṛhastha ye pravrajitāśca ye syuratha bodhisattvāstada kāli paścime / sarveṣu maitrībala so hi darśayī mā haiva kṣepsyanti śruṇitva dharmam (13.46)

।। अहं तु बोधिमनुप्रापुणित्वा यदा स्थितो भेष्यि तथागतत्वे । ततो उपानेष्यि उपायि स्थित्वा संश्रावयिष्ये इममग्रबोधिम् ॥ १३.४७ ॥

// ahaṃ tu bodhimanuprāpuṇitvā yadā sthito bheṣyi tathāgatatve / tato upāneṣyi upāyi sthitvā saṃśrāvayiṣye imamagrabodhim (13.47)

।। यथापि राजा बलचक्रवर्ती योधान दद्याद्विविधं हिरण्यम् । हस्तींश्च अश्वांश्च रथान् पदातीन् नगराणि ग्रामांश्च ददाति तुष्टः ॥ १३.४८ ॥

// yathāpi rājā balacakravartī yodhāna dadyādvividhaṃ hiraṇyam / hastīṃśca aśvāṃśca rathān padātīn nagarāṇi grāmāṃśca dadāti tuṣṭaḥ (13.48)

।। केषांचि हस्ताभरणानि प्रीतो ददाति रूप्यं च सुवर्णसूत्रम् । मुक्तामणिं शङ्खशिलाप्रवालं विविधांश्च दासान् स ददाति प्रीतः ॥ १३.४९ ॥

// keṣāṃci hastābharaṇāni prīto dadāti rūpyaṃ ca suvarṇasūtram / muktāmaṇiṃ śaṅkhaśilāpravālaṃ vividhāṃśca dāsān sa dadāti prītaḥ (13.49)

।। यदा तु सो उत्तमसांहसेन विस्मापितो केनचि तत्र भोति । विज्ञाय आश्चर्यमिदं कृतं ति मुकुटं स मुञ्चित्व मणिं ददाति ॥ १३.५० ॥

// yadā tu so uttamasāṃhasena vismāpito kenaci tatra bhoti / vijñāya āścaryamidaṃ kṛtaṃ ti mukuṭaṃ sa muñcitva maṇiṃ dadāti (13.50)

।। तथैव बुद्धो अहु धर्मराजा क्षान्तीबलः प्रज्ञप्रभूतकोशः । धर्मेण शासामिमु सर्वलोकं हितानुकम्पी करूणायमानः ॥ १३.५१ ॥

// tathaiva buddho ahu dharmarājā kṣāntībalaḥ prajñaprabhūtakośaḥ / dharmeṇa śāsāmimu sarvalokaṃ hitānukampī karūṇāyamānaḥ (13.51)

।। सत्त्वांश्च दृष्ट्वाथ विहन्यमानान् भाषामि सूत्रान्तसहस्रकोट्यः । पराक्रमं जानिय तेष प्राणिनां ये शुद्धसत्त्वा इह क्लेशघातिनः ॥ १३.५२ ॥

// sattvāṃśca dṛṣṭvātha vihanyamānān bhāṣāmi sūtrāntasahasrakoṭyaḥ / parākramaṃ jāniya teṣa prāṇināṃ ye śuddhasattvā iha kleśaghātinaḥ (13.52)

।। अथ धर्मराजापि महाभिषट्कः पर्यायकोटीशत भाषमाणः । ज्ञात्वा च सत्त्वान् बलवन्तु ज्ञानी चूडामणिं वा इम सूत्र देशयी ॥ १३.५३ ॥

// atha dharmarājāpi mahābhiṣaṭkaḥ paryāyakoṭīśata bhāṣamāṇaḥ / jñātvā ca sattvān balavantu jñānī cūḍāmaṇiṃ vā ima sūtra deśayī (13.53)

।। इमु पश्चिमु लोकि वदामि सूत्रं सूत्राण सर्वेष ममाग्रभूतम् । संरक्षितं मे न च जातु प्रोक्तं तं श्रावयाम्यद्य शृणोथ सर्वे ॥ १३.५४ ॥

// imu paścimu loki vadāmi sūtraṃ sūtrāṇa sarveṣa mamāgrabhūtam / saṃrakṣitaṃ me na ca jātu proktaṃ taṃ śrāvayāmyadya śṛṇotha sarve (13.54)

।। चत्वारि धर्मा इमि एवरूपाः मयि निर्वृते ये च निषेवितव्याः । ये चार्थिका उत्तममग्रबोधौ व्यापारणं ये च करोन्ति मह्यम् ॥ १३.५५ ॥

// catvāri dharmā imi evarūpāḥ mayi nirvṛte ye ca niṣevitavyāḥ / ye cārthikā uttamamagrabodhau vyāpāraṇaṃ ye ca karonti mahyam (13.55)

।। न तस्य शोको न पि चान्तरायो दौर्वर्णिकं नापि गिलानकत्वम् । न च च्छवी कृष्णिक तस्य भोति न चापि हीने नगरस्मि वासः ॥ १३.५६ ॥

// na tasya śoko na pi cāntarāyo daurvarṇikaṃ nāpi gilānakatvam / na ca cchavī kṛṣṇika tasya bhoti na cāpi hīne nagarasmi vāsaḥ (13.56)

।। प्रियदर्शनो ऽसौ सततं महर्षी तथागतो वा यथ पूज्य भोति । उपस्थायकास्तस्य भवन्ति नित्यं ये देवपुत्रा दहरा भवन्ति ॥ १३.५७ ॥

// priyadarśano 'sau satataṃ maharṣī tathāgato vā yatha pūjya bhoti / upasthāyakāstasya bhavanti nityaṃ ye devaputrā daharā bhavanti (13.57)

।। न तस्य शस्त्रं न विषं कदाचित् काये क्रमे नापि च दण्डलोष्टम् । संमीलितं तस्य मुखं भवेय यो तस्य आक्रोशमपी वदेया ॥ १३.५८ ॥

// na tasya śastraṃ na viṣaṃ kadācit kāye krame nāpi ca daṇḍaloṣṭam / saṃmīlitaṃ tasya mukhaṃ bhaveya yo tasya ākrośamapī vadeyā (13.58)

।। सो बन्धुभूतो भवतीह प्राणिनामालोकजातो विचरन्तु मेदिनीम् । तिमिरं हरन्तो बहुप्राणकोटिनां यो सूत्रधारे इमु निर्वृते मयि ॥ १३.५९ ॥

// so bandhubhūto bhavatīha prāṇināmālokajāto vicarantu medinīm / timiraṃ haranto bahuprāṇakoṭināṃ yo sūtradhāre imu nirvṛte mayi (13.59)

।। सुपिनस्मि सो पश्यति भद्ररूपं भिक्षूंश्च सो पश्यति भिक्षुणीश्च । सिहासनस्थं च तथात्मभावं धर्मं प्रकाशेन्तु बहुप्रकारम् ॥ १३.६० ॥

// supinasmi so paśyati bhadrarūpaṃ bhikṣūṃśca so paśyati bhikṣuṇīśca / sihāsanasthaṃ ca tathātmabhāvaṃ dharmaṃ prakāśentu bahuprakāram (13.60)

।। देवांश्च यक्षान् यथ गङ्गावालिका असुरांश्च नागांश्च बहुप्रकारान् । तेषां च सो भाषति अग्रधर्मं सुपिनस्मि सर्वेष कृताञ्जलीनाम् ॥ १३.६१ ॥

// devāṃśca yakṣān yatha gaṅgāvālikā asurāṃśca nāgāṃśca bahuprakārān / teṣāṃ ca so bhāṣati agradharmaṃ supinasmi sarveṣa kṛtāñjalīnām (13.61)

।। तथागतं सो सुपिनस्मि पश्यति देशेन्त धर्मं बहुप्राणिकोटिनाम् । रश्मीसहस्राणि प्रमुञ्चमानं वल्गुस्वरं काञ्चनवर्णनाथम् ॥ १३.६२ ॥

// tathāgataṃ so supinasmi paśyati deśenta dharmaṃ bahuprāṇikoṭinām / raśmīsahasrāṇi pramuñcamānaṃ valgusvaraṃ kāñcanavarṇanātham (13.62)

।। सो चा तही भोति कृताञ्जलिस्थितो अभिष्टुवन्तो द्विपदुत्तमं मुनिम् । सो चा जिनो भाषति अग्रधर्मं चतुर्ण पर्षाण महाभिषटूकः ॥ १३.६३ ॥

// so cā tahī bhoti kṛtāñjalisthito abhiṣṭuvanto dvipaduttamaṃ munim / so cā jino bhāṣati agradharmaṃ caturṇa parṣāṇa mahābhiṣaṭūkaḥ (13.63)

।। सो च प्रहृष्टो भवती श्रुणित्वा प्रामोद्यजातश्च करोति पूजाम् । सुपिने च सो धारणि प्रापुणोति अविवर्तियं ज्ञान स्पृशित्व क्षिप्रम् ॥ १३.६४ ॥

// so ca prahṛṣṭo bhavatī śruṇitvā prāmodyajātaśca karoti pūjām / supine ca so dhāraṇi prāpuṇoti avivartiyaṃ jñāna spṛśitva kṣipram (13.64)

।। ज्ञात्वा च सो आशयु लोकनाथस्तं व्याकरोती पुरुषर्षभत्वे । कुलपुत्र त्वं पीह अनुत्तरं शिवं स्पृशिष्यसि ज्ञानमनागते ऽध्वनि ॥ १३.६५ ॥

// jñātvā ca so āśayu lokanāthastaṃ vyākarotī puruṣarṣabhatve / kulaputra tvaṃ pīha anuttaraṃ śivaṃ spṛśiṣyasi jñānamanāgate 'dhvani (13.65)

।। तवापि क्षेत्रं विपुलं भविष्यति पर्षाश्च चत्वारि यथैव मह्यम् । श्रोष्यन्ति धर्मं विपुलं अनास्रवं सगौरवा भूत्व कृताञ्जली च ॥ १३.६६ ॥

// tavāpi kṣetraṃ vipulaṃ bhaviṣyati parṣāśca catvāri yathaiva mahyam / śroṣyanti dharmaṃ vipulaṃ anāsravaṃ sagauravā bhūtva kṛtāñjalī ca (13.66)

।। पुनश्च सो पश्यति आत्मभावं भावेन्त धर्मं गिरिकन्दरेषु । भावित्व धर्मं च स्पृशित्व धर्मतां समाधि सो लब्धु जिनं च पश्यति ॥ १३.६७ ॥

// punaśca so paśyati ātmabhāvaṃ bhāventa dharmaṃ girikandareṣu / bhāvitva dharmaṃ ca spṛśitva dharmatāṃ samādhi so labdhu jinaṃ ca paśyati (13.67)

।। सुवर्णवर्णं शतपुण्यलक्षणं सुपिनस्मि दृष्ट्वा च शृणोति धर्मम् । श्रुत्वा च तं पर्षदि संप्रकाशयी सुपिनो खु तस्यो अयमेवरूपः ॥ १३.६८ ॥

// suvarṇavarṇaṃ śatapuṇyalakṣaṇaṃ supinasmi dṛṣṭvā ca śṛṇoti dharmam / śrutvā ca taṃ parṣadi saṃprakāśayī supino khu tasyo ayamevarūpaḥ (13.68)

।। स्वप्ने ऽपि सर्वं प्रजहित्व राज्यमन्तःपुरं ज्ञातिगणं तथैव । अभिनिष्क्रमी सर्व जहित्व कामानुपसंक्रमी येन च बोधिमण्डम् ॥ १३.६९ ॥

// svapne 'pi sarvaṃ prajahitva rājyamantaḥpuraṃ jñātigaṇaṃ tathaiva / abhiniṣkramī sarva jahitva kāmānupasaṃkramī yena ca bodhimaṇḍam (13.69)

।। सिंहासने तत्र निषीदियानो द्रुमस्य मूले तहि बोधिअर्थिकः । दिवसान सप्तान तथात्ययेन अनुप्राप्स्यते ज्ञानु तथागतानाम् ॥ १३.७० ॥

// siṃhāsane tatra niṣīdiyāno drumasya mūle tahi bodhiarthikaḥ / divasāna saptāna tathātyayena anuprāpsyate jñānu tathāgatānām (13.70)

।। बोधिं च प्राप्तस्ततु व्युत्थहित्वा प्रवर्तयी चक्रमनास्रवं हि । चतुर्ण पर्षाण स धर्म देशयी अचिन्तिया कल्पसहस्रकोट्यः ॥ १३.७१ ॥

// bodhiṃ ca prāptastatu vyutthahitvā pravartayī cakramanāsravaṃ hi / caturṇa parṣāṇa sa dharma deśayī acintiyā kalpasahasrakoṭyaḥ (13.71)

।। प्रकाशयित्वा तहि धर्म नास्रवं निर्वापयित्वा बहु प्राणिकोट्यः । निर्वायती हेतुक्षये व दीपः सुपिनो अयं सो भवतेवरूपः ॥ १३.७२ ॥

// prakāśayitvā tahi dharma nāsravaṃ nirvāpayitvā bahu prāṇikoṭyaḥ / nirvāyatī hetukṣaye va dīpaḥ supino ayaṃ so bhavatevarūpaḥ (13.72)

।। बहु आनुशंसाश्च अनन्तकाश्च ये मञ्जुघोषा सद तस्य भोन्ति । यो पश्चिमे कालि इअममग्रधर्मं सूत्रं प्रकाशेय मया सुदेशितम् ॥ १३.७३ ॥

// bahu ānuśaṃsāśca anantakāśca ye mañjughoṣā sada tasya bhonti / yo paścime kāli iamamagradharmaṃ sūtraṃ prakāśeya mayā sudeśitam (13.73)