15. Chapter 14

: बोधिसत्त्वपृथिवीविरसमुद्गमपरिवर्तः | अथ खलु अन्यलोकधात्वागतानां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानामष्टौ गङ्गानदीवालुकासमा बोधिसत्त्वा महासत्त्वास्तस्मिन् समये ततः पर्षन्मण्डलादभ्युत्थिता अभूवन् | ते ऽञ्जलिं प्रगृह्य भगवतो ऽभिमुखा भगवन्तं नमस्यमाना भगवन्तमेतदूचुः - सचेद् भगवानस्माकमनुजानीयात्, वयमपि भगवन् इमं धर्मपर्यायं तथागतस्य परिनिर्वृतस्य तस्यां सहायां लोकधातौ संप्रकाशेयम वाचयेम लेखयेम पूजयेम, अस्मिंश्च धर्मपर्याये योगमापद्येमहि | तत्साधु भगवानस्माकमपीमं धर्मपर्यायमनुजानातु | अथ खलु भगवांस्तान् बोधिसत्त्वानेतदवोचत् - अलं कुलपुत्राः | किं युष्माकमनेन कृत्येन? सन्ति कुलपुत्रा इह ममैवास्यां सहायां लोकधातौ षष्टिगङ्गानदीवालुकासमानि बोधिसत्त्वसहस्राणि एकस्य बोधिसत्त्वस्य परिवारः | एवंरूपाणां च बोधिसत्त्वानां षष्ट्येव गङ्गानदीवालुकासमानि बोधिसत्त्वसहस्राणि, येषामेकैकस्य बोधिसत्त्वस्य इयानेव परिवारः ये मम परिनिर्वृतस्य पश्चिमे काले पश्चिमे समये इमं धर्मपर्यायं धारयिष्यन्ति वाचयिष्यन्ति संप्रकाशयिष्यन्ति || समनन्तरभाषिता चेयं भगवता वाक्, अथेयं सहा लोकधातुः समन्तात् स्फुटिता विस्फुटिता अभूत् | तेभ्यश्च स्फोटान्तरेभ्यो बहूनि बोधिसत्त्वकोटीनयुतशतसहस्राण्युत्तिष्ठन्ते स्म सुवर्णवर्णैः कायैर्द्वात्रिंशद्भिर्महापुरुषलक्षणैः समन्वागताः, ये ऽस्यां महापृथिव्यामध आकाशधातौ विहरन्ति स्म | इमामेव सहां लोकधातुं निश्रित्य ते खल्विममेवंरूपं भगवतः शब्दं श्रुत्वा पृथिव्या अधं समुत्थिताः, येषामेकैको बोधिसत्त्वः षष्टिगङ्गानदीवालुकोपमबोधिसत्त्वपरिवारो गणी महागणी गणाचर्यः | तादृशानां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानां गणीनां महागणीनां गणाचार्याणां षष्टिगङ्गानदीवालुकोपमानि बोधिसत्त्वकोटीनयुतशतसहस्राणि, ये इतः सहाया लोकधातोर्धरणीविवरेभ्यः समुन्मज्जन्ते स्म | कः पुनर्वादः पञ्चाशद्गङ्गानदीवालुकोपमबोधिसत्त्वपरिवाराणां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानाम्? कः पुनर्वादश्चत्वारिंशद्गङ्गानदीवालुकोपमबोधिसत्त्वपरिवाराणां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानाम्? कः पुनर्वादस्त्रिंशद्गङ्गानदीवालुकोपमबोधिसत्त्वपरिवाराणां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानाम्? कः पुनर्वादो विंशतिबोधिसत्त्वपरिवाराणां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानाम्? कः पुनर्वादो दशगङ्गानदीवालुकोपमबोधिसत्त्वपरिवाराणां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानाम्? कः पुनर्वादः पञ्चचतुस्त्रिद्विगङ्गानदीवालुकोपमबोधिसत्त्वपरिवाराणां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानाम्? कः पुनर्वाद एकगङ्गानदीवालुकोपमबोधिसत्त्वपरिवाराणां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानाम्? कः पुनर्वादो ऽर्धगङ्गानदीवालुकोपमबोधिसत्त्वपरिवाराणां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानाम्? कः पुनर्वादश्चतुर्भाग-षड्भागाष्टभाग-दशभाग-विंशतिभाग-त्रिंशद्भाग-चत्वारिंशद्भाग-पञ्चाशद्भागशतभागसहस्रभागशतसहस्रभागकोटीभागकोटीशतभागकोटीसहस्रभागकोटीशतसहस्रभागकोटीनयुतशतसहस्रभागगङ्गानदीवालुकोपमबोधिसत्त्वपरिवाराणां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानाम्? (वैद्य १८०) कः पुनर्वादो बहुबोधिसत्त्वकोटीनयुतशतसहस्रपरिवाराणां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानाम्? कः पुनर्वादः कोटीपरिवाराणां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानाम्? कः पुनर्वादः शतसहस्रपरिवाराणां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानाम्? कः पुनर्वादः सहस्रपरिवाराणां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानाम्? कः पुनर्वादः पञ्चशतपरिवाराणां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानाम्? कः पुनर्वादश्चतुःशतत्रिशतद्विशतपरिवाराणां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानाम्? कः पुनर्वादः एकशतपरिवाराणां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानाम्? कः पुनर्वादः पञ्चाशद्बोधिसत्त्वपरिवाराणां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानाम्? पेयालम् | कः पुनर्वादश्चत्वारिंशत्रिंशद्विंशतिदशपञ्चचतुस्त्रिद्विबोधिसत्त्वपरिवाराणां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानाम्? कः पुनर्वाद आत्मद्वितीयानां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानाम्? कः पुनर्वादो ऽपरिवाराणामेकविहारिणां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानाम्? न तेषां संख्या वा गणना वा उपमा वा उपनिषद्वा उपलभ्यते, य इह सहायां लोकधातौ धरणीविवरेभ्यो बोधिसत्त्वा महासत्त्वाः समुन्मज्जन्ते स्म | ते च उन्मज्ज्योन्मज्ज्य येन स महारत्नस्तूपो वैहायसमन्तरीक्षे स्थितः, यस्मिन् स भगवान् प्रभूतरत्नस्तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धः परिनिर्वृतः, भगवता शाक्यमुनिना तथागतेनार्हता सम्यक्संबुद्धेन सार्धं सिंहासने निषण्णः, तेनोपसंक्रामन्ति स्म | उपसंक्रम्य च उभययोस्तथागतयोरर्हतोः सम्यक्संबुद्धयोः पादौ शिरोभिर्वन्दित्वा सर्वांश्च तान् भगवतः शाक्यमुनेस्तथागतस्यात्मीयान् निर्मितांस्तथागतविग्रहान् ये ते समन्ततो दशसु दिक्ष्वन्योन्यासु लोकधातुषु संनिपतिताः, नानारत्नवृक्षमूलेषु सिंहासनोपविष्टाः, तान् सर्वानभिवन्द्य नमस्कृत्य च अनेकशतसहस्रकृत्वस्तांस्तथागतानर्हतः सम्यक्संबुद्धान् प्रदक्षिणीकृत्य नानाप्रकारैर्बोधिसत्त्वस्तवैरभिष्टुत्य एकान्ते तस्थुः | अञ्जलिं प्रगृह्य भगवन्तं शाक्यमुनिं तथागतमर्हन्तं सम्यक्संबुद्धं भगवन्तं च प्रभूतरत्नं तथागतमर्हन्तं सम्यक्संबुद्धमभिसंमुखं नमस्कुर्वन्ति स्म || तेन खलु पुनः समयेन तेषां बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानां पृथिवीविवरेभ्य उन्मज्जतां तथागतांश्च वन्दमानानां नानाप्रकारैर्बोधिसत्त्वस्तवैरभिष्टुवतां परिपूर्णाः पञ्चाशदन्तरकल्पा गच्छन्ति स्म | तांश्च पञ्चाशदन्तरकल्पान् स भगवान् शाक्यमुनिस्तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धस्तूष्णीमभूत् | ताश्चतस्रः पर्षदस्तानेव पञ्चाशदन्तकल्पांस्तूष्णींभावेनावस्थिता अभूवन् | अथ खलु भगवांस्तथारूपमृद्ध्यभिसंस्कारमकरोत्, यथारूपेण ऋद्ध्यभिसंस्कारेणाभिसंस्कृतेन ताश्चतस्रः पर्षदस्तमेवैकं पश्चाद्भक्तं संजानन्ते स्म | इमां च सहां लोकधातुं शतसहस्राकाशपरिगृहीतां बोधिसत्त्वपरिपूर्णामद्राक्षुः | तस्य खलु पुनर्महतो बोधिसत्त्वगणस्य महतो बोधिसत्त्वराशेश्चत्वारो बोधिसत्त्वा महासत्त्वाः, ये प्रमुखा अभूवन्, तद्यथा विशिष्टचारित्रश्च नाम बोधिसत्त्वो महासत्त्वः, अनन्तचारित्रश्च नाम बोधिसत्त्वो महासत्त्वः, विशुद्धचारित्रश्च नाम बोधिसत्त्वो महासत्त्वः, सुप्रतिष्ठितचारित्रश्च नाम बोधिसत्त्वो महासत्त्वः | इमे चत्वारो बोधिसत्त्वा महासत्त्वास्तस्य महतो बोधिसत्त्वगणस्य महतो बोधिसत्त्वराशेः प्रमुखा अभूवन् | अथ खलु चत्वारो बोधिसत्त्वा महासत्त्वास्तस्य महतो (वैद्य १८१) बोधिसत्त्वगणस्य महतो बोधिसत्त्वराशेरग्रतः स्थित्वा भगवतो ऽभिमुखमञ्जलिं प्रगृह्य भगवन्तमेतदूचुः - कच्चिद् भगवतो ऽल्पाबाधता मन्दग्लानता सुखसंस्पर्शविहारता च? कच्चिद् भगवन् सत्त्वाः स्वाकाराः सुविज्ञापकाः सुविनेयाः सुविशोधकाः? मा हैव भगवतः खेदमुत्पादयन्ति || अथ खलु ते चत्वारो बोधिसत्त्वा महासत्त्वा भगवन्तामाभ्यां गाथाभ्यामध्यभाषन्त - कच्चित् सुखं विहरसि लोकनाथ प्रभंकर । आबाधविप्रमुक्तो ऽसि स्पर्शः काये तवानघ ॥ १४.१ ॥

: bodhisattvapṛthivīvirasamudgamaparivartaḥ | atha khalu anyalokadhātvāgatānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāmaṣṭau gaṅgānadīvālukāsamā bodhisattvā mahāsattvāstasmin samaye tataḥ parṣanmaṇḍalādabhyutthitā abhūvan | te 'ñjaliṃ pragṛhya bhagavato 'bhimukhā bhagavantaṃ namasyamānā bhagavantametadūcuḥ - saced bhagavānasmākamanujānīyāt, vayamapi bhagavan imaṃ dharmaparyāyaṃ tathāgatasya parinirvṛtasya tasyāṃ sahāyāṃ lokadhātau saṃprakāśeyama vācayema lekhayema pūjayema, asmiṃśca dharmaparyāye yogamāpadyemahi | tatsādhu bhagavānasmākamapīmaṃ dharmaparyāyamanujānātu | atha khalu bhagavāṃstān bodhisattvānetadavocat - alaṃ kulaputrāḥ | kiṃ yuṣmākamanena kṛtyena? santi kulaputrā iha mamaivāsyāṃ sahāyāṃ lokadhātau ṣaṣṭigaṅgānadīvālukāsamāni bodhisattvasahasrāṇi ekasya bodhisattvasya parivāraḥ | evaṃrūpāṇāṃ ca bodhisattvānāṃ ṣaṣṭyeva gaṅgānadīvālukāsamāni bodhisattvasahasrāṇi, yeṣāmekaikasya bodhisattvasya iyāneva parivāraḥ ye mama parinirvṛtasya paścime kāle paścime samaye imaṃ dharmaparyāyaṃ dhārayiṣyanti vācayiṣyanti saṃprakāśayiṣyanti || samanantarabhāṣitā ceyaṃ bhagavatā vāk, atheyaṃ sahā lokadhātuḥ samantāt sphuṭitā visphuṭitā abhūt | tebhyaśca sphoṭāntarebhyo bahūni bodhisattvakoṭīnayutaśatasahasrāṇyuttiṣṭhante sma suvarṇavarṇaiḥ kāyairdvātriṃśadbhirmahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samanvāgatāḥ, ye 'syāṃ mahāpṛthivyāmadha ākāśadhātau viharanti sma | imāmeva sahāṃ lokadhātuṃ niśritya te khalvimamevaṃrūpaṃ bhagavataḥ śabdaṃ śrutvā pṛthivyā adhaṃ samutthitāḥ, yeṣāmekaiko bodhisattvaḥ ṣaṣṭigaṅgānadīvālukopamabodhisattvaparivāro gaṇī mahāgaṇī gaṇācaryaḥ | tādṛśānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ gaṇīnāṃ mahāgaṇīnāṃ gaṇācāryāṇāṃ ṣaṣṭigaṅgānadīvālukopamāni bodhisattvakoṭīnayutaśatasahasrāṇi, ye itaḥ sahāyā lokadhātordharaṇīvivarebhyaḥ samunmajjante sma | kaḥ punarvādaḥ pañcāśadgaṅgānadīvālukopamabodhisattvaparivārāṇāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām? kaḥ punarvādaścatvāriṃśadgaṅgānadīvālukopamabodhisattvaparivārāṇāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām? kaḥ punarvādastriṃśadgaṅgānadīvālukopamabodhisattvaparivārāṇāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām? kaḥ punarvādo viṃśatibodhisattvaparivārāṇāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām? kaḥ punarvādo daśagaṅgānadīvālukopamabodhisattvaparivārāṇāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām? kaḥ punarvādaḥ pañcacatustridvigaṅgānadīvālukopamabodhisattvaparivārāṇāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām? kaḥ punarvāda ekagaṅgānadīvālukopamabodhisattvaparivārāṇāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām? kaḥ punarvādo 'rdhagaṅgānadīvālukopamabodhisattvaparivārāṇāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām? kaḥ punarvādaścaturbhāga-ṣaḍbhāgāṣṭabhāga-daśabhāga-viṃśatibhāga-triṃśadbhāga-catvāriṃśadbhāga-pañcāśadbhāgaśatabhāgasahasrabhāgaśatasahasrabhāgakoṭībhāgakoṭīśatabhāgakoṭīsahasrabhāgakoṭīśatasahasrabhāgakoṭīnayutaśatasahasrabhāgagaṅgānadīvālukopamabodhisattvaparivārāṇāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām? (vaidya 180) kaḥ punarvādo bahubodhisattvakoṭīnayutaśatasahasraparivārāṇāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām? kaḥ punarvādaḥ koṭīparivārāṇāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām? kaḥ punarvādaḥ śatasahasraparivārāṇāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām? kaḥ punarvādaḥ sahasraparivārāṇāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām? kaḥ punarvādaḥ pañcaśataparivārāṇāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām? kaḥ punarvādaścatuḥśatatriśatadviśataparivārāṇāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām? kaḥ punarvādaḥ ekaśataparivārāṇāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām? kaḥ punarvādaḥ pañcāśadbodhisattvaparivārāṇāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām? peyālam | kaḥ punarvādaścatvāriṃśatriṃśadviṃśatidaśapañcacatustridvibodhisattvaparivārāṇāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām? kaḥ punarvāda ātmadvitīyānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām? kaḥ punarvādo 'parivārāṇāmekavihāriṇāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām? na teṣāṃ saṃkhyā vā gaṇanā vā upamā vā upaniṣadvā upalabhyate, ya iha sahāyāṃ lokadhātau dharaṇīvivarebhyo bodhisattvā mahāsattvāḥ samunmajjante sma | te ca unmajjyonmajjya yena sa mahāratnastūpo vaihāyasamantarīkṣe sthitaḥ, yasmin sa bhagavān prabhūtaratnastathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ parinirvṛtaḥ, bhagavatā śākyamuninā tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena sārdhaṃ siṃhāsane niṣaṇṇaḥ, tenopasaṃkrāmanti sma | upasaṃkramya ca ubhayayostathāgatayorarhatoḥ samyaksaṃbuddhayoḥ pādau śirobhirvanditvā sarvāṃśca tān bhagavataḥ śākyamunestathāgatasyātmīyān nirmitāṃstathāgatavigrahān ye te samantato daśasu dikṣvanyonyāsu lokadhātuṣu saṃnipatitāḥ, nānāratnavṛkṣamūleṣu siṃhāsanopaviṣṭāḥ, tān sarvānabhivandya namaskṛtya ca anekaśatasahasrakṛtvastāṃstathāgatānarhataḥ samyaksaṃbuddhān pradakṣiṇīkṛtya nānāprakārairbodhisattvastavairabhiṣṭutya ekānte tasthuḥ | añjaliṃ pragṛhya bhagavantaṃ śākyamuniṃ tathāgatamarhantaṃ samyaksaṃbuddhaṃ bhagavantaṃ ca prabhūtaratnaṃ tathāgatamarhantaṃ samyaksaṃbuddhamabhisaṃmukhaṃ namaskurvanti sma || tena khalu punaḥ samayena teṣāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ pṛthivīvivarebhya unmajjatāṃ tathāgatāṃśca vandamānānāṃ nānāprakārairbodhisattvastavairabhiṣṭuvatāṃ paripūrṇāḥ pañcāśadantarakalpā gacchanti sma | tāṃśca pañcāśadantarakalpān sa bhagavān śākyamunistathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhastūṣṇīmabhūt | tāścatasraḥ parṣadastāneva pañcāśadantakalpāṃstūṣṇīṃbhāvenāvasthitā abhūvan | atha khalu bhagavāṃstathārūpamṛddhyabhisaṃskāramakarot, yathārūpeṇa ṛddhyabhisaṃskāreṇābhisaṃskṛtena tāścatasraḥ parṣadastamevaikaṃ paścādbhaktaṃ saṃjānante sma | imāṃ ca sahāṃ lokadhātuṃ śatasahasrākāśaparigṛhītāṃ bodhisattvaparipūrṇāmadrākṣuḥ | tasya khalu punarmahato bodhisattvagaṇasya mahato bodhisattvarāśeścatvāro bodhisattvā mahāsattvāḥ, ye pramukhā abhūvan, tadyathā viśiṣṭacāritraśca nāma bodhisattvo mahāsattvaḥ, anantacāritraśca nāma bodhisattvo mahāsattvaḥ, viśuddhacāritraśca nāma bodhisattvo mahāsattvaḥ, supratiṣṭhitacāritraśca nāma bodhisattvo mahāsattvaḥ | ime catvāro bodhisattvā mahāsattvāstasya mahato bodhisattvagaṇasya mahato bodhisattvarāśeḥ pramukhā abhūvan | atha khalu catvāro bodhisattvā mahāsattvāstasya mahato (vaidya 181) bodhisattvagaṇasya mahato bodhisattvarāśeragrataḥ sthitvā bhagavato 'bhimukhamañjaliṃ pragṛhya bhagavantametadūcuḥ - kaccid bhagavato 'lpābādhatā mandaglānatā sukhasaṃsparśavihāratā ca? kaccid bhagavan sattvāḥ svākārāḥ suvijñāpakāḥ suvineyāḥ suviśodhakāḥ? mā haiva bhagavataḥ khedamutpādayanti || atha khalu te catvāro bodhisattvā mahāsattvā bhagavantāmābhyāṃ gāthābhyāmadhyabhāṣanta - kaccit sukhaṃ viharasi lokanātha prabhaṃkara / ābādhavipramukto 'si sparśaḥ kāye tavānagha (14.1)

।। स्वाकाराश्चैव ते सत्त्वाः सुविनेयाः सुशोधकाः । मा हैव खेदं जनयन्ति लोकनाथस्य भाषतः ॥ १४.२ ॥

// svākārāścaiva te sattvāḥ suvineyāḥ suśodhakāḥ / mā haiva khedaṃ janayanti lokanāthasya bhāṣataḥ (14.2)

।। अथ खलु भगवांस्तस्य महतो बोधिसत्त्वगणस्य महतो बोधिसत्त्वराशेः प्रमुखांश्चतुरो बोधिसत्त्वान् महासत्त्वानेतदवोचत् - एवमेतत् कुलपुत्राः, एवमेतत् | सुखसंस्पर्शविहारो ऽस्मि अल्पाबाधो मन्दग्लानः | स्वाकाराश्च ममैव ते सत्त्वाः सुविज्ञापकाः सुविनेयाः सुविशोधकाः | न च मे खेदं जनयन्ति विशोध्यमानाः | तत्कस्य हेतोः? ममैव ह्येते कुलपुत्राः सत्त्वाः पौर्वकेषु सम्यक्संबुद्धेषु कृतपरिकर्माणः | दर्शनादेव हि कुलपुत्राः श्रवणाच्च ममाधिमुच्यन्ते, बुद्धज्ञानमवतरन्ति अवगाहन्ते | यत्र ये ऽपि श्रावकभूमौ वा प्रतेकबुद्धभूमौ वा कृतपरिचर्या अभुवन्, ते ऽपि मयैव एतर्हि बुद्धधर्मज्ञानमवतारिताः संश्राविताश्च परमार्थम् || अथ खलु ते बोधिसत्त्वा महासत्त्वास्तस्यां वेलायामिमे गाथे अभाषन्त - साधु साधु महावीर अनुमोदामहे वयम् । स्वाकारा येन ते सत्त्वाः सुविनेयाः सुशोधकाः ॥ १४.३ ॥

// atha khalu bhagavāṃstasya mahato bodhisattvagaṇasya mahato bodhisattvarāśeḥ pramukhāṃścaturo bodhisattvān mahāsattvānetadavocat - evametat kulaputrāḥ, evametat | sukhasaṃsparśavihāro 'smi alpābādho mandaglānaḥ | svākārāśca mamaiva te sattvāḥ suvijñāpakāḥ suvineyāḥ suviśodhakāḥ | na ca me khedaṃ janayanti viśodhyamānāḥ | tatkasya hetoḥ? mamaiva hyete kulaputrāḥ sattvāḥ paurvakeṣu samyaksaṃbuddheṣu kṛtaparikarmāṇaḥ | darśanādeva hi kulaputrāḥ śravaṇācca mamādhimucyante, buddhajñānamavataranti avagāhante | yatra ye 'pi śrāvakabhūmau vā pratekabuddhabhūmau vā kṛtaparicaryā abhuvan, te 'pi mayaiva etarhi buddhadharmajñānamavatāritāḥ saṃśrāvitāśca paramārtham || atha khalu te bodhisattvā mahāsattvāstasyāṃ velāyāmime gāthe abhāṣanta - sādhu sādhu mahāvīra anumodāmahe vayam / svākārā yena te sattvāḥ suvineyāḥ suśodhakāḥ (14.3)

।। ये चेदं ज्ञान गम्भीरं शृण्वन्ति तव नायक । श्रुत्वा च अधिमुच्यन्ते उत्तरन्ति च नायक ॥ १४.४ ॥

// ye cedaṃ jñāna gambhīraṃ śṛṇvanti tava nāyaka / śrutvā ca adhimucyante uttaranti ca nāyaka (14.4)

।। एवमुक्ते भगवांस्तस्य महतो बोधिसत्त्वगणस्य महतो बोधिसत्त्वराशेः प्रमुखेभ्यश्चतुर्भ्यो बोधिसत्त्वेभ्यो महासत्त्वेभ्यः साधुकारमदात् - साधु साधु कुलपुत्राः, ये यूयं तथागतमभिनन्दथ इति || तेन खलु पुनः समयेन मैत्रेयस्य बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य अन्येषां चाष्टानां गङ्गानदीवालुकोपमानां बोधिसत्त्वकोटीनयुतशतसहस्राणामेतदभवत् - अदृष्टपूर्वो ऽयमस्माभिर्महाबोधिसत्त्वगणो महाबोधिसत्त्वराशिः | अश्रुतपूर्वश्च यो ऽयं पृथिवीविवरेभ्यः समुन्मज्य भगवतः पुरतः स्थित्वा भगवन्तं सत्कुर्वन्ति गुरुकुर्वन्ति मानयन्ति पूजयन्ति भगवन्तं च प्रतिसंमोदन्ते | कुतः खल्विमे बोधिसत्त्वा महासत्त्वा आगता इति?(वैद्य १८२) अथ खलु मैत्रेयो बोधिसत्त्वो महासत्त्व आत्मना विचिकित्सां कथंकथां विदित्वा तेषां गङ्गानदीवालुकोपमानां बोधिसत्त्वकोटीनयुतशतसहस्राणां चेतसैव चेतः परिवितर्कमाज्ञाय तस्यां वेलायामञ्जलिं प्रगृह्य भगवन्तं गाथाभिगीतेनैतमेवार्थं परिपृच्छन्ति स्म - बहुसहस्रा नयुताः कोटीयो च अनन्तकाः । अपूर्वा बोधिसत्त्वानामख्याहि द्विपदोत्तम ॥ १४.५ ॥

// evamukte bhagavāṃstasya mahato bodhisattvagaṇasya mahato bodhisattvarāśeḥ pramukhebhyaścaturbhyo bodhisattvebhyo mahāsattvebhyaḥ sādhukāramadāt - sādhu sādhu kulaputrāḥ, ye yūyaṃ tathāgatamabhinandatha iti || tena khalu punaḥ samayena maitreyasya bodhisattvasya mahāsattvasya anyeṣāṃ cāṣṭānāṃ gaṅgānadīvālukopamānāṃ bodhisattvakoṭīnayutaśatasahasrāṇāmetadabhavat - adṛṣṭapūrvo 'yamasmābhirmahābodhisattvagaṇo mahābodhisattvarāśiḥ | aśrutapūrvaśca yo 'yaṃ pṛthivīvivarebhyaḥ samunmajya bhagavataḥ purataḥ sthitvā bhagavantaṃ satkurvanti gurukurvanti mānayanti pūjayanti bhagavantaṃ ca pratisaṃmodante | kutaḥ khalvime bodhisattvā mahāsattvā āgatā iti?(vaidya 182) atha khalu maitreyo bodhisattvo mahāsattva ātmanā vicikitsāṃ kathaṃkathāṃ viditvā teṣāṃ gaṅgānadīvālukopamānāṃ bodhisattvakoṭīnayutaśatasahasrāṇāṃ cetasaiva cetaḥ parivitarkamājñāya tasyāṃ velāyāmañjaliṃ pragṛhya bhagavantaṃ gāthābhigītenaitamevārthaṃ paripṛcchanti sma - bahusahasrā nayutāḥ koṭīyo ca anantakāḥ / apūrvā bodhisattvānāmakhyāhi dvipadottama (14.5)

।। कुतो इमे कथं वापि आगच्छन्ति महर्द्धिकाः । महात्मभावा रूपेण कुत एतेष आगमः ॥ १४.६ ॥

// kuto ime kathaṃ vāpi āgacchanti maharddhikāḥ / mahātmabhāvā rūpeṇa kuta eteṣa āgamaḥ (14.6)

।। धृतिमन्ताश्चिमे सर्वे स्मृतिमन्तो महर्षयः । प्रियदर्शनाश्च रूपेण कुत एतेष आगमः ॥ १४.७ ॥

// dhṛtimantāścime sarve smṛtimanto maharṣayaḥ / priyadarśanāśca rūpeṇa kuta eteṣa āgamaḥ (14.7)

।। एकैकस्य च लोकेन्द्र बोधिसत्त्वस्य विज्ञिनः । अप्रमेयः परिवारो यथा गङ्गाय वालिकाः ॥ १४.८ ॥

// ekaikasya ca lokendra bodhisattvasya vijñinaḥ / aprameyaḥ parivāro yathā gaṅgāya vālikāḥ (14.8)

।। गङ्गावालिकसमा षष्टि परिपूर्णा यशस्विनः । परिवारो बोधिसत्त्वस्य सर्वे बोधाय प्रस्थिताः ॥ १४.९ ॥

// gaṅgāvālikasamā ṣaṣṭi paripūrṇā yaśasvinaḥ / parivāro bodhisattvasya sarve bodhāya prasthitāḥ (14.9)

।। एवंरूपाण वीराणां पर्षवन्तान तायिनाम् । षष्टिरेव प्रमाणेन गङ्गावालिकया इमे ॥ १४.१० ॥

// evaṃrūpāṇa vīrāṇāṃ parṣavantāna tāyinām / ṣaṣṭireva pramāṇena gaṅgāvālikayā ime (14.10)

।। अतो बहुतराश्चान्ये परिवारैरनन्तकैः । पञ्चाशतीय गङ्गाय चत्वारिंशच्च त्रिंशति ॥ १४.११ ॥

// ato bahutarāścānye parivārairanantakaiḥ / pañcāśatīya gaṅgāya catvāriṃśacca triṃśati (14.11)

।। समो विंशति गङ्गाया परिवारः समन्ततः । अतो बहुतराश्चान्ये येषां दश च पञ्च च ॥ १४.१२ ॥

// samo viṃśati gaṅgāyā parivāraḥ samantataḥ / ato bahutarāścānye yeṣāṃ daśa ca pañca ca (14.12)

।। एकैकस्य परीवारो बुद्धपुत्रस्य तायिनः । कुतो ऽयमीदृशी पर्षदागताद्य विनायक ॥ १४.१३ ॥

// ekaikasya parīvāro buddhaputrasya tāyinaḥ / kuto 'yamīdṛśī parṣadāgatādya vināyaka (14.13)

।। चत्वारि त्रीणि द्वे चापि गङ्गावालिकया समाः । एकैकस्य परीवारा ये ऽनुशिक्षा सहायकाः ॥ १४.१४ ॥

// catvāri trīṇi dve cāpi gaṅgāvālikayā samāḥ / ekaikasya parīvārā ye 'nuśikṣā sahāyakāḥ (14.14)

।। अतो बहुतराश्चान्ये गणना येष्वनन्तिका । कल्पकोटीसहस्रेषु उपमेतुं न शक्नुयात् ॥ १४.१५ ॥

// ato bahutarāścānye gaṇanā yeṣvanantikā / kalpakoṭīsahasreṣu upametuṃ na śaknuyāt (14.15)

।। अर्धगङ्गा त्रिभागश्च दशविंशतिभागिकः । परिवारो ऽथ वीराणां बोधिसत्त्वान तायिनाम् ॥ १४.१६ ॥

// ardhagaṅgā tribhāgaśca daśaviṃśatibhāgikaḥ / parivāro 'tha vīrāṇāṃ bodhisattvāna tāyinām (14.16)

।। अतो बहुतराश्चान्ये प्रमाणैषां न विद्यते । एकैकं गणयन्तेन कल्पकोटीशतैरपि ॥ १४.१७ ॥

// ato bahutarāścānye pramāṇaiṣāṃ na vidyate / ekaikaṃ gaṇayantena kalpakoṭīśatairapi (14.17)

।। अतो बहुतराश्चान्ये परिवारैरनन्तकैः । कोटी कोटी च कोटी च अर्धकोटी तथैव च ॥ १४.१८ ॥

// ato bahutarāścānye parivārairanantakaiḥ / koṭī koṭī ca koṭī ca ardhakoṭī tathaiva ca (14.18)

।। गणनाव्यतिवृत्ताश्च अन्ये भूयो महर्षिणाम् । बोधिसत्त्वा महाप्रज्ञाः स्थिताः सर्वे सगौरवाः ॥ १४.१९ ॥

// gaṇanāvyativṛttāśca anye bhūyo maharṣiṇām / bodhisattvā mahāprajñāḥ sthitāḥ sarve sagauravāḥ (14.19)

।। परिवारसहस्रं च शतपञ्चाशदेव च । गणना नास्ति एतेषां कल्पकोटीशतैरपि ॥ १४.२० ॥

// parivārasahasraṃ ca śatapañcāśadeva ca / gaṇanā nāsti eteṣāṃ kalpakoṭīśatairapi (14.20)

।। विंशतिद्दश पञ्चाथ चत्वारि त्रीणि द्वे तथा । परिवारो ऽथ वीराणां गणनैषां न विद्यते ॥ १४.२१ ॥

// viṃśatiddaśa pañcātha catvāri trīṇi dve tathā / parivāro 'tha vīrāṇāṃ gaṇanaiṣāṃ na vidyate (14.21)

।। चरन्त्येकात्मका ये च शान्तिं विन्दन्ति चैककाः । गणना तेष नैवास्ति ये इहाद्य समागताः ॥ १४.२२ ॥

// carantyekātmakā ye ca śāntiṃ vindanti caikakāḥ / gaṇanā teṣa naivāsti ye ihādya samāgatāḥ (14.22)

।। गङ्गावालिकासमान् कल्पान् गणयेत यदी नरः । शलाकां गृह्य हस्तेन पर्यन्तं नैव सो लभेत् ॥ १४.२३ ॥

// gaṅgāvālikāsamān kalpān gaṇayeta yadī naraḥ / śalākāṃ gṛhya hastena paryantaṃ naiva so labhet (14.23)

।। महात्मनां च सर्वेषां वीर्यन्तान तायिनाम् । बोधिसत्त्वान वीराणां कुत एतेष संभवः ॥ १४.२४ ॥

// mahātmanāṃ ca sarveṣāṃ vīryantāna tāyinām / bodhisattvāna vīrāṇāṃ kuta eteṣa saṃbhavaḥ (14.24)

।। केनैषां देशितो धर्मः केन बोधीय स्थापिताः । रोचन्ति शासनं कस्य कस्य शासनधारकाः ॥ १४.२५ ॥

// kenaiṣāṃ deśito dharmaḥ kena bodhīya sthāpitāḥ / rocanti śāsanaṃ kasya kasya śāsanadhārakāḥ (14.25)

।। भित्त्वा हि पृथिवीं सर्वां समन्तेन चतुर्दिशम् । उन्मज्जन्ति महाप्रज्ञा ऋद्धिमन्ता विचक्षणाः ॥ १४.२६ ॥

// bhittvā hi pṛthivīṃ sarvāṃ samantena caturdiśam / unmajjanti mahāprajñā ṛddhimantā vicakṣaṇāḥ (14.26)

।। जर्जरा लोकधात्वेयं समन्तेन कृता मुने । उन्मज्जमानैरेतैर्हि बोधिसत्त्वैर्विशारदैः ॥ १४.२७ ॥

// jarjarā lokadhātveyaṃ samantena kṛtā mune / unmajjamānairetairhi bodhisattvairviśāradaiḥ (14.27)

।। न ह्येते जातु अस्माभिर्दृष्टपूर्वाः कदाचन । आख्याहि नो तस्य नाम लोकधातोर्विनायक ॥ १४.२८ ॥

// na hyete jātu asmābhirdṛṣṭapūrvāḥ kadācana / ākhyāhi no tasya nāma lokadhātorvināyaka (14.28)

।। दशादिशा हि अस्माभिरञ्चितायो पुनः पुनः । न च दृष्टा इमे ऽस्माभिर्बोधिसत्त्वाः कदाचन ॥ १४.२९ ॥

// daśādiśā hi asmābhirañcitāyo punaḥ punaḥ / na ca dṛṣṭā ime 'smābhirbodhisattvāḥ kadācana (14.29)

।। दृष्टो न जातुरस्माभिरेको ऽपि तनयस्तव । इमे ऽद्य सहसा दृष्टा आख्याहि चरितं मुने ॥ १४.३० ॥

// dṛṣṭo na jāturasmābhireko 'pi tanayastava / ime 'dya sahasā dṛṣṭā ākhyāhi caritaṃ mune (14.30)

।। बोधिसत्त्वसहस्राणि शतानि नयुतानि च । सर्वे कौतूहलप्राप्ताः पश्यन्ति द्विपदोत्तमम् ॥ १४.३१ ॥

// bodhisattvasahasrāṇi śatāni nayutāni ca / sarve kautūhalaprāptāḥ paśyanti dvipadottamam (14.31)

।। व्याकुरुष्व महावीर अप्रमेय निरोपधे । कुत एन्ति इमे शूरा बोधिसत्त्वा विशारदः ॥ १४.३२ ॥

// vyākuruṣva mahāvīra aprameya niropadhe / kuta enti ime śūrā bodhisattvā viśāradaḥ (14.32)

।। तेन खलु पुनः समयेन ये ते तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धा अन्येभ्यो लोकधातुकोटीनयुतशतसहस्रेभ्यो ऽभ्यागता भगवतः शाक्यमुनेस्तथागतस्य निर्मिताः, ये ऽन्येषु लोकधातुषु सत्त्वानां धर्मं देशयन्ति स्म, ये भगवतः शाक्यमुनेस्तथागतस्यार्हतः सम्यक्संबुद्धस्य समन्तादष्टभ्यो दिग्भ्यो रत्नवृक्षमूलेषु महारत्नसिंहासनेषूपविष्टाः पर्यङ्कबद्धाः, तेषां तथागतानामर्हतां सम्यक्संबुद्धानां ये स्वकस्वका उपस्थायकाः, ते ऽपि तं महान्तं बोधिसत्त्वगणं बोधिसत्त्वराशिं दृष्ट्वा समन्तात् पृथिवीविवरेभ्य उन्मज्जन्तमाकाशधातुप्रतिष्ठितम्, ते ऽप्याश्चर्यप्राप्तास्तान् स्वान् स्वांस्तथागतानेतदूचुः - कुतो भगवन् इयन्तो बोधिसत्त्वा महासत्त्वा आगच्छन्त्यप्रमेया असंख्येयाः? एवमुक्तास्ते तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धास्तान् स्वान् स्वानुपस्थायकानेतदूचुः - आगमयध्वं यूयं कुलपुत्रा मुहूर्तम् | एष मैत्रेयो नाम बोधिसत्त्वो महासत्त्वो भगवतः शाक्यमुनेरनन्तरं व्याकृतो ऽनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ, स एतं भगवन्तं शाक्यमुनिं तथागतमर्हन्तं सम्यक्संबुद्धमेतमर्थं परिपृच्छति | एष च भगवान् शाक्यमुनिस्तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो व्याकरिष्यति | ततो यूयं श्रोष्यथेति || अथ खलु भगवान् मैत्रेयं बोधिसत्त्वं महासत्त्वमामन्त्रयते स्म - साधु साधु अजित | उदारमेतदजित स्थानं यत्त्वं मां परिपृच्छसि | अथ खलु भगवान् सर्वावन्तं बोधिसत्त्वगणमामन्त्रयते स्म - तेन हि कुलपुत्राः सर्व एव प्रयता भवध्वम् | सुसंनद्धा दृढस्थामाश्च भवध्वम्, सर्वश्चायं बोधिसत्त्वगणः | तथागतज्ञानदर्शनं कुलपुत्रास्तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धः सांप्रतं संप्रकाशयति, तथागतवृषभितं तथागतकर्म तथागतविक्रीडितं तथागतविजृम्भितं तथागतपराक्रममिति || अथ खलु भगवांस्तस्यां वेलायामिमा गाथा अभाषत - प्रयता भवध्वं कुलपुत्र सर्व इमां प्रमुञ्चामि गिरामनन्यथाम् । मा खू विषादं कुरुथेह पण्डिता अचिन्तियं ज्ञानु तथागतानाम् ॥ १४.३३ ॥

// tena khalu punaḥ samayena ye te tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā anyebhyo lokadhātukoṭīnayutaśatasahasrebhyo 'bhyāgatā bhagavataḥ śākyamunestathāgatasya nirmitāḥ, ye 'nyeṣu lokadhātuṣu sattvānāṃ dharmaṃ deśayanti sma, ye bhagavataḥ śākyamunestathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya samantādaṣṭabhyo digbhyo ratnavṛkṣamūleṣu mahāratnasiṃhāsaneṣūpaviṣṭāḥ paryaṅkabaddhāḥ, teṣāṃ tathāgatānāmarhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ ye svakasvakā upasthāyakāḥ, te 'pi taṃ mahāntaṃ bodhisattvagaṇaṃ bodhisattvarāśiṃ dṛṣṭvā samantāt pṛthivīvivarebhya unmajjantamākāśadhātupratiṣṭhitam, te 'pyāścaryaprāptāstān svān svāṃstathāgatānetadūcuḥ - kuto bhagavan iyanto bodhisattvā mahāsattvā āgacchantyaprameyā asaṃkhyeyāḥ? evamuktāste tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāstān svān svānupasthāyakānetadūcuḥ - āgamayadhvaṃ yūyaṃ kulaputrā muhūrtam | eṣa maitreyo nāma bodhisattvo mahāsattvo bhagavataḥ śākyamuneranantaraṃ vyākṛto 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, sa etaṃ bhagavantaṃ śākyamuniṃ tathāgatamarhantaṃ samyaksaṃbuddhametamarthaṃ paripṛcchati | eṣa ca bhagavān śākyamunistathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho vyākariṣyati | tato yūyaṃ śroṣyatheti || atha khalu bhagavān maitreyaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvamāmantrayate sma - sādhu sādhu ajita | udārametadajita sthānaṃ yattvaṃ māṃ paripṛcchasi | atha khalu bhagavān sarvāvantaṃ bodhisattvagaṇamāmantrayate sma - tena hi kulaputrāḥ sarva eva prayatā bhavadhvam | susaṃnaddhā dṛḍhasthāmāśca bhavadhvam, sarvaścāyaṃ bodhisattvagaṇaḥ | tathāgatajñānadarśanaṃ kulaputrāstathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ sāṃprataṃ saṃprakāśayati, tathāgatavṛṣabhitaṃ tathāgatakarma tathāgatavikrīḍitaṃ tathāgatavijṛmbhitaṃ tathāgataparākramamiti || atha khalu bhagavāṃstasyāṃ velāyāmimā gāthā abhāṣata - prayatā bhavadhvaṃ kulaputra sarva imāṃ pramuñcāmi girāmananyathām / mā khū viṣādaṃ kurutheha paṇḍitā acintiyaṃ jñānu tathāgatānām (14.33)

।। धृतिमन्त भूत्वा स्मृतिमन्त सर्वे समाहिताः सर्विः स्थिता भवध्वम् । अपूर्वधर्मो श्रुणितव्यु अद्य आश्चर्यभूतो हि तथागतानाम् ॥ १४.३४ ॥

// dhṛtimanta bhūtvā smṛtimanta sarve samāhitāḥ sarviḥ sthitā bhavadhvam / apūrvadharmo śruṇitavyu adya āścaryabhūto hi tathāgatānām (14.34)

।। विचिकित्स मा जातु कुरुध्व सर्वे अहं हि युष्मान् परिसंस्थपेमि । अनन्यथावादिरहं विनायको ज्ञानं च मे यस्य न काचि संख्या ॥ १४.३५ ॥

// vicikitsa mā jātu kurudhva sarve ahaṃ hi yuṣmān parisaṃsthapemi / ananyathāvādirahaṃ vināyako jñānaṃ ca me yasya na kāci saṃkhyā (14.35)

।। गम्भीर धर्माः सुगतेन बुद्धा अतर्किया येष प्रेमाणु नास्ति । तानद्य हं धर्म प्रकाशयिष्ये शृणोथ मे यादृशका यथा च ते ॥ १४.३६ ॥

// gambhīra dharmāḥ sugatena buddhā atarkiyā yeṣa premāṇu nāsti / tānadya haṃ dharma prakāśayiṣye śṛṇotha me yādṛśakā yathā ca te (14.36)

।। अथ खलु भगवानिमा गाथा भाषित्वा तस्यां वेलायां मैत्रयं बोधिसत्त्वं महासत्त्वमामन्त्रयते स्म - आरोचयामि ते अजित, प्रतिवेदयामि | य इमे अजित बोधिसत्त्वा अप्रमेया असंख्येया अचिन्त्या अतुल्या अगणनीयाः, ये युष्माभिरदृष्टपूर्वाः, य एतर्हि पृथिवीविरेभ्यो निष्क्रान्ताः, मयैते अजित सर्वे बोधिसत्त्वा महासत्त्वा अस्यां सहायां लोकधातावनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्य समादापिताः समुत्तेजिताः संप्रहर्षिताः, अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ परिणामिताः | मया चैते कुलपुत्रा अस्मिन् बोधिसत्त्वधर्मे परिपाचिताः प्रतिष्ठापिता निवेशिताः परिसंस्थापिता अवतारिताः परिबोधिताः परिशोधिताः | एते च अजित बोधिसत्त्वा महासत्त्वा अस्यां सहायां लोकधातौ अधस्तादाकाशधातुपरिग्रहे प्रतिवसन्ति | स्वाध्यायोद्देशचिन्तायोनिशोमनसिकारप्रवृत्ता एते कुलपुत्रा असंगणिकारामा असंसर्गाभिरता अनिक्षिप्तधुरा आरब्धवीर्याः | एते अजित कुलपुत्रा विवेकारामा विवेकाभिरताः | नैते कुलपुत्रा देवमनुष्यानुपनिश्राय विहरन्ति असंसर्गचर्याभिरताः | एते कुलपुत्रा धर्मारामाभिरता बुद्धज्ञाने ऽभियुक्ताः || अथ खलु भगवांस्तस्यां वेलायामिमा गाथा अभाषत - ये बोधिसत्त्वा इमे अप्रमेया अचिन्तिया येष प्रमाणु नास्ति । ऋद्धीय प्रज्ञाय श्रुतेनुपेता बहुकल्पकोटीचरिताश्च ज्ञाने ॥ १४.३७ ॥

// atha khalu bhagavānimā gāthā bhāṣitvā tasyāṃ velāyāṃ maitrayaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvamāmantrayate sma - ārocayāmi te ajita, prativedayāmi | ya ime ajita bodhisattvā aprameyā asaṃkhyeyā acintyā atulyā agaṇanīyāḥ, ye yuṣmābhiradṛṣṭapūrvāḥ, ya etarhi pṛthivīvirebhyo niṣkrāntāḥ, mayaite ajita sarve bodhisattvā mahāsattvā asyāṃ sahāyāṃ lokadhātāvanuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhya samādāpitāḥ samuttejitāḥ saṃpraharṣitāḥ, anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmitāḥ | mayā caite kulaputrā asmin bodhisattvadharme paripācitāḥ pratiṣṭhāpitā niveśitāḥ parisaṃsthāpitā avatāritāḥ paribodhitāḥ pariśodhitāḥ | ete ca ajita bodhisattvā mahāsattvā asyāṃ sahāyāṃ lokadhātau adhastādākāśadhātuparigrahe prativasanti | svādhyāyoddeśacintāyoniśomanasikārapravṛttā ete kulaputrā asaṃgaṇikārāmā asaṃsargābhiratā anikṣiptadhurā ārabdhavīryāḥ | ete ajita kulaputrā vivekārāmā vivekābhiratāḥ | naite kulaputrā devamanuṣyānupaniśrāya viharanti asaṃsargacaryābhiratāḥ | ete kulaputrā dharmārāmābhiratā buddhajñāne 'bhiyuktāḥ || atha khalu bhagavāṃstasyāṃ velāyāmimā gāthā abhāṣata - ye bodhisattvā ime aprameyā acintiyā yeṣa pramāṇu nāsti / ṛddhīya prajñāya śrutenupetā bahukalpakoṭīcaritāśca jñāne (14.37)

।। परिपाचिताः सर्वि मयैति बोधये ममैव क्षेत्रस्मि वसन्ति चैते । परिपाचिताः सर्वि मयैव एते ममैव पुत्राश्चिमि बोधिसत्त्वाः ॥ १४.३८ ॥

// paripācitāḥ sarvi mayaiti bodhaye mamaiva kṣetrasmi vasanti caite / paripācitāḥ sarvi mayaiva ete mamaiva putrāścimi bodhisattvāḥ (14.38)

।। सर्वे ति आरण्यधुताभियुक्ताः संसर्गभूमिं सद वर्जयन्ति । असङ्गचारी च ममैति पुत्रा ममोत्तमां चर्यनुशिक्षमाणाः ॥ १४.३९ ॥

// sarve ti āraṇyadhutābhiyuktāḥ saṃsargabhūmiṃ sada varjayanti / asaṅgacārī ca mamaiti putrā mamottamāṃ caryanuśikṣamāṇāḥ (14.39)

।। वसन्ति आकाशपरिग्रहे ऽस्मिन् क्षेत्रस्य हेष्ठा परिचारि वीराः । समुदानयन्ता इममग्रबोधिं उद्युक्त रात्रिंदिवमप्रमत्ताः ॥ १४.४० ॥

// vasanti ākāśaparigrahe 'smin kṣetrasya heṣṭhā paricāri vīrāḥ / samudānayantā imamagrabodhiṃ udyukta rātriṃdivamapramattāḥ (14.40)

।। आरब्धवीर्याः स्मृतिमन्त सर्वे प्रज्ञाबलस्मिन् स्थित अप्रमेये । विशारदा धर्मु कथेन्ति चैते प्रभास्वरा पुत्र ममैति सर्वे ॥ १४.४१ ॥

// ārabdhavīryāḥ smṛtimanta sarve prajñābalasmin sthita aprameye / viśāradā dharmu kathenti caite prabhāsvarā putra mamaiti sarve (14.41)

।। मया च प्राप्य इममग्रबोधिं नगरे गयायां द्रुममूलि तत्र । अनुत्तरं वर्तिय धर्मचक्रं परिपाचिताः सर्वि इहाग्रबोधौ ॥ १४.४२ ॥

// mayā ca prāpya imamagrabodhiṃ nagare gayāyāṃ drumamūli tatra / anuttaraṃ vartiya dharmacakraṃ paripācitāḥ sarvi ihāgrabodhau (14.42)

।। अनास्रवा भूत इयं मि वाचा श्रुणित्व सर्वे मम श्रद्दधध्वम् । एवं चिरं प्राप्त मयाग्रबोधि परिपाचिताश्चैति मयैव सर्वे ॥ १४.४३ ॥

// anāsravā bhūta iyaṃ mi vācā śruṇitva sarve mama śraddadhadhvam / evaṃ ciraṃ prāpta mayāgrabodhi paripācitāścaiti mayaiva sarve (14.43)

।। अथ खलु मैत्रेयो बोधिसत्त्वो महासत्त्वस्तानि च संबहुलानि बोधिसत्त्वकोटीनयुतशतसहस्राण्याश्चर्यप्राप्तान्यभूवन्, अद्भुतप्राप्तानि विस्मयप्राप्तानि - कथं नाम भगवता अनेन क्षणविहारेण अल्पेन कालान्तरेण अमी एतावन्तो बोधिसत्त्वा महासत्त्वा असंख्येयाः समादापिताः, परिपाचिताश्च अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ | अथ खलु मैत्रेयो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो भगवन्तमेतदवोचत् - कथमिदानीं भगवंस्तथागतेन कुमारभूतेन कपिलवस्तुनः शाक्यनगरान्निष्कस्य गयानगरान्नातिदूरे बोधिमण्डवराग्रगतेन अनुत्तरा सम्यक्संबोधिरभिसंबुद्धा? तस्याद्य भगवन् कालस्य सातिरिंकाणि चत्वारिंशद्वर्षाणि | तत्कथं भगवंस्तथागतेन इयता कालान्तरेणेदमपरिमितं तथागतकृत्यं कृतम्, तथागतेन तथागतवृषभिता तथागतपराक्रमः कृतः, यो ऽयं बोधिसत्त्वगणो बोधिसत्त्वराशिरियता भगवन् कालान्तरेण अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ समादापितः परिपाचितश्च? अस्य भगवन् बोधिसत्त्वगणस्य बोधिसत्त्वराशेर्गण्यमानस्य कल्पकोटीनयुतशतसहस्रैरप्यन्तो नोपलभ्यते | एवमप्रमेया भगवन् इमे बोधिसत्त्वा महासत्त्वाः, एवमसंख्येयाश्चिरचरितब्रह्मचर्या बहुबुद्धशतसहस्रावरोपितकुशलमूला बहुकल्पशतसहस्रपरिनिष्पन्नाः || तद्यथापि नाम भगवन् कश्चिदेव पुरुषो नवो दहरः शिशुः कृष्णकेशः प्रथमेन वयसा समन्वागतः पञ्चविंशतिवर्षो जात्या भवेत् | स वर्षशतिकान् पुत्रानादर्शयेत्, एवं च वदेत् - एते कुलपुत्रा मम पुत्रा इति | ते च वर्षशतिकाः पुरुषा एवं च वदेयुः - एषो ऽस्माकं पिता जनक इति | तस्य च पुरुषस्य भगवंस्तद्वचनमश्रद्धेयं भवेल्लोकस्य दुःश्रद्धेयम् | एवमेव भगवानचिराभिसंबुद्धो ऽनुत्तरां सम्यक्संबोधिम्, इमे च बोधिसत्त्वा महासत्त्वा बह्वप्रमेया बहुकल्पकोटीनयुतशतसहस्रचीर्णचरितब्रह्मचर्याः, दीर्घरात्रं हि कृतनिश्चयाः, बुद्धज्ञाने समाधिमुखशतसहस्रसमापद्यनव्युत्थानकुशलाः महाभिज्ञापरिकर्मनिर्याताः महाभिज्ञाकृतपरिकर्माणः (वैद्य १८७) पण्डिता बुद्धभूमौ, संगीतकुशलास्तथागतधर्माणाम्, आश्चर्याद्भुता लोकस्य महावीर्यबलस्थामप्राप्ताः | तांश्च भगवानेवं वदति - मयैते आदित एव समादापिताः समुत्तेजिताः परिपाचिताः, परिणामिताश्च अस्यां बोधिसत्त्वभूमाविति | अनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुद्धेन मयैष सर्ववीर्यपराक्रमः कृत इति | किंचापि वयं भगवंस्तथागतस्य वचनं श्रद्धयागमिष्यामः - अनन्यथावादी तथागत इति | तथागत एवैतमर्थं जानीयात् | नवयानसंप्रस्थिताः खलु पुनर्भगवन् बोधिसत्त्वा महासत्त्वा विचिकित्सामापद्यन्ते | अत्र स्थाने परिनिर्वृते तथागते इमं धर्मपर्यायं श्रुत्वा न पत्तीयिष्यन्ति न श्रद्धास्यन्ति नाधिमोक्ष्यन्ति | ततस्ते भगवन् धर्मव्यसनसंवर्तनीयेन कर्माभिसंस्कारेण समन्वागता भविष्यन्ति | तत्साधु भगवन् एतमेवार्थ देशय, यद्वयं निःसंशया अस्मिन् धर्मे भवेम, अनागते ऽध्वनि बोधिसत्त्वयानीयाः कुलपुत्रा वा कुलदुहितरो वा श्रुत्वा न विचिकित्सामापद्येरन्निति || अथ खलु मैत्रेयो बोधिसत्त्वो महासत्त्वस्तस्यां वेलायां भगवन्तमाभिर्गाथाभिरध्यभाषत - यदासि जातो कपिलाह्वयस्मिन् शाक्याधिवासे अभिनिष्क्रमित्वा । प्राप्तो ऽसि बोधिं नगरे गयाह्वये कालो ऽयमल्पो ऽत्र तु लोकनाथ ॥ १४.४४ ॥

// atha khalu maitreyo bodhisattvo mahāsattvastāni ca saṃbahulāni bodhisattvakoṭīnayutaśatasahasrāṇyāścaryaprāptānyabhūvan, adbhutaprāptāni vismayaprāptāni - kathaṃ nāma bhagavatā anena kṣaṇavihāreṇa alpena kālāntareṇa amī etāvanto bodhisattvā mahāsattvā asaṃkhyeyāḥ samādāpitāḥ, paripācitāśca anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau | atha khalu maitreyo bodhisattvo mahāsattvo bhagavantametadavocat - kathamidānīṃ bhagavaṃstathāgatena kumārabhūtena kapilavastunaḥ śākyanagarānniṣkasya gayānagarānnātidūre bodhimaṇḍavarāgragatena anuttarā samyaksaṃbodhirabhisaṃbuddhā? tasyādya bhagavan kālasya sātiriṃkāṇi catvāriṃśadvarṣāṇi | tatkathaṃ bhagavaṃstathāgatena iyatā kālāntareṇedamaparimitaṃ tathāgatakṛtyaṃ kṛtam, tathāgatena tathāgatavṛṣabhitā tathāgataparākramaḥ kṛtaḥ, yo 'yaṃ bodhisattvagaṇo bodhisattvarāśiriyatā bhagavan kālāntareṇa anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau samādāpitaḥ paripācitaśca? asya bhagavan bodhisattvagaṇasya bodhisattvarāśergaṇyamānasya kalpakoṭīnayutaśatasahasrairapyanto nopalabhyate | evamaprameyā bhagavan ime bodhisattvā mahāsattvāḥ, evamasaṃkhyeyāściracaritabrahmacaryā bahubuddhaśatasahasrāvaropitakuśalamūlā bahukalpaśatasahasrapariniṣpannāḥ || tadyathāpi nāma bhagavan kaścideva puruṣo navo daharaḥ śiśuḥ kṛṣṇakeśaḥ prathamena vayasā samanvāgataḥ pañcaviṃśativarṣo jātyā bhavet | sa varṣaśatikān putrānādarśayet, evaṃ ca vadet - ete kulaputrā mama putrā iti | te ca varṣaśatikāḥ puruṣā evaṃ ca vadeyuḥ - eṣo 'smākaṃ pitā janaka iti | tasya ca puruṣasya bhagavaṃstadvacanamaśraddheyaṃ bhavellokasya duḥśraddheyam | evameva bhagavānacirābhisaṃbuddho 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim, ime ca bodhisattvā mahāsattvā bahvaprameyā bahukalpakoṭīnayutaśatasahasracīrṇacaritabrahmacaryāḥ, dīrgharātraṃ hi kṛtaniścayāḥ, buddhajñāne samādhimukhaśatasahasrasamāpadyanavyutthānakuśalāḥ mahābhijñāparikarmaniryātāḥ mahābhijñākṛtaparikarmāṇaḥ (vaidya 187) paṇḍitā buddhabhūmau, saṃgītakuśalāstathāgatadharmāṇām, āścaryādbhutā lokasya mahāvīryabalasthāmaprāptāḥ | tāṃśca bhagavānevaṃ vadati - mayaite ādita eva samādāpitāḥ samuttejitāḥ paripācitāḥ, pariṇāmitāśca asyāṃ bodhisattvabhūmāviti | anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbuddhena mayaiṣa sarvavīryaparākramaḥ kṛta iti | kiṃcāpi vayaṃ bhagavaṃstathāgatasya vacanaṃ śraddhayāgamiṣyāmaḥ - ananyathāvādī tathāgata iti | tathāgata evaitamarthaṃ jānīyāt | navayānasaṃprasthitāḥ khalu punarbhagavan bodhisattvā mahāsattvā vicikitsāmāpadyante | atra sthāne parinirvṛte tathāgate imaṃ dharmaparyāyaṃ śrutvā na pattīyiṣyanti na śraddhāsyanti nādhimokṣyanti | tataste bhagavan dharmavyasanasaṃvartanīyena karmābhisaṃskāreṇa samanvāgatā bhaviṣyanti | tatsādhu bhagavan etamevārtha deśaya, yadvayaṃ niḥsaṃśayā asmin dharme bhavema, anāgate 'dhvani bodhisattvayānīyāḥ kulaputrā vā kuladuhitaro vā śrutvā na vicikitsāmāpadyeranniti || atha khalu maitreyo bodhisattvo mahāsattvastasyāṃ velāyāṃ bhagavantamābhirgāthābhiradhyabhāṣata - yadāsi jāto kapilāhvayasmin śākyādhivāse abhiniṣkramitvā / prāpto 'si bodhiṃ nagare gayāhvaye kālo 'yamalpo 'tra tu lokanātha (14.44)

।। इमे च ते आर्य विशारदा बहू ये कल्पकोटीचरिता महागणी । ऋद्धीबले च स्थित अप्रकम्पिताः सुशिक्षिताः प्रज्ञबले गतिंगताः ॥ १४.४५ ॥

// ime ca te ārya viśāradā bahū ye kalpakoṭīcaritā mahāgaṇī / ṛddhībale ca sthita aprakampitāḥ suśikṣitāḥ prajñabale gatiṃgatāḥ (14.45)

।। अनूपलिप्ताः पदुमं व वारिणा भित्त्वा महीं ये इह अद्य आगताः । कृताञ्जली सर्वि स्थिताः सगौरवाः स्मृतिमन्त लोकाधिपतिस्य पुत्राः ॥ १४.४६ ॥

// anūpaliptāḥ padumaṃ va vāriṇā bhittvā mahīṃ ye iha adya āgatāḥ / kṛtāñjalī sarvi sthitāḥ sagauravāḥ smṛtimanta lokādhipatisya putrāḥ (14.46)

।। कथं इमं अद्भुतमीदृशं ते तं श्रद्दधिष्यन्तिमि बोधिसत्त्वाः । विचिकित्सनिर्घातनहेतु भाष तं त्वं चैव देशेहि यथैव अर्थः ॥ १४.४७ ॥

// kathaṃ imaṃ adbhutamīdṛśaṃ te taṃ śraddadhiṣyantimi bodhisattvāḥ / vicikitsanirghātanahetu bhāṣa taṃ tvaṃ caiva deśehi yathaiva arthaḥ (14.47)

।। यथा हि पुरुषो इह कश्चिदेव दहरो भवेया शिशु कृष्णकेशः । जात्या च सो विंशतिरुत्तरे वा दर्शेति पुत्रान् शतवर्षजातान् ॥ १४.४८ ॥

// yathā hi puruṣo iha kaścideva daharo bhaveyā śiśu kṛṣṇakeśaḥ / jātyā ca so viṃśatiruttare vā darśeti putrān śatavarṣajātān (14.48)

।। वलीहि पलितेहि च ते उपेता एषो च नो देहकरो ति ब्रूयुः । दुःश्रद्दधं तद्भवि लोकनाथ दहरस्य पुत्रा इमि एवरूपाः ॥ १४.४९ ॥

// valīhi palitehi ca te upetā eṣo ca no dehakaro ti brūyuḥ / duḥśraddadhaṃ tadbhavi lokanātha daharasya putrā imi evarūpāḥ (14.49)

।। एमेव भगवांश्च नवो वयस्थः इमे च विज्ञा बहुबोधिसत्त्वाः । स्मृतिमन्त प्रज्ञाय विशारदाश्च सुशिक्षिताः कल्पसहस्रकोटिषु ॥ १४.५० ॥

// emeva bhagavāṃśca navo vayasthaḥ ime ca vijñā bahubodhisattvāḥ / smṛtimanta prajñāya viśāradāśca suśikṣitāḥ kalpasahasrakoṭiṣu (14.50)

।। धृतिमन्त प्रज्ञाय विचक्षणाश्च प्रासादिका दर्शनियाश्च सर्वे । विशारदा धर्मविनिश्चयेषु परिसंस्तुता लोकविनायकेहि ॥ १४.५१ ॥

// dhṛtimanta prajñāya vicakṣaṇāśca prāsādikā darśaniyāśca sarve / viśāradā dharmaviniścayeṣu parisaṃstutā lokavināyakehi (14.51)

।। असङ्गचारी पवनेव सन्ति आकाशधातौ सततं अनिश्रिताः । जानेन्ति वीर्यं सुगतस्य पुत्राः पर्येषमाणा इम बुद्धभूमिम् ॥ १४.५२ ॥

// asaṅgacārī pavaneva santi ākāśadhātau satataṃ aniśritāḥ / jānenti vīryaṃ sugatasya putrāḥ paryeṣamāṇā ima buddhabhūmim (14.52)

।। कथं नु श्रद्धेयमिदं भवेया परिनिर्वृते लोकविनायकस्मिन् । विचिकित्स अस्माक न काचिदस्ति शृणोमथा संमुख लोकनाथा ॥ १४.५३ ॥

// kathaṃ nu śraddheyamidaṃ bhaveyā parinirvṛte lokavināyakasmin / vicikitsa asmāka na kācidasti śṛṇomathā saṃmukha lokanāthā (14.53)

।। विचिकित्स कृत्वान इमस्मि स्थाने गच्छेयु मा दुर्गति बोधिसत्त्वाः । त्वं व्याकुरुष्वा भगवन् यथावत् कथ बोधिसत्त्वाः परिपाचिता इमे ॥ १४.५४ ॥

// vicikitsa kṛtvāna imasmi sthāne gaccheyu mā durgati bodhisattvāḥ / tvaṃ vyākuruṣvā bhagavan yathāvat katha bodhisattvāḥ paripācitā ime (14.54)