6. Chapter 5

: ओषधीपरिवर्तः | अथ खलु भगवानायुष्मन्तं महाकाश्यपं तांश्चान्यान् स्थविरान् महाश्रावकानामन्त्रयामास - साधु साधु महाकाश्यप | साधु खलु पुनर्युष्माकं काश्यप यद्यूयं तथागतस्य भूतान् गुणवर्णान् भाषध्वे | एते च काश्यप तथागतस्य भूता गुणाः | अतश्चान्ये ऽप्रमेया असंख्येयाः, येषां न सुकरः पर्यन्तो ऽधिगन्तुमपरिमितानपि कल्पान् भाषमाणैः | धर्मस्वामी काश्यप तथागतः, सर्वधर्माणां राजा प्रभुर्वशी | यं च काश्यप तथागतो धर्मं यत्रोपनिक्षिपति, स तथैव भवति | सर्वधर्माश्च काश्यप तथागतो युक्त्योपनिक्षिपति | तथागतज्ञानेनोपनिक्षिपति | यथा ते धर्माः सर्वज्ञभूमिमेव गच्छन्ति | सर्वधर्मार्थगतिं च तथागतो व्यवलोकयति | सर्वधर्मार्थवशिताप्राप्तः सर्वधर्माध्याशयप्राप्तः सर्वधर्मविनिश्चयकौशल्यज्ञानपरमपारमिताप्राप्तः सर्वज्ञज्ञानसंदर्शकः सर्वज्ञज्ञानावतारकः सर्वज्ञज्ञानोपनिक्षेपकः काश्यप तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धः || तद्यथापि नाम काश्यप अस्यां त्रिसाहस्रमहासाहस्रायां लोकधातौ यावन्तस्तृणगुल्मौषधिवनस्पतयो नानावर्णा नानाप्रकारा ओषधिग्रामा नानानामधेयाः पृथिव्यां जाताः पर्वतगिरिकन्दरेषु वा | मेघश्च महावारिपरिपूर्ण उन्नमेत्, उन्नमित्वा सर्वावतीं त्रिसाहस्रमहासाहस्रां लोकधातुं संछादयेत् | संछाद्य च सर्वत्र समकालं वारि प्रमुञ्चेत् | तत्र काश्यप ये तृणगुल्मौषधिवनस्पतयो ऽस्यां त्रिसाहस्रमहासाहस्रलोकधातौ, तत्र ये तरुणाः कोमलनालशाखापत्रपलाशास्तृणगुल्मौषधिवनस्पतयो द्रुमा महाद्रुमाः, सर्वे ते ततो महामेघप्रमुक्ताद्वारिणो यथाबलं यथाविषयमब्धातुं प्रत्यापिबन्ति | ते चैकरसेन वारिणा प्रभूतेन मेघप्रमुक्तेन यथाबीजमन्वयं विवृद्धिं विरूढिं विपुलतामापद्यन्ते, तथा च पुष्पफलानि प्रसवन्ति | ते च पृथक् पृथगू नानानामधेयानि प्रतिलभन्ते | एकधरणीप्रतिष्ठिताश्च ते सर्वे ओषधिग्रामा बीजग्रामा एकरसतोयाभिष्यन्दिताः | एवमेव काश्यप तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो लोक उत्पद्यते | यथा महामेघः उन्नमते, तथा तथागतो ऽप्युत्पद्य सर्वावन्तं सदेवमानुषासुरं लोकं स्वरेणाभिविज्ञापयति | तद्यथापि नाम काश्यप महामेघः सर्वावतीं त्रिसाहस्रमहासाहस्रां लोकधातुमवच्छादयति, एवमेव काश्यप तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धः सदेवमानुषासुरस्य लोकस्य पुरत एवं शब्दमुदीरयति, घोषमनुश्रावयति - तथागतो ऽस्मि भवन्तो देवमनुष्याः अर्हन् सम्यक्संबुद्धः, तीर्णस्तारयामि, मुक्तो मोचयामि, आश्वस्त आश्वासयामि, परिनिर्वृतः परिनिर्वापयामि | अहमिमं च लोकं परं च लोकं सम्यक् प्रज्ञया यथाभूतं प्रजानामि सर्वज्ञः सर्वदर्शी | उपसंक्रामन्तु मां भवन्तो देवमनुष्या धर्मश्रवणाय | अहं मार्गस्याख्याता मार्गदेशिको मार्गवित् मार्गकोविदः | तत्र काश्यप बहूनि प्राणिकोटीनयुतशतसहस्राणि तथागतस्य धर्मश्रवणायोपसंक्रामन्ति | अथ तथागतो ऽपि तेषां सत्त्वानामिन्द्रियवीर्यपरापरवैमात्रतां (वैद्य ८५) ज्ञात्वा तांस्तान् धर्मपर्यायानुपसंहरति, तां तां धर्मकथां कथयति बह्वीं विचित्रां हर्षणीयां परितोषणीयां प्रामोद्यकरणीयां हितसुखसंवर्तनकरणीयाम् | यया कथय ते सत्त्वाः दृष्ट एव धर्मे सुखिता भवन्ति, कालं च कृत्वा सुगतीषूपपद्यन्ते, यत्र प्रभूतांश्च कामान् परिभुञ्जन्ते, धर्मं च शृण्वन्ति | श्रुत्वा च तं धर्मं विगतनीवरणा भवन्ति | अनुपूर्वेण च सर्वज्ञधर्मेष्वभियुज्यन्ते यथाबलं यथाविषयं यथास्थानम् || तद्यथापि नाम काश्यप महामेघः सर्वावतीं त्रिसाहस्रमहासाहस्रां लोकधातुं संछाद्य समं वारि प्रमुञ्चति, सर्वांश्च तृणगुल्मौषधिवनस्पतीन् वारिणा संतर्पयति | यथाबलं यथाविषयं यथास्थामं च ते तृणगुल्मौषधिवनस्पतयो वार्यापिबन्ति, स्वकस्वकां च जातिप्रमाणतां गच्छन्ति | एवमेव काश्यप तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो यं धर्मं भाषते, सर्वः स धर्म एकरसो यदुत विमुक्तिरसो विरागरसो निरोधरसः सर्वज्ञज्ञानपर्यवसानः | तत्र काश्यप ये ते सत्त्वास्तथागतस्य धर्मं भाषमाणस्य शृण्वन्ति धारयन्ति अभिसंयुज्यन्ते, न ते आत्मनात्मानं जानन्ति वा वेदयन्ति वा बुध्यन्ति वा | तत्कस्य हेतोः? तथागत एव काश्यप तान् सत्त्वांस्तथा जानाति, ये च ते, यथा च ते, यादृशाश्च ते | यं च ते चिन्तयन्ति, यथा च ते चिन्तयन्ति, येन च ते चिन्तयन्ति | यं च ते भावयन्ति, यथा च ते भावयन्ति, येन च ते भावयन्ति | यं च ते प्राप्नुवन्ति, यथा च ते प्राप्नुवन्ति, येन च ते प्राप्नुवन्ति | तथागत एव काश्यप तत्र प्रत्यक्षः प्रत्यक्षदर्शी यथा च दर्शी तेषां सत्त्वानां तासु तासु भूमिषु स्थितानां तृणगुल्मौषधिवनस्पतीनां हीनोत्कृष्टमध्यमानाम् | सो ऽहं काश्यप एकरसधर्म विदित्वा यदुत विमुक्तिरसं निर्वृतिरसं निर्वाणपर्यवसानं नित्यपरिनिर्वृतमेकभूमिकमाकाशगतिकमधिमुक्तिं सत्त्वानामनुरक्षमाणो न सहसैव सर्वज्ञज्ञानं संप्रकाशयामि | आश्चर्यप्राप्ता अद्भुतप्राप्ता यूयं काश्यप यद्यूयं संधाभाषितं तथागतस्य न शक्नुथ अवतरितुम् | तत्कस्य हेतोः? दुर्विज्ञेयं काश्यप तथागतानामर्हतां सम्यक्संबुद्धानां संधाभाषितमिति || अथ खलु भगवांस्तस्यां वेलायामिममेवार्थं भूयस्या मात्रया संदर्शयमान इमा गाथा अभाषत - धर्मराजा अहं लोके उत्पन्नो भवमर्दनः । धर्मं भाषामि सत्त्वानामधिमुक्तिं विजानिय ॥ ५.१ ॥

: oṣadhīparivartaḥ | atha khalu bhagavānāyuṣmantaṃ mahākāśyapaṃ tāṃścānyān sthavirān mahāśrāvakānāmantrayāmāsa - sādhu sādhu mahākāśyapa | sādhu khalu punaryuṣmākaṃ kāśyapa yadyūyaṃ tathāgatasya bhūtān guṇavarṇān bhāṣadhve | ete ca kāśyapa tathāgatasya bhūtā guṇāḥ | ataścānye 'prameyā asaṃkhyeyāḥ, yeṣāṃ na sukaraḥ paryanto 'dhigantumaparimitānapi kalpān bhāṣamāṇaiḥ | dharmasvāmī kāśyapa tathāgataḥ, sarvadharmāṇāṃ rājā prabhurvaśī | yaṃ ca kāśyapa tathāgato dharmaṃ yatropanikṣipati, sa tathaiva bhavati | sarvadharmāśca kāśyapa tathāgato yuktyopanikṣipati | tathāgatajñānenopanikṣipati | yathā te dharmāḥ sarvajñabhūmimeva gacchanti | sarvadharmārthagatiṃ ca tathāgato vyavalokayati | sarvadharmārthavaśitāprāptaḥ sarvadharmādhyāśayaprāptaḥ sarvadharmaviniścayakauśalyajñānaparamapāramitāprāptaḥ sarvajñajñānasaṃdarśakaḥ sarvajñajñānāvatārakaḥ sarvajñajñānopanikṣepakaḥ kāśyapa tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ || tadyathāpi nāma kāśyapa asyāṃ trisāhasramahāsāhasrāyāṃ lokadhātau yāvantastṛṇagulmauṣadhivanaspatayo nānāvarṇā nānāprakārā oṣadhigrāmā nānānāmadheyāḥ pṛthivyāṃ jātāḥ parvatagirikandareṣu vā | meghaśca mahāvāriparipūrṇa unnamet, unnamitvā sarvāvatīṃ trisāhasramahāsāhasrāṃ lokadhātuṃ saṃchādayet | saṃchādya ca sarvatra samakālaṃ vāri pramuñcet | tatra kāśyapa ye tṛṇagulmauṣadhivanaspatayo 'syāṃ trisāhasramahāsāhasralokadhātau, tatra ye taruṇāḥ komalanālaśākhāpatrapalāśāstṛṇagulmauṣadhivanaspatayo drumā mahādrumāḥ, sarve te tato mahāmeghapramuktādvāriṇo yathābalaṃ yathāviṣayamabdhātuṃ pratyāpibanti | te caikarasena vāriṇā prabhūtena meghapramuktena yathābījamanvayaṃ vivṛddhiṃ virūḍhiṃ vipulatāmāpadyante, tathā ca puṣpaphalāni prasavanti | te ca pṛthak pṛthagū nānānāmadheyāni pratilabhante | ekadharaṇīpratiṣṭhitāśca te sarve oṣadhigrāmā bījagrāmā ekarasatoyābhiṣyanditāḥ | evameva kāśyapa tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho loka utpadyate | yathā mahāmeghaḥ unnamate, tathā tathāgato 'pyutpadya sarvāvantaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokaṃ svareṇābhivijñāpayati | tadyathāpi nāma kāśyapa mahāmeghaḥ sarvāvatīṃ trisāhasramahāsāhasrāṃ lokadhātumavacchādayati, evameva kāśyapa tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ sadevamānuṣāsurasya lokasya purata evaṃ śabdamudīrayati, ghoṣamanuśrāvayati - tathāgato 'smi bhavanto devamanuṣyāḥ arhan samyaksaṃbuddhaḥ, tīrṇastārayāmi, mukto mocayāmi, āśvasta āśvāsayāmi, parinirvṛtaḥ parinirvāpayāmi | ahamimaṃ ca lokaṃ paraṃ ca lokaṃ samyak prajñayā yathābhūtaṃ prajānāmi sarvajñaḥ sarvadarśī | upasaṃkrāmantu māṃ bhavanto devamanuṣyā dharmaśravaṇāya | ahaṃ mārgasyākhyātā mārgadeśiko mārgavit mārgakovidaḥ | tatra kāśyapa bahūni prāṇikoṭīnayutaśatasahasrāṇi tathāgatasya dharmaśravaṇāyopasaṃkrāmanti | atha tathāgato 'pi teṣāṃ sattvānāmindriyavīryaparāparavaimātratāṃ (vaidya 85) jñātvā tāṃstān dharmaparyāyānupasaṃharati, tāṃ tāṃ dharmakathāṃ kathayati bahvīṃ vicitrāṃ harṣaṇīyāṃ paritoṣaṇīyāṃ prāmodyakaraṇīyāṃ hitasukhasaṃvartanakaraṇīyām | yayā kathaya te sattvāḥ dṛṣṭa eva dharme sukhitā bhavanti, kālaṃ ca kṛtvā sugatīṣūpapadyante, yatra prabhūtāṃśca kāmān paribhuñjante, dharmaṃ ca śṛṇvanti | śrutvā ca taṃ dharmaṃ vigatanīvaraṇā bhavanti | anupūrveṇa ca sarvajñadharmeṣvabhiyujyante yathābalaṃ yathāviṣayaṃ yathāsthānam || tadyathāpi nāma kāśyapa mahāmeghaḥ sarvāvatīṃ trisāhasramahāsāhasrāṃ lokadhātuṃ saṃchādya samaṃ vāri pramuñcati, sarvāṃśca tṛṇagulmauṣadhivanaspatīn vāriṇā saṃtarpayati | yathābalaṃ yathāviṣayaṃ yathāsthāmaṃ ca te tṛṇagulmauṣadhivanaspatayo vāryāpibanti, svakasvakāṃ ca jātipramāṇatāṃ gacchanti | evameva kāśyapa tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho yaṃ dharmaṃ bhāṣate, sarvaḥ sa dharma ekaraso yaduta vimuktiraso virāgaraso nirodharasaḥ sarvajñajñānaparyavasānaḥ | tatra kāśyapa ye te sattvāstathāgatasya dharmaṃ bhāṣamāṇasya śṛṇvanti dhārayanti abhisaṃyujyante, na te ātmanātmānaṃ jānanti vā vedayanti vā budhyanti vā | tatkasya hetoḥ? tathāgata eva kāśyapa tān sattvāṃstathā jānāti, ye ca te, yathā ca te, yādṛśāśca te | yaṃ ca te cintayanti, yathā ca te cintayanti, yena ca te cintayanti | yaṃ ca te bhāvayanti, yathā ca te bhāvayanti, yena ca te bhāvayanti | yaṃ ca te prāpnuvanti, yathā ca te prāpnuvanti, yena ca te prāpnuvanti | tathāgata eva kāśyapa tatra pratyakṣaḥ pratyakṣadarśī yathā ca darśī teṣāṃ sattvānāṃ tāsu tāsu bhūmiṣu sthitānāṃ tṛṇagulmauṣadhivanaspatīnāṃ hīnotkṛṣṭamadhyamānām | so 'haṃ kāśyapa ekarasadharma viditvā yaduta vimuktirasaṃ nirvṛtirasaṃ nirvāṇaparyavasānaṃ nityaparinirvṛtamekabhūmikamākāśagatikamadhimuktiṃ sattvānāmanurakṣamāṇo na sahasaiva sarvajñajñānaṃ saṃprakāśayāmi | āścaryaprāptā adbhutaprāptā yūyaṃ kāśyapa yadyūyaṃ saṃdhābhāṣitaṃ tathāgatasya na śaknutha avataritum | tatkasya hetoḥ? durvijñeyaṃ kāśyapa tathāgatānāmarhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ saṃdhābhāṣitamiti || atha khalu bhagavāṃstasyāṃ velāyāmimamevārthaṃ bhūyasyā mātrayā saṃdarśayamāna imā gāthā abhāṣata - dharmarājā ahaṃ loke utpanno bhavamardanaḥ / dharmaṃ bhāṣāmi sattvānāmadhimuktiṃ vijāniya (5.1)

।। धीरबुद्धी महावीरा चिरं रक्षन्ति भाषितम् । रहस्यं चापि धारेन्ति न च भाषन्ति प्राणिनाम् ॥ ५.२ ॥

// dhīrabuddhī mahāvīrā ciraṃ rakṣanti bhāṣitam / rahasyaṃ cāpi dhārenti na ca bhāṣanti prāṇinām (5.2)

।। दुर्बोध्यं चापि तज्ज्ञानं सहसा श्रुत्व बालिशाः । काङ्क्षां कुर्युः सुदुर्मेधास्ततो भ्रष्टा भ्रमेयु ते ॥ ५.३ ॥

// durbodhyaṃ cāpi tajjñānaṃ sahasā śrutva bāliśāḥ / kāṅkṣāṃ kuryuḥ sudurmedhāstato bhraṣṭā bhrameyu te (5.3)

।। यथाविषयु भाषामि यस्य यादृशकं बलम् । अन्यमन्येहि अर्थेहि दृष्टिं कुर्वामि उज्जुकाम् ॥ ५.४ ॥

// yathāviṣayu bhāṣāmi yasya yādṛśakaṃ balam / anyamanyehi arthehi dṛṣṭiṃ kurvāmi ujjukām (5.4)

।। यथापि काश्यपा मेघो लोकधातूय उन्नतः । सर्वमोनहती चापि छादयन्तो वसुंधराम् ॥ ५.५ ॥

// yathāpi kāśyapā megho lokadhātūya unnataḥ / sarvamonahatī cāpi chādayanto vasuṃdharām (5.5)

।। सो च वारिस्य संपूर्णो विद्युन्माली महाम्बुदः । निर्नादयन्त शब्देन हर्षयेत् सर्वदेहिनः ॥ ५.६ ॥

// so ca vārisya saṃpūrṇo vidyunmālī mahāmbudaḥ / nirnādayanta śabdena harṣayet sarvadehinaḥ (5.6)

।। सूर्यरश्मी निवारित्वा शीतलं कृत्व मण्डलम् । हस्तप्राप्तो ऽवतिष्ठन्तो वारि मुञ्चेत् समन्ततः ॥ ५.७ ॥

// sūryaraśmī nivāritvā śītalaṃ kṛtva maṇḍalam / hastaprāpto 'vatiṣṭhanto vāri muñcet samantataḥ (5.7)

।। स चैव मम मुञ्चेत आपस्कन्धमनल्पकम् । प्राखरन्तः समन्तेन तर्पयेन्मेदिनीमिमाम् ॥ ५.८ ॥

// sa caiva mama muñceta āpaskandhamanalpakam / prākharantaḥ samantena tarpayenmedinīmimām (5.8)

।। इह या काचि मेदिन्यां जाता ओषधयो भवेत् । तृणगुल्मवनस्पत्यो द्रुमा वाथ महाद्रुमाः ॥ ५.९ ॥

// iha yā kāci medinyāṃ jātā oṣadhayo bhavet / tṛṇagulmavanaspatyo drumā vātha mahādrumāḥ (5.9)

।। सस्यानि विविधान्येव यद्वापि हरितं भवेत् । पर्वते कन्दरे चैव निकुञ्जेषु च यद्भवेत् ॥ ५.१० ॥

// sasyāni vividhānyeva yadvāpi haritaṃ bhavet / parvate kandare caiva nikuñjeṣu ca yadbhavet (5.10)

।। सर्वान् संतर्पयेन्मेघस्तृणगुल्मवनस्पतीन् । तृषितां धरणीं तर्पेत् परिषिञ्चति चौषधीः ॥ ५.११ ॥

// sarvān saṃtarpayenmeghastṛṇagulmavanaspatīn / tṛṣitāṃ dharaṇīṃ tarpet pariṣiñcati cauṣadhīḥ (5.11)

।। तच्च एकरसं वारि मेघमुक्तमिहस्थितम् । यथाबलं यथाविषयं तृणगुल्मा पिबन्ति तत् ॥ ५.१२ ॥

// tacca ekarasaṃ vāri meghamuktamihasthitam / yathābalaṃ yathāviṣayaṃ tṛṇagulmā pibanti tat (5.12)

।। द्रुमाश्च ये केचि महाद्रुमाश्च खुद्राक मध्याश्च यथावयाश्च । यथाबलं सर्वे पिबन्ति वारि पिबन्ति वर्धन्ति यथेच्छकामाः ॥ ५.१३ ॥

// drumāśca ye keci mahādrumāśca khudrāka madhyāśca yathāvayāśca / yathābalaṃ sarve pibanti vāri pibanti vardhanti yathecchakāmāḥ (5.13)

।। काण्डेन नालेन त्वचा यथैव शाखाप्रशाखाय तथैव पत्रैः । वर्धन्ति पुष्पेहि फलेहि चैव मेघाभिवृष्टेन महौषधीयः ॥ ५.१४ ॥

// kāṇḍena nālena tvacā yathaiva śākhāpraśākhāya tathaiva patraiḥ / vardhanti puṣpehi phalehi caiva meghābhivṛṣṭena mahauṣadhīyaḥ (5.14)

।। यथाबलं ता विषयश्च यादृशो यासां च यद् यादृशकं च बीजम् । स्वकस्वकं ताः प्रसवं ददन्ति वारिं च तं एकरसं प्रमुक्तम् ॥ ५.१५ ॥

// yathābalaṃ tā viṣayaśca yādṛśo yāsāṃ ca yad yādṛśakaṃ ca bījam / svakasvakaṃ tāḥ prasavaṃ dadanti vāriṃ ca taṃ ekarasaṃ pramuktam (5.15)

।। एमेव बुद्धो ऽपि ह लोके काश्यप उत्पद्यते वारिधरो व लोके । उत्पद्य च भाषति लोकनाथो भूतां चरिं दर्शयते च प्राणिनाम् ॥ ५.१६ ॥

// emeva buddho 'pi ha loke kāśyapa utpadyate vāridharo va loke / utpadya ca bhāṣati lokanātho bhūtāṃ cariṃ darśayate ca prāṇinām (5.16)

।। एवं च संश्रावयते महर्षिः पुरस्कृतो लोके सदेवके ऽस्मिन् । तथागतो ऽहं द्विपदोत्तमो जिनो उत्पन्नु लोकस्मि यथैव मेघः ॥ ५.१७ ॥

// evaṃ ca saṃśrāvayate maharṣiḥ puraskṛto loke sadevake 'smin / tathāgato 'haṃ dvipadottamo jino utpannu lokasmi yathaiva meghaḥ (5.17)

।। संतर्पयिष्याम्यहु सर्वसत्त्वान् संशुष्कगात्रांस्त्रिभवे विलग्नान् । दुःखेन शुष्यन्त सुखे स्थपेयं कामांश्च दास्याम्यहु निर्वृतिं च ॥ ५.१८ ॥

// saṃtarpayiṣyāmyahu sarvasattvān saṃśuṣkagātrāṃstribhave vilagnān / duḥkhena śuṣyanta sukhe sthapeyaṃ kāmāṃśca dāsyāmyahu nirvṛtiṃ ca (5.18)

।। शृणोथ मे देवमनुष्यसंघा उपसंक्रमध्वं मम दर्शनाय । तथागतो ऽहं भगवाननाभिभूः संतारणार्थं इह लोकि जातः ॥ ५.१९ ॥

// śṛṇotha me devamanuṣyasaṃghā upasaṃkramadhvaṃ mama darśanāya / tathāgato 'haṃ bhagavānanābhibhūḥ saṃtāraṇārthaṃ iha loki jātaḥ (5.19)

।। भाषामि च प्राणिसहस्रकोटिनां धर्मं विशुद्धं अभिदर्शनीयम् । एका च तस्यो समता तथत्वं यदिदं विमुक्तिश्चथ निर्वृती च ॥ ५.२० ॥

// bhāṣāmi ca prāṇisahasrakoṭināṃ dharmaṃ viśuddhaṃ abhidarśanīyam / ekā ca tasyo samatā tathatvaṃ yadidaṃ vimuktiścatha nirvṛtī ca (5.20)

।। स्वरेण चैकेन वदामि धर्मं बोधिं निदानं करियान नित्यम् । समं हि एतद्विषमत्व नास्ति न कश्चि विद्वेषु न रागु विद्यते ॥ ५.२१ ॥

// svareṇa caikena vadāmi dharmaṃ bodhiṃ nidānaṃ kariyāna nityam / samaṃ hi etadviṣamatva nāsti na kaści vidveṣu na rāgu vidyate (5.21)

।। अनुनीयता मह्य न काचिदस्ति प्रेमा च दोषश्च न मे कहिंचित् । समं च धर्मं प्रवदामि देहिनां यथैकसत्त्वस्य तथा परस्य ॥ ५.२२ ॥

// anunīyatā mahya na kācidasti premā ca doṣaśca na me kahiṃcit / samaṃ ca dharmaṃ pravadāmi dehināṃ yathaikasattvasya tathā parasya (5.22)

।। अनन्यकर्मा प्रवदामि धर्मं गच्छन्तु तिष्ठन्तु निषीदमानः । निषण्ण शय्यासनमारुहित्वा किलासिता मह्य न जातु विद्यते ॥ ५.२३ ॥

// ananyakarmā pravadāmi dharmaṃ gacchantu tiṣṭhantu niṣīdamānaḥ / niṣaṇṇa śayyāsanamāruhitvā kilāsitā mahya na jātu vidyate (5.23)

।। संतर्पयामी इमु सर्वलोकं मेघो व वारिं सम मुञ्चमानः । आर्येषु नीचेषु च तुल्यबुद्धिर्दुःशीलभूतेष्वथ शीलवत्सु ॥ ५.२४ ॥

// saṃtarpayāmī imu sarvalokaṃ megho va vāriṃ sama muñcamānaḥ / āryeṣu nīceṣu ca tulyabuddhirduḥśīlabhūteṣvatha śīlavatsu (5.24)

।। विनष्टचारित्र तथैव ये नराश्चारित्रआचारसमन्विताश्च । दृष्टिस्थिता ये च विनष्टदृष्टी सम्यग्दृशो ये चाविशुद्धदृष्टयः ॥ ५.२५ ॥

// vinaṣṭacāritra tathaiva ye narāścāritraācārasamanvitāśca / dṛṣṭisthitā ye ca vinaṣṭadṛṣṭī samyagdṛśo ye cāviśuddhadṛṣṭayaḥ (5.25)

।। हीनेषु चोत्कृष्टमतीषु चापि मृद्विन्द्रियेषु प्रवदामि धर्मम् । किलासितां सर्व विवर्जयित्वा सम्यक् प्रमुञ्चाम्यहु धर्मवर्षम् ॥ ५.२६ ॥

// hīneṣu cotkṛṣṭamatīṣu cāpi mṛdvindriyeṣu pravadāmi dharmam / kilāsitāṃ sarva vivarjayitvā samyak pramuñcāmyahu dharmavarṣam (5.26)

।। यथाबलं च श्रुणियान मह्यं विविधासु भूमीषु प्रतिष्ठिहन्ति । देवेषु मर्त्येषु मनोरमेषु शक्रेषु ब्रह्मेष्वथ चक्रवर्तिषु ॥ ५.२७ ॥

// yathābalaṃ ca śruṇiyāna mahyaṃ vividhāsu bhūmīṣu pratiṣṭhihanti / deveṣu martyeṣu manorameṣu śakreṣu brahmeṣvatha cakravartiṣu (5.27)

।। क्षुद्रानुक्षुद्रा इम ओषधीयो क्षुद्रीक एता इह याव लोके । अन्या च मध्या महती च ओषधी शृणोथ ताः सर्व प्रकाशयिष्ये ॥ ५.२८ ॥

// kṣudrānukṣudrā ima oṣadhīyo kṣudrīka etā iha yāva loke / anyā ca madhyā mahatī ca oṣadhī śṛṇotha tāḥ sarva prakāśayiṣye (5.28)

।। अनास्रवं धर्म प्रजानमाना निर्वाणप्राप्ता विहरन्ति ये नराः । षडभिज्ञ त्रैविद्य भवन्ति ये च सा क्षुद्रिका ओषधि संप्रवुत्ता ॥ ५.२९ ॥

// anāsravaṃ dharma prajānamānā nirvāṇaprāptā viharanti ye narāḥ / ṣaḍabhijña traividya bhavanti ye ca sā kṣudrikā oṣadhi saṃpravuttā (5.29)

।। गिरिकन्देषू विहरन्ति ये च प्रत्येकबोधिं स्पृहयन्ति ये नराः । ये ईदृशा मध्यविशुद्धबुद्धयः सा मध्यमा ओषधि संप्रवुत्ता ॥ ५.३० ॥

// girikandeṣū viharanti ye ca pratyekabodhiṃ spṛhayanti ye narāḥ / ye īdṛśā madhyaviśuddhabuddhayaḥ sā madhyamā oṣadhi saṃpravuttā (5.30)

।। ये प्रार्थयन्ते पुरुषर्षभत्वं बुद्धो भविष्ये नरदेवनाथः । वीर्यं च ध्यानं च निषेवमाणाः सा ओषधी अग्र इयं प्रवुच्चति ॥ ५.३१ ॥

// ye prārthayante puruṣarṣabhatvaṃ buddho bhaviṣye naradevanāthaḥ / vīryaṃ ca dhyānaṃ ca niṣevamāṇāḥ sā oṣadhī agra iyaṃ pravuccati (5.31)

।। ये चापि युक्ताः सुगतस्य पुत्रा मैत्रीं निषेवन्तिह शान्तचर्याम् । निष्काङ्क्षप्राप्ता पुरुषर्षभत्वे अयं द्रुमो वुच्यति एवरूपः ॥ ५.३२ ॥

// ye cāpi yuktāḥ sugatasya putrā maitrīṃ niṣevantiha śāntacaryām / niṣkāṅkṣaprāptā puruṣarṣabhatve ayaṃ drumo vucyati evarūpaḥ (5.32)

।। अविवर्तिचक्रं हि प्रवर्तयन्ता ऋद्धीबलस्मिन् स्थित ये च धीराः । प्रमोचयन्तो बहु प्राणिकोटी महाद्रुमो सो च प्रवुच्चते हि ॥ ५.३३ ॥

// avivarticakraṃ hi pravartayantā ṛddhībalasmin sthita ye ca dhīrāḥ / pramocayanto bahu prāṇikoṭī mahādrumo so ca pravuccate hi (5.33)

।। समश्च सो धर्म जिनेन भाषितो मेघेन वा वारि समं प्रमुक्तम् । चित्रा अभिज्ञा इम एवरूपा यथौषधीयो धरणीतलस्थाः ॥ ५.३४ ॥

// samaśca so dharma jinena bhāṣito meghena vā vāri samaṃ pramuktam / citrā abhijñā ima evarūpā yathauṣadhīyo dharaṇītalasthāḥ (5.34)

।। अनेन दृष्टान्तनिदर्शनेन उपायु जानाहि तथागतस्य । यथा च सो भाषति एकधर्मं नानानिरुक्ती जलबिन्दवो वा ॥ ५.३५ ॥

// anena dṛṣṭāntanidarśanena upāyu jānāhi tathāgatasya / yathā ca so bhāṣati ekadharmaṃ nānāniruktī jalabindavo vā (5.35)

।। ममापि चो वर्षतु धर्मवर्षं लोको ह्ययं तर्पितु भोति सर्वः । यथाबलं चानुविचिन्तयन्ति सुभाषितं एकरसं पि धर्मम् ॥ ५.३६ ॥

// mamāpi co varṣatu dharmavarṣaṃ loko hyayaṃ tarpitu bhoti sarvaḥ / yathābalaṃ cānuvicintayanti subhāṣitaṃ ekarasaṃ pi dharmam (5.36)

।। तृणगुल्मका वा यथ वर्षमाणे मध्या पि वा ओषधियो यथैव । द्रुमा पि वा ते च महाद्रुमा वा यथ शोभयन्ते दशदिक्षु सर्वे ॥ ५.३७ ॥

// tṛṇagulmakā vā yatha varṣamāṇe madhyā pi vā oṣadhiyo yathaiva / drumā pi vā te ca mahādrumā vā yatha śobhayante daśadikṣu sarve (5.37)

।। इयं सदा लोकहिताय धर्मता तर्पेति धर्मेणिमु सर्वलोकम् । संतर्पितश्चाप्यथ सर्वलोकः प्रमुञ्चते ओषधि पुष्पकाणि ॥ ५.३८ ॥

// iyaṃ sadā lokahitāya dharmatā tarpeti dharmeṇimu sarvalokam / saṃtarpitaścāpyatha sarvalokaḥ pramuñcate oṣadhi puṣpakāṇi (5.38)

।। मध्यापि च ओषधियो विवर्धयी अर्हन्त ये ते स्थित आस्रवक्षये । प्रत्येकबुद्धा वनषण्डचारिणो निष्पादयी धर्ममिमं सुभाषितम् ॥ ५.३९ ॥

// madhyāpi ca oṣadhiyo vivardhayī arhanta ye te sthita āsravakṣaye / pratyekabuddhā vanaṣaṇḍacāriṇo niṣpādayī dharmamimaṃ subhāṣitam (5.39)

।। बहुबोधिसत्त्वाः स्मृतिमन्त धीराः सर्वत्र त्रैधातुकि ये गतिंगताः । पर्येषमाणा इममग्रबोधिं द्रुमा व वर्धन्ति ति नित्यकालम् ॥ ५.४० ॥

// bahubodhisattvāḥ smṛtimanta dhīrāḥ sarvatra traidhātuki ye gatiṃgatāḥ / paryeṣamāṇā imamagrabodhiṃ drumā va vardhanti ti nityakālam (5.40)

।। ये ऋद्धिमन्तश्चतुध्यानध्यायिनो ये शून्यतां श्रुत्व जनेन्ति प्रीतिम् । रश्मीसहस्राणि प्रमुञ्चमानास्ते चैव वुच्चन्ति महाद्रुमा इह ॥ ५.४१ ॥

// ye ṛddhimantaścatudhyānadhyāyino ye śūnyatāṃ śrutva janenti prītim / raśmīsahasrāṇi pramuñcamānāste caiva vuccanti mahādrumā iha (5.41)

।। एतादृशी काश्यप धर्मदेशना मेघेन वा वारि समं प्रमुक्तम् । बह्वी विवर्धन्ति महौषधीयो मनुष्यपुष्पाणि अनन्तकानि ॥ ५.४२ ॥

// etādṛśī kāśyapa dharmadeśanā meghena vā vāri samaṃ pramuktam / bahvī vivardhanti mahauṣadhīyo manuṣyapuṣpāṇi anantakāni (5.42)

।। स्वप्रत्ययं धर्म प्रकाशयामि कालेन दर्शेमि च बुद्धबोधिम् । उपायकौशल्यु ममैतदग्रं सर्वेष चो लोकविनायकानाम् ॥ ५.४३ ॥

// svapratyayaṃ dharma prakāśayāmi kālena darśemi ca buddhabodhim / upāyakauśalyu mamaitadagraṃ sarveṣa co lokavināyakānām (5.43)

।। परमार्थ एवं मयं भूतभाषितो ते श्रावकाः सर्वि न एन्ति निर्वृतिम् । चरन्ति एते वर बोधिचारिकां बुद्धा भविष्यन्तिमि सर्वश्रावकाः ॥ ५.४४ ॥

// paramārtha evaṃ mayaṃ bhūtabhāṣito te śrāvakāḥ sarvi na enti nirvṛtim / caranti ete vara bodhicārikāṃ buddhā bhaviṣyantimi sarvaśrāvakāḥ (5.44)

।। पुनरपरं काश्यप तथागतः सत्त्वविनये समो न चासमः | तद्यथा काश्यप चन्द्रसुर्यप्रभा सर्वलोकमवभासयति कुशलकारिणमकुशलकारिणं चोर्ध्वावस्थितमधरावस्थितं च सुगन्धि दुर्गन्धि, सा सर्वत्र समं प्रभा निपतति न विषमम्, एवमेव काश्यप तथागतानामर्हतां सम्यक्संबुद्धानां सर्वज्ञज्ञानचित्तप्रभा सर्वेषु पञ्चगत्युपपन्नेषु सत्त्वेषु यथाधिमुक्तिं महायानिकप्रत्येकबुद्धयानिकश्रावकयानिकेषु सद्धर्मदेशना समं प्रवर्तते | न च तथागतस्य ज्ञानप्रभाया ऊनता वा अतिरिक्तता वा यथापुण्यज्ञानसमुदागमाय संभवति | न सन्ति काश्यप त्रीणि यानानि | केवलमन्योन्यचरिताः सत्त्वाः, तेन त्रीणि यानानि प्रज्ञप्यन्ते || एवमुक्ते आयुष्मान् महाकाश्यपो भगवन्तमेतदवोचत् - यदि भगवन् न सन्ति त्रीणि यानानि, किं कारणं प्रत्युत्पन्ने ऽध्वनि श्रावकप्रत्येकबुद्धबोधिसत्त्वानां प्रज्ञप्तिः प्रज्ञप्यते? एवमुक्ते भगवानायुष्मन्तं महाकाश्यपमेतदवोचत् - तद्यथा काश्यप कुम्भकारः समासु मृत्तिकासु भाजनानि करोति | तत्र कानिचिद् गुडभाजनानि भवन्ति, कानिचिद् घृतभाजनानि, कानिचिद् दधिक्षीरभाजनानि, कानिचिद् हीनान्यशुचिभाजनानि भवन्ति, न च मृत्तिकाया नानात्वम्, अथ च द्रव्यप्रक्षेपमात्रेण भाजनानां नानात्वं प्रज्ञायते | एवमेव काश्यप एकमेवेदं यानं यदुत बुद्धयानम् | न द्वितीयं न तृतीयं वा यानं संविद्यते || एवमुक्ते आयुष्मान् महाकाश्यपो भगवन्तमेतदवोचत् - यद्यपि भगवन् सत्त्वा नानाधिमुक्तयो ये त्रैधातुकान्निःसृताः, किं तेषामेकं निर्वाणमुत द्वे त्रीणि वा? भगवानाह - सर्वधर्मसमतावबोधाद्धि काश्यप निर्वाणम् | तच्चैकम्, न द्वे न त्रीणि | तेन हि काश्यप उपमां ते करिष्यामि | उपमया इहैकत्या विज्ञपुरुषा भाषितस्यार्थमाजानन्ति | तद्यथा काश्यप जात्यन्धः पुरुषः | स एवं ब्रूयान्न सन्ति सुवर्णदुर्वणानि रूपाणि, न सन्ति सुवर्णदुर्वर्णानां रूपाणां द्रष्टारः, न स्तः सूर्याचन्द्रमसौ, न सन्ति नक्षत्राणि, न सन्ति ग्रहाः, न सन्ति ग्रहाणां द्रष्टारः | अथान्ये पुरुषास्तस्य जात्यन्धस्य पुरुषस्य पुरत एवं वदेयुः - सन्ति सुवर्णदुर्वर्णानि रूपाणि, सन्ति सुवर्णदुर्वर्णानां रूपाणां द्रष्टारः, स्तः सूर्याचन्द्रमसौ, सन्ति नक्षत्राणि, सन्ति ग्रहाः, सन्ति ग्रहाणां द्रष्टारः | स च जात्यन्धः पुरुषस्तेषां पुरुषाणां न श्रद्दध्यात्, नोक्तं गृह्णीयात् | अथ कश्चिद् वैद्यः सर्वव्याधिज्ञः स्यात् | स तं जात्यन्धं पुरुषं पश्येत् | तस्यैवं स्यात् - तस्य पुरुषस्य पूर्वपापेन कर्मणा व्याधिरुत्पन्नः | ये च केचन व्याधय उत्पद्यन्ते, ते सर्वे चतुर्विधाः - वातिकाः पैत्तिकाः श्लैःमिकाः सांनिपातिकाश्च | अथ स वैद्यस्तस्य व्याधेर्व्युपशमनार्थं पुनः पुनरुपायं चिन्तयेत् | तस्यैवं स्यात् - यानि खल्विमानि द्रव्याणि प्रचरन्ति, न तैः शक्यो ऽयं व्याधिश्चिकित्सितुम् | सन्ति तु हिमवति पर्वतराजे चतस्र ओषधयः | कतमाश्चतस्रः? तद्यथा - प्रथमा सर्ववर्णरसस्थानानुगता नाम, द्वितीया सर्वव्याधिप्रमोचनी नाम, तृतीया सर्वविषविनाशनी नाम, चतुर्थी यथास्थानस्थितसुखप्रदा नाम | इमाश्चतस्रः ओषधयः | अथ स वैद्यस्तस्मिन् जात्यन्धे कारुण्यमुत्पाद्य तादृशमुपायं चिन्तयेत्, येनोपायेन हिमवन्तं पर्वतराजं शक्नुयाद्गन्तम् | गत्वा चोर्ध्वमप्यारोहेत्, अधो ऽप्यवतरेत्, तिर्यगपिप्रविचिनुयात् | स एवं प्रविचिन्वंस्ताश्चतस्र ओषधीरारागयेत् | आराग्य च कांचिद्दन्तैः क्षोदितां कृत्वा दद्यात्, कांचित् पेषयित्वा दद्यात्, कांचिदन्यद्रव्यसंयोजितां पाचयित्वा दद्यात्, कांचिदामद्रव्यसंयोजितां कृत्वा दद्यात्, कांचिच्छलाकया शरीरस्थानं विद्ध्वा दद्यात्, कांचिदग्निना परिदाह्य दद्यात्, कांचिदन्योन्यद्रव्यसंयुक्तां यावत् पानभोजनादिष्वपि योजयित्वा दद्यात् | अथ स जात्यन्धपुरुषस्तेनोपाययोगेन चक्षुः प्रतिलभेत | स प्रतिलब्धचक्षुर्बहिरध्यात्मं दूरे आसन्ने च चन्द्रसूर्यप्रभां नक्षत्राणि ग्रहान् सर्वरूपाणि च पश्येत् | एवं च वदेत् - अहो बताहं मूढः, यो ऽहं पूर्वमाचक्षमाणानां न श्रद्दधामि, नोक्तं (वैद्य ९२) गृह्णामि | सो ऽहमिदानीं सर्वं पश्यामि | मुक्तो ऽस्मि अन्धभावात् | प्रतिलब्धचक्षुश्चास्मि | न च मे कश्चिद् विशिष्टतरो ऽस्तीति | तेन च समयेन पञ्चाभिज्ञा ऋषयो भवेयुर्दिव्यचक्षुर्दिव्यश्रोत्रपरचित्तज्ञानपूर्वनिवासानुस्मृतिज्ञानर्द्धिविमोक्षक्रियाकुशलाः, ते तं पुरुषमेवं वदेयुः - केवलं भोः पुरुष त्वया चक्षुः प्रतिलब्धम् | न तु भवान् किंचिज्जानाति | कुतो ऽभिमानस्ते समुत्पन्नः? न च ते ऽस्ति प्रज्ञा | न चासि पण्डितः | तमेनमेवं वदेयुः - यदा त्वं भोः पुरुष अन्तर्गृहं निषण्णो बहिरन्यानि रूपाणि न पश्यसि, न च जानासि, नापि ते ये सत्त्वाः स्निग्धचित्ता वा द्रुग्धचित्ता वा | न विजानीषे पञ्चयोजनान्तरस्थितस्य जनस्य भाषमाणस्य | भेरीशङ्खादीनां शब्दं न प्रजानासि, न शृणोषि | क्रोशान्तरमप्यनुत्क्षिप्य पादौ न शक्नोषि गन्तुम् | जातसंवृद्धश्चासि मातुः कुक्षौ | तां च क्रियां न स्मरसि | तत्कथमसि पण्डितः? कथं च सर्वं पश्यामीति वदसि? तत्साधु भोः पुरुष यदन्धकारं तत्प्रकाशमिति संजानीषे, यच्च प्रकाशं तदन्धकारमिति संजानीषे || अथ स पुरुषस्तान् ऋषीनेवं वदेत् - क उपायः, किं वा शुभं कर्म कृत्वेदृशीं प्रज्ञां प्रतिलभेय, युष्माकं प्रसादाच्चैतान् गुणान् प्रतिलभेय? अथ खलु ते ऋषयस्तस्य पुरुषस्यैवं कथयेयुः - यदीच्छसि, अरण्ये वस | पर्वतगुहासु वा निषण्णो धर्मं चिन्तय | क्लेशाश्च ते प्रहातव्याः | तथा धूतगुणसमन्वागतो ऽभिज्ञाः प्रतिलप्स्यसे | अथ स पुरुषस्तमर्थं गृहीत्वा प्रव्रजितः | अरण्ये वसन् एकाग्रचित्तो लोकतृष्णां प्रहाय पञ्चाभिज्ञाः प्राप्नुयात् | प्रतिलब्धाभिज्ञश्च चिन्तयेत् - यदहं पूर्वमन्यत्कर्म कृतवान्, तेन मे न कश्चिद् गुणो ऽधिगतः | इदानीं यथाचिन्तितं गच्छामि | पूर्वं चाहमल्पप्रज्ञो ऽल्पप्रतिसंवेदी अन्धभूतो ऽस्म्यासीत् || इति हि काश्यप उपमैषा कृता अस्यार्थस्य विज्ञप्तये | अयं च पुनरत्रार्थो द्रष्टव्यः | जात्यन्ध इति काश्यप षड्गतिसंसारस्थितानां सत्त्वानामेतदधिवचनम्, ये सद्धर्मं न जानन्ति, क्लेशतमोन्धकारं च संवर्धयन्ति | ते चाविद्यान्धाः | अविद्यान्धाश्च संस्कारानुपविचिन्वति, संस्कारप्रत्ययं च नामरूपम्, यावदेवमस्य केवलस्य महतो दुःखस्कन्धस्य समुदयो भवति | एवमविद्यान्धास्तिष्ठन्ति सत्त्वाः संसारे | तथागतस्तु करुणां जनयित्वा त्रैधातुकान्निःसृतः पितेव प्रिये एकपुत्रके करुणां जनयित्वा त्रैधातुके ऽवतीर्य सत्त्वान् संसारचक्रे परिभ्रमतः संपश्यति | न च ते संसारान्निःसरणं प्रजानन्ति | अथ भगवांस्तान् प्रज्ञाचक्षुषा पश्यति | दृष्ट्वा च जानाति - अमी सत्त्वाः पूर्वं कुशलं कृत्वा मन्दद्वेषास्तीव्ररागाः, मन्दरागास्तीव्रद्वेषाः, केचिदल्पप्रज्ञाः, केचित् पण्डिताः, केचित्परिपाकशुद्धाः, केचिन्मिथ्यादृष्टयः | तेषां सत्त्वानां तथागत उपायकौशल्येन त्रीणि यानानि देशयति | तत्र यथा ते ऋषयः पञ्चाभिज्ञा विशुद्धचक्षुषः, एवं बोधिसत्त्वा बोधिचित्तान्युत्पाद्य अनुत्पत्तिकीं धर्मक्षान्तिं प्रतिलभ्य अनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्यन्ते || तत्र यथासौ महावैद्यः, एवं तथागतो द्रष्टव्यः | यथासौ जात्यन्धस्तथा मोहान्धाः सत्त्वा द्रष्टव्याः | यथा वातपित्तश्लेष्माणः, एवं रागद्वेषमोहाः, द्वाषष्टि च दृष्टिकृतानि द्रष्टव्यानि | यथा चतस्र ओषधयस्तथा शून्यतानिमित्ताप्रणिहितनिर्वाणद्वारं च द्रष्टव्यम् | यथा यथा द्रव्याण्युपयुज्यन्ते, तथा तथा व्याधयः प्रशाम्यन्तीति | एवं शून्यतानिमित्ताप्रणिहितानि विमोक्षमुखानि भावयित्वा सत्त्वा अविद्यां निरोधयन्ति | अविद्यानिरोधात् संस्कारनिरोधः, यावदेवमस्य केवलस्य महतो दुःखस्कन्धस्य निरोधो भवति | एवं चास्य चित्तं न कुशले तिष्ठति न पापे || यथा अन्धश्चक्षुः प्रतिलभते, तथा श्रावकप्रत्येकबुद्धयानीयो द्रष्टव्यः | संसारक्लेशबन्धनानि च्छिनत्ति | क्लेशबन्धनान्निर्मुक्तः प्रमुच्यते षङ्गतिकात् त्रैधातुकात् | तेन श्रावकयानीयः एवं जानाति, एवं च वाचं भाषते - न सन्त्यपरे धर्मा अभिसंबोद्धव्याः | निर्वाणप्राप्तो ऽस्मीति | अथ खलु तथागतस्तस्मै धर्मं देशयति | येन सर्वधर्मा न प्राप्ताः, कुतस्तस्य निर्वाणमिति? तं भगवान् बोधौ समादापयति | स उत्पन्नबोधिचित्तो न संसारस्थितो न निर्वाणप्राप्तो भवति | सो ऽवबुध्य त्रैधातुकं दशसु दिक्षु शून्यं निर्मितोपमं मायोपमं स्वप्नमरीचिप्रतिश्रुत्कोपमं लोकं पश्यति | स सर्वधर्माननुत्पन्नाननिरुद्धान् अबद्धानमुक्तान् अतमोन्धकारान् नप्रकाशान् पश्यति | य एवं गम्भीरान् धर्मान् पश्यति, स पश्यति अपश्यनया सर्वत्रैधातुकं परिपूर्णमन्योन्यसत्त्वाशयाधिमुक्तम् || अथ खलु भगवानिममेवार्थं भूयस्या मात्रया संदर्शयमानः तस्यां वेलायामिमा गाथा अभाषत - चन्द्रसूर्यप्रभा यद्वन्निपतन्ति समं नृषु । गुणवत्स्वथ पापेषु प्रभाया नोनपूर्णता ॥ ५.४५ ॥

// punaraparaṃ kāśyapa tathāgataḥ sattvavinaye samo na cāsamaḥ | tadyathā kāśyapa candrasuryaprabhā sarvalokamavabhāsayati kuśalakāriṇamakuśalakāriṇaṃ cordhvāvasthitamadharāvasthitaṃ ca sugandhi durgandhi, sā sarvatra samaṃ prabhā nipatati na viṣamam, evameva kāśyapa tathāgatānāmarhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ sarvajñajñānacittaprabhā sarveṣu pañcagatyupapanneṣu sattveṣu yathādhimuktiṃ mahāyānikapratyekabuddhayānikaśrāvakayānikeṣu saddharmadeśanā samaṃ pravartate | na ca tathāgatasya jñānaprabhāyā ūnatā vā atiriktatā vā yathāpuṇyajñānasamudāgamāya saṃbhavati | na santi kāśyapa trīṇi yānāni | kevalamanyonyacaritāḥ sattvāḥ, tena trīṇi yānāni prajñapyante || evamukte āyuṣmān mahākāśyapo bhagavantametadavocat - yadi bhagavan na santi trīṇi yānāni, kiṃ kāraṇaṃ pratyutpanne 'dhvani śrāvakapratyekabuddhabodhisattvānāṃ prajñaptiḥ prajñapyate? evamukte bhagavānāyuṣmantaṃ mahākāśyapametadavocat - tadyathā kāśyapa kumbhakāraḥ samāsu mṛttikāsu bhājanāni karoti | tatra kānicid guḍabhājanāni bhavanti, kānicid ghṛtabhājanāni, kānicid dadhikṣīrabhājanāni, kānicid hīnānyaśucibhājanāni bhavanti, na ca mṛttikāyā nānātvam, atha ca dravyaprakṣepamātreṇa bhājanānāṃ nānātvaṃ prajñāyate | evameva kāśyapa ekamevedaṃ yānaṃ yaduta buddhayānam | na dvitīyaṃ na tṛtīyaṃ vā yānaṃ saṃvidyate || evamukte āyuṣmān mahākāśyapo bhagavantametadavocat - yadyapi bhagavan sattvā nānādhimuktayo ye traidhātukānniḥsṛtāḥ, kiṃ teṣāmekaṃ nirvāṇamuta dve trīṇi vā? bhagavānāha - sarvadharmasamatāvabodhāddhi kāśyapa nirvāṇam | taccaikam, na dve na trīṇi | tena hi kāśyapa upamāṃ te kariṣyāmi | upamayā ihaikatyā vijñapuruṣā bhāṣitasyārthamājānanti | tadyathā kāśyapa jātyandhaḥ puruṣaḥ | sa evaṃ brūyānna santi suvarṇadurvaṇāni rūpāṇi, na santi suvarṇadurvarṇānāṃ rūpāṇāṃ draṣṭāraḥ, na staḥ sūryācandramasau, na santi nakṣatrāṇi, na santi grahāḥ, na santi grahāṇāṃ draṣṭāraḥ | athānye puruṣāstasya jātyandhasya puruṣasya purata evaṃ vadeyuḥ - santi suvarṇadurvarṇāni rūpāṇi, santi suvarṇadurvarṇānāṃ rūpāṇāṃ draṣṭāraḥ, staḥ sūryācandramasau, santi nakṣatrāṇi, santi grahāḥ, santi grahāṇāṃ draṣṭāraḥ | sa ca jātyandhaḥ puruṣasteṣāṃ puruṣāṇāṃ na śraddadhyāt, noktaṃ gṛhṇīyāt | atha kaścid vaidyaḥ sarvavyādhijñaḥ syāt | sa taṃ jātyandhaṃ puruṣaṃ paśyet | tasyaivaṃ syāt - tasya puruṣasya pūrvapāpena karmaṇā vyādhirutpannaḥ | ye ca kecana vyādhaya utpadyante, te sarve caturvidhāḥ - vātikāḥ paittikāḥ ślaiḥmikāḥ sāṃnipātikāśca | atha sa vaidyastasya vyādhervyupaśamanārthaṃ punaḥ punarupāyaṃ cintayet | tasyaivaṃ syāt - yāni khalvimāni dravyāṇi pracaranti, na taiḥ śakyo 'yaṃ vyādhiścikitsitum | santi tu himavati parvatarāje catasra oṣadhayaḥ | katamāścatasraḥ? tadyathā - prathamā sarvavarṇarasasthānānugatā nāma, dvitīyā sarvavyādhipramocanī nāma, tṛtīyā sarvaviṣavināśanī nāma, caturthī yathāsthānasthitasukhapradā nāma | imāścatasraḥ oṣadhayaḥ | atha sa vaidyastasmin jātyandhe kāruṇyamutpādya tādṛśamupāyaṃ cintayet, yenopāyena himavantaṃ parvatarājaṃ śaknuyādgantam | gatvā cordhvamapyārohet, adho 'pyavataret, tiryagapipravicinuyāt | sa evaṃ pravicinvaṃstāścatasra oṣadhīrārāgayet | ārāgya ca kāṃciddantaiḥ kṣoditāṃ kṛtvā dadyāt, kāṃcit peṣayitvā dadyāt, kāṃcidanyadravyasaṃyojitāṃ pācayitvā dadyāt, kāṃcidāmadravyasaṃyojitāṃ kṛtvā dadyāt, kāṃcicchalākayā śarīrasthānaṃ viddhvā dadyāt, kāṃcidagninā paridāhya dadyāt, kāṃcidanyonyadravyasaṃyuktāṃ yāvat pānabhojanādiṣvapi yojayitvā dadyāt | atha sa jātyandhapuruṣastenopāyayogena cakṣuḥ pratilabheta | sa pratilabdhacakṣurbahiradhyātmaṃ dūre āsanne ca candrasūryaprabhāṃ nakṣatrāṇi grahān sarvarūpāṇi ca paśyet | evaṃ ca vadet - aho batāhaṃ mūḍhaḥ, yo 'haṃ pūrvamācakṣamāṇānāṃ na śraddadhāmi, noktaṃ (vaidya 92) gṛhṇāmi | so 'hamidānīṃ sarvaṃ paśyāmi | mukto 'smi andhabhāvāt | pratilabdhacakṣuścāsmi | na ca me kaścid viśiṣṭataro 'stīti | tena ca samayena pañcābhijñā ṛṣayo bhaveyurdivyacakṣurdivyaśrotraparacittajñānapūrvanivāsānusmṛtijñānarddhivimokṣakriyākuśalāḥ, te taṃ puruṣamevaṃ vadeyuḥ - kevalaṃ bhoḥ puruṣa tvayā cakṣuḥ pratilabdham | na tu bhavān kiṃcijjānāti | kuto 'bhimānaste samutpannaḥ? na ca te 'sti prajñā | na cāsi paṇḍitaḥ | tamenamevaṃ vadeyuḥ - yadā tvaṃ bhoḥ puruṣa antargṛhaṃ niṣaṇṇo bahiranyāni rūpāṇi na paśyasi, na ca jānāsi, nāpi te ye sattvāḥ snigdhacittā vā drugdhacittā vā | na vijānīṣe pañcayojanāntarasthitasya janasya bhāṣamāṇasya | bherīśaṅkhādīnāṃ śabdaṃ na prajānāsi, na śṛṇoṣi | krośāntaramapyanutkṣipya pādau na śaknoṣi gantum | jātasaṃvṛddhaścāsi mātuḥ kukṣau | tāṃ ca kriyāṃ na smarasi | tatkathamasi paṇḍitaḥ? kathaṃ ca sarvaṃ paśyāmīti vadasi? tatsādhu bhoḥ puruṣa yadandhakāraṃ tatprakāśamiti saṃjānīṣe, yacca prakāśaṃ tadandhakāramiti saṃjānīṣe || atha sa puruṣastān ṛṣīnevaṃ vadet - ka upāyaḥ, kiṃ vā śubhaṃ karma kṛtvedṛśīṃ prajñāṃ pratilabheya, yuṣmākaṃ prasādāccaitān guṇān pratilabheya? atha khalu te ṛṣayastasya puruṣasyaivaṃ kathayeyuḥ - yadīcchasi, araṇye vasa | parvataguhāsu vā niṣaṇṇo dharmaṃ cintaya | kleśāśca te prahātavyāḥ | tathā dhūtaguṇasamanvāgato 'bhijñāḥ pratilapsyase | atha sa puruṣastamarthaṃ gṛhītvā pravrajitaḥ | araṇye vasan ekāgracitto lokatṛṣṇāṃ prahāya pañcābhijñāḥ prāpnuyāt | pratilabdhābhijñaśca cintayet - yadahaṃ pūrvamanyatkarma kṛtavān, tena me na kaścid guṇo 'dhigataḥ | idānīṃ yathācintitaṃ gacchāmi | pūrvaṃ cāhamalpaprajño 'lpapratisaṃvedī andhabhūto 'smyāsīt || iti hi kāśyapa upamaiṣā kṛtā asyārthasya vijñaptaye | ayaṃ ca punaratrārtho draṣṭavyaḥ | jātyandha iti kāśyapa ṣaḍgatisaṃsārasthitānāṃ sattvānāmetadadhivacanam, ye saddharmaṃ na jānanti, kleśatamondhakāraṃ ca saṃvardhayanti | te cāvidyāndhāḥ | avidyāndhāśca saṃskārānupavicinvati, saṃskārapratyayaṃ ca nāmarūpam, yāvadevamasya kevalasya mahato duḥkhaskandhasya samudayo bhavati | evamavidyāndhāstiṣṭhanti sattvāḥ saṃsāre | tathāgatastu karuṇāṃ janayitvā traidhātukānniḥsṛtaḥ piteva priye ekaputrake karuṇāṃ janayitvā traidhātuke 'vatīrya sattvān saṃsāracakre paribhramataḥ saṃpaśyati | na ca te saṃsārānniḥsaraṇaṃ prajānanti | atha bhagavāṃstān prajñācakṣuṣā paśyati | dṛṣṭvā ca jānāti - amī sattvāḥ pūrvaṃ kuśalaṃ kṛtvā mandadveṣāstīvrarāgāḥ, mandarāgāstīvradveṣāḥ, kecidalpaprajñāḥ, kecit paṇḍitāḥ, kecitparipākaśuddhāḥ, kecinmithyādṛṣṭayaḥ | teṣāṃ sattvānāṃ tathāgata upāyakauśalyena trīṇi yānāni deśayati | tatra yathā te ṛṣayaḥ pañcābhijñā viśuddhacakṣuṣaḥ, evaṃ bodhisattvā bodhicittānyutpādya anutpattikīṃ dharmakṣāntiṃ pratilabhya anuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyante || tatra yathāsau mahāvaidyaḥ, evaṃ tathāgato draṣṭavyaḥ | yathāsau jātyandhastathā mohāndhāḥ sattvā draṣṭavyāḥ | yathā vātapittaśleṣmāṇaḥ, evaṃ rāgadveṣamohāḥ, dvāṣaṣṭi ca dṛṣṭikṛtāni draṣṭavyāni | yathā catasra oṣadhayastathā śūnyatānimittāpraṇihitanirvāṇadvāraṃ ca draṣṭavyam | yathā yathā dravyāṇyupayujyante, tathā tathā vyādhayaḥ praśāmyantīti | evaṃ śūnyatānimittāpraṇihitāni vimokṣamukhāni bhāvayitvā sattvā avidyāṃ nirodhayanti | avidyānirodhāt saṃskāranirodhaḥ, yāvadevamasya kevalasya mahato duḥkhaskandhasya nirodho bhavati | evaṃ cāsya cittaṃ na kuśale tiṣṭhati na pāpe || yathā andhaścakṣuḥ pratilabhate, tathā śrāvakapratyekabuddhayānīyo draṣṭavyaḥ | saṃsārakleśabandhanāni cchinatti | kleśabandhanānnirmuktaḥ pramucyate ṣaṅgatikāt traidhātukāt | tena śrāvakayānīyaḥ evaṃ jānāti, evaṃ ca vācaṃ bhāṣate - na santyapare dharmā abhisaṃboddhavyāḥ | nirvāṇaprāpto 'smīti | atha khalu tathāgatastasmai dharmaṃ deśayati | yena sarvadharmā na prāptāḥ, kutastasya nirvāṇamiti? taṃ bhagavān bodhau samādāpayati | sa utpannabodhicitto na saṃsārasthito na nirvāṇaprāpto bhavati | so 'vabudhya traidhātukaṃ daśasu dikṣu śūnyaṃ nirmitopamaṃ māyopamaṃ svapnamarīcipratiśrutkopamaṃ lokaṃ paśyati | sa sarvadharmānanutpannānaniruddhān abaddhānamuktān atamondhakārān naprakāśān paśyati | ya evaṃ gambhīrān dharmān paśyati, sa paśyati apaśyanayā sarvatraidhātukaṃ paripūrṇamanyonyasattvāśayādhimuktam || atha khalu bhagavānimamevārthaṃ bhūyasyā mātrayā saṃdarśayamānaḥ tasyāṃ velāyāmimā gāthā abhāṣata - candrasūryaprabhā yadvannipatanti samaṃ nṛṣu / guṇavatsvatha pāpeṣu prabhāyā nonapūrṇatā (5.45)

।। तथागतस्य प्रज्ञाभा समा ह्यादित्यचन्द्रवत् । सर्वसत्त्वान् विनयते न चोना नैव चाधिका ॥ ५.४६ ॥

// tathāgatasya prajñābhā samā hyādityacandravat / sarvasattvān vinayate na conā naiva cādhikā (5.46)

।। यथा कुलालो मृद्भाण्डं कुर्वन् मृत्सु समास्वपि । भवन्ति भाजना तस्य गुडक्षीरधृताम्भसाम् ॥ ५.४७ ॥

// yathā kulālo mṛdbhāṇḍaṃ kurvan mṛtsu samāsvapi / bhavanti bhājanā tasya guḍakṣīradhṛtāmbhasām (5.47)

।। अशुचेः कानिचित्तत्र दध्नो ऽन्यानि भवन्ति तु । मृदमेकां स गृह्णाति कुर्वन् भाण्डानि भार्गवः ॥ ५.४८ ॥

// aśuceḥ kānicittatra dadhno 'nyāni bhavanti tu / mṛdamekāṃ sa gṛhṇāti kurvan bhāṇḍāni bhārgavaḥ (5.48)

।। यादृक् प्रक्षिप्यते द्रव्यं भाजनं तेन लक्ष्यते । सत्त्वाविशेषे ऽपि तथा रुचिभेदात्तथागताः ॥ ५.४९ ॥

// yādṛk prakṣipyate dravyaṃ bhājanaṃ tena lakṣyate / sattvāviśeṣe 'pi tathā rucibhedāttathāgatāḥ (5.49)

।। यानभेदं वर्णयन्ति बुद्धयानं तु निंश्चितम् । संसारचक्रस्याज्ञानान्निर्वृतिं न विजानते ॥ ५.५० ॥

// yānabhedaṃ varṇayanti buddhayānaṃ tu niṃścitam / saṃsāracakrasyājñānānnirvṛtiṃ na vijānate (5.50)

।। यस्तु शून्यान् विजानाति धर्मानात्मविवर्जितान् । संबुद्धानां भगवतां बोधिं जानाति तत्त्वतः ॥ ५.५१ ॥

// yastu śūnyān vijānāti dharmānātmavivarjitān / saṃbuddhānāṃ bhagavatāṃ bodhiṃ jānāti tattvataḥ (5.51)

।। प्रज्ञामध्यव्यवस्थानात् प्रत्येकजिन उच्यते । शून्यज्ञानविहीनत्वाच्छ्रावकः संप्रभाष्यते ॥ ५.५२ ॥

// prajñāmadhyavyavasthānāt pratyekajina ucyate / śūnyajñānavihīnatvācchrāvakaḥ saṃprabhāṣyate (5.52)

।। सर्वधर्मावबोधात्तु सम्यक्संबुद्ध उच्यते । तेनोपायशतैर्नित्यं धर्मं देशेति प्राणिनाम् ॥ ५.५३ ॥

// sarvadharmāvabodhāttu samyaksaṃbuddha ucyate / tenopāyaśatairnityaṃ dharmaṃ deśeti prāṇinām (5.53)

।। यथा हि कश्चिज्जात्यन्धः सूर्येन्दुग्रहतारकाः । अपश्यन्नेवमाहासौ नास्ति रूपाणि सर्वशः ॥ ५.५४ ॥

// yathā hi kaścijjātyandhaḥ sūryendugrahatārakāḥ / apaśyannevamāhāsau nāsti rūpāṇi sarvaśaḥ (5.54)

।। जात्यन्धे तु महावैद्यः कारुण्यं संनिवेश्य ह । हिमवन्तं स गत्वान तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा ॥ ५.५५ ॥

// jātyandhe tu mahāvaidyaḥ kāruṇyaṃ saṃniveśya ha / himavantaṃ sa gatvāna tiryagūrdhvamadhastathā (5.55)

।। सर्ववर्णरस्थाना नगाल्लभत ओषधीः । एवमादीश्चतस्रो ऽथ प्रयोगमकरोत्ततः ॥ ५.५६ ॥

// sarvavarṇarasthānā nagāllabhata oṣadhīḥ / evamādīścatasro 'tha prayogamakarottataḥ (5.56)

।। दन्तैः संचूर्ण्य कांचित्तु पिष्ट्वा चान्यां तथापराम् । सूच्यग्रेण प्रवेश्याङ्गे जात्यन्धाय प्रयोजयेत् ॥ ५.५७ ॥

// dantaiḥ saṃcūrṇya kāṃcittu piṣṭvā cānyāṃ tathāparām / sūcyagreṇa praveśyāṅge jātyandhāya prayojayet (5.57)

।। स लब्धचक्षुः संपश्येत् सूर्येन्दुग्रहतारकाः । एवं चास्य भवेत्पूर्वज्ञानात्तदुदाहृतम् ॥ ५.५८ ॥

// sa labdhacakṣuḥ saṃpaśyet sūryendugrahatārakāḥ / evaṃ cāsya bhavetpūrvajñānāttadudāhṛtam (5.58)

।। एवं सत्त्वा महाज्ञाना जात्यन्धाः संसरन्ति हि । प्रतीत्योत्पादचक्रस्य अज्ञानाद्दुःखवर्त्मनः ॥ ५.५९ ॥

// evaṃ sattvā mahājñānā jātyandhāḥ saṃsaranti hi / pratītyotpādacakrasya ajñānādduḥkhavartmanaḥ (5.59)

।। एवमज्ञानसंमूढे लोके सर्वविदुत्तमः । तथागतो महावैद्य उत्पन्नः करुणात्मकः ॥ ५.६० ॥

// evamajñānasaṃmūḍhe loke sarvaviduttamaḥ / tathāgato mahāvaidya utpannaḥ karuṇātmakaḥ (5.60)

।। उपायकुशलः शास्ता सद्धर्मं देशयत्यसौ । अनुत्तरां बुद्धबोधिं देशयत्यग्रयानिके ॥ ५.६१ ॥

// upāyakuśalaḥ śāstā saddharmaṃ deśayatyasau / anuttarāṃ buddhabodhiṃ deśayatyagrayānike (5.61)

।। प्रकाशयति मध्यां तु मध्यप्रज्ञाय नायकः । संसारभीरवे बोधिमन्यां संवर्णयत्यपि ॥ ५.६२ ॥

// prakāśayati madhyāṃ tu madhyaprajñāya nāyakaḥ / saṃsārabhīrave bodhimanyāṃ saṃvarṇayatyapi (5.62)

।। त्रैधातुकान्निःसृतस्य श्रावकस्य विजानतः । भवत्येवं मया प्राप्तं निर्वाणममलं शिवम् ॥ ५.६३ ॥

// traidhātukānniḥsṛtasya śrāvakasya vijānataḥ / bhavatyevaṃ mayā prāptaṃ nirvāṇamamalaṃ śivam (5.63)

।। तामेव तत्र प्रकाशेमि नैतन्निर्वाणमुच्यते । सर्वधर्मावबोधात्तु निर्वाणं प्राप्यते ऽमृतम् ॥ ५.६४ ॥

// tāmeva tatra prakāśemi naitannirvāṇamucyate / sarvadharmāvabodhāttu nirvāṇaṃ prāpyate 'mṛtam (5.64)

।। महर्षयो यथा तस्मै करुणां संनिवेश्य वै । कथयन्ति च मूढो ऽसि मा ते ऽभूज्ज्ञानवानहम् ॥ ५.६५ ॥

// maharṣayo yathā tasmai karuṇāṃ saṃniveśya vai / kathayanti ca mūḍho 'si mā te 'bhūjjñānavānaham (5.65)

।। अभ्यन्तरावस्थितस्त्वं यदा भवसि कोष्ठके । बहिर्यद्वर्तते तद्वै न जानीषे त्वमल्पधीः ॥ ५.६६ ॥

// abhyantarāvasthitastvaṃ yadā bhavasi koṣṭhake / bahiryadvartate tadvai na jānīṣe tvamalpadhīḥ (5.66)

।। यो ऽभ्यन्तरे ऽवस्थितस्तु बहिर्ज्ञातं कृताकृतम् । सो अद्यापि न जानाति कुतस्त्वं वेत्स्यसे ऽल्पधीः ॥ ५.६७ ॥

// yo 'bhyantare 'vasthitastu bahirjñātaṃ kṛtākṛtam / so adyāpi na jānāti kutastvaṃ vetsyase 'lpadhīḥ (5.67)

।। पञ्चयोजनमात्रं तु यः शब्दो निश्चरेदिह । तं श्रोतुं न समर्थो ऽसि प्रागेवान्यं विदूरतः ॥ ५.६८ ॥

// pañcayojanamātraṃ tu yaḥ śabdo niścarediha / taṃ śrotuṃ na samartho 'si prāgevānyaṃ vidūrataḥ (5.68)

।। त्वयि ये पापचित्त वा अनुनीतास्तथापरे । ते न शक्यं त्वया ज्ञातुमभिमानः कुतो ऽस्ति ते ॥ ५.६९ ॥

// tvayi ye pāpacitta vā anunītāstathāpare / te na śakyaṃ tvayā jñātumabhimānaḥ kuto 'sti te (5.69)

।। क्रोशमात्रे ऽपि गन्तव्ये पदवीं न विना गतिः । मातुः कुक्षौ च यद्वृत्तं विस्मृतं तत्तदेव ते ॥ ५.७० ॥

// krośamātre 'pi gantavye padavīṃ na vinā gatiḥ / mātuḥ kukṣau ca yadvṛttaṃ vismṛtaṃ tattadeva te (5.70)

।। अभिज्ञा यस्य पञ्चैताः स सर्वज्ञ इहोच्यते । त्वं मोहादप्यकिंचिज्ज्ञः सर्वज्ञो ऽस्मीति भाषसे ॥ ५.७१ ॥

// abhijñā yasya pañcaitāḥ sa sarvajña ihocyate / tvaṃ mohādapyakiṃcijjñaḥ sarvajño 'smīti bhāṣase (5.71)

।। सर्वज्ञत्वं प्रार्थयसे यद्यभिज्ञाभिनिर्हरेः । तं चाभिज्ञाभिनिर्हारमरण्यस्थो विचिन्तय । धर्मं विशुद्धं तेन त्वमभिज्ञाः प्रतिलप्स्यसे ॥ ५.७२ ॥

// sarvajñatvaṃ prārthayase yadyabhijñābhinirhareḥ / taṃ cābhijñābhinirhāramaraṇyastho vicintaya / dharmaṃ viśuddhaṃ tena tvamabhijñāḥ pratilapsyase (5.72)

।। सो ऽर्थं गृह्य गतो ऽरण्यं चिन्तयेत् सुसमाहितः । अभिज्ञाः प्राप्तवान् पञ्च नचिरेण गुणान्वितः ॥ ५.७३ ॥

// so 'rthaṃ gṛhya gato 'raṇyaṃ cintayet susamāhitaḥ / abhijñāḥ prāptavān pañca nacireṇa guṇānvitaḥ (5.73)

।। तथैव श्रावकाः सर्वे प्राप्तनिर्वाणसंज्ञिनः । जिनो ऽथ देशयेत्तस्मै विश्रामो ऽयं न निर्वृतिः ॥ ५.७४ ॥

// tathaiva śrāvakāḥ sarve prāptanirvāṇasaṃjñinaḥ / jino 'tha deśayettasmai viśrāmo 'yaṃ na nirvṛtiḥ (5.74)

।। उपाय एष बुद्धानां वदन्ति यदिमं नयम् । सर्वज्ञत्वमृते नास्ति निर्वाणं तत्समारभ ॥ ५.७५ ॥

// upāya eṣa buddhānāṃ vadanti yadimaṃ nayam / sarvajñatvamṛte nāsti nirvāṇaṃ tatsamārabha (5.75)

।। त्र्यध्वज्ञानमनन्तं च षट् च पारमिताः शुभाः । शून्यतामनिमित्तं च प्रणिधानविवर्जितम् ॥ ५.७६ ॥

// tryadhvajñānamanantaṃ ca ṣaṭ ca pāramitāḥ śubhāḥ / śūnyatāmanimittaṃ ca praṇidhānavivarjitam (5.76)

।। बोधिचित्तं च ये चान्ये धर्मा निर्वाणगामिनः । सास्रवानास्रवाः शान्ताः सर्वे गगनसंनिभाः ॥ ५.७७ ॥

// bodhicittaṃ ca ye cānye dharmā nirvāṇagāminaḥ / sāsravānāsravāḥ śāntāḥ sarve gaganasaṃnibhāḥ (5.77)

।। ब्रह्मविहाराश्चत्वारः संग्रहा ये च कीर्तिताः । सत्त्वानां विनयार्थाय कीर्तिताः परमर्षिभिः ॥ ५.७८ ॥

// brahmavihārāścatvāraḥ saṃgrahā ye ca kīrtitāḥ / sattvānāṃ vinayārthāya kīrtitāḥ paramarṣibhiḥ (5.78)

।। यश्च धर्मान् विजानाति मायास्वप्नस्वभावकान् । कदलीस्कन्धनिःसारान् प्रतिश्रुत्कासमानकान् ॥ ५.७९ ॥

// yaśca dharmān vijānāti māyāsvapnasvabhāvakān / kadalīskandhaniḥsārān pratiśrutkāsamānakān (5.79)

।। तत्स्वभावं च जानाति त्रैधातुकमशेषतः । अबद्धमविमुक्तं च न विजानाति निर्वृतिम् ॥ ५.८० ॥

// tatsvabhāvaṃ ca jānāti traidhātukamaśeṣataḥ / abaddhamavimuktaṃ ca na vijānāti nirvṛtim (5.80)

।। सर्वधर्मान् समान् शून्यान्निर्नानाकरणात्मकान् । न चैतान् प्रेक्षते नापि किंचिद्धर्मं विपश्यति ॥ ५.८१ ॥

// sarvadharmān samān śūnyānnirnānākaraṇātmakān / na caitān prekṣate nāpi kiṃciddharmaṃ vipaśyati (5.81)

।। स पश्यति महाप्रज्ञो धर्मकायमशेषतः । नास्ति यानत्रयं किंचिदेकयानमिहास्ति तु ॥ ५.८२ ॥

// sa paśyati mahāprajño dharmakāyamaśeṣataḥ / nāsti yānatrayaṃ kiṃcidekayānamihāsti tu (5.82)

।। सर्वधर्माः समाः सर्वे समाः समसमाः सदा । एवं ज्ञात्वा विजानाति निर्वाणममृतं शिवम् ॥ ५.८३ ॥

// sarvadharmāḥ samāḥ sarve samāḥ samasamāḥ sadā / evaṃ jñātvā vijānāti nirvāṇamamṛtaṃ śivam (5.83)