3. Chapter 2

: उपायकौशल्यपरिवर्तः | अथ खलु भगवान् स्मृतिमान् संप्रजानंस्ततः समाधेर्व्युत्थितः | व्युत्थाय आयुष्मन्तं शारिपुत्रमामन्त्रयते स्म - गम्भीरं शारिपुत्र दुर्दृशं दुरनुबोधं बुद्धज्ञानं तथागतैरर्हद्भिः सम्यक्संबुद्धैः प्रतिबुद्धम्, दुर्विज्ञेयं सर्वश्रावकप्रत्येकबुद्धैः | तत्कस्य हेतोः? बहुबुद्धकोटीनयुतशतसहस्रपर्युपासिताविनो हि शारिपुत्र तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धा बहुबुद्धकोटीनयुतशतसहस्रचीर्णचरिताविनो ऽनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ दूरानुगताः कृतवीर्या आश्चर्याद्भुतधर्मसमन्वागता दुर्विज्ञेयधर्मसमन्वागता दुर्विज्ञेयधर्मानुज्ञाताविनः || दुर्विज्ञेयं शारिपुत्र संधाभाष्यं तथागतानामर्हतां सम्यक्संबुद्धानाम् | तत्कस्य हेतोः? स्वप्रत्ययान् धर्मान् प्रकाशयन्ति विविधोपायकौशल्यज्ञानदर्शनहेतुकारणनिर्देशनारम्बणनिरुक्तिप्रज्ञप्तिभिस्तैरुपायकौशल्यैस्तस्मिंस्तस्मिंल्लग्नान् सत्त्वान् प्रमोचयितुम् | महोपायकौशल्यज्ञानदर्शनपरमपारमिताप्राप्ताः शारिपुत्र तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धाः | असङ्गाप्रतिहतज्ञानदर्शनबलवैशारद्यावेणिकेन्द्रियबलबोध्यङ्गध्यानविमोक्षसमाधिसमापत्त्यद्भुतधर्मसमन्वागता विविधधर्मसंप्रकाशकाः | महाश्चर्याद्भुतप्राप्ताः शारिपुत्र तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धाः | अलं शारिपुत्र एतावदेव भाषितुं भवतु - परमाश्चर्यप्राप्ताः शारिपुत्र तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धाः | तथागत एव शारिपुत्र तथागतस्य धर्मान् देशयेत्, यान् धर्मांस्तथागतो जानाति | सर्वधर्मानपि शारिपुत्र तथागत एव देशयति | सर्वधर्मानपि तथागत एव जानाति, ये च ते धर्माः, यथा च ते धर्माः, यादृशाश्च ते धर्माः, यल्लक्षणाश्च ते धर्माः, यत्स्वभावाश्च ते धर्माः, ये च यथा च यादृशाश्च यल्लक्षणाश्च यत्स्वभावाश्च ते धर्मा इति | तेषु धर्मेषु तथागत एव प्रत्यक्षो ऽपरोक्षः || अथ खलु भगवानेतमेवार्थं भूयस्या मात्रया संदर्शयमानस्तस्यां वेलायामिमा गाथा अभाषत - अप्रमेया महावीरा लोके समरुमानुषे । न शक्यं सर्वशो ज्ञातुं सर्वसत्त्वैर्विनायकाः ॥ २.१ ॥

: upāyakauśalyaparivartaḥ | atha khalu bhagavān smṛtimān saṃprajānaṃstataḥ samādhervyutthitaḥ | vyutthāya āyuṣmantaṃ śāriputramāmantrayate sma - gambhīraṃ śāriputra durdṛśaṃ duranubodhaṃ buddhajñānaṃ tathāgatairarhadbhiḥ samyaksaṃbuddhaiḥ pratibuddham, durvijñeyaṃ sarvaśrāvakapratyekabuddhaiḥ | tatkasya hetoḥ? bahubuddhakoṭīnayutaśatasahasraparyupāsitāvino hi śāriputra tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā bahubuddhakoṭīnayutaśatasahasracīrṇacaritāvino 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau dūrānugatāḥ kṛtavīryā āścaryādbhutadharmasamanvāgatā durvijñeyadharmasamanvāgatā durvijñeyadharmānujñātāvinaḥ || durvijñeyaṃ śāriputra saṃdhābhāṣyaṃ tathāgatānāmarhatāṃ samyaksaṃbuddhānām | tatkasya hetoḥ? svapratyayān dharmān prakāśayanti vividhopāyakauśalyajñānadarśanahetukāraṇanirdeśanārambaṇaniruktiprajñaptibhistairupāyakauśalyaistasmiṃstasmiṃllagnān sattvān pramocayitum | mahopāyakauśalyajñānadarśanaparamapāramitāprāptāḥ śāriputra tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ | asaṅgāpratihatajñānadarśanabalavaiśāradyāveṇikendriyabalabodhyaṅgadhyānavimokṣasamādhisamāpattyadbhutadharmasamanvāgatā vividhadharmasaṃprakāśakāḥ | mahāścaryādbhutaprāptāḥ śāriputra tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ | alaṃ śāriputra etāvadeva bhāṣituṃ bhavatu - paramāścaryaprāptāḥ śāriputra tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ | tathāgata eva śāriputra tathāgatasya dharmān deśayet, yān dharmāṃstathāgato jānāti | sarvadharmānapi śāriputra tathāgata eva deśayati | sarvadharmānapi tathāgata eva jānāti, ye ca te dharmāḥ, yathā ca te dharmāḥ, yādṛśāśca te dharmāḥ, yallakṣaṇāśca te dharmāḥ, yatsvabhāvāśca te dharmāḥ, ye ca yathā ca yādṛśāśca yallakṣaṇāśca yatsvabhāvāśca te dharmā iti | teṣu dharmeṣu tathāgata eva pratyakṣo 'parokṣaḥ || atha khalu bhagavānetamevārthaṃ bhūyasyā mātrayā saṃdarśayamānastasyāṃ velāyāmimā gāthā abhāṣata - aprameyā mahāvīrā loke samarumānuṣe / na śakyaṃ sarvaśo jñātuṃ sarvasattvairvināyakāḥ (2.1)

।। बला विमोक्षा ये तेषां वैशारद्याश्च यादृशाः । यादृशा बुद्धधर्माश्च न शक्यं ज्ञातु केनचित् ॥ २.२ ॥

// balā vimokṣā ye teṣāṃ vaiśāradyāśca yādṛśāḥ / yādṛśā buddhadharmāśca na śakyaṃ jñātu kenacit (2.2)

।। पूर्वे निषेविता चर्या बुद्धकोटीन अन्तिके । गम्भीरा चैव सूक्ष्मा च दुर्विज्ञेया सुदुर्दृशा ॥ २.३ ॥

// pūrve niṣevitā caryā buddhakoṭīna antike / gambhīrā caiva sūkṣmā ca durvijñeyā sudurdṛśā (2.3)

।। तस्यां चीर्णाय चर्यायां कल्पकोट्यो अचिन्तिया । फलं मे बोधिमण्डस्मिन् दृष्टं यादृशकं हि तत् ॥ २.४ ॥

// tasyāṃ cīrṇāya caryāyāṃ kalpakoṭyo acintiyā / phalaṃ me bodhimaṇḍasmin dṛṣṭaṃ yādṛśakaṃ hi tat (2.4)

।। अहं च तत्प्रजानामि ये चान्ये लोकनायकाः । यथा यद् यादृशं चापि लक्षणं चास्य यादृशम् ॥ २.५ ॥

// ahaṃ ca tatprajānāmi ye cānye lokanāyakāḥ / yathā yad yādṛśaṃ cāpi lakṣaṇaṃ cāsya yādṛśam (2.5)

।। न तद्दर्शयितुं शक्यं व्याहारो ऽस्य न विद्यते । नाप्यसौ तादृशः कश्चित् सत्त्वो लोकस्मि विद्यते ॥ २.६ ॥

// na taddarśayituṃ śakyaṃ vyāhāro 'sya na vidyate / nāpyasau tādṛśaḥ kaścit sattvo lokasmi vidyate (2.6)

।। यस्य तं देशयेद्धर्म देशितं चापि जानियात् । अन्यत्र बोधिसत्त्वेभ्यो अधिमुक्तीय ये स्थिताः ॥ २.७ ॥

// yasya taṃ deśayeddharma deśitaṃ cāpi jāniyāt / anyatra bodhisattvebhyo adhimuktīya ye sthitāḥ (2.7)

।। ये चापि ते लोकविदुस्य श्रावकाः कृताधिकाराः सुगतानुवर्णिताः । क्षीणास्रवा अन्तिमदेहधारिणो न तेष विषयो ऽस्ति जिनान ज्ञाने ॥ २.८ ॥

// ye cāpi te lokavidusya śrāvakāḥ kṛtādhikārāḥ sugatānuvarṇitāḥ / kṣīṇāsravā antimadehadhāriṇo na teṣa viṣayo 'sti jināna jñāne (2.8)

।। स चैव सर्वा इय लोकधातु पूर्णा भवेच्छारिसुतोपमानाम् । एकीभवित्वान विचिन्तयेयुः सुगतस्य ज्ञानं न हि शक्य जानितुम् ॥ २.९ ॥

// sa caiva sarvā iya lokadhātu pūrṇā bhavecchārisutopamānām / ekībhavitvāna vicintayeyuḥ sugatasya jñānaṃ na hi śakya jānitum (2.9)

।। सचेह त्वं सादृशकेहि पण्डितैः पूर्णा भवेयुर्दशा पि द्दिशायो । ये चापि मह्यं इमि श्रावकान्ये तेषां पि पूर्णा भवि एवमेव ॥ २.१० ॥

// saceha tvaṃ sādṛśakehi paṇḍitaiḥ pūrṇā bhaveyurdaśā pi ddiśāyo / ye cāpi mahyaṃ imi śrāvakānye teṣāṃ pi pūrṇā bhavi evameva (2.10)

।। एकीभवित्वान च ते ऽद्य सर्वे विचिन्तयेयुः सुगतस्य ज्ञानम् । न शक्त सर्वे सहिता पि ज्ञातुं यथाप्रमेयं मम बुद्धज्ञानम् ॥ २.११ ॥

// ekībhavitvāna ca te 'dya sarve vicintayeyuḥ sugatasya jñānam / na śakta sarve sahitā pi jñātuṃ yathāprameyaṃ mama buddhajñānam (2.11)

।। प्रत्येकबुद्धान अनास्रवाणां तीक्ष्णेन्द्रियाणान्तिमदेहधारिणाम् । दिशो दशः सर्व भवेयुः पूर्णा यथा नडानां वनवेणुनां वा ॥ २.१२ ॥

// pratyekabuddhāna anāsravāṇāṃ tīkṣṇendriyāṇāntimadehadhāriṇām / diśo daśaḥ sarva bhaveyuḥ pūrṇā yathā naḍānāṃ vanaveṇunāṃ vā (2.12)

।। एको भवित्वान विचिन्तयेयुर्ममाग्रधर्माण प्रदेशमात्रम् । कल्पान कोटीनयुताननन्तान्न तस्य भूतं परिजानि अर्थम् ॥ २.१३ ॥

// eko bhavitvāna vicintayeyurmamāgradharmāṇa pradeśamātram / kalpāna koṭīnayutānanantānna tasya bhūtaṃ parijāni artham (2.13)

।। नवयानसंप्रस्थित बोधिसत्त्वाः कृताधिकारा बहुबुद्धकोटिषु । सुविनिश्चितार्था बहुधर्मभाणकास्तेषां पि पूर्णा दशिमा दिशो भवेत् ॥ २.१४ ॥

// navayānasaṃprasthita bodhisattvāḥ kṛtādhikārā bahubuddhakoṭiṣu / suviniścitārthā bahudharmabhāṇakāsteṣāṃ pi pūrṇā daśimā diśo bhavet (2.14)

।। नडान वेणून व नित्यकालमच्छिद्रपूर्णो भवि सर्वलोकः । एकीभवित्वान विचिन्तयेयुर्यो धर्म साक्षात् सुगतेन दृष्टः ॥ २.१५ ॥

// naḍāna veṇūna va nityakālamacchidrapūrṇo bhavi sarvalokaḥ / ekībhavitvāna vicintayeyuryo dharma sākṣāt sugatena dṛṣṭaḥ (2.15)

।। अनुचिन्तयित्वा बहुकल्पकोट्यो गङ्गा यथा वालिक अप्रमेयाः । अनन्यचित्ताः सुखुमाय प्रज्ञया तेषां पि चास्मिन् विषयो न विद्यते ॥ २.१६ ॥

// anucintayitvā bahukalpakoṭyo gaṅgā yathā vālika aprameyāḥ / ananyacittāḥ sukhumāya prajñayā teṣāṃ pi cāsmin viṣayo na vidyate (2.16)

।। अविवर्तिका ये भवि बोधिसत्त्वा अनल्पका यथरिव गङ्गवालिकाः । अनन्यचित्ताश्च विचिन्तयेयुस्तेषां पि चास्मिन् विषयो न विद्यते ॥ २.१७ ॥

// avivartikā ye bhavi bodhisattvā analpakā yathariva gaṅgavālikāḥ / ananyacittāśca vicintayeyusteṣāṃ pi cāsmin viṣayo na vidyate (2.17)

।। गम्भीर धर्मा सुखुमा पि बुद्धा अतर्किकाः सर्वि अनास्रवाश्च । अहं च जानामिह यादृशा हि ते ते वा जिना लोकि दशद्दिशासु ॥ २.१८ ॥

// gambhīra dharmā sukhumā pi buddhā atarkikāḥ sarvi anāsravāśca / ahaṃ ca jānāmiha yādṛśā hi te te vā jinā loki daśaddiśāsu (2.18)

।। यं शारिपुत्रो सुगतः प्रभाषते अधिमुक्तिसंपन्न भवाहि तत्र । अनन्यथावादि जिनो महर्षी चिरेण पी भाषति उत्तमार्थम् ॥ २.१९ ॥

// yaṃ śāriputro sugataḥ prabhāṣate adhimuktisaṃpanna bhavāhi tatra / ananyathāvādi jino maharṣī cireṇa pī bhāṣati uttamārtham (2.19)

।। आमन्त्रयामी इमि सर्वश्रावकान् प्रत्येकबोधाय च ये ऽभिप्रस्थिताः । संस्थापिता ये मय निर्वृतीय संमोक्षिता दुःखपरंपरातः ॥ २.२० ॥

// āmantrayāmī imi sarvaśrāvakān pratyekabodhāya ca ye 'bhiprasthitāḥ / saṃsthāpitā ye maya nirvṛtīya saṃmokṣitā duḥkhaparaṃparātaḥ (2.20)

।। उपायकौशल्य ममेतदग्रं भाषामि धर्मं बहु येन लोके । तहिं तहिं लग्न प्रमोचयामि त्रीणी च यानान्युपदर्शयामि ॥ २.२१ ॥

// upāyakauśalya mametadagraṃ bhāṣāmi dharmaṃ bahu yena loke / tahiṃ tahiṃ lagna pramocayāmi trīṇī ca yānānyupadarśayāmi (2.21)

।। अथ खलु ये तत्र पर्षत्संनिपाते महाश्रावका आज्ञातकौण्डिन्यप्रमुखा अर्हन्तः क्षीणास्रवा द्वादश वशीभूतशतानि ये चान्ये श्रावकयानिका भिक्षुभिक्षुण्युपासकोपासिका ये च प्रत्येकबुद्धयानसंप्रस्थिताः, तेषां सर्वेषामेतदभवत् - को नु हेतुः किं कारणं यद् भगवानधिमात्रमुपायकौशल्यं तथागतानां संवर्णयति? गम्भीरश्चायं मया धर्मो ऽभिसंबुद्ध इति संवर्णयति? दुर्विज्ञेयश्च सर्वश्रावकप्रत्येकबुद्धैरिति संवर्णयति? यथा तावद् भगवता एकैव विमुक्तिराख्याता, वयमपि बुद्धधर्माणां लाभिनो निर्वाणप्राप्ताः | अस्य च वयं भगवतो भाषितस्यार्थ न जानीमः || अथ खल्वायुष्मान् शारिपुत्रस्तासां चतसृणां पर्षदां विचिकित्साकथंकथां विदित्वा चेतसैव चेतःपरिवितर्कमाज्ञाय आत्मना च धर्मसंशयप्राप्तस्तस्यां वेलायां भगवन्तमेतदवोचत् - को भगवन् हेतुः, कः प्रत्ययो यद् भगवानधिमात्रं पुनः पुनस्तथागतानामुपायकौशल्यज्ञानदर्शनधर्मदेशनां संवर्णयति - गम्भीरश्च मे धर्मो ऽभिसंबुद्ध इति | दुर्विज्ञेयं च संघाभाष्यमिति पुनः पुनः संवर्णयति | न च मे भगवतो ऽन्तिकादेवंरूपो धर्मपर्यायः श्रुतपूर्वः | इमाश्च भगवंश्चतस्रः पर्षदो विचिकित्साकथंकथाप्राप्ताः | तत्साधु भगवान्निर्दिशतु यत्संघाय तथागतो गम्भीरस्य तथागतधर्मस्य पुनः पुनः संवर्णनां करोति || अथ खल्वायुष्मान् शारिपुत्रस्तस्यां वेलायामिमा गाथा अभाषत - चिरस्याद्य नरादित्य ईदृशीं कुरुते कथाम् । बला विमोक्षा ध्यानाश्च अप्रमेया मि स्पर्शिताः ॥ २.२२ ॥

// atha khalu ye tatra parṣatsaṃnipāte mahāśrāvakā ājñātakauṇḍinyapramukhā arhantaḥ kṣīṇāsravā dvādaśa vaśībhūtaśatāni ye cānye śrāvakayānikā bhikṣubhikṣuṇyupāsakopāsikā ye ca pratyekabuddhayānasaṃprasthitāḥ, teṣāṃ sarveṣāmetadabhavat - ko nu hetuḥ kiṃ kāraṇaṃ yad bhagavānadhimātramupāyakauśalyaṃ tathāgatānāṃ saṃvarṇayati? gambhīraścāyaṃ mayā dharmo 'bhisaṃbuddha iti saṃvarṇayati? durvijñeyaśca sarvaśrāvakapratyekabuddhairiti saṃvarṇayati? yathā tāvad bhagavatā ekaiva vimuktirākhyātā, vayamapi buddhadharmāṇāṃ lābhino nirvāṇaprāptāḥ | asya ca vayaṃ bhagavato bhāṣitasyārtha na jānīmaḥ || atha khalvāyuṣmān śāriputrastāsāṃ catasṛṇāṃ parṣadāṃ vicikitsākathaṃkathāṃ viditvā cetasaiva cetaḥparivitarkamājñāya ātmanā ca dharmasaṃśayaprāptastasyāṃ velāyāṃ bhagavantametadavocat - ko bhagavan hetuḥ, kaḥ pratyayo yad bhagavānadhimātraṃ punaḥ punastathāgatānāmupāyakauśalyajñānadarśanadharmadeśanāṃ saṃvarṇayati - gambhīraśca me dharmo 'bhisaṃbuddha iti | durvijñeyaṃ ca saṃghābhāṣyamiti punaḥ punaḥ saṃvarṇayati | na ca me bhagavato 'ntikādevaṃrūpo dharmaparyāyaḥ śrutapūrvaḥ | imāśca bhagavaṃścatasraḥ parṣado vicikitsākathaṃkathāprāptāḥ | tatsādhu bhagavānnirdiśatu yatsaṃghāya tathāgato gambhīrasya tathāgatadharmasya punaḥ punaḥ saṃvarṇanāṃ karoti || atha khalvāyuṣmān śāriputrastasyāṃ velāyāmimā gāthā abhāṣata - cirasyādya narāditya īdṛśīṃ kurute kathām / balā vimokṣā dhyānāśca aprameyā mi sparśitāḥ (2.22)

।। बोधिमण्डं च कीर्तेसि पृच्छकस्ते न विद्यते । संधाभाष्यं च कीर्तेसि न च त्वां कश्चि पृच्छति ॥ २.२३ ॥

// bodhimaṇḍaṃ ca kīrtesi pṛcchakaste na vidyate / saṃdhābhāṣyaṃ ca kīrtesi na ca tvāṃ kaści pṛcchati (2.23)

।। अपृच्छितो व्याहरसि चर्यां वर्णेसि चात्मनः । ज्ञानाधिगम कीर्तेसि गम्भीरं च प्रभाषसे ॥ २.२४ ॥

// apṛcchito vyāharasi caryāṃ varṇesi cātmanaḥ / jñānādhigama kīrtesi gambhīraṃ ca prabhāṣase (2.24)

।। अद्येमे संशयप्राप्ता वशीभूता अनास्रवाः । निर्वाणं प्रस्थिता ये च किमेतद् भाषते जिनः ॥ २.२५ ॥

// adyeme saṃśayaprāptā vaśībhūtā anāsravāḥ / nirvāṇaṃ prasthitā ye ca kimetad bhāṣate jinaḥ (2.25)

।। प्रत्येकबोधिं प्रार्थेन्ता भिक्षुण्यो भिक्षवस्तथा । देवा नागाश्च यक्षाश्च गन्धर्वाश्च महोरगाः ॥ २.२६ ॥

// pratyekabodhiṃ prārthentā bhikṣuṇyo bhikṣavastathā / devā nāgāśca yakṣāśca gandharvāśca mahoragāḥ (2.26)

।। समालपन्तो अन्योन्यं प्रेक्षन्ते द्विपदोत्तमम् । कथंकथी विचिन्तेन्ता व्याकुरुष्व महामुने ॥ २.२७ ॥

// samālapanto anyonyaṃ prekṣante dvipadottamam / kathaṃkathī vicintentā vyākuruṣva mahāmune (2.27)

।। यावन्तः श्रावकाः सन्ति सुगतस्येह सर्वशः । अहमत्र पारमीप्राप्तो निर्दिष्टः परमर्षिणा ॥ २.२८ ॥

// yāvantaḥ śrāvakāḥ santi sugatasyeha sarvaśaḥ / ahamatra pāramīprāpto nirdiṣṭaḥ paramarṣiṇā (2.28)

।। ममापि संशयो ह्यत्र स्वके स्थाने नरोत्तम । किं निष्ठा मम निर्वाणे अथ चर्या मि दर्शिता ॥ २.२९ ॥

// mamāpi saṃśayo hyatra svake sthāne narottama / kiṃ niṣṭhā mama nirvāṇe atha caryā mi darśitā (2.29)

।। प्रमुञ्च घोषं वरदुन्दुभिस्वरा उदाहरस्वा यथ एष धर्मः । इमे स्थिता पुत्र जिनस्य औरसा व्यवलोकयन्तश्च कृताञ्जली जिनम् ॥ २.३० ॥

// pramuñca ghoṣaṃ varadundubhisvarā udāharasvā yatha eṣa dharmaḥ / ime sthitā putra jinasya aurasā vyavalokayantaśca kṛtāñjalī jinam (2.30)

।। देवाश्च नागाश्च सयक्षराक्षसाः कोटीसहस्रा यथ गङ्गवालिकाः । ये चापि प्रार्थेन्ति समग्रबोधिं सहस्रशीतिः परिपूर्ण ये स्थिताः ॥ २.३१ ॥

// devāśca nāgāśca sayakṣarākṣasāḥ koṭīsahasrā yatha gaṅgavālikāḥ / ye cāpi prārthenti samagrabodhiṃ sahasraśītiḥ paripūrṇa ye sthitāḥ (2.31)

।। राजान ये महिपति चक्रवर्तिनो ये आगताः क्षेत्रसहस्रकोटिभिः । कृताञ्जली सर्वि सगौरवाः स्थिताः कथं नु चर्यां परिपूरयेम ॥ २.३२ ॥

// rājāna ye mahipati cakravartino ye āgatāḥ kṣetrasahasrakoṭibhiḥ / kṛtāñjalī sarvi sagauravāḥ sthitāḥ kathaṃ nu caryāṃ paripūrayema (2.32)

।। एवमुक्ते भगवानायुष्मन्तं शारिपुत्रमेतदवोचत् - अलं शारिपुत्र | किमनेनार्थेन भाषितेन? तत्कस्य हेतोः? उत्रसिष्यति शारिपुत्र अयं सदेवको लोको ऽस्मिन्नर्थे व्याक्रियमाणे | द्वैतीयकमप्यायुष्मान् शारिपुत्रो भगवन्तमध्येषते स्म - भाषतां भगवान्, भाषतां सुगत एतमेवार्थम् | तत्कस्य हेतोः? सन्ति भगवंस्तस्यां पर्षदि बहूनि प्राणिशतानि बहूनि प्राणिसहस्राणि बहूनि प्राणिशतसहस्राणि बहूनि प्राणिकोटीनयुतशतसहस्राणि पूर्वबुद्धदर्शावीनि प्रज्ञावन्ति, यानि भगवतो भाषितं श्रद्धास्यन्ति प्रतीयिष्यन्ति उद्ग्रहीष्यन्ति || अथ खल्वायुष्मान् शारिपुत्रो भगवन्तमनया गाथयाध्यभाषत - विस्पष्टु भाषस्व जिनान उत्तमा सन्तीह पर्षाय सहस्र प्राणिनाम् । श्राद्धाः प्रसन्नाः सुगते सगौरवा ज्ञास्यन्ति ये धर्ममुदाहृतं ते ॥ २.३३ ॥

// evamukte bhagavānāyuṣmantaṃ śāriputrametadavocat - alaṃ śāriputra | kimanenārthena bhāṣitena? tatkasya hetoḥ? utrasiṣyati śāriputra ayaṃ sadevako loko 'sminnarthe vyākriyamāṇe | dvaitīyakamapyāyuṣmān śāriputro bhagavantamadhyeṣate sma - bhāṣatāṃ bhagavān, bhāṣatāṃ sugata etamevārtham | tatkasya hetoḥ? santi bhagavaṃstasyāṃ parṣadi bahūni prāṇiśatāni bahūni prāṇisahasrāṇi bahūni prāṇiśatasahasrāṇi bahūni prāṇikoṭīnayutaśatasahasrāṇi pūrvabuddhadarśāvīni prajñāvanti, yāni bhagavato bhāṣitaṃ śraddhāsyanti pratīyiṣyanti udgrahīṣyanti || atha khalvāyuṣmān śāriputro bhagavantamanayā gāthayādhyabhāṣata - vispaṣṭu bhāṣasva jināna uttamā santīha parṣāya sahasra prāṇinām / śrāddhāḥ prasannāḥ sugate sagauravā jñāsyanti ye dharmamudāhṛtaṃ te (2.33)

।। अथ खलु भगवान् द्वैतीयकमप्यायुष्मन्तं शारिपुत्रमेतदवोचत् - अलं शारिपुत्र अनेनार्थेन प्रकाशितेन | उत्रसिष्यति शारिपुत्र अयं सदेवको लोको ऽस्मिन्नर्थे व्याक्रियमाणे | अभिमानप्राप्ताश्च भिक्षवो महाप्रपातं प्रपतिष्यन्ति || अथ खलु भगवांस्तस्यां वेलायामिमां गाथामभाषत - अलं हि धर्मेणिह भाषितेन सूक्ष्मं इदं ज्ञानमतर्किकं च । अभिमानप्राप्ता बहु सन्ति बाला निर्दिष्टधर्मस्मि क्षिपे अजानकाः ॥ २.३४ ॥

// atha khalu bhagavān dvaitīyakamapyāyuṣmantaṃ śāriputrametadavocat - alaṃ śāriputra anenārthena prakāśitena | utrasiṣyati śāriputra ayaṃ sadevako loko 'sminnarthe vyākriyamāṇe | abhimānaprāptāśca bhikṣavo mahāprapātaṃ prapatiṣyanti || atha khalu bhagavāṃstasyāṃ velāyāmimāṃ gāthāmabhāṣata - alaṃ hi dharmeṇiha bhāṣitena sūkṣmaṃ idaṃ jñānamatarkikaṃ ca / abhimānaprāptā bahu santi bālā nirdiṣṭadharmasmi kṣipe ajānakāḥ (2.34)

।। त्रैतीयकमप्यायुष्मान् शारिपुत्रो भगवन्तमध्येषते स्म - भाषतां भगवान्, भाषतां सुगत एतमेवार्थम् | मादृशानां भगवन्निह पर्षदि बहूनि प्राणिशतानि संविद्यन्ते, अन्यानि च भगवन् बहूनि प्राणिशतानि बहूनि प्राणिसहस्राणि बहूनि प्राणिशतसहस्राणि बहूनि प्राणिकोटीनयुतशतसहस्राणि, यानि भगवता पूर्वभवेषु परिपाचितानि, तानि भगवतो भाषितं श्रद्धास्यन्ति प्रतीयिष्यन्ति उद्गहीष्यन्ति | तेषां तद्भभविष्यति दीर्घरात्रमर्थाय हिताय सुखायेति || अथ खल्वायुष्मान् शारिपुत्रस्तस्यां वेलायामिमा गाथा अभाषत - भाषस्व धर्मं द्विपदानमुत्तमा अहं त्वामध्येषमि ज्येष्ठपुत्रः । सन्तीह प्राणीन सहस्रकोटयो ये श्रद्दधास्यन्ति ते धर्म भाषितम् ॥ २.३५ ॥

// traitīyakamapyāyuṣmān śāriputro bhagavantamadhyeṣate sma - bhāṣatāṃ bhagavān, bhāṣatāṃ sugata etamevārtham | mādṛśānāṃ bhagavanniha parṣadi bahūni prāṇiśatāni saṃvidyante, anyāni ca bhagavan bahūni prāṇiśatāni bahūni prāṇisahasrāṇi bahūni prāṇiśatasahasrāṇi bahūni prāṇikoṭīnayutaśatasahasrāṇi, yāni bhagavatā pūrvabhaveṣu paripācitāni, tāni bhagavato bhāṣitaṃ śraddhāsyanti pratīyiṣyanti udgahīṣyanti | teṣāṃ tadbhabhaviṣyati dīrgharātramarthāya hitāya sukhāyeti || atha khalvāyuṣmān śāriputrastasyāṃ velāyāmimā gāthā abhāṣata - bhāṣasva dharmaṃ dvipadānamuttamā ahaṃ tvāmadhyeṣami jyeṣṭhaputraḥ / santīha prāṇīna sahasrakoṭayo ye śraddadhāsyanti te dharma bhāṣitam (2.35)

।। ये च त्वया पूर्वभवेषु नित्यं परिपाचिताः सत्त्व सुदीर्घरात्रम् । कृताञ्जली ते पि स्थितात्र सर्वे ये श्रद्दधास्यन्ति तवैत धर्मम् ॥ २.३६ ॥

// ye ca tvayā pūrvabhaveṣu nityaṃ paripācitāḥ sattva sudīrgharātram / kṛtāñjalī te pi sthitātra sarve ye śraddadhāsyanti tavaita dharmam (2.36)

।। अस्मादृशा द्वादशिमे शताश्च ये चापि ते प्रस्थित अग्रबोधये । तान् पश्यमानः सुगतः प्रभाषतां तेषां च हर्षं परमं जनेतु ॥ २.३७ ॥

// asmādṛśā dvādaśime śatāśca ye cāpi te prasthita agrabodhaye / tān paśyamānaḥ sugataḥ prabhāṣatāṃ teṣāṃ ca harṣaṃ paramaṃ janetu (2.37)

।। अथ खलु भगवांस्त्रैतीयकमप्यायुष्मतः शारिपुत्रस्याध्येषणां विदित्वा आयुष्मन्तं शारिपुत्रमेतदवोचत् - यदिदानीं त्वं शारिपुत्र यावत्रैतीयकमपि तथागतमध्येषसे | एवमध्येषमाणं त्वां शारिपुत्र किं वक्ष्यामि ? तेन हि शारिपुत्र शृणु, साधु च सुष्ठु च मनसि कुरु | भाषिष्ये ऽहं ते || समनन्तरभाषिता चेयं भगवता वाक्, अथ खलु ततः पर्षद आभिमानिकानां भिक्षूणां भिक्षुणीनामुपासकानामुपासिकानां पञ्चमात्राणि सहस्राण्युत्थाय आसनेभ्यो भगवतः पादौ शिरसाभिवन्दित्वा ततः पर्षदो ऽपक्रामन्ति स्म, यथापीदमभिमानाकुशलमूलेन अप्राप्ते प्राप्तसंज्ञिनो ऽनधिगते ऽधिगतसंज्ञिनः | ते आत्मानं सव्रणं ज्ञात्वा ततः पर्षदो ऽपक्रान्ताः | भगवांश्च तूष्णींभावेनाधिवासयति स्म || अथ खलु भगवानायुष्मन्तं शारिपुत्रमामन्त्रयते स्म - निप्पलावा मे शारिपुत्र पर्षत् अपगतफल्गुः श्रद्धासारे प्रतिष्ठिता | साधु शारिपुत्र एतेषामाभिमानिकानामतो ऽपक्रमणम् | तेन हि शारिपुत्र भाषिष्ये एतमर्थम् | साधु भगवन्नित्यायुष्मान् शारिपुत्रो भगवतः प्रत्यश्रौषीत् || भगवानेतदवोचत् - कदाचित् कर्हिचिच्छारिपुत्र तथागत एवंरूपां धर्मदेशनां कथयति | तद्यथापि नाम शारिपुत्र उदुम्बरपुष्पं कदाचित् कर्हिचित् संदृश्यते, एवमेव शारिपुत्र तथागतो ऽपि कदाचित् कर्हिचित् एवंरूपां धर्मदेशनां कथयति | श्रद्दधत मे शारिपुत्र, भूतवाद्यहमस्मि, तथावाद्यहमस्मि, अनन्यथावाद्यहमस्मि | दुर्बोध्यं शारिपुत्र तथागतस्य संधाभाष्यम् | तत्कस्य हेतोः? नानानिरुक्तिनिर्देशाभिलापनिर्देशनैर्मया शारिपुत्र विविधैरुपायकौशल्यशतसहस्रैर्धर्मः संप्रकाशितः | अतर्को ऽतर्कावचरस्तथागतविज्ञेयः शारिपुत्र सद्धर्मः | तत्कस्य हेतोः? एककृत्येन शारिपुत्र एककरणीयेन तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो लोक उत्पद्यते महाकृत्येन महाकरणीयेन | कतमं च शारिपुत्र तथागतस्य एककृत्यमेककरणीयं महाकृत्यं महाकरणीयं येन कृत्येन तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो लोक उत्पद्यते? यदिदं तथागतज्ञानदर्शनसमादापनहेतुनिमित्तं सत्त्वानां तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो लोक उत्पद्यते | तथागतज्ञानदर्शनसंदर्शनहेतुनिमित्तं सत्त्वानां तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो लोक उत्पद्यते | तथागतज्ञानदर्शनावतारणहेतुनिमित्तं सत्त्वानां तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो लोक उत्पद्यते | तथागतज्ञानप्रतिबोधनहेतुनिमित्तं सत्त्वानां तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो लोक उत्पद्यते | तथागतज्ञानदर्शनमार्गावतारणहेतुनिमित्तं सत्त्वानां तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो लोक उत्पद्यते | इदं तच्छारिपुत्र तथागतस्य एककृत्यमेककरणीयं महाकृत्यं महाकरणीयमेकप्रयोजनं लोके प्रादुर्भावाय | इति हि शारिपुत्र यत्तथागतस्य एककृत्यमेककरणीयं महाकृत्यं महाकरणीयम्, तत्तथागतः करोति | तत्कस्य हेतोः? तथागतज्ञानदर्शनसमादापक एवाहं शारिपुत्र, तथागतज्ञानदर्शनसंदर्शक एवाहं शारिपुत्र, तथागतज्ञानदर्शनावतारक एवाहं शारिपुत्र, तथागतज्ञानदर्शनप्रतिबोधक एवाहं शारिपुत्र, तथागतज्ञानदर्शनमार्गावतारक एवाहं शारिपुत्र | एकमेवाहं शारिपुत्र यानमारभ्य सत्त्वानां धर्म देशयामि यदिदं बुद्धयानम् | न किंचिच्छारिपुत्र द्वितीयं वा तृतीयं वा यानं संविद्यते | सर्वत्रैषा शारिपुत्र धर्मता दशदिग्लोके | तत्कस्य हेतोः? ये ऽपि तु शारिपुत्र अतीत ऽध्वन्यभूवन् दशसु दिक्ष्वप्रमेयेष्वसंख्येयेषु लोकधातुषु तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धा बहुजनहिताय बहुजनसुखाय लोकानुकम्पायै महतो जनकायस्यार्थाय हिताय सुखाय देवानां च मनुष्याणां च | ये नानाभिनिर्हारनिर्देशविविधहेतुकारणनिदर्शनारम्बणनिरुक्त्युपायकौशल्यैर्नानाधिमुक्तानां सत्त्वानां नानाधात्वाशयानामाशयं विदित्वा धर्मं देशितवन्तः | ते ऽपि सर्वे शारिपुत्र बुद्धा भगवन्त एकमेव यानमारभ्य सत्त्वानां धर्मं देशितवन्तः, यदिदं बुद्धयानं सर्वज्ञतापर्यवसानम्, यदिदं तथागतज्ञानदर्शनसमादापनमेव सत्त्वानां तथागतज्ञानदर्शनसंदर्शनमेव तथागतज्ञानदर्शनावतारणमेव तथागतज्ञानदर्शनप्रतिबोधनमेव तथागतज्ञानदर्शनमार्गावतारणमेव सत्त्वानां धर्मं देशितवन्तः | यैरपि शारिपुत्र सत्त्वैस्तेषामतीतानां तथागतानामर्हतां सम्यक्संबुद्धानामन्तिकात् सद्धर्मः श्रुतः, ते ऽपि सर्वे ऽनुत्तरायाः सम्यक्संबोधेर्लाभिनो ऽभूवन् || ये ऽपि ते शारिपुत्र अनागते ऽध्वनि भविष्यन्ति दशसु दिक्ष्वप्रमेयेष्वसंख्येयेषु लोकधातुषु तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धा बहुजनहिताय बहुजनसुखाय लोकानुकम्पायै महतो जनकायस्यार्थाय हिताय सुखाय देवानां च मनुष्याणां च, ये च नानाभिर्निहारनिर्देशविविधहेतुकारणनिदर्शनारम्बणनिरुक्त्युपायकौशल्यैर्नानाधिमुक्तानां सत्त्वानां नानाधात्वाशयानामाशयं विदित्वा धर्मं देशयिष्यन्ति, ते ऽपि सर्वे शारिपुत्र बुद्धा भगवन्त एकमेव यानमारभ्य सत्त्वानां धर्मं देशयिष्यन्ति यदिदं बुद्धयानं सर्वज्ञतापर्यवसानम्, यदिदं तथागतज्ञानदर्शनसमादापनमेव सत्त्वानां तथागतज्ञानदर्शनसंदर्शनमेव तथागतज्ञानदर्शनावतारणमेव तथागतज्ञानदर्शनप्रतिबोधनमेव तथागतज्ञानदर्शनमार्गावतारणमेव सत्त्वानां धर्मं देशयिष्यन्ति | ये ऽपि ते शारिपुत्र सत्त्वास्तेषामनागतानां तथागतानामर्हतां सम्यक्संबुद्धानामन्तिकात् तं धर्मं श्रोष्यन्ति, ते ऽपि सर्वे ऽनुत्तरायाः सम्यक्संबोधेर्लाभिनो भविष्यन्ति || ये ऽपि ते शारिपुत्र एतर्हि प्रत्युत्पन्ने ऽध्वनि दशसु दिक्ष्वप्रमेयेष्वसंख्येयेषु लोकधातुषु तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धास्तिष्ठन्ति घ्रियन्ते यापयन्ति, धर्मं च देशयन्ति बहुजनहिताय बहुजनहिताय लोकानुकम्पायै महतो जनकायस्यार्थाय हिताय सुखाय देवानां च मनुष्याणां च, ये नानाभिनिर्हारनिर्देशविविधहेतुकारणनिदर्शनारम्बणनिरुक्त्युपायकौशल्यैर्नानाधिमुक्तानां सत्त्वानां नानाधात्वाशयानामाशयं विदित्वा धर्मं देशयन्ति, ते ऽपि सर्वे शारिपुत्र बुद्धा भगवन्त एकमेव यानमारभ्य सत्त्वानां धर्मं देशयन्ति यदिदं बुद्धयानं सर्वज्ञतापर्यवसानम्, यदिदं तथागतज्ञानदर्शनसमादापनमेव सत्त्वानां तथागतज्ञानदर्शनसंदर्शनमेव तथागतज्ञानदर्शनावतारणमेव तथागतज्ञानदर्शनप्रतिबोधनमेव तथागतज्ञानदर्शनमार्गावतारणमेव सत्त्वानां धर्मं देशयन्ति | ये ऽपि ते शारिपुत्र सत्त्वास्तेषां प्रत्युत्पन्नानां तथागतानामर्हतां सम्यक्संबुद्धानामन्तिकात् तं धर्मं शृण्वन्ति, ते ऽपि सर्वे ऽनुत्तरायाः सम्यक्संबोधेर्लाभिनो भविष्यन्ति || अहमपि शारिपुत्र एतर्हि तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो बहुजनहिताय बहुजनसुखाय लोकानुकम्पायै महतो जनकायस्यार्थाय हिताय सुखाय देवानां च मनुष्याणां च नानाभिनिर्हारनिर्देशविविधहेतुकारणनिदर्शनारम्बणनिरुक्त्युपायकौशल्यैर्नानाधिमुक्तानां सत्त्वानां नानाधात्वाशयानामाशयं विदित्वा धर्मं देशयामि | अहमपि शारिपुत्र एकमेव यानमारभ्य सत्त्वानां धर्मं देशयामि यदिदं बुद्धयानं सर्वज्ञतापर्यवसानम्, यदिदं तथागतज्ञानदर्शनसमादापनमेव सत्त्वानां तथागतज्ञानदर्शनसंदर्शनमेव तथागतज्ञानदर्शनावतारणमेव तथागतज्ञानदर्शनप्रतिबोधनमेव तथागतज्ञानदर्शनमार्गावतारणमेव सत्त्वानां धर्मं देशयामि | ये ऽपि ते शारिपुत्र सत्त्वा एतर्हि ममेमं धर्मं शृण्वन्ति, ते ऽपि सर्वे ऽनुत्तरायाः सम्यक्संबोधेर्लाभिनो भविष्यन्ति | तदनेनापि शारिपुत्र पर्यायेण एवं वेदितव्यं यथा नास्ति द्वितीयस्य यानस्य क्वचिद्दशसु दिक्षु लोके प्रज्ञप्तिः, कुतः पुनस्तृतीयस्य || अपि तु खलु पुनः शारिपुत्र यदा तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धा कल्पकषाये (वैद्य २९) वोत्पद्यन्ते सत्त्वकषाये वा क्लेशकषाये वा दृष्टिकषाये वा आयुष्कषाये वोत्पद्यन्ते | एवंरूपेषु शारिपुत्र कल्पसंक्षोभकषायेषु बहुसत्त्वेषु लुब्धेष्वल्पकुशलमूलेषु तदा शारिपुत्र तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धा उपायकौशल्येन तदेवैकं बुद्धयानं त्रियाननिर्देशेन निर्दिशन्ति | तत्र शारिपुत्र ये श्रावका अर्हन्तः प्रत्येकबुद्धा वा इमां क्रियां तथागतस्य बुद्धयानसमादपनां न शृण्वन्ति नावतरन्ति नावबुध्यन्ति, न ते शारिपुत्र तथागतस्य श्रावका वेदितव्याः, नाप्यर्हन्तो नापि प्रत्येकबुद्धा वेदितव्याः | अपि तु खलु पुनः शारिपुत्र यः कश्चिद् भिक्षुर्वा भिक्षुणी वा अर्हत्त्वं प्रतिजानीयात्, अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ प्रणिधानमपरिगृह्य उच्छिन्नो ऽस्मि बुद्धयानादिति वदेत्, एतावन्मे समुच्छ्रयस्य पश्चिमकं परिनिर्वाणं वदेत्, आभिमानिकं तं शारिपुत्र प्रजानीयाः | तत्कस्य हेतोः? अस्थानमेतच्छारिपुत्र अनवकाशो यद्भिक्षुरर्हन् क्षीणास्रवः संमुखीभूते तथागते इमंः धर्मं श्रुत्वा न श्रद्दध्यात् स्थापयित्वा परिनिर्वृतस्य तथागतस्य | तत्कस्य हेतोः? न हि शारिपुत्र श्रावकास्तस्मिन् काले तस्मिन् समये परिनिर्वृते तथागते एतेषामेवंरूपाणां सूत्रान्तानां धारका वा देशका वा भविष्यन्ति | अन्येषु पुनः शारिपुत्र तथागतेष्वर्हत्सु सम्यक्संबुद्धेषु निःसंशया भविष्यन्ति | इमेषु बुद्धधर्मेषु श्रद्दधाध्वं मे शारिपुत्र पत्तीयत अवकल्पयत | न हि शारिपुत्र तथागतानां मृषावादः संविद्यते | एकमेवेदं शारिपुत्र यानं यदिदं बुद्धयानम् || अथ खलु भगवानेतमेवार्थं भूयस्या मात्रया संदर्शयमानस्तस्यां वेलायामिमा गाथा अभाषत - अथाभिमानप्राप्ता ये भिक्षुभिक्षुण्युपासकाः । उपासिकाश्च अश्राद्धाः सहस्राः पञ्चनूनकाः ॥ २.३८ ॥

// atha khalu bhagavāṃstraitīyakamapyāyuṣmataḥ śāriputrasyādhyeṣaṇāṃ viditvā āyuṣmantaṃ śāriputrametadavocat - yadidānīṃ tvaṃ śāriputra yāvatraitīyakamapi tathāgatamadhyeṣase | evamadhyeṣamāṇaṃ tvāṃ śāriputra kiṃ vakṣyāmi ? tena hi śāriputra śṛṇu, sādhu ca suṣṭhu ca manasi kuru | bhāṣiṣye 'haṃ te || samanantarabhāṣitā ceyaṃ bhagavatā vāk, atha khalu tataḥ parṣada ābhimānikānāṃ bhikṣūṇāṃ bhikṣuṇīnāmupāsakānāmupāsikānāṃ pañcamātrāṇi sahasrāṇyutthāya āsanebhyo bhagavataḥ pādau śirasābhivanditvā tataḥ parṣado 'pakrāmanti sma, yathāpīdamabhimānākuśalamūlena aprāpte prāptasaṃjñino 'nadhigate 'dhigatasaṃjñinaḥ | te ātmānaṃ savraṇaṃ jñātvā tataḥ parṣado 'pakrāntāḥ | bhagavāṃśca tūṣṇīṃbhāvenādhivāsayati sma || atha khalu bhagavānāyuṣmantaṃ śāriputramāmantrayate sma - nippalāvā me śāriputra parṣat apagataphalguḥ śraddhāsāre pratiṣṭhitā | sādhu śāriputra eteṣāmābhimānikānāmato 'pakramaṇam | tena hi śāriputra bhāṣiṣye etamartham | sādhu bhagavannityāyuṣmān śāriputro bhagavataḥ pratyaśrauṣīt || bhagavānetadavocat - kadācit karhicicchāriputra tathāgata evaṃrūpāṃ dharmadeśanāṃ kathayati | tadyathāpi nāma śāriputra udumbarapuṣpaṃ kadācit karhicit saṃdṛśyate, evameva śāriputra tathāgato 'pi kadācit karhicit evaṃrūpāṃ dharmadeśanāṃ kathayati | śraddadhata me śāriputra, bhūtavādyahamasmi, tathāvādyahamasmi, ananyathāvādyahamasmi | durbodhyaṃ śāriputra tathāgatasya saṃdhābhāṣyam | tatkasya hetoḥ? nānāniruktinirdeśābhilāpanirdeśanairmayā śāriputra vividhairupāyakauśalyaśatasahasrairdharmaḥ saṃprakāśitaḥ | atarko 'tarkāvacarastathāgatavijñeyaḥ śāriputra saddharmaḥ | tatkasya hetoḥ? ekakṛtyena śāriputra ekakaraṇīyena tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho loka utpadyate mahākṛtyena mahākaraṇīyena | katamaṃ ca śāriputra tathāgatasya ekakṛtyamekakaraṇīyaṃ mahākṛtyaṃ mahākaraṇīyaṃ yena kṛtyena tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho loka utpadyate? yadidaṃ tathāgatajñānadarśanasamādāpanahetunimittaṃ sattvānāṃ tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho loka utpadyate | tathāgatajñānadarśanasaṃdarśanahetunimittaṃ sattvānāṃ tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho loka utpadyate | tathāgatajñānadarśanāvatāraṇahetunimittaṃ sattvānāṃ tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho loka utpadyate | tathāgatajñānapratibodhanahetunimittaṃ sattvānāṃ tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho loka utpadyate | tathāgatajñānadarśanamārgāvatāraṇahetunimittaṃ sattvānāṃ tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho loka utpadyate | idaṃ tacchāriputra tathāgatasya ekakṛtyamekakaraṇīyaṃ mahākṛtyaṃ mahākaraṇīyamekaprayojanaṃ loke prādurbhāvāya | iti hi śāriputra yattathāgatasya ekakṛtyamekakaraṇīyaṃ mahākṛtyaṃ mahākaraṇīyam, tattathāgataḥ karoti | tatkasya hetoḥ? tathāgatajñānadarśanasamādāpaka evāhaṃ śāriputra, tathāgatajñānadarśanasaṃdarśaka evāhaṃ śāriputra, tathāgatajñānadarśanāvatāraka evāhaṃ śāriputra, tathāgatajñānadarśanapratibodhaka evāhaṃ śāriputra, tathāgatajñānadarśanamārgāvatāraka evāhaṃ śāriputra | ekamevāhaṃ śāriputra yānamārabhya sattvānāṃ dharma deśayāmi yadidaṃ buddhayānam | na kiṃcicchāriputra dvitīyaṃ vā tṛtīyaṃ vā yānaṃ saṃvidyate | sarvatraiṣā śāriputra dharmatā daśadigloke | tatkasya hetoḥ? ye 'pi tu śāriputra atīta 'dhvanyabhūvan daśasu dikṣvaprameyeṣvasaṃkhyeyeṣu lokadhātuṣu tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāyai mahato janakāyasyārthāya hitāya sukhāya devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca | ye nānābhinirhāranirdeśavividhahetukāraṇanidarśanārambaṇaniruktyupāyakauśalyairnānādhimuktānāṃ sattvānāṃ nānādhātvāśayānāmāśayaṃ viditvā dharmaṃ deśitavantaḥ | te 'pi sarve śāriputra buddhā bhagavanta ekameva yānamārabhya sattvānāṃ dharmaṃ deśitavantaḥ, yadidaṃ buddhayānaṃ sarvajñatāparyavasānam, yadidaṃ tathāgatajñānadarśanasamādāpanameva sattvānāṃ tathāgatajñānadarśanasaṃdarśanameva tathāgatajñānadarśanāvatāraṇameva tathāgatajñānadarśanapratibodhanameva tathāgatajñānadarśanamārgāvatāraṇameva sattvānāṃ dharmaṃ deśitavantaḥ | yairapi śāriputra sattvaisteṣāmatītānāṃ tathāgatānāmarhatāṃ samyaksaṃbuddhānāmantikāt saddharmaḥ śrutaḥ, te 'pi sarve 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodherlābhino 'bhūvan || ye 'pi te śāriputra anāgate 'dhvani bhaviṣyanti daśasu dikṣvaprameyeṣvasaṃkhyeyeṣu lokadhātuṣu tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāyai mahato janakāyasyārthāya hitāya sukhāya devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca, ye ca nānābhirnihāranirdeśavividhahetukāraṇanidarśanārambaṇaniruktyupāyakauśalyairnānādhimuktānāṃ sattvānāṃ nānādhātvāśayānāmāśayaṃ viditvā dharmaṃ deśayiṣyanti, te 'pi sarve śāriputra buddhā bhagavanta ekameva yānamārabhya sattvānāṃ dharmaṃ deśayiṣyanti yadidaṃ buddhayānaṃ sarvajñatāparyavasānam, yadidaṃ tathāgatajñānadarśanasamādāpanameva sattvānāṃ tathāgatajñānadarśanasaṃdarśanameva tathāgatajñānadarśanāvatāraṇameva tathāgatajñānadarśanapratibodhanameva tathāgatajñānadarśanamārgāvatāraṇameva sattvānāṃ dharmaṃ deśayiṣyanti | ye 'pi te śāriputra sattvāsteṣāmanāgatānāṃ tathāgatānāmarhatāṃ samyaksaṃbuddhānāmantikāt taṃ dharmaṃ śroṣyanti, te 'pi sarve 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodherlābhino bhaviṣyanti || ye 'pi te śāriputra etarhi pratyutpanne 'dhvani daśasu dikṣvaprameyeṣvasaṃkhyeyeṣu lokadhātuṣu tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāstiṣṭhanti ghriyante yāpayanti, dharmaṃ ca deśayanti bahujanahitāya bahujanahitāya lokānukampāyai mahato janakāyasyārthāya hitāya sukhāya devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca, ye nānābhinirhāranirdeśavividhahetukāraṇanidarśanārambaṇaniruktyupāyakauśalyairnānādhimuktānāṃ sattvānāṃ nānādhātvāśayānāmāśayaṃ viditvā dharmaṃ deśayanti, te 'pi sarve śāriputra buddhā bhagavanta ekameva yānamārabhya sattvānāṃ dharmaṃ deśayanti yadidaṃ buddhayānaṃ sarvajñatāparyavasānam, yadidaṃ tathāgatajñānadarśanasamādāpanameva sattvānāṃ tathāgatajñānadarśanasaṃdarśanameva tathāgatajñānadarśanāvatāraṇameva tathāgatajñānadarśanapratibodhanameva tathāgatajñānadarśanamārgāvatāraṇameva sattvānāṃ dharmaṃ deśayanti | ye 'pi te śāriputra sattvāsteṣāṃ pratyutpannānāṃ tathāgatānāmarhatāṃ samyaksaṃbuddhānāmantikāt taṃ dharmaṃ śṛṇvanti, te 'pi sarve 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodherlābhino bhaviṣyanti || ahamapi śāriputra etarhi tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāyai mahato janakāyasyārthāya hitāya sukhāya devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca nānābhinirhāranirdeśavividhahetukāraṇanidarśanārambaṇaniruktyupāyakauśalyairnānādhimuktānāṃ sattvānāṃ nānādhātvāśayānāmāśayaṃ viditvā dharmaṃ deśayāmi | ahamapi śāriputra ekameva yānamārabhya sattvānāṃ dharmaṃ deśayāmi yadidaṃ buddhayānaṃ sarvajñatāparyavasānam, yadidaṃ tathāgatajñānadarśanasamādāpanameva sattvānāṃ tathāgatajñānadarśanasaṃdarśanameva tathāgatajñānadarśanāvatāraṇameva tathāgatajñānadarśanapratibodhanameva tathāgatajñānadarśanamārgāvatāraṇameva sattvānāṃ dharmaṃ deśayāmi | ye 'pi te śāriputra sattvā etarhi mamemaṃ dharmaṃ śṛṇvanti, te 'pi sarve 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodherlābhino bhaviṣyanti | tadanenāpi śāriputra paryāyeṇa evaṃ veditavyaṃ yathā nāsti dvitīyasya yānasya kvaciddaśasu dikṣu loke prajñaptiḥ, kutaḥ punastṛtīyasya || api tu khalu punaḥ śāriputra yadā tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā kalpakaṣāye (vaidya 29) votpadyante sattvakaṣāye vā kleśakaṣāye vā dṛṣṭikaṣāye vā āyuṣkaṣāye votpadyante | evaṃrūpeṣu śāriputra kalpasaṃkṣobhakaṣāyeṣu bahusattveṣu lubdheṣvalpakuśalamūleṣu tadā śāriputra tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā upāyakauśalyena tadevaikaṃ buddhayānaṃ triyānanirdeśena nirdiśanti | tatra śāriputra ye śrāvakā arhantaḥ pratyekabuddhā vā imāṃ kriyāṃ tathāgatasya buddhayānasamādapanāṃ na śṛṇvanti nāvataranti nāvabudhyanti, na te śāriputra tathāgatasya śrāvakā veditavyāḥ, nāpyarhanto nāpi pratyekabuddhā veditavyāḥ | api tu khalu punaḥ śāriputra yaḥ kaścid bhikṣurvā bhikṣuṇī vā arhattvaṃ pratijānīyāt, anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau praṇidhānamaparigṛhya ucchinno 'smi buddhayānāditi vadet, etāvanme samucchrayasya paścimakaṃ parinirvāṇaṃ vadet, ābhimānikaṃ taṃ śāriputra prajānīyāḥ | tatkasya hetoḥ? asthānametacchāriputra anavakāśo yadbhikṣurarhan kṣīṇāsravaḥ saṃmukhībhūte tathāgate imaṃḥ dharmaṃ śrutvā na śraddadhyāt sthāpayitvā parinirvṛtasya tathāgatasya | tatkasya hetoḥ? na hi śāriputra śrāvakāstasmin kāle tasmin samaye parinirvṛte tathāgate eteṣāmevaṃrūpāṇāṃ sūtrāntānāṃ dhārakā vā deśakā vā bhaviṣyanti | anyeṣu punaḥ śāriputra tathāgateṣvarhatsu samyaksaṃbuddheṣu niḥsaṃśayā bhaviṣyanti | imeṣu buddhadharmeṣu śraddadhādhvaṃ me śāriputra pattīyata avakalpayata | na hi śāriputra tathāgatānāṃ mṛṣāvādaḥ saṃvidyate | ekamevedaṃ śāriputra yānaṃ yadidaṃ buddhayānam || atha khalu bhagavānetamevārthaṃ bhūyasyā mātrayā saṃdarśayamānastasyāṃ velāyāmimā gāthā abhāṣata - athābhimānaprāptā ye bhikṣubhikṣuṇyupāsakāḥ / upāsikāśca aśrāddhāḥ sahasrāḥ pañcanūnakāḥ (2.38)

।। अपश्यन्त इमं दोषं छिद्रशिक्षासमन्विताः । व्रणांश्च परिरक्षन्तः प्रक्रान्ता बालबुद्धयः ॥ २.३९ ॥

// apaśyanta imaṃ doṣaṃ chidraśikṣāsamanvitāḥ / vraṇāṃśca parirakṣantaḥ prakrāntā bālabuddhayaḥ (2.39)

।। पर्षत्कषायतां ज्ञात्वा लोकनाथो ऽधिवासयि । तत्तेषां कुशलं नास्ति शृणुयुर्धर्म ये इमम् ॥ २.४० ॥

// parṣatkaṣāyatāṃ jñātvā lokanātho 'dhivāsayi / tatteṣāṃ kuśalaṃ nāsti śṛṇuyurdharma ye imam (2.40)

।। शुद्धा च निष्पलावा च सुस्थिता परिषन्मम । फल्गुव्यपगता सर्वा सारा चेयं प्रतिष्ठिता ॥ २.४१ ॥

// śuddhā ca niṣpalāvā ca susthitā pariṣanmama / phalguvyapagatā sarvā sārā ceyaṃ pratiṣṭhitā (2.41)

।। शृणोहि मे शारिसुता यथैष संबुद्ध धर्मः पुरुषोत्तमेहि । यथा च बुद्धाः कथयन्ति नायका उपायकौशल्यशतैरनेकैः ॥ २.४२ ॥

// śṛṇohi me śārisutā yathaiṣa saṃbuddha dharmaḥ puruṣottamehi / yathā ca buddhāḥ kathayanti nāyakā upāyakauśalyaśatairanekaiḥ (2.42)

।। यथाशयं जानिय ते चरिं च नानाधिमुक्तानिह प्राणकोटिनाम् । चित्राणि कर्माणि विदित्व तेषां पुराकृतं यत्कुशलं च तेहि ॥ २.४३ ॥

// yathāśayaṃ jāniya te cariṃ ca nānādhimuktāniha prāṇakoṭinām / citrāṇi karmāṇi viditva teṣāṃ purākṛtaṃ yatkuśalaṃ ca tehi (2.43)

।। नानानिरुक्तीहि च कारणेहि संप्रापयामी इम तेष प्राणिनाम् । हेतूहि दृष्टान्तशतेहि चाहं तथा तथा तोषयि सर्वसत्त्वान् ॥ २.४४ ॥

// nānāniruktīhi ca kāraṇehi saṃprāpayāmī ima teṣa prāṇinām / hetūhi dṛṣṭāntaśatehi cāhaṃ tathā tathā toṣayi sarvasattvān (2.44)

।। सूत्राणि भाषामि तथैव गाथा इतिवृत्तकं जातकमद्भुतं च । निदान औपम्यशतैश्च चित्रैर्गेयं च भाषामि तथोपदेशान् ॥ २.४५ ॥

// sūtrāṇi bhāṣāmi tathaiva gāthā itivṛttakaṃ jātakamadbhutaṃ ca / nidāna aupamyaśataiśca citrairgeyaṃ ca bhāṣāmi tathopadeśān (2.45)

।। ये भोन्ति हीनाभिरता अविद्वसू अचीर्णचर्या बहुबुद्धकोटिषु । संसारलग्नाश्च सुदुःखिताश्च निर्वाण तेषामुपदर्शयामि ॥ २.४६ ॥

// ye bhonti hīnābhiratā avidvasū acīrṇacaryā bahubuddhakoṭiṣu / saṃsāralagnāśca suduḥkhitāśca nirvāṇa teṣāmupadarśayāmi (2.46)

।। उपायमेतं कुरुते स्वयंभूर्बौद्धस्य ज्ञानस्य प्रबोधनार्थम् । न चापि तेषां प्रवदे कदाचिद् युष्मे ऽपि बुद्धा इह लोकि भेष्यथ ॥ २.४७ ॥

// upāyametaṃ kurute svayaṃbhūrbauddhasya jñānasya prabodhanārtham / na cāpi teṣāṃ pravade kadācid yuṣme 'pi buddhā iha loki bheṣyatha (2.47)

।। किं कारणं कालमवेक्ष्य तायी क्षणं च दृष्ट्वा ततु पश्च भाषते । सो ऽयं क्षणो अद्य कथंचि लब्धो वदामि येनेह च भूतनिश्चयम् ॥ २.४८ ॥

// kiṃ kāraṇaṃ kālamavekṣya tāyī kṣaṇaṃ ca dṛṣṭvā tatu paśca bhāṣate / so 'yaṃ kṣaṇo adya kathaṃci labdho vadāmi yeneha ca bhūtaniścayam (2.48)

।। नवाङ्गमेतन्मम शासनं च प्रकाशितं सत्त्वबलाबलेन । उपाय एषो वरदस्य ज्ञाने प्रवेशनार्थाय निदर्शितो मे ॥ २.४९ ॥

// navāṅgametanmama śāsanaṃ ca prakāśitaṃ sattvabalābalena / upāya eṣo varadasya jñāne praveśanārthāya nidarśito me (2.49)

।। भवन्ति ये चेह सदा विशुद्धा व्यक्ता शुची सूरत बुद्धपुत्राः । कृताधिकारा बहुबुद्धकोटिषु वैपुल्यसूत्राणि वदामि तेषाम् ॥ २.५० ॥

// bhavanti ye ceha sadā viśuddhā vyaktā śucī sūrata buddhaputrāḥ / kṛtādhikārā bahubuddhakoṭiṣu vaipulyasūtrāṇi vadāmi teṣām (2.50)

।। तथा हि ते आशयसंपदाय विशुद्धरूपाय समन्विताभून् । वदामि तान् बुद्ध भविष्यथेति अनागते ऽध्वानि हितानुकम्पकाः ॥ २.५१ ॥

// tathā hi te āśayasaṃpadāya viśuddharūpāya samanvitābhūn / vadāmi tān buddha bhaviṣyatheti anāgate 'dhvāni hitānukampakāḥ (2.51)

।। श्रुत्वा च प्रीतिस्फुट भोन्ति सर्वे बुद्धा भविष्याम जगत्प्रधानाः । पुनश्च हं जानिय तेष चर्यां वैपुल्यसूत्राणि प्रकाशयामि ॥ २.५२ ॥

// śrutvā ca prītisphuṭa bhonti sarve buddhā bhaviṣyāma jagatpradhānāḥ / punaśca haṃ jāniya teṣa caryāṃ vaipulyasūtrāṇi prakāśayāmi (2.52)

।। इमे च ते श्रावक नायकस्य येहि श्रुतं शासनमेतमग्र्यम् । एकापि गाथा श्रुत धारिता वा सर्वेष बोधाय न संशयो ऽस्ति ॥ २.५३ ॥

// ime ca te śrāvaka nāyakasya yehi śrutaṃ śāsanametamagryam / ekāpi gāthā śruta dhāritā vā sarveṣa bodhāya na saṃśayo 'sti (2.53)

।। एकं हि यानं द्वितियं न विद्यते तृतियं हि नैवास्ति कदाचि लोके । अन्यत्रुपाया पुरुषोत्तमानां यद्याननानात्वुपदर्शयन्ति ॥ २.५४ ॥

// ekaṃ hi yānaṃ dvitiyaṃ na vidyate tṛtiyaṃ hi naivāsti kadāci loke / anyatrupāyā puruṣottamānāṃ yadyānanānātvupadarśayanti (2.54)

।। बौद्धस्य ज्ञानस्य प्रकाशनार्थं लोके समुत्पद्यति लोकनाथः । एकं हि कार्यं द्वितियं न विद्यते न हीनयानेन नयन्ति बुद्धाः ॥ २.५५ ॥

// bauddhasya jñānasya prakāśanārthaṃ loke samutpadyati lokanāthaḥ / ekaṃ hi kāryaṃ dvitiyaṃ na vidyate na hīnayānena nayanti buddhāḥ (2.55)

।। प्रतिष्ठितो यत्र स्वयं स्वयंभूर्यच्चैव बुद्धं यथ यादृशं च । बलाश्च ये ध्यानविमोक्ष-इन्द्रियास्तत्रैव सत्त्वा पि प्रतिष्ठपेति ॥ २.५६ ॥

// pratiṣṭhito yatra svayaṃ svayaṃbhūryaccaiva buddhaṃ yatha yādṛśaṃ ca / balāśca ye dhyānavimokṣa-indriyāstatraiva sattvā pi pratiṣṭhapeti (2.56)

।। मात्सर्यदोषो हि भवेत मह्यं स्पृशित्व बोधिं विरजां विशिष्टाम् । यदि हीनयानस्मि प्रतिष्ठपेयमेकं पि सत्त्वं न ममते साधु ॥ २.५७ ॥

// mātsaryadoṣo hi bhaveta mahyaṃ spṛśitva bodhiṃ virajāṃ viśiṣṭām / yadi hīnayānasmi pratiṣṭhapeyamekaṃ pi sattvaṃ na mamate sādhu (2.57)

।। मात्सर्य मह्यं न कहिंचि विद्यते ईर्ष्या न मे नापि च छन्दरागः । उच्छिन्न पापा मम सर्वधर्मास्तेनास्मि बुद्धो जगतो ऽनुबोधात् ॥ २.५८ ॥

// mātsarya mahyaṃ na kahiṃci vidyate īrṣyā na me nāpi ca chandarāgaḥ / ucchinna pāpā mama sarvadharmāstenāsmi buddho jagato 'nubodhāt (2.58)

।। यथा ह्यहं चित्रितु लक्षणेहि प्रभासयन्तो इमु सर्वलोकम् । पुरस्कृतः प्राणिशतैरनेकैर्देशेमिमां धर्मस्वभावमुद्राम् ॥ २.५९ ॥

// yathā hyahaṃ citritu lakṣaṇehi prabhāsayanto imu sarvalokam / puraskṛtaḥ prāṇiśatairanekairdeśemimāṃ dharmasvabhāvamudrām (2.59)

।। एवं च चिन्तेम्यहु शारिपुत्र कथं नु एवं भवि सर्वसत्त्वाः । द्वात्रिंशतीलक्षणरूपधारिणः स्वयंप्रभा लोकविदू स्वयंभूः ॥ २.६० ॥

// evaṃ ca cintemyahu śāriputra kathaṃ nu evaṃ bhavi sarvasattvāḥ / dvātriṃśatīlakṣaṇarūpadhāriṇaḥ svayaṃprabhā lokavidū svayaṃbhūḥ (2.60)

।। यथा च पश्यामि यथा च चिन्तये यथा च संकल्प ममासि पूर्वम् । परिपूर्णमेतत् प्रणिधानु मह्यं बुद्धा च बोधिं च प्रकाशयामि ॥ २.६१ ॥

// yathā ca paśyāmi yathā ca cintaye yathā ca saṃkalpa mamāsi pūrvam / paripūrṇametat praṇidhānu mahyaṃ buddhā ca bodhiṃ ca prakāśayāmi (2.61)

।। सचेदहं शारिसुता वदेयं सत्त्वान बोधाय जनेथ छन्दम् । अजानकाः सर्व भ्रमेयुरत्र न जातु गृह्णीयु सुभाषितं मे ॥ २.६२ ॥

// sacedahaṃ śārisutā vadeyaṃ sattvāna bodhāya janetha chandam / ajānakāḥ sarva bhrameyuratra na jātu gṛhṇīyu subhāṣitaṃ me (2.62)

।। तांश्चैव हं जानिय एवरूपान् न चीर्णचर्याः पुरिमासु जातिषु । अध्योषिताः कामगुणेषु सक्तास्तृष्णाय संमूर्छित मोहचित्ताः ॥ २.६३ ॥

// tāṃścaiva haṃ jāniya evarūpān na cīrṇacaryāḥ purimāsu jātiṣu / adhyoṣitāḥ kāmaguṇeṣu saktāstṛṣṇāya saṃmūrchita mohacittāḥ (2.63)

।। ते कामहेतोः प्रपतन्ति दुर्गतिं षट्सू गतीषू परिखिद्यमानाः । कटसी च वर्धेन्ति पुनः पुनस्ते दुःखेन संपीडित अल्पपुण्याः ॥ २.६४ ॥

// te kāmahetoḥ prapatanti durgatiṃ ṣaṭsū gatīṣū parikhidyamānāḥ / kaṭasī ca vardhenti punaḥ punaste duḥkhena saṃpīḍita alpapuṇyāḥ (2.64)

।। विलग्न दृष्टीगहनेषु नित्यमस्तीति नास्तीति तथास्ति नास्ति । द्वाषष्टि दृष्टीकृत निश्रयित्वा असन्त भावं परिगृह्य ते स्थिताः ॥ २.६५ ॥

// vilagna dṛṣṭīgahaneṣu nityamastīti nāstīti tathāsti nāsti / dvāṣaṣṭi dṛṣṭīkṛta niśrayitvā asanta bhāvaṃ parigṛhya te sthitāḥ (2.65)

।। दुःशोधका मानिन दम्भिनश्च वङ्काः शठा अल्पश्रुताश्च बालाः । ते नैव शृण्वन्ति सुबुद्धघोषं कदाचि पि जातिसहस्रकोटिषु ॥ २.६६ ॥

// duḥśodhakā mānina dambhinaśca vaṅkāḥ śaṭhā alpaśrutāśca bālāḥ / te naiva śṛṇvanti subuddhaghoṣaṃ kadāci pi jātisahasrakoṭiṣu (2.66)

।। तेषामहं शारिसुता उपायं वदामि दुःखस्य करोथ अन्तम् । दुःखेन संपीडित दृष्ट्व सत्त्वान् निर्वाण तत्राप्युपदर्शयामि ॥ २.६७ ॥

// teṣāmahaṃ śārisutā upāyaṃ vadāmi duḥkhasya karotha antam / duḥkhena saṃpīḍita dṛṣṭva sattvān nirvāṇa tatrāpyupadarśayāmi (2.67)

।। एवं च भाषाम्यहु नित्यनिर्वृता आदिप्रशान्ता इमि सर्वधर्माः । चर्यां च सो पूरिय बुद्धपुत्रो अनागते ऽध्वानि जिनो भविष्यति ॥ २.६८ ॥

// evaṃ ca bhāṣāmyahu nityanirvṛtā ādipraśāntā imi sarvadharmāḥ / caryāṃ ca so pūriya buddhaputro anāgate 'dhvāni jino bhaviṣyati (2.68)

।। उपायकौशल्य ममैवरूपं यत् त्रीणि यानान्युपदर्शयामि । एकं तु यानं हि नयश्च एक एका चियं देशन नायकानाम् ॥ २.६९ ॥

// upāyakauśalya mamaivarūpaṃ yat trīṇi yānānyupadarśayāmi / ekaṃ tu yānaṃ hi nayaśca eka ekā ciyaṃ deśana nāyakānām (2.69)

।। व्यपनेहि काङ्क्षां तथ संशयं च येषां च केषां चिह काङ्क्ष विद्यते । अनन्यथावादिन लोकनायका एकं इदं यानु द्वितीयु नास्ति ॥ २.७० ॥

// vyapanehi kāṅkṣāṃ tatha saṃśayaṃ ca yeṣāṃ ca keṣāṃ ciha kāṅkṣa vidyate / ananyathāvādina lokanāyakā ekaṃ idaṃ yānu dvitīyu nāsti (2.70)

।। ये चाप्यभूवन् पुरिमास्तथागताः परिनिर्वृता बुद्धसहस्र नेके । अतीतमध्वानमसंख्यकल्पे तेषां प्रमाणं न कदाचि विद्यते ॥ २.७१ ॥

// ye cāpyabhūvan purimāstathāgatāḥ parinirvṛtā buddhasahasra neke / atītamadhvānamasaṃkhyakalpe teṣāṃ pramāṇaṃ na kadāci vidyate (2.71)

।। सर्वेहि तेहि पुरुषोत्तमेहि प्रकाशिता धर्म बहू विशुद्धाः । दृष्टान्तकैः कारणहेतुभिश्च उपायकौशल्यशतैरनेकैः ॥ २.७२ ॥

// sarvehi tehi puruṣottamehi prakāśitā dharma bahū viśuddhāḥ / dṛṣṭāntakaiḥ kāraṇahetubhiśca upāyakauśalyaśatairanekaiḥ (2.72)

।। सर्वे च ते दर्शयि एकयानमेकं च यानं अवतारयन्ति । एकस्मि याने परिपाचयन्ति अचिन्तिया प्राणिसहस्रकोट्यः ॥ २.७३ ॥

// sarve ca te darśayi ekayānamekaṃ ca yānaṃ avatārayanti / ekasmi yāne paripācayanti acintiyā prāṇisahasrakoṭyaḥ (2.73)

।। अन्ये उपाया विविधा जिनानां येही प्रकाशेन्तिममग्रधर्मम् । ज्ञात्वाधिमुक्तिं तथ आशयं च तथागता लोकि सदेवकस्मिन् ॥ २.७४ ॥

// anye upāyā vividhā jinānāṃ yehī prakāśentimamagradharmam / jñātvādhimuktiṃ tatha āśayaṃ ca tathāgatā loki sadevakasmin (2.74)

।। ये चापि सत्त्वास्तहि तेष संमुखं शृण्वन्ति धर्मं अथ वा श्रुताविनः । दानं च दत्तं चरितं च शीलं क्षान्त्या च संपादित सर्वचर्याः ॥ २.७५ ॥

// ye cāpi sattvāstahi teṣa saṃmukhaṃ śṛṇvanti dharmaṃ atha vā śrutāvinaḥ / dānaṃ ca dattaṃ caritaṃ ca śīlaṃ kṣāntyā ca saṃpādita sarvacaryāḥ (2.75)

।। वीर्येण ध्यानेन कृताधिकाराः प्रज्ञाय वा चिन्तित एति धर्माः । विविधानि पुण्यानि कृतानि येहि ते सर्वि बोधाय अभूषि लाभिनः ॥ २.७६ ॥

// vīryeṇa dhyānena kṛtādhikārāḥ prajñāya vā cintita eti dharmāḥ / vividhāni puṇyāni kṛtāni yehi te sarvi bodhāya abhūṣi lābhinaḥ (2.76)

।। परिनिर्वृतानां च जिनान तेषां ये शासने केचिदभूषि सत्त्वाः । क्षान्ता च दान्ता च विनीत तत्र ते सर्वि बोधाय अभूषि लाभिनः ॥ २.७७ ॥

// parinirvṛtānāṃ ca jināna teṣāṃ ye śāsane kecidabhūṣi sattvāḥ / kṣāntā ca dāntā ca vinīta tatra te sarvi bodhāya abhūṣi lābhinaḥ (2.77)

।। ये चापि धातून करोन्ति पूजां जिनान तेषां परिनिर्वृतानाम् । रत्नामयान् स्तूपसहस्र नेकान् सुवर्णरूप्यस्य च स्फाटिकस्य ॥ २.७८ ॥

// ye cāpi dhātūna karonti pūjāṃ jināna teṣāṃ parinirvṛtānām / ratnāmayān stūpasahasra nekān suvarṇarūpyasya ca sphāṭikasya (2.78)

।। ये चाश्मगर्भस्य करोन्ति स्तूपान् कर्केतनामुक्तमयांश्च केचित् । वैडूर्यश्रेष्ठस्य तथेन्द्रनीलान् ते सर्वि बोधाय अभूषि लाभिनः ॥ २.७९ ॥

// ye cāśmagarbhasya karonti stūpān karketanāmuktamayāṃśca kecit / vaiḍūryaśreṣṭhasya tathendranīlān te sarvi bodhāya abhūṣi lābhinaḥ (2.79)

।। ये चापि शैलेषु करोन्ति स्तूपान् ये चन्दनानामगुरुस्य केचित् । ये देवदारूस्य करोन्ति स्तूपान् ये दारुसंघातमयांश्च केचित् ॥ २.८० ॥

// ye cāpi śaileṣu karonti stūpān ye candanānāmagurusya kecit / ye devadārūsya karonti stūpān ye dārusaṃghātamayāṃśca kecit (2.80)

।। इष्टामयान् मृत्तिकसंचितान् वा प्रीताश्च कुर्वन्ति जिनान स्तूपान् । उद्दिश्य ये पांसुकराशयो ऽपि अटवीषु दुर्गेषु च कारयन्ति ॥ २.८१ ॥

// iṣṭāmayān mṛttikasaṃcitān vā prītāśca kurvanti jināna stūpān / uddiśya ye pāṃsukarāśayo 'pi aṭavīṣu durgeṣu ca kārayanti (2.81)

।। सिकतामयान् वा पुन कूट कृत्वा ये केचिदुद्दिश्य जिनान स्तूपान् । कुमारकाः क्रीडिषु तत्र तत्र ते सर्वि बोधाय अभूषि लाभिनः ॥ २.८२ ॥

// sikatāmayān vā puna kūṭa kṛtvā ye keciduddiśya jināna stūpān / kumārakāḥ krīḍiṣu tatra tatra te sarvi bodhāya abhūṣi lābhinaḥ (2.82)

।। रत्नामया बिम्ब तथैव केचिद् द्वात्रिंशतीलक्षणरूपधारिणः । उद्दिश्य कारापित येहि चापि ते सर्वि बोधाय अभूषि लाभिनः ॥ २.८३ ॥

// ratnāmayā bimba tathaiva kecid dvātriṃśatīlakṣaṇarūpadhāriṇaḥ / uddiśya kārāpita yehi cāpi te sarvi bodhāya abhūṣi lābhinaḥ (2.83)

।। ये सप्तरत्नामय तत्र केचिद् ये ताम्रिका वा तथ कांसिका वा । कारापयीषु सुगतान बिम्बा ते सर्वि बोधाय अभूषि लाभिनः ॥ २.८४ ॥

// ye saptaratnāmaya tatra kecid ye tāmrikā vā tatha kāṃsikā vā / kārāpayīṣu sugatāna bimbā te sarvi bodhāya abhūṣi lābhinaḥ (2.84)

।। सीसस्य लोहस्य च मृत्तिकाय वा कारापयीषु सुगतान विग्रहान् । ये पुस्तकर्मामय दर्शनीयांस्ते सर्वि बोधाय अभूषि लाभिनः ॥ २.८५ ॥

// sīsasya lohasya ca mṛttikāya vā kārāpayīṣu sugatāna vigrahān / ye pustakarmāmaya darśanīyāṃste sarvi bodhāya abhūṣi lābhinaḥ (2.85)

।। ये चित्रभित्तीषु करोन्ति विग्रहान् परिपूर्णगात्रान् शतपुण्यलक्षणान् । लिखेत्स्वयं चापि लिखापयेद्वा ते सर्वि बोधाय अभूषि लाभिनः ॥ २.८६ ॥

// ye citrabhittīṣu karonti vigrahān paripūrṇagātrān śatapuṇyalakṣaṇān / likhetsvayaṃ cāpi likhāpayedvā te sarvi bodhāya abhūṣi lābhinaḥ (2.86)

।। ये चापि केचित्तहि शिक्षमाणाः क्रीडारतिं चापि विनोदयन्तः । नखेन काष्ठेन कृतासि विग्रहान् भित्तीषु पुरुषा च कुमारका वा ॥ २.८७ ॥

// ye cāpi kecittahi śikṣamāṇāḥ krīḍāratiṃ cāpi vinodayantaḥ / nakhena kāṣṭhena kṛtāsi vigrahān bhittīṣu puruṣā ca kumārakā vā (2.87)

।। सर्वे च ते कारूणिका अभूवन् सर्वे ऽपि ते तारयि प्राणिकोट्यः । समादपेन्ता बहुबोधिसत्वांस्ते सर्वि बोधाय अभूषि लाभिनः ॥ २.८८ ॥

// sarve ca te kārūṇikā abhūvan sarve 'pi te tārayi prāṇikoṭyaḥ / samādapentā bahubodhisatvāṃste sarvi bodhāya abhūṣi lābhinaḥ (2.88)

।। धातूषु यैश्चापि तथागतानां स्तूपेषु वा मृत्तिकविग्रहेषु वा । आलेख्यभित्तीष्वपि पांसुस्तूपे पुष्पा च गन्धा च प्रदत्त आसीत् ॥ २.८९ ॥

// dhātūṣu yaiścāpi tathāgatānāṃ stūpeṣu vā mṛttikavigraheṣu vā / ālekhyabhittīṣvapi pāṃsustūpe puṣpā ca gandhā ca pradatta āsīt (2.89)

।। वाद्या च वादापित येहि तत्र भेर्यो ऽथ शङ्खाः पटहाः सुघोषकाः । निर्नादिता दुन्दुभयश्च येहि पूजाविधानाय वराग्रबोधिनाम् ॥ २.९० ॥

// vādyā ca vādāpita yehi tatra bheryo 'tha śaṅkhāḥ paṭahāḥ sughoṣakāḥ / nirnāditā dundubhayaśca yehi pūjāvidhānāya varāgrabodhinām (2.90)

।। वीणाश्च ताला पणवाश्च येहि मृदङ्ग वंशा तुणवा मनोज्ञाः । एकोत्सवा वा सुकुमारका वा ते सर्वि बोधाय अभूषि लाभिनः ॥ २.९१ ॥

// vīṇāśca tālā paṇavāśca yehi mṛdaṅga vaṃśā tuṇavā manojñāḥ / ekotsavā vā sukumārakā vā te sarvi bodhāya abhūṣi lābhinaḥ (2.91)

।। वादापिता झल्लरियो ऽपि येहि जलमण्डका चर्पटमण्डका वा । सुगतान उद्दिश्यथ पूजनार्थं गीतं सुगीतं मधुरं मनोज्ञम् ॥ २.९२ ॥

// vādāpitā jhallariyo 'pi yehi jalamaṇḍakā carpaṭamaṇḍakā vā / sugatāna uddiśyatha pūjanārthaṃ gītaṃ sugītaṃ madhuraṃ manojñam (2.92)

।। सर्वे च ते बुद्ध अभूषि लोके कृत्वान तां बहुविधधातुपूजाम् । किमल्पकं पि सुगतान धातुषु एकं पि वादापिय वाद्यभाण्डम् ॥ २.९३ ॥

// sarve ca te buddha abhūṣi loke kṛtvāna tāṃ bahuvidhadhātupūjām / kimalpakaṃ pi sugatāna dhātuṣu ekaṃ pi vādāpiya vādyabhāṇḍam (2.93)

।। पुष्पेण चैकेन पि पूजयित्वा आलेख्यभित्तौ सुगतान बिम्बान् । विक्षिप्तचित्ता पि च पूजयित्वा अनुपूर्व द्रक्ष्यन्ति च बुद्धकोट्यः ॥ २.९४ ॥

// puṣpeṇa caikena pi pūjayitvā ālekhyabhittau sugatāna bimbān / vikṣiptacittā pi ca pūjayitvā anupūrva drakṣyanti ca buddhakoṭyaḥ (2.94)

।। यैश्चाञ्जलिस्तत्र कृतो ऽपि स्तूपे परिपूर्ण एका तलसक्तिका वा । उन्नामितं शीर्षमभून्मुहूर्तमवनामितः कायु तथैकवारम् ॥ २.९५ ॥

// yaiścāñjalistatra kṛto 'pi stūpe paripūrṇa ekā talasaktikā vā / unnāmitaṃ śīrṣamabhūnmuhūrtamavanāmitaḥ kāyu tathaikavāram (2.95)

।। नमो ऽस्तु बुद्धाय कृतैकवारं येही तदा धातुधरेषु तेषु । विक्षिप्तचित्तैरपि एकवारं ते सर्वि प्राप्ता इममग्रबोधिम् ॥ २.९६ ॥

// namo 'stu buddhāya kṛtaikavāraṃ yehī tadā dhātudhareṣu teṣu / vikṣiptacittairapi ekavāraṃ te sarvi prāptā imamagrabodhim (2.96)

।। सुगतान तेषां तद तस्मि काले परिनिर्वृतानामथ तिष्ठतां वा । ये धर्मनामापि श्रुणिंसु सत्त्वास्ते सर्वि बोधाय अभूषि लाभिनः ॥ २.९७ ॥

// sugatāna teṣāṃ tada tasmi kāle parinirvṛtānāmatha tiṣṭhatāṃ vā / ye dharmanāmāpi śruṇiṃsu sattvāste sarvi bodhāya abhūṣi lābhinaḥ (2.97)

।। अनागता पी बहुबुद्धकोट्यो अचिन्तिया येषु प्रमाणु नास्ति । ते पी जिना उत्तमलोकनाथाः प्रकाशयिष्यन्ति उपायमेतम् ॥ २.९८ ॥

// anāgatā pī bahubuddhakoṭyo acintiyā yeṣu pramāṇu nāsti / te pī jinā uttamalokanāthāḥ prakāśayiṣyanti upāyametam (2.98)

।। उपायकौशल्यमनन्तु तेषां भविष्यति लोकविनायकानाम् । येना विनेष्यन्तिह प्राणकोट्यो बौद्धस्मि ज्ञानस्मि अनास्रवस्मिन् ॥ २.९९ ॥

// upāyakauśalyamanantu teṣāṃ bhaviṣyati lokavināyakānām / yenā vineṣyantiha prāṇakoṭyo bauddhasmi jñānasmi anāsravasmin (2.99)

।। एको ऽपि सत्त्वो न कदाचि तेषां श्रुत्वान धर्मं न भवेत बुद्धः । प्रणिधानमेतद्धि तथागतानां चरित्व बोधाय चरापयेयम् ॥ २.१०० ॥

// eko 'pi sattvo na kadāci teṣāṃ śrutvāna dharmaṃ na bhaveta buddhaḥ / praṇidhānametaddhi tathāgatānāṃ caritva bodhāya carāpayeyam (2.100)

।। धर्मामुखा कोटिसहस्र नेके प्रकाशयिष्यन्ति अनागते ऽध्वे । उपदर्शयन्तो इममेकयानं वक्ष्यन्ति धर्मं हि तथागतत्वे ॥ २.१०१ ॥

// dharmāmukhā koṭisahasra neke prakāśayiṣyanti anāgate 'dhve / upadarśayanto imamekayānaṃ vakṣyanti dharmaṃ hi tathāgatatve (2.101)

।। स्थितिका हि एषा सद धर्मनेत्री प्रकृतिश्च धर्माण सदा प्रभा[सते] । विदित्व बुद्धा द्विपदानमुत्तमा प्रकाशयिष्यन्ति ममेकयानम् ॥ २.१०२ ॥

// sthitikā hi eṣā sada dharmanetrī prakṛtiśca dharmāṇa sadā prabhā[sate] / viditva buddhā dvipadānamuttamā prakāśayiṣyanti mamekayānam (2.102)

।। धर्मस्थितिं धर्मनियामतां च नित्यस्थितां लोकि इमामकम्प्याम् । बुद्धाश्च बोधिं पृथिवीय मण्डे प्रकाशयिष्यन्ति उपायकौशलम् ॥ २.१०३ ॥

// dharmasthitiṃ dharmaniyāmatāṃ ca nityasthitāṃ loki imāmakampyām / buddhāśca bodhiṃ pṛthivīya maṇḍe prakāśayiṣyanti upāyakauśalam (2.103)

।। दशसू दिशासू नरदेवपूजितास्तिष्ठन्ति बुद्धा यथ गङ्गवालिकाः । सुखापनार्थं इह सर्वप्राणिनां ते चापि भाषन्तिममग्रबोधिम् ॥ २.१०४ ॥

// daśasū diśāsū naradevapūjitāstiṣṭhanti buddhā yatha gaṅgavālikāḥ / sukhāpanārthaṃ iha sarvaprāṇināṃ te cāpi bhāṣantimamagrabodhim (2.104)

।। उपायकौशल्य प्रकाशयन्ति विविधानि यानान्युपदर्शयन्ति । एकं च यानं परिदीपयन्ति बुद्धा इमामुत्तमशान्तभूमिम् ॥ २.१०५ ॥

// upāyakauśalya prakāśayanti vividhāni yānānyupadarśayanti / ekaṃ ca yānaṃ paridīpayanti buddhā imāmuttamaśāntabhūmim (2.105)

।। चरितं च ते जानिय सर्वदेहिनां यथाशयं यच्च पुरा निषेवितम् । वीर्यं च स्थामं च विदित्व तेषां ज्ञात्वाधिमुक्तिं च प्रकाशयन्ति ॥ २.१०६ ॥

// caritaṃ ca te jāniya sarvadehināṃ yathāśayaṃ yacca purā niṣevitam / vīryaṃ ca sthāmaṃ ca viditva teṣāṃ jñātvādhimuktiṃ ca prakāśayanti (2.106)

।। दृष्टान्तहेतून् बहु दर्शयन्ति बहुकारणान् ज्ञानबलेन नायकाः । नानाधिमुक्तांश्च विदित्व सत्त्वान् नानाभिनिर्हारुपदर्शयन्ति ॥ २.१०७ ॥

// dṛṣṭāntahetūn bahu darśayanti bahukāraṇān jñānabalena nāyakāḥ / nānādhimuktāṃśca viditva sattvān nānābhinirhārupadarśayanti (2.107)

।। अहं पि चैतर्हि जिनेन्द्रनायको उत्पन्न सत्त्वान सुखापनार्थम् । संदर्शयामी इम बुद्धबोधिं नानाभिनिर्हारसहस्रकोटिभिः ॥ २.१०८ ॥

// ahaṃ pi caitarhi jinendranāyako utpanna sattvāna sukhāpanārtham / saṃdarśayāmī ima buddhabodhiṃ nānābhinirhārasahasrakoṭibhiḥ (2.108)

।। देशेमि धर्मं च बहुप्रकारं अधिमुक्तिमध्याशय ज्ञात्व प्राणिनाम् । संहर्षयामी विविधैरुपायैः प्रत्यात्मिकं ज्ञानबलं ममैतत् ॥ २.१०९ ॥

// deśemi dharmaṃ ca bahuprakāraṃ adhimuktimadhyāśaya jñātva prāṇinām / saṃharṣayāmī vividhairupāyaiḥ pratyātmikaṃ jñānabalaṃ mamaitat (2.109)

।। अहं पि पश्यामि दरिद्रसत्त्वान् प्रज्ञाय पुण्येहि च विप्रहीणान् । प्रस्कन्न संसारि निरुद्ध दुर्गे मग्नाः पुनर्दुःखपरंपरासु ॥ २.११० ॥

// ahaṃ pi paśyāmi daridrasattvān prajñāya puṇyehi ca viprahīṇān / praskanna saṃsāri niruddha durge magnāḥ punarduḥkhaparaṃparāsu (2.110)

।। तृष्णाविलग्नांश्चमरीव बाले कामैरिहान्धीकृत सर्वकालम् । न बुद्धमेषन्ति महानुभावं न धर्म मार्गन्ति दुखान्तगामिनम् ॥ २.१११ ॥

// tṛṣṇāvilagnāṃścamarīva bāle kāmairihāndhīkṛta sarvakālam / na buddhameṣanti mahānubhāvaṃ na dharma mārganti dukhāntagāminam (2.111)

।। गतीषु षट्सु परिरुद्धचित्ताः कुदृष्टिदृष्टीषु स्थिता अकम्प्याः । दुःखातु दुःखानुप्रधावमानाः कारुण्य मह्यं बलवन्तु तेषु ॥ २.११२ ॥

// gatīṣu ṣaṭsu pariruddhacittāḥ kudṛṣṭidṛṣṭīṣu sthitā akampyāḥ / duḥkhātu duḥkhānupradhāvamānāḥ kāruṇya mahyaṃ balavantu teṣu (2.112)

।। सो ऽहं विदित्वा तहि बोधिमण्डे सप्ताह त्रीणि परिपूर्ण संस्थितः । अर्थं विचिन्तेमिममेवरूपं उल्लोकयन् पादपमेव तत्र ॥ २.११३ ॥

// so 'haṃ viditvā tahi bodhimaṇḍe saptāha trīṇi paripūrṇa saṃsthitaḥ / arthaṃ vicintemimamevarūpaṃ ullokayan pādapameva tatra (2.113)

।। प्रेक्षामि तं चानिमिषं द्रुमेन्द्रं तस्यैव हेष्ठे अनुचंक्रमामि । आश्चर्यज्ञानं च इदं विशिष्टं सत्त्वाश्च मोहान्ध अविद्वसू इमे ॥ २.११४ ॥

// prekṣāmi taṃ cānimiṣaṃ drumendraṃ tasyaiva heṣṭhe anucaṃkramāmi / āścaryajñānaṃ ca idaṃ viśiṣṭaṃ sattvāśca mohāndha avidvasū ime (2.114)

।। ब्रह्मा च मां याचति तस्मि काले शक्रश्च चत्वारि च लोकपालाः । महेश्वरो ईश्वर एव चापि मरुद्गणानां च सहस्रकोटयः ॥ २.११५ ॥

// brahmā ca māṃ yācati tasmi kāle śakraśca catvāri ca lokapālāḥ / maheśvaro īśvara eva cāpi marudgaṇānāṃ ca sahasrakoṭayaḥ (2.115)

।। कृताञ्जली सर्वि स्थिताः सगौरवा अर्थं च चिन्तेमि कथं करोमि । अहं च बोधीय वदामि वर्णान् इमे च दुःखैरभिभूत सत्त्वाः ॥ २.११६ ॥

// kṛtāñjalī sarvi sthitāḥ sagauravā arthaṃ ca cintemi kathaṃ karomi / ahaṃ ca bodhīya vadāmi varṇān ime ca duḥkhairabhibhūta sattvāḥ (2.116)

।। ते मह्य धर्मं क्षिपि बालभाषितं क्षिपित्व गच्छेयुरपायभूमिम् । श्रेयो ममा नैव कदाचि भाषितुं अद्यैव मे निर्वृतिरस्तु शान्ता ॥ २.११७ ॥

// te mahya dharmaṃ kṣipi bālabhāṣitaṃ kṣipitva gaccheyurapāyabhūmim / śreyo mamā naiva kadāci bhāṣituṃ adyaiva me nirvṛtirastu śāntā (2.117)

।। पुरिमांश्च बुद्धान् समनुस्मरन्तो उपायकौशल्यु यथा च तेषाम् । यं नून हं पि इम बुद्धबोधिं त्रिधा विभज्येह प्रकाशयेयम् ॥ २.११८ ॥

// purimāṃśca buddhān samanusmaranto upāyakauśalyu yathā ca teṣām / yaṃ nūna haṃ pi ima buddhabodhiṃ tridhā vibhajyeha prakāśayeyam (2.118)

।। एवं च मे चिन्तितु एष धर्मो ये चान्ये बुद्धा दशसु द्दिशासु । दर्शिंसु ते मह्य तदात्मभावं साधुं ति घोषं समुदीरयन्ति ॥ २.११९ ॥

// evaṃ ca me cintitu eṣa dharmo ye cānye buddhā daśasu ddiśāsu / darśiṃsu te mahya tadātmabhāvaṃ sādhuṃ ti ghoṣaṃ samudīrayanti (2.119)

।। साधू मुने लोकविनायकाग्र अनुत्तरं ज्ञानमिहाधिगम्य । उपायकौशल्यु विचिन्तयन्तो अनुशिक्षसे लोकविनायकानाम् ॥ २.१२० ॥

// sādhū mune lokavināyakāgra anuttaraṃ jñānamihādhigamya / upāyakauśalyu vicintayanto anuśikṣase lokavināyakānām (2.120)

।। वयं पि बुद्धाय परं तदा पदं तृधा च कृत्वान प्रकाशयामः । हीनाधिमुक्ता हि अविद्वसू नरा भविष्यथा बुद्ध न श्रद्दधेयुः ॥ २.१२१ ॥

// vayaṃ pi buddhāya paraṃ tadā padaṃ tṛdhā ca kṛtvāna prakāśayāmaḥ / hīnādhimuktā hi avidvasū narā bhaviṣyathā buddha na śraddadheyuḥ (2.121)

।। ततो वयं कारणसंग्रहेण उपायकौशल्य निषेवमाणाः । फलाभिलाषं परिकीर्तयन्तः समादपेमो बहुबोधिसत्त्वान् ॥ २.१२२ ॥

// tato vayaṃ kāraṇasaṃgraheṇa upāyakauśalya niṣevamāṇāḥ / phalābhilāṣaṃ parikīrtayantaḥ samādapemo bahubodhisattvān (2.122)

।। अहं चुदग्रस्तद आसि श्रुत्वा घोषं मनोज्ञं पुरुषर्षभाणाम् । उदग्रचित्तो भणि तेष तायिनां न मोहवादी प्रवरा महर्षी ॥ २.१२३ ॥

// ahaṃ cudagrastada āsi śrutvā ghoṣaṃ manojñaṃ puruṣarṣabhāṇām / udagracitto bhaṇi teṣa tāyināṃ na mohavādī pravarā maharṣī (2.123)

।। अहं पि एवं समुदाचरिष्ये यथा वदन्ती विदु लोकनायकाः । अहं पि संक्षोभि इमस्मि दारुणे उत्पन्न सत्त्वान कषायमध्ये ॥ २.१२४ ॥

// ahaṃ pi evaṃ samudācariṣye yathā vadantī vidu lokanāyakāḥ / ahaṃ pi saṃkṣobhi imasmi dāruṇe utpanna sattvāna kaṣāyamadhye (2.124)

।। ततो ह्यहं शारिसुता विदित्वा वाराणसीं प्रस्थितु तस्मि काले । तहि पञ्चकानां प्रवदामि भिक्षुणां धर्मं उपायेन प्रशान्तभूमिम् ॥ २.१२५ ॥

// tato hyahaṃ śārisutā viditvā vārāṇasīṃ prasthitu tasmi kāle / tahi pañcakānāṃ pravadāmi bhikṣuṇāṃ dharmaṃ upāyena praśāntabhūmim (2.125)

।। ततः प्रवृत्तं मम धर्मचक्रं निर्वाणशब्दश्च अभूषि लोके । अर्हन्तशब्दस्तथ धर्मशब्दः संघस्य शब्दश्च अभूषि तत्र ॥ २.१२६ ॥

// tataḥ pravṛttaṃ mama dharmacakraṃ nirvāṇaśabdaśca abhūṣi loke / arhantaśabdastatha dharmaśabdaḥ saṃghasya śabdaśca abhūṣi tatra (2.126)

।। भाषामि वर्षाणि अनल्पकानि निर्वाणभूमिं चुपदर्शयामि । संसारदुःखस्य च एष अन्तो एवं वदामी अहु नित्यकालम् ॥ २.१२७ ॥

// bhāṣāmi varṣāṇi analpakāni nirvāṇabhūmiṃ cupadarśayāmi / saṃsāraduḥkhasya ca eṣa anto evaṃ vadāmī ahu nityakālam (2.127)

।। यस्मिंश्च काले अहु शारिपुत्र पश्यामि पुत्रान् द्विपदोत्तमानाम् । ये प्रस्थिता उत्तममग्रबोधिं कोटीसहस्राणि अनल्पकानि ॥ २.१२८ ॥

// yasmiṃśca kāle ahu śāriputra paśyāmi putrān dvipadottamānām / ye prasthitā uttamamagrabodhiṃ koṭīsahasrāṇi analpakāni (2.128)

।। उपसंक्रमित्वा च ममैव अन्तिके कृताञ्जलीः सर्वि स्थिताः सगौरवाः । येही श्रुतो धर्म जिनान आसीत् उपायकौशल्यु बहुप्रकारम् ॥ २.१२९ ॥

// upasaṃkramitvā ca mamaiva antike kṛtāñjalīḥ sarvi sthitāḥ sagauravāḥ / yehī śruto dharma jināna āsīt upāyakauśalyu bahuprakāram (2.129)

।। ततो ममा एतदभूषि तत्क्षणं समयो ममा भाषितुमग्रधर्मम् । यस्याहमर्थं इह लोकि जातः प्रकाशयामी तमिहाग्रबोधिम् ॥ २.१३० ॥

// tato mamā etadabhūṣi tatkṣaṇaṃ samayo mamā bhāṣitumagradharmam / yasyāhamarthaṃ iha loki jātaḥ prakāśayāmī tamihāgrabodhim (2.130)

।। दुःश्रद्दधं एतु भविष्यते ऽद्य निमित्तसंज्ञानिह बालबुद्धिनाम् । अधिमानप्राप्तान अविद्वसूनां इमे तु श्रोष्यन्ति हि बोधिसत्त्वाः ॥ २.१३१ ॥

// duḥśraddadhaṃ etu bhaviṣyate 'dya nimittasaṃjñāniha bālabuddhinām / adhimānaprāptāna avidvasūnāṃ ime tu śroṣyanti hi bodhisattvāḥ (2.131)

।। विशारदश्चाहु तदा प्रहृष्टः संलीयनां सर्व विवर्जयित्वा । भाषामि मध्ये सुगतात्मजानां तांश्चैव बोधाय समादपेमि ॥ २.१३२ ॥

// viśāradaścāhu tadā prahṛṣṭaḥ saṃlīyanāṃ sarva vivarjayitvā / bhāṣāmi madhye sugatātmajānāṃ tāṃścaiva bodhāya samādapemi (2.132)

।। संदृश्य चैतादृशबुद्धपुत्रांस्तवापि काङ्क्षा व्यपनीत भेष्यति । ये चा शता द्वादशिमे अनास्रवा बुद्धा भविष्यन्तिमि लोकि सर्वे ॥ २.१३३ ॥

// saṃdṛśya caitādṛśabuddhaputrāṃstavāpi kāṅkṣā vyapanīta bheṣyati / ye cā śatā dvādaśime anāsravā buddhā bhaviṣyantimi loki sarve (2.133)

।। यथैव तेषां पुरिमाण तायिनां अनागतानां च जिनान धर्मता । ममापि एषैव विकल्पवर्जिता तथैव हं देशयि अद्य तुभ्यम् ॥ २.१३४ ॥

// yathaiva teṣāṃ purimāṇa tāyināṃ anāgatānāṃ ca jināna dharmatā / mamāpi eṣaiva vikalpavarjitā tathaiva haṃ deśayi adya tubhyam (2.134)

।। कदाचि कहिंचि कथंचि लोके उत्पादु भोति पुरुषर्षभाणाम् । उत्पद्य चा लोकि अनन्तचक्षुषः कदाचिदेतादृशु धर्म देशयुः ॥ २.१३५ ॥

// kadāci kahiṃci kathaṃci loke utpādu bhoti puruṣarṣabhāṇām / utpadya cā loki anantacakṣuṣaḥ kadācidetādṛśu dharma deśayuḥ (2.135)

।। सुदुर्लभो ईदृशु अग्रधर्मः कल्पान कोटीनयुतैरपि स्यात् । सुदुर्लभा ईदृशकाश्च सत्त्वाः श्रत्वान ये श्रद्दधि अग्रधर्मम् ॥ २.१३६ ॥

// sudurlabho īdṛśu agradharmaḥ kalpāna koṭīnayutairapi syāt / sudurlabhā īdṛśakāśca sattvāḥ śratvāna ye śraddadhi agradharmam (2.136)

।। औदुम्बरं पुष्प यथैव दुर्लभं कदाचि कहिंचि कथंचि दृश्यते । मनोज्ञरूपं च जनस्य तद्भवेदाश्चर्यु लोकस्य सदेवकस्य ॥ २.१३७ ॥

// audumbaraṃ puṣpa yathaiva durlabhaṃ kadāci kahiṃci kathaṃci dṛśyate / manojñarūpaṃ ca janasya tadbhavedāścaryu lokasya sadevakasya (2.137)

।। अतश्च आश्चर्यतरं वदामि श्रुत्वान यो धर्ममिमं सुभाषितम् । अनुमोदि एकं पि भणेय वाचं कृत सर्वबुद्धान भवेय पूजा ॥ २.१३८ ॥

// ataśca āścaryataraṃ vadāmi śrutvāna yo dharmamimaṃ subhāṣitam / anumodi ekaṃ pi bhaṇeya vācaṃ kṛta sarvabuddhāna bhaveya pūjā (2.138)

।। व्यपनेहि काङ्क्षामिह संशयं च आरोचयामि अहु धर्मराजा । समादपेमि अहमग्रबोधौ न श्रावकाः केचिदिहास्ति मह्यम् ॥ २.१३९ ॥

// vyapanehi kāṅkṣāmiha saṃśayaṃ ca ārocayāmi ahu dharmarājā / samādapemi ahamagrabodhau na śrāvakāḥ kecidihāsti mahyam (2.139)

।। तव शारिपुत्रैतु रहस्यु भोतु ये चापि मे श्रावक मह्य सर्वे । ये बोधिसत्त्वाश्च इमे प्रधाना रहस्यमेतन्मम धारयन्तु ॥ २.१४० ॥

// tava śāriputraitu rahasyu bhotu ye cāpi me śrāvaka mahya sarve / ye bodhisattvāśca ime pradhānā rahasyametanmama dhārayantu (2.140)

।। किं कारणं पञ्चकषायकाले क्षुद्राश्च दुष्टाश्च भवन्ति सत्त्वाः । कामैरिहान्धीकृत बालबुद्धयो न तेष बोधाय कदाचि चित्तम् ॥ २.१४१ ॥

// kiṃ kāraṇaṃ pañcakaṣāyakāle kṣudrāśca duṣṭāśca bhavanti sattvāḥ / kāmairihāndhīkṛta bālabuddhayo na teṣa bodhāya kadāci cittam (2.141)

।। श्रुत्वा च यानं मम एतदेकं प्रकाशितं तेन जिनेन आसीत् । अनागते ऽध्वानि भ्रमेयु सत्त्वाः सूत्रं क्षिपित्वा नरकं व्रजेयुः ॥ २.१४२ ॥

// śrutvā ca yānaṃ mama etadekaṃ prakāśitaṃ tena jinena āsīt / anāgate 'dhvāni bhrameyu sattvāḥ sūtraṃ kṣipitvā narakaṃ vrajeyuḥ (2.142)

।। लज्जी शुची ये च भवेयु सत्त्वाः संप्रस्थिता उत्तममग्रबोधिम् । विशारदो भूत्व वदेमि तेषामेकस्य यानस्य अनन्तवर्णान् ॥ २.१४३ ॥

// lajjī śucī ye ca bhaveyu sattvāḥ saṃprasthitā uttamamagrabodhim / viśārado bhūtva vademi teṣāmekasya yānasya anantavarṇān (2.143)

।। एतादृशी देशन नायकानामुपायकौशल्यमिदं वरिष्ठम् । बहूहि संधावचनेहि चोक्तं दुर्बोध्यमेतं हि अशिक्षितेहि ॥ २.१४४ ॥

// etādṛśī deśana nāyakānāmupāyakauśalyamidaṃ variṣṭham / bahūhi saṃdhāvacanehi coktaṃ durbodhyametaṃ hi aśikṣitehi (2.144)

।। तस्माद्धि संधावचनं विजानिया बुद्धान लोकाचरियाण तायिनाम् । जहित्व काङ्क्षां विजहित्व संशयं भविष्यथा बुद्ध जनेथ हर्षम् ॥ २.१४५ ॥

// tasmāddhi saṃdhāvacanaṃ vijāniyā buddhāna lokācariyāṇa tāyinām / jahitva kāṅkṣāṃ vijahitva saṃśayaṃ bhaviṣyathā buddha janetha harṣam (2.145)